Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 10630 1301329 1300120 2026-07-23T05:52:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301329 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Яңы Балаҡатай''' ({{lang-ru|Новобелокатай}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балаҡатай районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 5961 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452580, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80210822001. == География == Урал тау итәгендә Оло Эйек йылғаһы Буйында Васелга йылғаһы Ҡушылған урында, Өфөнән төньяҡ-көнсығышҡа табан 210 км алыҫлыҡта (автомобиль юлдары буйлап 341 км) һәм Ункурда тимер юл станцияһынан көнбайышҡа табан 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Яҡында Ғына һәм Балаҡатай заказнигы урынлашҡан [[Балаҡатай һыуһаҡлағысы]] Һәм [[Балаҡатай заказнигы]]. == Тарих == Ауылға [[Красноуфимск]] һәм [[Көңгөр]] өйәҙҙәре күсеп килгән урыҫтар нигеҙ һала. Тәүге тапҡыр документтарҙа 1804. унда Элек Малухина ауылы барлыҡҡа килгән, һуңынан ул яңы балаҡатайға әйләнгән<ref name=":0">https://belokikm.ru/selo-novobelokataj-stranitsy-istorii/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240907174527/https://belokikm.ru/selo-novobelokataj-stranitsy-istorii/ |date=2024-09-07 }}</ref> <ref>https://belokikm.ru/ulitsa-krasnaya-gorka/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250124061808/https://belokikm.ru/ulitsa-krasnaya-gorka/ |date=2025-01-24 }}</ref>. [[XX]] быуат башында ауыл иң ҙур һәм бай ауылдарҙың береһе була [[Златоуст өйәҙе|Златоуст өйәҙе]], [[Өфө губернаһы|Өфө губернаһы]]. [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы йылдарында]] ауылда 1918-1919 йылдарҙа була. Яңы Балаҡатайҙа Совет власы 1919 йылда тулыһынса урынлаштырыла. 1930 йылда ауыл яңы ойошторолған райондың үҙәге була, һәм унда күп һанлы район етәкселек органдары һәм учреждениелары урынлаша Йылдар [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыш]] 600-ҙән ашыу кеше фронтҡа китә, шуларҙың 200-ҙән ашыуы һәләк була<ref name=":0" />. == һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||2673||1216||1457||45,5%||54,5% |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||5147||2456||2691||47,7%||52,3% |- | 2002 йыл 9 октябрь||5912||2788||3124||47,2%||52,8% |- | 2010 йыл 14 октябрь||5961||2836||3125||47,6%||52,4% |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Иҫтәлекле урындар == '''Һәйкәлдәр''' <nowiki>*</nowiki>«Азат Итеүсе Яугирҙарға, Ватан өсөн һуғышта һәләк булған яҡташ геройҙарға Дан»һәйкәле. <nowiki>*</nowiki> 1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы Башланыуы иҫтәлекле билдәһе. <nowiki>*</nowiki> «Фронтҡа киткән Яңы Балаҡатай мәктәбе Уҡытыусыларына " иҫтәлекле стела. <nowiki>*</nowiki> "Яңы Балаҡатайҙың Тәүге халҡына" иҫтәлекле таш. '''Туғандар ҡәберҙәре''' <nowiki>*</nowiki> 1918-1920 йылдарҙа Совет власы өсөн көрәшселәрҙең туғандаш ҡәбере..». '''Археологик ҡомартҡылар''' ''Яңы Балаҡатай I туҡталышы'' Ауыл үҙәгендә, Оло Эйек йылғаһының һул ярында 16 метрлыҡ йырын нигеҙендә<ref name=":1">https://belokikm.ru/arheologicheskij-pamyatnik-novobelokatajskaya-stoyanka/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240807180049/https://belokikm.ru/arheologicheskij-pamyatnik-novobelokatajskaya-stoyanka/ |date=2024-08-07 }}</ref>. ''Яңы Балаҡатай II туҡталышы'' Бәлки, боҙланыу осоро кешеләренең тағы бер торағы барҙыр, Сөнки Яр буйы урамында траншея һалғанда мамонт бивены табылған<ref name=":1" />. ''Яңы Балаҡатай ҡурғаны'' Ауылдан төньяҡ-көнсығышҡа табан 1,5 км Алыҫлыҡта, Васелга йылғаһының уң ярындағы терраса, «Кукуй» күпере<ref name=":2">https://belokatay-kultura.ru/2016/12/23/informatsiya-ob-obektah-kulturnogo-naslediya-raspolozhennyh-na-territorii-belokatajskogo-rajona/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240919171839/https://belokatay-kultura.ru/2016/12/23/informatsiya-ob-obektah-kulturnogo-naslediya-raspolozhennyh-na-territorii-belokatajskogo-rajona/ |date=2024-09-19 }}</ref>. ''Яңы Балаҡатай I ҡурғандары'' ''Яңы Балаҡатай II ҡурғандары'' ''Балаҡатай ҡурғандары'' 1864 йылда, 1,5 вер. Ауылдан Оло Эйек йылғаһы буйында ике ҡурған бар. 1992 йылда ҡурғандарҙы эҙләү һөҙөмтә бирмәй<ref name=":2" />. == Билдәле шәхестәре == * [[Крохалёв Фёдор Сергеевич]] — совет ғалимы-иҡтисадсыһы, иҡтисад фәндәре докторы, профессор. * [[Кузнецов Леонид Иванович]] — [[Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте|именлек органдары]] һәм [[дәүләт]] хеҙмәте ветераны. 1998 йылдан [[Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте]]нең [[Красноярск крайы]] буйынса идаралығы начальнигы, генерал-лейтенант (1999); 2001—2006 йылдарҙа [[Рәсәй Президенты]]ның [[Урал федераль округы]]ндағы тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары. Контрразведканың почётлы хеҙмәткәре. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордендары кавалеры. * [[Никанорова Татьяна Леонидовна]] — опера йырсыһы (меццо-сопрано), Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, 2007 йылдан Екатеринбург дәүләт академия опера һәм балет театрында эшләй. * [[Малухин Павел Матвеевич]] — совет һәм рәсәй спортсыһы. САҢҒЫ ярыштары буйынса СССР-ҙың спорт мастеры. Саңғы ярыштары һәм башҡалар буйынса башҡортостан чемпионы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|25|09|2019}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}} {{V|25|09|2019}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/15598-ya-y-bala-ataj-auyl-bala-ataj-r-ny-m-ya-y-bala-ataj-a-s-ge}}{{V|25|09|2019}} * [http://ufagen.ru/places/belokataysky/newbelokatay.html Новобелокатай. Сайт «Генеалогия и архивы»]{{ref-ru}} {{V|25|09|2019}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балаҡатай районы ауылдары}} [[Категория:Балаҡатай районы ауылдары]] [[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]] 59q36y69vdikwt6zwvvleidzw7odpb0 0 12602 1301318 1140706 2026-07-22T19:02:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301318 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия |статус = Ауыл |русское название = Шушнур |оригинальное название = {{lang-ru|Шушнур}} |герб = |флаг = |lat_deg = 55 |lat_min = 53 |lat_sec = 40 |lon_deg = 54 |lon_min = 21 |lon_sec = 44 |регион = Башҡортостан |регион в таблице = |вид района = |район = Краснокама районы (Башҡортостан) |район в таблице = |вид поселения = Ауыл биләмәһе |поселение = Шушнур ауыл Советы (Краснокама районы) |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = 1755 |прежние имена =Сузло, Шушмундыр |статус с = |площадь = |высота центра НП = 90-110 |население = {{ Население | Шушнур | тс }} |год переписи = {{ Население | Шушнур | г }} |плотность = |агломерация = |милли состав = мариҙар |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 452943 |почтовые индексы = |телефонный код = |цифровой идентификатор = 80237865001 |категория в Commons = |сайт = }} '''Шушнур''' ({{lang-ru|Шушнур}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Краснокама районы]]ндағы ауыл. [[Шушнур ауыл Советы (Краснокама районы)|Шушнур ауыл Советы]] үҙәге. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 471 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452943, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80237865001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||383|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||597|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||536|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||403|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||458|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||471||241|230||51,2||48,8 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Тарихы == [[Шушнур ауыл Советы (Краснокама районы)|Шушнур ауыл Советы]] үҙәге. Район үҙәге [[Краснокама районы|Краснокама]] ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 44 саҡрым һәм [[Нефтекама]] тимер юл станцияһынан көньяҡ‑көнсығышҡа табан 37 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауылға [[1742]]—[[1755 йыл]]дарҙа [[Ҡазан даруғаһы]] Гәрә улусы башҡорттарының [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә дәүләт крәҫтиәндәре нигеҙ һала<ref name="БЭ">[http://bashenc.online/ba/articles/95875/ Башҡорт энциклопедияһы / Шушнур ауылы]</ref>.Шушунур ауылы Красильниковтың 1755 йылғы картаһында күрһәтелгән. Ауылдың исеме бер нисә мәғәнә менән фаразлана. Шушнур [[Мариҙар|мари]]са «өлгөргән баҫыу»ҙы аңлата. Легендалар буйынса ауыл тәүҙә Шушмундыр тип аталған йәки йылғаның һул яры. Шушнур мари һүҙе "сузло"нан (сабата үреү өсөн ҡулланылған беҙ) барлыҡҡа килгән легенда киң таралған. Риүәйәт буйынса бында ҡайҙандыр бер мари килеп сыға, ҡыуыш ҡороп ҡышларға ҡала. Оҙаҡҡа һуҙылған һыуыҡ буранлы көндәрҙән һуң, уның үле кәүҙәһен табалар, эргәһендә сабата үреү ҡоралы — беҙ ятҡан. Аҙаҡ ошо урында барлыҡҡа килгән ауылды мариҙар Сузло тип исемләгәндәр, ә Кумдыр йылғаһының һул яғында нигеҙләгән ауылды Шушнур тип атағандар. Ауылды икегә бүлеп аҡҡан йылға кескәй бер шишмәгә әйләнгән. Оло быуын һаман да ауылды Сузло тип йөрөтә<ref>[https://shushnur.ru/selskoe-poselenie/istoriya/ История сельского поселния Шушнурский сельсовет муниципального района Краснокамский район РБ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815151822/https://shushnur.ru/selskoe-poselenie/istoriya/ |date=2022-08-15 }}</ref>. Тарихи мәғлүмәттәр буйынса, [[1784 йыл]]да ауылда — 26, [[1795 йыл]]да — 35, [[1816 йыл]]да — 176 мари ир-ат йәшәгән. [[1895 йыл]]да 446 кеше йәшәгән. [[1920 йыл]]да халыҡ иҫәбен алыу 138 йортто һәм 679 кешене теркәгән, үҙ ваҡытында ауыл ҙур тораҡ пункты булып иҫәпләнгән. [[1895 йыл]]да уның часовняһы, мәктәбе, иген һыҙыртҡысы һәм бакалея кибете була. 1930‑сы йылдарҙа Шушнурға [[XVIII быуат]]та нигеҙләнгән Шөшлөндөр ауылы ҡушылған<ref>{{ИСДБ|страница=218}}</ref>. Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, сиркәү бар<ref name="БЭ" />. == Билдәле шәхестәре == * [[Хәбибрахманов Хәниф Мирзаһит улы]] ([[12 ноябрь]] [[1948 йыл]]) — скульптор, 1982 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы (2006), [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1992). == Видеояҙмаларҙа һәм матбуғатта == * {{YouTube|H_bFCHsUWUk|logo=1}} Шушнур ауылы тарихы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|95875}} * {{ИСДБ|страница=218}} * [https://shushnur.ru/selskoe-poselenie/istoriya/ История сельского поселения Шушнурский сельсовет муниципального района Краснокамский район РБ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815151822/https://shushnur.ru/selskoe-poselenie/istoriya/ |date=2022-08-15 }} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Краснокама районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Краснокама районы ауылдары]] 6sejv5i3t5eh1isql2sn519npcrtxuf 0 12847 1301319 1289615 2026-07-22T19:16:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301319 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Шәбағыш |статус = ауыл |башҡортса исеме = Шәбағыш |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 52 | lat_min = 43 | lat_sec = 40 |lon_deg = 55 | lon_min = 42 | lon_sec = 24 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Көйөргәҙе районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 571 |иҫәп алыу йылы = 2009 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453367 |почта индекстары = |телефон коды =34758 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80239860001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Шәбағыш''' ({{lang-ru|Шабагиш}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Көйөргәҙе районы]]ндағы [[Татарҙар|татар]] ауылы. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 571 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453367, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80239860001. == Халыҡ һаны == ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 45 %, [[татарҙар]] 49 % тәшкил итә<ref name='2002F' />. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||178|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||310|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||415|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||530|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||581|||||||| |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка]]): 10 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ермолаево): 9 км == Тарихы == Шәбағыш ауылы [[1928 йыл]]да барлыҡҡа килгән. [[Стәрлетамаҡ өйәҙе|Стәрлетамаҡ өйәҙенең]] Оло Аллағыуат ауылынан [[Көйөргәҙе районы|Көйөргәҙе]] еренә халыҡты күсереүҙе Сиражетдинов Хәсән , Мираҫов Нурмөхәмәт, Юлдашев Ғәбделлатип ойоштора. 1928 йылдың яҙында 18 ғаилә яңы урынға күсә һәм Шәбағыш ауылына нигеҙ һала. Ауылдың исемен берәүҙәр тиҙ ағымлы йылға (шәп-ағыш) менән бәйләй, икенселәр коллективлаштырыуҙың ҡыҙыу ваҡиғалары менән бәйләй, өсөнсөләр, исеме ҡуйы урман (шәп ағаслыҡ) һүҙенән алынған, тип иҫәпләй. [[1929 йыл]]да илдәге кеүек, Шәбағышта ла коллективлаштырыу башлана. Ауылда тәүгеләрҙән булып «Шәбағыш» ауыл хужалығы артеле ойошторолған, һуңынан «Самолет», «Йондоҙ», Иҫәнсурин исемендәге колхоз тип үҙгәртелгән, тәүге рәйестәре — Мираҫов Нурмөхәмәт, Юлдашев Ғәбделлатип, Бикмөхәмәтов Шакир, Йосопов Ярулла<ref>[https://sp-shabagish.ru/selskoe-poselenie/istoriya/ Администрация сельского поселения Шабагишский сельсовет муниципального района Куюргазинский район Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220122144903/https://sp-shabagish.ru/selskoe-poselenie/istoriya/ |date=2022-01-22 }}</ref>. == Урамдары == {{Колонки|2}} * Аллағыуат урамы ({{lang-ru|улица Аллагуватская }}) * Мәсет урамы ({{lang-ru|улица Мечетная }}) * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|улица Мира }}) * Ҡояшлы урамы ({{lang-ru|улица Солнечная }})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/033/000017.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]</ref> {{Колонки|конец}} == Видеояҙмалар == * Пушкин музейы, Шәбағыш ауылы, Көйөргәҙе районы<ref>{{YouTube|t7wi7dn_pvM|logo=1}}</ref> * Шәбағыш ауылының 90 йыллығы<ref>{{YouTube|bSbr8Qi38yA|logo=1}}</ref> * Шәбағыш<ref>{{YouTube|-H0mpLL_jRY|logo=1}}</ref> * Шәбағыш ауылының 85 йыллығы<ref>{{YouTube|ruG50RZ5UAY|logo=1}}</ref> * Шәбағышта ауыл мәҙәниәт йортон асыу<ref>{{YouTube|hK9cFSG58kc|logo=1}}</ref> * Ауыл тарихы. Фотолар<ref>[https://vk.com/video-94286089_456239112 Вк]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == <references/> {{Көйөргәҙе районы ауылдары}} [[Категория:Көйөргәҙе районы ауылдары]] 1u9nh3zzo3mzzcvee2tkni3bejk6wzu 10 15280 1301290 984812 2026-07-21T14:38:10Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Flag_of_the_First_Spanish_Republic.svg" рәсеме урынына [[Рәсем:Flag_of_Spain_(1873–1874).svg|Flag_of_Spain_(1873–1874).svg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: [[:c:COM: 1301290 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | alias = Испания | flag alias = Flag of Spain.svg | flag alias-1506 = Flag of Cross of Burgundy.svg | flag alias-1701 = Bandera de España 1701-1748.svg | flag alias-1748 = Bandera de España 1748-1785.svg | flag alias-1785 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg | flag alias-1873 = Flag of Spain (1873–1874).svg | flag alias-1931 = Flag of the Second Spanish Republic.svg | flag alias-1938 = Flag of Spain (1938 - 1945).svg | flag alias-1945 = Flag of Spain (1945–1977).svg | flag alias-1977 = Flag of Spain (1977 - 1981).svg | flag alias-сауҙа = Flag of Spain (civil variant).svg | flag alias-Колумб = Flag of Christopher Columbus.svg | flag alias-колониаль = Flag of Cross of Burgundy.svg | flag alias-сауҙа-колониаль = Burgundy merchant 1762.svg | flag alias-Кастилия-и-Леон = Bandera de la Corona de Castilla.svg | flag alias-сауҙа-1785 = BandMercante1785.svg | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1506 | var2 = 1701 | var3 = 1748 | var4 = 1785 | var5 = 1873 | var6 = 1931 | var7 = 1938 | var8 = 1945 | var9 = 1977 | var10 = сауҙа | var11 = Колумб | var12 = колониаль | var13 = сауҙа-колониаль | var14 = Кастилия-и-Леон | var15 = сауҙа-1785 </noinclude> | размер = {{{размер|}}} }}<noinclude> </noinclude> hq7w6wky0za89gx3z8jxpeonuse5bu6 0 29057 1301276 678775 2026-07-21T03:15:37Z Gliwi 18660 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Gossel.jpg]] → [[File:DEU Gossel (Geratal) COA.svg]] JPG → SVG 1301276 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Госсель |төп исеме = Gossel |ил = Германия |герб = DEU Gossel (Geratal) COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 50|lat_min = 47|lat_sec 59 |lon_dir= E |lon_deg = 10|lon_min = 50|lon_sec = 59 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Ильм (район) |теҙмәләге район = Ильм (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Андреас Гундерман<br />([[Христиан-демократ союзы (Германия)|ХДС]]) |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 13,52 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 490 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 494 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 99338 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = IK |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 70 023 |Commons-тағы категория = Gossel |сайт = http://www.gemeinde-gossel.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Госсель''' ({{lang-de|Gossel}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 494 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 13,52 км². Диңгеҙ кимәленән 490 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99338 һәм автомобиль коды — IK. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.gemeinde-gossel.de/ Рәсми сайт]. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} kayw973adi9xdpxjaeuifwx2mp0qvvk 10 31245 1301291 465735 2026-07-21T14:40:41Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Flag_of_the_First_Spanish_Republic.svg" рәсеме урынына [[Рәсем:Flag_of_Spain_(1873–1874).svg|Flag_of_Spain_(1873–1874).svg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: [[:c:COM: 1301291 wikitext text/x-wiki [[Рәсем:Flag of Spain (1873–1874).svg|border|{{{1|22px}}}|Испания (1873-1875)]]<noinclude> [[Категория:Ҡалыптар:Дәүләт флагтары|Испания (1873-1875)]] </noinclude> i37c0u24ddi1n3kd3bokqhvnmvhqf4e 10 31253 1301284 465748 2026-07-21T12:55:14Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Flag_of_Cape_Verde.svg" рәсеме урынына [[Рәсем:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg|Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: [[:c:COM:FR|File rename 1301284 wikitext text/x-wiki [[Рәсем:Flag of Cape Verde (10-17).svg|border|{{{1|22px}}}|Кабо-Верде]]<noinclude> [[Категория:Ҡалыптар:Дәүләт флагтары|Кабо-Верде]] </noinclude> 3n52n8lxxntfjtlnfo0r2mb8iikr14f 10 43103 1301285 399380 2026-07-21T12:57:53Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Flag_of_Cape_Verde.svg" рәсеме урынына [[Рәсем:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg|Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: [[:c:COM:FR|File rename 1301285 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | alias = Кабо-Верде | flag alias = Flag of Cape Verde (10-17).svg | размер = {{{размер|}}} }} 6fa34ygdre9xponn7o4r0bsybycvsd9 10 43845 1301281 1278175 2026-07-21T10:52:45Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Naval_Ensign_of_Sweden.svg" рәсеме урынына [[Рәсем:Naval_ensign_of_Sweden.svg|Naval_ensign_of_Sweden.svg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: [[:c:COM:FR|File renamed]]: 1301281 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | размер = {{{размер|}}} | alias = Швеция | border-1520 =frameless | border-1650 =frameless | border-1815 =frameless | border-ВМС =frameless | flag alias = Flag of Sweden.svg | flag alias-1520 = Flag of Sweden (1562–1650).svg | flag alias-1650 = Naval ensign of Sweden.svg | flag alias-1815 = Swedish and Norwegian naval ensign 1815–1844.svg | flag alias-1844 = Swedish civil ensign (1844–1905).svg | flag alias-ВМС = Naval ensign of Sweden.svg | variant = {{{variant|}}} | var1 = 1520 | var2 = 1650 | var3 = 1815 | var4 = 1844 | var5 = ВМС }} 22amrms4x1hlv18tt8astanhgsdx5cy 10 45525 1301268 365585 2026-07-20T22:31:57Z Milenioscuro 6347 1301268 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |name = Гвинея-Бисау |top = 12.9 | bottom = 10.6 | left = -16.9 | right = -13.4 |image = {{#switch:{{{2|}}} |physical = Guinea-Bissau relief location map.svg |#default = Guinea-Bissau adm location map.svg }} }}<noinclude>{{ПозКарта/Инфо|Гвинея-Бисау}} [[Категория:Ҡалыптар:Позиция карталары:Гвинея-Бисау]] </noinclude> 404kzze7gs99sr9tczm2xlijbtm9db4 0 64947 1301286 1287408 2026-07-21T13:11:12Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Flag_of_Cape_Verde.svg" рәсеме урынына [[Рәсем:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg|Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: [[:c:COM:FR|File rename 1301286 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Статус = <!-- танылмаған дәүләттәр һәм автоном территориялар өсөн генә--> |Башҡортса исеме = Кабо-Верде Республикаһы |Оригиналь исеме = República de Cabo Verde, Kabu Verdi |Эйәлек килеш = Кабо-Верде |Флаг = Flag of Cape Verde (10-17).svg |Герб = Coat_of_arms_of_Cape_Verde.svg |Герб урынына = |Девиз = Unidade, Trabalho, Progresso (Берҙәмлек, Хеҙмәт, Прогресс) |Гимн исеме = Cântico da Liberdade |Аудио = |Идара итеү төрө = Республика Президенты |Дәүләт дине = |lat_dir = N|lat_deg = 15|lat_min = 5|lat_sec = 14 |lon_dir = W|lon_deg = 23|lon_min = 37|lon_sec = 56 |region = CV |CoordScale = 2000000 |Картала = Location Cape Verde AU Africa.svg |картаға яҙыу = |Картала2 = |Рәсми тел = |Нигеҙләнгән = |Бойондороҡһоҙлок датаһы = [[1975]] йыл, [[5 июль]] |тан бойондороҡһоҙлоҡ = [[Португалия]] |Баш ҡала = [[Прая]] |Эре ҡалалар = |Территория буйынса урыны = 166 |Территория = 4033 |% һыу өҫтө = - |Этнохороним = |Халҡы буйынса урыны = |Халыҡ = 523 568 |Баһа йылы = |Иҫәп алыу буйынса халҡы = |Иҫәп алыу йылы = 2012 |Халыҡ тығыҙлығы = 129,8 |Тығыҙлыҡ буйынса урыны = |ЭТП (ҺАМП) = |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы = |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = |ЭТП (номинал) = |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = |ЭТП (номинал) буйынса урыны = |Йән башына ЭТП (номинал) = |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = |КПҮИ = {{steady}} 0,568 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы = 2011 |КПҮИ буйынса урыны = 133 |КПҮИ-ны кимәле = ''уртаса''' |Валюта = Кабо-Верде эскудоһы ([[Дөйөм Рәсәй валюта классификаторы|CVE, код 132]]) |Домен = [[.cv]] |ISO = |МОК = |Телефон коды = 238 |Сәғәт бүлкәте = −1 |Иҫкәрмәләр = <!-- |Флагһыҙ һәм гербһыҙ=* --> }} '''Респу́блика Ка́бо-Ве́рде''' ({{lang-pt|República de Cabo Verde}} {{IPA|[ˈkabu ˈveɾdɨ]}}) — Көнбайыш Африкалағы [[дәүләт]]. [[Африка]] ярҙарынан 620 км алыҫлыҡта [[Атлантик океан]]дың шул исемдәге утрауҙарында урынлашҡан дәүләт. == Этимологияһы == 1456 йылда венециялы Кадамосто Йәшел морон ярымутрауы ({{lang-pt|Cabo Verde}}) ҡаршыһындағы архипелагта урынлашҡан утрауҙарҙы аса. Улар шулай уҡ «Кабо-Верде утрауҙары» тип аталған һәм бөтә колониаль осорҙа шул атама менән йөрөтөлгән. 1975 йылда, бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, дәүләт «Йәшел Морон утрауы республикаһы» йәки «Йәшел Морон утрауы» ({{lang-pt|Ilhas do Cabo Verde}}) тип атала. 1980-се йылдар уртаһына тиклем сит телдәрҙә ил исеменең фараздары тәржемә формаһында яңғырай. 1986 йылда ил хөкүмәте дәүләттең «Republica do Cabo Verde» — «Йәшел Морон Республикаһы» тигән яңы исемен ҡабул итә һәм уның башҡа телдәргә мәғәнәүи тәржемә ителеүен туҡтатырға ҡарар итә. 2013 йылдың 24 октябрендә ил делегацияһы был талапты [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]на еткерҙе<ref>{{cite web |title = Cabo Verde põe fim à tradução da sua designação oficial |url = http://www.panapress.com/Cabo-Verde-poe-fim-a-traducao-da-sua-designacao-oficial--3-885656-47-lang4-index.html |date = 2013-10-31 |accessdate = 2013-12-17 |publisher = Panapress |lang = pt |description = trans-title «Cabo Verde puts an end to translation of its official designation» |archiveurl = https://web.archive.org/web/20131217224228/http://www.panapress.com/Cabo-Verde-poe-fim-a-traducao-da-sua-designacao-oficial--3-885656-47-lang4-index.html |archivedate = 2013-12-17 |deadlink = no }}</ref>. == Географияһы == {{main|География Кабо-Верде}} [[Файл:Topographic map of Cape Verde-ru.svg|thumb|350px|left|Кабо-Верде картаһы]] Йәшел Морон утрауҙары Сенегалдан көнбайышҡа табан, [[Атлантик океан]]дың үҙәк өлөшөндәге шартлы рәүештә Ел аҫты ({{lang-pt|sotavento}}) һәм Ел ыңғайы ({{lang-pt|barlavento}}) төркөмдәренә ҡараған 10 эре һәм 8 ваҡ утрауҙан торған архипелагтан ғибәрәт<ref>{{cite web |url = http://www.europcar-caboverde.com/cgi-bin/page.cgi?ID=1233&MID=2180&METID=2185 |deadlink = yes |title = The Islands |publisher = Europcar |accessdate = 2009-01-23 |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/6171ki3KE?url=http://www.europcar.com/ |archivedate = 2011-08-21 }}</ref>. Ел ыңғайы төркөмөнә Санту-Антан, Сан-Висенте (Кабо-Верде), Сан-Николау (Кабо-Верде), Санта-Лузия, Сал, Боавишта утрауҙары инә. Ел аҫты төркөмөнә Сантьягу (Кабо-Верде), Брава, Фогу, Маю утрауҙары инә. Бәләкәй утрауҙары: Бранку, Разу, Гранди, Луиш-Карнейру, Санта-Мария (Кабо-Верде), Сападу, Сима, Ду-Рей ({{lang-pt|Ilhéu do Rei}}). Утрауҙар биләмәһе ҡалҡыу һәм ярайһы уҡ ҡоро. Кабо-Верденың 16 %-ҡа тиелем өлөшөн ҡоро ҡырсынташлы тауҙар — «ай пейзажы» биләй. Рельефы таулы, һүнгән һәм урғылыу ҡурҡынысы янаған янартауҙар байтаҡ. Ҡаялы ярҙарын артылыуы ҡыйын. Тәбиғи гавандәр бик аҙ, уларҙың иң ҙуры — [[Минделу]] (һүнгән янартау кратеры). Илдең иң юғары нөктәһе — ошо уҡ исемдәге утрауҙа Фогу янартауы (2829 м), шулай уҡ Санту-Антан утрауында Короа янартауы (1979 м) айырылып тора. Яр буйы линияһы — 965 км. Дөйөм майҙаны — 4033 км². Климаты йомшаҡ, уртаса йыллыҡ температура үҙгәрмәй тиерлек (яҡынса +25 °C), аҙ яуым-төшөм аҙ. Утрауҙарҙың һәр береһе тәбиғәте һәм ландшафты менән үҙенсәлекле. == Тарихы == Архипелаг тураһында тәүге мәғлүмәттәр ғәрәп сәйәхәтсеһе Иҙрисиҙың (XII быуат) көндәлектәрендә һәм Әл-Омари энциклопедияһында (XIV быуат) килтерелгән. Европа халҡының Йәшел Морон утрауҙарын рәсми асыу датаһы булып 1460 йыл иҫәпләнә. === Колониаль осор === 1456 йыл — архипелагтың бер нисә утрауы венециялы [[Кадамосто]] тарафынан асылған. 1460 йыл — [[Диогу Гомеш]] һәм [[Диогу Афонс]] етәкселегендәге португал моряктары Сал утрауына килеп төшкән ултырған. 1462 йыл — Сантьягу утрауында (Кабо-Верде) тәүге күскенселәр күренә башлай. 1466 йыл — утрауҙарға португал колонистары, чиновниктары һәм һөргөнгә ебәрелгән кешеләр күпләп күсенә башлай. Һуңыраҡ — был ерҙәрҙе испандар, француздар һәм [[Генуя]] халҡы үҙләштерә. 1495 йыл — утрауҙар рәсми рәүештә Португалия биләмәһе тип иғлан ителә. 1581 йыл — Кабо-Верде [[Испания]] колонияһына әйләнә. 1640 йыл — Португалия утрауҙар өҫтөнән үҙенең хакимлығын яңынан тергеҙә. 1853 йыл — «Паллада» Рәсәй фрегаты, Петербургтан Владивостокка китеп барғанда, Прая ҡалаһы портында туҡталыш яһаған<ref>[http://az.lib.ru/g/goncharow_i_a/text_0082.shtml Lib.ru/Классика: Гончаров Иван Александрович. Фрегат «Паллада». Том 1]</ref>. 1878 йылға тиклем утрауҙарҙа [[ҡоллоҡ]] булған. 1879 йылға тиклем архипелаг менән [[Португалия Гвинеяһы]] бер колония тәшкил иткән. 1879 йылдан яңы күскенселәр, шул иҫәптән күрше илдәрҙән эшсе-контрактсылар килә башлай. 1956 йылда Бойондороҡһоҙлоҡ һәм Гвинея һәм Кабо-Верде халыҡтары союзы Африка партияһына нигеҙ һалына. 1960 йыл — Бойондороҡһоҙлоҡ һәм Гвинея һәм Кабо-Верде халыҡтары союзы Африка партияһы Гвинея-Бисау һәм Кабо-Верде Африка бойондороҡһоҙлоҡ партияһы (ПАИГК) тип үҙгәртелә. Генераль секретары — [[Амилкар Кабрал]]. 1963 йылда ПАИГК архипелагта Португалия властарына ҡаршы ҡораллы көрәшен башлай. 1973 йылда Амилкар Кабрал үлтерелә. 1974 йылдың апрелендә уң режим емерелгәндән һуң, яңы [[Португалия]] хөкүмәте ПАИГК-ты Кабо-Верде халҡының законлы вәкиле тип таныны һәм уның менән һөйләшеүҙәр алып барҙы. Һөйләшеүҙәр барышында ПАИГК бер үк ваҡытта Гвинея-Бисау Республикаһының Португалиянан бойондороҡһоҙлоғон таныуҙы һәм Кабо-Вердеға бойондороҡһоҙлоҡ биреүҙе талап итте. 1974 йылдың ноябрендә Лиссабонда илдең бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйылды һәм автономлы '''Кабо-Верде Республикаһы'''ның күсеү хөкүмәте (уның ағзаларының яртыһы — португал хакимиәте, ә яртыһы — ПАИГК ағзалары) ойошторола. 1975 йылдың 30 июнендә Кабо-Верде Республикаһының Милли ассамблеяһына һайлауҙар үтә, унда ПАИГК еңеү яулай, [[Аристидес Перейра]] президент була. === Бойондороҡһоҙ үҫеш осоро === 1975 йылдың 5 июлендә бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителә. 1975—1981 йылдарҙа ПАИГК Гвинея-Бисау менән Кабо-Вердены берҙәм дәүләткә берләштереүгә йүнәлтелгән сәйәсәтте хуплай. Кабо-Верденан сыҡҡан кешеләр Гвинея-Бисауҙа власть башында тора. 1981 йылдың ғинуарында Кабо-Верде Африка бойондороҡһоҙлоҡ партияһы (ПАИКВ) ойошторола. Бер партиялы режим урынлаша. 1990 йыл — Конституцияның ПАИКВ монополияһын нығытҡан статьяһы ғәмәлдән сығарыла. 1990 йылда Демократия өсөн хәрәкәт партияһы (МПД) булдырыла. 1991 йылдың 13 ғинуарында — беренсе демократик һайлауҙар һөҙөмтәһендә МПД еңеү яулай. 1991 йылдың февралендә Монтейру Антониу Машкареньяш президент итеп һайлана. 1995 йылдың декабре — парламент һайлауҙарынан һуң МПД Милли ассамблеяһында урындарҙың күпселеген һаҡлап ҡала. 1996 йылдың февралендә А. Монтейру икенсе срокка ҡайтанан һайлана. 1997 йыл — Офшор банк үҙәге булдырыла. 1998 йылда Кабо-Верде эскудоһын португал валютаһына бәйләү тураһында килешеү төҙөлә, был, үҙ сиратында, Европа Союзы һәм Африка илдәре менән сауҙаны еңеләйтә. 2001 йылдың 14 ғинуарында Президент һәм парламент һайлауҙары үтә. ПАИКВ парламентта — 40, МПД — 30, үҙгәрештәр өсөн Демократик альянсы (партиялар коалицияһы) 2 урын алды. Президенты — Педру Верона Пиреш (тауыштарҙың 46,5 %). Халыҡ-ара күҙәтеүселәр һайлауҙар ғәҙел уҙҙы тип тапҡан. Урындағы кимәлдә ҡайһы бер ҡағиҙә боҙоуҙар теркәлде (һайлау бюллетендәре өсөн урналарҙы тултырыу кеүек). Ике кандидаттың да делегаттары хоҡуҡ боҙоуҙарҙа ғәйепле тип танылды һәм еңел төрмә сроктары алды. 2002 йылдың 1 ғинуарында — португалия эскудоһын евроға алмаштырғандан һуң, Кабо-Верденың эскудо курсы бәйләү тураһындағы килешеү буйынса [[евро]]ға ҡарата 110,265:1 нисбәтендә билдәләнә башлай. 2004 йылдың мартында — урындағы власть органдарына һайлауҙар. МПД президенты Агустинью Лопеш һәм Халыҡ-ара күҙәтеүселәр, һайлауҙар асыҡ һәм ғәҙел булыуына ҡарамаҫтан, ҡайһы бер һайлау участкаларында урындағы һайлау бюллетендәрендә ҡағиҙә боҙоуҙар һәм хаталар булды, тип раҫланы. Дәүләт-ара һайлау комиссияһы президенты Агустинью Лопеш. [[2005 йыл]] — Португалияның ҡайһы бер алдынғы сәйәси эшмәкәрҙәренән яҡлау тапҡандар булғанлыҡтан, илдә [[Европа берлеге|Европа Союзына]] ағзалыҡҡа инеү ҡыҙыҡһыныуы уяна. 2006 йылдың ғинуар айы — президент һәм закондар сығарыу һайлауҙары. Кабо-Верденың Африка бойондороҡһоҙлоҡ партияһы (ПАИКВ) Милли йыйылышта 41 — күпселек урын, сағыштырыр кәрәк: МПД — 29 урын яулай; Кабо-Верденың Демократик һәм бойондороҡһоҙлоҡ Союзы, оппозиция партияһы, 2 урын һаҡлап ҡала. 2006 йылдың феврале — президент һайлауҙары. Педру Верона Пиреш үҙенең биш йыллыҡ мандатын оҙайта. Уның конкуренты Мануэль Вейга әйтеүенсә, һөҙөмтәләр мутлашыу юлы менән алынған, ләкин халыҡ-ара күҙәтеүселәр уларҙы азат һәм ғәҙел тип иҫәпләгән<ref>[http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2008&country=7368 Доклад по Кабо Верде(2008) на сайте организации «Freedom House»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090319135557/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2008&country=7368 |date=2009-03-19 }}{{ref-en}}</ref>. 2011 йылдың 21 авгусы — президент һайлауҙары. Жорже Карлуш Фонсека илдең яңы президенты итеп беренсе тапҡыр һайлана. 2016 йылда президент итеп икенсе срокка ҡайтанан һайлана. 2021 йылдың 17 октябрендә — оппозициянан кандидат һәм Кабо-Верденың Африка бойондороҡһоҙлоҡ партияһынан (ПАИКВ) элекке премьер-министр Жозе Мария Невеш президент һайлауында еңеп сыҡты. 2021 йылдың 9 ноябрендә яңы президент сифатында ант бирҙе. Кабо-Верде — ([[Ботсвана]], [[Маврикий]], [[Малави]], [[Намибия]], [[Эритрея]] һәм [[Көньяҡ Африка Республикаһы]] менән бер рәттән) бер ҡасан да дәүләт түңкәрелеше булмаған Африканың бик аҙ илдәренең береһе. == Сәйәси ҡоролошо == === Дәүләт ҡоролошо === Кабо-Верде — унитар дәүләт. Төп ҡалалары: Прая, Минделу, Сан-Филипи. Парламент республикаһы. Ғәмәлдә — 1992 йылдың 25 сентябрендә ҡабул ителгән (1995 һәм 1999 йылдарҙағы төҙәтмәләр менән) конституция. Дәүләт башлығы һәм ҡораллы көстәрҙең баш командующийы булып президент тора, дөйөм һайлауҙарҙа туранан-тура биш йылға тауыш биреү юлы менән һайлана. Закондар сығарыу власының юғары органы — Кабо-Верденең Милли ассамблеяһы; 72 депутат биш йылға һайлана. Ассамблея депутаттары премьер-министрҙы һайлай, ул, үҙ сиратында, министрҙар кабинеты составын президентҡа раҫлауға тәҡдим итә. Урындағы башҡарма власть органдары советтары ла дөйөм һайлауҙарҙа биш йылға һайлана. Президенты — Жозе Мария Перейра Невеш, 2021 йылдың 17 октябрендә һайлана. 2016 йылдың 22 апреленән премьер-министр вазифаһын Жозе Коррейя һәм Силва биләй. Система күп партиялы. 7 партия теркәлгән. Айырыуса йоғонтоло партиялар: * «Кабо-Верденың Африка бойондороҡһоҙлоҡ партияһы», ПАИКВ (''порт.'' Partido Africano da Independência de Cabo Verde, PAICV), рәйесе — Жозе Мария Невеш José Maria Neves, генераль секретарь — Аристидеш Лима (Aristides Lima). * «Демократия өсөн хәрәкәт», МПД (Movimento para a Democracia, MPD). лидеры — Улиссеш Корреиа һәм Силва (Ulisses Correia e Silva) * «Демократик берләшеү партияһы», ПДЕ (Partido da Convergência Democràtica, PCD). Рәйесе — Эурику Монтейру (Eurico Monteiro). * Үҙгәрештәр өсөн демократик альянс. Эшлекле даирәләрҙең төп ойошмалары — Ел ыңғайы һәм Ел иҫкән утрауҙарҙың сауҙа палаталары. === Профсоюз берләшмәһе === Кабо-Верде Хеҙмәтсәндәренең милли берекмәһе (Uniăo Nacional dos Trabalhadores de Cabo Verde — Central Sindical, UNTC — CS). 1978 йылда булдырылған, унда 9 мең ағза иҫәпләнә. Генераль секретары — Жлиу Ашсенсау Силва (Júlio Ascensăo Silva). === Хоҡуҡ системаһы === Кабо-Верденың хоҡуҡ системаһы роман-герман ғаиләһенә инә. Португалияның хоҡуҡи традицияларына нигеҙләнә. Кабо-Вердала юридик белем биреүҙең үҙ системаһы үҫешмәгән, урындағы юристар Португалия университеттарында уҡый. Гражданлыҡ хоҡуғының төп сығанағы — Португалияның 1966 йылғы Гражданлыҡ кодексы<!-- В этом году в Португалии не принималась конституция. Конституции принимались в 1930-м и позднее в 1976-м. Можно предположить, что были внесены серьёзные поправки. Если это и так, то странно, что кабовердийцы заимствовали конституцию времен Салазара, а не, например, постсалазаровскую 1976-го года. В общем, нужны аи -->. Ғаилә мөнәсәбәттәре 1981 йылғы Ғаилә кодексы менән көйләнә. Конституция гражданлыҡ йәки дини формала никах теркәүҙе күҙ уңында тота һәм ир менән ҡатындың тиң хоҡуҡлылығын нығыта. 1980 йылдар аҙағынан иҡтисад өлкәһендә либералләштереү сәйәсәте алып барыла. 1989 йылғы Декрет-закон ирекле иҡтисади зоналар өсөн хоҡуҡи база булдырҙы. 1990-сы йылдарҙа дәүләт предприятиеларын хосусилаштырыу үҫеш ала. 1992 йылғы Конституция шәхси иҡтисади башланғыс азатлығын нығыта, дәүләт алдында сит ил инвестицияларын йәлеп итеп, уларға булышлыҡ итеү бурысын ҡуя. Конституция хеҙмәтсәндәрҙең профсоюзға ирекле берләшеүгә, коллектив һөйләшеүҙәргә һәм забастовкаға хоҡуғын гарантиялай. Закон менән 44 сәғәтлек эш аҙнаһы беркетелгән. Утрауҙарҙа үлем язаһы 1835 йылдан ҡулланылмаған һәм 1981 йылда беренсе Конституция үлем язаһын тулыһынса бөтөрә. === Суд системаһы === Кабо-Верденың суд системаһы үҙ эсенә Юғары судты (Supremo Tribunal de Justicial) һәм төбәк судтарын ала. Автомобилдәрҙе ҡунаҡҡа саҡырып, урындағы судтар һәм төбәк судтары абруйлы етәкселек итә. Юғары суд вәкилдәре һаны — 5 кеше, уларҙың береһен — Президент, береһен — Милли ассамблея һәм өсәүһен Юғары суд советы (Conselho Superior da Magistratura Judicial) тәғәйенләй. Юғары суд советы Юғары суд рәйесенән, судьялар берләшмәһе һайлаған ике судьянан, юғары суд инспекторынан, Милли ассамблея һайлаған өс граждандан һәм Президент тәғәйенләгән ике граждандан тора. Прокуратура (Ministerio Publico) дәүләт исеменән сығыш яһай, шулай уҡ енәйәтселәрҙе эҙәрлекләү һәм демократик законлыҡты, граждандарҙың хоҡуҡтарын һәм халыҡ мәнфәғәттәрен яҡлау хоҡуғына эйә. Прокуратура структураһы: республиканың Генераль прокуратураһы (Procuradoria-Geral da Republica) һәм Республика прокуратураһынан тора. Генераль прокуратураның етәксе органы — административ һәм дисциплинар вәкәләттәрҙе тормошҡа ашырыусы Юғары прокуратура советы (Conselho Superior do Ministerio Publico) Генераль прокуратураға генераль прокурор (Procurador-Geral) етәкселек итә. Генераль прокурорҙы Хөкүмәт тәҡдиме буйынса Президент биш йылға тәғәйенләй. Конституция суды (Tribunal Constitucional) Конституция контролен тормошҡа ашыра, дәүләт башлығының эшкә һәләтһеҙлеген билдәләй, һайлауҙарҙың законлылығы һәм сәйәси партияларҙың эшмәкәрлеге буйынса мәсьәләләрҙе хәл итә, юрисдикцион конфликттарҙы хәл итә, ампаро мөрәжәғәттәрен ҡарай. Конституция суды кәмендә Милли ассамблея туғыҙ йылға һайлаған өс судьянан тора. Иҫәп суды (Tribunal de Contas) финанс контроленең юғары органы булып тора. === Ҡораллы көстәре === Ҡораллы көстәр 1967 йылда Гвинея-Бисау һәм Кабо-Верде Халыҡ ҡораллы революцион көстәре нигеҙендә ойошторолоп, ҡоро ер мотопехота подразделениеларында — 1000 кеше, авиацияла — 100, яр буйы һағы һәм диңгеҙ патруллегендә 100 кеше иҫәпләнә. 2003 йылда дәүләт әһәмиәтендәге объекттарҙың хәүефһеҙлеген тәьмин итеү өсөн хәрби полицияның махсус бүлексәһе (100-ҙән ашыу кеше) булдырылған. Сал утрауында халыҡ-ара аэропортты һаҡлаусы террорға ҡаршы тиҙ эш итеү подразделениеһы, шулай уҡ милли именлек мәсьәләләре буйынса махсус ведомство — «Республиканың мәғлүмәт хеҙмәте» төҙөлдө. Граждандар оборонаһы эштәре һәм ғәҙәттән тыш хәлдәр хеҙмәте эшләй. Полиция бүлексәләре эске тәртипте тәьмин итә (880 кеше). Полиция муниципаль, енәйәт һәм транспорт полицияһына бүленә. 2016 йылда хәрби сығымдар эске тулайым продукттың (ВВП) 0,6%-ын тәшкил иткән. Хәрби хеҙмәт — мотлаҡ. == Дәүләт символикаһы == === Дәүләт флагы === 1992 йылда яңы флаг раҫлана. Пропорциялары: 4:7. Төрлө ҙурлыҡтағы биш горизонталь һыҙаттан ғибәрәт. Зәңгәр төҫтәге өҫкө һыҙат флагтың яртыһын биләй. Артабан һәр береһе флагтың 1/12 өлөшөн биләгән аҡ, ҡыҙыл һәм аҡ төҫтәге һыҙаттар килә. Аҫҡы һыҙат — зәңгәр төҫтә — флагтың дүрттән бер өлөшөн биләй. Флагтың һул өлөшөндәге һыҙат өҫтөнә түңәрәк барлыҡҡа килтереүсе биш мөйөшлө ун йондоҙ ҡуйылған. Түңәрәктең үҙәге ҡыҙыл һыҙаттың уртаһына тура килә. Флагтың зәңгәр төҫө океанды, 10 йондоҙ ҙур торама утрауҙар һанын символлаштыра. === Дәүләт гербы === 1992 йылда Дәүләт гербы раҫланған. Флагтағы кеүек, йондоҙҙар 10 утрауҙы, эмблема өҫтөндә — ''ҡалҡыуыс'' — намыҫ һәм дәрәжә билдәһе; факел һәм өсмөйөш берҙәмлекте һәм азатлыҡты символлаштыра. === Дәүләт гимны === 1992 йылда раҫланған. {{cite web |title = Текст гимна |url = http://www.presidenciarepublica.cv/index.php?id=51#Hino |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090930110332/http://www.presidenciarepublica.cv/index.php?id=51#Hino |archivedate = 2009-09-30 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090930110332/http://www.presidenciarepublica.cv/index.php?id=51#Hino |date=2009-09-30 }} == Тышҡы сәйәсәт == Тышҡы сәйәси бәйләнештәр [[Германия]], [[Италия]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], [[Португалия]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Франция]], [[Япония]] һәм [[Африка]]ның португал телле илдәре менән әүҙем үҫешә. Һуңғы ваҡытта мультилатерализм юлынан ҡытай-Африка иҡтисади мөнәсәбәттәре әүҙем үҫешә башланы. Атап әйткәндә, ҡытай һәм Кабо-Верде араһында сәйәси, дипломатик, иҡтисади, спорт һәм мәғариф өлкәләрендә ике яҡлы хеҙмәттәшлек тормошҡа ашырыла. Рәсәй Федерацияһы менән дипломатик мөнәсәбәттәре урнлаштырылған (1975 йылдың 14 июлендә СССР менән төҙөлгән). Кабо-Верде — [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]], ГАТТ, [[Халыҡ-ара валюта фонды]] (МВФ), [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] (ВОЗ), [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы]] (ВТО), Бөтә донъя интеллектуаль милек ойошмаһы (ВОИС), Бөтә донъя туризм ойошмаһы (ЮНВТО), [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО]] һәм Африка берҙәмлеге ойошмаһы ағзаһы<ref name="motw" />. == Кабо-Верденың административ бүленеше == Административ яҡтан Кабо-Верде 22 муниципалитетҡа (concelhos) бүленә, улар 32 общинаны (freguesias, һүҙмә-һүҙ: «''граждандар мәхәлләһе''») үҙ эсенә ала. == Халҡы == {{see also|Города Кабо-Верде}} [[Файл:Cape_Verde_single_age_population_pyramid_2020.png|thumb|300px|2020 йылға Кабо-Верде халҡының йәше-енесе пирамидаһы]] 2020 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса дәүләт халҡының һаны 583 255 кеше тәшкил итте<ref name="motw">{{cite web |url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cv.html |title = Cape Verde |publisher = CIA |accessdate = 2009-01-23 |lang = en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831042056/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cv.html |date=2020-08-31 }}</ref>. Халыҡтың 71%-ы — мулаттар (ҡатнаш африка-европа сығышлы), 28%-ы — африкандар (манджак, баланте, банту һәм башҡа халыҡтар), 1%-ы — европалылар. Португал теленән тыш, португал һәм Африка телдәренең ҡатнашыуынан барлыҡҡа килгән байтаҡ диалекттар ҡулланыла; иң таралғандары — криулу — креольский диалект (иҫке португал һәм Африка теле суахили ҡатышмаһы) һәм кабувердьяну телдәре. Көнбайыш Африканан сыҡҡан кешеләр утрауҙарҙа француз теленең киң таралыуына сәбәпсе булған. Халыҡтың 66,7 % — ҡала кешеләре (2020). Халыҡ иң күп йәшәгән утрау — Сантьягу. Эре ҡалалар: Минделу (62,97 мең кеше), Сан-Филипи (6 мең кеше) (2000). 2002 йылғы һатып алыу һәләте 1,4 мең АҠШ доллары (Африка илдәре өсөн юғары кимәл) тәшкил итте. Халыҡтың 44%-ы фәҡирлек сигендә тора. Халыҡ эмиграцияһы процесы дауам итә. Милли статистика идаралығының 2004—2006 йылдар эсендәге мәғлүмәттәренә ярашлы, [[Португалия]]ла, [[Франция]]ла, [[Испания]]ла, [[Люксембург]]та, [[Италия]]ла, [[Нидерланд]]та кабо-вердиан диаспораһы 81 304 кеше (4,7 %) тәшкил итә, шулай уҡ [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда һәм [[Африка]] илдәрендә: ([[Ангола]]ла, [[Габон]]да, [[Гвинея-Бисау]]ҙа, [[Сан-Томе һәм Принсипи]]ҙа, [[Сенегал]]да һәм [[Мозамбик]]та) дөйөм һаны 700 мең кеше тәшкил иткән диаспоралар бар. Иң күләмле эмиграция 1970-се йылдарҙа (йылына 10-18 мең кеше) күҙәтелде. == Иҡтисады == 2004 йылдан Кабо-Верде үҫешеүсе илдәр категорияһына индерелгән, ә 2007 йылда ил донъялағы дүртенсе ил булыуҙан туҡтаны. Милли иҡтисадтың көнәркәшлеккә иң һәләтле тармаҡтары булып балыҡсылыҡ, туризм һәм хеҙмәтләндереү өлкәһе тора. Бюджеттың килем өлөшө һалым керемдәренән һәм таможня түләүҙәренән тора. Дәүләт предприятиеларын хосусилаштырыу тормошҡа ашырылды. Ирекле сауҙа зоналары булдырылды. [[Файл:Mindelo portogrande.jpg|300px|thumb|left|Миндело порты]] Кабо-Верде иҡтисады тышҡы тетрәнеүҙәр өсөн көсһөҙ һәм сит ил инвестицияларына, аҡса күсереүгә һәм туризмға бәйле. Сит ил капиталының төп өлөшө туризм өлкәһенә йүнәлтелгән. Инвестицияларҙың 89%-ы Испанияға һәм Португалияға тура килә. Транспорт, туристик тармаҡтар менән бергә хеҙмәттәр күрһәтеүгә йүнәлтелгән иҡтисад тулайым эске продукттың (ВВП) дүрттән өс өлөшөн тиерлек тәшкил итә. Туризм иҡтисадтың нигеҙе булып тора һәм еврозона илдәрендәге иҡтисади шарттарға бәйле. Кабо-Вердела йыл һайын сит ил ярҙамы һәм эмигранттарҙың ҙур пулы аҡса күсереү менән финансланған сауҙа балансының юғары дефициты күҙәтелә; эске тулайым продукт (ВВП) өлөшө формаһындағы дәүләт бурысы Сахаранан көньяҡҡа табан Африка илдәрендә иң юғарыларҙың береһе булып тора Халыҡтың 40 %-ҡа яҡыны ауыл райондарында йәшәүенә ҡарамаҫтан, тулайым эске продуктта аҙыҡ-түлек етештереү өлөшө түбән. Утрауҙың иҡтисады тәбиғәт ресурстарының нигеҙе насар булыуҙан, шул иҫәптән етди һыу етешмәүҙән, оҙайлы ҡоролоҡ циклдары һәм бер нисә утрауҙа аҙыҡ-түлек үҫтереүгә ярамаған насар тупраҡтан яфалана. Һөҙөмтәлә Кабо-Верде аҙыҡ-түлектең күп өлөшөн импорт аша ала. Балыҡ тотоу потенциалы, омарҙар һәм тунецтар, тулыһынса файҙаланылмай. Иҡтисади реформалар иҡтисадты диверсификациялау һәм эшһеҙлек кимәлен кәметеү өсөн шәхси секторҙы үҫтереүгә һәм сит ил инвестицияларын йәлеп итеүгә йүнәлтелгән. Хөкүмәттең юғары бурыс кимәле һәр теләгән проекттарҙы финанслау өсөн мөмкинлектәрҙе сикләй. Илдең тышҡы иҡтисади курсы инвестициялар йәлеп итеүгә, уртаҡ предприятиелар төҙөүгә, эске тауарҙар етештереүҙе һәм хеҙмәттәрҙе киңәйтеүгә, финанс секторын нығытыуға йүнәлтелгән. Был процесҡа тәбиғәт ресурстарының етерлек кимәлдә булмауы, инфраструктура объекттарының булмауы йәки насар торошо ҡамасаулай. Дәүләт: туризм, судноларҙы хеҙмәтләндереү һәм ремонтлау, йөктәрҙе һаҡлау кеүек халыҡ-ара хеҙмәт бүленешендә ҡатнаша. === Ауыл хужалығы === Ауыл хужалығы ҡоролоҡло климат һәм насар үҫешкән һуғарыу системаһы арҡаһында аҙ продуктлы. Төп ауыл хужалығы культураһы — [[Кукуруз (ырыу)|кукуруз]] (2000 йылда 18,5 мең тонна йыйып алынған). Шулай уҡ [[кофе]], манго, [[банан]], [[ананас]], шәкәр ҡамышы, [[картуф]], томат, [[фасоль]], арахис, кола сәтләүеге, татлы картуф, кенә уты (касторка), кассава, [[емеш-еләк]] үҫтерелә<ref>{{Из КНЭ|3|8|Кабо-Верде}}</ref>. Ил халҡының 50%-ы ауыл хужалығында мәшғүл. Эшкәртеүгә яраҡлы ерҙәр архипелагтың дөйөм майҙанынан 10%-н тәшкил итә — 39 мең гектар, шуның 3 мең гектары һуғарыулы. Хужалыҡ итеүҙең фермер формаһы өҫтөнлөк итә. Ил ҡулланылған аҙыҡ-түлектең 10-15%-ын етештерә. 30 меңдән 80 мең тоннаға тиклем сит илдә етештерелә йәки аслыҡҡа ҡаршы көрәш буйынса халыҡ-ара программалар буйынса килтерелә. === Малсылыҡ === Кәзә, һарыҡ, сусҡа, ишәк һәм һыйыр малы үрсетелә. === Балыҡсылыҡ === [[Файл:Pecheurs tarrafal.jpg|thumb|Сан-Николау балыҡсылары тотолған тунец менән]] Океандың был районының глобаль сәнәғәт балыҡсылығына мөнәсәбәте юҡ, Кабо-Верде утрауҙарында балыҡсылыҡ насар үҫешкән. 1990 йылдан Кабо-Верде һыуҙарында Европа союзы илдәре караптары тунец балығын тотоу менән шөғөлләнә. Архипелаг халҡының 3 % балыҡсылыҡ кәсебе менән шөғөлләнә. Балыҡ тотоуҙың 35%-тан 50 %-ҡа тиклеме сәнәғәт балыҡ тотоуына инмәй. 2001 йылда балыҡ, омар һәм лангуст тотоу 13 мең тонна тәшкил иткән; 7 мең тонна тунецты [[Европа берлеге|ЕС]] суднолары тотҡан. Иң ҡулайлы балыҡ тотоу 45 мең тонна тип баһалана. === Сәнәғәте === [[Файл:Sea-salt-minemaio.jpg|thumb|Майу утрауында диңгеҙ тоҙо сығарыу]] Кабо-Вердела сәнәғәт насар үҫешкән (илдең эске тулайым продуктынан 16 %). Төп предприятиелар Сантьягу, Сан Висенте, Сал утрауҙарында (яҡынса 80%-ы) тупланған. Төп предприятиелар: балыҡ-консерва заводтары, суднолар ремонтлау верфы, һыра заводы, тегеү һәм аяҡ кейеме фабрикалары, төҙөлөш материалдары заводы, декоратив ташты эшкәртеү фабрикалары, авто-, мото-, велопредприятиелар. Тау-сығарыу сәнәғәте: Сал һәм Майу утрауҙарында тоҙ, пуцолан (цемент етештереү өсөн ҡулланыла), балсыҡ, базальт сығарыу. Электр энергияһы производствоһы — сәғәтенә 469 миллион кВт. === Тышҡы сауҙаһы === Импорт күләме (2019 йылда — 930 миллион АҠШ доллары) экспорт күләменән (95,5 млн АҠШ доллары) артығыраҡ<ref>[https://oec.world/en/profile/country/cpv Внешняя торговля Кабо Верде на справочнике oec.world]</ref>. Импорттың төп статьялары: яғыулыҡ, шул иҫәптән нефть продукттары (18 %), машиналар һәм ҡорамалдар (13 %), транспорт саралары (9,9 %) аҙыҡ-түлек продукттары һәм химия тауарҙары. Импорт буйынса төп партнёрҙар: Португалия (36,3 %), Нидерланд (16, 3 %), Испания (11 %) — 2019 йылда. Экспорттың төп статьялары — балыҡ һәм диңгеҙ продукттары (яҡынса 70 %), кейем-һалым, аяҡ кейеме, реэкспорт тауарҙары. Экспорт буйынса төп партнерҙар — Испания (65,3 %), Португалия (13,8 %), Италия (7,87 %) — 2019 йылда. Африка, Кариб бассейны һәм Тымыҡ океан илдәренең халыҡ-ара ойошмаһына инә. === Энергетика === Бөтә электр энергияһы ла тиерлек тәбиғи газ, кәрәсин, дизель яғыулығы, утын һәм ағас күмере ҡулланған йылылыҡ электр станцияларында эшкәртелә. Сал туристик утрауында бөтә электр энергияһы «йәшел» технологиялар (ел, ҡояш) ярҙамында етештерелә. === Финанстар һәм кредит === Утрауҙарҙа түбәндәге банкылар урынлашҡан: Banco Comercial do Atlantico, Caixa Economica de Cabo Verde һәм Banco Caboverdeano de Negocios (Кабо-Верде Бизнес Банкы). Аҡсалата берәмек — 100 сентавонан торған Кабо-Верде эскудоһы. Милли валюта курсы 2010 йылдың 1 ғинуарында: 1 [[евро|EUR]] = 110.265 CVE. 200, 500, 1000, 2000 һәм 5000 эскудо номиналындағы аҡсалар һәм 1, 5, 10, 20, 50, 100 эскудо ҡиммәтендәге тәңкәләр әйләнештә йөрөй. Һәр өс төрлө номиналдағы тәңкәләр төрлөсә — «решкалар» бер төрлө, «бөркөттәр» «орлы» — үҫемлек, ҡош йәки карапсыҡ менән. 1994 йылда сығарылған фатихалаусы понтифик һүрәте төшөрөлгән 100 эскудо тәңкәһе Иоанн Павел II, Рим папаһының, Кабо-Вердеға сәфәренә бағышланған. 1000 эскудо номиналындағы купюра — ике төрлө. Элеккеһендә — Амилкар Кабрал, Кабо-Верде бойондороҡһоҙлоғо өсөн хәрәкәт лидеры, яңы аҡсала — ҡош һүрәтләнгән. === Транспорты === [[Файл:TACV B757 D4-CBG MUC.jpg|thumb|Мюнхен аэропортында «Cabo Verde Airlines» компанияһының Boeing 757—200 самолёты]]] [[Файл:2006.06.25.cv.sv.BaiadasGatas.transportes.png|thumb|Кабо-Верденың маршрут таксиҙары]] Автомобиль юлдарының оҙонлоғо — 1350 км, шул иҫәптән 932 км асфальт түшәлгән (2013)<ref name="CIA World Factbook: Cabo Verde">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cv.html|title=CIA World Factbook: Cabo Verde}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831042056/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cv.html |date=2020-08-31 }}</ref>. Диңгеҙ порттары: Минделу, Прая һәм Таррафал. Диңгеҙ сауҙа флоты — 13 карап (2009)<ref name="CIA World Factbook: Cabo Verde"/>. Архипелаг эсендә, шулай уҡ Көнбайыш Африкаға, Европаға һәм Америкаға йөк тейәлгән рейстар башҡарыла. Порттарҙың йөк әйләнеше (2000) — 450 мең тонна. Күрше утрауҙар араһында борам һәм катерҙар йөрөй. Африка, Европа, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка илдәре менән һауа бәйләнеше тәьмин иткән Прая ҡалаһы (1999). 2000 йылда 140 мең пассажир һәм 20 млн ткм йөк ташылған. Европанан Төньяҡ һәм Көньяҡ Америкаға илткән юлда Сал утрауында «Мрия» һәм «Руслан» кеүек ҙур йөк һауа судноларын өҫтәмә заправкалауға һәләтле берҙән-бер осоу-ултырыу һыҙаты урынлашҡан<ref>{{Cite web|url=https://justgo.kiev.ua/cape-verde/|title=Взлётно-посадочная полоса на острове Сал в Кабо-Верде, способна принять на дозаправку гигантские грузовые воздушные судна «Мрия» и «Руслан».|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>. Урындағы компаниялар авиалиниялары (ТАКВ — Transportes Aéreos de Cabo Verde һәм Halcyonair) архипелагтың бөтә утрауҙарын тиерлек (Браванан тыш) берләштерә. Утрауҙарҙа даими автобус бәйләнеше юҡ. Утрауҙарҙа иң осһоҙ йөрөү ысулы — халыҡ «Carrinhos» тип йөрөткән 12 урынлыҡ маршрут таксиһы (aluguer), юл хаҡы — 1 USD-нан ашыуыраҡ. Маршрут таксиҙарының юлға сығыу һәм ҡайтыу пункттары бар, юлда улар теләһә ни ерҙә туҡтай, ләкин аныҡ расписаниелары юҡ һәм бөтә буш урындар тулғас та юлға сығалар. Транспорттың икенсе төрө, ҡайһы берҙә берҙән-бер — такси. Тимер юл бәйләнеше юҡ. == Туризм == [[Файл:Kitesurfing.JPG|350px|thumb|]] [[Файл:Tarrafal Beach CV.jpg|350px|thumb|]] [[Файл:Tarrafal Beach (18).jpg|350px|thumb|]] [[Файл:Quebra-canela Cape Verde.jpg|350px|thumb|]] Туризм — ил килеменең төп статьяһы. Бизнестың был төрөнә урындағы эшҡыуарҙар ҙа, сит ил инвесторҙары ла инвестициялар һала. Төп сит ил инвесторҙары — [[Австрия]], [[Германия]], [[Испания]], [[Италия]], [[Португалия]] һәм [[Франция]]. 1998 йылда бөтә сит ил инвестицияларының 74%-ы һалынған Кабо-Верде утрауҙары иҫ киткес тәбиғәте йәки һоҡланғыс пляждары менән айырылып тормай, ләкин күп туристар бында цивилизациянан ял итергә һәм утрауҙарҙың үҙенсәлекле һыу аҫты донъяһын өйрәнергә килә. Бынан тыш, республика биш донъя виндсерфинг үҙәгенең, шулай уҡ бөтә донъя кимәлендә спорт балыҡ тотоу үҙәктәренең береһе булып тора. Сал утрауы — сёрфинг һөйөүселәр араһында популяр урын. Унда төрлө әҙерлек кимәленә иҫәпләнгән 6 сёрфинг-клуб ҡатнаша. Сёрфинг-үҙәктәр архипелагтың — Боа Вишта, Сан-Висенте, Сантьягу, Сан-Николау һәм Майу утрауҙарында ла бар. Диңгеҙҙә йәшәүсе тереклектәр менән мәрйен рифтары, тоннелдәр һәм каверналар лабиринты менән һыу аҫты мәмерйәләре булыуы дайвинг һәм һыу спорты төрҙәрен яратыусыларҙы йәлеп итә. Һыу инеү өсөн иң яҡшы осор — апрелдән ноябргә тиклем. Һыуға сумыуҙың уртаса тәрәнлеге — 6-40 м. Сал утрауында 32 дайв-сайт: тәрәнлеге 40,5 метрға тиклем еткән Ponta Do Farol рифы, Tchuklasta рифы — 36 метр, «Зәңгәр бүлмә» — 30,4 метр, Palmeira — Pesqueiro Ti Culao мәмерйәһе — 23 метрға яҡын, Buracona мәмерйәһе — 22,5 м, Santo Antao караптар емерелгән урын — 12 м, Demfior караптар емерелгән урын — 12 м. Сал утрауындағы Санта-Мария ҡаласығында биш донъя виндсёрфинг үҙәгенең иң ҙуры урынлашҡан. Миграция осоронда архипелаг ярҙарына кешеләрҙең үҙҙәренә яҡынлашыуынан ҡурҡмаған кит көтөүҙәре, океан балыҡтарының өйкөмдәре барлыҡҡа килә — былар барыһы ла спорт балыҡсылығы объекты булып тора. 2000 йыл дауамында утрау ярҙары буйында тотолған балыҡтың күләме һәм ауырлығы буйынса 6 донъя рекорды теркәлгән. Утрауҙар эсенә тиҫтәләгән саҡрымға һуҙылған пляждар менән тулған. Экзотика һөйөүселәр өсөн Фогу утрауында ҡара төҫтәге янартау (вулкан) ҡомло пляждар бар. Таррафал ҡалаһында һәм Боа Вишта, Майу, Сан Висенте һәм Санту Антау утрауҙарында ҡунаҡхана комплекстары үҙ хеҙмәттәрен тәҡдим итә. Уңайлы климат шарттары туристарҙы йыл әйләнәһенә ҡабул итергә мөмкинлек бирә. 1999 йылда Сал утрауында тәүге биш йондоҙло «Криула» отеле асыла. Йыл һайын төрлө илдәрҙән туристар һаны арта. Статистикаға ярашлы, 1993 йылда утрауҙарға — 20 мең кеше, 1999 йылда — 67 мең кеше, 2000 йылда 83,3 мең кеше барып ҡайтҡан. 2000 йылда туризмдан килгән килем 40,8 миллион АҠШ доллары тәшкил иткән. == Байрамдары == {{clear}} {| class="wikitable" width="100%" | Байрамдар |- ! Дата ! Атамаһы ! Иҫкәрмә |- | 1 ғинуар | Яңы йыл | |- | 13ғинуар | Демократия көнө | |- | 20ғинуар | Милли батырҙар көнө | Кабрал Амилка вафатына йыл тулыу |- | Февраль (төрлөләндерелә) | Карнавал шишәмбеһе | Күсмә карнавал |- | Февраль (төрлөләндерелә) | Көл шаршамбыһы | Күсмә карнавал |- | Февраль (төрлөләндерелә) | Изге йома, Христостың ҡомарҙары | Күсмә карнавал |- | 8 март | Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө | |- | Апрель (төрлөләндерелә) | Пасха | |- | 1 май | Хеҙмәт Көнө | |- | 19 май | Прая ҡалаһы көнө |Байрам баш ҡалала ғына, Праяла, үткәрелә |- | 1 июнь | Халыҡ-ара балаларҙы яҡлау көнө | Байрам 2005 йылда тергеҙелгән |- | 5 июль | Бойондороҡһоҙлоҡ көнө | |- | 15 август | Милли рәхмәт көнө | Мостеируш ҡалаһы байрамы |- | 1 ноябрь | Бөтә изгеләр көнө | |- | 25 декабрь | Раштыуа | |} == Дине == * Ил Африкала иң католиктарҙың береһе булып тора. Христианлыҡ XVII быуаттың уртаһынан алып тарала. * Халыҡтың 77,3 % — католиктар; * 4,6 % — протестанттар (Назарянин сиркәүен индереп); * Халыҡтың 4,5%-ы традицион Африка дине яҡлы; * 1,8,8 % — мосолмандар; * 1 % — Йәһүә шаһиттары (0,4 %) — Йәһүә шаһиттарының терминологияһы (вәғәзсе)<ref>[https://www.jw.org/en/jehovahs-witnesses/worldwide/CV/ Jehovah’s Witnesses Around the World | Cape Verde]</ref>; * 10,8 % — башҡа дини берекмәләр (мормондар һ. б.) ағзалары. == Мәғарифы == 1988 йылда грамоталылыҡ кимәле ҡала халҡы араһында — 60-70 %, ә ауыл халҡы араһында 20-40 % тәшкил иткән. 382 уҡыу йорто, шуларҙың 23-ө генә урта (дөйөм белем биреү һәм һөнәри-техник) булған. Уҡытыусыларҙың дөйөм һаны 2100 кеше тәшкил итә. Юғары уҡыу йорттары булмай. 650-нән ашыу Кабо-Верде гражданы сит илдә белем алған<ref>{{книга |часть=Кабо-Верде |ссылка часть=https://books.google.com/books?id=45EEAQAAIAAJ&q=%22В+стране+имеется+382%22 |заглавие=Страны Африки : политико-экономический справочник |язык=ru |ссылка=https://books.google.com/books?id=45EEAQAAIAAJ |ответственный=Под общ. ред. Ан. А. Громыко, Ю. С. Грядунова, П. И. Манчхи; Сост. Г. Б. Старушенко |издание= |место=М. |издательство=[[Политиздат]] |год=1988 |страницы=170 |страниц=336 |isbn=5-250-00009-6 |тираж=100000}}</ref>. 2010 йылда өлкәндәр араһында грамоталылыҡ кимәле 88,56 %<ref>{{Cite web|url=https://ru.countries.world/Кабо-Верде/Образование.html|title=Образование в Кабо-Верде|website=ru.countries.world|accessdate=2021-02-04}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Уҡытыу португал телендә алып барыла. * Башланғыс белем: балалар 7 йәштән алып беренсе 4 йылда — мотлаҡ уҡый, киләһе 2 йылда — теләк буйынса уҡый. Боавишта утрауында 3 башланғыс мәктәп; Салдың 2 башланғыс мәктәбе бар; Сан-Николау — 6 башланғыс мәктәп һәм 1 лицей; Сан-Висенте — 1 навигация мәктәбе һәм 7 башланғыс мәктәп; Майуҙа — 1 генә мәктәп; Сантьягуның — 22 мәктәбе, Фогуның — 7 һәм Браваның 6 башланғыс мәктәбе бар<ref name="newadvent.org"/>. 2000 йылда башланғыс мәктәптәрҙә — 98 мең, ә урта мәктәптәрҙә 33 мең уҡыусы уҡыған. * Урта белем: һәр береһе 3 йыл — ике цикл. Урта белем биреүсе лицей Праяла һәм Сан-Висентта урынлашҡан. * Юғары белем: 1994 йылға тиклем Кабо Вердела юғары уҡыу йорттары булмаған. 1994—1999 йылдарҙа педагогия, иҡтисади һәм бер нисә техник институттар булдырыла. 2000 йылдар башынан университеттар берләшә (төп кампустары Праяла урынлашҡан). Илдә йәшәүселәрҙең күбеһе сит илдә: Кубала, Португалияла, Бразилияла, Рәсәйҙә, АҠШ-та һәм Францияла юғары белем ала. 2000 йылда урындағы юғары уҡыу йорттарында 1200, сит илдәрҙә — 2500 студент уҡый. 1990—2011 йылдарҙа Кабо-Верде башланғыс белем биреү системаһы (һәм өлөшләтә — дөйөм мәғариф системаһы) тулыһынса йырсы Сезария Эвора тарафынан финансланған<ref>http://www.ria.ru/culture/20111218/519533099.html Сезария Эвора сделала музыку островов Зелёного мыса всемирным трендом</ref>. == Һаулыҡ һаҡлау == Кабо Верде халҡының сәләмәтлек күрһәткестәре — Африка ҡитғаһы өсөн уртаса күрһәткестәрҙән юғарыраҡ. Уртаса ғүмер оҙонлоғо — 70 йәш. Һаулыҡ һаҡлау министрлығының ике ҙур бүлексәһе бар. Медицина хеҙмәтләндереүе — ҡәнәғәтләнерлек. Туберкулёз менән ауырыу проблемаһы бар. Сөсө һыу етешмәүе ашҡаҙан-эсәк йоғошло ауырыуҙарына килтерә. Халыҡтың күп булмаған өлөшө ВИЧ-инфекцияһына дусар (Гуманитар мәсьәләләрҙе координациялау идаралығы — ОСНА — мәғлүмәте буйынса 2008 йылдың мартына ҡарата 350 кеше) == Киң мәғлүмәт саралары == === Телерадиотапшырыуҙары === Кабо-Верде RTC дәүләт телерадиокомпанияһы менән TNCV (''Televisão Nacional De Cabo Verde'' Кабо-Верденың Милли телевидениеһын — дәүләт радиокомпанияһын һәм RNCV (''Radio Nacional De Cabo Verde'' — «Кабо Верде Милли радиоһы») дәүләт радиокомпанияһын берләштереү менән 2009 йылда ойошторола; үҙ эсенә 1984 йылда эшләй башлаған TCV (''Televisão De Cabo Verde'' — "Кабо Верде телевидениеһы"н) һәм RCV (''Rádio de Cabo Verde'' — "Кабо Верде радиоһы"н) ала. Шулай уҡ 15 шәхси радиостанция бар: * Radio Nova — католик радиостанцияһы; * Radio Comercial — шәхси радиостанция, Прая. * Praia FM — шәхси радиостанция. === Матбуғаты === Илдә түбәндәге баҫмалар сыға: * «Jornal Horizonte» хөкүмәттең көндәлек гәзите; * «Утрауҙар экспресы» Expresso das Ilhas аҙналығы; * аҙналыҡ [http://asemana.sapo.cv/ «A Semana»]; * «Boletim Oficial da República de Cabo Verde» («Кабо-Верде Республикаһының рәсми бюллетены») аҙналығы; * «Boletim Informativo» («Мәғлүмәт бюллетены») аҙналығы; * «Tribuna» һәм «Vos di Svo»? гәзиттәре; * «Raízes» («Тамырҙар») һәм «Unidade e Luta» («Берҙәмлек һәм көрәш») журналдары. 1988 йылдан «Информпресс» (элекке атамаһы «Кабопресс») хөкүмәт мәғлүмәт агентлығы эшләй. == Телекоммуникациялары == Телефон линиялары һаны — 60 935, мобиль линиялар — 28 119 (2002).<br> Бәйләнеш операторҙары: [http://www.cvtelecom.cv/ CVTelecom (городские номера, монополист)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211231195846/http://www.cvtelecom.cv/ |date=2021-12-31 }}, [http://www.cvmovel.cv/ CVMovel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211231195836/http://www.cvmovel.cv/ |date=2021-12-31 }} и [http://www.uniteltmais.cv/ Unitel T+] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211231195834/https://www.uniteltmais.cv/ |date=2021-12-31 }} (мобильныя связь)<br>. Интернетҡа инеү мөмкинлеген [http://www.cvmultimedia.cv/ CVMultiMedia] (монополист) бирә хөкөм ителә (монополист). Һуңғы 5 йылда интернет хеҙмәттәренә хаҡтар һиҙелерлек кәметелде һәм ҡулланыу тиҙлеге артты. 2007 йылда ябай ADSL-каналдың хаҡы айына 130 € тәшкил итә ине. Әлеге ваҡытта иң юғары тиҙлекле 12Мб/1Мб (IPTV хаҡын индереп) каналы 54€ тора. «Лимитһыҙ интернет» хеҙмәте әлегә бирелмәй.<br> 2006 йылдың 27 сентябренән {{cite web |title = цифрового ТВ на основе IP-технологий |url = http://www.cvmultimedia.cv/servi%C3%A7o-zap-tv-0 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170505081227/http://www.cvmultimedia.cv/servi%C3%A7o-zap-tv-0 |archivedate = 2017-05-05 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170505081227/http://www.cvmultimedia.cv/servi%C3%A7o-zap-tv-0 |date=2017-05-05 }} пакеттары бирелә. 2002 йылда 12 000 интернет-ҡулланыусы булған. == Почтаһы == == Сәнғәте һәм мәҙәниәте == === Архитектураһы === Ауыл райондарының ғәҙәттәге торлағы — бер йәки ике бүлмәле ер иҙәнле һәм тәҙрәләрендә ҡапҡасы мотлаҡ булған таш йорттар (функу). Ике яҡлы ҡыйыҡ һаламдан йәки черепицанан түшәлә. Төҙөлөш материалы сифатында ҡатып ҡалған янартау лаваһы сығыш яһай. Йорттар төҙөгәндә бер ниндәй цемент төрө лә файҙаланылмай Һаламдан йәки черепицанан түшәлгән ике яҡлы ҡыйыҡ. Төҙөлөш материалы сифатында ҡатып ҡалған янартау лаваһы сығыш яһай. Йорттар төҙөгәндә цемент ҡулланылмай. Архипелагтағы европалыларҙың тәүге торамаһы — Сьюдад Велья (Иҫке ҡала). Прая ҡалаһынан көнбайышҡа табан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан. ЮНЕСКО һаҡлауында. Уның биләмәһендә Португалияның Реал-да-Санту-Фелипе форты урынлашҡан. 1990-сы йылдарҙа колониаль осорондағы боронғо особняктар менән органик рәүештә аралашҡан бар уңайлыҡтары булған күп ҡатлы биналар һәм коттедждар төҙөлә башлай. Заманса фешенебель отелдәре, быяланан һәм тимер-бетон конструкцияларҙан супермаркеттар ҡалаларҙың айырмалыҡ һыҙаты булып тора. 2007 йылдың июлендә Сал утрауында «Вила Педре де Луме һәм Гольф Резорт» яңы отель комплексы төҙөлә башлай. Төҙөлөш эштәрен 2013 йылда тамамлау планлаштырыла. === Һынлы сәнғәте һәм һөнәрҙәре === Хәҙерге заман рәссамдары — Б. Баррос-Гиззи, Д. Ж. Карвальу, М. Куэйрош, Карлош Лима, Л. Лопеш, Ж. Миранда, М. Фернандеш, М. Фигуэйр һәм Ч. Фигуэйра, Белла Дуарте. Лиманың эштәре тыуған илендә генә түгел, [[Испания]]ла, [[Куба]]ла, [[Нидерланд]]та, [[Португалия]]ла, [[Франция]]ла, [[Швейцария]]ла һәм [[Латин Америкаһы]] илдәрендә лә яҡшы билдәле. Праяла урындағы рәссамдарҙың күргәҙмәләре һәм халыҡ кәсептәре оҫталарының күргәҙмә-йәрминкәләре даими үткәрелә. Балсыҡтан көршәк яһау, һаламдан әйберҙәр үреү, ағастан һәм кокос сәтләүектәре ҡабығынан сувенирҙар (тәмәке һауыты, яҡтыртҡыстар, ҡумталар), керамиканан, диңгеҙ ҡыҫалаларынан һәм балыҡ тештәренән биҙәүестәр эшләү үҫешкән. === Әҙәбиәте === XX быуат башынан португал һәм креоль телдәрендә яҙалар. Э.Тавареш креоль әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә. Португал телендәге әҙәбиәткә Жоржи Барбоза, Мануэл Лопеш һәм Освальдо Алкантара нигеҙ һалған тип иҫәпләнә. Тәүге романдарҙың береһе — Б. Лопештың «Шикиньо» әҫәре (1947). 1989 йылда Кабо-Верде Яҙыусылар союзы булдырыла. Каобердиано Дамбара, Жерману Армейда, Д. Алмада, Ж. Вареле, Фонсека Агиналду Бриту, М. Вейга, А. Виейра, А. Гонсалвеш, В. Дуарте, О. Осориу, М. Фонсека — хәҙерге заман әҙәбиәтселәре. Күптәре Ангола, Бельгияла, Бразилияла, Португалияла, Рәсәйҙә һәм Францияла баҫыла. 2006 йылда архипелаг яҙыусыларының «Кабо-Верде — утрауҙар һәм әҙәбиәт» әҫәрҙәре антологияһы баҫылып сыҡты. === Китапханалары === [[Файл:Biblioteca Nacional, Praia, Cape Verde.jpg|thumb|right|Кабо-Верде Милли китапханаһы, 2008 йыл]] КХР хөкүмәтенең финанс ярҙамы менән төҙөлгән<ref>{{статья|автор=João Paulo Madeira|заглавие=The Dragon Embraces Africa: Cape Verde-China Relations|язык=en|издание=Austral: Brazilian Journal of Strategy & International Relations|том=6|номер=12|год=2017|страницы=123}}</ref>, 1999 йылдың 21 майында Праяла рәсми рәүештә Кабо Верде Милли китапхана бинаһы асыла. Быға тиклем китапхана функцияһын Милли тарихи архив үтәй ине. Китапхананың 2 уҡыу залы, конференциялар залы, күргәҙмә залы, кафеһы, 650 000 томлыҡ һаҡлағысы бар<ref>{{cite web |url = http://www.bn.cv/index.php?option=com_frontpage&Itemid=1 |title = Serviços Suspensos |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090214000813/http://www.bn.cv/index.php?option=com_frontpage&Itemid=1 |archivedate = 2009-02-14 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090214000813/http://www.bn.cv/index.php?option=com_frontpage&Itemid=1 |date=2009-02-14 }}</ref>. === Музыкаһы === Ил халҡы музыкаль һәләтле. Кабо-Верде милли музыкаһы Европа, Африка һәм Латин Америкаһы традицияларын берләштерә. Музыкаль стилдәре: * морна — тыуған төйәктән ситтә йәшәгәндә яҙмыш ауырлыҡтары тураһында ҡыҫҡа һағышлы йырҙар. Боавишта утрауында тыуған; * коладейра — Бразилия самбаһына яҡын, шат күңелле йырҙар; * фунана — Африка халыҡтарының ритмдары һәм көйҙәре. Музыка инструменттары: * алты ҡыллы гитара; * кокос сәтләүеге ҡабығынан бер ҡыллы симбоа. Февраль — карнавалдар айы (сағыу кейемдәрҙә һәм битлектәрҙә ҡатнашыусылар барабан, ксилофон һәм торба аккомпанементына бейей) <br> Ысынында иһә, Бразилиялағы кеүек, төп Карнавал Католик Пасханан 47 көн алда үткәрелә. Билдәле башҡарыусылар араһында Сезария Эворе айырыуса ҙур популярлыҡ яуланы. Сәхнәгә ялан аяҡ сығыу манераһы булғанлыҡтан, уны ялан аяҡлы ҡыҙ тип йөрөтәләр (әйтер кәрәк, йырсы көнкүреш тормошонда ла яланаяҡ йөрөй, һирәк кенә сандали кейә), донъя кимәлендә популярлыҡ яулай һәм гастролдәрҙә йыш була. Калу Бана, Руи Пина, Жак Пина, Мария де Баррос, Мариус, Теофилио Шантре һәм Тито Парис, Агусто Сега, Титина, Лура кеүек һәм башҡа йырсылар португал телле илдәрҙә билдәле. Музыкаль коллективтар араһында «Булимунду» һәм «Тубароиш» айырыуса ҙур популярлыҡ менән файҙалана. Анголанан, Бразилиянан, Португалиянан һәм Америка Ҡушма Штаттарынан башҡарыусылар ҡатнашлығында музыкаль фестивалдәр үткәрелә. === Театр һәм кино === [[Файл:Cinema Eden-Park (S Vicente, Cabo Verde).JPG|thumb|Сан-Висенте утрауында «Eden-Park» кинотеатры]] Кабо-Вердела профессиональ театр юҡ. «Йәштәр маршта», «Канизаде», «Корда Каоберди», «Рамонда» һәүәҫкәр театр труппалары, Португалия мәҙәни үҙәге труппаһы һ. б. бар. «Йәштәр маршта» труппаһы Бельгия, Нидерланд, Португалия, Франция, Африка һәм Латин Америкаһы илдәрендә гастролдәрҙә ҙур уңыш менән сығыш яһай. 1995 йылда Минделу ҡалаһында 1997 йылда халыҡ-ара статус алған тәүге «Минделакт» театр фестивале уҙғарылды. 1980 йылдар аҙағында милли кинематограф үҫешә башлай. Беренсе фильм — Кабо Верде Республикаһы һәм СССР кинематографсыларының берлектәге эше — «Ер һәм диңгеҙ йырҙары» («Песни земли и море») документаль таҫмаһы (1989), ә 1999 йылда Сал утрауында беренсе кинофестиваль уҙҙы. Ангола, Кабо-Верде, Португалия һәм Сенегал режиссёрҙарының эштәре тәҡдим ителде. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Кабо-Верде идарасылары * Макаронезия * Аҡ яға — 4-се миҙгелдең тәүге 2 серияһы тулыһынса Кабо-Вердела бара. * Поклонская Наталья Владимировна == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Новейшая история Африки. — М.: Наука, 1968 * {{книга|автор=Данилов П. П.|заглавие=Республика Зеленого мыса|серия=Социально-экономические проблемы развивающихся стран|издательство=[[Мысль (издательство)|Мысль]]|место=М.|год=1984|тираж=42000|страниц=141}} * {{книга|автор=Григорович А. А., Грибанов В. В.|заглавие=Кабо-Верде|место=М.|год=1988|издательство=Мысль|тираж=55000|серия=У карты мира|isbn=5-244-00162-0|страниц=108}} * {{книга|автор=Данилов П. П., Шмельков П. М.|заглавие=Республика Кабо-Верде: Справочник|ответственный=[[Институт Африки РАН]]|место=М.|год=2001|издательство=[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]|isbn=5-02-018242-7|страниц=135}} * Геология острова Маю //Докл. АН СССР. — 1985. Т. 283. — № 5. — C. 1252—1255. (соавторы Ахметьев М. А., Золотарев Б. П., Копорулин В. И., Рихтер А. В., Фрих-Хар Д. И.) * Геология острова Сан-Висенти (архипелаг Зелёного Мыса) //Докл. АН СССР. — 1985. Т. 284. — № 2. — C. 419—423. (соавторы Ахметьев М. А., Копорулин В. И., Рихтер А. В., Фрих-Хар Д. И.) * Структура острова Маю (Острова Зелёного Мыса) //Докл. АН СССР. — 1986. Т. 290. — № 2. — C. 425—429. (соавтор Рихтер А. В.) * [[Foy C.]] Cape Verde: Politics, Economics and Society. — L.—N.Y., 1988. * Cape Verde. Boulder, CO. — L.: Westview Press, 1998. * Encyclopedia of African Peoples. — L., 2000. * Africa South of the Sahara. 2003. — L.—N.Y.: Europa Publications, 2002. * The World of Learning 2003, 53rd Edition. — L.—N.Y.: Europa Publications, 2002. * African Development Indicators 2003. The World Bank. — Washington, 2003. == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема=Кабо-Верде |Викитека= |Викицитатник= |Викисловарь= |Викиверситет= |Викиданные= |Викигид= |Портал=Кабо-Верде }} * {{cite web |url = http://cv-consul.ru |title = Почётное Консульство Республики Кабо-Верде в РФ |deadlink = yes |accessdate = 2019-08-03 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20181112040657/http://cv-consul.ru/ |archivedate = 2018-11-12 }} * [http://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/KABO-VERDE.html Кабо Верде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211130232738/https://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/KABO-VERDE.html |date=2021-11-30 }} энциклопедия «[[Кругосвет]]» * [http://www.africana.ru/konkurs/raboti/Bogen/CapeVerde.htm Кабо-Верде: забытые острова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211204110930/http://www.africana.ru/konkurs/raboti/Bogen/CapeVerde.htm |date=2021-12-04 }} Андрей Боген, «[[Немецкая волна]]», 25 октября 2000 года * [http://www.capeverdebreaks.com Кабо-Верде Overview]{{ref-en}} * [http://www.caboverde.com www.caboverde.com ]{{ref-pt}} {{Библиоинформация}} {{^v}} {{CPLP}} {{Африка илдәре}} [[Категория:Кабо-Верде]] [[Категория:Утрауҙағы дәүләттәр]] [[Категория:Көнбайыш Африка]] [[Категория:БМО ағзаһы булған дәүләттәр]] {{countries-stub}} 8djjwcfclqagxzuwgrd2qmaml49bhu8 0 67568 1301294 1187832 2026-07-21T15:01:59Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Constitution_of_the_United_States,_page_1.jpg" рәсеме урынына [[Рәсем:Constitution_of_the_United_States_-_DPLA_-_9ca804144bd5965e992ae3528bc3c6a3_(page_1).jpg|Constitution_of 1301294 wikitext text/x-wiki {{Карточка документа |название = АҠШ Конституцияһы |изображение = Constitution of the United States - DPLA - 9ca804144bd5965e992ae3528bc3c6a3 (page 1).jpg |ширина = 220px |подпись = Конституцияның оригинал текст беренсе бит |дата_создания = [[17 сентябрь]] [[1787]] |дата_ратификации = [[21 июнь]] [[1788]] |место_хранения = Милли архивлар, [[Вашингтон]] |автор = Филадельф Конвент делегаты |заверители = 39 делегатлар |цель = Милли [[конституция]] Конфедерация мәҡәләләр алмашга }} '''АҠШ Конституцияһы''' ({{lang-en|United States Constitution}}) — [[АҠШ]]-та төп ҡанун, иң юғары юридик көс. [[1787]] йылдың [[17 сентябрь|17 сентябр]]ендә [[Филадельфия]] Конвенты ҡабул итә. Халыҡ-ара беренсе [[Конституция]]. Ете бүлектән тора, егерме ете тапҡыр үҙгәртелә. АҠШ Конституцияһына ярашлы дәүләт власы, суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. == Төҙөү һәм ратификация тарихы == [[1783]] йылда [[Париж килешеү (1783)|Версаль тыныслыҡ килешеүе]] менән [[Америка үҙаллылығы өсөн һуғыш]] тамамлана. Америка үҙаллылығы өсөн һуғыш ваҡытында [[1777]] йылда [[Икенсе Континенталь конгресс]] [[Конфедерация статьялары]] конституцион документ ҡабул итә. [[Конфедерация статъялары]] бик насар документ була: бер штат, законға ҡаршы булып, законды юҡҡа сығарыра ала. [[Джордж Вашингтон]] документты «ҡом бауы» тип атаны ({{lang-en2|ropes of sand}})<ref>{{книга|автор=John R. Alden|заглавие=George Washington: A Biography|издательство=LSU Press|год=1996|pages=221|allpages=326|isbn=9780807121269}}</ref>. Шулай булғас, ошо документты алмаштырыу кәрәк була. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.archives.gov/national-archives-experience/charters/constitution_transcript.html АҠШ Конституцияһы инглизса тулы текст] * [http://www.constitutionfacts.com/content/constitution/files/USConstitution_Russian.pdf АҠШ Конституцияһы текст] {{Әҙерләмә}} [[Категория:АҠШ дәүләт төҙөлөшө]] [[Категория:Конституциялар]] ltt83ttjs4j0gv675hsh5hikqcbk29z 0 71512 1301264 1247081 2026-07-20T18:19:36Z Телсе 41238 өҫтәмә мәғлүмәт 1301264 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''21 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 202-се ([[кәбисә йыл]]ында 203-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 163 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Бельгия}}: Милли көн. * {{Флагификация|Гуам}}: Азатлыҡ көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1743 йыл]]: [[Миәкә районы]]ның [[Боғҙан (Миәкә районы)|Боғҙан]] ауылына нигеҙ һалына. * [[1951 йыл]]: [[Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы]] сафҡа индерелә. * [[1970 йыл]]: [[Мысыр]]ҙағы Асуан плотинаһын төҙөү тамамлана. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Мөхтәруллина Айгөл Рәйес ҡыҙы]] (1970), [[Тел ғилеме|тел белгесе]]-[[фән|ғалим]]. 1992 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2002 һәм 2004—2007 йылдарҙа БДУ-ның Сибай институтында [[Инглиз теле|инглиз]] филологияһы кафедраһы мөдире; 2010—2013 йылдарҙа БДУ-ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты деканы; 2015 йылдан — БДУ-ның гуманитар факультеттарының сит телдәр кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (2006), профессор. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Сафин Миңләхмәт Сафа улы]] (1906—29.10.1981), Бөйөк Ватан һуғышы яуиры; 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордены кавалеры (1945). * [[Хәбибуллин Илдус Лотфрахман улы]] (1951), комсомол органдары һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[Физика|физик]]-[[фән|ғалим]]. 1973 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның ғилми хеҙмәткәре һәм уҡытыусыһы; 1979—1982 йылдарҙа — ВЛКСМ комитеты секретары. Физика-математика фәндәре докторы (2000), профессор (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]] почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), Рәсәй Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дәүләкән районы]] [[Суйынсы]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Вәлитов Ғибаҙулла Нәби улы]] (1932—23.07.1986), нефтехимиик. 1958—1986 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең ремонтсы слесары, аппаратсыһы һәм өлкән аппаратсыһы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Һайран (Ишембай районы)|Һайран]] ауылынан. * [[Сәйҙуллина Мәмдүҙә Әхметдин ҡыҙы]] (1937—2013), китапханасы. 1970—1998 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы|Ҡариҙел район]] балалар китапханаһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Горбунова Валентина Юрьевна]] (1947), [[Генетика|генетик]]-[[фән|ғалим]]. 1986 йылдан [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1991 йылдан — лаборатория мөдире; 1996 йылдан хәҙерге [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2000), профессор (2000). [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2003) һәм почётлы юғары белем биреү хеҙмәткәре (2007), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2000). * [[Рәхмәтуллина Ғәлиә Ғәли ҡыҙы]] (1957), [[Педагогика|педагог]]. 1989 йылдан [[Баймаҡ]] ҡалаһының 2-се урта мәктәбе уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1990—2011 йылдарҙа директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002), Рәсәйҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1995). Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Галкина Римма Сәлиш ҡыҙы]] (1967), төҙөүсе. 1985—2001 йылдарҙа һәм 2006 йылдан «Металлоконструкция — Востокнефтзаводмонтаж» йәмғиәтенең кран машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мишкә районы]] [[Красный Ключ (Мишкә районы)|Красный Ключ]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Дмитриев Юрий Васильевич]] (1923—2004), юрист. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1948 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]] район һәм ҡалаларында прокуратура хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1957—1972 йылдарҙа [[Белорет]] ҡалаһы прокуроры. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған юрисы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Тәтеш]] ҡалаһынан. * [[Бледных Василий Васильевич]] (1938—20.05.2017), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1986—2008 йылдарҙа Силәбе ауыл хужалығын механизациялау һәм электрлаштырыу институтының ректоры. [[Рәсәй]] Ауыл хужалығы фәндәре академияһы академигы (2007), техник фәндәр докторы (1990), профессор. (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1993) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1990) һәм [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2008) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ряхов Виктор Данилович]] (1938), водитель. 1966 йылдан [[«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы]] водителе. [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Хәбиров Ғамир Әхмәтғәле улы]] (1949), [[Агрономия|агроном]]‑[[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1993—2000 һәм 2002—2012 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]ның кафедра мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (2004), профессор (2005). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шаран районы]] [[Ҡараҡашлы]] ауылынан. * [[Хәбибуллин Алик Ғәлимйән улы]] (1954), хоҡуҡ белгесе-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1989—2003 йылдарҙа [[Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты|СССР һәм Рәсәй Эске эштәр министрлығы Өфө юридик институтының]] кафедра начальнигы. Юридик фәндәр докторы (1997), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2001). Полиция генерал‑лейтенанты. (2011). Сығышы менән хәҙерге [[Калининград өлкәһе]]нең Приморье ҡасабаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ниғмәтуллин Ирек Ғәзиз улы]] (1959), иҡтисадсы-ғалим, нефтсе, йәмәғәтсе. 2018 йылдан «Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһы ҡала округының яһалма ҡоролмаларын йүнәтеү һәм ҡарап-тотоу буйынса махсуслашҡан идаралыҡ» муниципаль унитар предприятиеһының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 5-се һәм 6-сы саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе, Рәсәй Федерацияһы газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Тажикстан]]дың баш ҡалаһы [[Дүшәмбе (ҡала)|Дүшәмбе]]нән. * [[Кокин Павел Владимирович]] (1974), [[спорт]]сы, [[еңел атлетика|еңел атлет]]. 1997—2004 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. [[Еңел атлетика]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1997). Ярым марафонда Рәсәй чемпионы (2003), халыҡ‑ара марафонда еңеүсе ([[АҠШ]], [[Кливленд]] ҡалаһы, 2000), [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Тирлән]] ауылынан. * [[Самойлов Дмитрий Александрович]] (1989), спортсы. Уҡ атыу буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2007). Рәсәй беренселеге еңеүсеһе (2005), шәхси һәм команда зачётында Рәсәй беренселектәренең көмөш призёры (ике тапҡыр, 2006; 2007). Сығышы менән [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:21 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1899]]: [[Эрнест Хемингуэй]], [[АҠШ]] яҙыусыһы, әҙәбиәт буйынса [[Нобель премияһы]]ның 1954 йылғы лауреты. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:21 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1972]]: [[Ғәтиәтуллин Шакир Йосоп улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944). * [[1989]]: [[Кәлимуллин Барый Ғибәт улы]], СССР архитекторы, педагог, йәмәғәт эшмәкәре. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж21]] [[Категория:21 июль]] fxyx95ity11iy0i80wj55g2sjeebspl 1301266 1301264 2026-07-20T18:29:09Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу 1301266 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''21 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 202-се ([[кәбисә йыл]]ында 203-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 163 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Бельгия}}: Милли көн. * {{Флагификация|Гуам}}: Азатлыҡ көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1743 йыл]]: [[Миәкә районы]]ның [[Боғҙан (Миәкә районы)|Боғҙан]] ауылына нигеҙ һалына. * [[1951 йыл]]: [[Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы]] сафҡа индерелә. * [[1970 йыл]]: [[Мысыр]]ҙағы Асуан плотинаһын төҙөү тамамлана. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Мөхтәруллина Айгөл Рәйес ҡыҙы]] (1970), [[Тел ғилеме|тел белгесе]]-[[фән|ғалим]]. 1992 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2002 һәм 2004—2007 йылдарҙа БДУ-ның Сибай институтында [[Инглиз теле|инглиз]] филологияһы кафедраһы мөдире; 2010—2013 йылдарҙа БДУ-ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты деканы; 2015 йылдан — БДУ-ның гуманитар факультеттарының сит телдәр кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (2006), профессор. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Сафин Миңләхмәт Сафа улы]] (1906—29.10.1981), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның отделение командиры, [[өлкән сержант|гвардия өлкән сержанты]]. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1945). * [[Хәбибуллин Илдус Лотфрахман улы]] (1951), [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол органдары]] һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[Физика|физик]]-[[фән|ғалим]]. 1973 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның ғилми хеҙмәткәре һәм уҡытыусыһы; 1979—1982 йылдарҙа — ВЛКСМ комитеты секретары. Физика-математика фәндәре докторы (2000), профессор (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]] почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), Рәсәй Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дәүләкән районы]] [[Суйынсы]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Вәлитов Ғибаҙулла Нәби улы]] (1932—23.07.1986), нефтехимиик. 1958—1986 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең ремонтсы слесары, аппаратсыһы һәм өлкән аппаратсыһы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Һайран (Ишембай районы)|Һайран]] ауылынан. * [[Сәйҙуллина Мәмдүҙә Әхметдин ҡыҙы]] (1937—2013), китапханасы. 1970—1998 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы|Ҡариҙел район]] балалар китапханаһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Горбунова Валентина Юрьевна]] (1947), [[Генетика|генетик]]-[[фән|ғалим]]. 1986 йылдан [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1991 йылдан — лаборатория мөдире; 1996 йылдан хәҙерге [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2000), профессор (2000). [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2003) һәм почётлы юғары белем биреү хеҙмәткәре (2007), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2000). * [[Рәхмәтуллина Ғәлиә Ғәли ҡыҙы]] (1957), [[Педагогика|педагог]]. 1989 йылдан [[Баймаҡ]] ҡалаһының 2-се урта мәктәбе уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1990—2011 йылдарҙа директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002), Рәсәйҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1995). Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Галкина Римма Сәлиш ҡыҙы]] (1967), төҙөүсе. 1985—2001 йылдарҙа һәм 2006 йылдан «Металлоконструкция — Востокнефтзаводмонтаж» йәмғиәтенең кран машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мишкә районы]] [[Красный Ключ (Мишкә районы)|Красный Ключ]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Дмитриев Юрий Васильевич]] (1923—2004), юрист. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1948 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]] район һәм ҡалаларында прокуратура хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1957—1972 йылдарҙа [[Белорет]] ҡалаһы прокуроры. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған юрисы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Тәтеш]] ҡалаһынан. * [[Бледных Василий Васильевич]] (1938—20.05.2017), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1986—2008 йылдарҙа Силәбе ауыл хужалығын механизациялау һәм электрлаштырыу институтының ректоры. [[Рәсәй]] Ауыл хужалығы фәндәре академияһы академигы (2007), техник фәндәр докторы (1990), профессор. (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1993) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1990) һәм [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2008) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ряхов Виктор Данилович]] (1938), водитель. 1966 йылдан [[«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы]] водителе. [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Хәбиров Ғамир Әхмәтғәле улы]] (1949), [[Агрономия|агроном]]‑[[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1993—2000 һәм 2002—2012 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]ның кафедра мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (2004), профессор (2005). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шаран районы]] [[Ҡараҡашлы]] ауылынан. * [[Хәбибуллин Алик Ғәлимйән улы]] (1954), хоҡуҡ белгесе-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1989—2003 йылдарҙа [[Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты|СССР һәм Рәсәй Эске эштәр министрлығы Өфө юридик институтының]] кафедра начальнигы. Юридик фәндәр докторы (1997), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2001). Полиция генерал‑лейтенанты. (2011). Сығышы менән хәҙерге [[Калининград өлкәһе]]нең Приморье ҡасабаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ниғмәтуллин Ирек Ғәзиз улы]] (1959), иҡтисадсы-ғалим, нефтсе, йәмәғәтсе. 2018 йылдан «Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһы ҡала округының яһалма ҡоролмаларын йүнәтеү һәм ҡарап-тотоу буйынса махсуслашҡан идаралыҡ» муниципаль унитар предприятиеһының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 5-се һәм 6-сы саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе, Рәсәй Федерацияһы газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Тажикстан]]дың баш ҡалаһы [[Дүшәмбе (ҡала)|Дүшәмбе]]нән. * [[Кокин Павел Владимирович]] (1974), [[спорт]]сы, [[еңел атлетика|еңел атлет]]. 1997—2004 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. [[Еңел атлетика]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1997). Ярым марафонда Рәсәй чемпионы (2003), халыҡ‑ара марафонда еңеүсе ([[АҠШ]], [[Кливленд]] ҡалаһы, 2000), [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Тирлән]] ауылынан. * [[Самойлов Дмитрий Александрович]] (1989), спортсы. Уҡ атыу буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2007). Рәсәй беренселеге еңеүсеһе (2005), шәхси һәм команда зачётында Рәсәй беренселектәренең көмөш призёры (ике тапҡыр, 2006; 2007). Сығышы менән [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:21 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1899]]: [[Эрнест Хемингуэй]], [[АҠШ]] яҙыусыһы, әҙәбиәт буйынса [[Нобель премияһы]]ның 1954 йылғы лауреты. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:21 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1972]]: [[Ғәтиәтуллин Шакир Йосоп улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944). * [[1989]]: [[Кәлимуллин Барый Ғибәт улы]], СССР архитекторы, педагог, йәмәғәт эшмәкәре. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж21]] [[Категория:21 июль]] 04pji7dwfar0zw68nhkimtkal51cr18 1301267 1301266 2026-07-20T18:46:10Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1301267 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''21 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 202-се ([[кәбисә йыл]]ында 203-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 163 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Бельгия}}: Милли көн. * {{Флагификация|Гуам}}: Азатлыҡ көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1743 йыл]]: [[Миәкә районы]]ның [[Боғҙан (Миәкә районы)|Боғҙан]] ауылына нигеҙ һалына. * [[1951 йыл]]: [[Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы]] сафҡа индерелә. * [[1970 йыл]]: [[Мысыр]]ҙағы Асуан плотинаһын төҙөү тамамлана. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Мөхтәруллина Айгөл Рәйес ҡыҙы]] (1970), [[Тел ғилеме|тел белгесе]]-[[фән|ғалим]]. 1992 йылдан (өҙөклөктәр менән) [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2002 һәм 2004—2007 йылдарҙа БДУ-ның Сибай институтында [[Инглиз теле|инглиз]] филологияһы кафедраһы мөдире; 2010—2013 йылдарҙа БДУ-ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты деканы; 2015 йылдан — БДУ-ның гуманитар факультеттарының сит телдәр кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (2006), профессор. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Сафин Миңләхмәт Сафа улы]] (1906—29.10.1981), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның отделение командиры, [[өлкән сержант|гвардия өлкән сержанты]]. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1945). * [[Качкин Василий Фёдорович]] (1936), [[Журналистика|журналист]], [[шиғриәт|шағир]]. 1980—2004 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында нәшер ителгән «За коммунизм» һәм «Пульс объединения» гәзиттәренең баш мөхәррире. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәбибуллин Илдус Лотфрахман улы]] (1951), [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол органдары]] һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[Физика|физик]]-[[фән|ғалим]]. 1973 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның ғилми хеҙмәткәре һәм уҡытыусыһы; 1979—1982 йылдарҙа — ВЛКСМ комитеты секретары. Физика-математика фәндәре докторы (2000), профессор (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]] почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), Рәсәй Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дәүләкән районы]] [[Суйынсы]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Вәлитов Ғибаҙулла Нәби улы]] (1932—23.07.1986), нефтехимиик. 1958—1986 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең ремонтсы слесары, аппаратсыһы һәм өлкән аппаратсыһы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Һайран (Ишембай районы)|Һайран]] ауылынан. * [[Сәйҙуллина Мәмдүҙә Әхметдин ҡыҙы]] (1937—2013), китапханасы. 1970—1998 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы|Ҡариҙел район]] балалар китапханаһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Горбунова Валентина Юрьевна]] (1947), [[Генетика|генетик]]-[[фән|ғалим]]. 1986 йылдан [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1991 йылдан — лаборатория мөдире; 1996 йылдан хәҙерге [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2000), профессор (2000). [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2003) һәм почётлы юғары белем биреү хеҙмәткәре (2007), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2000). * [[Рәхмәтуллина Ғәлиә Ғәли ҡыҙы]] (1957), [[Педагогика|педагог]]. 1989 йылдан [[Баймаҡ]] ҡалаһының 2-се урта мәктәбе уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1990—2011 йылдарҙа директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002), Рәсәйҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1995). Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Галкина Римма Сәлиш ҡыҙы]] (1967), төҙөүсе. 1985—2001 йылдарҙа һәм 2006 йылдан «Металлоконструкция — Востокнефтзаводмонтаж» йәмғиәтенең кран машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мишкә районы]] [[Красный Ключ (Мишкә районы)|Красный Ключ]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Дмитриев Юрий Васильевич]] (1923—2004), юрист. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1948 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]] район һәм ҡалаларында прокуратура хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1957—1972 йылдарҙа [[Белорет]] ҡалаһы прокуроры. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған юрисы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Тәтеш]] ҡалаһынан. * [[Бледных Василий Васильевич]] (1938—20.05.2017), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1986—2008 йылдарҙа Силәбе ауыл хужалығын механизациялау һәм электрлаштырыу институтының ректоры. [[Рәсәй]] Ауыл хужалығы фәндәре академияһы академигы (2007), техник фәндәр докторы (1990), профессор. (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1993) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1990) һәм [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2008) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ряхов Виктор Данилович]] (1938), водитель. 1966 йылдан [[«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы]] водителе. [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Хәбиров Ғамир Әхмәтғәле улы]] (1949), [[Агрономия|агроном]]‑[[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1993—2000 һәм 2002—2012 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]ның кафедра мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (2004), профессор (2005). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шаран районы]] [[Ҡараҡашлы]] ауылынан. * [[Хәбибуллин Алик Ғәлимйән улы]] (1954), хоҡуҡ белгесе-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1989—2003 йылдарҙа [[Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты|СССР һәм Рәсәй Эске эштәр министрлығы Өфө юридик институтының]] кафедра начальнигы. Юридик фәндәр докторы (1997), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2001). Полиция генерал‑лейтенанты. (2011). Сығышы менән хәҙерге [[Калининград өлкәһе]]нең Приморье ҡасабаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ниғмәтуллин Ирек Ғәзиз улы]] (1959), иҡтисадсы-ғалим, нефтсе, йәмәғәтсе. 2018 йылдан «Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһы ҡала округының яһалма ҡоролмаларын йүнәтеү һәм ҡарап-тотоу буйынса махсуслашҡан идаралыҡ» муниципаль унитар предприятиеһының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 5-се һәм 6-сы саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе, Рәсәй Федерацияһы газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Тажикстан]]дың баш ҡалаһы [[Дүшәмбе (ҡала)|Дүшәмбе]]нән. * [[Кокин Павел Владимирович]] (1974), [[спорт]]сы, [[еңел атлетика|еңел атлет]]. 1997—2004 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. [[Еңел атлетика]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1997). Ярым марафонда Рәсәй чемпионы (2003), халыҡ‑ара марафонда еңеүсе ([[АҠШ]], [[Кливленд]] ҡалаһы, 2000), [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Тирлән]] ауылынан. * [[Самойлов Дмитрий Александрович]] (1989), спортсы. Уҡ атыу буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2007). Рәсәй беренселеге еңеүсеһе (2005), шәхси һәм команда зачётында Рәсәй беренселектәренең көмөш призёры (ике тапҡыр, 2006; 2007). Сығышы менән [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:21 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1899]]: [[Эрнест Хемингуэй]], [[АҠШ]] яҙыусыһы, әҙәбиәт буйынса [[Нобель премияһы]]ның 1954 йылғы лауреты. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:21 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1972]]: [[Ғәтиәтуллин Шакир Йосоп улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944). * [[1989]]: [[Кәлимуллин Барый Ғибәт улы]], СССР архитекторы, педагог, йәмәғәт эшмәкәре. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж21]] [[Категория:21 июль]] 879rncw4mw7ud7zrqk5upi8t5b10zt1 0 71513 1301300 1247149 2026-07-21T19:23:56Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу 1301300 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''22 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 203-сө ([[кәбисә йыл]]ында 204-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 162 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Мейе көнө. === Рәсми булмаған === * {{Ер}} [[Ер]]: {{comment|Эшһөйәрҙәр көнө.|День трудяги.}} ** Йәйге ял көнө. ** Табыштар көнө. ** Гамак көнө. ** Йыуан ир-ат һәм йыуан ҡатын-ҡыҙҙар көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Россия}}: [[Нева алышы]] көнө. * {{Флагификация|Азербайджан}}: Милли матбуғат көнө. * {{Флагификация|Польша}}: Яңырыу көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: Дәүләт теле көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * {{Флагификация|Россия}}: [[Мәскәү]] күген һаҡлаусылар көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Индонезия}}: Прокурор көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1921]]: Хәҙерге [[«Башавтотранс»]] дәүләт унитар предприятиеһы үҙ эшмәкәрлеген башлай. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Витевский Владимир Николаевич]] (1845—3.01.1906), [[Рәсәй империяһы]] [[тарих]]сыһы, крайҙы өйрәнеүсе, [[Педагогика|педагог]]. «И. И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758г.» исемле биш томлыҡ монография авторы. [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур губерна]] ғилми архив комиссияһының почётлы ағзаһы (1898), Уваров премияһы лауреаты. Сығышы менән хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] Подвалье ауылынан. * [[Мөштәри Хәмит Мозафар улы]] (1900—23.01.1981), [[фән|ғалим]]-механик, юғары мәктәп эшмәкәре. Физика‑математика фәндәре докторы (1937), профессор (1938). [[Татарстан|Татар АССР‑ы]]ның (1940) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1965) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. [[Ленин ордены|Ленин]] (1970), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1960), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Ырымбур]] ҡалаһынан. * [[Мортазина Шәүрә Муса ҡыҙы]] (1925—22.02.2002), [[театр]] режиссёры, [[Педагогика|педагог]]. 1948—1972 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] режиссёры. 1952 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1970) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1955) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. РСФСР-ҙың К. С. Станиславский исемендәге дәүләт (1967) һәм [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] (1967) лауреаты. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955). Хәрби эшмәкәр, комбриг [[Муса Мортазин]]дың (1891—1937) ҡыҙы. * [[Лобов Владимир Николаевич]] (1935), СССР-ҙың һәм [[Рәсәй]]ҙең хәрби эшмәкәре, ғалим-тарихсы. Армия генералы (1989). Хәрби фәндәр докторы (1987), профессор (1991). СССР-ҙың халыҡ депутаты (1989—1991). [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1988), 2-се дәрәжә [[Кутузов ордены|Кутузов]] (1981), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1969), 2-се (1985) һәм 3-сө (1975) дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн», [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1997), Батырлыҡ (2000), [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2000) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Борай районы]] [[Борай]] ауылынан. * [[Филимонов Леонид Иванович]] (1935), тау инженеры, СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең [[дәүләт]], хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1987 йылдан СССР нефть сәнәғәте министрының 1-се урынбаҫары, 1989 йылдан — СССР нефть һәм газ сәнәғәте министры. 2016 йылдан «Роснефть» компанияһы генераль директорының быраулау буйынса советнигы. Рәсәй Федерацияһы беренсе саҡырылыш [[Федераль йыйылыш]]ының Федерация Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1998), СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1985) һәм почётлы нефтсеһе (1982), Рәсәй Федерацияһының яғыулыҡ энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (1998). СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1986). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981), Почёт (1996), [[Дуҫлыҡ]] (1999) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дәүләкән районы]] Вишнёвка ауылынан. * [[Маджуга Анатолий Геннадьевич]] (1970), ғалим-педагог һәм [[Психология|психолог]]. 1993 йылдан [[Шымкент]] ҡалаһындағы Көньяҡ Ҡаҙағстан университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1999 йылдан гигиена һәм спорт медицинаһы кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы, 2002 йылдан — психология кафедраһы мөдире. 2007 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның хәҙерге [[БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ филиалында]] психология, 2014 йылдан — педагогика һәм психология кафедраһы мөдире. Психология фәндәре докторы (2006), педагогия фәндәре докторы (2011). [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (1995). Сығышы менән хәҙерге Ҡаҙағстандың Шымкент (1992 йылға тиклем Чимкент) ҡалаһынан. * [[Фәйезов Фәнүз Фәйез улы]] (1935—15.11.2009), нефть сығарыу тармағы алдынғыһы. 1953–1990 йылдарҙа «[[Башнефть]]» берекмәһенең [[Краснохолмский]] быраулау эштәре идаралығы слесары, 1957 йылдан быраулаусы ярҙамсыһы, 1963 йылдан — быраулаусы, 1983 йылдан — быраулау мастеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мишкә районы]] [[Ҡыйғаҙытамаҡ]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Сайгин Иван Андреевич]] (1906—21.06.1987), зоотехник-[[фән|ғалим]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1936 йылдан Башҡортостан тәжрибә малсылыҡ станцияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1956—1978 йылдарҙа Башҡортостан игенселек һәм баҫыу культуралары ғилми-тикшеренеү институтының бүлек мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1963), профессор (1972). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1975). II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. * [[Ковшов Геннадий Николаевич]] (1936), ғалим-инженер-механик. Техник фәндәр докторы (1982), профессор (1984). 1968 йылдан [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1982—1985 йылдарҙа мәғлүмәти үлсәү техникаһы кафедраһы мөдире. 1996 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәге]] Механика институтының баш ғилми хеҙмәткәре. 2001 йылдан Приднепровск төҙөлөш һәм архитектура академияһы ([[Днепропетровск]] ҡалаһы) уҡытыусыһы. Сығышы менән [[Донецк Халыҡ Республикаһы]]ның баш ҡалаһы [[Донецк]]иҙан. * [[Хәмитов Ғабдулла Хәмит улы]] (1951), комсомол һәм эске эштәр органдары ветераны, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Отставкалағы милиция подполковнигы (1995). В 1974—1982 йылдарҙа комсомол эшендә, шул иҫәптән 1974 йылдан [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның комсомол ойошмалары бүлеге инструкторы, 1978 йылдан – Студент төҙөлөш отрядтарының рсепублика штабы начальнигы. 1982—1997 йылдарҙа Эске эштәр министрлығы хеҙмәткәре. 1998 йылдан хәҙерге [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның өлкән уҡытыусыһы, 2002 йылдан — хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы]] уҡытыусыһы. Сығышы менән [[Мәләүез]] ҡалаһынан. }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Мөхөтдинов Хәким Ғәйфулла улы]] (1922—26.05.1988), хеҙмәт алдынғыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1949—1954 йылдарҙа [[Учалы районы]] «Совет» колхозы комбайнсыһы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1951). Сығышы менән ошо райондың [[Сәфәр (Учалы районы)|Сәфәр]] ауылынан. * [[Дәүләтова Рәйсә Ғәҙи ҡыҙы]] (1932—?), [[Педагогика|педагог]]. 1959—1999 йылдарҙа [[Баҡалы районы]] [[Яңы Ҡатай]] урта мәктәбенең [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]] ауылынан. * [[Биктимеров Шамил Шакирйән улы]] (1937—2008), хеҙмәт алдынғыһы. 1963—1989 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең быяла ҡайнатыусыһы, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. * [[Фәтихова Флизә Фоат ҡыҙы]] (1957—2010), [[фән|ғалим]]-этнограф, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1994), доцент. * [[Әхтәмова Лилиә Тәлғәт ҡыҙы]] (1967), педагог. 1989 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, 1995 йылдан — [[Сибай]] ҡалаһының 5-се мәктәбе, 1999 йылдан Өфө автотранспорт колледжы уҡытыусыһы. Рәсәйҙең почётлы урта һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2010). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы [[Маҡан (Хәйбулла районы)|Маҡан]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Попенко Эмилия Петровна]] (1933), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Энергетика|энергетик]]. 1958—1995 йылдарҙа «Башнефтепроект» институты инженеры, өлкән инженеры, төркөм етәксеһе, проекттарҙың баш инженеры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Алтай крайы]]ның Петухи ауылынан. * [[Мишурис Сима Иосифовна]] (1938), [[йыр]]сы, [[Педагогика|педагог]], [[Өфө сәнғәт училищеһы]] [[уҡытыусы]]һы, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Иванушкин Владимир Петрович]] (1948), физик культура уҡытыусыһы, [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1970—1974 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] ҡарамағындағы Физик культура һәм спорт комитеты инструкторы, 1977 йылдан — бүлек мөдире, 1997 йылдан — [[Башҡортостан Республикаһы]] Физик культура, спорт һәм туризм буйынса дәүләт комитетының рәйес урынбаҫары, 2002 йылдан Башҡортостан Республикаһы физик культура, спорт һәм туризм буйынса министрының беренсе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. [[БАССР Юғары Советы |Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Дуҫлыҡ ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Һамар өлкәһенең Октябрьск ҡалаһынан. * [[Ғәлимова Римма Ғаяз ҡыҙы]] (1963), [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]]. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының Ғәли Ибраһимов исемендәге премияһы лауреаты. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Сабирйәнов Әнәс Ғәлимйән улы]] (1934—8.04.2018), энергетика тармағы алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1967—1972 һәм 1975—1989 йылдарҙа [[Ҡарман ГРЭС-ы]]нда энергоблок машинисы һәм өлкән машинисы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 10-сы һәм 11‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[СССР]]-ҙың энергетика һәм электрификация отличнигы (1971), почётлы энергетигы (1986) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]] Кама Тамағы районының Тәмте ауылынан. * [[Богданов Радик Ғарифулла улы]] (1939—22.09.2009), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1965—1967 йылдарҙа [[Балтас районы|Балтас]], 1967—1978 йылдарҙа [[Дәүләкән районы|Дәүләкән]] район үҙәк дауаханаларының баш табибы. 1989—1991 йылдарҙа [[СССР Юғары Советы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1976). СССР-ҙың Граждандар оборонаһы отличнигы. * [[Кузнецов Юрий Степанович]] (1939), ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1975—1978 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]]ның тау‑нефть факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1989). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1978), [[Төмән өлкәһе]]нең почётлы нефтсеһе (1999), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1986). Сығышы менән [[Ырымбур өлкәһе]]нең Абдулла ҡалаһынан. * [[Ғәлләмова Надежда Викторовна]] (1959), [[спорт]]сы-тренер. 2003 йылдан [[Стәрлетамаҡ]]тағы Олимпия резервы махсус спорт мәктәбе уҡытыусыһы. [[Еңел атлетика]] буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1989). [[Башҡортостан]]дың күренекле спортсыһы (1994). СССР (1988—1992), [[Рәсәй]]ҙең (1993—1996) йыйылма командалары ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ауырғазы районы]]ның [[Көйәҙебаш]] ауылынан. * [[Мартынов Виталий Владимирович]] (1959), [[фән|ғалим]]-инженер‑механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2003 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның иҡтисади информатика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2004). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2012). Сығышы менән хәҙерге [[Мари Республикаһы]]ның Красногорский ҡасабаһынан. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:22 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1795]]: Габриель Ламе, [[Франция]]ның [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженеры]], [[математик]] һәм [[Физика|физик]]. * [[1855]]: Герман Шмихен, [[Германия]] рәссамы. * [[1890]]: Вера Варсанофьева, [[СССР]]-ҙың ғалим-[[Геология|геологы]], геоморфолог, [[ҡатын-ҡыҙҙар]] араһынан беренсе геология-минералогия фәндәре докторы. * [[1894]]: Оскар Мария Граф, Германия [[Әҙәбиәт|яҙыусыһы]], антифашист. * [[1895]]: Павел Сухой, СССР-ҙың «СУ» маркалы реактив самолёттары конструкторы. * [[1905]]: Владимир Тимаков, СССР-ҙың ғалим-[[Микробиология|микробиологы]], эпидемиолог, академик. 1968—1977 йылдарҙа СССР Медицина фәндәре академияһы президенты. * [[1930]]: Юрий Карякин, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], [[Әҙәбиәт|яҙыусы]], публицист, йәмәғәт эшмәкәре. * [[1955]]: Уиллем Дефо, [[АҠШ]] актёры, кинопродюсер, сценарист. * [[1970]]: Сергей Зубов, СССР һәм Рәсәй хоккейсыһы, [[Олимпия]] чемпионы. * [[1980]]: Кейт Райан, [[Бельгия]] [[йыр]]сыһы. * [[1992]]: [[Селена Гомес]], АҠШ актёры, [[йыр]]сы. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:22 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж22]] [[Категория:22 июль]] 8dr5et3kk3rtaqrtvfr1bv2h1n8clrl 1301302 1301300 2026-07-21T19:25:37Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү 1301302 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''22 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 203-сө ([[кәбисә йыл]]ында 204-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 162 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Мейе көнө. === Рәсми булмаған === * {{Ер}} [[Ер]]: {{comment|Эшһөйәрҙәр көнө.|День трудяги.}} ** Йәйге ял көнө. ** Табыштар көнө. ** Гамак көнө. ** Йыуан ир-ат һәм йыуан ҡатын-ҡыҙҙар көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Россия}}: [[Нева алышы]] көнө. * {{Флагификация|Азербайджан}}: Милли матбуғат көнө. * {{Флагификация|Польша}}: Яңырыу көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: Дәүләт теле көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * {{Флагификация|Россия}}: [[Мәскәү]] күген һаҡлаусылар көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Индонезия}}: Прокурор көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1921]]: Хәҙерге [[«Башавтотранс»]] дәүләт унитар предприятиеһы үҙ эшмәкәрлеген башлай. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Витевский Владимир Николаевич]] (1845—3.01.1906), [[Рәсәй империяһы]] [[тарих]]сыһы, крайҙы өйрәнеүсе, [[Педагогика|педагог]]. «И. И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758г.» исемле биш томлыҡ монография авторы. [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур губерна]] ғилми архив комиссияһының почётлы ағзаһы (1898), Уваров премияһы лауреаты. Сығышы менән хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] Подвалье ауылынан. * [[Мөштәри Хәмит Мозафар улы]] (1900—23.01.1981), [[фән|ғалим]]-механик, юғары мәктәп эшмәкәре. Физика‑математика фәндәре докторы (1937), профессор (1938). [[Татарстан|Татар АССР‑ы]]ның (1940) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1965) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. [[Ленин ордены|Ленин]] (1970), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1960), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Ырымбур]] ҡалаһынан. * [[Мортазина Шәүрә Муса ҡыҙы]] (1925—22.02.2002), [[театр]] режиссёры, [[Педагогика|педагог]]. 1948—1972 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] режиссёры. 1952 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1970) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1955) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. РСФСР-ҙың К. С. Станиславский исемендәге дәүләт (1967) һәм [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] (1967) лауреаты. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955). Хәрби эшмәкәр, комбриг [[Муса Мортазин]]дың (1891—1937) ҡыҙы. * [[Лобов Владимир Николаевич]] (1935), СССР-ҙың һәм [[Рәсәй]]ҙең хәрби эшмәкәре, ғалим-тарихсы. Армия генералы (1989). Хәрби фәндәр докторы (1987), профессор (1991). СССР-ҙың халыҡ депутаты (1989—1991). [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1988), 2-се дәрәжә [[Кутузов ордены|Кутузов]] (1981), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1969), 2-се (1985) һәм 3-сө (1975) дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн», [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1997), Батырлыҡ (2000), [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2000) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Борай районы]] [[Борай]] ауылынан. * [[Филимонов Леонид Иванович]] (1935), тау инженеры, СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең [[дәүләт]], хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1987 йылдан СССР нефть сәнәғәте министрының 1-се урынбаҫары, 1989 йылдан — СССР нефть һәм газ сәнәғәте министры. 2016 йылдан «Роснефть» компанияһы генераль директорының быраулау буйынса советнигы. Рәсәй Федерацияһы беренсе саҡырылыш [[Федераль йыйылыш]]ының Федерация Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1998), СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1985) һәм почётлы нефтсеһе (1982), Рәсәй Федерацияһының яғыулыҡ энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (1998). СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1986). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981), Почёт (1996), [[Дуҫлыҡ]] (1999) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дәүләкән районы]] Вишнёвка ауылынан. * [[Маджуга Анатолий Геннадьевич]] (1970), ғалим-педагог һәм [[Психология|психолог]]. 1993 йылдан [[Шымкент]] ҡалаһындағы Көньяҡ Ҡаҙағстан университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1999 йылдан гигиена һәм спорт медицинаһы кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы, 2002 йылдан — психология кафедраһы мөдире. 2007 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның хәҙерге [[БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ филиалында]] психология, 2014 йылдан — педагогика һәм психология кафедраһы мөдире. Психология фәндәре докторы (2006), педагогия фәндәре докторы (2011). [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (1995). Сығышы менән хәҙерге Ҡаҙағстандың Шымкент (1992 йылға тиклем Чимкент) ҡалаһынан. * [[Фәйезов Фәнүз Фәйез улы]] (1935—15.11.2009), нефть сығарыу тармағы алдынғыһы. 1953–1990 йылдарҙа «[[Башнефть]]» берекмәһенең [[Краснохолмский]] быраулау эштәре идаралығы слесары, 1957 йылдан быраулаусы ярҙамсыһы, 1963 йылдан — быраулаусы, 1983 йылдан — быраулау мастеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мишкә районы]] [[Ҡыйғаҙытамаҡ]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Сайгин Иван Андреевич]] (1906—21.06.1987), зоотехник-[[фән|ғалим]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1936 йылдан Башҡортостан тәжрибә малсылыҡ станцияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1956—1978 йылдарҙа Башҡортостан игенселек һәм баҫыу культуралары ғилми-тикшеренеү институтының бүлек мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1963), профессор (1972). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1975). II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. * [[Ковшов Геннадий Николаевич]] (1936), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-ғалим. 1968 йылдан [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1982—1985 йылдарҙа мәғлүмәти үлсәү техникаһы кафедраһы мөдире. 1996 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәге]] Механика институтының баш ғилми хеҙмәткәре. 2001 йылдан Приднепровск төҙөлөш һәм архитектура академияһы ([[Днепропетровск]] ҡалаһы) уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1982), профессор (1984). Сығышы менән [[Донецк Халыҡ Республикаһы]]ның баш ҡалаһы [[Донецк]]иҙан. * [[Хәмитов Ғабдулла Хәмит улы]] (1951), комсомол һәм эске эштәр органдары хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Отставкалағы милиция подполковнигы (1995). В 1974—1982 йылдарҙа комсомол эшендә, шул иҫәптән 1974 йылдан [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның комсомол ойошмалары бүлеге инструкторы, 1978 йылдан – Студент төҙөлөш отрядтарының рсепублика штабы начальнигы. 1982—1997 йылдарҙа Эске эштәр министрлығы хеҙмәткәре. 1998 йылдан хәҙерге [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның өлкән уҡытыусыһы, 2002 йылдан — хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы]] уҡытыусыһы. Сығышы менән [[Мәләүез]] ҡалаһынан. }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Мөхөтдинов Хәким Ғәйфулла улы]] (1922—26.05.1988), хеҙмәт алдынғыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1949—1954 йылдарҙа [[Учалы районы]] «Совет» колхозы комбайнсыһы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1951). Сығышы менән ошо райондың [[Сәфәр (Учалы районы)|Сәфәр]] ауылынан. * [[Дәүләтова Рәйсә Ғәҙи ҡыҙы]] (1932—?), [[Педагогика|педагог]]. 1959—1999 йылдарҙа [[Баҡалы районы]] [[Яңы Ҡатай]] урта мәктәбенең [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]] ауылынан. * [[Биктимеров Шамил Шакирйән улы]] (1937—2008), хеҙмәт алдынғыһы. 1963—1989 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең быяла ҡайнатыусыһы, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. * [[Фәтихова Флизә Фоат ҡыҙы]] (1957—2010), [[фән|ғалим]]-этнограф, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1994), доцент. * [[Әхтәмова Лилиә Тәлғәт ҡыҙы]] (1967), педагог. 1989 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, 1995 йылдан — [[Сибай]] ҡалаһының 5-се мәктәбе, 1999 йылдан Өфө автотранспорт колледжы уҡытыусыһы. Рәсәйҙең почётлы урта һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2010). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы [[Маҡан (Хәйбулла районы)|Маҡан]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Попенко Эмилия Петровна]] (1933), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Энергетика|энергетик]]. 1958—1995 йылдарҙа «Башнефтепроект» институты инженеры, өлкән инженеры, төркөм етәксеһе, проекттарҙың баш инженеры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Алтай крайы]]ның Петухи ауылынан. * [[Мишурис Сима Иосифовна]] (1938), [[йыр]]сы, [[Педагогика|педагог]], [[Өфө сәнғәт училищеһы]] [[уҡытыусы]]һы, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Иванушкин Владимир Петрович]] (1948), физик культура уҡытыусыһы, [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1970—1974 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] ҡарамағындағы Физик культура һәм спорт комитеты инструкторы, 1977 йылдан — бүлек мөдире, 1997 йылдан — [[Башҡортостан Республикаһы]] Физик культура, спорт һәм туризм буйынса дәүләт комитетының рәйес урынбаҫары, 2002 йылдан Башҡортостан Республикаһы физик культура, спорт һәм туризм буйынса министрының беренсе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. [[БАССР Юғары Советы |Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Дуҫлыҡ ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Һамар өлкәһенең Октябрьск ҡалаһынан. * [[Ғәлимова Римма Ғаяз ҡыҙы]] (1963), [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]]. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының Ғәли Ибраһимов исемендәге премияһы лауреаты. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Сабирйәнов Әнәс Ғәлимйән улы]] (1934—8.04.2018), энергетика тармағы алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1967—1972 һәм 1975—1989 йылдарҙа [[Ҡарман ГРЭС-ы]]нда энергоблок машинисы һәм өлкән машинисы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 10-сы һәм 11‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[СССР]]-ҙың энергетика һәм электрификация отличнигы (1971), почётлы энергетигы (1986) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]] Кама Тамағы районының Тәмте ауылынан. * [[Богданов Радик Ғарифулла улы]] (1939—22.09.2009), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1965—1967 йылдарҙа [[Балтас районы|Балтас]], 1967—1978 йылдарҙа [[Дәүләкән районы|Дәүләкән]] район үҙәк дауаханаларының баш табибы. 1989—1991 йылдарҙа [[СССР Юғары Советы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1976). СССР-ҙың Граждандар оборонаһы отличнигы. * [[Кузнецов Юрий Степанович]] (1939), ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1975—1978 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]]ның тау‑нефть факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1989). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1978), [[Төмән өлкәһе]]нең почётлы нефтсеһе (1999), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1986). Сығышы менән [[Ырымбур өлкәһе]]нең Абдулла ҡалаһынан. * [[Ғәлләмова Надежда Викторовна]] (1959), [[спорт]]сы-тренер. 2003 йылдан [[Стәрлетамаҡ]]тағы Олимпия резервы махсус спорт мәктәбе уҡытыусыһы. [[Еңел атлетика]] буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1989). [[Башҡортостан]]дың күренекле спортсыһы (1994). СССР (1988—1992), [[Рәсәй]]ҙең (1993—1996) йыйылма командалары ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ауырғазы районы]]ның [[Көйәҙебаш]] ауылынан. * [[Мартынов Виталий Владимирович]] (1959), [[фән|ғалим]]-инженер‑механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2003 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның иҡтисади информатика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2004). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2012). Сығышы менән хәҙерге [[Мари Республикаһы]]ның Красногорский ҡасабаһынан. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:22 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1795]]: Габриель Ламе, [[Франция]]ның [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженеры]], [[математик]] һәм [[Физика|физик]]. * [[1855]]: Герман Шмихен, [[Германия]] рәссамы. * [[1890]]: Вера Варсанофьева, [[СССР]]-ҙың ғалим-[[Геология|геологы]], геоморфолог, [[ҡатын-ҡыҙҙар]] араһынан беренсе геология-минералогия фәндәре докторы. * [[1894]]: Оскар Мария Граф, Германия [[Әҙәбиәт|яҙыусыһы]], антифашист. * [[1895]]: Павел Сухой, СССР-ҙың «СУ» маркалы реактив самолёттары конструкторы. * [[1905]]: Владимир Тимаков, СССР-ҙың ғалим-[[Микробиология|микробиологы]], эпидемиолог, академик. 1968—1977 йылдарҙа СССР Медицина фәндәре академияһы президенты. * [[1930]]: Юрий Карякин, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], [[Әҙәбиәт|яҙыусы]], публицист, йәмәғәт эшмәкәре. * [[1955]]: Уиллем Дефо, [[АҠШ]] актёры, кинопродюсер, сценарист. * [[1970]]: Сергей Зубов, СССР һәм Рәсәй хоккейсыһы, [[Олимпия]] чемпионы. * [[1980]]: Кейт Райан, [[Бельгия]] [[йыр]]сыһы. * [[1992]]: [[Селена Гомес]], АҠШ актёры, [[йыр]]сы. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:22 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж22]] [[Категория:22 июль]] bp6zz5lxc8i652oxnnj9m8nc90s6h30 1301305 1301302 2026-07-21T19:28:09Z Телсе 41238 күренеште төҙәтеү 1301305 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''22 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 203-сө ([[кәбисә йыл]]ында 204-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 162 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Мейе көнө. === Рәсми булмаған === * {{Ер}} [[Ер]]: {{comment|Эшһөйәрҙәр көнө.|День трудяги.}} ** Йәйге ял көнө. ** Табыштар көнө. ** Гамак көнө. ** Йыуан ир-ат һәм йыуан ҡатын-ҡыҙҙар көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Россия}}: [[Нева алышы]] көнө. * {{Флагификация|Азербайджан}}: Милли матбуғат көнө. * {{Флагификация|Польша}}: Яңырыу көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: Дәүләт теле көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * {{Флагификация|Россия}}: [[Мәскәү]] күген һаҡлаусылар көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Индонезия}}: Прокурор көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1921]]: Хәҙерге [[«Башавтотранс»]] дәүләт унитар предприятиеһы үҙ эшмәкәрлеген башлай. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Витевский Владимир Николаевич]] (1845—3.01.1906), [[Рәсәй империяһы]] [[тарих]]сыһы, крайҙы өйрәнеүсе, [[Педагогика|педагог]]. «И. И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758г.» исемле биш томлыҡ монография авторы. [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур губерна]] ғилми архив комиссияһының почётлы ағзаһы (1898), Уваров премияһы лауреаты. Сығышы менән хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] Подвалье ауылынан. * [[Мөштәри Хәмит Мозафар улы]] (1900—23.01.1981), [[фән|ғалим]]-механик, юғары мәктәп эшмәкәре. Физика‑математика фәндәре докторы (1937), профессор (1938). [[Татарстан|Татар АССР‑ы]]ның (1940) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1965) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. [[Ленин ордены|Ленин]] (1970), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1960), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Ырымбур]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мортазина Шәүрә Муса ҡыҙы]] (1925—22.02.2002), [[театр]] режиссёры, [[Педагогика|педагог]]. 1948—1972 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] режиссёры. 1952 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1970) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1955) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. РСФСР-ҙың К. С. Станиславский исемендәге дәүләт (1967) һәм [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] (1967) лауреаты. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955). Хәрби эшмәкәр, комбриг [[Муса Мортазин]]дың (1891—1937) ҡыҙы. * [[Лобов Владимир Николаевич]] (1935), СССР-ҙың һәм [[Рәсәй]]ҙең хәрби эшмәкәре, ғалим-тарихсы. Армия генералы (1989). Хәрби фәндәр докторы (1987), профессор (1991). СССР-ҙың халыҡ депутаты (1989—1991). [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1988), 2-се дәрәжә [[Кутузов ордены|Кутузов]] (1981), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1969), 2-се (1985) һәм 3-сө (1975) дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн», [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1997), Батырлыҡ (2000), [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2000) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Борай районы]] [[Борай]] ауылынан. * [[Филимонов Леонид Иванович]] (1935), тау инженеры, СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең [[дәүләт]], хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1987 йылдан СССР нефть сәнәғәте министрының 1-се урынбаҫары, 1989 йылдан — СССР нефть һәм газ сәнәғәте министры. 2016 йылдан «Роснефть» компанияһы генераль директорының быраулау буйынса советнигы. Рәсәй Федерацияһы беренсе саҡырылыш [[Федераль йыйылыш]]ының Федерация Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1998), СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1985) һәм почётлы нефтсеһе (1982), Рәсәй Федерацияһының яғыулыҡ энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (1998). СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1986). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981), Почёт (1996), [[Дуҫлыҡ]] (1999) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дәүләкән районы]] Вишнёвка ауылынан. * [[Маджуга Анатолий Геннадьевич]] (1970), ғалим-педагог һәм [[Психология|психолог]]. 1993 йылдан [[Шымкент]] ҡалаһындағы Көньяҡ Ҡаҙағстан университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1999 йылдан гигиена һәм спорт медицинаһы кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы, 2002 йылдан — психология кафедраһы мөдире. 2007 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның хәҙерге [[БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ филиалында]] психология, 2014 йылдан — педагогика һәм психология кафедраһы мөдире. Психология фәндәре докторы (2006), педагогия фәндәре докторы (2011). [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (1995). Сығышы менән хәҙерге Ҡаҙағстандың Шымкент (1992 йылға тиклем Чимкент) ҡалаһынан. * [[Фәйезов Фәнүз Фәйез улы]] (1935—15.11.2009), нефть сығарыу тармағы алдынғыһы. 1953–1990 йылдарҙа «[[Башнефть]]» берекмәһенең [[Краснохолмский]] быраулау эштәре идаралығы слесары, 1957 йылдан быраулаусы ярҙамсыһы, 1963 йылдан — быраулаусы, 1983 йылдан — быраулау мастеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мишкә районы]] [[Ҡыйғаҙытамаҡ]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Сайгин Иван Андреевич]] (1906—21.06.1987), зоотехник-[[фән|ғалим]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1936 йылдан Башҡортостан тәжрибә малсылыҡ станцияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1956—1978 йылдарҙа Башҡортостан игенселек һәм баҫыу культуралары ғилми-тикшеренеү институтының бүлек мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1963), профессор (1972). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1975). II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. * [[Ковшов Геннадий Николаевич]] (1936), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-ғалим. 1968 йылдан [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1982—1985 йылдарҙа мәғлүмәти үлсәү техникаһы кафедраһы мөдире. 1996 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәге]] Механика институтының баш ғилми хеҙмәткәре. 2001 йылдан Приднепровск төҙөлөш һәм архитектура академияһы ([[Днепропетровск]] ҡалаһы) уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1982), профессор (1984). Сығышы менән [[Донецк Халыҡ Республикаһы]]ның баш ҡалаһы [[Донецк]]иҙан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәмитов Ғабдулла Хәмит улы]] (1951), комсомол һәм эске эштәр органдары хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Отставкалағы милиция подполковнигы (1995). В 1974—1982 йылдарҙа комсомол эшендә, шул иҫәптән 1974 йылдан [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның комсомол ойошмалары бүлеге инструкторы, 1978 йылдан – Студент төҙөлөш отрядтарының рсепублика штабы начальнигы. 1982—1997 йылдарҙа Эске эштәр министрлығы хеҙмәткәре. 1998 йылдан хәҙерге [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның өлкән уҡытыусыһы, 2002 йылдан — хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы]] уҡытыусыһы. Сығышы менән [[Мәләүез]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Мөхөтдинов Хәким Ғәйфулла улы]] (1922—26.05.1988), хеҙмәт алдынғыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1949—1954 йылдарҙа [[Учалы районы]] «Совет» колхозы комбайнсыһы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1951). Сығышы менән ошо райондың [[Сәфәр (Учалы районы)|Сәфәр]] ауылынан. * [[Дәүләтова Рәйсә Ғәҙи ҡыҙы]] (1932—?), [[Педагогика|педагог]]. 1959—1999 йылдарҙа [[Баҡалы районы]] [[Яңы Ҡатай]] урта мәктәбенең [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Биктимеров Шамил Шакирйән улы]] (1937—2008), хеҙмәт алдынғыһы. 1963—1989 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең быяла ҡайнатыусыһы, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. * [[Фәтихова Флизә Фоат ҡыҙы]] (1957—2010), [[фән|ғалим]]-этнограф, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1994), доцент. * [[Әхтәмова Лилиә Тәлғәт ҡыҙы]] (1967), педагог. 1989 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, 1995 йылдан — [[Сибай]] ҡалаһының 5-се мәктәбе, 1999 йылдан Өфө автотранспорт колледжы уҡытыусыһы. Рәсәйҙең почётлы урта һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2010). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы [[Маҡан (Хәйбулла районы)|Маҡан]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Попенко Эмилия Петровна]] (1933), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Энергетика|энергетик]]. 1958—1995 йылдарҙа «Башнефтепроект» институты инженеры, өлкән инженеры, төркөм етәксеһе, проекттарҙың баш инженеры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Алтай крайы]]ның Петухи ауылынан. * [[Мишурис Сима Иосифовна]] (1938), [[йыр]]сы, [[Педагогика|педагог]], [[Өфө сәнғәт училищеһы]] [[уҡытыусы]]һы, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Иванушкин Владимир Петрович]] (1948), физик культура уҡытыусыһы, [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1970—1974 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] ҡарамағындағы Физик культура һәм спорт комитеты инструкторы, 1977 йылдан — бүлек мөдире, 1997 йылдан — [[Башҡортостан Республикаһы]] Физик культура, спорт һәм туризм буйынса дәүләт комитетының рәйес урынбаҫары, 2002 йылдан Башҡортостан Республикаһы физик культура, спорт һәм туризм буйынса министрының беренсе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. [[БАССР Юғары Советы |Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Дуҫлыҡ ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Һамар өлкәһенең Октябрьск ҡалаһынан. * [[Ғәлимова Римма Ғаяз ҡыҙы]] (1963), [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]]. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының Ғәли Ибраһимов исемендәге премияһы лауреаты. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Сабирйәнов Әнәс Ғәлимйән улы]] (1934—8.04.2018), энергетика тармағы алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1967—1972 һәм 1975—1989 йылдарҙа [[Ҡарман ГРЭС-ы]]нда энергоблок машинисы һәм өлкән машинисы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 10-сы һәм 11‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[СССР]]-ҙың энергетика һәм электрификация отличнигы (1971), почётлы энергетигы (1986) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]] Кама Тамағы районының Тәмте ауылынан. * [[Богданов Радик Ғарифулла улы]] (1939—22.09.2009), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1965—1967 йылдарҙа [[Балтас районы|Балтас]], 1967—1978 йылдарҙа [[Дәүләкән районы|Дәүләкән]] район үҙәк дауаханаларының баш табибы. 1989—1991 йылдарҙа [[СССР Юғары Советы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1976). СССР-ҙың Граждандар оборонаһы отличнигы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Кузнецов Юрий Степанович]] (1939), ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1975—1978 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]]ның тау‑нефть факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1989). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1978), [[Төмән өлкәһе]]нең почётлы нефтсеһе (1999), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1986). Сығышы менән [[Ырымбур өлкәһе]]нең Абдулла ҡалаһынан. * [[Ғәлләмова Надежда Викторовна]] (1959), [[спорт]]сы-тренер. 2003 йылдан [[Стәрлетамаҡ]]тағы Олимпия резервы махсус спорт мәктәбе уҡытыусыһы. [[Еңел атлетика]] буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1989). [[Башҡортостан]]дың күренекле спортсыһы (1994). СССР (1988—1992), [[Рәсәй]]ҙең (1993—1996) йыйылма командалары ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ауырғазы районы]]ның [[Көйәҙебаш]] ауылынан. * [[Мартынов Виталий Владимирович]] (1959), [[фән|ғалим]]-инженер‑механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2003 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның иҡтисади информатика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2004). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2012). Сығышы менән хәҙерге [[Мари Республикаһы]]ның Красногорский ҡасабаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:22 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1795]]: Габриель Ламе, [[Франция]]ның [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженеры]], [[математик]] һәм [[Физика|физик]]. * [[1855]]: Герман Шмихен, [[Германия]] рәссамы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1890]]: Вера Варсанофьева, [[СССР]]-ҙың ғалим-[[Геология|геологы]], геоморфолог, [[ҡатын-ҡыҙҙар]] араһынан беренсе геология-минералогия фәндәре докторы. * [[1894]]: Оскар Мария Граф, Германия [[Әҙәбиәт|яҙыусыһы]], антифашист. * [[1895]]: Павел Сухой, СССР-ҙың «СУ» маркалы реактив самолёттары конструкторы. * [[1905]]: Владимир Тимаков, СССР-ҙың ғалим-[[Микробиология|микробиологы]], эпидемиолог, академик. 1968—1977 йылдарҙа СССР Медицина фәндәре академияһы президенты. * [[1930]]: Юрий Карякин, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], [[Әҙәбиәт|яҙыусы]], публицист, йәмәғәт эшмәкәре. * [[1955]]: Уиллем Дефо, [[АҠШ]] актёры, кинопродюсер, сценарист. * [[1970]]: Сергей Зубов, СССР һәм Рәсәй хоккейсыһы, [[Олимпия]] чемпионы. * [[1980]]: Кейт Райан, [[Бельгия]] [[йыр]]сыһы. * [[1992]]: [[Селена Гомес]], АҠШ актёры, [[йыр]]сы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:22 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж22]] [[Категория:22 июль]] 6e7cvrkuijnqibw65hobjzwejd24wve 0 71514 1301314 1262177 2026-07-22T17:45:30Z Телсе 41238 күренеште төҙәтеү 1301314 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''23 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 204-се ([[кәбисә йыл]]ында 205-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 161 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * * {{Ер}} [[Ер]]: Киттар һәм дельфиндар көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Абхазия}}: Дәүләт Флагы көнө. * {{Флагификация|Египет}}: Июль революцияһы көнө. === Рәсми булмаған === * {{Флагификация|Россия}}: Дачниктар (Дачала йәшәүселәр һәм дачаға йөрөүселәр) көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Яза башҡарыу системаһының социаль иҫәп хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Южная Осетия}}: Киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Сингапур}}: Инженерҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1930]]: [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] (1993 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]) асыла. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Акимова Галина Николаевна]] (1950), [[йыр]]сы, [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның вокалсыһы, [[Башҡортостандың атҡаҙанған артисы]]. * [[Кирәев Рушан Әхнәф улы]] (1955—26.05.2021), [[Журналистика|журналист]], СССР Журналистар союзы ағзаһы. Ғалим һәм яҙыусы [[Кирәй Мәргән]]дең улы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сәйетйәғәфәрова Лилиә Хәлим ҡыҙы]] (1960), [[Педагогика|педагог]], 2001 йылдан [[Өфө]]ләге 22-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре һәм иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Корольков Борис Фёдорович]] (1936—6.07.1923), хәрби эшмәкәр, осоусы-снайпер, ғалим, авиация генерал-полковнигы. 1985—1988 йылдарҙа СССР Хәрби-һауа көстәре командующийының беренсе урынбаҫары; 1988—1996 йылдарҙа Ю. А. Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһы начальнигы. Хәрби фәндәр докторы, профессор. Атҡаҙанған хәрби осоусы. [[СССР-ҙың Дәүләт премияһы]] лауреаты. Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғарипов Фәнис Аҡбар улы]] (1946), хеҙмәт ветераны, хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1992—2006 йылдарҙа [[Туймазы]] ҡалаһындағы «Санфаянс» заводы директоры; 2017 йылдан район ветерандар советы рәйесе урынбаҫары. Бер нисә саҡырылыш ҡала Советы депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы]] хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996), [[Туймазы районы]]ның почётлы гражданы (2018). Сығышы менән ошо райондың [[Ғәфүр]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ғәлимов Миҙхәт Әбделнасир улы]] (1932—15.08.2013), төҙөүсе. 1957—1994 йылдарҙа Өфөләге 21-се төҙөлөш тресының 7-се идаралығы штукатуры, бер үк ваҡытта 1962 йылдан — бригадир. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1978), [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1967). * [[Мифтахов Мансур Сәһәрйәр улы]] (1947), [[фән|ғалим]]-[[Химия|химик]], [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (1998), химия фәндәре докторы (1988), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1994) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты (1992). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Биктимеров Миҙхәт Миәт улы]] (1957), педагог. 1990—2018 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] [[Һыуыҡҡул (Дүртөйлө районы)|Һыуыҡҡул]] урта мәктәбенең физкультура уҡытыусыһы, 1994—1997 һәм 2011—2018 йылдарҙа — директоры. Рәсәйҙең мәғариф отличнигы (1993). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Ташлаҡ ҡасабаһынан. * [[Мәхмүдов Рөстәм Рәшит улы]] (1962), комсомол, именлек һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1984 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның ВЛКСМ комитеты секретары урынбаҫары, 1986 йылдан [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] инструкторы, 1987 йылдан — ВЛКСМ-дың [[Балтас районы|Балтас район]] комитетының беренсе секретары; 1989—2013 йылдарҙа СССР Дәүләт именлеге комитеты һәм Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте органдары хеҙмәткәре, подполковник (1998). 2014—201 йылдарҙа Өфө ҡала хакимиәте кадрҙар сәйәсәте һәм муниципаль хеҙмәт идаралығының бүлек начальнигы. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Стәрлебаш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Иванов Пётр Федотович]] (1943), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] хеҙмәткәр. 1986 йылдан Туймазы бетон ташыусы автомобилдәр заводы директоры, 1994—1997 йылдарҙа [[Туймазы]] ҡалаһы мэры. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған машина эшләүсеһе, Туймазы ҡалаһының почётлы гражданы (1994). Сығышы менән [[Украина ССР-ы]] Ворошиловград өлкәһе Троицкий районының Сиротино ауылынан. * [[Чанышев Ринат Риян улы]] (1953), инженер-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-ғалим. 2008 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның «Реактив» ғилми-тикшеренеү институты директоры. Техник фәндәр докторы (2003). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Гәрәев Марат Миңләхмәт улы]] (1958), [[опера]] [[йыр]]сыһы, тенор. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы]] (1998). Мәскәү гуманитар университетының вокал сәнғәте кафедраһы профессоры. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:23 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1910]]: Пимен (төп исеме Сергей Михайлович Извеков), [[дин]] әһеле, 1971—1990 йылдарҙа [[Мәскәү]] һәм [[РСФСР|бөтә Рәсәй]] патриархы. * [[1915]]: Михаил Матусовский, [[СССР]] [[шиғриәт|шағиры]], [[йыр]] текстары авторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1920]]: Амалия Родригиш, [[Португалия]] йырсыһы. * [[1950]]: Владимир Мегре, СССР һәм [[Рәсәй]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]]. * [[1965]]: Сол Хадсон (псевдонимы «Слэш»), [[Британия]] [[музыка]]нты, [[Гитара|гитарист]]. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:23 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж23]] [[Категория:23 июль]] el4yo8eyhk148676d6qo3crgh3kirzs 1301315 1301314 2026-07-22T17:49:52Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу 1301315 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''23 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 204-се ([[кәбисә йыл]]ында 205-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 161 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * * {{Ер}} [[Ер]]: Киттар һәм дельфиндар көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Абхазия}}: Дәүләт Флагы көнө. * {{Флагификация|Египет}}: Июль революцияһы көнө. === Рәсми булмаған === * {{Флагификация|Россия}}: Дачниктар (Дачала йәшәүселәр һәм дачаға йөрөүселәр) көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Яза башҡарыу системаһының социаль иҫәп хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Южная Осетия}}: Киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Сингапур}}: Инженерҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1930]]: [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] (1993 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]) асыла. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Акимова Галина Николаевна]] (1950), [[йыр]]сы, [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның вокалсыһы, [[Башҡортостандың атҡаҙанған артисы]]. * [[Кирәев Рушан Әхнәф улы]] (1955—26.05.2021), [[Журналистика|журналист]], СССР Журналистар союзы ағзаһы. Ғалим һәм яҙыусы [[Кирәй Мәргән]]дең улы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сәйетйәғәфәрова Лилиә Хәлим ҡыҙы]] (1960), [[Педагогика|педагог]], 2001 йылдан [[Өфө]]ләге 22-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре һәм иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Корольков Борис Фёдорович]] (1936—6.07.1923), [[хәрби хеҙмәткәр]]-[[фән|ғалим]], осоусы-снайпер, авиация генерал-полковнигы. 1985—1988 йылдарҙа СССР Хәрби-һауа көстәре командующийының беренсе урынбаҫары; 1988—1996 йылдарҙа Ю. А. Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһы начальнигы. Хәрби фәндәр [[фән докторы|докторы]], профессор. Атҡаҙанған хәрби осоусы. [[СССР-ҙың Дәүләт премияһы]] лауреаты. Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғарипов Фәнис Аҡбар улы]] (1946), [[сәнәғәт]] өлкәһе хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1992—2006 йылдарҙа [[Туймазы]] ҡалаһындағы «Санфаянс» заводы директоры; 2017 йылдан район ветерандар советы рәйесе урынбаҫары. Бер нисә саҡырылыш ҡала советы депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы]] хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996), [[Туймазы районы]]ның почётлы гражданы (2018). Сығышы менән ошо райондың [[Ғәфүр]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ғәлимов Миҙхәт Әбделнасир улы]] (1932—15.08.2013), төҙөүсе. 1957—1994 йылдарҙа Өфөләге 21-се төҙөлөш тресының 7-се идаралығы штукатуры, бер үк ваҡытта 1962 йылдан — бригадир. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1978), [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1967). * [[Мифтахов Мансур Сәһәрйәр улы]] (1947), [[фән|ғалим]]-[[Химия|химик]], [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (1998), химия фәндәре докторы (1988), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1994) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты (1992). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Биктимеров Миҙхәт Миәт улы]] (1957), педагог. 1990—2018 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] [[Һыуыҡҡул (Дүртөйлө районы)|Һыуыҡҡул]] урта мәктәбенең физкультура уҡытыусыһы, 1994—1997 һәм 2011—2018 йылдарҙа — директоры. Рәсәйҙең мәғариф отличнигы (1993). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Ташлаҡ ҡасабаһынан. * [[Мәхмүдов Рөстәм Рәшит улы]] (1962), комсомол, именлек һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1984 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның ВЛКСМ комитеты секретары урынбаҫары, 1986 йылдан [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] инструкторы, 1987 йылдан — ВЛКСМ-дың [[Балтас районы|Балтас район]] комитетының беренсе секретары; 1989—2013 йылдарҙа СССР Дәүләт именлеге комитеты һәм Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте органдары хеҙмәткәре, подполковник (1998). 2014—201 йылдарҙа Өфө ҡала хакимиәте кадрҙар сәйәсәте һәм муниципаль хеҙмәт идаралығының бүлек начальнигы. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Стәрлебаш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Иванов Пётр Федотович]] (1943), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] хеҙмәткәр. 1986 йылдан Туймазы бетон ташыусы автомобилдәр заводы директоры, 1994—1997 йылдарҙа [[Туймазы]] ҡалаһы мэры. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған машина эшләүсеһе, Туймазы ҡалаһының почётлы гражданы (1994). Сығышы менән [[Украина ССР-ы]] Ворошиловград өлкәһе Троицкий районының Сиротино ауылынан. * [[Чанышев Ринат Риян улы]] (1953), инженер-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-ғалим. 2008 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның «Реактив» ғилми-тикшеренеү институты директоры. Техник фәндәр докторы (2003). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Гәрәев Марат Миңләхмәт улы]] (1958), [[опера]] [[йыр]]сыһы, тенор. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы]] (1998). Мәскәү гуманитар университетының вокал сәнғәте кафедраһы профессоры. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:23 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1910]]: Пимен (төп исеме Сергей Михайлович Извеков), [[дин]] әһеле, 1971—1990 йылдарҙа [[Мәскәү]] һәм [[РСФСР|бөтә Рәсәй]] патриархы. * [[1915]]: Михаил Матусовский, [[СССР]] [[шиғриәт|шағиры]], [[йыр]] текстары авторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1920]]: Амалия Родригиш, [[Португалия]] йырсыһы. * [[1950]]: Владимир Мегре, СССР һәм [[Рәсәй]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]]. * [[1965]]: Сол Хадсон (псевдонимы «Слэш»), [[Британия]] [[музыка]]нты, [[Гитара|гитарист]]. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:23 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж23]] [[Категория:23 июль]] 5g82f8s10o0lsrdab4w9ncn0f827rcj 1301316 1301315 2026-07-22T18:58:26Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1301316 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''23 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 204-се ([[кәбисә йыл]]ында 205-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 161 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * * {{Ер}} [[Ер]]: Киттар һәм дельфиндар көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Абхазия}}: Дәүләт Флагы көнө. * {{Флагификация|Египет}}: Июль революцияһы көнө. === Рәсми булмаған === * {{Флагификация|Россия}}: Дачниктар (Дачала йәшәүселәр һәм дачаға йөрөүселәр) көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Яза башҡарыу системаһының социаль иҫәп хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Южная Осетия}}: Киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Сингапур}}: Инженерҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1930]]: [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] (1993 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]) асыла. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Акимова Галина Николаевна]] (1950), [[йыр]]сы, [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның вокалсыһы, [[Башҡортостандың атҡаҙанған артисы]]. * [[Кирәев Рушан Әхнәф улы]] (1955—26.05.2021), [[Журналистика|журналист]], СССР Журналистар союзы ағзаһы. Ғалим һәм яҙыусы [[Кирәй Мәргән]]дең улы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сәйетйәғәфәрова Лилиә Хәлим ҡыҙы]] (1960), [[Педагогика|педагог]], 2001 йылдан [[Өфө]]ләге 22-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре һәм иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * Нәҙерғолов Яхия Ғибат улы (1921—18.03.1978), комсомол, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары һәм һөнәри белем биреү системаһы хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[танк]]ист, [[майор]]. 1945—1948 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Матрай район комитетының иҫәп бүлеге мөдире, беренсе секретары, 1950—1957 йылдарҙа [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Матрай районы|Матрай район]] комитетының пропаганда бүлеге мөдире, Матрай МТС-ының партком секретары, 1957—1961 йылдарҙа КПСС-тың [[Йылайыр районы|Йылайыр район]] комитеты секретары, 1961—1978 йылдарҙа Юлдыбай профессиональ-техник училищеһы директоры. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ишбулды (Йылайыр районы)|Ишбулды]] ауылынан. * [[Корольков Борис Фёдорович]] (1936—6.07.1923), [[хәрби хеҙмәткәр]]-[[фән|ғалим]], осоусы-снайпер, авиация генерал-полковнигы. 1985—1988 йылдарҙа СССР Хәрби-һауа көстәре командующийының беренсе урынбаҫары; 1988—1996 йылдарҙа Ю. А. Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһы начальнигы. Хәрби фәндәр [[фән докторы|докторы]], профессор. Атҡаҙанған хәрби осоусы. [[СССР-ҙың Дәүләт премияһы]] лауреаты. Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғарипов Фәнис Аҡбар улы]] (1946), [[сәнәғәт]] өлкәһе хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1992—2006 йылдарҙа [[Туймазы]] ҡалаһындағы «Санфаянс» заводы директоры; 2017 йылдан район ветерандар советы рәйесе урынбаҫары. Бер нисә саҡырылыш ҡала советы депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы]] хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996), [[Туймазы районы]]ның почётлы гражданы (2018). Сығышы менән ошо райондың [[Ғәфүр]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ғәлимов Миҙхәт Әбделнасир улы]] (1932—15.08.2013), төҙөүсе. 1957—1994 йылдарҙа Өфөләге 21-се төҙөлөш тресының 7-се идаралығы штукатуры, бер үк ваҡытта 1962 йылдан — бригадир. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1978), [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1967). * [[Мифтахов Мансур Сәһәрйәр улы]] (1947), [[фән|ғалим]]-[[Химия|химик]], [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (1998), химия фәндәре докторы (1988), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1994) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты (1992). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Биктимеров Миҙхәт Миәт улы]] (1957), педагог. 1990—2018 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] [[Һыуыҡҡул (Дүртөйлө районы)|Һыуыҡҡул]] урта мәктәбенең физкультура уҡытыусыһы, 1994—1997 һәм 2011—2018 йылдарҙа — директоры. Рәсәйҙең мәғариф отличнигы (1993). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Ташлаҡ ҡасабаһынан. * [[Мәхмүдов Рөстәм Рәшит улы]] (1962), комсомол, именлек һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1984 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның ВЛКСМ комитеты секретары урынбаҫары, 1986 йылдан [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] инструкторы, 1987 йылдан — ВЛКСМ-дың [[Балтас районы|Балтас район]] комитетының беренсе секретары; 1989—2013 йылдарҙа СССР Дәүләт именлеге комитеты һәм Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте органдары хеҙмәткәре, подполковник (1998). 2014—201 йылдарҙа Өфө ҡала хакимиәте кадрҙар сәйәсәте һәм муниципаль хеҙмәт идаралығының бүлек начальнигы. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Стәрлебаш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Иванов Пётр Федотович]] (1943), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] хеҙмәткәр. 1986 йылдан Туймазы бетон ташыусы автомобилдәр заводы директоры, 1994—1997 йылдарҙа [[Туймазы]] ҡалаһы мэры. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған машина эшләүсеһе, Туймазы ҡалаһының почётлы гражданы (1994). Сығышы менән [[Украина ССР-ы]] Ворошиловград өлкәһе Троицкий районының Сиротино ауылынан. * [[Чанышев Ринат Риян улы]] (1953), инженер-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-ғалим. 2008 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның «Реактив» ғилми-тикшеренеү институты директоры. Техник фәндәр докторы (2003). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Гәрәев Марат Миңләхмәт улы]] (1958), [[опера]] [[йыр]]сыһы, тенор. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы]] (1998). Мәскәү гуманитар университетының вокал сәнғәте кафедраһы профессоры. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:23 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1910]]: Пимен (төп исеме Сергей Михайлович Извеков), [[дин]] әһеле, 1971—1990 йылдарҙа [[Мәскәү]] һәм [[РСФСР|бөтә Рәсәй]] патриархы. * [[1915]]: Михаил Матусовский, [[СССР]] [[шиғриәт|шағиры]], [[йыр]] текстары авторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1920]]: Амалия Родригиш, [[Португалия]] йырсыһы. * [[1950]]: Владимир Мегре, СССР һәм [[Рәсәй]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]]. * [[1965]]: Сол Хадсон (псевдонимы «Слэш»), [[Британия]] [[музыка]]нты, [[Гитара|гитарист]]. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:23 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж23]] [[Категория:23 июль]] 9kbb7md5abf65k5rd27o9ekxfw37tkp 1301317 1301316 2026-07-22T19:01:40Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1301317 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''23 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 204-се ([[кәбисә йыл]]ында 205-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 161 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * * {{Ер}} [[Ер]]: Киттар һәм дельфиндар көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Абхазия}}: Дәүләт Флагы көнө. * {{Флагификация|Египет}}: Июль революцияһы көнө. === Рәсми булмаған === * {{Флагификация|Россия}}: Дачниктар (Дачала йәшәүселәр һәм дачаға йөрөүселәр) көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Яза башҡарыу системаһының социаль иҫәп хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Южная Осетия}}: Киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Сингапур}}: Инженерҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1930]]: [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] (1993 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]) асыла. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Акимова Галина Николаевна]] (1950), [[йыр]]сы, [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның вокалсыһы, [[Башҡортостандың атҡаҙанған артисы]]. * [[Кирәев Рушан Әхнәф улы]] (1955—26.05.2021), [[Журналистика|журналист]], СССР Журналистар союзы ағзаһы. Ғалим һәм яҙыусы [[Кирәй Мәргән]]дең улы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сәйетйәғәфәрова Лилиә Хәлим ҡыҙы]] (1960), [[Педагогика|педагог]], 2001 йылдан [[Өфө]]ләге 22-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре һәм иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Нәҙерғолов Яхия Ғибат улы]] (1921—18.03.1978), комсомол, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары һәм һөнәри белем биреү системаһы хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[танк]]ист, [[майор]]. 1945—1948 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Матрай район комитетының иҫәп бүлеге мөдире, беренсе секретары, 1950—1957 йылдарҙа [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Матрай районы|Матрай район]] комитетының пропаганда бүлеге мөдире, Матрай МТС-ының партком секретары, 1957—1961 йылдарҙа КПСС-тың [[Йылайыр районы|Йылайыр район]] комитеты секретары, 1961—1978 йылдарҙа Юлдыбай профессиональ-техник училищеһы директоры. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ишбулды (Йылайыр районы)|Ишбулды]] ауылынан. * [[Корольков Борис Фёдорович]] (1936—6.07.1923), [[хәрби хеҙмәткәр]]-[[фән|ғалим]], осоусы-снайпер, авиация генерал-полковнигы. 1985—1988 йылдарҙа СССР Хәрби-һауа көстәре командующийының беренсе урынбаҫары; 1988—1996 йылдарҙа Ю. А. Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһы начальнигы. Хәрби фәндәр [[фән докторы|докторы]], профессор. Атҡаҙанған хәрби осоусы. [[СССР-ҙың Дәүләт премияһы]] лауреаты. Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғарипов Фәнис Аҡбар улы]] (1946), [[сәнәғәт]] өлкәһе хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1992—2006 йылдарҙа [[Туймазы]] ҡалаһындағы «Санфаянс» заводы директоры; 2017 йылдан район ветерандар советы рәйесе урынбаҫары. Бер нисә саҡырылыш ҡала советы депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы]] хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996), [[Туймазы районы]]ның почётлы гражданы (2018). Сығышы менән ошо райондың [[Ғәфүр]] ауылынан. * [[Карпова Елена Константиновна]] (1951), [[музыка|музыка белгесе]]. [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]]ның музыка тарихы кафедраһы профессоры, сәнғәт ғилеме кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ғәлимов Миҙхәт Әбделнасир улы]] (1932—15.08.2013), төҙөүсе. 1957—1994 йылдарҙа Өфөләге 21-се төҙөлөш тресының 7-се идаралығы штукатуры, бер үк ваҡытта 1962 йылдан — бригадир. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1978), [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1967). * [[Мифтахов Мансур Сәһәрйәр улы]] (1947), [[фән|ғалим]]-[[Химия|химик]], [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (1998), химия фәндәре докторы (1988), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1994) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты (1992). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Биктимеров Миҙхәт Миәт улы]] (1957), педагог. 1990—2018 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] [[Һыуыҡҡул (Дүртөйлө районы)|Һыуыҡҡул]] урта мәктәбенең физкультура уҡытыусыһы, 1994—1997 һәм 2011—2018 йылдарҙа — директоры. Рәсәйҙең мәғариф отличнигы (1993). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Ташлаҡ ҡасабаһынан. * [[Мәхмүдов Рөстәм Рәшит улы]] (1962), комсомол, именлек һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1984 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның ВЛКСМ комитеты секретары урынбаҫары, 1986 йылдан [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] инструкторы, 1987 йылдан — ВЛКСМ-дың [[Балтас районы|Балтас район]] комитетының беренсе секретары; 1989—2013 йылдарҙа СССР Дәүләт именлеге комитеты һәм Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте органдары хеҙмәткәре, подполковник (1998). 2014—201 йылдарҙа Өфө ҡала хакимиәте кадрҙар сәйәсәте һәм муниципаль хеҙмәт идаралығының бүлек начальнигы. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Стәрлебаш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Иванов Пётр Федотович]] (1943), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] хеҙмәткәр. 1986 йылдан Туймазы бетон ташыусы автомобилдәр заводы директоры, 1994—1997 йылдарҙа [[Туймазы]] ҡалаһы мэры. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған машина эшләүсеһе, Туймазы ҡалаһының почётлы гражданы (1994). Сығышы менән [[Украина ССР-ы]] Ворошиловград өлкәһе Троицкий районының Сиротино ауылынан. * [[Чанышев Ринат Риян улы]] (1953), инженер-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-ғалим. 2008 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның «Реактив» ғилми-тикшеренеү институты директоры. Техник фәндәр докторы (2003). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Гәрәев Марат Миңләхмәт улы]] (1958), [[опера]] [[йыр]]сыһы, тенор. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы]] (1998). Мәскәү гуманитар университетының вокал сәнғәте кафедраһы профессоры. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:23 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1910]]: Пимен (төп исеме Сергей Михайлович Извеков), [[дин]] әһеле, 1971—1990 йылдарҙа [[Мәскәү]] һәм [[РСФСР|бөтә Рәсәй]] патриархы. * [[1915]]: Михаил Матусовский, [[СССР]] [[шиғриәт|шағиры]], [[йыр]] текстары авторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1920]]: Амалия Родригиш, [[Португалия]] йырсыһы. * [[1950]]: Владимир Мегре, СССР һәм [[Рәсәй]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]]. * [[1965]]: Сол Хадсон (псевдонимы «Слэш»), [[Британия]] [[музыка]]нты, [[Гитара|гитарист]]. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:23 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж23]] [[Категория:23 июль]] 00woky44ut15h7iu44k3pdj85il3m6r 1301320 1301317 2026-07-22T19:21:40Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе) 1301320 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''23 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 204-се ([[кәбисә йыл]]ында 205-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 161 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * * {{Ер}} [[Ер]]: Киттар һәм дельфиндар көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Абхазия}}: Дәүләт Флагы көнө. * {{Флагификация|Египет}}: Июль революцияһы көнө. === Рәсми булмаған === * {{Флагификация|Россия}}: Дачниктар (Дачала йәшәүселәр һәм дачаға йөрөүселәр) көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Яза башҡарыу системаһының социаль иҫәп хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Южная Осетия}}: Киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Сингапур}}: Инженерҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1930]]: [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] (1993 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]) асыла. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Акимова Галина Николаевна]] (1950), [[йыр]]сы, [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның вокалсыһы, [[Башҡортостандың атҡаҙанған артисы]]. * [[Кирәев Рушан Әхнәф улы]] (1955—26.05.2021), [[Журналистика|журналист]], СССР Журналистар союзы ағзаһы. Ғалим һәм яҙыусы [[Кирәй Мәргән]]дең улы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сәйетйәғәфәрова Лилиә Хәлим ҡыҙы]] (1960), [[Педагогика|педагог]], 2001 йылдан [[Өфө]]ләге 22-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре һәм иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Нәҙерғолов Яхия Ғибат улы]] (1921—18.03.1978), комсомол, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары һәм һөнәри белем биреү системаһы хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[танк]]ист, [[майор]]. 1945—1948 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Матрай район комитетының иҫәп бүлеге мөдире, беренсе секретары, 1950—1957 йылдарҙа [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Матрай районы|Матрай район]] комитетының пропаганда бүлеге мөдире, Матрай МТС-ының партком секретары, 1957—1961 йылдарҙа КПСС-тың [[Йылайыр районы|Йылайыр район]] комитеты секретары, 1961—1978 йылдарҙа Юлдыбай профессиональ-техник училищеһы директоры. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ишбулды (Йылайыр районы)|Ишбулды]] ауылынан. * [[Корольков Борис Фёдорович]] (1936—6.07.1923), [[хәрби хеҙмәткәр]]-[[фән|ғалим]], осоусы-снайпер, авиация генерал-полковнигы. 1985—1988 йылдарҙа СССР Хәрби-һауа көстәре командующийының беренсе урынбаҫары; 1988—1996 йылдарҙа Ю. А. Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһы начальнигы. Хәрби фәндәр [[фән докторы|докторы]], профессор. Атҡаҙанған хәрби осоусы. [[СССР-ҙың Дәүләт премияһы]] лауреаты. Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғарипов Фәнис Аҡбар улы]] (1946), [[сәнәғәт]] өлкәһе хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1992—2006 йылдарҙа [[Туймазы]] ҡалаһындағы «Санфаянс» заводы директоры; 2017 йылдан район ветерандар советы рәйесе урынбаҫары. Бер нисә саҡырылыш ҡала советы депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы]] хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996), [[Туймазы районы]]ның почётлы гражданы (2018). Сығышы менән ошо райондың [[Ғәфүр]] ауылынан. * [[Карпова Елена Константиновна]] (1951), [[музыка|музыка белгесе]]. [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]]ның музыка тарихы кафедраһы профессоры, сәнғәт ғилеме кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Ланин Владимир Иванович]] (1956), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Мәләүез районы]]ның «Һуҡайлы» кооперативы ветераны. «Башҡортостан Республикаһындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ғәлимов Миҙхәт Әбделнасир улы]] (1932—15.08.2013), төҙөүсе. 1957—1994 йылдарҙа Өфөләге 21-се төҙөлөш тресының 7-се идаралығы штукатуры, бер үк ваҡытта 1962 йылдан — бригадир. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1978), [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1967). * [[Мифтахов Мансур Сәһәрйәр улы]] (1947), [[фән|ғалим]]-[[Химия|химик]], [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (1998), химия фәндәре докторы (1988), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1994) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты (1992). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Биктимеров Миҙхәт Миәт улы]] (1957), педагог. 1990—2018 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] [[Һыуыҡҡул (Дүртөйлө районы)|Һыуыҡҡул]] урта мәктәбенең физкультура уҡытыусыһы, 1994—1997 һәм 2011—2018 йылдарҙа — директоры. Рәсәйҙең мәғариф отличнигы (1993). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Ташлаҡ ҡасабаһынан. * [[Мәхмүдов Рөстәм Рәшит улы]] (1962), комсомол, именлек һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1984 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның ВЛКСМ комитеты секретары урынбаҫары, 1986 йылдан [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] инструкторы, 1987 йылдан — ВЛКСМ-дың [[Балтас районы|Балтас район]] комитетының беренсе секретары; 1989—2013 йылдарҙа СССР Дәүләт именлеге комитеты һәм Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте органдары хеҙмәткәре, подполковник (1998). 2014—201 йылдарҙа Өфө ҡала хакимиәте кадрҙар сәйәсәте һәм муниципаль хеҙмәт идаралығының бүлек начальнигы. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Стәрлебаш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Иванов Пётр Федотович]] (1943), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] хеҙмәткәр. 1986 йылдан Туймазы бетон ташыусы автомобилдәр заводы директоры, 1994—1997 йылдарҙа [[Туймазы]] ҡалаһы мэры. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған машина эшләүсеһе, Туймазы ҡалаһының почётлы гражданы (1994). Сығышы менән [[Украина ССР-ы]] Ворошиловград өлкәһе Троицкий районының Сиротино ауылынан. * [[Чанышев Ринат Риян улы]] (1953), инженер-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-ғалим. 2008 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның «Реактив» ғилми-тикшеренеү институты директоры. Техник фәндәр докторы (2003). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Гәрәев Марат Миңләхмәт улы]] (1958), [[опера]] [[йыр]]сыһы, тенор. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы]] (1998). Мәскәү гуманитар университетының вокал сәнғәте кафедраһы профессоры. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:23 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1910]]: Пимен (төп исеме Сергей Михайлович Извеков), [[дин]] әһеле, 1971—1990 йылдарҙа [[Мәскәү]] һәм [[РСФСР|бөтә Рәсәй]] патриархы. * [[1915]]: Михаил Матусовский, [[СССР]] [[шиғриәт|шағиры]], [[йыр]] текстары авторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1920]]: Амалия Родригиш, [[Португалия]] йырсыһы. * [[1950]]: Владимир Мегре, СССР һәм [[Рәсәй]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]]. * [[1965]]: Сол Хадсон (псевдонимы «Слэш»), [[Британия]] [[музыка]]нты, [[Гитара|гитарист]]. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:23 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж23]] [[Категория:23 июль]] 529zgqryyfd5lbv1mhm83lb7qbpd2sr 0 71515 1301332 1247184 2026-07-23T08:53:47Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү 1301332 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''24 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 205-се ([[кәбисә йыл]]ында 206-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 160 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара === Рәсми булмаған === * {{Ер}} [[Ер]]: Үҙ-үҙең хаҡында хәстәрлек күреү көнө. ** Киләсәккә ҡараш ташлау көнө. ** Иреүсән кофе көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Индия}}: Ата-әсәләр көнө. * {{Флагификация|Вануату}}: Балалар көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Кадастр инженерҙары көнө. ** Флористар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1929]]: Башҡортостан дәүләт төҙөлөш-проектлау бюроһы «Башгоспроект» (хәҙер «Башкиргражданпроект» институты) ойошторола. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Андреев Владимир Петрович]] (1910—24.10.1955), рәссам. 1934 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. 1935—1937 йылдарҙа хәҙерге [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]] директоры, 1949—1951 йылдарҙа «Башхудожник» ширҡәте (ижади-производство комбинаты) рәйесе. [[Башҡорт]] [[һынлы сәнғәт]]ендә индустриаль пейзажға нигеҙ һалыусы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955). * [[Васильев Фёдор Павлович]] (1935), [[фән|ғалим]]-[[математик]]. 1963 йылдан [[Мәскәү дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1986), профессор (1989). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005), Мәскәү дәүләт университетының почётлы профессоры (2000). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]] [[Һыуыҡҡул (Йәрмәкәй районы)|Һыуыҡҡул]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Яҡупов Вәғиз Ниғмәтйән улы]] (1935), [[КПСС|партия]] һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1978—1990 йылдарҙа КПСС-тың [[Шишмә районы|Шишмә район]] комитетының беренсе секретары. Башҡорт АССР-ының унынсы саҡырылыш (1980—1985) Юғары Советы депутаты. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981), райондың почётлы гражданы (2010). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Ҡарасайылға]] ауылынан. * [[Хөснөтдинова Золя Әсләм ҡыҙы]] (1950), ғалим-гигиенист. 1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның һаулыҡ һаҡлау һәм йәшәйеш хәүефһеҙлеге кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мишкә районы]] Урал ауылынан (1970-се йылдарҙа бөткән). * [[Ғималетдинов Илдар Мансур улы]] (1955), хужалыҡ, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2013 йылдан «Өфөкабель» йәмғиәтенең генераль директоры. Рәсәй Федерацияһының бишенсе саҡырылыш (2007—2012) [[Федераль йыйылыш]]ының [[Дәүләт думаһы]] депутаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]] [[Оло Кәркәле]] ауылынан. * [[Арыҫланов Ирек Наил улы]] (1960), хужалыҡ эшмәкәре. 2010 йылдан [[Ишембай]]ҙағы [[Витязь (компания)|«МКВитязь»]] предприятиеһының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Йәшергән]] ауылынан. * [[Вячеслав Быков]] (1960), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[хоккей]]сыһы, тренер. 2006—2011 йылдарҙа Рәсәйҙең хоккей буйынса йыйылма командаһы, бер үк ваҡытта 2009—2011 йылдарҙа [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев» хоккей командаһының]] баш тренеры. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры, биш тапҡыр [[Ер|донъя]], ике тапҡыр [[Олимпия уйындары|олимпия]] чемпионы, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2006). IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2009) һәм «Почёт Билдәһе» (1988) ордендары кавалеры. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Әхмәтйәнов Ғәлимйән Ғарифйән улы]] (1916—2.08.1996), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. * [[Закирова Әләрә Нурмөхәмәт ҡыҙы]] (1941), табип-кардиолог-[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. 1972 йылдан [[ВЛКСМ-дың 15 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1997 йылдан — Дипломдан һуң белем биреү институтының клиник кардиология кафедраһы мөдире. Кардиологтарҙың Башҡортостан ғилми йәмғиәте президенты. Медицина фәндәре докторы (1995), профессор (1998). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1996) һәм атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы кардиологы (2011). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хиҡмәтуллина Гөлзифа Әбуғәли ҡыҙы]] (1941), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Шаран районы]] «Ыҡ» колхозының ветеран-һауынсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. * [[Кинйәбулатова Шафиға Шәкүр ҡыҙы]] (1946), хеҙмәт ветераны. [[Көйөргәҙе районы]] Калинин исемендәге хужалыҡтың элекке зоотехнигы һәм баш зоотехнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996). * [[Әхмәҙуллин Вәсим Вәхит улы]] (1961), ветеран-[[спорт]]сы. Пауэрлифтинг буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1998). Санкт-Петербург ҡалаһы кубогына халыҡ-ара турнир еңеүсеһе (1996). Ветерандар араһында Рәсәй чемпионатының көмөш призёры (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дәүләкән районы]] [[Ташлы-Шәрип]] ауылынан. * [[Селивёрстов Алексей Николаевич]] (1976), спортсы, тренер. 1996—2009 йылдарҙа [[бобслей]] буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы; 1998 һәм 2002 йылғы [[Ҡышҡы Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. 2009 йылдан [[Нефтекама]] ҡалаһының «Торос» хоккей командаһының, 2013 йылдан — [[Салауат Юлаев хоккей клубы]]ның физик әҙерлек буйынса тренеры. Бобслей буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2001), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2003). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2005). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ (]]2007) һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2006) ордендары кавалеры. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ғәлиәкбәров Ғәйниәт Ғәлимулла улы]] (1917), [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962-1970 йылдарҙа [[Шишмә районы|Шишмә район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1970-1978 йылдарҙа КПСС-тың Шишмә район комитетының беренсе секретары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 7-9-сы саҡырылыш (1967-1980) Юғары Советы депутаты. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. Шишмә районының почётлы гражданы (2010). Сығышы менән хәҙерге [[Благовар районы]]ның [[Яңы Һынташ]] ауылынан. * [[Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы]] (1927—05.2007), [[Педагогика|педагог]], 1960-1988 йылдарҙа [[Бөрйән районы]] [[Ғәлиәкбәр]] ауылы мәктәбе уҡытыусыһы, директоры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1957). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ишмаева Динара Юлдаш ҡыҙы]] (1957) — журналист. «Кумертауское время» гәзите хеҙмәткәре, [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]]. * [[Солтанбаев Радмир Иншар улы]] (1962), музыкант, йырсы. 1981 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] мәҙәниәт йорто аккомпаниаторы, 2001 йылдан — «Миләш» йыр һәм бейеү халыҡ ансамбле етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2013). Сығышы менән Асҡар ауылынан. * [[Буранбаева Сара Абдулхай ҡыҙы]] (1967), [[театр]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2009), [[Рәсәй]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (2007). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Ғайсаров Илдар Сәйфулла улы]] (1953), [[нефть|нефтсе]]. 1975 йылдан [[Өфө]] быраулау эштәре идаралығының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы, быраулау мастеры ярҙамсыһы, быраулау мастеры. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Стәрлебаш районы]]ның [[Мөхәмәтдәмин]] ауылынан. * [[Никишин Сергей Михайлович]] (1958), [[спорт]]сы. 1980—1984 йылдарҙа [[конькиҙа шыуыу]] буйынса [[СССР]] йыйылма командаһы ағзаһы һәм [[СССР]]‑ҙың халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1978). Шорт-трек буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (1992) һәм Бөтә Союз категорияһындағы судья (1990). 1000 һәм 1500 метрға йүгереүҙә СССР (1979), РСФСР (1980—1981) һәм РСФСР халыҡтары спартакиадаһы (1982) чемпионы, халыҡ‑ара ярыштар еңеүсеһе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Языков (Благовар районы)|Языков]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Хаустов Валентин Иванович]] (1884—?), [[Рәсәй империяһы]]ның 4-се Дәүләт думаһына (1912—17) [[Өфө губернаһы]]нан депутат. 1902 йылдан РСДРП ағзаһы. Сығышы менән Рязань губернаһының Коленцы ауылынан. * [[Клобукова-Алисова Евгения Николаевна]] (1889—13.01.1962), флорист-систематик, геоботаник. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Маннапов Мурит Ғәли улы]] (1949), инженер, хужалыҡ эшмәкәре. 2000—2009 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]]ның «Ирәндек» совхозы һәм Баймаҡ совхоз-техникумы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. * [[Бенин Владислав Львович]] (1954), [[педагогика|педагог]], культуролог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1999 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның социаль-гуманитар факультеты деканы. Философия фәндәре кандидаты (1984), педагогия фәндәре докторы (1996), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2000), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). Сығышы менән [[Пенза]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:24 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1770]]: Александр Балашов, [[Рәсәй империяһы]]ның [[Дәүләт|дәүләт эшмәкәре]], 1810—1812 йылдарҙа полиция министры. * [[1775]]: Франсуа Эжен Видок, [[Франция]] полицияһын ойоштороусы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1783]]: [[Симон Боливар]], [[Венесуэла]]ның милли геройы, генерал. * [[1860]]: Альфонс Муха, [[Чехия]] рәссамы, иллюстратор, афишалар оҫтаһы. * [[1870]]: Альфонс де Гимарайнс, [[Бразилия]] [[шиғриәт|шағиры]]. * [[1895]]: Роберт Грейвс, [[Англия]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], шағир, [[тәржемә]]се, тәнҡитсе. * [[1905]]: Василий Пронин, [[СССР]] кинорежиссёры, оператор. СССР-ҙың «Путёвка в жизнь» тигән беренсе тауышлы фильмен төшөрөүсе. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1965). * [[1950]]: Анатолий Рудаков, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры, кинопродюсер, Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (1996). * [[1985]]: Патрис Бержерон, [[Канада]] [[хоккей]]сыһы, [[Ер|донъя]], ике тапҡыр [[олимпия]] чемпионы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:24 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1981]]: [[Фәтҡулла Комиссаров]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан башҡорт журналисы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж24]] [[Категория:24 июль]] av6tdg3iagu1dz2gjqw80kys4853evv 0 74802 1301278 1254630 2026-07-21T08:26:45Z ~2026-40948-23 48405 /* Һылтанмалар */ 1301278 wikitext text/x-wiki {{Горная система |Название = '''Пиреней тауҙары''' |Национальное название = |Изображение = Pyrenees topographic map-ru.svg |Подпись = Пиреней физик картаһы |Координаты = 42/40/0/N/1/0/0/E |CoordScale = |Период образования = |Площадь = |Длина = 450 км |Ширина = |Высочайшая вершина = Ането пигы |Высота = 3404 |Карта = |Страны = Испания/Франция/Андорра |Позиционная карта 1 = |Категория на Викискладе = }} '''Пирене́й''' ({{lang-fr|Pyrénées}}, {{lang-es|Pirineos}}, {{lang-oc|Pirenèus}}, {{lang-ca|Pirineus}}, {{lang-eu|Pirinioak}}) — [[Бискай ҡултығы]] һәм [[Урта диңгеҙ]] араһында [[Франция]], [[Испания]] һәм [[Андорра]] илдәрендәге [[тау система]]һы. Оҙонлоғо — 450 км, бейеклеге — 3404 м-ға тиклем ([[Ането пигы]]). Көнбайышында эзбис һәм карст, үҙәгендә кристаллик тоҡомдар, Альп тауҙары рельефы формаһында, боҙлоҡтар (40 мең км²-ға тиклем); көнсығышта таулыҡ һирәгәйә, уйһыулыҡтар менән алышына. Тау битендә — Урта диңгеҙ буйы ҡыуаҡлыҡтары, 1800—2100 м бейеклектә ҡыуаҡтар һәм болондар. Боксит һәм тимер рудаһы ятҡылыҡтары табылған. Пиреней тауҙары мөһим климат бүлгес булып тора. Төньяғында — уртаса климат, көньяғында — субтропик. Йыртҡыстар тарафынан үлтерелгән, һәм Пиренейҙа ерләнгән антик мифология геройы — '''[[Пирена (Бебрика) ҡыҙы|Пирена]]''' Пиреней [[эпоним]]ы булып тора<ref>{{Silius|III|415-443}}</ref>. == Панорамаһы == [[Файл:Пиренеи панорама.jpg|thumb|500px|center|Пиреней тауҙары, Sarrancolin]] == Ҡарағыҙ == * [[Пиреней ярымутрауы]] * [[Винемаль]] * [[Пун һуғыштары]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://foto.slava.ws/album14 Фотографии Пиренеев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100809185302/http://www.foto.slava.ws/thumbnails.php?album=14 |date=2010-08-09 }} {{Европаның тау системаһы}} {{europe-geo-stub}} [[Категория:Пиреней тауҙары|*]] [[Категория:Европа тау системалары]] [[Категория:Альп бөрмәләре]] 5bskyqkyrs3g05qw07ottbba9xb8u34 0 83726 1301333 1239645 2026-07-23T11:20:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301333 wikitext text/x-wiki {{Хәрби эшмәкәр |имя = Ғәниев Хәбиб Абдрахман улы |дата рождения = 17.12.1909 |место рождения = [[Өфө губернаһы]]<ref name="Х">Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Салауат районы}}ның [[Татар Малаяҙы]] ауылы</ref> |дата смерти = 20.12.1970 |место смерти = Ереван |изображение = Ганиев Хабиб Абдрахманович.jpg |ширина = |описание изображения = |прозвище = |псевдоним = |принадлежность = {{флагификация|СССР|армия}} |годы службы = 1931— |звание = {{СССР, Генерал-майор}} генерал-майор |род войск = |командовал = |часть = |сражения = [[Бөйөк Ватан һуғышы]] |награды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден Ленина}} {{!!}} {{Орден Ленина}} {{!!}} {{Орден Красного Знамени}} {{!!}} {{Орден Красного Знамени}} {{!}}- {{!}} {{Орден Красного Знамени}} {{!!}} {{Орден Отечественной войны 1 степени}} {{!!}} {{Орден Красной Звезды}} {{!!}} {{Орден Красной Звезды}} {{!}}- {{!}} {{Миҙал Хәрби хеҙмәттәре өсөн|1944}} {{!}}} |викисклад = <!-- БЕЗ префикса Category: --> |связи = |в отставке = }} {{фамилиялаш|Ғәниев}} '''Ғәниев Хәбиб Абдрахман улы''' ([[17 декабрь]] [[1909 йыл]] — [[20 декабрь]] [[1970 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың хәрби начальнигы һәм йәмәғәт эшмәкәре, генерал-майор, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Ике [[Ленин ордены|Ленин]], өс [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]], ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Шулай уҡ [[Польша]]ның «Грюнвальд Тәреһе» ордены һәм өс миҙалы менән наградланған. == Биографияһы == Хәбиб Абдрахман улы Ғәниев 1909 йылдың 17 декабрендә хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Салауат районы]]ның [[Татар Малаяҙы]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. [[Малаяҙ]]ҙағы башланғыс мәктәптән һуң [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылында (хәҙер [[Дыуан районы]]ның үҙәге) II баҫҡыс мәктәптә (аҙаҡтан педагогия училищеһы) уҡый һәм, уны 1929 йылда тамамлап, башланғыс мәктәп уҡытыусы һөнәрен ала. Артабан комсомолдың [[Ҡыйғы районы|Ҡыйғы район]] комитеты секретары һәм өлкә комитет ағзаһы итеп һайлана, шунан комсомолдың [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] комитетында секретарь була. 1931 йылда ВКП(б) сафына алына. == Хәрби хеҙмәте == 1931 йылдың декабрендә [[Ҡыҙыл Армия]]ға хәрби хеҙмәткә саҡырыла һәм ябай ҡыҙыл армеецтән генерал-майор дәрәжәһенә, вазифаһында — армияның сәйәси бүлек етәксеһе һәм Хәрби Совет ағзаһына тиклем ҙур һәм данлы хәрби хеҙмәт юлы үтә. Ҡыҙыл Армия сафындағы хәрби хеҙмәтен Хәбиб Ғәниев ябай [[һалдат]] булып башлай. Артабан [[Ҡазан]]дағы хәрби училищела уҡый һәм уны тамамлағас, элемтә батальоны штаб начальнигы ярҙамсыһы, аҙаҡ рота политругы була. Үҙен яҡшы яҡтан ғына күрһәткәс, ул [[В. И. Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академия]]ға ебәрелә. Уҡыу йылдарында группаның [[КПСС|партия]] ойошмаһы секретары була. Академияны уңышлы тамалап, юғары хәрби һәм сәйәси белем алған йәш командир 1938 йылда II Алыҫ Көнсығыш армияһының кадрҙар бүлеге етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Күп тә үтмәй [[Украина]]лағы [[Киев]] махсус хәрби округының айырым дивизияһына сәйәси бүлек етәксеһе итеп ебәрелә һәм был вазифала [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғансы хеҙмәт итә. 1940 йылдың көҙөндәге тикшереүҙәрҙә дивизия яҡшы күрһәткестәргә өлгәшә һәм алдынғы тип таныла. Уның күп кенә командирҙәры, сәйәси хеҙмәткәрҙәре һәм ҡыҙыл армеецтары төрлө наградаларға лайыҡ була, сәйәси бүлек етәксеһе Хәбиб Ғәниев Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм исемле алтын ҡул сәғәте ала. 1944 йылдың ноябрендә [[СССР]] Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән 35 йәше лә тулмаған Хәбиб Ғәниевҡа «генерал-майор» хәрби дәрәжәһе бирелә. Хәрби хеҙмәттән хаҡлы ялға сыҡҡас, Хәбиб Ғәниев артабанғы тормошон Әрмән ССР-ының баш ҡалаһы [[Ереван]]да дауам итә, төрлө йәмәғәт әштәрендә әүҙем ҡатнаша. Ғүмеренең һуңғы йылдарында республика Халыҡ контроле комитетында эшләй. 1970 йылдың 20 декабрендә вафат була. Ереван ҡалаһындағы «Хөрмәтле ҡәберлек аллеяһы»нда ерләнгән. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Ике Ленин ордены (23.07.1944<ref>{{Подвиг Народа|19003767}}Указ</ref>; 31.05.1945<ref>{{Подвиг Народа|46991493}}</ref><ref>{{Подвиг Народа| 46757324}}</ref>) * Өс Ҡыҙыл Байраҡ ордены (27.03.1942<ref>{{Подвиг Народа|12029688}}</ref>; 10.04.1945<ref>{{Подвиг Народа|46546321}}</ref>) * Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1940, 1941) * I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (24.09.1943)<ref>{{Подвиг Народа|12095700}}</ref> * Миҙалдар * [[Польша]]ның дүрт наградаһы: ** «Грюнвальд Тәреһе» ордены ** «Варшава өсөн» миҙалы ** «Одер өсөн» миҙалы ** «Польшаны азат иткән өсөн» миҙалы == Уның хаҡында матбуғат материалдары == * Габбасова -Бурангулова З. Всегда в строю. В декабре генерал-майору Хабибу Ганиеву исполнилось бы 100 лет. Газета «Республика Башкортостан», 2009, 19 декабря.{{ref-ru}} * Ганиев Дмитрий. Генерал мог сыграть на баяне. Газета «МК RU. Челябинск». 2015, 23 марта.{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * {{Генералы Башкортостана|страницы=98—108}} == Һылтанмалар == * [http://www.spmaloyaz.ru/page/history Официальный сайт Малоязовского сельского Совета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160606102342/http://spmaloyaz.ru/page/history |date=2016-06-06 }} * Бурангулов А. Г., Бурангулов Я. А., Габбасова З. С. Потомки Салавата. — Уфа: Китап, 2004. — 192 с.{{ref-ru}} * Земля салаватская, земля батыра. / Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.{{ref-ru}} * [http://www.agidel.ru/?param1=17082&tab=29 Газета «Республика Башкортостан», 2009, 19 декабря] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304230547/http://www.agidel.ru/?param1=17082&tab=29 |date=2016-03-04 }}{{ref-ru}} * [http://chel.mk.ru/articles/2015/03/23/general-mog-sygrat-na-bayane.html Газета «МК RU. Челябинск». 2015, 23 марта]{{ref-ru}} [[Категория:Шәхестәр:Салауат районы]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Башҡортостан генералдары]] [[Категория:Грюнвальд Тәреһе ордены кавалерҙары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] 0hseb1pauhpltg4b4d8z07fq07pon5y 0 91403 1301304 1292154 2026-07-21T19:27:38Z Марьям Султанбаева 41189 1301304 wikitext text/x-wiki {{Һайланған мәҡәлә|Тел ғилеме}} {{Ук}} '''Башҡорт теле''' ({{Audio|Ba-башҡорт теле.oga|''башҡорт теле''}} {{IPA|[bɑʂ'qʊ̆ɾt tɪ̆ˈlɪ̆]}}) — [[Төрки телдәр|төрки тел]], [[Башҡорттар|башҡорт]] халҡының теле. [[Алтай телдәре]]нең төрки тармағы ''ҡыпсаҡ төркөмөнөң'' ''волга буйы-ҡыпсаҡ төркөмсәһенә'' ҡарай. Төп диалекттары: [[Көнсығыш диалект|көнсығыш]], [[Төньяҡ-көнбайыш диалект|төньяҡ-көнбайыш]] һәм [[Көньяҡ диалект|көньяҡ]]. Башҡорт теле [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[дәүләт теле]] булып тора<ref>Закон Республики Башкортостан «О языках народов Республики Башкортостан», 1999</ref>. Уның дәүләт теле булараҡ ([[урыҫ теле]] менән бер рәттән) юридик статусы тәү башлап [[Башревком]]дың 1920 йылдың 24 мартындағы положениеһы менән билдәләнә<ref>{{книга |автор = |заглавие = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН |ссылка = |ответственный = |место = Уфа |издательство = Гилем |год = 2010 |том = V |страниц = 468 |страницы = 342 |isbn = 978-5-7501-1199-2 }}</ref>. Хәҙерге осорҙа был положение тәғлимәттәре [[Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы]]нда нығытылған<ref>[http://www.gsrb.ru/ru/lawmaking/law/8115/ Конституция Республики Башкортостан. ч.4 статья 1]</ref>. Башҡорт теле башланғыс һәм урта мәктәптә уҡыу-уҡытыу сараһы һәм өйрәнеү предметы булып тора, юғары уҡыу йорттарында гуманитар предметтарҙы уҡытыу сараһы итеп файҙаланыла һәм предмет булараҡ өйрәнелә. Башҡорт телендә уҡыу әсбаптары, нәфис һәм публицистик әҙәбиәт нәшер ителә, гәзит һәм журналдар сыға, телевидение һәм радио тапшырыуҙары алып барыла, театрҙар эшләй. [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]], [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның гуманитар фәндәр бүлексәһе, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты, [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның башҡорт филологияһы факультеты телде ғилми өйрәнеү үҙәктәре булып тора. Донъяла башҡорт телендә 1,2 млн кеше һөйләшә<ref name="bl"/>. 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәйҙә башҡорт телен 1 152 404 кеше белә, шул иҫәптә 977 484 [[Башҡорттар|башҡорт]], 131 950 [[Татарҙар|татар]], 20 258 [[Урыҫтар|урыҫ]], 6 276 [[Сыуаштар|сыуаш]], 3 211 [[Мариҙар|мари]], 1 953 [[Ҡаҙаҡтар|ҡаҙаҡ]], 1 630 [[Удмурттар|удмурт]], 1 279 [[Үзбәктәр|үзбәк]] һәм 8 363 башҡа милләт вәкилдәре бар<ref name="языки2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-06.pdf Владение языками населением наиболее многочисленных национальностей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200613031902/https://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-06.pdf |date=2020-06-13 }}</ref>. Башҡорт телен белгәндәр [[Башҡортостан]]да, [[Силәбе өлкәһе|Силәбе]], [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур]], [[Төмән өлкәһе|Төмән]], [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]], [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған]], [[Һамар өлкәһе|Һамар]], [[Һарытау өлкәһе|Һарытау]] өлкәләрендә, [[Пермь крайы]]нда, [[Татарстан]]да, [[Удмурт Республикаһы]]нда күпләп йәшәй<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-07.pdf Владение языками населением наиболее многочисленных национальностей по субъектам Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200509065315/https://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-07.pdf |date=2020-05-09 }}</ref>. Башҡорт теле 2009 йылда, [[ЮНЕСКО]] тарафынан сығарылған "Донъяның хәүеф аҫтында булған телдәре атласы"на индерелеп, «көсһөҙ» статусы алғайны — ''«балаларҙың күпселеге үҙ телендә һөйләшә, әммә уны ҡулланыу даирәһе сикләнеүе ихтимал (мәҫәлән, бары тик көнкүрештә генә)»''<ref>[http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/en/atlasmap/language-id-334.html UNESCO Interactive Atlas of the World’s Languages in Danger]{{ref-en}}</ref>. == Тарихы == [[Файл:Bashkir runes.png|thumb|Боронғо төрки рун яҙмаһының хәрефтәре.]] === Телдең барлыҡҡа килеү тарихы === Башҡорт теленең тарихы дүрт дәүергә бүленә: * Урал-Алтай (боронғо ҡатлам, [[Агглютинатив телдәр|агглютинатив]]лыҡ һәм алтай телдәренә хас башҡа һыҙаттар формалаша<ref>{{книга |автор = [[Дыбо Анна Владимировна|Дыбо А. В.]], [[Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы|Хисамитдинова Ф. Г.]] |заглавие = Башкирский язык в системе алтайских языков.//История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Наука |год = 2009 |том = I |страниц = 400 |страницы = 313—331 |isbn = 978-5-02-037010-4 }}</ref>) * дөйөм төрки (төп һүҙ фонды, төп фонетик һәм бөтә төрки телдәр өсөн уртаҡ булған башҡа үҙенсәлектәр хасил була) * ҡыпсаҡ (ҡыпсаҡ төрки телдәренә хас фонетик, лексик һәм башҡа үҙенсәлектәр барлыҡҡа килә) * башҡорт теле үҙе<ref name="Дыбо А. В." >{{книга |автор = [[Дыбо Анна Владимировна|Дыбо А. В.]] |заглавие = Хронология тюркских языков и лингвистические контакты ранних тюрков.//Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков: Пратюркский язык-основа: Картина мира пратюркского этноса по данным языка. |ссылка = |ответственный = Отв.ред. Тенишев Э. Р., Дыбо А. В. (Совм. с Благовой Г. Ф., Кормушиным И. В., Мудраком О. А., Мусаевым К. М., Насиловым Д. М., Норманской Ю. В., Тадиновой Р. А., Тенишевым Э. Р., Экба З. Н.) |место = М. |издательство = Наука |год = 2006 |том = |страниц = |страницы = 816 |isbn = }}</ref>. Башҡорт теле ҡыпсаҡ төркөмөнә ҡараһа ла, уның [[Болғар теле|болғар]] ([[сыуаш теле]] диалекттары), уғыҙ ([[төрөкмән теле]], [[төрөк теле]]нең диалекттары) һәм себер (алтай, тыва, хакас, яҡут, боронғо төрки ҡомартҡылары теле) телдәренә хас үҙенсәлектәре бар. Башҡорт теленең апеллятив лексикаһында ротацизмлы һәм ламбдацизмлы һүҙҙәрҙән ҙур ҡатлам булыуы башҡорт теленең формалашыуында болғар компонентының әһәмиәте тураһындағы гипотезаның нигеҙенә ятты<ref name="Хисамитдинова Ф. Г." >{{книга |автор = [[Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы|Хисамитдинова Ф. Г.]] |заглавие = Современный башкирский язык.// История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН |ссылка = |ответственный = |место = Уфа |издательство = Гилем |год = 2012 |том = VII |страниц = 424 |страницы = 300 |isbn = 978-5-4466-0040-3 }}</ref>. А. В. Дыбоға ярашлы, башҡорт теле бер нисә тапҡыр ҡыпсаҡлаштырыуға дусар булған уғыҙ телдәренә инә<ref name="Дыбо А. В." />. Башҡорт теленең ҡайһы бер үҙенсәлекле айырмалыҡтары иран, фин-уғыр, монгол, тунгус-манжур һәм славян телдәре менән үҙ-ара тәьҫир итешеү һөҙөмтәһе булып тора. Башҡорттар [[ислам]] динен ҡабул иткәндән һуң башҡорт теле башҡа телдәрҙең һиҙелерлек йоғонтоһо аҫтына эләгә: [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] һәм [[Фарсы теле|фарсы]] һүҙҙәренең күпләп инеүе телдең лексик һәм фонетик структураһын үҙгәртә. ХХ быуатта башҡорт-урыҫ ике теллелеге киңәйеү сәбәпле, телдең фонетикаһына яңы үҙгәрештәр инә<ref name="Хисамитдинова Ф. Г." />. 1918 йылдың ғинуарында [[Башҡорт Хөкүмәте]] автономиялы идаралыҡ тураһындағы положение проектының айырым параграфында эске автономиялы идаралыҡта һәм судта башҡорт теле рәсми тел булыуын билдәләй<ref>{{книга |автор = |заглавие = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН |ссылка = |ответственный = |место = Уфа |издательство = Гилем |год = 2010 |том = V |страниц = 468 |страницы = 341 |isbn = 978-5-7501-1199-2 }}</ref>. 1920 йылдың 24 мартында [[Башревком]] [[Башҡорт АССР-ы]] территорияһында башҡорт теленең дәүләт статусы тураһындағы положениены хуплай. Был ҡарар нигеҙендә Ревком пленумы 1920 йылдың 28 мартында республика биләмәһендә башҡорт һәм урыҫ телдәрен дәүләт телдәре итеп иғлан итә<ref>{{китап |автор= Рәжәпов Р. Ф.|заглавие= Башҡорт теле хаҡында ҡануниәт. XX быуат башы|ответственный= |ссылка= |место= Өфө|издательство= Китап|год= 2004|том= |страниц= 208|страницы= 5|isbn=5-295-03360-0 |ref= }}</ref>. 1921 йылдың 27 июнендә РКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты ҡабул иткән резолюцияла башҡорт телен дәүләт теле тип таныу һәм бөтә уҡыу һәм хәрби-уҡыу йорттарына башҡорт телен мотлаҡ уҡытыуҙы индереү тураһында әйтелә. 1921 йылдың 1-4 июлендә Советтарҙың II Бөтөн башҡорт съезы була, ул башҡорт теленең республика территорияһында тулы хоҡуҡлы дәүләт теле булыуы тураһында иғлан итә. [[БашҮБК]] ҡарарына ярашлы, бөтә хөкүмәт декреттары һәм бойороҡтары ике дәүләт телендә (башҡорт һәм урыҫ) сығарылырға тейеш була<ref>{{книга |автор = |заглавие = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН |ссылка = |ответственный = |место = Уфа |издательство = Гилем |год = 2010 |том = V |страниц = 468 |страницы = 345 |isbn = 978-5-7501-1199-2 }}</ref>. Башҡорт АССР-ының 1925 йылғы Конституцияһына ярашлы, «Башҡорт АССР-ында башҡорт һәм урыҫ телдәре рәсми тел булып тора»<ref>Статья 8, Часть I. Конституция АБСР от 27.03.1925.</ref>. ==== Әҙәби тел барлыҡҡа килеү тарихы ==== [[Файл:Shezhere jurmati.JPG|thumb|Ғәрәп яҙмаһында төҙөлгән юрматы ырыуы шәжәрәһенең бер бите.]] {{Төп мәҡәлә|Башҡорт әҙәби теле}} Башҡорт әҙәби теле — башҡорт теленең бер төрө, уның үҙенең барлыҡҡа килеү тарихы бар һәм ул үҫештән туҡтамай, айырым билдәләргә (яҙмала нығытылғанлыҡ, тотороҡлолоҡ, эшкәртелгәнлек, диалекттарҙан өҫтөн торғанлыҡ, универсаллек, үҙ-ара бәйләнгән стиль тармаҡтарына эйәлек, нормалаштырылғанлыҡ һ.б.) эйә булған күп һанлы һәм күп төрлө текстарҙа кәүҙәләнә. Ул йәмғиәт тормошоноң төрлө өлкәләрендә телдән һәм яҙма аралашыу сараһы булып тора<ref name="blencl">{{книга | автор = [[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Галяутдинов И. Г.]], [[Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы|Ишбердин Э. Ф.]] | заглавие = Башкирский литературный язык.// Башкортостан: краткая энциклопедия | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирская энциклопедия | год = 1996 | том = | страниц = 672 | страницы = 156—157 | isbn = 5-88185-001-7 | ref = }}</ref>. Борондан башҡорттар [[Төрки (тел)|әҙәби төрки теленең]] төбәк варианты — [[Урал-Волга буйы төрки теле]] менән файҙаланған<ref name="ReferenceA">{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/13598-ural-volga-bujy-t-rki-tele|Урал-Волга буйы төрки теле|автор=[[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Ғәләүетдинов И. Ғ.]]}}</ref><ref>''[[Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы|Ишбердин Э. Ф.]]'' Очерки истории башкирского литературного языка. — Москва, 1989.</ref>. XVI—XVIII быуаттарҙа Урал-Волга буйы төрки телендә ҡыпсаҡ элементтары һәм русизмдар арта, ә XIX быуатта әҙәби телгә башҡорттарҙың һөйләш теле көслө йоғонто яһай. XX быуат башында стандартлаштырылған тәбиғәтле һәм диалекттарҙан өҫтөн торған хәҙерге әҙәби башҡорт теле формалаша<ref name="garipova">''Гарипова Ф. Х.'' Опыт языкового строительства в Республике Башкортостан. Уфа, 2006. — 170 с.</ref>. Хәҙерге әҙәби тел нигеҙҙә башҡорт теленең көньяҡ диалектының фонетик үҙенсәлектәрен сағылдыра, ләкин көнсығыш диалекттың төп лексикаһы менән ҡайһы бер үҙенсәлекле һыҙаттарын да үҙләштергән. Хәҙерге башҡорт әҙәби теле XX быуат башында Урал-Волга буйы төрки теленең боронғо яҙма традициялары менән халыҡсан һөйләш теле һәм фольклор теле ҡатнашмаһы нигеҙендә хасил була<ref name="blencl" />. 1921 йылдың 9 апрелендә башҡорт әҙәби теленең нигеҙе итеп ҡыуаҡан диалекты раҫлана, был һайлау һөйләштең татар теленән мөмкин тиклем алыҫ булырға тейешлегенә нигеҙләнә<ref>Среди них указывались говоры усерганских, кипчакских, тунгаурских, джетыуровских, юрматынских, табынских, дёмских, ток-суранских башкир. По мнению сотрудников литотдела Башнаркомпроса, только тамьян-катайский говор сохранился как истинно башкирский язык.</ref>. 1921 йылдың декабрендә яңы алфавит буйынса I Бөтөн башҡорт конференцияһында әҙәби телдең ниндәй диалектҡа нигеҙләнергә тейешлеге тураһындағы мәсьәлә ҡарала, башҡорт теленең нормаһы итеп ҡыуаҡан диалектын таныу кәрәклеге хаҡында доклад тыңлана<ref>{{начало цитаты}}1) На куваканском диалекте сохранились все специфические особенности башкирского языка, а в юрматинском не сохранились. Очень сильно на этот диалект влияние татарского языка, стало быть принятие этого явилось бы шагом в деле превращения башкирского языка в татарский.<br>2) Башкиры, говорящие на куваканском диалекте, занимают особое место в истории Башкирии, в истории башкирских восстаний, они явились опорой при создании Башкирской республики, а юрматинцы в этом отношении основную роль не играют, и нельзя надеяться останутся ли они в будущем в пределах Башкирии или нет.<br>3) Территория, которую занимают куваканцы, своими лесами, природными богатствами играет важную роль в экономике Башкирской республики.<br>4) Куваканцы сохранили свой физический облик, патриархальный быт, нравы, природные особенности{{конец цитаты|источник=Из доклада, зачитанного на I Всебашкирской конференции по новому алфавиту, состоявшейся в декабре 1921 года}}</ref>. 1922 йылда алфавит һәм башҡорт әҙәби теленең орфографияһын төҙөү буйынса махсус комиссия ойошторола, уның составына төрлө ваҡытта С. Уфалы, [[Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы|Ш. Хоҙайбирҙин]], Г. Шонаси, [[Рәмиев Сәғит Лотфулла улы|С. Рәмиев]], [[Хәниф Кәрим|Х. Кәримов]], [[Манатов Шәриф Әхмәтйән улы|Ш. Манатов]], [[Дауыт Юлтый|Д. Юлтый]] инә. 1923 йылдың 18 февралендә БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы декретына ярашлы Башҡорт телен ғәмәлләштереү буйынса үҙәк комиссия ойошторола, ул әҙәби телде булдырыу мәсьәләһе менән дә шөғөлләнә, Ш. Ә. Хоҙайбирҙин уның етәксеһе була. Ш. Ә. Хоҙайбирҙин үҙе әҙәби норма итеп юрматы диалектын таныу яҡлы була<ref>{{начало цитаты}}Сейчас научная организация, занимающаяся этими вопросами (неизвестно, изучила ли она дело с точки зрения истории), рекомендует тесно связанный с её собственной практикой говор горных башкир, живущих по соседству с киргизами, старается реализовать его…<br>И я решил сказать несколько слов о недостатках, которые, на мой взгляд, имеет «истинный» башкирский язык упомянутой научной организации…<br>Возьмем для примера слово «башкортлар». Горные башкиры произносят «башкорттар», точно так же, как «аттар», «һарыҡтар», «һыйырҙар». А юрматынские и кипчакские башкиры говорят: «башҡортлар», «атлар», «һыйырлар», «һарыҡлар». Известно, что употребление аффикса «тар» вместо «лар», аффикса «ты» вместо «лы» характерно для киргизов и казахов.<br>Вместе с тем, возможно, что аффикс «лар» заимствован от татар. Я оставляю это на рассмотрение изучающих историю и, основываясь лишь на удобстве применения в сегодняшней практике говора того или иного рода, считаю, что вместо «тар» должно употребляться «лар». Ибо эта форма принята как в литературе, так и в речи всего башкирского народа, за исключением горных башкир…<br>Сейчас, при реализации языка, мы должны взять за основу ту речь, которая ближе всего к жизни. А близок к жизни, по-моему, язык, на котором говорят кипчакские, юрматынские, яланские, усерганские, сакмарские, пермские башкиры. Этот язык и надо реализовать. В этом случае и товарищам татарам, с которыми мы очень тесно связаны, будет намного удобней, и осуществится желание нашего народа быстрее сделать государственным родной язык.{{конец цитаты|источник=Из статьи Ш. А. Худайбердина «Как писать» // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]], 1924, 8 февраля (перевод с башкирского) ''«Эта статья написана на языке кипчакских и юрматынских башкир. Прошу напечатать её в таком виде». — Прим. Ш. А. Худайбердина''}}</ref>. 1923 йылдың 27 февралендә БАССР ХКС-ы (СНК) "Улус һәм ауыл күләмендәге дәүләт һәм хосуси-хоҡуҡ учреждениеларында башҡорт телен индереү буйынса инструкция"ны раҫлай. 1923 йылдың декабрендә ғәрәп графикаһындағы яңы башҡорт яҙмаһы ҡабул ителә. 1924 йылда [[Яңы башҡорт алфавиты комитеты|Яңы башҡорт алфавитының башҡорт үҙәк комитеты]] ойошторола<ref>{{книга |автор = |заглавие = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН |ссылка = |ответственный = |место = Уфа |издательство = Гилем |год = 2010 |том = V |страниц = 468 |страницы = 347 |isbn = 978-5-7501-1199-2 }}</ref>. 1923 йылдың 17 декабрендә Башҡорт АССР-ы ХКС-ы (СНК) эргәһендәге [[Шәриф Сөнчәләй|Ш. Х. Сөнчәләй]] етәкселегендәге Академик үҙәк башҡорт әҙәби теленә нигеҙ итеп ҡыуаҡан һөйләшен алыу тураһында ҡарар ҡабул итә<ref>Сюда включали говоры аргаяшских, месягутовских, бурзян-тангауровских и яланских башкир.</ref>. Ләкин 1924 йылдың 20 февралендә Башҡортостан Мәғариф халыҡ комиссариаты «Башҡорттарҙың әҙәби теле тураһында» ҡарар сығара, уға ярашлы, «Башҡортостандың бөтә төрки халҡына аңлайышлы булырлыҡ итеп» эшкәртеү маҡсаты менән «терәк диалект итеп юрматы диалекты һайлана». Был ҡарарға ҡаршылыҡ күрһәтеү ниәтенән ҡайһы бер гәзиттәр тик ҡыуаҡан диалектында нәшер ителә башлай. Был осорҙа бер улустарҙа һәм кантондарҙа тик ҡыуаҡан һөйләшен, икенселәрендә юрматы һөйләшен генә ҡулланалар. Һөҙөмтәлә башҡорт әҙәби телен ике диалект — ҡыуаҡан һәм юрматы диалекттары нигеҙендә сығарырға хәл итәләр<ref>{{книга |автор = |заглавие = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН |ссылка = |ответственный = |место = Уфа |издательство = Гилем |год = 2010 |том = V |страниц = 468 |страницы = 348 |isbn = 978-5-7501-1199-2 }}</ref>. 1924 йылдың 2 мартында Башҡортостан Мәғариф халыҡ комиссариатының Академик үҙәге эргәһендәге комиссия ултырышында ҡыуаҡан диалектынан әҙәби телгә дүрт варианттағы ''-ҙaр/-ҙәр, -тар/-тэр, -дар/-дәр, -лар/-ләр'' күплек ялғауҙарын, ә юрматы диалектынан ''-лык/-лек, -ла/-лә'' һ.б. һүҙ яһау аффикстарын индерергә хәл ителә. Ошо ҡарар сыҡҡандан һуң әҙәби телгә был диалекттарҙың икеһенән дә һүҙҙәр һәм һүҙбәйләнештәр алына башлай. Ҡайһы бер осраҡтарҙа буталсыҡлыҡҡа юл ҡуймау мөмкинлеге асыла, мәҫәлән, ''аттар'' (ат+тар) һәм ''аттар'' (ул атлар) тигәндә аңлашылмаусанлыҡтан ҡотолоу өсөн беренсеһен ''аттар'', икенсеһен ''атлар'' тип алырға хәл ителә<ref name="garipova" />. Төньяҡ-көнбайыш башҡорттары, уларҙың [[Төньяҡ-көнбайыш диалект|теле]] әҙәби телдән башҡа диалекттарға ҡарағанда нығыраҡ айырылғанлыҡтан, татар телен файҙаланыуҙы өҫтөн күрә<ref>''Файзуллин Ф., Бикташев С.'' Социальная справедливость как принцип регулирования межнациональных отношений. Уфа, 2002. С. 118.</ref>. 1930—1950 йылдарҙа әҙәби тел йылдам үҫә һәм уның төп функциональ стилдәре нығына, 1950-се йылдарҙан хәҙерге башҡорт әҙәби теленең нормативтары тотороҡланыуы билдәләнә<ref name="blencl" />. === Өйрәнеү тарихы === {{төп мәҡәлә|Башҡорт тел ғилеме}} [[Файл:GIshbulat UkiuKitabi.jpg|thumb|Латин алфавитында яҙылған башҡорт китабы, 1934 йыл.]] Х быуат башында [[Ибн Фаҙлан]] башҡорттарҙы [[төрки телле халыҡтар]] иҫәбенә индерә<ref>{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/4913-ibn-fa-lan|Ибн Фаҙлан|автор=Иванов В. А., Илъясов Б. С.}}</ref>. [[Мәхмүт әл-Ҡашғари]] «[[Диуану лөғәт әт-төрк]]» тигән энциклопедик хеҙмәтендә (1073/1074 гг.) «төрки телдәрҙең үҙенсәлектәре тураһында» рубрикаһында башҡорттарҙы егерме «төп» төрки халыҡ иҫәбенә индерә. «Ә башҡорттарҙың теле, — тип яҙа ул, — ҡыпсаҡ, уғыҙ, ҡырғыҙ һәм башҡаларға бик яҡын, йәғни төрки»<ref>«Девону луготит турк». 1 том. Тошкент. С. 66.</ref><ref>{{книга |автор = [[Мәхмүт әл-Ҡашғари|Махмуд ал-Кашгари]]. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Диван лугат ат-турк (Свод тюркских слов): В 3-х томах |оригинал = |ссылка = |ответственный = Пер. с араб. А. Р. Рустамова под ред. И. В. Кормушина; предисл. и введ. И. В. Кормушина; примеч. И. В. Кормушина, Е. А. Поцелуевского, А. Р. Рустамова; Институт востоковедения РАН: Институт языкознания РАН |издание = |место = М. |издательство = Восточная литература |год = 2010 |том = 1 |страницы = 22 |страниц = 464 |серия = Памятники письменности Востока. CXXVIII, 1 / редкол.: Г. М. Бонгард-Левин и др. |isbn = 5-02-018202-8, ISBN 978-5-02-036424-0 |тираж = 800 }} (в пер.)</ref>. Швед тикшеренеүсеһе [[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф. И. Страленберг]] үҙенең 1730 йылда немец телендә Стокгольмда сыҡҡан «Ярымтөн-көнсығыш Европа һәм Азияның тарихи һәм географик тауисирламаһы» китабында 32 телдән алынған мәғлүмәт менән бер рәттән башҡорт теленән миҫалдар килтерә һәм башҡорт, ҡырым, ҡырғыҙ, үзбәк һәм төркмән татарҙары телдәре берҙәм диалект тәшкил итә тип билдәләп үтә. Башҡорт теле буйынса мәғлүмәттәрҙе шулай уҡ [[Иоганн Готлиб Георги|И. Г. Георги]], [[Лепёхин Иван Иванович|И. И. Лепёхин]] һәм [[Рычков Пётр Иванович|П. И. Рычков]] яҙып ҡалдыралар<ref name="Башҡорт тел ғилеме" >{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/1895-bash-ort-tel-ileme|Башҡорт тел ғилеме|автор=[[Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы|Ишбирҙин Э. Ф.]]}}</ref>. [[Миндийәр Биксурин]]дың «Һүҙҙәрҙең башҡорт теленә тәржемәһе» тигән ҡулъяҙмаһы башҡорт теленең тәүге һүҙлеге тип һанала, ул 1781 йылда төҙөлгән<ref>{{книга | автор = | заглавие = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Гилем | год = 2011 | том = III | страниц = 476 | страницы = 409 | isbn = 978-5-7501-1301-9 | ref = }}</ref>. М. Биксурин, Д. Н. Соколов һәм П. Учадамцев менән төҙөлгән бер нисә ҡулъяҙма һүҙлек [[Петер Симон Паллас|П. С. Палластың]] «Батша ярҙамсыһы тарафынан йыйылған бөтә телдәр һәм һөйләштәрҙең сағыштырма һүҙлектәре» ({{lang-ru|«Сравнительные словари всех языков и наречий, собранные десницей Всевысочайшей особы императрицы Екатерины II»}}; Санкт-Петербург, 1787—1789) китабына ингән<ref name="Башҡорт тел ғилеме" />. 1842 йылда [[Иванов Мартиниан Иванович|М. И. Ивановтың]] «Татарская грамматика»һы һәм «Татарская хрестоматия» әҙәби йыйынтығы (һүҙлекһеҙ) донъя күрә. Иванов йәнле һөйләш телен әҙәби китап теленән айырып ҡарай, мәҫәлән, уның хрестоматияһы ике өлөштән тора: беренсе өлөшөндә — татарҙарҙың, башҡорттарҙың һәм ҡаҙаҡтарҙың йәнле һөйләш өлгөләре; икенсе өлөшө китап теле өлгөләренән тора<ref name=autogenerated20140204-1>{{статья |автор = [[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Галяутдинов И. Г.]] |заглавие = Из истории языковых и культурных процессов в Башкортостане в XIX — начале XX вв |ссылка = http://www.vatandash.ru/index.php?article=100 |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]] |тип = |год = 2000 |том = |номер = 12 |страницы = |doi = |issn = 1683-3554 }}</ref>. 1859 һәм 1869 йылдарҙа [[Биксурин Мирсәлих Мирсәлим улы|М. М. Биксуриндың]] «Начальное руководство к изучению арабского, персидского и татарского языков с наречиями бухарцев, башкир, киргизов ..» тигән хеҙмәте баҫылып сыға. Ҡулланмала ғәрәп, фарсы һәм татар телдәрендәге яҙмаларҙы уҡыуҙың төп ҡағиҙәләре бирелә. Татар (йәғни төрки<ref name=autogenerated20140204-1 />) теленә Мирсәлих Биксурин, М. Иванов һәм С. Күкләшев кеүек үк, ырымбур татар, башҡорт һәм ҡаҙаҡ «һөйләштәрен» индерә һәм уҡыр өсөн уларҙан миҫалдар килтерә. Башҡорт өлгөһө итеп «Батыр бадшаның хикәйәте» бирелә, ул тәү башлап ғәрәп графикаһында М. И. Ивановтың хрестоматияһында донъя күрә. 1859 йылда [[Күкләшев Сәлихйән Бикташ улы|С. Б. Күкләшевтең]] «Диван-и хикәйәт-и татар» тигән китабы баҫыла. Баш һүҙендә автор былай тип яҙа: «Төрөк һәм татар ҡәбиләләре һөйләшкән һәм яҙған бөтә телдәр „төрки, төрки тел“ тигән дөйөм атама аҫтында билдәле». «Төрки тел», С. Күкләшев буйынса, өс айырым төркөмдән — төрөк, сығатай һәм татар төркөмдәренән тора. Күкләшев һуңғыһына татар, ҡаҙаҡ (ҡырғыҙ), башҡорт, нуғай, ҡумыҡ, ҡарасай (ҡорағай), ҡарағалпаҡ һәм мишәр һөйләштәрен индерә. 1892 йылда башҡорттар өсөн урыҫ алфавиты нигеҙендә беренсе әлифба нәшер ителә, артабан ул 1898 һәм 1908 йылдарҙа ҡабат баҫыла. XIX—XX быуаттар сигендә шулай уҡ [[Катаринский Василий Владимирович|В. В. Катаринскийҙың]] («[[Букварь для башкиръ]]», 1892; «Краткий русско-башкирский словарь», 1893; «Башкирско-русский словарь», 1899), А. Г. Бессоновтың («Букварь для башкир», 1907), Н. Ф. Катановтың («Азбука для башкирского языка»), [[Ҡулаев Мөхәммәтхан Сәхипгәрәй улы|М. А. Ҡулаевтың]] «Өн әйтелеше нигеҙҙәре һәм башҡорттар өсөн әлифба» («Основы звукоподражания и азбука для башкир», 1912) һәм башҡа хеҙмәттәр баҫылып сыға<ref name=autogenerated20140204-1 />. Башҡортостан Республикаһында әлеге ваҡытта башҡорт теленең күп томлы академик аңлатмалы һүҙлеге төҙөлә. 2012 йылға 2 томы сыҡты. Бөтәһе 11 том нәшер итеү ҡарала. Был һүҙлек башҡорт лексикографияһында беренсе аңлатмалы-тәржемәле һүҙлек булып тора. == Яҙма == {{Төп мәҡәлә|Башҡорт яҙыуы}} [[Башҡорт ҡәбиләләре]] әүәлге замандарҙа боронғо төрки [[рун яҙмаһы]]н ҡулланған. Ислам ҡабул иткәндән һуң (X быуатта башланып, бер нисә быуат дауам итә) башҡорттар [[ғәрәп яҙмаһы]]н ҡуллана. Был яҙма нигеҙендә төрки тигән яҙма-әҙәби тел һәм уның [[урал-волга буйы төрки теле]] (иҫке төрки) тигән төбәк варианты хасил була, уны XIII быуаттан XX быуатҡа тиклем ҡулланалар<ref name="ReferenceA"/><ref>{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/1917-bash-ort-ya-yuy|Башҡорт яҙыуы|автор=}}</ref><ref>{{книга | автор = [[Халиҡова Рәйсә Хәлил ҡыҙы|Халикова Р. Х.]] | заглавие = Тюрки урало-поволжья.// Башкортостан: краткая энциклопедия | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирская энциклопедия | год = 1996 | том = | страниц = 672 | страницы = 579 | isbn = 5-88185-001-7 | ref = }}</ref>. XIX быуат уртаһынан алып милли башҡорт яҙмаһы формалаша, уның әүҙем дәүере 1917—1923 йылдарға тура килә. 1923 йылда [[ғәрәп яҙмаһы]] нигеҙендә барлыҡҡа килгән алфавит раҫлана. 1929 йылда [[латиница]]лағы башҡорт алфавиты ([[яңалиф]]) барлыҡҡа килә. 1940 йылда кириллица нигеҙендәге алфавит индерелә. Башҡорт теленең хәҙерге заман алфавиты 42 хәрефтән тора. Урыҫ теле менән уртаҡ 33 хәрефтән башҡа башҡорт телендә булған өндәрҙе билдәләү өсөн йәнә 9 махсус хәреф ҡабул ителгән. '''Башҡорт алфавиты''' {| class="wikitable" id="cx425" style="font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" data-source="425" data-cx-state="source" data-cx-weight="223" contenteditable="true" | id="428" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | id="430" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б | id="432" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в | id="434" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г | id="436" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ғ ғ | id="438" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д | id="440" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ҙ ҙ | id="442" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е |- id="444" | id="445" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё | id="447" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж | id="449" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з | id="451" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и | id="453" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й | id="455" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к | id="457" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ҡ ҡ | id="459" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л |- id="461" | id="462" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м | id="464" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н | id="466" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ң ң | id="468" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о | id="470" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ө ө | id="472" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п | id="474" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р | id="476" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с |- id="478" | id="479" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ҫ ҫ | id="481" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т | id="483" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у | id="485" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ү ү | id="487" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф | id="489" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х | id="491" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Һ һ | id="493" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц |- id="495" | id="496" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч | id="498" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш | id="500" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ | id="502" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ъ ъ | id="504" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ы ы | id="506" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь | id="508" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э | id="510" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ә ә |- id="512" | id="513" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю | id="515" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я |} Алфавит [[кириллица]]ла нигеҙләнгән, 9 өҫтәмә символ махсус өндәрҙе белдерә: тел арты шартлаулы Ғғ [ʁ], Ҡҡ [q], теш араһы ышҡыулы Ҙҙ [ð], Ҫҫ [θ], аңҡау танау Ңң [ŋ], фарингаль Һһ [h]; алғы рәт нәҙек һуҙынҡылары: асыҡ Әә [æ], иренләшкән Өө [ʏ], Үү [ʉ]. Хәҙерге заман башҡорт яҙмаһы фонетиклашҡан һәм эҙмә-эҙлекле рәүештә ирен (о/ө) һәм рәт гармонияһын сағылдыра. '''Башҡорт латин алфавиты''' Башҡорт латин алфавитының төрлө варианттары бар. Был [[:en:Common Turkic alphabet|уртаҡ төрки алфавитында]] нигеҙләнгән бере {| class="wikitable" id="cx425" style="font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" data-source="425" data-cx-state="source" data-cx-weight="223" contenteditable="true" | id="428" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | A a | id="430" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ä ä | id="432" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b | id="434" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | id="436" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ç ç | id="438" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | id="440" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Đ đ | id="442" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e |- id="444" | id="445" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | id="447" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | id="449" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ğ ğ | id="451" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h | id="453" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | X x | id="455" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I ı | id="457" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | İ i | id="459" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j |- id="461" | id="462" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | id="464" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Q q | id="466" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l | id="468" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | id="470" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | id="472" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ñ ñ | id="474" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o | id="476" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ö ö |- id="478" | id="479" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p | id="481" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | id="483" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | id="485" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ş ş | id="487" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | id="489" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ŧ ŧ | id="491" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | id="493" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ü ü |- id="495" | id="496" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | id="498" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | W w | id="500" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y | id="502" style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Z z | colspan="4" | |} 9 өҫтәмә символ махсус өндәрҙе белдерә: тел арты шартлаулы Ğğ [ʁ], теш араһы ышҡыулы Đđ [ð], Ŧŧ [θ], аңҡау танау Ññ [ŋ], фарингаль Xx [χ]; алғы рәт нәҙек һуҙынҡылары: асыҡ Ää [æ], иренләшкән Öö [ʏ], Üü [ʉ]. Кириллица алфавиты менән сағыштырыу {| class="wikitable" |+ !Латиница !Кириллица |- |A a |А а |- |Ä ä |Ә ә |- |B b |Б б |- |C c | -дж- |- |Ç ç |Ч ч / Щ щ |- |D d |Д д |- |Đ đ |Ҙ ҙ |- |E e |Э э |- |F f |Ф ф |- |G g |Г г |- |Ğ ğ |Ғ ғ |- |H h |Һ һ |- |X x |Х х |- |I ı |Ы ы |- |İ i |И и |- |J j |Ж ж |- |K k |К к |- |Q q |Ҡ ҡ |- |L l |Л л |- |M m |М м |- |N n |Н н |- |Ñ ñ |Ң ң |- |O o |О о |- |Ö ö |Ө ө |- |P p |П п |- |R r |Р р |- |S s |С с |- |Ş ş |Ш ш |- |T t |Т т |- |Ŧ ŧ |Ҫ ҫ |- |U u |У у |- |Ü ü |Ү ү |- |V v |В в |- |W w |У у / Ү ү (тартынҡы варианттары) |- |Y y |Й й |- |Z z |З з |} == Грамматика == Башҡорт теле агглютинатив телдәргә инә. Һүҙьяһалыш аффикстар ярҙамында ғәмәлгә ашырыла: балыҡ — балыҡсы — балыҡсылыҡ. Күплек һуҙынҡыларға тамамланған нигеҙҙәргә — -лар/-ләр: балалар, кешеләр; һаңғырау тартынҡыларҙан һуң — -тар/-тәр: бармаҡтар, әкиәттәр; яңғырау тартынҡыларҙан һуң — -дар/-дәр: илдәр, көндәр, йылдар; -и, -й, -у, -ү, -р, -ҙ-ға тамамланған нигеҙҙәргә -ҙар/-ҙәр: ерҙәр, тауҙар, ҡыҙҙар, һарайҙар, күнегеүҙәр, сөнниҙәр ҡушып яһала. Башҡорт телендә енес категорияһы грамматик ысул менән билдәләнмәй, предлогтар һәм приставкалар юҡ. Оҡшаш мәғәнәле конструкциялар шулай уҡ аффикстар ярҙамында яһала: урамда, далала, ҡаланан, ярға. == Лексика == Башҡорт теле лексикаһы ярайһы уҡ консерватив. Сағыштырма тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, хәҙерге башҡорт теле б.э.т. VI—VIII бб. боронғо төрки рун ҡомартҡылары лексикаһының 95 %-ҡаса өлөшөн һаҡлай<ref>{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/10155-orkhon-j-n-s-j-omart-ylary-tele|Орхон-йәнәсәй ҡомартҡылары теле|автор=[[Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы|Ишбирҙин Э. Ф.]]}}</ref>. Айырыуса татар теле яҡын, ул фонетик һәм грамматик, бер аҙ лексик үҙенсәлектәр менән айырыла<ref name="sencl">[http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Башкирский%20язык/ Башкирский язык в Большой советской энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707062340/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA/ |date=2014-07-07 }}</ref>. == Фонетика == [[Файл:Стихотворение Шайехзады Бабича "Халҡым өсөн" - пример звучания башкирского языка.webm|thumb|Башҡорт әҙәби теленең яңғырашы миҫалы — Шәйехзада Бабичтың «Халҡым өсөн» шиғыры ]] Башҡорт теленең үҙ һүҙҙәрендә 33 өн ҡулланыла. Шуларҙың 9-ы — һуҙынҡы,24-е тартынҡы өн. === Һуҙынҡылар === Һуҙынҡы өндәр тик тауыш ярҙамында яһала, шунлыҡтан уларҙы тауыш өндәре тип йөрөтәләр. Башҡорт телендә 9 һуҙынҡы өн бар: а, о, у, ы, э, э (е), ә, ү, и. Һуҙынҡы өндәрҙе әйткәндә, үпкәнән өрөлгән һауа ҡаршылыҡһыҙ иркен сыға, тауышты теләгәнсә һуҙып була. Тамыр морфемаларҙа һуҙынҡыларҙың бөтәһе лә осрай, ә аффикстарҙа [и], [у], [ү] ҡулланылмай. Һуҙынҡылар составы: {| |- ! ! Алғы рәт ! Урта рәт ! Артҡы рәт |- | Юғары күтәрелеш | ү, и | (и) | у |- |- | Урта күтәрелеш | ө, е, өү, еү | | о, ы, оу, ыу |- | Түбән күтәрелеш | ә, әү | | а, ау |} Һуҙынҡылар парҙарға рәт буйынса бүленә. и (<*e) һуҙынҡыһы төп башҡорт һүҙҙәрендә алғы рәткә инә (ил, ир), ғәрәп-фарсы һүҙҙәрендә ҡатнаш рәткә һәм артҡы тартынҡылар менән йәнәш торғанда (китап, ҡитға) урта рәткә ҡарай. Рәт гармонияһы, төп нөсхәлә башҡаса яңғырауына ҡарамаҫтан, ғәрәп теленән ингән һүҙҙәргә лә ҡағыла: донъя, талап. ыу, еү дифтонгылары асыҡ ижектәрҙәге *u һәм *ü өндәренән баш алған: һыу, өрөү. Башҡорт теленә өндәрҙең лабиализацияһы һәм делабиализацияһы хас, ул ирендәрҙең ҡатнашыуы (лабиализация) һәм ҡатнашмауынан (делабиализация) ғибәрәт. Иренләшкән һуҙынҡылар — [о], [ө], [у], [ү], иренләшмәгәндәр — [а], [ы], [ә], [э], [и]. [а], [ә] һуҙынҡыларының лабиализацияһы ирен гармонияһына бәйләнгән һәм әйтелеш ҡанундарына ярашлы 1-се ижектәге [о], [ө] өндәренең 2-се ижеккә йоғонто яһауы менән билдәләнә, мәҫәлән: «ҡорал» ҡ[о]р[оа]л, «һөнәр» һ[ө]н[өә]р һ.б. Делабиализация башҡа телдәрҙән ингән һүҙҙәрҙәге иренләшмәгән һуҙынҡыларҙан килә, мәҫ.: «ведро» в[и]др[о] — «биҙрә» биҙр[ә], «солома» с[а]л[о]ма — «салам» һал[а]м, «комедия» к[а]м[э] дия — к[ә]мит һ.б; шулай уҡ диалект һүҙҙәрҙә: «мөхәббәт» м[ө]х[ә]бб[ә]т — диалект «мәхәббәт» м[ә]хәббәт, «суфый» с[у]ф[ы]й — «һыпы» һ[ы]пы һ.б. === Тартынҡылар === Тартынҡы өндәр яһалышында телмәр ағзаларының һәммәһе лә ҡатнаша. Телмәр ағзаларының төрлөсә хәрәкәте һөҙөмтәһендә төрлө тартынҡы өндәр хасил була. Әйтәйек, б, п өндәре ирендәр ярҙамында яһала. Әгәр тауыш ҡатнашһа, б өнө барлыҡҡа килә, тауыш ҡатнашмаһа, п өнө яһала. Тауыш ҡатнашһа — ж, ҡатнашмаһа — ш өнө. == Башҡорт теленең диалекттары == [[Файл:Bashkir_language_in_the_Russian_Empire_(1897).svg|thumb|280x280px|1897 йылғы йәниҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса, [[Рәсәй империяһы]] территорияһында башҡорт теленең географик таралыуы.]] === Көнсығыш (тау, ҡыуаҡан) диалекты === {{Төп мәҡәлә|Көнсығыш диалект}} ''һөйләштәре: арғаяш, асыуҙы, ҡыҙыл, мейәс, һалйот, әй'' Башҡортостандың төньяҡ-көнсығыш һәм өлөшләтә көньяҡ-көнсығыш райондарында һәм Силәбе, Ҡурған өлкәләренең ҡайһы бер төбәктәрендә ҡулланыла. Ҙур тотороҡлолоҡ, лексик һәм фонетик төрлөлөк хас; айырым һөйләштәр (арғаяш, һалйот) оҙаҡ ваҡыт буйы айырымлыҡта һәм телдең башҡа диалекттары, һөйләштәре менән сикләнгән аралашыу шарттарында үҫешәләр. Көнсығыш диалект телдең боронғо ҡатламына хас һыҙаттарҙы, мәҫ., боронғо төрки ротацизмын, ҡылым үҙгәрештәре артефакттарын һаҡлай: арғаяш һ. бараты[36] (әҙәби телдә:бара); барыу, тороу, ултырыу, ятыу ярҙамсы һүҙҙәре менән континуатив: мейәс һ. китеп утырам (хәҙ. заман континуативы), йоҡтап ята; күплектә -ң ялғаулы бойороҡ һөйкәлеше: һалйот. барың (әҙәби телдә: барығыҙ) и т. д. Түбәндәге фонетик билдәләр хас: * тартынҡылар ассимиляцияһы, ул аффикстарға ҡағыла: аттар «кони», илдәр «страны», ҡырҙар «поля»; * сифат һәм исем һүҙъяһалыш үҙенсәлектәре: ҡарттыҡ «ҡартлыҡ», дандыҡ «данлыҡ»; йелде «елле», атты «атлы», жәйәүҙе «йәйәүле»; * ҡылым ялғауҙары үҙенсәлектәре: hөйҙәү «һөйләү», эштәү «эшләү», йырҙау «йырлау», йоҡтау «йоҡлау», туҡрау (туҡтау менән бергә) «туҡтау»; * һүҙ һәм ижек башында «й» урынына «ж»: жыйыу «йыйыу», жәй «йәй», мәржен «мәрйен»; * о/ө һыҙатында гармония булмауы (тулы булмаған гармония): бойыҡ «бойоҡ», "бөйек «бөйөк»; * дөйөм төрки *s и *z өндәре менән бәйле үҙенсәлектәр: мейәс һ. юр/ҙур («ҙур»), арғаяш һ. быhау «быҙау», мейәс һ. ҫаhыҡ «һаҫыҡ»; * тамырҙа тартынҡыларҙың рудимент һаңғыраулашыуы: сипеш «себеш», түпә «түбә». === Төньяҡ-көнбайыш (көнбайыш) диалект === {{Төп мәҡәлә|Төньяҡ-көнбайыш диалект}} һөйләштәр: ғәйнә, түбәнге ағиҙел-ыҡ, ҡариҙел, танып, урта урал Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнбайыш райондарында, Татарстандың, Пермь крайының һәм Удмуртияның айырым райондарында таралған<ref>Государственные и титульные языки России: Словарь-справочник. — М.: Academia, 2002, С.66.</ref><ref name=autogenerated3>Диалект северо-западный // Башкирская энциклопедия. В 7 т. Т.2. В-Ж. — Уфа, 2006, С.474—475.</ref>. Билдәләре: * «с» урынына «с» йә «ч» өнө: сибәр, чибәр (әйтелеше щибәр) «красивый» ; * «й», «җ»: йауын, җауын «дождь»; * күплек ялғауы -лар, -нар: атлар «аттар», болоннар «болондар»; * төп лексемаларҙа -s- һаҡланыу (һәм, ошоноң эҙемтәһе булараҡ, «h» булмау): «сүрәү» («һөйрәү»), «сүләү» («һөйләү»); * дөйөм төркиҙәге *z урынына «з», «ҙ» йәнәш ҡулланыу (йышыраҡ «ҙ»): ҡызыл, ҡыҙыл «ҡыҙыл», зур, ҙур «ҙур»; диалекттың ҡайһы бер һөйләштәрендә — «з» урынына «ҙ», ҡайһыларында — «ҙ» урынына «з» һәм «д».[41] * вокализм (һуҙынҡылар) һәм грамматика өлкәһендә татар телендәге -ый урынына башҡорт телендәге ай//әй ҡулланыла (җиңгәй — жинги, алмай — алмый, сүләмәй — сөйләми). Татарсалағы «кибән, ким» урынына башҡорт телендәге «кәбән, кәм» формалары ҡулланыла; кирәк//кәрәк йәнәш ҡулланыла;[42] * тартынҡылар өлкәһендә — ҡайһы бер һөйләштәрҙә яңғырауыҡлы /ҙ/ (мәҫәлән, Ҡариҙел районында). Яңауыл районында ла осрай (завут, ҡаҙ);[42] * теш араһынан әйтелеүсе /ҙ/ һәм /ҫ/ урынына /з/ һәм /с/: беҙ — без, һеҙ — сез, ҡаҙыу — казу, ҙур — зур, еҫле — исле, иҫ — ис, иҫке — иске, иҫәр — исәр һ.б.;[42] * /ҙ/ өнө /д/ менән алмашына: әҙәп — әдәп, әҙәпле — әдәпле;[42] * /с/ өнө /ч/ менән алмашына: әтәс — әтәч, сана — чана, ҡайсы — качы;[42] * /һ/ өнө /с/ менән алмашына: һоло — соло, һәнәк — сәнәк һ.б.[42] Диалекттың сиктәш торошо һәм аҙ өйрәнелгәнлеге төркиәт берләшмәһендә, айырыуса башҡорт һәм татар тикшеренеүселәре араһында, фекер айырымлыҡтарына килтерә. Диалектты артабан өйрәнеү хәҙерге лексика һәм лингвистик мәғлүмәттең иң консерватив сығанағы булараҡ топонимия мәғлүмәттәре буйынса башҡорт-татар изоглоссалары картаһын төҙөү йүнәлешендә перспективаға эйә. Тикшеренеүҙәр тәҡдим ителә: топонимдарҙағы Үрге/Юғары лексемалары (мәҫәлән, Үрге Йәркәй), муйыл/шомырт, ҡарағай/нарат, үҙән/йылға, был парҙарҙарғы беренсе элемент — башҡорт лексемаһы, икенсеһе — татарса йә нейтраль; республиканың төньяҡ-көнбайышында 20 быуатҡа тиклем төрки телдә яҙылған ҡулъяҙмаларҙағы үҙенсәлекле башҡорт һәм татар лексемаларының йоғонтоһо. === Көньяҡ (юрматы) диалекты === {{Төп мәҡәлә|Көньяҡ диалект}} ''һөйләштәре: эйек-һаҡмар, урта, дим'' Башҡортостандың үҙәк һәм көньяҡ райондарында, [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур]], [[Һарытау өлкәһе|Һарытау]] һәм [[Һамар өлкәһе|Һамар өлкәләрендә]] таралған. Айырмалы билдәләре: * күплек ялғауы -лар, -нар: атлар «аттар», болоннар «болондар»; * -лыҡ, -ныҡ, -ле, -ны, -лау, -нау һүҙъяһалыш ялғауҙары (көнсығыш һәм төньяҡ-көнбайыш диалекттарҙа һәм татар телендә: -лы): ҡартлыҡ «старость», йелле «замечательный», йәйәүле «пеший»; * анлаутта нигеҙҙә «й» ҡулланыла: йыйыу, йәй; * ирен гармонияһының күҙәтелеүе: бөйөк, бойоҡ. == Китап нәшер итеү == Башҡорт телендә китаптар баҫыусы иң ҙур нәшриәт — [[Китап (нәшриәт)|«Китап» нәшриәте]] (совет осоронда — «Башҡортостан китап нәшриәте»). Башҡорт телендә йыл һайын йөҙҙәрсә исемдәге нәфис, фәнни-популяр, тыуған яҡты өйрәнеү, белешмәлек баҫмалары, дәреслектәр баҫыла. 2008 йылда нәшерләнгән баҫмалар һаны буйынса башҡорт теле Рәсәйҙә урыҫ, инглиз һәм татар телдәренән ҡала дүртенсе урында булды<ref>[http://www.bookchamber.ru/content/stat/stat_2008.html Статистика российского книгоиздания в 2008 г. Сайт Российской книжной палаты.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603082747/http://www.bookchamber.ru/content/stat/stat_2008.html |date=2013-06-03 }}</ref>. 2010 йылда башҡорт телендә 812 мең дана дөйөм тираж менән 154 исемдәге китап баҫылып сыҡты<ref>[http://www.bookchamber.ru/content/stat/stat_2010.html Статистика книгоиздания в 2010 г. Сайт Российской книжной палаты.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116192957/http://www.bookchamber.ru/content/stat/stat_2010.html |date=2014-01-16 }}</ref>. Башҡорт телендәге энциклопедик һәм белешмә баҫмалар [[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|«Башҡорт энциклопедияһы» нәшриәтендә]] лә сығарыла. 2011 йылда башҡорт телендә 963 мең дана йыллыҡ дөйөм тираж менән ун журнал, 21,7 млн дана йыллыҡ дөйөм тираж менән 69 гәзит (район гәзиттәрен дә индереп) нәшер ителә<ref>[http://www.bookchamber.ru/content/stat/stat_2011_p.html Статистика по периодическим изданиям в 2011 г. Сайт Российской книжной палаты.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120807002543/http://www.bookchamber.ru/content/stat/stat_2011_p.html |date=2012-08-07 }}</ref>. == Ҡулланылышы == === Рәсми статусы === Башҡортостанда башҡорт теленең рәсми статусы республика Конституцияһында нығытылған, ләкин 1999 йылда ғына телдәр тураһында республика законы ҡабул ителә<ref name=autogenerated4>[http://rihll.ru/library/256-rssrsres-rrsryeressryerrr-rrsrrr-rrr-7.html История башкирского народа. Том 7 " Институт истории, языка и литературы Уфимского научного центра РАН<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006185817/http://rihll.ru/library/256-rssrsres-rrsryeressryerrr-rrsrrr-rrr-7.html |date=2014-10-06 }}</ref>. 2000 йылдан төбәк дәүләт учреждениеларының алтаҡталарын башҡорт телендә яҙып элеү башлана<ref name=autogenerated4 />. <gallery perrow="4" widths="200px"> Файл:Inscription in Ufa Airport.jpg|«Өфө» халыҡ-ара аэропортында «Ҡалаға сығыу» тип өс телдә яҙылған. 2016 йылда башҡорт телендә яҙмалар аэропортта юҡ. Файл:IlshatsSermen.jpg|Башҡортостанда юл билдәһе. Файл:Здание губернской земской управы....JPG|Өфөлә «Дарыухана» ике телдә яҙылған. Файл:Улица агидель.JPG|[[Ағиҙел (ҡала)|Ағиҙел]] ҡалаһында урам исеме билдәһе. Файл:Passport of USSR in bashkir.jpg|СССР паспорты русса, башкортса. 1959 йыл. </gallery> === Мәғарифта === 1993 йылда БР Мәғариф министрлығының башҡорт телен мотлаҡ уҡытыу тураһында бойороғо сыға: башҡорт һәм урыҫ мәктәптәрендә башҡорт телен аҙнаһына 1 — 8 сәғәт, ә татар мәктәптәрендә 1 — 2 сәғәт уҡытыу күҙҙә тотола<ref name=autogenerated4 />. Бойороҡ ҡаршылыҡтарға осрай һәм факультатив рәүештә генә ҡулланыла башлай<ref name=autogenerated4 />. 1990-сы йылдарҙа башҡорт телен файҙаланыу ҡырҡа киңәйә: 1996/1997 уҡыу йылында Башҡортостандағы 878 мәктәптә уҡытыу башҡорт телендә алып барыла, ә урыҫ телендә уҡытылған 512 мәктәптә башҡорт кластары асыла<ref name=autogenerated4 />. 1993—1997 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһында тәрбиә эше башҡорт телендә алып барылған йә башҡорт теленә өйрәтелгән мәктәпкәсә белем биреү учреждениелары һаны артып, 404-тән 478-гә етә<ref name=autogenerated4 />. 2006/07 уҡыу йылында республиканың бөтә мәктәптәрендә лә аҙнаһына 3 сәғәт башҡорт телен мәжбүри уҡытыу индерелә<ref name=autogenerated4 />. Һуңғараҡ Берҙәм республика имтиханы (БРИ) формаһында башҡорт теле буйынса факультатив йомғаҡлау имтиханы индерелә: 2008 йылда 415 кеше БРИ тапшырһа, 2012 йылда — 180. 2010 йылдан федераль стандарттар үҙгәреү һөҙөмтәһендә I, II, X һәм XI кластарҙа башҡорт телен мәжбүри уҡытыу сәғәттәре бөтөрөлә<ref name=autogenerated4 />. === Башҡа өлкәләрҙә === * Интернет селтәрендәге тәүге башҡортса-урыҫса һәм урыҫса-башҡортса онлайн-һүҙлек 2006 йылда барлыҡҡа килә<ref>{{cite web|url=http://huzlek.bashqort.com/index.php?id=dicts|title=Русско-башкирский онлайн словарь|publisher=|accessdate=2015-10-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926064950/http://huzlek.bashqort.com/index.php?id=dicts |date=2015-09-26 }}</ref>. * 2015 йылдың 22 сентябрендә [[:ru:Яндекс.Переводчик|«Яндекс. Тәржемәсе»]] башҡорт телен тәржемәләй башлай<ref>{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/bash/766323/?sphrase_id=714176|title=Яндекс.Тәржемәсе сервисында беренсе тапҡыр башҡорт теле барлыҡҡа килде|date=2015-09-23|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-10-16}}</ref>. * 2021 йылдың 9 ноябрендә Башҡорт телен һаҡлау һәм үҫтереү фонды '''''«Bashkortsoft»''''' яңы машина тәржемәсе сервисы проектын башлап ебәрә. Башҡорт-рус һәм урыҫ-башҡорт машина тәржемәсеһе https://bashkortsoft.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402022204/https://bashkortsoft.ru/ |date=2022-04-02 }} веб-сервиста тәҡдим ителә<ref>{{cite web |url=https://belrab.ru/news/obshchestvo/2021-11-09/bashkortsoft-proekt-po-sohraneniyu-bashkirskogo-yazyka-2576418?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop|title=БашкортСофт: башҡорт телен һаҡлау проекты}}</ref>. * 2021 йылдың 11 октябрендә [[:en:Microsoft Translator|«Microsoft Translator»]] башҡорт телендә тәржемә итә башлай<ref>{{cite web |url=https://news.softpedia.com/news/microsoft-translator-can-now-work-with-no-less-than-100-languages-534198.shtml|title=Microsoft Translator яңы 12 тел өҫтәне}}</ref>. * 2022 йылдың 7 июлендә [[:en:Meta Platforms|«Meta»]] 200 телгә тәржемә итеүсе машина тәржемәһе моделен эшләп сығара. Тәҡдим ителгән модель 200-ҙән ашыу телде, шул иҫәптән [[башҡорт теле]]н үҙ эсенә ала<ref>{{cite web |url=https://dtf.ru/nenanimalsia/1260306-facebook-opublikoval-model-dlya-mashinnogo-perevoda-podderzhivayushchuyu-200-yazykov|title=Facebook-та 200 телде хуплаусы машина тәржемәһе моделе баҫылып сыға}}</ref>. * Шулай уҡ интернет селтәрендә Glosbe һүҙлеге сервисында башҡорт теле эшләй. == Башҡорт теле менән бәйле саралар == * Шахов С. Ученый «нарисовал» карту башкирского языка. «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 28 февраль<ref>[http://www.bashinform.ru/news/820994-uchenyy-narisoval-kartu-bashkirskogo-yazyka/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 28 февраль]{{V|28|02|2016}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == ; Библиографик белешмә * Башкирское языкознание: Указатель литературы / Сост. [[Ғарипов Талмас Мәғсүм улы|Т. М. Гарипов]] и др. — Уфа, 1980. ; Энциклопедияларҙағы мәҡәләләр * {{Китап|автор = [[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Галяутдинов И. Г.]], [[Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы|Ишбердин Э. Ф.]]|часть = Башкирский язык|ссылка часть = |заглавие = Языки Российской Федерации и соседних государств: Энциклопедия в 3-х томах|ссылка = |ответственный = Ред. коллегия: В. Н. Ярцева (предс.), В. А. Виноградов (зам. предс.), В. М. Солнцев, Э. Р. Тенишев, А. М. Шахнарович, Е. А. Поцелуевский] (отв. секр.), Г. А. Давыдова; Институт языкознания РАН|издание = |место = М.|издательство = Наука|год = 1997|том = 1 (А—И)|страницы = 173—182|страниц = XVI, 432|серия = |isbn = 5-02-011237-2|тираж = 1000|ref = }} (в пер.)* Диалектологический атлас башкирского языка. — Уфа: Гилем, 2005. — 234 с. * {{Китап|автор = [[Юлдашев Әхнәф Әхмәт улы|Юлдашев А. А.]]|часть = Башкирский язык|ссылка часть = |заглавие = Лингвистический энциклопедический словарь|ссылка = |ответственный = Гл. ред. В. Н. Ярцева; Институт языкознания АН СССР|издание = |место = М.|издательство = Советская энциклопедия|год = 1990|страницы = 71|страниц = 688|серия = |isbn = 5-85270-031-2|тираж = 150&nbsp;000|ref = }} (в пер.) ; Тикшеренеүҙәр, әсбаптар, белешмәлектәр * {{книга| автор = [[Байышев Таһир Ғәлләм улы|Баишев Т. Г.]]| заглавие = Башкирские диалекты в их отношении к литературному языку/ под ред. [[Дмитриев, Николай Константинович|Н. К. Дмитриева]]| ссылка = | ответственный = | место= М.| издательство = | год = 1955| том = | страниц= 112| страницы = | isbn =| ref = }} * Грамматика современного башкирского литературного языка / Под ред. [[Юлдашев Әхнәф Әхмәт улы|А. А. Юлдашева]]. М., 1981. * ''[[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Галяутдинов И. Г.]]'' Два века башкирского литературного языка. — Уфа: Гилем, 2000. * {{Китап|автор = [[Дмитриев Николай Константинович|Дмитриев Н. К.]]|часть = |ссылка часть = |заглавие = Грамматика башкирского языка|ссылка = |ответственный = Институт языка и мышления им. Н. Я. Марра АН СССР|издание = |место = М.-Л.|издательство = Изд-во АН СССР|год = 1948|страницы = |страниц = 276|тираж = 1500|ref = }} (в пер.) * ''[[Ишбулатов Нәғим Хажғәле улы|Ишбулатов Н. Х.]]'' Башкирская диалектология. Уфа, 1980. * {{книга| автор= [[Ишбулатов Нәғим Хажғәле улы|Ишбулатов Н. Х.]]| заглавие = Башҡорт теле һәм уның диалекттары| ссылка = | ответственный = | место = Өфө| издательство = Китап| год = 2000| том = | страниц = 212| страницы = | isbn = 5-295-02659-0| ref = }} * ''[[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Киекбаев Дж. Г.]]'' Введение в урало-алтайское языкознание. — Уфа: Изд-во БашГУ, 1972. * {{книга| автор = [[Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы|Максютова Н. Х.]]| заглавие = Восточный диалект башкирского языка| ссылка = | ответственный = | место = М.| издательство = Наука| год = 1976| том = | страниц = 292| страницы = | isbn = | ref = }} * {{книга | автор = [[Миржанова Сәриә Фазулла ҡыҙы|Миржанова С. Ф.]] | заглавие = Северо-западный диалект башкирского языка| ссылка= | ответственный = | место = Уфа| издательство = Китап| год = 2006| том = | страниц = 296| страницы = | isbn = 5-295-03923-4| ref= Миржанова С. Ф.}} * {{книга| автор = [[Миржанова Сәриә Фазулла ҡыҙы|Миржанова С. Ф.]]| заглавие= Южный диалект башкирского языка| ссылка = | ответственный = | место= М.| издательство= Наука| год= 1979| том= | страниц= | страницы= | isbn= | ref = Миржанова С. Ф.}} * ''Мудрак О. А.'' Об уточнении классификации тюркских языков с помощью морфологической лингвостатистики // Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции. М., 2002. * {{Китап|автор = Рязяпов Р. Ф.|заглавие = Свод законов о башкирском языке. Начало XX века|ссылка = http://vk.com/doc157271168_437371981?hash=722e0478d96b148431&dl=dd45bedc0985767409|ответственный = |издание = |место = Уфа|издательство = Китап|год = 2004|страницы = |страниц = 208|isbn=5-295-03360-0|ref = }}{{ref-ru}}{{ref-ba}} * {{Китап|автор = |часть = |ссылка часть = |заглавие = Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков: Региональные реконструкции|ссылка = |ответственный = Авторы: Э. Р. Тенишев, Г. Ф. Благова, Э. А. Грунина, [[Дыбо Анна Владимировна|А. В. Дыбо]], И. В. Кормушин, Л. С. Левитская, Д. М. Насилов, О. А. Мудрак, К. М. Мусаев, А. А. Чеченов; Отв. ред. член-корр. РАН Э. Р. Тенишев; Институт языкознания РАН|издание = |место = М.|издательство = Наука|год = 2002|том = |страницы = |страниц = 768|серия = |isbn = 5-02-022638-6|тираж = 1000|ref = }} (в пер.) * {{книга | автор = [[Рәшит Шәкүр|Шәкүров Р. З.]] | заглавие = Башҡорт диалектологияһы| ссылка= | ответственный = | место = Өфө| издательство = Китап| год = 2012| том = | страниц = 250| страницы = | isbn = | ref= Башҡорт диалектологияһы}} * http://kitaptar.bashkort.org/files/%D0%AD%D1%88%20%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%8B%20%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8D%D1%80%D0%B5.pdf == Һылтанмалар == {{Commonscat-inline|Bashkir language|Башҡорт теле}} * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/1896-bash-ort-tele|автор=[[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Ғәләүетдинов И. Ғ.]], [[Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы|Ишбирҙин Э. Ф.]]}} * [http://bashcorpus.ru/ Башҡорт теленең милли корпусы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190415082902/http://bashcorpus.ru/ |date=2019-04-15 }} * [https://github.com/nevmenandr/bashkir-language-resources Башҡорт теленең электрон ресурстары] * [http://tel.bashqort.com/ Сайт изучения башкирского языка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180428172010/http://tel.bashqort.com/ |date=2018-04-28 }} * [http://mfbl2.ru/mfbl/bashxyz Машинный фонд башкирского языка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170109080205/http://mfbl2.ru/mfbl/bashxyz |date=2017-01-09 }} * [[Ашҡаҙар (радио)|«Ашҡаҙар» радиоһының]] [https://bash.news/ashkadar/huz-kezere/?lang=bash «Һүҙ ҡәҙере» тапшырыуы йыйылмаһы]{{Недоступная ссылка|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Башҡорт теле}} [[Категория:Башҡорт теле]] [[Категория:Башҡорттар]] [[Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар]] [[Категория:Агглютинатив телдәр]] [[Категория:Ҡыпсаҡ телдәре]] [[Категория:Башҡортостан телдәре]] [[Категория:Ҡаҙағстан телдәре]] [[Категория:Рәсәй телдәре]] [[Категория:Телдәр]] [[Категория:Изохрон телдәре]] [[Категория:Төрки телдәр]] f3dmdwvfi4dkcnrya7vs9bt1kif93az 0 91489 1301287 1283027 2026-07-21T13:31:12Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Flag_of_Cape_Verde.svg" рәсеме урынына [[Рәсем:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg|Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: [[:c:COM:FR|File rename 1301287 wikitext text/x-wiki {{Организация |название = "77 төркөмө" <br /> <!-- Место для официальных языков "Группы 77" --> '''Group of 77'''<br /> '''Groupe des 77'''<br /> '''Группа 77'''<br /> '''Grupo de los 77'''<br /> '''{{lang|ar|مجموعة ال77}}'''<br /> <!-- Место для официальных языков «Группы 77» --> |логотип = [[Файл:Flag of the Group of 77.svg|200px]] |ширина_логотипа = |подпись = Ойошма логотибы |карта1 = |ширина_карты1 = |легенда1 = |карта2 = |ширина_карты2 = |легенда2 = |членство = 130 государств-членов |тип_центра = |центр = |тип = |языки = [[Инглиз теле|Инглиз]], [[Ғәрәп теле|Ғәрәп]], [[Испан теле|Испан]] , [[Француз теле|Француз]] |должность_руководителя1 = Председатель |имя_руководителя1 = Дж. Аше ([[Антигуа һәм Барбуда]]) |должность_руководителя2 = Представитель в ООН |имя_руководителя2 = Мунир Акрам ([[Пакистан]]) <!-- … --> |должность_руководителя6 = |имя_руководителя6 = |событие_основания1 = 1-се сессия ЮНКТАД |дата_основания1 = [[15 июнь]] [[1964 йыл]]да |событие_основания2 = |дата_основания2 = <!-- … --> |событие_основания6 = |дата_основания6 = |сайт = http://www.g77.org |примечание1 = |примечание2 = <!-- … --> |примечание5 = }} '''«77 төркөмө»''' ''(G-77)'' йәки '''«Етмеш ете төркөмө»''' ''(Group of Seventy Seven)'' — үҫешеүсе илдәрҙең ҙур дәүләт-ара ойошмаһы, [[БМО ]]<nowiki/>һәм уның органдары сиктәрендә эш итә. Төркөмдө ойоштороу тураһындағы ҡарар [[1964 йыл]]да [[Азия]], [[Африка]] һәм [[Латин Америкаһы]]ның үҫешеүсе илдәре министрҙары кәңәшмәһендә ҡабул ителә, шул уҡ йылдың 15 июнендә БМО-ның Женева ҡалаһында үткәрелгән Сауҙа һәм үҫеш буйынса конференцияһының 1-се сессияһында рәсмиләштерелә. Тәүҙә ағза булып ингән илдәр һаны 77 була, ләкин БМО составына ингән илдәр күбәйгән һайын уларҙың да һаны арта. == Тарихы == Төркөмгә исем БМО-ның Сауҙа һәм үҫеш буйынса конференцияһының 1-се сессияһында (ЮНКТАД) бирелә (Женева, 1964 йыл), унда үҫешеүсе илдәр ''"Етмеш ете илдең берлектәге декларацияһы"н'' («Joint Declaration of the Seventy-Seven Countries») ҡабул итә. Яйлап ағза илдәр һаны арта һәм әлеге мәлгә 130-ға етә.Совет осоронда социалистик илдәр араһынан [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|КХДР]], [[Куба]], [[Вьетнам]], [[Румыния ]]<nowiki/>һәм [[Югославия  ]]"77 төркөмө" ағзалары булып тора. «77 төркөмө» сиктәрендә күп милләтле предприятиелар, атап әйткәндә Латин Америкаһында, ике яҡлы һәм күп яҡлы дәүләт-ара сауҙа килешеүҙәре, шулай уҡ иҡтисадтың һәм хужалыҡтың төрлө тармаҡтарында килешеүҙәр, иҡтисади төбәк ойошмалары һәм союздары барлыҡҡа килә. БМО Генераль Ассамблеяһының, ЮНКТАД, ЮНИДО, ЮНЕП, ГАТТ, ЮНЕСКО, ИФАД һ.б. мөһим резолюциялары «77 төркөмө» сәйәсәте йоғонтоһо аҫтында ҡабул ителә. «77 төркөмө» эшмәкәрлегенең йүнәлештәренә һәм уртаҡ ҡараштарҙы булдырыуға ''Ҡушылмау хәрәкәте ''ҙур йоғонто яһай. 1990-сы йылдарҙа «77 төркөмө» эшмәкәрлегендә йомшаҡ урындар барлыҡҡа килә, мәҫәлән, үҫешеүсе илдәрҙәге иҡтисади артталыҡты еңеү һәм финанс үҙаллылығына өлгәшеү өсөн социаль-иҡтисади трансформацияларҙың мөһимлеген аңлап етмәү күренә, социаль-иҡтисади һәм идеологик ориентация төрлөлөгө арҡаһында үҙ-ара ҡаршылыҡтар көсәйә, был уларҙың алдынғы илдәр һәм трансмилли компаниялар яғынан яһалған иҡтисади, сәйәси һәм башҡа төрлө баҫымдарға ҡаршы тороусанлығын кәметә. Шуға ҡарамаҫтан «77 төркөмө» эшмәкәрлеге прогрессив әһәмиәткә эйә һәм донъя берләшмәһендә үҫешеүсе илдәрҙең уртаҡ позицияһын нығытыу өсөн объектив нигеҙ булып ҡала. === Төп этаптары === «77 төркөмө» министрҙарының беренсе кәңәшмәһе Алжирҙың баш ҡалаһында 1967 йылдың 25 октябрендә үтә, унда Алжир Хартияһы ҡабул ителә, был документта «77 төркөмө» яңы халыҡ-ара иҡтисади тәртип урынлаштырыуҙы үҙенең төп маҡсаты итеп ҡуя. 1976 йылда «77 төркөмө» министрҙары кәңәшмәһендә ЭСРС Декларацияһы һәм Программаһы раҫлана, артабан ''«Коллектив үҙтәьминәт һәм һөйләшеүҙәр өсөн сиктәр буйынса Аруш программаһы»'' ([[Танзания]], [[1979 йыл|<nowiki/>]][[1979 год|1979 йыл]]) ҡабул ителә. Был программалар ''«Көньяҡ — Көньяҡ»'' диалогы сиктәрендәге звенолар булып тора. Каракас (1981 йыл) һәм Буэнос-Айрес (1983 йыл) кәңәшмәләре лә, "77 төркөмө"нөң 40 йыллығына арналған конференция ла ([[Сан-Паулу]], 2004 йыл) ойошма эшмәкәрлегендә әһәмиәтле этаптар һанала. == Маҡсаттары һәм бурыстары == «77 төркөмө» эшмәкәрлегенең нигеҙендә үҫешеүсе илдәр араһындағы сауҙа-иҡтисади, финанс һәм техник хеҙмәттәшлек, шулай уҡ БМО органдары, уның сиктәрендә эш иткән ойошмалар конференцияларында, йыйылыштарында, халыҡ-ара социаль-иҡтисади мөнәсәбәттәр буйынса съездарҙа һәм форумдарҙа уртаҡ позицияларҙы булдырыу ята. Бындай йыйындарҙа "77 төркөмө"нә инмәгән илдәр, айырыуса алдынғы илдәр менән иҡтисади, кредит, финанс һәм техник хеҙмәттәшлек мәсьәләләре ҡарала<ref>Краткий политический словарь</ref>. '''"77 төркөмө"нөң бөгөнгө төп бурыстары<ref>[http://www.g77.org/40/TD405r.pdf. ДЕКЛАРАЦИЯ МИНИСТРОВ ПО СЛУЧАЮ СОРОКОВОЙ ГОДОВЩИНЫ ГРУППЫ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>:''' * күп яҡлы сауҙа системаһында тигеҙһеҙлектәрҙе бөтөрөү; * үҫешеүсе һәм алдынғы илдәр араһында ресурстарҙың ғәҙел тапшырылыуын ойоштороу, шул иҫәптән үҫеш маҡсатында рәсми ярҙам күрһәтеү һәм бурыс йөкләмәләрен бөтөрөү; * сеймал тауарҙары баҙарҙарының тотороҡһоҙлоғо проблемаһын хәл итеү һәм алдынғы илдәр баҙарҙарына инеүҙе тотҡарлаған протекционистик кәртәләрҙе юҡ итеү; * тотороҡло һәм социаль үҫеш, сауҙаны субсидиялау, мәғлүмәт-коммуникация технологияларының үҫә барыусы роле һәм законһыҙ халыҡ-ара операциялар мәсьәләләре буйынса килешелгән глобаль сараларҙы тәьмин итеү. '''«77 төркөмө» эшмәкәрлегенең төп өлкәләре:''' * [[Глобалләшеү|<nowiki/>]][[Глобалләшеү]] һәм халыҡ-ара иҡтисад; * Үҫеште финанслау; * Сауҙа һәм Үҫеш; * Тирә-яҡ мөхит һәм Үҫеш; * Социаль түләүҙәр һәм Енес буйынса дискриминация; * «Көньяҡ — Көньяҡ» йүнәлеше сиктәрендә кооперация; * «Төньяҡ — Көньяҡ» диалогы; * Фәнни-технологик Үҫеш; * Мәғлүмәт-Коммуникация технологиялары; === Көньяҡ — Көньяҡ === «77 төркөмө» ағзаһы булған илдәрҙең ''«Көньяҡ — Көньяҡ»'' проекты сиктәрендә хеҙмәттәшлегенең маҡсаты — Көньяҡ халыҡтарының имен тормошон тәьмин итеү, төркөм ағзаларының берҙәмлеген нығытыу. [[1981 йыл|1981]]<nowiki/>йылда ''Каракас'' ''программаһында'' «Көньяҡ — Көньяҡ» йүнәлеше сиктәрендә Көньяҡ Саммиттарын үткәреүҙең дөйөм принциптары эшләнә. Беренсе Көньяҡ Саммиты [[2000 йыл]]дың апрелендә [[Гавана]]ла ([[Куба]]) үтә. Унда ''Гавана декларацияһы һәм Эштәр программаһы ''ҡабул ителә. [[2003 йыл|<nowiki/>]][[2003 йыл]]да Марракешта ([[Марокко]]) Көньяҡ — Көньяҡ хеҙмәттәшлеге буйынса ''Юғары кимәл конференцияһы ''үткәрелә, унда ''Марракеш декларацияһы һәм хеҙмәттәшлек буйынса Марракеш сиктәре ''ҡабул ителә. Көньяҡ илдәренең юғарғы кимәлдәге икенсе осрашыуы [[2005 йыл|<nowiki/>]][[2005 йыл]]да [[Катар]] баш ҡалаһы [[Доһа|<nowiki/>]][[Доһа|Дохала]] үтә. Өсөнсө саммит [[2010 йыл|<nowiki/>]][[2010 йыл]]да Африкала була. === Төньяҡ — Көньяҡ === «Төньяҡ— Көньяҡ» йүнәлешендә һөйләшеүҙәр һәм диалог маҡсаты булып үҫешеүсе һәм алдынғы илдәрҙең глобаль партнерлығы нигеҙендә бөтә илдәрҙең хеҙмәттәшлегенә өлгәшеү тора. === Мәғлүмәт-Коммуникацион үҫеш === [[2005 йыл|<nowiki/>]][[2005 йыл]]дың ноябрендә [[Тунис]]т<nowiki/>а мәғлүмәт йәмғиәте мәсьәләләре буйынса юғарғы кимәлдәге Бөтә донъя осрашыуының икенсе этабы үткәрелә. Унда бөтә үҫешеүсе илдәргә лә мәғлүмәт-коммуникация технологиялары һәм ресурстары менән файҙаланыу мөмкинлеген алыу бурысы ҡуйыла. == Ойошма структураһы == Ойошма өс төбәк төркөмөнән тора: ''Африка,'' ''Азия '' һәм ''Латин Америкаһы''.<ref>[http://www.foreignword.com/glossary/russian/banking/defg.htm Glossary of International Banking & Finance Acronyms and Abbreviations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081118152601/http://www.foreignword.com/glossary/Russian/banking/defg.htm |date=2008-11-18 }}</ref> [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] төркөмдә айырым урын биләй; «77 төркөмө» менән Ҡытай араһында берлектәге мөрәжәғәт ҡабул ителһә, «77 төркөмө» менән ҠХР араһында уртаҡ ҡарашҡа өлгәшелеүе тураһында билдә ҡуйыла (йәки «77 төркөмө плюс Ҡытай» термины ҡулланыла).<ref>[http://www.vavt.ru/DicDoc/G77 Group of 77 (G-77)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080919144216/http://www.vavt.ru/DicDoc/G77 |date=2008-09-19 }}</ref> Төркөм составында ҡайһы бер мәсьәләләр буйынса төрлө ҡарашта торған илдәр күп булғанлыҡтан, «77 төркөмө» эсендә бер нисә төркөмсә барлыҡҡа килгән, мәҫәлән: Утрауҙарҙа урынлашҡан ваҡ илдәр альянсы (АОСИС — AOSIS), Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһы ағзалары булған илдәр (ОПЕК), Йомшаҡ үҫешкән илдәр (НРС) һ.б.<ref>[http://climatechange.ru/node/188 Группа 77 и Китай (Г-77) / Group of 77 and China (G-77)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304171843/http://climatechange.ru/node/188 |date=2016-03-04 }}</ref> Йыл һайын Төркөмдән БМО-ның төрлө структураларына '''координатор вәкилдәр''' йүнәлтелә. == Ойошма ағзалары == {| class="graytable" id="cx366" style="width: 70%; margin: 0px auto 10px; text-align: left;" data-source="366" data-cx-state="source" data-cx-weight="3181" contenteditable="true" data-cx-draft="true" |+ align="center" id="367" |'''"77 төркөмө" ағзаһы булған илдәрҙең һәм элекке ағзаһы булған илдәрҙең карта-схемаһы''' | align="center" colspan="4" id="377" |Ҡуйы йәшел төҫ менән Төркөмдө нигеҙләгән дәүләттәр билдәләнгән <ref>[http://www.g77.org/doc/Joint%20Declaration.html JOINT DECLARATION OF THE SEVENTY-SEVEN DEVELOPING COUNTRIES MADE AT THE CONCLUSION OF THE UNITED NATIONS CONFERENCE ON TRADE AND DEVELOPMENT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109080330/http://www.g77.org/doc/Joint%20Declaration.html |date=2021-01-09 }}</ref>; <br> асыҡ йәшел менән Төркөм составынан сыҡҡан илдәр билдәләнгән; <br /> ҡуйы һәм уртаса йәшел менән [[2008 йыл]]ға ҡарата Төркөмдә ағза булып торған илдәр билдәләнгән. |- id="380" | align="center" colspan="4" id="381" |'''"77 төркөмө" ағзаһы булған илдәр исемлеге:''' |- id="383" | id="384" |1. [[Файл:Flag_of_Afghanistan.svg|link=|22x22px]] [[Афғанстан]] (Төп) | id="390" |35. [[Файл:Flag_of_Dominica.svg|link=|22x22px]] [[Доминика]] | id="395" |69. [[Файл:Flag_of_Malawi.svg|link=|22x22px]] [[Малави]] | id="400" |103. [[Файл:Flag_of_Senegal.svg|link=|22x22px]] [[Сенегал]] (Төп) |- id="406" | id="407" |2. [[Файл:Flag_of_Algeria.svg|link=|22x22px]] [[Алжир]] (Төп) | id="413" |36. [[Файл:Flag_of_the_Dominican_Republic.svg|link=|22x22px]] [[Доминика Республикаһы]] (Төп) | id="419" |70. [[Файл:Flag_of_Malaysia.svg|link=|22x22px]] [[Малайзия]] (Төп) | id="425" |104. [[Файл:Flag_of_the_Seychelles.svg|link=|22x22px]] [[Сейшел утрауҙары|Сейшельские острова]] |- id="430" | id="431" |3. [[Файл:Flag_of_Angola.svg|link=|22x22px]] [[Ангола]] | id="436" |37. [[Файл:Flag_of_East_Timor.svg|link=|22x22px]] [[Көнсығыш Тимор]] | id="441" |71. [[Файл:Flag_of_Maldives.svg|link=|22x22px]] [[Мальдив утрауҙары]] | id="446" |105. [[Файл:Flag_of_Sierra_Leone.svg|link=|22x22px]] [[Сьерра-Леоне]] (Төп) |- id="452" | id="453" |4. [[Файл:Flag_of_Antigua_and_Barbuda.svg|link=|22x22px]] [[Антигуа һәм Барбуда]] | id="458" |38. [[Файл:Flag_of_Ecuador.svg|link=|22x22px]] [[Эквадор]] (Төп) | id="464" |72. [[Файл:Flag_of_Mali.svg|link=|22x22px]] [[Мали]] (Төп) | id="470" |106. [[Файл:Flag_of_Singapore.svg|link=|22x22px]] [[Сингапур]] |- id="475" | id="476" |5. [[Файл:Flag_of_Argentina.svg|link=|22x22px]] [[Аргентина]] (Төп) | id="482" |39. [[Файл:Flag_of_Egypt.svg|link=|22x22px]] [[Мысыр]] | id="487" |73. [[Файл:Flag_of_the_Marshall_Islands.svg|link=|22x22px]] [[Маршалл Утрауҙары]] | id="492" |107. [[Файл:Flag_of_the_Solomon_Islands.svg|link=|22x22px]] [[Сөләймән Утрауҙары]] |- id="497" | id="498" |6. [[Файл:Flag_of_the_Bahamas.svg|link=|22x22px]] [[Багам утрауҙары]] | id="503" |40. [[Файл:Flag_of_El_Salvador.svg|link=|22x22px]] [[Сальвадор]] (Төп) | id="509" |74. [[Файл:Flag of Mauritania (1959–2017).svg|link=|22x22px]] [[Мавритания]] (Төп) | id="515" |108. [[Файл:Flag_of_Somalia.svg|link=|22x22px]] [[Сомали]] (Төп) |- id="521" | id="522" |7. [[Файл:Flag_of_Bahrain.svg|link=|22x22px]] [[Бахрейн]] | id="527" |41. [[Файл:Flag_of_Equatorial_Guinea.svg|link=|22x22px]] [[Экватор Гвинеяһы|Экваториаль Гвинея]] | id="532" |75. [[Файл:Flag_of_Mauritius.svg|link=|22x22px]] [[Маврикий]] | id="537" |109. [[Файл:Flag_of_South_Africa.svg|link=|22x22px]] [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] |- id="542" | id="543" |8. [[Файл:Flag_of_Bangladesh.svg|link=|22x22px]] [[Бангладеш]] | id="548" |42. [[Файл:Flag_of_Eritrea.svg|link=|22x22px]] [[Эритрея]] | id="553" |76. [[Файл:Flag_of_the_Federated_States_of_Micronesia.svg|link=|22x22px]] [[Микронезия Федератив Штаттары|ФШМ]] | id="558" |110. [[Файл:Flag_of_Sri_Lanka.svg|link=|22x22px]] Шри-Ланка (Төп; ул саҡта [[Шри-Ланка|Цейлон]]) |- id="564" | id="565" |9. [[Файл:Flag_of_Barbados.svg|link=|22x22px]] [[Барбадос]] | id="570" |43. [[Файл:Flag_of_Ethiopia.svg|link=|22x22px]] [[Эфиопия]] (Төп) | id="576" |77. [[Файл:Flag_of_Mongolia.svg|link=|22x22px]] [[Монголия]] | id="581" |111. [[Файл:Flag_of_Sudan.svg|link=|22x22px]] [[Судан]] (Төп) |- id="587" | id="588" |10. [[Файл:Flag_of_Belize.svg|link=|22x22px]] [[Белиз]] | id="593" |44. [[Файл:Flag_of_Fiji.svg|link=|22x22px]] [[Фиджи]] | id="598" |78. [[Файл:Flag_of_Morocco.svg|link=|22x22px]] [[Марокко]] (Төп) | id="604" |112. [[Файл:Flag_of_Suriname.svg|link=|22x22px]] [[Суринам]] |- id="609" | id="610" |11. [[Файл:Flag_of_Benin.svg|link=|22x22px]] [[Бенин]] (Төп; ул саҡта Дагомея) | id="616" |45. [[Файл:Flag_of_Gabon.svg|link=|22x22px]] [[Габон]] (Төп) | id="622" |79. [[Файл:Flag_of_Mozambique.svg|link=|22x22px]] [[Мозамбик]] | id="627" |113. [[Файл:Flag_of_Swaziland.svg|link=|22x22px]] [[Эсватини]] |- id="632" | id="633" |12. [[Файл:Flag_of_Bhutan.svg|link=|22x22px]] [[Бутан]] | id="638" |46. [[Файл:Flag_of_The_Gambia.svg|link=|22x22px]] [[Гамбия]] | id="643" |80. [[Файл:Flag_of_Myanmar.svg|link=|22x22px]] [[Мьянма]] (Төп; ул саҡта Бирма) | id="649" |114. [[Файл:Flag_of_Syria.svg|link=|22x22px]] Сүриә (Төп) |- id="655" | id="656" |13. [[Файл:Flag_of_Bolivia.svg|link=|22x22px]] Боливия (Төп) | id="662" |47. [[Файл:Flag_of_Ghana.svg|link=|22x22px]] Гана (Төп) | id="668" |81. [[Файл:Flag_of_Namibia.svg|link=|22x22px]] Намибия | id="673" |115. [[Файл:Flag_of_Tanzania.svg|link=|22x22px]] Танзания (Төп)¹ |- id="679" | id="680" |14. [[Файл:Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina.svg|link=|22x22px]] Босния һәм Герцеговина (Төп)² | id="685" |48. [[Файл:Flag_of_Grenada.svg|link=|22x22px]] Гренада | id="690" |82. [[Файл:Flag_of_Nepal.svg|link=|24x24px]] Непал (Төп) | id="696" |116. [[Файл:Flag_of_Thailand.svg|link=|22x22px]] Таиланд (Төп) |- id="702" | id="703" |15. [[Файл:Flag_of_Botswana.svg|link=|22x22px]] Ботсвана | id="708" |49. [[Файл:Flag_of_Guatemala.svg|link=|22x22px]] Гватемала (Төп) | id="714" |83. [[Файл:Flag_of_Nicaragua.svg|link=|22x22px]] Никарагуа (Төп) | id="720" |117. [[Файл:Flag of Togo (3-2).svg|link=|22x22px]] Того (Төп) |- id="726" | id="727" |16. [[Файл:Flag_of_Brazil.svg|link=|22x22px]] Бразилия (Төп) | id="733" |50. [[Файл:Flag_of_Guinea.svg|link=|22x22px]] Гвинея (Төп) | id="739" |84. [[Файл:Flag_of_Niger.svg|link=|22x22px]] Нигер (Төп) | id="745" |118. [[Файл:Flag_of_Tonga.svg|link=|22x22px]] Тонга |- id="750" | id="751" |17. [[Файл:Flag_of_Brunei.svg|link=|22x22px]] Бруней | id="756" |51. [[Файл:Flag_of_Guinea-Bissau.svg|link=|22x22px]] Гвинея-Бисау | id="761" |85. [[Файл:Flag_of_Nigeria.svg|link=|22x22px]] Нигерия (Төп) | id="767" |119. [[Файл:Flag_of_Trinidad_and_Tobago.svg|link=|22x22px]] Тринидад һәм Тобаго (Төп) |- id="773" | id="774" |18. [[Файл:Flag_of_Burkina_Faso.svg|link=|22x22px]] Буркина-Фасо (Төп) | id="780" |52. [[Файл:Flag_of_Guyana.svg|link=|22x22px]] Гайана | id="785" |86. [[Файл:Flag_of_North_Korea.svg|link=|22x22px]] КХДР | id="790" |120. [[Файл:Flag_of_Tunisia.svg|link=|22x22px]] [[Тунис]] (Төп) |- id="796" | id="797" |19. [[Файл:Flag_of_Burundi.svg|link=|22x22px]] Бурунди (Төп) | id="803" |53. [[Файл:Flag_of_Haiti.svg|link=|22x22px]] Гаити (Төп) | id="809" |87. [[Файл:Flag_of_Oman.svg|link=|22x22px]] Оман | id="814" |121. [[Файл:Flag_of_Turkmenistan.svg|link=|22x22px]] Төркмәнстан |- id="819" | id="820" |20. [[Файл:Flag_of_Cambodia.svg|link=|22x22px]] Камбоджа (Төп) | id="826" |54. Гондурас (Төп) | id="832" |88. [[Файл:Flag_of_Pakistan.svg|link=|22x22px]] Пакистан (Төп) | id="838" |122. [[Файл:Flag_of_Uganda.svg|link=|22x22px]] Уганда (Төп) |- id="844" | id="845" |21. [[Файл:Flag_of_Cameroon.svg|link=|22x22px]] Камерун (Төп) | id="851" |55. [[Файл:Flag_of_India.svg|link=|22x22px]] Һиндостан (Төп) | id="857" |89. [[Файл:Flag_of_Palestine.svg|link=|22x22px]] Фәләстин | id="862" |123. [[Файл:Flag_of_the_United_Arab_Emirates.svg|link=|22x22px]] БҒӘ (Төп) |- id="868" | id="869" |22. [[Файл:Flag of Cape Verde (10-17).svg|link=|22x22px]] Кабо-Верде | id="874" |56. [[Файл:Flag_of_Indonesia.svg|link=|22x22px]] Индонезия (Төп) | id="880" |90. [[Файл:Flag_of_Panama.svg|link=|22x22px]] Панама (Төп) | id="886" |124. [[Файл:Flag_of_Uruguay.svg|link=|22x22px]] Уругвай (Төп) |- id="892" | id="893" |23. [[Файл:Flag_of_the_Central_African_Republic.svg|link=|22x22px]] ҮАР (Төп) | id="899" |57. [[Файл:Flag_of_Iran.svg|link=|22x22px]] Иран (Төп) | id="905" |91. [[Файл:Flag_of_Papua_New_Guinea.svg|link=|22x22px]] Папуа-Яңы Гвинея | id="910" |125. [[Файл:Flag_of_Vanuatu.svg|link=|22x22px]] Вануату |- id="915" | id="916" |24. [[Файл:Flag_of_Chad.svg|link=|22x22px]] Чад (Төп) | id="922" |58. [[Файл:Flag_of_Iraq.svg|link=|22x22px]] Ираҡ (Төп) | id="928" |92. [[Файл:Flag_of_Paraguay.svg|link=|22x22px]] Парагвай (Төп) | id="934" |126. [[Файл:Flag_of_Venezuela.svg|link=|22x22px]] Венесуэла (Төп) |- id="940" | id="941" |25. [[Файл:Flag_of_Chile.svg|link=|22x22px]] Чили (Төп) | id="947" |59. [[Файл:Flag_of_Jamaica.svg|link=|22x22px]] Ямайка (Төп) | id="953" |93. [[Файл:Flag_of_Peru.svg|link=|22x22px]] Перу (Төп) | id="959" |127. [[Файл:Flag_of_Vietnam.svg|link=|22x22px]] Вьетнам (Төп) |- id="965" | id="966" |26. [[Файл:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|link=|22x22px]] [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] | id="971" |60. [[Файл:Flag_of_Jordan.svg|link=|22x22px]] Иордания (Төп) | id="977" |94. [[Файл:Flag_of_Philippines.svg|link=|22x22px]] Филиппин (Төп) | id="983" |128. [[Файл:Flag_of_Yemen.svg|link=|22x22px]] Йемен (Төп) |- id="989" | id="990" |27. [[Файл:Flag_of_Colombia.svg|link=|22x22px]] Колумбия (Төп) | id="996" |61. [[Файл:Flag_of_Kenya.svg|link=|22x22px]] Кения (Төп) | id="1002" |95. [[Файл:Flag_of_Qatar.svg|link=|22x22px]] [[Катар]] | id="1007" |129. [[Файл:Flag_of_Zambia.svg|link=|22x22px]] Замбия |- id="1012" | id="1013" |28. [[Файл:Flag_of_the_Comoros.svg|link=|22x22px]] Комор | id="1018" |62. [[Файл:Flag_of_Kuwait.svg|link=|22x22px]] Кувейт (Төп) | id="1024" |96. [[Файл:Flag_of_Rwanda.svg|link=|22x22px]] Руанда (Төп) | id="1030" |130. [[Файл:Flag_of_Zimbabwe.svg|link=|22x22px]] Зимбабве |- id="1035" | id="1036" |29. [[Файл:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|link=|22x22px]] КДР (Төп) | id="1042" |63. [[Файл:Flag_of_Laos.svg|link=|22x22px]] Лаос (Төп) | id="1048" |97. [[Файл:Flag_of_Saint_Kitts_and_Nevis.svg|link=|22x22px]] Сент-Китс һәм Невис |- id="1054" | id="1055" |30. [[Файл:Flag_of_the_Republic_of_the_Congo.svg|link=|22x22px]] Конго Республикаһы (Төп) | id="1061" |64. [[Файл:Flag_of_Lebanon.svg|link=|22x22px]] Ливан (Төп) | id="1067" |98. [[Файл:Flag_of_Saint_Lucia.svg|link=|22x22px]] Сент-Люсия |- id="1073" | id="1074" |31. [[Файл:Flag_of_Costa_Rica.svg|link=|22x22px]] Коста-Рика (Төп) | id="1080" |65. [[Файл:Flag_of_Lesotho.svg|link=|22x22px]] Лесото | id="1085" |99. [[Файл:Flag_of_Saint_Vincent_and_the_Grenadines.svg|link=|22x22px]] Сент-Винсент һәм Гренадиндар |- id="1091" | id="1092" |32. [[Файл:Flag_of_Côte_d'Ivoire.svg|link=|22x22px]] Кот-Д'Ивуар | id="1097" |66. [[Файл:Flag_of_Liberia.svg|link=|22x22px]] Либерия (Төп) | id="1103" |100. [[Файл:Flag_of_Samoa.svg|link=|22x22px]] Самоа |- id="1109" | id="1110" |33. [[Файл:Flag_of_Cuba.svg|link=|22x22px]] [[Куба]] | id="1115" |67. [[Файл:Flag_of_Libya.svg|link=|22x22px]] Ливия (Төп) | id="1121" |101. [[Файл:Flag_of_Sao_Tome_and_Principe.svg|link=|22x22px]] Сан-Томе һәм Принсипи |- id="1127" | id="1128" |34. [[Файл:Flag_of_Djibouti.svg|link=|22x22px]] Джибути | id="1133" |68. [[Файл:Flag_of_Madagascar.svg|link=|22x22px]] Мадагаскар (Төп) | id="1139" |102. [[Файл:Flag_of_Saudi_Arabia.svg|link=|22x22px]] Сәғүд Ғәрәбстаны (Төп) |- id="1146" | align="center" colspan="4" id="1147" |''(Төп)'' илдең Төркөмдө нигеҙләүҙә ҡатнашыуын һәм уның тәүге составына инеүен аңлата <br> Иҫкәрмәләр: 1. Ул саҡта Берләшкән Танганьика һәм Занзибар Республикаһы :::: 2. Элекке Югославия составында булған нигеҙләүсе илдәрҙең береһе |} === Рәсәй һәм G77 === 2014 йылдың июнендә Боливия президенты Эво Моралес, сираттағы «G77+Ҡытай» осрашыуын асҡанда сығыш яһап, Санта-Круста ([[Боливия]]), Рәсәйҙе «77 төркөмөнә» ҡушылырға саҡыра<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2014/06/15/1280311.html Росбалт: Лидер Боливии призвал распустить СБ ООН и пригласил Россию в G77] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180121184509/http://www.rosbalt.ru/main/2014/06/15/1280311.html |date=2018-01-21 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == <div class="references-small " id="cx1502" style="" data-source="1502" data-cx-state="source" data-cx-weight="570" contenteditable="true" data-cx-draft="true"> <references /> </div> == Һылтанмалар == * [http://www.g77.org Официальный сайт «Группы 77»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091019074406/http://www.g77.org/ |date=2009-10-19 }} * [http://www.globalautonomy.ca/global1/glossary_entry.jsp?id=OR.0044 Adam Sneyd, «Group of 77», in Globalization and Autonomy Online Compendium, edited by William D. Coleman and Nancy Johnson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071025040717/http://www.globalautonomy.ca/global1/glossary_entry.jsp?id=OR.0044 |date=2007-10-25 }} * [http://www.g77.org/doc/Joint%20Declaration.html «Совместная декларация семидесяти семи стран»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109080330/http://www.g77.org/doc/Joint%20Declaration.html |date=2021-01-09 }} * [http://www.g77.org/40/TD405r.pdf. Декларация министров по случаю сороковой годовщины Группы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:15 июнь]] [[Категория:Халыҡ-ара ойошмалар]] [[Категория:БМО]] [[Категория:Алфавит буйынса ойошмалар]] [[Категория:1964 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] 01mq65g6uptzts5nixwokex6q6bdj1c 0 94900 1301327 1276680 2026-07-23T04:20:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301327 wikitext text/x-wiki {{Рәсәй төбәктәре буйынса мәғлүмәт| |RuNm = Ярославль өлкәһе |OfNm1 = Ярославская область |FSFlag=[[Файл:Flag of Yaroslavl Oblast.svg|160px|Ярославль өлкәһе флагы]] |FSCoA=[[Файл:Coat of Arms of Yaroslavl Oblast (2011) full.svg|100px|Ярославль өлкәһе гербы]] |FlagLnk=Ярославль өлкәһе флагы |CoALnk=Ярославль өлкәһе гербы |FSMap = [[Файл:Map of Russia (2014–2022) - Yaroslavl Oblast.svg|350px|Ярославль өлкәһе]] |FSCtrWhat = Административ үҙәк |FSCtrNm = [[Ярославль]] |AreaRnk = 60-сы |WaterPrcnt = 9,9 |PopRnk = 42-се |PopQty = {{ Население | Ярославская область | тс }} |PopCtDate = {{ Население | Ярославская область | г }} |PopDens = {{ #expr: ({{ Население | Ярославская область | ч }} / {{ПлощадьРегионы|Ярославская область}}) round 2 }} кеше |GDPRnk = 37-се |FedDistrNm = [[Үҙәк федераль округы|Үҙәк]] |EcRegNm = Үҙәк |CadNo = 76 |HeadTtl = Губернатор |HeadNm = Сергей Николаевич Ястребов |LegislTtl = Өлкә Думаһы рәйесе |LegislNm =Михаил Васильевич Боровицкий |награды = {{орден Ленина|тип=регион}} }} '''Яросла́вль өлкәһе''' ({{lang-ru|Ярославская область}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] субъекты, [[Үҙәк федераль округ]] составына инә. Административ үҙәге — [[Ярославль]] ҡалаһы. == География == Ярославль өлкәһе Рәсәй Федерацияһының [[Владимир өлкәһе|Владимир]], [[Вологда өлкәһе|Вологда]], [[Иваново өлкәһе|Иваново]], [[Кострома өлкәһе|Кострома]], [[Мәскәү өлкәһе|Мәскәү]] һәм [[Тверь өлкәһе|Тверь]] өлкәләре менән сиктәш. Майҙаны — {{formatnum:{{ПлощадьРегионы|Ярославская область}}}} км². == Тарих == Ярославль өлкәһе 1936 йылдың 11 мартында ойошторолған. 1944 йылдың 13 авгусынан алып хәҙерге сиктәрендә. == Халҡы == <br /> {{ Население | Ярославская область | д }} Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, өлкә халҡы {{formatnum:{{ Население | Ярославская область | ч }}}} ({{ Население | Ярославская область | г }}) кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — {{ #expr: ({{ Население | Ярославская область | ч }} / {{ПлощадьРегионы|Ярославская область}}) round 2 }} кеше/км² ({{ Население | Ярославская область | г }}). Ҡала халҡы — {{#expr:({{ГородскоеНаселениеРегионы|Ярославская область|Столбцов=Безформат}} * 100 / {{ Население | Ярославская область | ч }}) round 2 }} % ({{ГородскоеНаселениеРегионы|Ярославская область|Столбцов=Год}}). Өлкә халҡының 98 % — Рәсәй Федерацияһы граждандары<ref name=p2010>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322063857/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |date=2014-03-22 }}</ref>. Башлыса [[урыҫтар]] (96 %) йәшәй<ref name=p2010/>. Ярославль өлкәһендә [[2002 йыл]]да — 397 [[Башҡорттар|башҡорт]] йәшәгәне теркәлгән<ref>[http://www.perepis2002.ru/ct/html/TOM_04_03_1.htm Перепись населения 2002. Том 4 — «Национальный состав и владение языками, гражданство». 3. Население по национальности и владению русским языком по субъектам Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070217111808/http://www.perepis2002.ru/ct/html/TOM_04_03_1.htm |date=2007-02-17 }}</ref>. [[Файл:2008 Stamp of Russia. Russia Regions - Yaroslavl Region.jpg|200 px|right|thumb|Рәсәй почта маркаһы, 2008 йыл]] == Билдәле шәхестәр == * [[Мухин Виктор Сергеевич]] (16.02.1938), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2002), техник фәндәр докторы (1975), профессор (1978). РСФСР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1982), БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). Сығышы менән Рыбинск ҡалаһынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9679-mukhin-viktor-sergeevich Башҡорт энциклопедияһы — Мухин Виктор Сергеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421083823/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9679-mukhin-viktor-sergeevich |date=2016-04-21 }}{{V|15|02|2018}}</ref>. == Административ-территориаль бүленеш == Өлкә территорияһында 100 муниципаль берәмек, шул иҫәптән 3 ҡала округы, 17 муниципаль район, 10 ҡала биләмәһе һәм 70 ауыл биләмәһе бар<ref>[http://www.adm.yar.ru/duma/zased/090929/z_09_053.htm Закон Ярославской области от 29 сентября 2009 года «О внесении изменений в законодательные акты об административно-территориальном устройстве и муниципальных образованиях Ярославской области»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103110556/http://www.adm.yar.ru/duma/zased/090929/z_09_053.htm |date=2013-11-03 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''Кодола О. Е.'' История Ярославской области. — Ярославль: Тур, 2008. — 160 с. — (История России) ISBN 978-5-7378-0091-8 * ''Марасанова В. М.'' Летопись Ярославля: 1010—2010. С-Пб.: Морской Петербург, 2007. — 360 с. * ''Марасанова В. М.'' Ярославский край в XVIII веке: Учеб. пособие. — Ярославль, 1997. — 65 с. * ''Марасанова В. М.'' Ярославский край в XIX веке: Учеб. пособие. — Ярославль: Б/и, 2001. — 115 c. ISBN 5-8397-0177-7 * {{книга|автор=Рязанцев Н. П., Салова Ю. Г.|заглавие=[http://yagpuist.ucoz.ru/_ld/0/72_bIg.doc История Ярославского края (1930—2005 гг.): учебное пособие для учащихся средних общеобразовательных учебных заведений]|место=Ярославль, Рыбинск|издательство=Б/и, Рыбинский Дом печати|год=2005|страниц=277|isbn=5-88697-134-3}} * Ярославский край. Сборник документов по истории края (XI век — 1917 год). — Ярославль, Верхне-Волжское книжное издательство, 1972. == Һылтанмалар == {{Викиһаҡлағыс|Category: Yaroslavl Oblast‎}} * [https://city-yaroslavl.ru/ Официальный портал города] * [https://yaroslavl.jsprav.ru/ Справочник организаций Ярославля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712112156/https://yaroslavl.jsprav.ru/ |date=2021-07-12 }} * [http://demetra.yar.ru/ Проект «Деметра/Ярославика» — краеведение в Ярославской области] * [http://topoatlas.narod.ru/76_2/index.html Топографические атласы. Ярославская область] {{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}} [[Категория:Ярославль өлкәһе| ]] 4ydq1jhqxieib8k80jpm6zzbm6eq1o8 0 95753 1301282 950615 2026-07-21T10:56:04Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Naval_Ensign_of_Sweden.svg" рәсеме урынына [[Рәсем:Naval_ensign_of_Sweden.svg|Naval_ensign_of_Sweden.svg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: [[:c:COM:FR|File renamed]]: 1301282 wikitext text/x-wiki {{Историческое государство |название = Изге Рим империяһы |самоназвание = {{lang-la|Sacrum Imperium Romanum}}<br />{{lang-de|Heiliges Römisches Reich}} |статус = Империя |гимн =Рәсми гимн юҡ<br />'''[[Гимн Австро-Венгрии|Gott erhalte Franz den Kaiser]]''' <small>(1797 - 1806)</small><br /><small>{{lang-ru|Боже, храни императора Франца}}</small> |флаг = Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1400-1806).svg |описание_флага = Флаг <small>(1400 - 1806)</small> |герб = Holy Roman Empire Arms-double head.svg |описание_герба = Герб |карта = HRR.gif |описание = 962 — 1806 йылдарҙа Изге Рим империяһы территорияһы |p1 = Германия короллеге |flag_p1 =https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE |p2 = Италия (урта бауаттарҙағы кореллек) |flag_p2 =https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%A0%D0%B8%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F |p3 = Бургунд короллеге |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |образовано = 962 |ликвидировано = 1806 |s1 = Австрия империяһы |flag_s1 = Flag of the Habsburg Monarchy.svg |s2 = Пруссия кореллеге |flag_s2 = Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg |s3 = Рейн Союзы |flag_s3 = |s4 = Саксония кореллеге |flag_s4 = State flag of Saxony before 1815.svg |s5 = Ольденбург герцоглығы |flag_s5 = Flag of Oldenburg (Scandinavian Cross).svg |s6 = Гольштейн герцоглығы |flag_s6 = Merchant Ensign of Holstein-Gottorp (Lions dexter).svg |s7 = Гамбург |flag_s7 = Flag of Hamburg.svg |s8 = Рёйсс кенәзлеге |flag_s8 = Flagge Fürstentum Reuß ältere Linie.svg |s9 = Мекленбург-Шверин герцоглығы |flag_s9 = Flagge Großherzogtümer Mecklenburg.svg |s10 = Швед Померания |flag_s10 = Naval ensign of Sweden.svg |s11 = Вальдек кенәзлеге |flag_s11 = Flag of Waldeck before 1830.svg |s12 = Саксен-Веймар герцоглығы |flag_s12 = State flag of Saxony before 1815.svg |s13 = Саксен-Гота-Альтенбург герцоглығы |flag_s13 = Flag of Sachsen-Gotha-Altenburg.svg |s14 = Анхальт-Дессау герцоглығы |flag_s14 = Flag of Anhalt Duchies.png |s15 = Анхальт-Кётен герцоглығы |flag_s15 = Flag of Anhalt Duchies.png |девиз = |столица = '''[[Рим]]''' (формаль рәүештә)<br /><small>'''[[Вена]]'''<br />(1483 - 1806 йылдарҙа император резеденцияһы)<br />'''[[Регенсбург]]'''<br />(1663 - 1806 йылдарҙа Рейхстаг ултырыштар урыны)<br />'''[[Прага]]'''<br />(1346 - 1437; 1583 - 1611)</small> |города = |язык = [[Латин теле|латынь]], [[Немец теле|немец]], [[Итальян теле|итальян]], [[чех теле|чех]], [[Венгр теле|венгр]], [[поляк теле|поляк]] |валюта = [[Дукат (аҡса)|Герман дукаты]] |дополнительный_параметр = [[Парламент]] |содержимое_параметра = [[Рейхстаг (Изге Рим империяһы)|Рейхстаг]] |площадь = |население = 17,000,000 кеше (1550 й) |форма_правления = Һайлап ҡуйылған [[монархия]] |династия = 14 династия, 3 вәкил |титул_правителей = Император |правитель1 = Бөйөк Оттон I <small>''(беренсе)''</small> |год_правителя1 = 962 - 973 |титул_правителей2 = |правитель2 = Франц II <small>''(һуңғы)''</small> |год_правителя2 = 1792 - 1806 |титул_правителей3 = |правитель3 = |год_правителя3 = |титул_правителей4 = |правитель4 = |год_правителя4 = |титул_правителей5 = |правитель5 = |год_правителя5 = |титул_правителей6 = |правитель6 = |год_правителя6 = |религия = [[Католицизм]] (императорҙар)<br /> [[Лютеранлыҡ]], [[кальвинизм]] (айырым кенәзлектәр) |дополнительный_параметр1 = |содержимое_параметра1 = |Этап1 = Оттон I Рим императоры тип иғлан ителә |Дата1 =2 февраль |Год1 =962 |Этап2 =Аугсбург килешеүе |Дата2 =25 сентябрь |Год2 =1555 |Этап3 =Вестфаль килешеүе |Дата3 =24 октябрь |Год3 =1648 |Этап4 =Франц II-нең баш тартыуы |Дата4 =6 август |Год4 =1806 |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дополнительный_параметр2 = |содержимое_параметра2 = |до = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |после = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |прим = }} '''Изге Рим империяһы''' (1512 йылдан — '''Герман милләтенең Изге Рим империяһы'''; {{Ҡалып:Lang-la|Sacrum Imperium Romanum Nationis Germanicae}} йәки Sacrum Imperium Romanum Nationis Teutonicae, {{Ҡалып:Lang-de|Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation}}) — 962 йылдан алып [[1806 йыл]]ға тиклем йәшәп килгән һәм [[Европа]]<nowiki/>ның күп биләмәләрен берләштергән дәүләт-ара берәмек. Иң юғары үҫеш мәлендә империяға уның үҙәге булған [[Германия]], төньяҡ һәм үҙәк [[Италия]], [[Нидерланд]], [[Чехия]], [[Франция|Францияның]] ҡайһы бер региондары инә. [[1134]] йылдан алып Германия, Италия, [[Бургундия короллеге|Бургундия короллектәренән]] торған. [[1135]] йылдан империя составына [[Чехия короллеге]] инә, уның империялағы статусы [[1212]] йылда ғына рәсмиләштерелә. Империяға [[962]] йылда [[Көнсығыш Франк короллеге|Көнсығыш Франк короле]] [[Бөйөк Оттон I]] нигеҙ һала һәм ул боронғо [[Рим империяһы]] һәм [[Бөйөк Карл|Бөйөк Карлдың]] [[Франк империяһы]] дауамы булып иҫәпләнә. Империяның бөтә тарихы дауамында үҙәк хакимлығы көсһөҙ булған, бер нисә йөҙ территориаль-дәүләт берәмектәрен берләштергән ҡатмарлы феодаль иерархик ҡоролош була. Империя башында ''император'' тора. Император титулы нәҫел буйынса күсмәй, ә ''курфюрстар'' коллегияһы һайлауҙары нигеҙендә тәғәйенләнә. Император хакимлығы бер ҡасан да абсолют булмай һәм Германияның юғары аристократияһы тарафынан, ә XV быуат аҙағынан империяның төп ҡатламы мәнфәғәтен яҡлаусы ''рейхстаг'' тарафынан сикләнә. Үҙ үҫешенең тәүге осоронда империя феодаль-теократик дәүләт була, ә императорҙар юғары властҡа христиан дине аша өлгәшергә тырыша. Папа хакимлыгының көсәйеүе һәм Италияны яулау өсөн барған күп быуаттарға һуҙылған көрәш, Германияла биләмәләр кенәздәренең ҡеүәте артыу империяла үҙәк властың көсһөҙләнеүенә килтерә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Балакин В. Д.'' Творцы Священной Римской империи. — М.: Молодая гвардия, 2004. — 356 с. — (Жизнь замечательных людей: Серия биографий; Вып. 1095 (895)). — 5000 экз. — ISBN 5-235-02660-8. * ''Брайс Дж.'' Священная Римская империя. — М., 1891. * ''Бульст-Тиле Мария Луиза, Йордан Карл, Флекенштейн Йозеф.'' Священная Римская империя: эпоха становления / Пер. с нем. Дробинской К. Л., Неборской Л. Н. под редакцией Ермаченко И. О. — СПб.: Евразия, 2008. — 480 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-8071-310-9. * Властные институты и должности в Европе в Средние века и раннее Новое время / отв. ред. Т. П. Гусарова. — М.: КДУ, 2011. — 600 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-98227-773-2. * Всемирная история. Т. 3—5 — М., 1957. * ''Грёссинг З.'' Максимилиан I / Пер. с нем. Е. Б. Каргиной. — М.: АСТ, 2005. — 318 с. — (Историческая библиотека). — 5 000 экз. — ISBN 5-17-027939-6. * ''Егер О.'' Всемирная история: в 4 томах. — СПб.: Специальная литература, 1997. — Т. 2: Средние века. — 690 с. — 5 000 экз. — ISBN 5-87685-085-3. * ''Егер О.'' Всемирная история: в 4 томах. — СПб.: Полигон; М.: АСТ, 1999. — Т. 3: Новая история. — 719 с. — 5 000 экз. — ISBN 5-17-003141-6. * ''Егер О.'' Всемирная история: в 4 томах. — СПб.: Полигон; М.: АСТ, 2002. — Т. 4: Новейшая история. — 768 с. — 5 000 экз. — ISBN 5-89173-043-X. * ''Галанза П. Н. ''Феодальное государство и право Германии. — М., 1963. * ''Колесницкий Н. Ф.'' «Священная Римская империя»: притязания и действительность. — М.: Наука, 1977. — 200 с. — (Академия наук СССР. Научно-популярная серия). * ''Прокопьев А. Ю.'' Германия в эпоху религиозного раскола: 1555—1648. — СПб, 2002. ISBN 5-93762-014-3. * ''Рапп Ф.'' Священная Римская империя германской нации. — СПб.: Евразия, 2009. — ISBN 978-5-8071-0327-7. * ''Хёфер М.'' Император Генрих II. — М.: Транзиткнига, 2006. — ISBN 5-9578-2270-1. * ''Шиндлинг А., Циглер В.'' Кайзеры. — Ростов-на-Дону, 1997. ISBN 5-222-000222-2 * ''Angermeier, H.'' Reichsreform 1410—1555. — München, 1984. ISBN 3-406-30278-5. * ''Hartmann, P. C.'' Das Heilige Römische Reich deutscher Nation in der Neuzeit 1486—1806. — Stuttgart 2005. ISBN 3-15-017045-1. * ''Herbers, K., Neuhaus, H.'' Das Heilige Römische Reich — Schauplätze einer tausendjährigen Geschichte (843—1806). — Köln, Weimar 2005. ISBN 3-412-23405-2. * ''Press V.'' Kriege und Krise. Deutschland 1600—1715. — München, 1991. * ''Prietzel, M.'' Das Heilige Römische Reich im Spätmittelalter. — Darmstadt, 2004. ISBN 3-534-15131-3. * ''Rapp, F.'' Svatá říše římská národa německého. — Praha, 2007. * ''Schmidt, G.'' Geschichte des Alten Reiches. Staat und Nation in der Frühen Neuzeit 1495—1806. — München, 1999. ISBN 3-406-45335-X. * ''Schindling, A.'' Walter Ziegler (Hrsg.): Die Kaiser der Neuzeit 1519—1806. — München 1990. ISBN 3-406-34395-3. * ''Schindling A.'' Der Westfälische Frieden und der Reichstag // Politische Ordnungen und soziale Kräfte im alten Reich. — Wiesbaden: Hermann Weber, 1980. * ''Wesel, U.'' Geschichte des Rechts. Von den Frühformen bis zur Gegenwart. — München, 2001. {{roma-stub}} [[Категория:Европа тарихи дәүләттәре]] [[Категория:Чехия тарихы]] [[Категория:Изге Рим империяһы]] [[Категория:Һайлау монархияһы]] 9qx80rk932bc3urazrk3alrzkh4pwfx 0 97733 1301296 556115 2026-07-21T15:38:43Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Timor_See.jpg" рәсеме урынына [[Рәсем:Timor_Sea.jpg|Timor_Sea.jpg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious 1301296 wikitext text/x-wiki {{Море |Название = Тимор диңгеҙе |Изображение = Timor Sea.jpg |Подпись = |Координаты = 11/32/3/S/126/1/35/E |CoordScale = 5000000 |Расположение = [[Австралия (ҡитға)|Австралия]] һәм [[Океания]] |Длина = |Ширина = |Площадь = 432 мең |Объём = |Длина береговой линии = |Наибольшая глубина = 3300 |Средняя глубина = 435 |Площадь водосбора = |Впадающие реки = |Категория на Викискладе = }} '''Тимор диңгеҙе''' ({{lang-id|Laut Timor}}, {{lang-pt|Mar Timor}} — хәнәүәт диңгеҙ) — [[Һинд океаны]] диңгеҙе. [[Австралия (ҡитға)|Австралия]] ҡитғаһы һәм [[Тимор]] утрауы араһында урынлашҡан. Акватория майҙаны — 432 мең км². Башлыса 250 метрҙан аҙыраҡ тәрәнлектәр өҫтөнлөк итә, максималь тәрәнлеге — 3300 метр. Диңгеҙҙең иң ҙур ҡултыҡтары — Жозеф-Бонапарт һәм Ван-Димен. Тимор диңгеҙе һыуҙары [[Австралия]], [[Көнсығыш Тимор]] һәм [[Индонезия]] илдәренең ярҙарын йыуа. Диңгеҙҙә байтаҡ ҡына углеводород запастары бар. 2009 йылда аҙаҡҡы 25 йыл эсендә иң ҙур нефть түгелеү осрағы теркәлә.<ref name="mosfsp">{{Cite news |url=http://www.theaustralian.com.au/business/montara-oil-spill-firm-seeks-permission-for-more-drills/story-e6frg8zx-1226046540339 |title=Montara oil spill firm seeks permission for more drills |author=Andrew Burrell |accessdate=22 May 2011 |date=29 April 2011 |newspaper=The Australian |publisher=News Limited }}</ref> == География == [[Файл:Oil Slick in the Timor Sea September-2009.jpg|thumb|220px|Тимор диңгеҙендәге нефть табы Монтара нефть скважинаһындағы авария һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. 2009 йылдың 21 авгусынан 3 сентябренә ҡәҙәр скважинанан көн һайын диңгеҙгә 400 баррель нефть түгелә.]] Тимор диңгеҙе [[Австралия (ҡитға)|Австралия]] ҡитғаһы һәм [[Тимор]] утрауы араһында урынлашҡан. Көнбайышта диңгеҙ — [[Һинд океаны]], ә көнсығышта — [[Арафур диңгеҙе]] һыуҙары менән ҡушыла. Төп порты — Дарвин ([[Австралия]]). Диңгеҙҙең күп өлөшөн бихисап һай урындары, эре атоллдар һәм мәрйен рифтары менән бергә Сахул ҡитға һайлығы биләй. Иң ҙур утрауҙары — Батерст, Мелвилл. Төньяҡ өлөшөндә Ява (Зонд) уйпатының дауамы булып торған Тимор уйпаты урынлашҡан. Уйпат тирәһе әүҙем сейсмик зонаһы булып тора. == Климат == [[Файл:TC Floyd 22 mar 2006 0235Z.jpg|thumb|right|220px|Тимор диңгеҙе өҫтөндә Флойд тропик циклоны, 2006 йыл]] Тимор диңгеҙ климаты субэкваториаль муссонлы. Һай тропик диңгеҙ булғанға күрә бынды йыш ҡына тропик тайфундар барлыҡҡа килә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{ocean-stub}} [[Категория:Тимор диңгеҙе]] [[Категория:Һинд океаны диңгеҙҙәре]] 3x48v7i4rakrdyazpq4bt0jd9bd63yz 0 115193 1301275 1178377 2026-07-21T02:48:15Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Egyptian_Pyramid.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 2 July 2026. 1301275 wikitext text/x-wiki {{произведение искусства |тип = Скульптура композицияһы |файл = |размер = 300px |название = Мысыр пирамидаһы |оригинал = |автор = Лындин Дмитрий Васильевич |год = [[2008]] |материал = Бронза |техника = формаға ҡойоу |высота = |ширина = |местонахождение = Таганрог, Петров урамы, [[Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы (Таганрог)]]. |музей = }} '''«Мысыр пирамидаһы» скульптура композицияһы ''' — [[Чехов Антон Павлович|А. П. Чеховтың]] «Каштанка» хикәйәһе буйынса Таганрогта скульптор Дмитрий Лындин эшләгән скульптура композицияһы<ref name="О финансовых вливаниях">''[//ru.wikipedia.org/wiki/Пилипенко,_Галина_Анатольевна Пилипенко Г.]'' [http://www.rostovnews.net/2009/07/16/2009-07-16-12-03-34/ О финансовых вливаниях] // www.rostovnews.net. — 2009. — 16 июля.</ref>. == Скульптура композицияһы == Скульптура композицияһы бронзаны формаға ҡойоу техникаһында башҡарылған. Ул хикәйәләге сусҡа Хавронья Ивановна, ҡаҙ Иван Иванович, бесәй Федор Тимофеевич, Каштанка ҡатнашлығында эшләнгән «Мысыр пирамидаһы» цирк номерын кәүҙәләндерә<ref name="Жемчужины Таганрога">''Ренжигло А.'' Жемчужины Таганрога // Таганрогская правда. — 2012. — 10 апр.</ref>. Тәпәш гранит постаментҡа ҡуйылған композицияның тирә-яғына төҫлө плиткалар һалынған һәм ул цирк аренаһын хәтерләтә. Скульптура композицияһы балалар уйнағанда ҡурҡыныс тыуҙырмаһын өсөн хәүефһеҙлек сараларын иҫәпкә алып эшләнгән. [[Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы (Таганрог)|Горький исемендәге парк]]ка ингәндәге майҙанға урынлаштырылған. Композицияны эшләү өсөн 150 кг балауыҙ (балауыҙ моделе), 1000 кг формалау ҡатнашмаһы, 1000 кг «Бр ОЦС 555» сәнғәт бронзаһы файҙаланыла. Ҡойолған бронза фигуралары сүкелә, шымартыла, ялтыратыла һәм яһалма патинлаштырыла. Композицияны эшләү, урынлаштырыу һәм тирә-яғын төҙөкләндереү өсөн барлығы 1 061,0 мең һум китә<ref>''Собств. корр.'' [http://www.mintrud.donland.ru/Default.aspx?pageid=90253 Скульптурная композиция «Египетская пирамида»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305042024/http://www.mintrud.donland.ru/Default.aspx?pageid=90253 |date=2016-03-05 }} // www.mintrud.donland.ru. — 2010. — 18 сент.</ref>. == Тарихы == Һәйкәл[[2008 йыл| 2008 йылдың 1 сентябрендә, Белем көнөндә]] асыла. == Ҡыҙыҡлы факттар == * Таганрог халҡында Дмитрий Лындиндың эше ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра, хатта ҡала мэры Николай Федянин шәхсән уның оҫтаханаһына килеп, конкурста еңгән проекттың эше нисек барғаны менән ҡыҙыҡһына<ref>''Каминская М.'' [http://www.nvgazeta.ru/culture/3730.html И сейчас, и потом Коробейник с Котом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130310045727/http://www.nvgazeta.ru/culture/3730.html |date=2013-03-10 }} // Наше время. — 2011. — 11 февр.</ref>. * «Мысыр пирамидаһын» урынлаштырыылған көндө ҡала халҡы араһында яңы традиция тыуа: улар теләк үтәлһен өсөн сусҡаның моронон ышҡып, уның асыҡ ауыҙына тәңкә һала. Һуңғараҡ йәш вандалдар, йыйылған аҡсаны тимерсыбыҡтан эшләнгән ҡулайлама ярҙамында алыу маҡсатында, сусҡаның моронон соҡоп тәрәнәйтә. == Сығанаҡтар == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Таганрогтың иҫтәлекле урындары]] rt45fljdbwk919s1l2x6v4to8gg8mq6 0 127958 1301283 757589 2026-07-21T12:54:25Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "The_Soviet_Union_1937_CPA_574_stamp_(Arms_of_Azerbaijan).jpg" рәсеме урынына [[Рәсем:The_Soviet_Union_1938_CPA_574_stamp_(Arms_of_Azerbaijan).jpg|The_Soviet_Union_1938_CPA_57 1301283 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әзербайжан ССР-ы гербы''' ({{lang-az|Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının Dövlət gerbi}}) — 1931—1991 йылдарҙа [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы]]ның дәүләт символы. [[Әзербайжан ССР-ы]] [[Әзербайжан ССР-ы флагы|Флагы]] һәм [[Әзербайжан ССР-ы гимны|Гимны]] кеүек үк, дәүләт символы булып һанала. == Тасуирлау == Гербта милли [[Әзербайжан ССР-ы]] Флагындағы тѳҫтәр ҡулланылған. == Герб филателияла == <center> <gallery caption="" widths="250px" heights="180px"> The Soviet Union 1938 CPA 574 stamp (Arms of Azerbaijan).jpg|<small>[[1937]]</small> 1967 CPA 3517.jpg|<small>[[1967]]</small> The Soviet Union 1970 CPA 3865 stamp (Azerbaijan Soviet Socialist Republic (Established on 1920.04.28)).jpg|<small>[[1970]]</small> </gallery> </center> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == *[[Әзербайжан ССР-ы гимны]] *[[Әзербайжан гербы]] == Һылтанмалар == * Державні герби і прапори СРСР та союзних Раянських Соціалістичних республік: Комплект плакатів / Автор-упоряник В. І. Стадник, ред. Н. Г. Несин, худ. ред. Ю. Г. Їжакевич, тех. ред. С. М. Скуратова, кор. Н. М. Сидорова. — {{К.}}: Політвидав України, 1982.{{ref-uk}} * [http://www.azerbaijans.com/content_650_en.html Национальные эмблемы Азербайджанской ССР]{{ref-en}} * [http://www.heraldicum.ru/azerbaij/azssr.htm Гербы. Азербайджанская ССР] // Heraldicum.ru * [http://www.heraldicum.ru/azerbaij/texts/1931_const.jpg О гербе и флаге Азербайджанской Социалистической Советской Республике. Из Конституции 1931 г.] // Heraldicum.ru [[Категория:Әзербайжан]] suu4o5oz31r2hmjbcofbi333kko55g0 0 129990 1301288 1277453 2026-07-21T13:39:49Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Flag_of_Cape_Verde.svg" рәсеме урынына [[Рәсем:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg|Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: [[:c:COM:FR|File rename 1301288 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Милли олимпия комитеты '''({{lang-ru|Национальный олимпийский комитет}}, '''НОК''') — халыҡ-ара олимпия хәрәкәтендә ҡатнашҡан илдең вәкиллекле ойошмаһы. Илдәге олимпия хәрәкәтенең етәксе органы. Илдең Милли олимпия комитеты Халыҡ-ара олимпия комитеты ('''МОК)''' тарафынан рәсми танылһа ғына, был ил  Олимпия уйындарында ҡатнашырға хоҡуҡлы була.  Милли олимпия комитеты составына  олимпия спорт төрҙәренең 5 милли федерацияһы инһә генә, был милли олимпия комитеты рәсми таныла ала.  Һәр Милли олимпия комитеты үҙе урынлашҡан ҡитғаның Милли олимпия комитеттары ассоциацияһына ('''АНОК''') инә: {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Ассоциация ! Акроним ! colspan="2" |Донъя картаһында |- |Африканың милли олимпия комитеттары ассоциацияһы | align="center" | '''АНОКА''' | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Африка | rowspan="5" |[[Файл:Association_of_National_Olympic_Committees.svg|400x400пкс]] |- |Панамерика спорт ойошмаһы | align="center" | '''ПАСО''' | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Америка |- |Азияның олимпия советы | align="center" |'''ОСА''' | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Азия |- |[[Европа олимпия комитеттары]] | align="center" | '''ЕОК''' | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Европа |- |Океанияның милли олимпия комитеттары | align="center" | '''НОКО''' | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Океания |} Милли олимпия комитеттары кәм тигәндә ике йылға бер тапҡыр Милли олимпия комитеттары ассоциацияһы сиктәрендә халыҡ-ара олимпия хәрәкәтендәге эш-ғәмәлдәрҙе көйләү һәм туплау йәһәтенән тәжрибә уртаҡлашыу маҡсатында  бергә йыйыла. == Африка == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Ил ! Код ! Милли олимпия комитеты ! Ойошторолоу йылы/ <br> МОК таныуы ! Сығанаҡ |- |[[Файл:Flag_of_Algeria.svg|ссылка=Алжир|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Algeria.svg|ссылка=Алжир|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Алжир]]</span></span> |ALG |Алжирҙың олимпия комитеты |1963/1964 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=ALG] |- |[[Файл:Flag_of_Angola.svg|ссылка=Ангола|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Angola.svg|ссылка=Ангола|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Ангола]]</span></span> |ANG |Анголаның олимпия комитеты |1979/1980 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=ANG] |- |[[Файл:Flag_of_Benin.svg|ссылка=Бенин|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Benin.svg|ссылка=Бенин|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Бенин]]</span></span> |BEN |Бениндың милли олимпия һәм спорт комитеты |1962 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=BEN] |- |[[Файл:Flag_of_Botswana.svg|ссылка=Ботсвана|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Botswana.svg|ссылка=Ботсвана|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Ботсвана]]</span></span> |BOT |Ботсвананың милли олимпия комитеты |1978/1980 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=BOT] |- |[[Файл:Flag_of_Burkina_Faso.svg|ссылка=Буркина-Фасо|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Burkina_Faso.svg|ссылка=Буркина-Фасо|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Буркина-Фасо]]</span></span> |BUR |Буркина-Фасоның милли олимпия һәм спорт комитеты |1965/1972 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=BUR] |- |[[Файл:Flag_of_Burundi.svg|ссылка=Бурунди|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Burundi.svg|ссылка=Бурунди|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Бурунди]]</span></span> |BDI |Бурундиҙың милли олимпия комитеты |1990/1993 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=BDI] |- |[[Файл:Flag_of_Cameroon.svg|ссылка=Камерун|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Cameroon.svg|ссылка=Камерун|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Камерун]]</span></span> |CMR |Comite National Olympique et Sportif du Cameroun |1963 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=CMR] |- |[[Файл:Flag of Cape Verde (10-17).svg|ссылка=Кабо-Верде|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag of Cape Verde (10-17).svg|ссылка=Кабо-Верде|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Кабо-Верде]]</span></span> |CPV |Кабо-Верденың олимпия комитеты |1989/1993 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=CPV] |- |[[Файл:Flag_of_the_Central_African_Republic.svg|ссылка=Центральноафриканская_Республика|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Central_African_Republic.svg|ссылка=Центральноафриканская_Республика|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Көньяҡ Африка Республикаһы]]</span></span> |CAF |Comite National Olympique et Sportif Centrafricain |1964/1965 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=CAF] |- |[[Файл:Flag_of_Chad.svg|ссылка=Чад|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Chad.svg|ссылка=Чад|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Чад]]</span></span> |CHA |Comite Olympique et Sportif Tchadien |1963/1964 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=CHA] |- |[[Файл:Flag_of_the_Comoros.svg|ссылка=Коморы|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Comoros.svg|ссылка=Коморы|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Комор]]</span></span> |COM |Comite Olympique et Sportif des Iles Comores |1979/1993 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=COM] |- |[[Файл:Flag_of_the_Republic_of_the_Congo.svg|ссылка=Республика_Конго|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Republic_of_the_Congo.svg|ссылка=Республика_Конго|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Конго Республикаһы]]</span></span> |CGO |Comite National Olympique et Sportif Congolais |1964 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=CGO] |- |[[Файл:Flag_of_Côte_d'Ivoire.svg|ссылка=Кот-д’Ивуар|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Côte_d'Ivoire.svg|ссылка=Кот-д’Ивуар|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Кот-д’Ивуар]]</span></span> |CIV |Comite National Olympique de Cote d’Ivoire |1962/1963 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=CIV] |- |[[Файл:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|ссылка=Демократическая_Республика_Конго|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|ссылка=Демократическая_Республика_Конго|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Конго Демократик Республикаһы]]</span></span> |COD |Comite Olympique Congolais |1963/1968 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=COD] |- |[[Файл:Flag_of_Djibouti.svg|ссылка=Джибути|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Djibouti.svg|ссылка=Джибути|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Джибути]]</span></span> |DJI |Comite National Olympique Djiboutien |1983/1984 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=DJI] |- |[[Файл:Flag_of_Egypt.svg|ссылка=Египет|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Egypt.svg|ссылка=Египет|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Мысыр]]</span></span> |EGY |Мысырҙың олимпия комитеты |1910 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=EGY] |- |[[Файл:Flag_of_Equatorial_Guinea.svg|ссылка=Экваториальная_Гвинея|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Equatorial_Guinea.svg|ссылка=Экваториальная_Гвинея|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Экватор Гвинеяһы]]</span></span> |GEQ |Comite National Olympique Equato-Guineen |1980/1984 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=GEQ] |- |[[Файл:Flag_of_Eritrea.svg|ссылка=Эритрея|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Eritrea.svg|ссылка=Эритрея|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Эритрея]]</span></span> |ERI |Эритреяның олимпия комитеты |1996/1999 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=ERI] |- |[[Файл:Flag_of_Ethiopia.svg|ссылка=Эфиопия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Ethiopia.svg|ссылка=Эфиопия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Эфиопия]]</span></span> |ETH |Эфиопияның олимпия комитеты |1948/1954 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=ETH] |- |[[Файл:Flag_of_Gabon.svg|ссылка=Габон|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Gabon.svg|ссылка=Габон|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Габон]]</span></span> |GAB |Габондың олимпия комитеты |1965/1968 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=GAB] |- |[[Файл:Flag_of_The_Gambia.svg|ссылка=Гамбия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_The_Gambia.svg|ссылка=Гамбия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Гамбия]]</span></span> |GAM | Гамбияның милли олимпия комитеты |1972/1976 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=GAM] |- |[[Файл:Flag_of_Ghana.svg|ссылка=Гана|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Ghana.svg|ссылка=Гана|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Гана]]</span></span> |GHA |Ghana Olympic Committee |1952 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=GHA] |- |[[Файл:Flag_of_Guinea.svg|ссылка=Гвинея|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Guinea.svg|ссылка=Гвинея|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Гвинея]]</span></span> |GUI | Гвинеяның милли олимпия һәм спорт комитеты |1964/1965 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=GUI] |- |[[Файл:Flag_of_Guinea-Bissau.svg|ссылка=Гвинея-Бисау|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Guinea-Bissau.svg|ссылка=Гвинея-Бисау|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Гвинея-Бисау]]</span></span> |GBS |Comite Olimpico da Guine-Bissau |1992/1995 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=GBS] |- |[[Файл:Flag_of_Kenya.svg|ссылка=Кения|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Kenya.svg|ссылка=Кения|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Кения]]</span></span> |KEN |Кенияның олимпия комитеты |1955 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=KEN] |- |[[Файл:Flag_of_Lesotho.svg|ссылка=Лесото|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Lesotho.svg|ссылка=Лесото|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Лесото]]</span></span> |LES |Lesotho National Olympic Committee |1971/1972 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=LES] |- |[[Файл:Flag_of_Liberia.svg|ссылка=Либерия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Liberia.svg|ссылка=Либерия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Либерия]]</span></span> |LBR |Liberia National Olympic Committee |1954/1955 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=LBR] |- |[[Файл:Flag_of_Libya.svg|ссылка=Ливия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Libya.svg|ссылка=Ливия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Ливия]]</span></span> |LBA |Ливияның олимпия комитеты |1962/1963 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=LBA] |- |[[Файл:Flag_of_Madagascar.svg|ссылка=Мадагаскар|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Madagascar.svg|ссылка=Мадагаскар|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Мадагаскар]]</span></span> |MAD |Comite Olympique Malgache |1963/1964 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=MAD] |- |[[Файл:Flag_of_Malawi.svg|ссылка=Малави|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Malawi.svg|ссылка=Малави|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Малави]]</span></span> |MAW |Olympic and Commonwealth Games Association of Malawi |1968 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=MAW] |- |[[Файл:Flag_of_Mali.svg|ссылка=Мали|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Mali.svg|ссылка=Мали|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Мали]]</span></span> |MLI |Comite National Olympique et Sportif du Mali |1962/1963 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=MLI] |- |[[Файл:Flag_of_Mauritania.svg|ссылка=Мавритания|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Mauritania.svg|ссылка=Мавритания|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Мавритания]]</span></span> |MTN |Comite National Olympique et Sportif Mauritanien |1962/1979 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=MTN] |- |[[Файл:Flag_of_Mauritius.svg|ссылка=Маврикий|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Mauritius.svg|ссылка=Маврикий|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Маврикий]]</span></span> |MRI |Mauritius Olympic Committee |1971/1972 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=MRI] |- |[[Файл:Flag_of_Morocco.svg|ссылка=Марокко|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Morocco.svg|ссылка=Марокко|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Марокко]]</span></span> |MAR |Comite Olympique Marocain |1959 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=MAR] |- |[[Файл:Flag_of_Mozambique.svg|ссылка=Мозамбик|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Mozambique.svg|ссылка=Мозамбик|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Мозамбик]]</span></span> |MOZ |Comite Olimpico Nacional de Mocambique |1979 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=MOZ] |- |[[Файл:Flag_of_Namibia.svg|ссылка=Намибия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Namibia.svg|ссылка=Намибия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Намибия]]</span></span> |NAM |Namibian National Olympic Committee |1990/1991 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=NAM] |- |[[Файл:Flag_of_Niger.svg|ссылка=Нигер|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Niger.svg|ссылка=Нигер|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Нигер]]</span></span> |NIG |Comite Olympique et Sportif National du Niger |1964 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=NIG] |- |[[Файл:Flag_of_Nigeria.svg|ссылка=Нигерия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Nigeria.svg|ссылка=Нигерия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Нигерия]]</span></span> |NGR |Nigeria Olympic Committee |1951 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=NGR] |- |[[Файл:Flag_of_Rwanda.svg|ссылка=Руанда|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Rwanda.svg|ссылка=Руанда|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Руанда]]</span></span> |RWA |Руанданың милли олимпия һәм спорт комитеты |1984 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=RWA] |- |[[Файл:Flag_of_Sao_Tome_and_Principe.svg|ссылка=Сан-Томе_и_Принсипи|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Sao_Tome_and_Principe.svg|ссылка=Сан-Томе_и_Принсипи|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Сан-Томе һәм Принсипи]]</span></span> |STP |Comite Olimpico de Sao Tome e Principe |1979/1993 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=STP] |- |[[Файл:Flag_of_Senegal.svg|ссылка=Сенегал|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Senegal.svg|ссылка=Сенегал|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Сенегал]]</span></span> |SEN |Comite National Olympique et Sportif Senegalais |1961/1963 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=SEN] |- |[[Файл:Flag_of_the_Seychelles.svg|ссылка=Сейшельские_Острова|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Seychelles.svg|ссылка=Сейшельские_Острова|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Сейшел Утрауҙары]]</span></span> |SEY |Seychelles Olympic and Commonwealth Games Association |1979 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=SEY] |- |[[Файл:Flag_of_Sierra_Leone.svg|ссылка=Сьерра-Леоне|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Sierra_Leone.svg|ссылка=Сьерра-Леоне|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Сьерра-Леоне]]</span></span> |SLE |National Olympic Committee of Sierra Leone |1964 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=SLE] |- |[[Файл:Flag_of_Somalia.svg|ссылка=Сомали|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Somalia.svg|ссылка=Сомали|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Сомали]]</span></span> |SOM |Somali Olympic Committee |1959/1972 |[http://www.olympic.org/somalia] |- |[[Файл:Flag_of_South_Africa.svg|ссылка=Южно-Африканская_Республика|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_South_Africa.svg|ссылка=Южно-Африканская_Республика|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Көньяҡ Африка Республикаһы]]</span></span> |RSA |Көньяҡ Африка Республикаһының олимпия комитеты |1991 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=RSA] |- |[[Файл:Flag_of_Sudan.svg|ссылка=Судан|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Sudan.svg|ссылка=Судан|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Судан]]</span></span> |SUD |Судандың олимпия комитеты |1956/1959 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=SUD] |- |[[Файл:Flag of Eswatini.svg|ссылка=Свазиленд|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag of Eswatini.svg|ссылка=Свазиленд|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Свазиленд]]</span></span> |SWZ |Swaziland Olympic and Commonwealth Games Association |1971/1972 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=SWZ] |- |[[Файл:Flag of Togo (3-2).svg|ссылка=Того|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag of Togo (3-2).svg|ссылка=Того|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Того]]</span></span> |TOG |Comite National Olympique Togolais |1962/1963 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=TOG] |- |[[Файл:Flag_of_Tunisia.svg|ссылка=Тунис|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Tunisia.svg|ссылка=Тунис|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Тунис]]</span></span> |TUN |Comite National Olympique Tunisien |1957 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=TUN] |- |[[Файл:Flag_of_Uganda.svg|ссылка=Уганда|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Uganda.svg|ссылка=Уганда|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Уганда]]</span></span> |UGA |Уганданың олимпия комитеты |1950/1956 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=UGA] |- |[[Файл:Flag_of_Tanzania.svg|ссылка=Танзания|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Tanzania.svg|ссылка=Танзания|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Танзания]]</span></span> |TAN |Танзанияның олимпия комитеты |1968 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=TAN] |- |[[Файл:Flag_of_Zambia.svg|ссылка=Замбия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Zambia.svg|ссылка=Замбия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Замбия]]</span></span> |ZAM |National Olympic Committee of Zambia |1964 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=ZAM] |- |[[Файл:Flag_of_Zimbabwe.svg|ссылка=Зимбабве|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Zimbabwe.svg|ссылка=Зимбабве|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap">&nbsp;<span class="wrap">[[Зимбабве]]</span></span> |ZIM |Зимбабвеның олимпия комитеты |1934/1980 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=ZIM] |} == Америка == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Ил ! Код ! Милли олимпия комитеты ! Ойошторолоу йылы/ <br> МОК таныуы ! Сығанаҡ |- | {{Антигуа һәм Барбуда флагы|20px}} [[Антигуа һәм Барбуда]] | ANT | The Antigua and Barbuda Olympic Association |[[1966]]/[[1967]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=ANT] |- | {{Аргентина флагы|20px}} [[Аргентина]] | ARG | Comité Olímpico Argentino |[[1923]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=ARG] |- |{{Аруба флагы|20px}} [[Аруба]] |ARU | Comité Olímpico Arubano |[[1985]]/[[1986]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=ARU] |- |{{Багам утрауҙары флагы|20px}} [[Багам Утрауҙары]] |BAH | Bahamas Olympic Association |[[1952]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=BAH] |- |{{Барбадос флагы|20px}} [[Барбадос]] |BAR |Barbados Olympic Association |[[1955]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=BAR] |- |{{Белиз флагы|20px}} [[Белиз]] |BIZ |Belize Olympic and Commonwealth Games Association |[[1967]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=BIZ] |- |{{Бермуд утрауҙары флагы|20px}} [[Бермуд утрауҙары]] |BER |Bermuda Olympic Association |[[1935]]/[[1936]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=BER] |- |{{Боливия флагы|20px}} [[Боливия]] |BOL |Comité Olímpico Boliviano |[[1932]]/[[1936]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=BOL] |- |{{Бразилия флагы|20px}} [[Бразилия]] |BRA |Comitê Olímpico Brasileiro |[[1914]]/[[1935]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=BRA] |- |{{Британия Виргин утрауҙары флагы|20px}} [[Британия Виргин утрауҙары]] |IVB | British Virgin Islands Olympic Committee |[[1980]]/[[1982]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=IVB] |- |{{Канада флагы|20px}} [[Канада]] |CAN |Canadian Olympic Committee |[[1904]]/[[1907]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=CAN] |- |{{Кайман утрауҙары флагы|20px}} [[Кайман Утрауҙары]] |CAY |Cayman Islands Olympic Committee |[[1973]]/[[1976]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=CAY] |- |{{Чили флагы|20px}} [[Чили]] |CHI |Comité Olímpico de Chile |[[1934]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=CHI] |- |{{Колумбия флагы|20px}} [[Колумбия]] |COL |Comité Olímpico Colombiano |[[1936]]/[[1948]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=COL] |- |{{Коста-Рика флагы|20px}} [[Коста-Рика]] |CRC |Comité Olímpico de Costa Rica |[[1953]]/[[1954]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=CRC] |- |{{Куба флагы|20px}} [[Куба]] |CUB |Comité Olímpico Cubano |[[1926]]/[[1954]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=CUB] |- |{{Доминика флагы|20px}} [[Доминика]] |DMA |Dominica Olympic Committee |[[1987]]/[[1993]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=DMA] |- |{{Доминика Республикаһы флагы|20px}} [[Доминика Республикаһы]] |DOM |Comité Olímpico Dominicano |[[1946]]/[[1962]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=DOM] |- |{{Эквадор флагы|20px}} [[Эквадор]] |ECU |Comité Olímpico Ecuatoriano |[[1948]]/[[1959]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=ECU] |- |{{Сальвадор флагы|20px}} [[Сальвадор]] |ESA |Comité Olímpico de El Salvador |[[1949]]/[[1962]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=ESA] |- |{{Гренада флагы|20px}} [[Гренада]] |GRN |The Grenada Olympic Committee |[[1984]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=GRN] |- |{{Гватемала флагы|20px}} [[Гватемала]] |GUA |Comité Olímpico Guatemalteco |[[1947]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=GUA] |- |{{Гайана флагы|20px}} [[Гайана]] |GUY |Guyana Olympic Association |[[1935]]/[[1948]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=GUY] |- |{{Гаити флагы|20px}} [[Гаити]] |HAI |Comité Olympique Haïtien |[[1914]]/[[1924]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=HAI] |- |{{Гондурас флагы|20px}} [[Гондурас]] |HON |Comité Olímpico Hondureño |[[1956]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=HON] |- |{{Ямайка флагы|20px}} [[Ямайка]] |JAM |Jamaica Olympic Association |[[1936]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=JAM] |- |{{Мексика флагы|20px}} [[Мексика]] |MEX |Comité Olímpico Mexicano |[[1923]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=MEX] |- |{{Никарагуа флагы|20px}} [[Никарагуа]] |NCA |Comité Olímpico Nicaragüense |[[1959]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=NCA] |- |{{Панама флагы|20px}} [[Панама]] |PAN |Comité Olímpico de Panamá |[[1934]]/[[1947]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=PAN] |- |{{Парагвай флагы|20px}} [[Парагвай]] |PAR |Comité Olímpico Paraguayo |[[1970]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=PAR] |- |{{Перу флагы|20px}} [[Перу]] |PER |Comité Olímpico Peruano |[[1924]]/[[1936]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=PER] |- |{{Пуэрто-Рико флагы|20px}} [[Пуэрто-Рико]] |PUR |Comité Olímpico de Puerto Rico |[[1948]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=PUR] |- |{{Сент-Китс һәм Невис флагы|20px}} [[Сент-Китс һәм Невис]] |SKN |St. Kitts and Nevis Olympic Committee |[[1986]]/[[1993]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=SKN] |- |{{Сент-Люсия флагы20px}} [[Сент-Люсия]] |LCA |St. Lucia Olympic Committee |[[1987]]/[[1993]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=LCA] |- |{{Сент-Винсент һәм Гренадин флагы|20px}} [[Сент-Винсент һәм Гренадин]] |VIN |The St. Vincent and the Grenadines National Olympic Committee |[[1982]]/[[1987]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=VIN] |- |{{Суринам флагы|20px}} [[Суринам]] |SUR |Surinaams Olympisch Comité |[[1959]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=SUR] |- |{{Тринидад һәм Тобаго флагы|20px}} [[Тринидад һәм Тобаго]] |TRI |Trinidad and Tobago Olympic Committee |[[1946]]/[[1948]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=TRI] |- |{{АҠШ флагы|20px}} [[АҠШ]] |USA |United States Olympic Committee |[[1894]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=USA] |- |{{Уругвай флагы|20px}} [[Уругвай]] |URU |Comité Olímpico Uruguayo |[[1923]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=URU] |- |{{Венесуэла флагы|20px}} [[Венесуэла]] |VEN |Comité Olímpico Venezolano |[[1935]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=VEN] |- |{{Американ Виргин утрауҙары флагы|20px}} [[Америка Виргин утрауҙары]] |ISV |Virgin Islands Olympic Committee |[[1967]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=ISV] |} == Азия == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Ил ! Код ! Милли олимпия комитеты ! Ойошторолоу йылы/ <br> МОК таныуы ! Сығанаҡ |- | {{Афғанстан флагы|20px}} [[Афғанстан]] | AFG | كميته ملى المپيك دولت اسلامى افغانستا ن |[[1935]]/[[1936]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=AFG] |- | {{Бахрейн флагы|20px}} [[Бахрейн]] |BRN |Бахрейндың олимпия комитеты |1978/1979 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=BRN] |- |{{Бангладеш флагы|20px}} [[Бангладеш]] |BAN | বাংলাদেশ অলিম্পিক এসোসিয়েশনের |1979/[[1980]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=BAN] |- |{{Бутан флагы|20px}} [[Бутан]] |BHU |Бутандың олимпия комитеты |1983 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=BHU] |- |{{Бруней флагы|20px}} [[Бруней]] |BRU |Бруней-Даруссаламдың милли олимпия советы |1984 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=BRU] |- |{{Камбоджа флагы|20px}} [[Камбоджа]] |CAM | គណៈកម្មាធិការជាតិអូឡាំពិកកម្ពុជា |1983/1994 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=CAM] |- |{{Тайвань флагы|20px}} Тайвань |TPE |中華奧林匹克委員會 |1960 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=TPE] |- |{{КХДР флагы|20px}} [[КХДР]] |PRK |조선민주주의인민공화국 올림픽 위원회 |[[1953]]/1957 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=PRK] |- |{{Гонконг флагы|20px}} [[Гонконг]] |HKG |中國香港體育協會暨奧林匹克委員會 |1950/1951 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=HKG] |- |{{Индия флагы|20px}} [[Һиндостан]] |IND | भारतीय ऑलिंपिक संघ |1927 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=IND] |- |{{Индонезия флагы|20px}} [[Индонезия]] |INA | Komite Olimpiade Indonesia |1946/[[1952]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=INA] |- |{{Ираҡ флагы|20px}} [[Ираҡ]] |IRQ |للجنة الاولمبية الوطنية العراقية |[[1948]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=IRQ] |- |{{Иран флагы|20px}} [[Иран]] |IRI | کمیته ملی المپیک جمهوری اسلامی ایران |1947 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=IRI] |- |{{Япония флагы|20px}} [[Япония]] |JPN | 日本オリンピック委員会 |1911/1912 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=JPN] |- |{{Иордания флагы|20px}} [[Иордания]] |JOR | اللجنة الأولمبية الأردنية |1957/1963 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=JOR] |- |{{Ҡаҙағстан флагы|20px}} [[Ҡаҙағстан]] |KAZ | Қазақстан Республикасының ұлттық Олимпиада комитеті |1990/[[1993]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=KAZ] |- |{{Көньяҡ Корея флагы|20px}} [[Көньяҡ Корея]] |KOR |대한올림픽위원회 |1946/1947 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=KOR] |- |{{Кувейт флагы|20px}} [[Күвейт]] |KUW |للجنة الاولمبية الكويتية‎‎ |1957/[[1966 йыл|1966]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=KUW] |- |{{Ҡырғыҙстан флагы|20px}} [[Ҡырғыҙстан]] |KGZ | Ҡырғыҙ Республикаһының милли олимпия комитеты |1991/[[1993]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=KGZ] |- |{{Лаос флагы|20px}} [[Лаос]] |LAO |ກ່ຽວກັບ ຄ.ອ.ລ |1975/1979 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=LAO] |- |{{Ливан флагы|20px}} [[Ливан]] |LIB |اللجنة الاولمبية اللبناني‎‎ |1947/[[1948]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=LIB] |- |{{Малайзия флагы|20px}} [[Малайзия]] |MAS |Majlis Olimpik Malaysia |[[1953]]/[[1954]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=MAS] |- |{{Мальдив Республикаһы флагы|20px}} [[Мальдив Республикаһы]] |MDV |Мальдивтың олимпия комитеты |[[1985]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=MDV] |- |{{Монголия флагы|20px}} [[Монголия]] |MGL |Монголын Үндэсний олимпийн хороо |1956/1962 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=MGL] |- |{{Мьянма флагы|20px}} [[Мьянма]] |MYA |Мьянманың олимпия комитеты |1947 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=MYA] |- |{{Непал флагы|20px}} [[Непал]] |NEP |Непалдың олимпия комитеты |1962/1963 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=NEP] |- |{{Оман флагы|20px}} [[Оман]] |OMA |عمان اللجنة الأولمبية |[[1982]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=OMA] |- |{{Пакистан флагы|20px}} [[Пакистан]] |PAK |Pakistan Olympic Association |[[1948]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=PAK] |- |{{Палестина|20px}} [[Фәләстин]] |PLE |اللجنة الاولمبية الفلسطينية |1995 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=PLE] |- |{{Ҡытай флагы|20px}} [[Ҡытай]] |CHN |中國奧林匹克委員會 |1910/1979 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=CHN] |- |{{Флагификация|Филиппины|20px}} |PHI |Philippine Olympic Committee |1911/1929 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=PHI] |- |{{Катар флагы|20px}} [[Катар]] |QAT | اللجنة الأولمبية القطرية |1979/[[1980]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=QAT] |- |{{Сәғүд Ғәрәбстаны флагы|20px}} [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] |KSA | اللجنة الأولمبية العربية السعودية‎‎ |1964/1965 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=KSA] |- |{{Сингапур флагы|20px}} [[Сингапур]] | SIN | Singapore National Olympic Council |1947/[[1948]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=SIN] |- |{{Шри-Ланка флагы|20px}} [[Шри-Ланка]] | SRI | Шри-Ланканың милли олимпия комитеты |1937 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=SRI] |- |{{Сүриә флагы|20px}} [[Сүриә]] | SYR | اللـجنـة الأولـمبية الســـوريــة |[[1948]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=SYR] |- |{{Тажикстан флагы|20px}} [[Тажикстан]] | TJK |Кумитаи миллии Олимпии Тоҷикистон |1992/[[1993]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=TJK] |- |{{Таиланд флагы|20px}} [[Таиланд]] | THA | คณะกรรมการโอลิมปิกแห่งประเทศไทย |[[1948]]/1950 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=THA] |- |{{Көнсығыш Тимор флагы|20px}} [[Көнсығыш Тимор]] | TLS | Comitê Olímpico Nacional de Timor-Leste |2003 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=TLS] |- |{{Төркмәнстан флагы|20px}} [[Төркмәнстан]] | TKM |Türkmenistanyň Milli olimpiýa komitety |1990/[[1993]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=TKM] |- |{{Флагификация|ОАЭ|20px}} | UAE | الامارات العربية المتحدة اللجنة الأولمبية الوطنية |1979/[[1980]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=UAE] |- |{{Үзбәкстан флагы|20px}} [[Үзбәкстан]] | UZB |Үзбәкстан Республикаһының милли олимпия комитеты |1992/[[1993]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=SLE] |- |{{Вьетнам флагы|20px}} [[Вьетнам]] | VIE | Uỷ ban Olympic Việt Nam |[[1976]]/1979 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=VIE] |- |{{Йемен флагы|20px}} [[Йәмән]] | YEM | للجنة الأولمبية اليمنية |1971/1981 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=YEM] |} == Европа == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Ил ! Код ! Милли олимпия комитеты ! Ойошторолоу йылы/ <br> МОК таныуы ! Источник |- |[[Файл:Flag_of_Austria.svg|граница|20x20пкс|Австрия]]{{Флаг|Австрия|размер=20px}} [[Австрия]] |AUT |Österreichisches Olympisches Comité |1908/1918 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=AUT] |- |{{Әзербайжан флагы|20px}} [[Әзербайжан]] |AZE | Azərbaycan Milli Olimpiya Komitəsi |1992/[[1993]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=AZE] |- | {{Албания флагы|20px}} [[Албания]] | ALB | Komiteti Olimpik Kombëtar Shqiptar |1958/1959 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=ALB] |- | {{Андорра флагы|20px}} [[Андорра]] |AND |Comitè Olímpic Andorrà |1971/1975 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=AND] |- |[[Файл:Flag_of_Armenia.svg|граница|20x20пкс|Армения]]{{Флаг|Әрмәнстан|размер=20px}} [[Әрмәнстан]] |ARM | Հայաստանի Ազգային Օլիմպիական Կոմիտե |1990/[[1993]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=ARM] |- |{{Белоруссия флагы|20px}} [[Белоруссия]] |BLR |Нацыянальны алімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь |1991/[[1993]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=BLR] |- |[[Файл:Flag_of_Belgium_(civil).svg|граница|20x20пкс|Бельгия]]{{Флаг|Бельгия|размер=20px}} [[Бельгия]] |BEL |Comité Olympique et Interfédérale Belge |1906 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=BEL] |- |{{Болгария флагы|20px}} [[Болгария]] |BUL |Български олимпийски комитет |[[1923]]/1924 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=BUL] |- |{{Босния һәм Герцеговина флагы|20px}} [[Босния һәм Герцеговина]] |BIH |Olimpijski komitet Bosne i Hercegovine |1992/[[1993]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=BIH] |- |{{Бөйөк Британия флагы|20px}} [[Бөйөк Британия]] |GBR |British Olympic Association |1905 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=GBR] |- |[[Файл:Flag_of_Hungary.svg|граница|20x20пкс|Венгрия]]{{Флаг|Венгрия|размер=20px}} [[Венгрия]] |HUN |Magyar Olimpiai Bizottság |1895 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=HUN] |- |[[Файл:Flag_of_Germany.svg|граница|20x20пкс|Германия]]{{Флаг|Германия|размер=20px}} [[Германия]] |GER |Deutscher Olympischer Sportbund |1895 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=GER] |- |[[Файл:Flag_of_Greece.svg|граница|20x20пкс|Греция]]{{Флаг|Греция|размер=20px}} [[Греция]] |GRE |Ελληνική Ολυμπιακή Επιτροπή |1894/1895 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=GRE] |- |[[Файл:Flag_of_Georgia.svg|граница|20x20пкс|Грузия]]{{Флаг|Грузия|размер=20px}} [[Грузия]] |GEO |საქართველოს ეროვნული ოლიმპიური კომიტეტი |1989/[[1993 йыл|1993]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=GEO] |- |[[Файл:Flag_of_Denmark.svg|граница|20x20пкс|Дания]]{{Флаг|Дания|размер=20px}} [[Дания]] |DEN |Danmarks Idrætsforbund |1905 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=DEN] |- |[[Файл:Flag_of_Israel.svg|граница|20x20пкс|Израиль]]{{Флаг|Израиль|размер=20px}} [[Израиль]] |ISR |הוועד האולימפי בישראל |1933/[[1952]] |[https://web.archive.org/web/20120503204548/http://www.olympic.org/israel] |- |{{Флаг Ирландии|20px}} [[Ирландия]] |IRL |Comhairle Oilimpeach na hÉireann |1922 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=IRL] |- |{{Исландия флагы|20px}} [[Исландия]] |ISL |Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands |1921/[[1935 йыл|1935]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=ISL] |- |[[Файл:Flag_of_Spain.svg|граница|20x20пкс|Испания]]{{Флаг|Испания|размер=20px}} [[Испания]] |ESP |Comité Olímpico Español |1912 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=ESP] |- |[[Файл:Flag_of_Italy.svg|граница|20x20пкс|Италия]]{{Флаг|Италия|размер=20px}} [[Италия]] |ITA |Comitato Olimpico Nazionale Italiano |1908/1915 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=ITA] |- |{{Кипр флагы|20px}} Кипр |CYP | Κυπριακή Ολυμπιακή Επιτροπή |1974/1978 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=CYP] |- |{{Косово флагы|20px}} Косово |KOS | Komiteti Olimpik i Kosovës |1992/2014 |[http://www.olympic.org/kosovo] |- |{{Латвия флагы|20px}} [[Латвия]] |LAT |Latvijas Olimpiskā komiteja |1922/1991 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=LAT] |- |{{Литва флагы|20px}} [[Литва]] |LTU |Lietuvos tautinis olimpinis komitetas |1924/1991 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=LTU] |- |{{Лихтенштейн флагы|20px}} [[Лихтенштейн]] |LIE |Liechtensteinischer Olympischer Sportverband |[[1935 йыл|1935]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=LIE] |- |{{Люксембург флагы|20px}} [[Люксембург]] |LUX |Comité Olympique et Sportif Luxembourgeois |1912 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=LUX] |- |{{Македония флагы|20px}} [[Македония]] |MKD |Македонски олимписки комитет |1992/[[1993 йыл|1993]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=MKD] |- |{{Мальта флагы|20px}} [[Мальта]] |MLT |Kumitat Olimpiku Malti |1928/[[1936]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=MLT] |- |{{Молдавия флагы|20px}} [[Молдавия]] |MDA |Comitetul National Olimpic al Republicii Moldova |1991/[[1993 йыл|1993]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=MDA] |- |{{Монако флагы|20px}} [[Монако]] |MON |Comité Olympique Monégasque |[[1907]]/[[1953]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=MON] |- |[[Файл:Flag_of_the_Netherlands.svg|граница|20x20пкс|Нидерланды]]{{Флаг|Нидерланды|размер=20px}} [[Нидерланд]] |NED |Nederlands Olympisch Comité * Nederlandse Sport Federatie |1912 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=NED] |- |{{Норвегия флагы|20px}} [[Норвегия]] |NOR |Norges idrettsforbund og olympiske og paralympiske komité |1900 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=NOR] |- |[[Файл:Flag_of_Poland.svg|граница|20x20пкс|Польша]]{{Флаг|Польша|размер=20px}} [[Польша]] |POL |Polski Komitet Olimpijski |1918/1919 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=POL] |- |[[Файл:Flag_of_Portugal.svg|граница|20x20пкс|Португалия]]{{Флаг|Португалия|размер=20px}} [[Португалия]] |POR |Comité Olímpico de Portugal |1909 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=POR] |- |[[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|20x20пкс|Россия]]{{Флаг|Россия|размер=20px}} [[Рәсәй]] |RUS |Рәсәйҙең олимпия комитеты |1989/[[1993]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=RUS] |- |{{Румыния флагы|20px}} [[Румыния]] |ROU |Comitetul Olimpic şi Sportiv Român |[[1914]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=ROU] |- |{{Сан-Марино флагы|20px}} [[Сан-Марино]] |SMR |Comitato Olimpico Nazionale Sammarinese |1959 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=SMR] |- |{{Сербия флагы|20px}} [[Сербия]] |SRB |Олимпијски комитет Србије |1910/1912 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=SRB] |- |{{Флаг Словакии|20px}} [[Словакия]] |SVK |Slovenský olympijský výbor |1992/[[1993]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=SVK] |- |{{Флаг Словении|20px}} [[Словения]] |SLO |Olimpijski komite Slovenije |1991/[[1993]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=SLO] |- |{{Флаг Турции|20px}} [[Төркиә]] |TUR |Türkiye Millî Olimpiyat Komitesi |1908/1911 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=TUR] |- |{{Украина Флагы|20px}} [[Украина]] |UKR |Національний олімпійський комітет України |1990/[[1993]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=UKR] |- |[[Файл:Flag_of_Finland.svg|граница|20x20пкс|Финляндия]]{{Флаг|Финляндия|размер=20px}} [[Финляндия]] |FIN |Suomen Olympiakomitea |[[1907]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=FIN] |- |[[Файл:Flag_of_France.svg|граница|20x20пкс|Франция]]{{Флаг|Франция|размер=20px}} [[Франция]] |FRA |Comité National Olympique et Sportif Français |1894 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=FRA] |- |{{Флаг Хорватии|20px}} [[Хорватия]] |CRO | Hrvatski olimpijski odbor |1991/[[1993]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=CRO] |- |{{Флаг Черногории|20px}} [[Черногория]] |MNE |Црногорски олимпијски комитет |2006/2007 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=MNE] |- |{{Флаг Чехии|20px}} [[Чехия]] |CZE |Český olympijský výbor |1899/[[1993 йыл|1993]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=CZE] |- |{{Флаг Швейцарии|20px}} [[Швейцария]] |SUI |Schweizerischer Olympischer Verband |1912 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=SUI] |- |[[Файл:Flag_of_Sweden.svg|граница|20x20пкс|Швеция]]{{Флаг|Швеция|размер=20px}} [[Швеция]] |SWE |Sveriges Olympiska Kommitté |1913 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=SWE] |- |{{Эстония флагы|20px}} [[Эстония]] |EST |Eesti Olümpiakomitee |[[1923]]/1991 |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=EST] |} == Океания == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Ил ! Код ! Милли олимпия комитеты ! Ойошторолоу йылы/ <br> МОК таныуы ! Сығанаҡ |- | {{Америка Самоаһы флагы|20px}} [[Америка Самоаһы]] | ASA | American Samoa National Olympic Committee |[[1987]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=ASA] |- | {{Австралия флагы|20px}} [[Австралия]] | AUS | Australian Olympic Committee |[[1895]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=AUS] |- |{{Кук утрауҙары флагы|20px}} [[Кук Утрауҙары]] | COK | Cook Islands Sports and National Olympic Committee |[[1986]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=COK] |- |{{Микронезия флагы|20px}} [[Микронезия Федератив Штаттары]] | FSM | Federated States of Micronesia National Olympic Committee |[[1995]]/[[1997]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=FSM] |- |{{Фиджи флагы|20px}} [[Фиджи]] | FIJ | Fiji Association of Sports and National Olympic Committee |[[1949]]/[[1955]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=FIJ] |- |{{Гуам флагы|20px}} [[Гуам]] | GUM | Guam National Olympic Committee |[[1976]]/[[1986]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=GUM] |- |{{Кирибати флагы|20px}} [[Кирибати]] | KIR | Kiribati National Olympic Committee | [[2002 йыл|2002]]/[[2003 йыл|2003]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=KIR] |- |{{Маршалл утрауҙары флагы|20px}} [[Маршалл Утрауҙары]] | MHL | Marshall Islands National Olympic Committee |[[2001]]/[[2006]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=MHL] |- |{{Науру флагы|20px}} [[Науру]] | NRU | Nauru Olympic Committee |[[1991]]/[[1994]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=NRU] |- |{{Яңы Зеландия флагы|20px}} [[Яңы Зеландия]] | NZL | New Zealand Olympic Committee |[[1911]]/[[1919]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=NZL] |- |{{Палау флагы|20px}} [[Палау]] | PLW | Palau National Olympic Committee |[[1997]]/[[1999]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=PLW] |- |{{Папуа — Яңы Гвинея флагы|20px}} [[Папуа — Яңы Гвинея]] | PNG | Papua New Guinea Olympic Committee |[[1973]]/[[1974]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=PNG] |- |{{Самоа флагы|20px}} [[Самоа]] | SAM | Samoa Association of Sports and National Olympic Committee |[[1983]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=SAM] |- |{{Соломон утрауҙары флагы|20px}} [[Соломон Утрауҙары]] | SOL | National Olympic Committee of Solomon Islands |[[1983]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=SOL] |- |{{Тонга флагы|20px}} [[Тонга]] | TGA | Tonga Sports Association and National Olympic Committee |[[1963]]/[[1984]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=TGA] |- |{{Тувалу флагы|20px}} [[Тувалу]] | TUV | Tuvalu Association of Sports and National Olympic Committee |[[2004]]/[[2007]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=TUV] |- |{{Вануату флагы|20px}} [[Вануату]] | VAN | Vanuatu Association of Sports and National Olympic Committee |[[1987]] |[http://www.olympic.org/uk/organisation/noc/noc_uk.asp?noc_initials=VAN] |- | [[Файл:Flag_of_France.svg|граница|22x22пкс|Франция]]{{Флаг|Франция|размер=22px}} <span class="flagicon">[[Файл:Flags_of_New_Caledonia.svg|граница|22x22пкс|Яңы Каледония]]&nbsp;</span>[[Яңы Каледония]] | Comité Territorial Olympique et Sportif de Nouvelle-Calédonie |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Niue.svg|граница|22x22пкс|Ниуэ]]&nbsp;</span>[[Ниуэ]] | Niue Island Sports and Commonwealth Games Association |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Norfolk_Island.svg|граница|22x22пкс|Остров Норфолк]]&nbsp;</span>[[Норфолк утрауы]] | Norfolk Island Amateur Sports & Commonwealth Games Association |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Northern_Mariana_Islands.svg|граница|22x22пкс|Северные Марианские острова]]&nbsp;</span>[[Төньяҡ Марианна утрауҙары]] | Northern Marianas Amateur Sports Association |- | {{TAH}} | Comité Olympique de Polynésie Française |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Tokelau.svg|граница|22x22пкс|Токелау]]&nbsp;</span>[[Токелау]] | Tokelau Sports Federation |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_France.svg|граница|22x22пкс|Уоллис и Футуна]]&nbsp;</span>[[Уоллис һәм Футуна]] | Comité Territorial Olympique et Sportif des Iles Wallis et Futuna |} [[Категория:Олимпия уйындары]] h7pi5fv0uxh1pggr4i292cyrhjpdq4g 0 145257 1301289 1299706 2026-07-21T13:47:13Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Flag_of_Cape_Verde.svg" рәсеме урынына [[Рәсем:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg|Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: [[:c:COM:FR|File rename 1301289 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''ISO 3166-2''' стандарты — Халыҡ-ара стандартлаштырыу ойошмаһы тарафынан баҫылған һәм бөтә илдәрҙең беренсе йәки беренсе һәм икенсе кимәл административ-территориаль бүленешенең төп берәмектәре өсөн геокодтар билдәләүсе ISO 3166 стандартының бер өлөшө. Стандарт тәүге тапҡыр [[1998 йыл|1998 йылда]] баҫылып сыға. ISO 3166-2 стандартының маҡсаты  бөтә илдәрҙең административ-территориаль берәмектәрен уңайлы ҡыҫҡартмалар аша биреү өсөн ҡыҫҡа һәм  уникаль   халыҡ-ара хәрефле-цифрлы геокодтар булдырыуҙан ғибәрәт.  ISO 3166-2 буйынса һәр код  дефис менән айырылған ике өлөштән тора: * геокодтың беренсе өлөшөн  ISO 3166-1 Alpha2 стандарты буйынса дәүләттең домен-коды тәшкил итә; * икенсе өлөшө  — бер, ике йәки өс символлы код, хәрефтәр ҙә, цифрҙар ҙа ҡулланыла. == Дәүләттәрҙең, территорияларҙың кодтары, атамалары,  административ-территориаль  бүленеш берәмектәре == {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" !ISO 3166-2&nbsp;геокодтар<br />стандарты !Дәүләт, территория атамаһы !Беренсе кимәл административ-территориаль берәмектәр !Икенсе кимәл административ-территориаль берәмектәр |- |<tt>'''ISO 3166-2:AU'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Australia.svg|ссылка=Австралия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Австралия</span></span> |''6 штат<br />2 территория<br />4 тышҡы территория'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:AT'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Austria.svg|ссылка=Австрия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Австрия</span></span> |''9 ер'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:AZ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Azerbaijan.svg|ссылка=Азербайджан|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Әзербайжан</span></span> |''1 автономиялы республика<br />11&nbsp;муниципалитет<br />66 район'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:AX'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Åland.svg|ссылка=Аландские_острова|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Аланд утрауҙары</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:AL'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Albania.svg|ссылка=Албания|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Албания</span></span> |''12 өлкә'' |''36 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:DZ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Algeria.svg|ссылка=Алжир|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Алжир</span></span> |''48 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:AS'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_American_Samoa.svg|ссылка=Американское_Самоа|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Америка Самоаһы</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:AI'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Anguilla.svg|ссылка=Ангилья|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Ангилья</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:AO'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Angola.svg|ссылка=Ангола|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Ангола</span></span> |''18 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:AD'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Andorra.svg|ссылка=Андорра|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Андорра</span></span> |''7 община'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:AQ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Proposed_flag_of_Antarctica_(Graham_Bartram).svg|ссылка=Антарктида|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Антарктида</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:AG'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Antigua_and_Barbuda.svg|ссылка=Антигуа_и_Барбуда|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Антигуа и Барбуда</span></span> |''6 округ<br />2 бойондороҡло территория'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:AR'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Argentina.svg|ссылка=Аргентина|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Аргентина</span></span> |''23 провинция<br />1 федераль округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:AM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Armenia.svg|ссылка=Армения|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Әрмәнстан</span></span> |''10 регион<br />1 ҡала'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:AW'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Aruba.svg|ссылка=Аруба|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Аруба</span></span>{{ABW}} |- |<tt>'''ISO 3166-2:AF'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Afghanistan.svg|ссылка=Афганистан|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Афғанстан</span></span> |''34 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BS'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag of the Bahamas.svg|ссылка=Багамские_Острова|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Багам</span></span> |''31 район'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BD'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Bangladesh.svg|ссылка=Бангладеш|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Бангладеш</span></span> |''7 административ район'' |''64 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BB'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Barbados.svg|ссылка=Барбадос|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Барбадос</span></span> |''11 приход'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BH'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Bahrain.svg|ссылка=Бахрейн|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Бахрейн</span></span> |''5 мохафаза'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BZ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Belize.svg|ссылка=Белиз|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Белиз</span></span> |''6 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BY'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Belarus.svg|ссылка=Белоруссия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Белоруссия</span></span> |''1 ҡала<br />6 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BE'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Belgium_(civil).svg|ссылка=Бельгия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Бельгия</span></span> |''3 регион'' |''10 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BJ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Benin.svg|ссылка=Бенин|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Бенин</span></span> |''12 департамент'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Bermuda.svg|ссылка=Бермудские_Острова|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Бермуд</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:BG'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Bulgaria.svg|ссылка=Болгария|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Болгария</span></span> |''28 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BO'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Bolivia_(state).svg|ссылка=Боливия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Боливия</span></span> |''9 департамент'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BQ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Netherlands.svg|ссылка=Бонэйр,_Синт-Эстатиус_и_Саба|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Бонэйр, Синт-Эстатиус и Саба</span></span> |3 айырым община |- |<tt>'''ISO 3166-2:BA'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina.svg|ссылка=Босния_и_Герцеговина|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Босния һәм Герцеговина</span></span> |''1 округ<br />1 республика<br />1 федерация'' |''10 кантон'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BW'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Botswana.svg|ссылка=Ботсвана|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Ботсвана</span></span> |''9 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BR'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Brazil.svg|ссылка=Бразилия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Бразилия</span></span> |''1 федераль округ,<br />26 штат'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:IO'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|ссылка=Британская_территория_в_Индийском_океане|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Һинд океанындағы Британ территория</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:BN'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Brunei.svg|ссылка=Бруней|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Бруней</span></span> |''4 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BF'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Burkina_Faso.svg|ссылка=Буркина-Фасо|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Буркина-Фасо</span></span> |''13 өлкә'' |''45 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BI'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Burundi.svg|ссылка=Бурунди|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Бурунди</span></span> |''17 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BT'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Bhutan.svg|ссылка=Бутан|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Бутан</span></span> |''20 дзонгхаг'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:VU'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Vanuatu.svg|ссылка=Вануату|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Вануату</span></span> |''6 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:VA'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Vatican_City.svg|ссылка=Ватикан|граница|20x20пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Ватикан</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:GB'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|ссылка=Великобритания|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Бөйөк Британия</span></span> |'''''Англия'''<br />айырым статуслы 1 церемониаль графлыҡ<br />27 метрополияға ҡарамаған графлыҡ<br />Ҙур Лондондың 32 районы<br />36 округ<br />55 унитар берәмек<br />'''Шотландия'''<br />32 өлкә<br />'''Төньяҡ Ирландия'''<br />26 район<br />'''Уэльс'''<br />3 ҡала<br />графлыҡтарҙың 10 ҡалаһы<br />9 графлыҡ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:HU'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Hungary.svg|ссылка=Венгрия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Венгрия</span></span> |''1 баш ҡала<br />19 медье<br />административ хоҡуҡлы 23 ҡала.'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:VE'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Venezuela_(state).svg|ссылка=Венесуэла|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Венесуэла</span></span> |''23 штат<br />1 федераль округ<br />1 федераль биләмә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:VG'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_British_Virgin_Islands.svg|ссылка=Виргинские_Острова_(Великобритания)|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Виргин Утрауҙары (Бөйөк Британия)</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:VI'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_United_States_Virgin_Islands.svg|ссылка=Виргинские_Острова_(США)|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Виргин Утрауҙары (АҠШ)</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:UM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|ссылка=Внешние_малые_острова_(США)|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Тышҡы бәләкәй утрауҙар (АҠШ)</span></span> |''9 утрау һәм атолл'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:TL'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_East_Timor.svg|ссылка=Восточный_Тимор|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Көнсығыш Тимор</span></span> |''13&nbsp;административ округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:VN'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Vietnam.svg|ссылка=Вьетнам|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Вьетнам</span></span> |''5 муниципалитет<br />59 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:GA'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Gabon.svg|ссылка=Габон|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Габон</span></span> |''9 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:HT'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Haiti.svg|ссылка=Республика_Гаити|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гаити</span></span> |''10 департамент'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:GY'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Guyana.svg|ссылка=Гайана|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гайана</span></span> |''10 регион'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:GM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_The_Gambia.svg|ссылка=Гамбия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гамбия</span></span> |''1 ҡала<br />5 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:GH'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Ghana.svg|ссылка=Гана|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гана</span></span> |''10 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:GP'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Guadeloupe_(local).svg|ссылка=Гваделупа|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гваделупа</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:GT'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Guatemala.svg|ссылка=Гватемала|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гватемала</span></span> |''22 департамент'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:GF'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_France.svg|ссылка=Гвиана_(департамент_Франции)|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гвиана</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:GN'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Guinea.svg|ссылка=Гвинея|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гвинея</span></span> |''1 баш ҡала<br />7 провинция'' |''33 префектура'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:GW'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Guinea-Bissau.svg|ссылка=Гвинея-Бисау|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гвинея-Бисау</span></span> |''1 баш ҡала регионы<br />3 провинция '' |''8 регион'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:DE'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Germany.svg|ссылка=Германия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Германия</span></span> |''16 ер'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:GG'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Guernsey.svg|ссылка=Гернси|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гернси</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:GI'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Gibraltar.svg|ссылка=Гибралтар|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гибралтар</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:HN'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon"> </span>&nbsp;<span class="wrap">Гондурас</span></span> |''18 департамент'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:HK'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Hong_Kong.svg|ссылка=Гонконг|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гонконг</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:PS'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Palestine.svg|ссылка=Государство_Палестина|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Фәләстин Дәүләте</span></span> |''16 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:GD'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Grenada.svg|ссылка=Гренада|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гренада</span></span> |''6 округ<br />1 бойондороҡло территория'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:GL'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Greenland.svg|ссылка=Гренландия_(административная_единица)|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гренландия</span></span> |''4 муниципалитет'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:GR'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Greece.svg|ссылка=Греция|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Греция</span></span> |''13&nbsp;административ округ<br />1 автономиялы регион'' |''51 префектура'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:GE'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Georgia.svg|ссылка=Грузия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Грузия</span></span> |''10 край<br />2 автономиялы республика'<nowiki/>'''1 ҡала''''' |- |<tt>'''ISO 3166-2:GU'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Guam.svg|ссылка=Гуам|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гуам</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:DK'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Denmark.svg|ссылка=Дания|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Дания</span></span> |''5 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:CD'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|ссылка=Демократическая_Республика_Конго|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Конго Демократик Республикаһы</span></span> |''11 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:JE'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Jersey.svg|ссылка=Джерси_(остров)|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Джерси</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:DJ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Djibouti.svg|ссылка=Джибути|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Джибути</span></span> |''1 баш ҡала<br />5 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:DM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Dominica.svg|ссылка=Доминика|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Доминика</span></span> |''10 округ-приход'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:DO'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Dominican_Republic.svg|ссылка=Доминиканская_Республика|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Доминикан Республикаһы</span></span> |''1 милли округ<br />31 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:EU'''</tt> |{{Флаг ЕС}} Европа берлеге |- |<tt>'''ISO 3166-2:EG'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Egypt.svg|ссылка=Египет|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Мысыр</span></span> |''29 мохафаза'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:ZM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Zambia.svg|ссылка=Замбия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Замбия</span></span> |''9 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:ZW'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Zimbabwe.svg|ссылка=Зимбабве|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Зимбабве</span></span> |''2 ҡала<br />8 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:IL'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Israel.svg|ссылка=Израиль|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Израиль</span></span> |''6 административ округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:IN'''</tt> |<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_India.svg|граница|22x22пкс|Индия]]</span> Индия |''1 милли баш ҡала округы<br />6 союздаш территория<br />28 штат'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:ID'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Indonesia.svg|ссылка=Индонезия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Индонезия</span></span> |''7 регион'' |''1 автономиялы провинция<br />2 айырым округ<br />30 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:JO'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Jordan.svg|ссылка=Иордания|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Иордания</span></span> |''12 мохафаза'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:IQ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Iraq.svg|ссылка=Ирак|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Ираҡ</span></span> |''18 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:IR'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Iran.svg|ссылка=Иран|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Иран</span></span> |''30 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:IE'''</tt> |[[Файл:Flag_of_Ireland.svg|граница|22x22пкс|Флаг Ирландии]] Ирландия |''4 провинция'' |''26 графлыҡ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:IS'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Iceland.svg|ссылка=Исландия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Исландия</span></span> |''8 район'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:ES'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Spain.svg|ссылка=Испания|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Испания</span></span> |''2 автономиялы ҡала<br />17 регион'' |''50 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:IT'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Italy.svg|ссылка=Италия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Италия</span></span> |''20 өлкә'' |''110 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:YE'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Yemen.svg|ссылка=Йемен|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Йемен</span></span> |''1 муниципалитет<br />20 мохафаза'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:CV'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag of Cape Verde (10-17).svg|ссылка=Кабо-Верде|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Кабо-Верде</span></span> |''2 архипелаг'' |''22 муниципалитет'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:KZ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Kazakhstan.svg|ссылка=Казахстан|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Ҡаҙағстан</span></span> |''2 ҡала<br />14 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:KH'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Cambodia.svg|ссылка=Камбоджа|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Камбоджа</span></span> |''4 автономиялы муниципалитет<br />20 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:CM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Cameroon.svg|ссылка=Камерун|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Камерун</span></span> |''10 регион'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:CA'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Canada_(Pantone).svg|ссылка=Канада|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Канада</span></span> |''10 провинция<br />3 территория'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:QA'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Qatar.svg|ссылка=Катар|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Катар</span></span> |''7 муниципалитет'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:KE'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Kenya.svg|ссылка=Кения|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Кения</span></span> |''8 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:CY'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Cyprus.svg|ссылка=Республика_Кипр|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Кипр</span></span> |''6 регион'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:KG'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Kyrgyzstan.svg|ссылка=Киргизия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Ҡырғыҙстан</span></span> |''1 ҡала<br />7 регион'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:KI'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Kiribati.svg|ссылка=Кирибати|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Кирибати</span></span> |''3 архипелаг'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:TW'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Republic_of_China.svg|ссылка=Китайская_Республика|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Ҡытай Республикаһы</span></span> |''2 айырым муниципалитет<br />5 муниципалитет<br />16 регион'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:CN'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|ссылка=Китайская_Народная_Республика|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">ҠХР</span></span> |''23 провинция<br />5 автономиялы район<br />4 муниципалитет<br />2 махсус административ район'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:KP'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_North_Korea.svg|ссылка=Корея_Халыҡ-Демократик_Республикаһы|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">КХДР</span></span> |''2 ҡала<br />9 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:CC'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon"> </span>&nbsp;<span class="wrap">Кокос утрауҙары</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:CO'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Colombia.svg|ссылка=Колумбия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Колумбия</span></span> |''1 ҡала округы<br />32 департамент'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:KM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Comoros.svg|ссылка=Коморы|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Комор</span></span> |''3 утрау'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:CR'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Costa_Rica_(state).svg|ссылка=Коста-Рика|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Коста-Рика</span></span> |''7 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:CI'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Côte_d'Ivoire.svg|ссылка=Кот-д’Ивуар|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Кот-д’Ивуар</span></span> |''19 регион'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:CU'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Cuba.svg|ссылка=Куба|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Куба</span></span> |''1 махсус муниципалитет<br />14 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:KW'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Kuwait.svg|ссылка=Кувейт|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Күвейт</span></span> |''6 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:CW'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Curaçao.svg|ссылка=Кюрасао|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Кюрасао</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:LA'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Laos.svg|ссылка=Лаос|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Лаос</span></span> |''1 баш ҡала префектураһы<br />1 баш ҡала муниципалитеты<br />16 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:LV'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Latvia.svg|ссылка=Латвия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Латвия</span></span> |''9 республика ҡалаһы,<br />110&nbsp;новад'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:LS'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Lesotho.svg|ссылка=Лесото|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Лесото</span></span> |''10 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:LR'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Liberia.svg|ссылка=Либерия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Либерия</span></span> |''15 графлыҡ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:LB'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Lebanon.svg|ссылка=Ливан|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Ливан</span></span> |''6 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:LY'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Libya.svg|ссылка=Ливия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Ливия</span></span> |''22 муниципалитет'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:LT'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|ссылка=Литва|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Литва</span></span> |''10 өйәҙ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:LI'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Liechtenstein.svg|ссылка=Лихтенштейн|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Лихтенштейн</span></span> |''11 община'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:LU'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Luxembourg.svg|ссылка=Люксембург|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Люксембург</span></span> |''3 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MU'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Mauritius.svg|ссылка=Маврикий|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Маврикий</span></span> |''9 округ<br />5 ҡала<br />3 бойондороҡло территория'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MR'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Mauritania.svg|ссылка=Мавритания|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Мавритания</span></span> |''1 баш ҡала автономиялы округы<br />12 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MG'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Madagascar.svg|ссылка=Мадагаскар|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Мадагаскар</span></span> |''6 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:YT'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Mayotte_(local).svg|ссылка=Майотта|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Майотта</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:MO'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Macau.svg|ссылка=Макао|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Макао</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:MK'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Macedonia.svg|ссылка=Республика_Македония|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Македония</span></span> |''84 община'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MW'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Malawi.svg|ссылка=Малави|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Малави</span></span> |''3 регион'' |''28 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MY'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Malaysia.svg|ссылка=Малайзия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Малайзия</span></span> |''3 федераль территория<br />13 штат'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:ML'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Mali.svg|ссылка=Мали|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Мали</span></span> |''1 айырым административ берәмек<br />8 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MV'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Maldives.svg|ссылка=Мальдивы|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Мальдив</span></span> |''1 баш ҡала<br />7 регион'' |''20 атолл'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MT'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Malta.svg|ссылка=Мальта|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Мальта</span></span> |''68 муниципалитет'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MA'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Morocco.svg|ссылка=Марокко|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Марокко</span></span> |''16 өлкә'' |''47 провинция<br />17 префектура'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MQ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Snake_Flag_of_Martinique.svg|ссылка=Мартиника|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Мартиника</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:MH'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Marshall_Islands.svg|ссылка=Маршалловы_Острова|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Маршалл Утрауҙары</span></span> |''2 архипелаг'' |''24 муниципалитет'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MX'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Mexico.svg|ссылка=Мексика|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Мексика</span></span> |''1 федераль округ<br />31 штат'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:FM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Federated_States_of_Micronesia.svg|ссылка=Федеративные_Штаты_Микронезии|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Микронезия</span></span> |''4 штат'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MZ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Mozambique.svg|ссылка=Мозамбик|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Мозамбик</span></span> |''1 ҡала<br />10 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MD'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Moldova.svg|ссылка=Молдавия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Молдавия</span></span> |''1 территориаль берәмек<br />1 автономиялы территориаль берәмек<br />3 ҡала<br />32 район'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MC'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Monaco.svg|ссылка=Монако|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Монако</span></span> |''17 район'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MN'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Mongolia.svg|ссылка=Монголия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Монголия</span></span> |''1 баш ҡала<br />21 аймаҡ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MS'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Montserrat.svg|ссылка=Монтсеррат|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Монтсеррат</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:MM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Myanmar.svg|ссылка=Мьянма|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Мьянма</span></span> |''7 округ<br />7 штат'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:NA'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Namibia.svg|ссылка=Намибия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Намибия</span></span> |''13 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:NR'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Nauru.svg|ссылка=Науру|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Науру</span></span> |''14&nbsp;административ округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:NP'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Nepal.svg|ссылка=Непал|граница|20x20пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Непал</span></span> |''5 регион'' |''14 зона'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:NE'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Niger.svg|ссылка=Нигер|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Нигер</span></span> |''1 баш ҡала округы<br />7 регион'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:NG'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Nigeria.svg|ссылка=Нигерия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Нигерия</span></span> |''1 федераль баш ҡала территорияһы<br />36 штат'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:NL'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Netherlands.svg|ссылка=Нидерланды|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Нидерланд</span></span> |''12 провинция<br />3 тышҡы территория<br />3 айырым община'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:NI'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Nicaragua.svg|ссылка=Никарагуа|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Никарагуа</span></span> |''2 автономиялы регион<br />15 департамент'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:NU'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Niue.svg|ссылка=Ниуэ|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Ниуэ</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:NZ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_New_Zealand.svg|ссылка=Новая_Зеландия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Яңы Зеландия</span></span> |''2 утрау'' |''12 региональ территория<br />4 территориаль район<br />1 айырым автономиялы архипелаг'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:NC'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_New_Caledonia.svg|ссылка=Новая_Каледония|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Яңы Каледония</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:NO'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Norway.svg|ссылка=Норвегия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Норвегия</span></span> |''19 фюльке<br />2 тышҡы территория'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:AE'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_United_Arab_Emirates.svg|ссылка=Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">БҒӘ</span></span> |''7 әмирлек'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:OM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Oman.svg|ссылка=Оман|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Оман</span></span> |''5 регион<br />4 мохафаза'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BV'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Norway.svg|ссылка=Остров_Буве|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap"> Буве утрауы</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:IM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Isle_of_Mann.svg|ссылка=Остров_Мэн|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Мэн утрауы</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:NF'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Norfolk_Island.svg|ссылка=Остров_Норфолк|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Норфолк утрауы</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:CX'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Christmas_Island.svg|ссылка=Остров_Рождества_(Австралия)|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Раштыуа Утрауы</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:KY'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Cayman_Islands.svg|ссылка=Острова_Кайман|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Кайман утрауҙары</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:CK'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Cook_Islands.svg|ссылка=Острова_Кука|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Кук Утрауҙары</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:PN'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Pitcairn_Islands.svg|ссылка=Острова_Питкэрн|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Питкэрн Утрауҙары</span></span> |' |- |<tt>'''ISO 3166-2:SH'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Saint_Helena.svg|ссылка=Острова_Святой_Елены,_Вознесения_и_Тристан-да-Кунья|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Изге Елена, Вознесение һәм Тристан-да-Кунья утрауҙары</span></span> |''3&nbsp;административ өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:PK'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Pakistan.svg|ссылка=Пакистан|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Пакистан</span></span> |''1 федераль баш ҡала территорияһы<br />1 федераль ҡәбиләләр территорияһы<br />2 Кашмир территорияһы<br />4 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:PW'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Palau.svg|ссылка=Палау|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Палау</span></span> |''16 штат'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:PA'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Panama.svg|ссылка=Панама|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Панама</span></span> |''3 конмарка<br />9 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:PG'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Papua_New_Guinea.svg|ссылка=Папуа_—_Новая_Гвинея|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Папуа — Яңы Гвинея</span></span> |''1 автономиялы регион<br />1 баш ҡала регионы<br />18 провинция '' |- |<tt>'''ISO 3166-2:PY'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Paraguay.svg|ссылка=Парагвай|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Парагвай</span></span> |''1 баш ҡала округы<br />17 департамент'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:PE'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:War flag of Peru.svg|ссылка=Перу|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Перу</span></span> |''1 айырым провинция<br />1 баш ҡала<br />24 департамент'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:PL'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Poland.svg|ссылка=Польша|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Польша</span></span> |''16 воеводство'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:PT'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Portugal.svg|ссылка=Португалия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Португалия</span></span> |''2 автономиялы регион<br />18 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:PR'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Puerto_Rico.svg|ссылка=Пуэрто-Рико|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Пуэрто-Рико</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:CG'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Republic_of_the_Congo.svg|ссылка=Республика_Конго|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Республика Конго</span></span> |''1 баш ҡала<br />10 департамент'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:KR'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_South_Korea.svg|ссылка=Республика_Корея|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Корея Республикаһы</span></span> |''1 айырым статуслы ҡала<br />провинция хоҡуғына эйә 6 ҡала<br />9 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:RE'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Réunion.svg|ссылка=Реюньон|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Реюньон</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:RU'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Russia.svg|ссылка=Россия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Рәсәй</span></span> |''1 автономиялы өлкә<br />3 федераль әһәмиәттәге ҡала<br />4 автономиялы округ<br />9 край<br />21 республика<br />46 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:RW'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Rwanda.svg|ссылка=Руанда|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Руанда</span></span> |''1 баш ҡала провинцияһы<br />4 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:RO'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Romania.svg|ссылка=Румыния|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Румыния</span></span> |''1 муниципия<br />41 жудец'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:EH'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Western_Sahara.svg|ссылка=Сахарская_Арабская_Демократическая_Республика|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">СҒДР</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:SV'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_El_Salvador.svg|ссылка=Сальвадор|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сальвадор</span></span> |''14 департамент'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:WS'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Samoa.svg|ссылка=Самоа|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Самоа</span></span> |''11 итумало'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:SM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_San_Marino.svg|ссылка=Сан-Марино|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сан-Марино</span></span> |''9 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:ST'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Sao_Tome_and_Principe.svg|ссылка=Сан-Томе_и_Принсипи|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сан-Томе һәм Принсипи</span></span> |''2 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:SA'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Saudi_Arabia.svg|ссылка=Саудовская_Аравия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сәғүд Ғәрәбстаны</span></span> |''13 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:SZ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Eswatini.svg|ссылка=Свазиленд|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Свазиленд</span></span> |''4 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MP'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Northern_Mariana_Islands.svg|ссылка=Северные_Марианские_Острова|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Төньяҡ Мариан Утрауҙары</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:SC'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Seychelles.svg|ссылка=Сейшельские_Острова|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сейшел Утрауҙары</span></span> |''25 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BL'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Saint_Barthelemy_(local).svg|ссылка=Сен-Бартелеми|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сен-Бартелеми</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:MF'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag of Sint Maarten.svg|ссылка=Сен-Мартен_(владение_Франции)|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сен-Мартен</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:PM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Saint-Pierre_and_Miquelon.svg|ссылка=Сен-Пьер_и_Микелон|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сен-Пьер һәм Микелон</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:SN'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Senegal.svg|ссылка=Сенегал|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сенегал</span></span> |''14 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:VC'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Saint_Vincent_and_the_Grenadines.svg|ссылка=Сент-Винсент_и_Гренадины|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сент-Винсент һәм Гренадин</span></span> |''6 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:KN'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Saint_Kitts_and_Nevis.svg|ссылка=Сент-Китс_и_Невис|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сент-Китс һәм Невис</span></span> |''2 штат'' |''14 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:LC'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Saint_Lucia.svg|ссылка=Сент-Люсия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сент-Люсия</span></span> |''11 приход'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:RS'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Serbia.svg|ссылка=Сербия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сербия</span></span> |''1 ҡала<br />2 автономиялы край<br />17 округ'' |''12 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:SG'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Singapore.svg|ссылка=Сингапур|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сингапур</span></span> |''5 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:SX'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Sint_Maarten.svg|ссылка=Синт-Мартен|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Синт-Мартен</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:SY'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag of the United Arab Republic.svg|ссылка=Сирия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сүриә</span></span> |''14 мохафаза'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:SK'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Slovakia.svg|ссылка=Словакия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Словакия</span></span> |''8 край'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:SI'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Slovenia.svg|ссылка=Словения|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Словения</span></span> |''210 община'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:SB'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Solomon_Islands.svg|ссылка=Соломоновы_Острова|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Соломон Утрауҙары</span></span> |''1 ҡала<br />9 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:SO'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Somalia.svg|ссылка=Сомали|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сомали</span></span> |''18 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:SD'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Sudan.svg|ссылка=Судан|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Судан</span></span> |''17 штат'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:SR'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Suriname.svg|ссылка=Суринам|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Суринам</span></span> |''10 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:US'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|ссылка=Соединённые_Штаты_Америки|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">АҠШ</span></span> |''1 округ<br />6 тышҡы территория<br />50 штат'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:SL'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Sierra_Leone.svg|ссылка=Сьерра-Леоне|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сьерра-Леоне</span></span> |''1 өлкә<br />3 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:TJ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Tajikistan.svg|ссылка=Таджикистан|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Тажикстан</span></span> |''3 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:TH'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Thailand.svg|ссылка=Таиланд|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Таиланд</span></span> |''1 муниципаль берәмек<br />1 махсус административ ҡала <br />75 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:TZ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Tanzania.svg|ссылка=Танзания|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Танзания</span></span> |''26 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:TC'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Turks_and_Caicos_Islands.svg|ссылка=Теркс_и_Кайкос|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Теркс һәм Кайкос</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:TG'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag of Togo (3-2).svg|ссылка=Того|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Того</span></span> |''5 регион'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:TK'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Tokelau.svg|ссылка=Токелау|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Токелау</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:TO'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Tonga.svg|ссылка=Тонга|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Тонга</span></span> |''5 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:TT'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Trinidad_and_Tobago.svg|ссылка=Тринидад_и_Тобаго|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Тринидад һәм Тобаго</span></span> |''5 муниципалитет<br />9 графлыҡ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:TV'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Tuvalu.svg|ссылка=Тувалу|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Тувалу</span></span> |''1 ҡала советы<br />7 утрау советы'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:TN'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Tunisia.svg|ссылка=Тунис|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Тунис</span></span> |''24 вилайәт'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:TM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Turkmenistan.svg|ссылка=Туркмения|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Төркмәнстан</span></span> |''1 ҡала<br />5 вилайәт'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:TR'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Turkey.svg|ссылка=Турция|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Төркиә</span></span> |''81 ил'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:UG'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Uganda.svg|ссылка=Уганда|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Уганда</span></span> |''4 өлкә'' |''80 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:UZ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Uzbekistan.svg|ссылка=Узбекистан|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Үзбәкстан</span></span> |''1 ҡала<br />1 республика<br />12 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:UA'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Ukraine.svg|ссылка=Украина|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Украина</span></span> |''2 ҡала<br />25 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:WF'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_France.svg|ссылка=Уоллис_и_Футуна|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Уоллис һәм Футуна</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:UY'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Uruguay.svg|ссылка=Уругвай|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Уругвай</span></span> |''19 департамент'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:FO'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Faroe_Islands.svg|ссылка=Фарерские_острова|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Фарер</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:FJ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Fiji.svg|ссылка=Фиджи|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Фиджи</span></span> |''1 бойондороҡло территория<br />4 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:PH'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Philippines.svg|ссылка=Филиппины|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Филиппин</span></span> |''17 регион'' |''80 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:FI'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Finland.svg|ссылка=Финляндия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Финляндия</span></span> |''19 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:FK'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Falkland_Islands.svg|ссылка=Фолклендские_острова|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Фолкленд утрауҙары</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:FR'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_France.svg|ссылка=Франция|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Франция</span></span> |''22 регион'' |''8 айырым статуслы диңгеҙ аръяғы территорияһы<br />5 диңгеҙ аръяғы территорияһы<br />96 департамент'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:PF'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_French_Polynesia.svg|ссылка=Французская_Полинезия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Француз Полинезияһы</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:TF'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_French_Southern_and_Antarctic_Lands.svg|ссылка=Французские_Южные_и_Антарктические_Территории|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Францу Көньяҡ һәм Антарктик Территориялары</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:HM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Australia.svg|ссылка=Остров_Херд_и_Острова_Макдоналд|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Херд һәм Макдональд</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:HR'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Croatia.svg|ссылка=Хорватия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Хорватия</span></span> |''1 баш ҡала<br />20 жупания '' |- |<tt>'''ISO 3166-2:CF'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Central_African_Republic.svg|ссылка=Центральноафриканская_Республика|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">ҮАР</span></span> |''1 баш ҡала<br />2 иҡтисади префектура<br />14 префектура'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:TD'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Chad.svg|ссылка=Чад|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Чад</span></span> |''22 регион'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:ME'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Montenegro.svg|ссылка=Черногория|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Черногория</span></span> |''21 муниципалитет'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:CZ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|ссылка=Чехия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Чехия</span></span> |''1 ҡала<br />13 край'' |''91 район'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:CL'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Chile.svg|ссылка=Чили|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Чили</span></span> |''15 регион'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:CH'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Switzerland.svg|ссылка=Швейцария|граница|20x20пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Швейцария</span></span> |''26 кантон'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:SE'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Sweden.svg|ссылка=Швеция|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Швеция</span></span> |''21 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:SJ'''</tt> |[[Файл:Flag_of_Norway.svg|граница|22x22пкс|Флаг Шпицбергена и Ян-Майена]] Шпицберген һәм Ян-Майен |- |<tt>'''ISO 3166-2:LK'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Sri_Lanka.svg|ссылка=Шри-Ланка|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Шри-Ланка</span></span> |''9 провинция'' |''25 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:EC'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Ecuador.svg|ссылка=Эквадор|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Эквадор</span></span> |''24 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:GQ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Equatorial_Guinea.svg|ссылка=Экваториальная_Гвинея|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Экваториаль Гвинея</span></span> |''2 регион'' |''7 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:ER'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Eritrea.svg|ссылка=Эритрея|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Эритрея</span></span> |''6 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:EE'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Estonia.svg|ссылка=Эстония|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Эстония</span></span> |''15 өйәҙ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:ET'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Ethiopia.svg|ссылка=Эфиопия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Эфиопия</span></span> |''2 ҡала<br />9 регион'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:ZA'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_South_Africa.svg|ссылка=Южно-Африканская_Республика|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">КАР</span></span> |''9 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:GS'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|ссылка=Южная_Георгия_и_Южные_Сандвичевы_Острова|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Көньяҡ Георгия һәм Көньяҡ Сандвич Утрауҙары</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:SS'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_SPLAM.svg|ссылка=Южный_Судан|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Көньяҡ Судан</span></span> |''10 штат'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:JM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Jamaica.svg|ссылка=Ямайка|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Ямайка</span></span> |''14 приход'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:JP'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Japan.svg|ссылка=Япония|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Япония</span></span> |''47 префектура'' |} == Адм.-терр. берәмектәр һәм уларҙың  ISO 3166-1 буйынса геокодтары == Дәүләттәр территорияларының '''ISO 3166-2''' буйынса административ-территориаль берәмектәре һәм уларға '''ISO 3166-1'''стандарты буйынса бирелгән геокодтар. {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" !Административ-территориаль берәмек !<br />3166-2<br />буйынса геокод !<br />3166-1 буйынса геокод !Дәүләт |- |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Åland.svg|ссылка=Аландские_острова|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Аланд утрауҙары</span></span> |<tt>'''FI-01'''</tt> |<tt>'''AX'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Finland.svg|ссылка=Финляндия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Финляндия</span></span> |- |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_United_States_Virgin_Islands.svg|ссылка=Виргинские_Острова_(США)|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Виргин Утрауҙары (АҠШ)</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_American_Samoa.svg|ссылка=Американское_Самоа|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Америка Самоа</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|ссылка=Внешние_малые_острова_(США)|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Тышҡы бәләкәй утрауҙар (АҠШ)</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Guam.svg|ссылка=Гуам|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гуам</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Northern_Mariana_Islands.svg|ссылка=Северные_Марианские_Острова|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Төньяҡ Мариан Утрауҙары</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Puerto_Rico.svg|ссылка=Пуэрто-Рико|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Пуэрто-Рико</span></span><br /> |<tt>'''US-VI'''</tt><br /><tt>'''US-AS'''</tt><br /><tt>'''US-UM'''</tt><br /><tt>'''US-GU'''</tt><br /><tt>'''US-MP'''</tt><br /><tt>'''US-PR'''</tt> |<tt>'''VI'''</tt><br /><tt>'''AS'''</tt><br /><tt>'''UM'''</tt><br /><tt>'''GU'''</tt><br /><tt>'''MP'''</tt><br /><tt>'''PR'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|ссылка=Соединённые_Штаты_Америки|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">АҠШ</span></span> |- |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Aruba.svg|ссылка=Аруба|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Аруба</span></span>{{ABW}}<br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Netherlands.svg|ссылка=Бонэйр,_Синт-Эстатиус_и_Саба|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Бонэйр, Синт-Эстатиус һәм Саба</span></span> (Бонэйр)<br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Netherlands.svg|ссылка=Бонэйр,_Синт-Эстатиус_и_Саба|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Бонэйр, Синт-Эстатиус һәм Саба</span></span> (Саба)<br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Netherlands.svg|ссылка=Бонэйр,_Синт-Эстатиус_и_Саба|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Бонэйр, Синт-Эстатиус һәм Саба</span></span> (Синт-Эстатиус)<br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Curaçao.svg|ссылка=Кюрасао|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Кюрасао</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Sint_Maarten.svg|ссылка=Синт-Мартен|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Синт-Мартен</span></span> |<tt>'''NL-AW'''</tt><br /><tt>'''NL-BO'''</tt><br /><tt>'''NL-SA'''</tt><br /><tt>'''NL-SE'''</tt><br /><tt>'''NL-CW'''</tt><br /><tt>'''NL-SX'''</tt><br /> |<tt>'''AW'''</tt><br /><tt>'''BQ'''</tt><br /><tt>'''BQ'''</tt><br /><tt>'''BQ'''</tt><br /><tt>'''CW'''</tt><br /><tt>'''SX'''</tt><br /> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Netherlands.svg|ссылка=Нидерланды|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Нидерланд</span></span> |- |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Guadeloupe_(local).svg|ссылка=Гваделупа|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гваделупа</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_France.svg|ссылка=Гвиана_(департамент_Франции)|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гвиана</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Mayotte_(local).svg|ссылка=Майотта|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Майотта</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Snake_Flag_of_Martinique.svg|ссылка=Мартиника|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Мартиника</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_New_Caledonia.svg|ссылка=Новая_Каледония|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Яңы Каледония</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Réunion.svg|ссылка=Реюньон|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Реюньон</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Saint_Barthelemy_(local).svg|ссылка=Сен-Бартелеми|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сен-Бартелеми</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Saint-Martin_(local).svg|ссылка=Сен-Мартен_(владение_Франции)|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сен-Мартен</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Saint-Pierre_and_Miquelon.svg|ссылка=Сен-Пьер_и_Микелон|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сен-Пьер һәм Микелон</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_France.svg|ссылка=Уоллис_и_Футуна|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Уоллис һәм Футуна</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_French_Polynesia.svg|ссылка=Французская_Полинезия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Француз Полинезияһы</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_French_Southern_and_Antarctic_Lands.svg|ссылка=Французские_Южные_и_Антарктические_Территории|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Француз Көньяҡ һәм Антарктик Территориялары</span></span> |<tt>'''FR-GP'''</tt><br /><tt>'''FR-GF'''</tt><br /><tt>'''FR-YT'''</tt><br /><tt>'''FR-MQ'''</tt><br /><tt>'''FR-NC'''</tt><br /><tt>'''FR-RE'''</tt><br /><tt>'''FR-BL'''</tt><br /><tt>'''FR-MF'''</tt><br /><tt>'''FR-PM'''</tt><br /><tt>'''FR-WF'''</tt><br /> <tt>'''FR-PF'''</tt><br /><tt>'''FR-TF'''</tt> |<tt>'''GP'''</tt><br /><tt>'''GF'''</tt><br /><tt>'''YT'''</tt><br /><tt>'''MQ'''</tt><br /><tt>'''NC'''</tt><br /><tt>'''RE'''</tt><br /><tt>'''BL'''</tt><br /><tt>'''MF'''</tt><br /><tt>'''PM'''</tt><br /><tt>'''WF'''</tt><br /><tt>'''PF'''</tt><br /><tt>'''TF'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_France.svg|ссылка=Франция|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Франция</span></span> |- |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Hong_Kong.svg|ссылка=Гонконг|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гонконг</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Republic_of_China.svg|ссылка=Китайская_Республика|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Ҡытай Республикаһы</span></span> (Тайвань)<br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Macau.svg|ссылка=Макао|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Макао</span></span> |<tt>'''CN-91'''</tt><br /><tt>'''CN-71'''</tt><br /> <tt>'''CN-92'''</tt> |<tt>'''HK'''</tt><br /><tt>'''TW'''</tt><br /><tt>'''MO'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|ссылка=Китайская_Народная_Республика|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">ҠХР</span></span> |- |[[Файл:Flag_of_Norway.svg|граница|22x22пкс|Флаг Шпицбергена и Ян-Майена]] Шпицберген һәм Ян-Майен (Шпицберген)<br />[[Файл:Flag_of_Norway.svg|граница|22x22пкс|Флаг Шпицбергена и Ян-Майена]] Шпицберген һәм Ян-Майен (Ян-Майен) |<tt>'''NO-21'''</tt><br /><tt>'''NO-22'''</tt> |<tt>'''SJ'''</tt><br /><tt>'''SJ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Norway.svg|ссылка=Норвегия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Норвегия</span></span> |} == Бойондороҡло, тышҡы һәм башҡа территорияларҙың геокодтары == Дәүләттәр территорияларының дминистратив-территориаль берәмектәре уларға '''ISO 3166-1 '''стандарты буйынса бирелгән геокодтар менән. {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" !Административ-территориаль берәмек !3166-2<br /> буйынса геокод !3166-1<br />буйынса геокод !Дәүләт |- |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Greenland.svg|ссылка=Гренландия_(административная_единица)|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гренландия</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Faroe_Islands.svg|ссылка=Фарерские_острова|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;[[Фарер утрауҙары|<span class="wrap">Фарер</span>]]</span> |бирелмәгән<br />бирелмәгән |<tt>'''GL'''</tt><br /><tt>'''FO'''</tt><br /> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Denmark.svg|ссылка=Дания|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;[[Дания|<span class="wrap">Дания</span>]]</span> |- |<span class="nowrap"><span class="flagicon"> </span>&nbsp;[[Кокос утрауҙары|<span class="wrap">Кокос утрауҙары</span>]]</span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Norfolk_Island.svg|ссылка=Остров_Норфолк|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;[[Норфолк (утрау)|<span class="wrap">Норфолк утрауы</span>]]</span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Christmas_Island.svg|ссылка=Остров_Рождества_(Австралия)|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Раштыуа Утрауы</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Australia.svg|ссылка=Остров_Херд_и_Острова_Макдоналд|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Херд һәм Макдональд</span></span> |бирелмәгән<br />бирелмәгән<br />бирелмәгән<br />бирелмәгән<br /> |<tt>'''CC'''</tt><br /><tt>'''NF'''</tt><br /><tt>'''CX'''</tt><br /><tt>'''HM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Australia.svg|ссылка=Австралия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;[[Австралия|<span class="wrap">Австралия</span>]]</span> |- |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Tokelau.svg|ссылка=Токелау|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;[[Токелау|<span class="wrap">Токелау</span>]]</span> |бирелмәгән |<tt>'''TK'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_New_Zealand.svg|ссылка=Новая_Зеландия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;[[Яңы Зеландия|<span class="wrap">Яңы Зеландия</span>]]</span> |} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[ISO 3166-1]] * [[ISO 3166-3]] * [[UN/LOCODE]] * [[Илдең коды]] == Һылтанмалар == * [http://www.iso.org/iso/country_codes.htm Геокоды административно-территориального деления государств (англ.)] * [http://www.statoids.com Геокоды административно-территориального деления государств (англ.)] [[Категория:ISO 3166]] d94nkjvjog9975ejtm13o35ycmt09bn 0 146220 1301277 1291726 2026-07-21T05:03:09Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы National_Maritime_Museum_in_Busan,_South_Korea.jpg рәсеме [[commons:User:Abzeronow|Abzeronow]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:National Maritime Museum, South Korea|]]. 1301277 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Пусан''' ({{Lang-ko3|부산|釜山}}) — [[Көньяҡ Корея|Корея Республикаһындағы ҡала]]. - Ҡала-метрополия (1995 йылға тиклем — тура буйһоноу ҡарамағындағы ҡала). Ҙурлығы буйынса [[Сеул]]дан һуң илдең икенсе ҡалаһы. Илдең эре порты, «Корея Республикаһының диңгеҙ баш ҡалаһы» булараҡ билдәле. Ҡаланың рәсми исеме '''Пусан''' ҡ'''ала-метрополиһы''' (кор. <span lang="ko" style="font-size: 110%; font-style: normal; line-height: 0;">부산광역시[[Хангыль|^?]]</span><span>, </span><span lang="ko" style="font-size: 110%; font-style: normal; line-height: 0;">釜山廣域市[[Ханча|^?]]</span> ''Пуск-кванъекси''). Пусан Корея ярымутрауының көньяҡ-көнсығыш осонда [[Корея боғаҙы]] ярында урынлашҡан. Иң тығыҙ ултырған райондары Нактонган һәм Суёнган йылғаларының үҙәндәре араһында ята, тауҙар ҡайһы бер ҡала райондарының тәбиғи сиктәре булып тора. [[2002 йыл]]да Пусанда [[Азия уйындары]] һәм футбол буйынса донъя чемпионаты World Cup FIFA үтә, ә [[2005 йыл]]да ҡала Азия -Тымыҡ океан иҡтисади хеҙмәттәшлеге форумының баш ҡалаһы була. [[2005 йыл]]дың 14 ноябрендә Пусан Ульсан менән бергә 2028 йылда Олимпия уйындарын үткәреүгә дәғүә итеүсе тип иғлан ителә. Пусан — [[Азия]]ның иң заманса ҡалаларының береһе. Ҡала үҙенең ныҡ бейек йорттары һәм башҡа иҫтәлекле урындары менән билдәле. Бында донъялағы иң ҙур универмаг — «Синсеге Сентум Сити» урынлашҡан. Ҡалала шулай уҡ башҡа ҙур ҡоролмалар — бейек йорт «Сентум Лидерс Марк» һәм илдең иң юғары «Пусан халыҡ-ара финанс үҙәге» офисы урынлашҡан. == Климаты == Пусан дымлы субтропик климат зонаһында урынлашҡан (Кёппен климаттар классификацияһы буйынса Cfa). Ныҡ юғары һәм ныҡ түбән температура бик һирәк теркәлгән. Май айынан алып июлгә тиклем, һуң яҙҙа һәм иртә йәйҙә океан эффекты арҡаһында ҡалала ярымутрауҙың эске өлкәләренә ҡарағанда ғәҙәттә һалҡыныраҡ. Йәй аҙағында һәм көҙ башында, августан алып сентябргә тиклем эҫе, тынсыу һауа торошо була, был ваҡытта ҡалаға тайфундар ябырылыуы мөмкин. [[1959 йыл]]дың 15 сентябрендә Сара тайфуны ҡаланың яры буйлап үтеп, ҡот осҡос зыян килтерә. [[2003 йыл]]дың 12 сентябрендә Мэми көслө тайфуны шулай уҡ караптарға һәм биналарға байтаҡ зыян килтерә, 48 кеше һәләк була. Октябрь һәм ноябрь —Пусанда асыҡ һауа һәм һәйбәт температура менән иң уңай ваҡыт. Ҡыш ҡоро һәм көслө елдәр менән һалҡын, әммә Кореяның башҡа өлөштәренә ҡарағанда, Чеджудо һәм бер нисә көньяҡ яр буйҙарын иҫәпкә алмағанда, күпкә йомшаҡ. Пусан һәм уға йәнәшә территорияларҙа бүтән төбәктәргә ҡарағанда ҡар әҙ. Ҡар йылына уртаса 6 көн самаһы яуа. Хатта күп булмаған ҡар өйөмдәре лә был ҡалаға урындың таулы булыуы арҡаһында зыян килтереүе мөмкин, сөнки урындағы автомобиль йөрөтөүселәрҙең ҡар буйлап йөрөү өсөн күнекмәләре юҡ. {{Климат города |Город_род=города Пусан (1971-2000) |Источник=[http://www.kma.go.kr/weather/climate/average_30years.jsp?yy_st=2001&stn=159&x=20&y=10&norm=M&obs=0&mm=8&dd=30 Korea Meteorological Administration] | Янв_ср=3 | Янв_ср_осад=38 | Фев_ср=4.3 | Фев_ср_осад=45 | Мар_ср=8.3 | Мар_ср_осад=86 | Апр_ср=13.4 | Апр_ср_осад=136 | Май_ср=17.4 | Май_ср_осад=154 | Июн_ср=20.5 | Июн_ср_осад=223 | Июл_ср=24.2 | Июл_ср_осад=259 | Авг_ср=25.7 | Авг_ср_осад=238 | Сен_ср=22.1 | Сен_ср_осад=167 | Окт_ср=17.3 | Окт_ср_осад=62 | Ноя_ср=11.3 | Ноя_ср_осад=60 | Дек_ср=5.6 | Дек_ср_осад=24 | Год_ср=14.4 | Год_ср_осад=1492 | Янв_ср_мин=-0.7 | Янв_ср_макс=7.6 | Фев_ср_мин=0.5 | Фев_ср_макс=9.1 | Мар_ср_мин=4.6 | Мар_ср_макс=13.0 | Апр_ср_мин=9.7 | Апр_ср_макс=17.8 | Май_ср_мин=14.0 | Май_ср_макс=21.5 | Июн_ср_мин=17.7 | Июн_ср_макс=24.0 | Июл_ср_мин=21.9 | Июл_ср_макс=27.3 | Авг_ср_мин=23.2 | Авг_ср_макс=29.2 | Сен_ср_мин=19.2 | Сен_ср_макс=26.1 | Окт_ср_мин=13.7 | Окт_ср_макс=22.1 | Ноя_ср_мин=7.6 | Ноя_ср_макс=16.1 | Дек_ср_мин=1.8 | Дек_ср_макс=10.3 | Год_ср_мин=11.1 | Год_ср_макс=18.7 | Янв_а_макс= | Янв_а_мин= | Фев_а_макс= | Фев_а_мин= | Мар_а_макс= | Мар_а_мин= | Апр_а_макс= | Апр_а_мин= | Май_а_макс= | Май_а_мин= | Июн_а_макс= | Июн_а_мин= | Июл_а_макс= | Июл_а_мин= | Авг_а_макс= | Авг_а_мин= | Сен_а_макс= | Сен_а_мин= | Окт_а_макс= | Окт_а_мин= | Ноя_а_макс= | Ноя_а_мин= | Дек_а_макс= | Дек_а_мин= | Год_а_макс= | Год_а_мин= |}} == Административ бүленеше == Пусандың административ сиктәренә 15 муниципаль район инә, улар 209 кварталдан, 1 һәм өйәҙҙән тора. [[Файл:View_from_Igidae.jpg|справа|мини|350x350пкс| Суенман ҡултығы күренеше]] {| class="standard" border="1" !Исеме !Хангыль !Майҙаны, км² !Халҡы, кеше |- | colspan="9" align="center" bgcolor="#EFEFEF" |Муниципаль райондары |- |- |Пукку |북구 |39.44 |313,553 |- |Пусанджингу |부산진구 |29.69 |398,174 |- |Тонгау |동구 |9.78 |102,859 |- |Тоннэгу |동래구 |16.63 |283,636 |- |Кансогу |강서구 |180.24 |66,269 |- |Кымджонгу |금정구 |65.17 |257,662 |- |[[Хэундэгу]] |해운대구 |51.46 |429,477 |- |Чунгу |중구 |2.82 |50,555 |- |Намга |남구 |26.77 |301,904 |- |Сахагу |사하구 |40.96 |362,697 |- |Сасангу |사상구 |36.06 |261,673 |- |Согому |서구 |13.88 |127,068 |- |Суенгу |수영구 |10.20 |179,208 |- |Йондогу |영도구 |14.13-сө |148,431 |- |Йонджегу |연제구 |12.08 |213,453 |- |- | colspan="9" align="center" bgcolor="#EFEFEF" |Өйәҙ |- |Киджан |기장군 |218.04 |103,762 |} == Тарихы == «Самгук сага» буйынса ҡала Кочхильсангук (йәки Кочхильсангун), Тонногук, йәки Чансангук Нэсангук исеме аҫтында беҙҙең эраның башында барлыҡҡа килә, ә яңы Кончхильсангун — Тоннэ исемен 757 йылда ала<ref name="autogenerated1"><div>김강식 (Ким Гансик). 조선 시대 행정과 국방의 중심, 동래 (Тоннэ — үҙәктәр һәм оборона осоро чосон. администрацивный) — «교재 교실 역사와 강의 문화재 동래» (тарих һәм мәҙәни мираҫ Тоннэ өсөн Дәреслек курсы буйынса) (Пуск). 2016. — 56 б.</div></ref>. ''Пусан'' исеме беренсе тапҡыр Чосон дәүерендә «Синджын тонгук ёджи сыннам» географик тасуирламаһында телгә алына<ref name="autogenerated1" />. «Синджын тонгук ёджи сыннаму» буйынса ''Пусан'' һүҙе Тоннэ округы ҡалаһының көньяғындағы порттың һәм балыҡсылар ауылының исеме була, ә ул ауыл эргәһендәге тау формаһы буйынса «көршәк-тау» һүҙбәйләнешенән килеп сыҡҡан<ref name="autogenerated1" />. Порт был ауылда ''Пусанпхо'' тип аталған. XV быуат башынан алып 1592 йылға тиклем Тоннэлағы Пусанпхо илдең төп сауҙа порты була. Элек унан аша [[Япония]] менән сауҙа бәйләнештәре булған. 1592 йылда Тоётоми Хидэеси етәкселегенәде япон ғәскәрҙәре баҫып ингәндән һуң Имдин һуғышы башлана. [[1598 йыл]]дан алып [[1876 йыл]]ға тиклем Пусан тышҡы сауҙа өсөн ябыла, һуңынан беренсе булып уның өсөн сауҙаны кире аса, әммә Япония менән 1883 йылға тиклем генә һатыу итә. Порт асылғандан һуң японлылар Пусанда үҙҙәренең урамдарын, һуңынан кварталдарын булдыра. [[1910 йыл]]дан Япония протекторатына күсә һәм япон кварталы биләмәһе, Пусан исеме аҫтында бойондороҡһоҙ ҡала булып, Тоннэнан айырыла, ә Тоннэ түбән статусты ала - өйәҙ булып ҡала. Пусан ҙур сауҙа һәм сәнәғәт үҙәгенә әйләнә. Ул япон ҡалаһы Симоносеки менән тимер юлы паромы менән бәйле. [[1925 йыл]]дан Пусан — Кёнсан-Намдо провинцияһының административ үҙәге<ref>{{Из БСЭ}}</ref>. 1950—53 йылдарҙағы Корея һуғышы ваҡытында Корея Республикаһының ваҡытлыса баш ҡалаһы булып тора, сөнки [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|КХДР]] сигенән иң алыҫ нөктәһендә ята, шулай уҡ Корея территорияһында [[АҠШ]]-тың һәм уның союздаштарының төп хәрби базаһы була. [[1950 йыл]]дың 4 авгусынан алып 18 сентябренә тиклем Пусан периметры Көньяҡ Корея оборонаһының һуңғы һыҙығы була. Һуғыштан һуң [[1963 йыл]]ға тиклем ҡала провинцияның үҙәге, артабан Тоннэның күп территорияларын берләштереп, тура буйһоноуҙағы ҡала була, ә 1995 йылдың ғинуарынан — ҡала-метрополия була<ref>{{Cite web|url=http://english.busan.go.kr/SubPage.do?pageid=sub0102|title=оф. сайт города|author=|date=|publisher=}}</ref>. == Иҡтисады == [[Файл:Night_view_of_Busan-city.jpg|справа|мини|Пусандың төнгө күренеше]] Киджан өйәҙендә Көнсығыш Азияла иң ҙур «Кори» атом электр станцияһы урынлашҡан. Көнбайыш Пусанда Renault. Samsung Motors компаниһының заводы урынлашҡан. === Финанс === Пусанда Корея биржаһы һәм Пусан халыҡ-ара финанс үҙәге урынлашҡан. == Транспорты == Пусан порты— Корея Республикаһында иң ҙур порт, оҙонлоғо 330 метрлыҡ һәм 12,5 м батым менән 50 мең тонна ауырлыҡтағы караптар үтә ала<ref>{{Cite web|url=http://podlodka.info/content/view/216/207/|title=Лоция порта Пусан (Тихий океан)|accessdate=2009-10-12|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/65LJlhbVt|archivedate=2012-02-10}} </ref>. Шулай уҡ пассажирҙар өсөн һыу «трамвайы», тимер юл үҙәге, үҫешкән автобустар һәм такси системаһы бар. Пусанда Көньяҡ Кореяның иң оҙон Кванан күпере бар. Понённо ҡалала һәм илдә беренсе автомобиль магистрале, төньяҡтан көньяҡҡа үтә. Ҡаланың көнбайышында халыҡ-ара Кимхэ аэропорты урынлашҡан. Пусан [[Рәсәй]] ҡалаһы [[Владивосток]] менән туранан-тура авиабәйләнеш менән бәйле. Пусанда метрополитен эшләй. <gallery> Файл:Busan-subway-1000-45th-unit-20090223.jpg|Метроның беренсе линия электропоезы Файл:Airport Gimhae 7.jpg|[[Международный аэропорт Кимхэ|Халыҡ-ара «Кимхэ»]] аэропорты Файл:Humetro Sasang 02.JPG|[[Пусанский метрополитен|Пусан метрополитен]]ы </gallery> == Мәҙәниәте == [[Файл:National_Center_for_Korean_Traditional_Performing_Arts_in_Busan.jpg|справа|мини|250x250пкс|Пусан милли театры]] Пусан театр исемлеге: * Пусан мәҙәни үҙәге; * Пусан кугак милли үҙәге; * Пусан граждандары залы; * Кымджон мәҙәни үҙәге; * Пусан опера театры === Филармонияһы === * Пусан муниципаль филармонияһы * Пусан традицион муниципаль филармонияһы * Пусан каягымдар оркестры === Фестивалдәре === Пусанда йыл һайын күп фестивалдәр үтә. Уларҙың ҡайһы берҙәре: * Пусан халыҡ-ара кинофестивале * Пусан халыҡ-ара фейерверктар кинофестивале * Пусан биенналеһы * Пусан порты фестивале * Чагальчхи фестивале === Музейҙары === * Пусан музейы * Милли диңгеҙ музейы— Кореяла иң ҙур музей, ҙурлығы буйынса илдә өсөнөсө * Пусан милли фән музейы * Покчхон музейы * Пусандың хәҙерге заман тарихы музейы * Пусан художество музейы * Пусандың тәбиғи тарих диңгеҙ музейы * Тонсам-донда ҡабырсаҡ өйөмө күргәҙмә залы * Ваҡытлыса баш ҡаланың мемориаль музейы — Корея һуғышы ваҡытында Корея Республикаһы президенты резиденцияһы. * Балыҡсылар ҡасабаһының Пусан музейы * Чонгван музейы * Пусан милли университеты музейы <gallery> Файл:Busan Modern History Museum-01.jpg|Пусандың хәҙерге заман тарихы музейы Файл:Bexco.jpg|Пусан күргәҙмә конференц-үҙәге </gallery> === Китапханалары === * Пусан ҡала-метрополияһының Чунан муниципаль китапханаһы * Пусан ҡала-метрополияһының Симин муниципаль китапханаһы * Пусан ҡала-метрополияһының Суенгу муниципаль китапханаһы === Будда храмдары === * Помоса * Хэдон Ёнгунса * Оннёнсонвон * Самгванса * Кыннёнса * Тхэджонса * Махаса * Унсуса * Нэвонджонса === Сиркәүҙәре === * Изге Георгий Победоносец ҡорамы<ref>{{Cite web|url=https://mission-center.com/-korey/4878-mission-uz-kor-hr-georgiy-pobedonosca|title=Храм святого Георгия Победоносца (Пусан)|author=Administrator|publisher=mission-center.com|lang=ru|accessdate=2018-03-31}}</ref> == Туризмы == Ҡалала үҫешкән туристик инфраструктура бар. Пусан пляждары корея һәм сит ил туристарын йәлеп итә. === Майҙандары һәм парктары === * Чунан паркы— ҡаланың үҙәк паркы. * Пусан ҡала паркы — ҡала үҙәк өлөшөндәге ҙур парк. * Тхэджондэ — Йондо-гу көньяҡ районында тәбиғәт паркы . Унда обсерватория, сәйәхәт лайнерҙары өсөн диңгеҙ вокзалы, күңел асыу паркы бар. * Сон Санхён майҙаны — Пусандың үҙәк майҙаны, Кореяның иң ҙур майҙаны. * Йондусан — Пусандың үҙәгендәге парк, ҡаланың иң боронғо паркы. * Пусан башняһы — илдә беренсе туристик манара, донъяла иң юғары маяк, ҡаланың символы. Йондусан паркында тора. === Пляждары һәм курорттары === Пусан Кореяның йәйге баш ҡалаһы тип атайҙар, уның данлыҡлы алты пляжы бөтә илдән туристарҙы йәлеп итә. Хэундэ матур ҡунаҡханалары, ял итеү өсөн үткәрелгән яр буйындағы таҡта түшәмәләре, карнавалдары менән билдәле. Иҫтәлекле урындарына Кваналли яры буйындағы Кванан күпере инә. * Ончхонджан — күп һанлы мунсалары һәм ҡунаҡханалары, ресторандары, клубтары һәм сауҙа кварталдары менән тәбиғи курорт. === Билдәле урамдары === [[Файл:Nampo-dong_Busy_Street.JPG|справа|мини|Нампо районы урамы-Донг]] Төньяҡта, Пусан милли университеты янында студент театры, кафе, ресторандар, шулай уҡ ял көндәрендә концерттар һәм башҡа мәҙәни саралар үткәреү өсөн асыҡ майҙансыҡтар бар. Пугён Милли университеты һәм Кенсон Университетыянында шулай уҡ күп кафелар, ресторандар һәм барҙар бар. Порт районында, «Сит ил кешеләре өсөн магазин урамдары» булараҡ билдәле (уны йыш ҡына «Street Texas», ә СССР-ҙан килгән урыҫ диңгеҙселәре һәм корейҙар-репатрианттар ҡыҫҡаса «Техас» тип кенә атайҙар), сит ил һәм урындағы урыҫ телле халыҡ караптарының экипаждарын хеҙмәтләндереүсе күп предприятиелар бар. Тәүҙә район тик ҡытайҙарҙың йәшәү урыны булған, унда хәҙер ҡытай мәктәптәре урынлашҡан. Тап ҡытай диаспораһы арҡаһында 1940—50 йылдарҙа район, тәү сиратта, америка һалдаттары өсөн сауҙа һәм күңел асыу үҙәге була. Бөгөн «Техас» элекке СССР-ҙан килгән кешеләрҙең бәләкәй бизнес: кибеттәр, кафе, алмаштырыу пункттары урыны. Ул яйлап рус телле районы исемен ала === Тауҙары === Төньяҡта Кымджонсан тауы — урындағы әүҙем ял итергә яратыусылар араһында популяр урын. Был тауҙа Кымджонсансон, Корея ярымутаруында иң ҙур ҡәлғә һәм Помоса, илдә иң боронғо һәм иң ҙур будда ғибәҙәтханаларҙың береһе урынлашҡан. === Тарихи урындары === * Тоннэыпсон — Тоннэ-гу районында Чосон династияһы осорондағы ҡәлғә. * Кымджонсансон — Кореяла иң ҙур ҡәлғә. Тауҙа Кымджонсан урынлашҡан * Чхуннёльса — ғибәҙәтхана, унда Кореяға япондар баҫып инеү ваҡытында һәләк булғандарҙы иҫкә алыу хөрмәтенә табличкалар һаҡлана. * Пусанджинда тышҡы ҡәлғә — 1593 йылда Кореяға япондар баҫып инеү ваҡытында генерал Мори Тэрумото тарафынан төҙөлгән. * Чуксон-нила Вэсон, Киджан — ҡәлғә, ул 1593 йылда Кореяға япондар баҫып инеү ваҡытында япон генералы Курол Нагамаса тарафынан төҙөлгән. * Помоса — илдә иң ҙур һәм иң боронғо ғибәҙәтханаларҙың береһе. * Йондо күпере — илдә берҙән-бер һәм тәүге күтәрелә торған күпер, ҡаланың символы. * Ваҡытлы баш ҡаланың президент резиденцияһы — Корея һуғышы ваҡытындағы Корея Республикаһы президенты резиденцияһы * Тонсам-донда ҡабырсаҡтар өйөмө — археологик ҡомартҡы, Йондо-гу районының көнбайыш яры буйындағы сүп өйөмө. <gallery> Файл:Chungryeolsa.jpg|[[:ru:Чхуннёльса]] Файл:동래읍성지.jpg|[[:ru:Тоннэыпсон]] Файл:금정산성.jpg|[[:ru:Кымджонсансон]] Файл:Memorial_hall_of_provisional_capital06.JPG|[[Мемориальный музей временной столицы|Президентская резиденция временной столицы]] </gallery> === Күперҙәре === * Кога күпере * Ыльсукто күпере * Намхан күпере * Йондо күпере — илдә берҙән-бер һәм тәүге күтәрелә торған күпер, ҡаланың символы. * Пусан күпере * Пусанхан күпере (һүҙмә-һүҙ «Пусан порты күпере») — Пусан порт аша автомобиль күпере. * Кванан күпере — күпер оҙонлоғо буйынса илдә икенсе, ҡаланың һәм Суёнгу районының символы {| class="graytable" style="text-align:center" |+ | width="25%" |[[Файл:Gwangan_Bridge_at_night.JPG|240x240пкс]] | width="25%" |[[Файл:Yeongdobridge.JPG|240x240пкс]] | width="25%" |[[Файл:Busan_Harbor_Bridge_at_Night.jpg|240x240пкс]] | width="25%" |[[Файл:Busandaegyo.jpg|240x240пкс]] |- |Кванан-тэгё |Йондо-тэгё, илдә беренсе һәм берҙән-бер күтәрелә торған күпер |Пусанхан-тэгё |Пусан-тэгё |} == Гимны == Пусандың 1984 йылдың 15 июнендә рәсми {{comment|муниципаль гимны|как часть официальной символики}}на һүҙҙәрен Юн Пхёнвон, музыкаһын Ли Бомхи яҙа. Тәүләп йырсы Юн Синэ башҡара <ref name="Busan-gov">{{Cite web|url=http://www.busan.go.kr/04ocean/0402symbol/03_01.jsp|title=부산찬가|description=Ноты, текст и сведения о гимне Пусана на официальном сайте его муниципального правительства|lang=ko|accessdate=2013-01-09}}</ref> ({{Lang-ko2|윤시내}}). 25 сентябрҙән муниципаль хөкүмәт тарафынан әүҙем тарала, киң мәғлүмәт саралары тапшыра, төрлө спорт сараларында һ.б. башҡарыла<ref name="Busan-gov" /> == Пусанда юғары белем пуск. == === Университеттары === * Пусан университеты * Пусан сит ил телдәре университеты * Пугён университеты * Корея диңгеҙ университеты * Пусан педагогия университеты * Тон университеты * Кёнсон университеты * Силла университеты * Тонсо университеты * Тонмён университеты * Консин университеты * Пусан католик университеты * Ёнсан университеты {| class="graytable" style="text-align:center" |+ | width="25%" |[[Файл:School_of_Medicine_in_PNU_Yangsan.jpg|213x213пкс]] | width="25%" |[[Файл:BUFS.jpg|240x240пкс]] | width="25%" |[[Файл:Pukyong_Natl_Univ_by_Ficell_003.jpg|213x213пкс]] |- |Пусан университеты |Пусан сит ил телдәре университеты |Пуген универсиитеты |} == Спорты == [[2002 йыл]]да Пусан XIV йәйге Азия уйындарының баш ҡалаһы һәм футбол буйынса донъя чемпионатын үткәреү урындарының береһе була. <gallery> Файл:BusanAsiadStadium.jpg|[[Летние Азиатские игры 2002|2002]] йылда Йәйге Азия уйындарын һәм футбол буйынса донъя чемпионатын үткәреү өсөн төҙөлгән Азиаданың төп майҙаны </gallery> == Пусандың медицина учреждениелары == * Хэундэла Индже университеты янында [[:ru:Больница «Пэк» при университете Индже в Хэундэ|«Пэк»]] дауаханаһы * {{Тәржемәһеҙ 5|Группа клиник Пумин|Клиника Пумин||Bumin Hospital Group of Indang Medical Foundation}} * Смат-клиника == Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр == === Туғандаш ҡалалар === * {{Флаг|Китайская Республика}} Гаосюн, [[Ҡытай Республикаһы]] (1966) * {{Флаг|США}} [[Лос-Анджелес]], (1967) * {{Флаг|Япония}} Симоносеки, [[Япония]] (1976) * {{Флаг|Испания}} [[Барселона]], [[Испания]] (1983) * {{Флаг|Бразилия}} [[Рио-де-Жанейро]], [[Бразилия]] (1985) * {{Флаг|Япония}} Фукуока, [[Япония]] (1989) * {{Флаг|Россия}} [[Владивосток]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] (1992) * {{Флаг|Китай}} [[Шанхай]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] (1993) * {{Флаг|Индонезия}} [[Сурабая]], [[Индонезия]] (1994) * {{Флаг|Австралия}} Виктория штаты, [[Австралия]] (1994) * {{Флаг|Вьетнам}} [[Хошимин]], [[Вьетнам]] (1995) * {{Флаг|Мексика}} Тихуана, [[Мексика]] (1995) * {{Флаг|Новая Зеландия}} Окленд, [[Яңы Зеландия]] (1996) * {{Флаг|Чили}} [[Вальпараисо|Валпараисо]], [[Чили]] (1999) * {{Флаг|Канада}} [[Монреаль]], [[Канада]] (2000) * {{Флаг|ЮАР}} Көнбайыш-Кап провинцияһы, [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] (2000) * {{Флаг|Турция}} [[Истанбул|Стамбул]], [[Төркиә]] (2002) * {{Флаг|Япония}} Хоккайдо, [[Япония]] (2005) * {{Флаг|ОАЭ}} [[Дубай (ҡала)|Дубай]], [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре|Берләшкән Ғәрәп]] Әмирлектәре (2006) * {{Флаг|США}} Чикаго, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] (2007) * {{Флаг|Филиппины}} Манила, [[Филиппин]]ы (2008) * {{Флаг|Россия}} [[Санкт-Петербург]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] (2008) === Партнер ҡалалар === * {{Флаг|Китай}} [[Шэньчжэнь]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] (2007) * {{Флаг|Китай}} [[Тяньцзинь]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] (2007) * {{Флаг|Япония}} [[Осака]], [[Япония]] (2008) * {{Флаг|КНР}} Чунцин, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] (2010) * {{Флаг|Таиланд}} [[Бангкок]], [[Таиланд]] (2011) == Галереяһы == <gallery> Файл:Busan-port-from-Busan-tower-2.jpg|Элекке Пусан портының халыҡ-ара диңгеҙ вокзалы Файл:Korea-Busan-Gwangan.Bridge-02.jpg|Кванан күпере Файл:Busan-subway.jpg|Пусанс метрополитены Файл:Busan city office Korea 20090222.jpg|Пусан мэрияһы </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Корея айырым ҡала]] == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://russian.visitkorea.or.kr/rus/SI/SI_RU_3_1_1_1_1.jsp?areaCode=6 Пусан: Добро пожаловать в Южную Корею!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217205645/http://russian.visitkorea.or.kr/rus/SI/SI_RU_3_1_1_1_1.jsp?areaCode=6 |date=2009-02-17 }} * [http://english.busan.go.kr/index.jsp Официальный сайт города]{{ref-en}} * [http://english.visit.busan.kr/ Туристическая информация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080914170926/http://english.visit.busan.kr/ |date=2008-09-14 }} * [http://visit.busan.kr/foreign/main.html?tm=3&mm=3&sm=26&dm=64&cid=CC101&vt=1 Отели города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060219063413/http://visit.busan.kr/foreign/main.html?tm=3&mm=3&sm=26&dm=64&cid=CC101&vt=1 |date=2006-02-19 }} * [http://www.piff.org/ Пусанский Международный Кинофестиваль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150107153917/http://www.piff.org/ |date=2015-01-07 }} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Көньяҡ Корея ҡалалары]] kwvmg6fissjjb79xjqjlw94sug9o0ii 0 157947 1301322 935071 2026-07-22T21:50:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 24 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301322 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Экранас»''' ({{Lang-lt|Futbolo klubas Ekranas}}) — [[Литва]] футбол клубы, Экранас исемле ҡалала урынлашҡан. [[1964 йыл]]да барлыҡҡа килгән. == Тарих == [[1964 йыл]]да барлыҡҡа килгән. <..> Ғәмәлдән [[2015 йыл]]да. == Ҡаҙаныштары == * '''Литва Чемпионы (7)''': 1992/93, 2005, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/litochamp.html</ref> * Литва вице-чемпионы (4): 1990, 2003, 2004, 2006 * Литва чемпионатының бронза призеры (4): 1994, 1998, 2002, 2007 * '''Литва кубогы эйәһе (5)''': 1985, 1998, 2000, 2010, 2011<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/litocuphist.html</ref> * Литва кубогы финалсыһы (6): 1972, 1994, 2003 (r), 2006, 2012 == Сығыштар статистикаһы (1991—2020) == {|class="wikitable" ! Миҙгел ! Кимәл ! Лига ! Урын ! Иҫкәрмәләр |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1991.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/1991_ltu.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919201919/http://almis.sritis.lt/1991_ltu.html |date=2018-09-19 }}</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1991.–1992.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/1992_ltu.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191117090956/http://almis.sritis.lt/1992_ltu.html |date=2019-11-17 }}</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1992.–1993.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#Ffff00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/1993_ltu.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021053945/http://almis.sritis.lt/1993_ltu.html |date=2018-10-21 }}</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1993.–1994.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/1994_ltu.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021053347/http://almis.sritis.lt/1994_ltu.html |date=2018-10-21 }}</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1994.–1995.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/1995_ltu.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180820033817/http://almis.sritis.lt/1995_ltu.html |date=2018-08-20 }}</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1995.–1996.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''7.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/1996_ltu.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180820033304/http://almis.sritis.lt/1996_ltu.html |date=2018-08-20 }}</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1996.–1997.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/1997_ltu.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191117094035/http://almis.sritis.lt/1997_ltu.html |date=2019-11-17 }}</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1997.–1998.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''3.''' | |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1998.–1999.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/ltu99lyga.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021053536/http://almis.sritis.lt/ltu99lyga.html |date=2018-10-21 }}</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1999.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/ltu99flyga.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180820035032/http://almis.sritis.lt/ltu99flyga.html |date=2018-08-20 }}</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2000.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/ltu00lyga.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021054107/http://almis.sritis.lt/ltu00lyga.html |date=2018-10-21 }}</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2001.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/ltu01lyga.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180820034400/http://almis.sritis.lt/ltu01lyga.html |date=2018-08-20 }}</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2002.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/ltu02lyga.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180820033943/http://almis.sritis.lt/ltu02lyga.html |date=2018-08-20 }}</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2003.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#bbbbbb" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/ltu03lyga.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180820034415/http://almis.sritis.lt/ltu03lyga.html |date=2018-08-20 }}</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2004.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#bbbbbb" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/ltu04lyga.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180820033459/http://almis.sritis.lt/ltu04lyga.html |date=2018-08-20 }}</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2005.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#ffff00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/ltu05lyga.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021054329/http://almis.sritis.lt/ltu05lyga.html |date=2018-10-21 }}</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2006.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#bbbbbb" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/ltu06lyga.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191117091135/http://almis.sritis.lt/ltu06lyga.html |date=2019-11-17 }}</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2007.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/ltu07lyga.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180820034003/http://almis.sritis.lt/ltu07lyga.html |date=2018-08-20 }}</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2008.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#ffff00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/ltu08lyga.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180820033109/http://almis.sritis.lt/ltu08lyga.html |date=2018-08-20 }}</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2009.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/ltu09lyga.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180820034445/http://almis.sritis.lt/ltu09lyga.html |date=2018-08-20 }}</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2010.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/ltu10lyga.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180820033114/http://almis.sritis.lt/ltu10lyga.html |date=2018-08-20 }}</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2011.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/ltu11lyga.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180820035002/http://almis.sritis.lt/ltu11lyga.html |date=2018-08-20 }}</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2012.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/ltu12lyga.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021053505/http://almis.sritis.lt/ltu12lyga.html |date=2018-10-21 }}</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2013.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/ltu13lyga.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021053833/http://almis.sritis.lt/ltu13lyga.html |date=2018-10-21 }}</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2014.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/ltu14lyga.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180820035017/http://almis.sritis.lt/ltu14lyga.html |date=2018-08-20 }}</ref> |- | bgcolor="#ffe2e2" style="text-align:center;"| '''2015.''' | bgcolor="#ffe2e2" style="text-align:center;"| '''x''' | bgcolor="#ffe2e2" style="text-align:center;"| '''x''' | bgcolor="#FFE2E2" style="text-align:center;"| '''x''' |} == Билдәле уйынсылар == * {{Флаг Литвы|20px}} [[Андрюс Величка]] * {{Флаг Литвы|20px}} [[Эдгарас Чеснаускис]] == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Һылтанмалар == * RSSSF.com [[Категория:Спорт]] [[Категория:Футбол]] [[Категория:Литва футбол клубтары]] [[Категория:Алфавит буйынса футбол клубтары]] n2lnps9ffa7lwmz6tpabbg6kcpxhj5x 0 161319 1301310 1292034 2026-07-22T01:51:17Z ~2026-40940-54 48416 1301310 wikitext text/x-wiki {{Футболсы | исеме = Лионель Месси | изображение = 2026 Lionel Messi (cropped).jpg | тулы исеме = Лионель Андрес Месси | Ҡушаматтары = ''Лео'', ''Блоха''<ref name=autogenerated3>{{cite web|url=http://www.championat.com/football/article-86658.html|title=Блоха|author=[[Черданцев, Георгий Владимирович|Черданцев, Георгий]]|work=[[Чемпионат.com]]|date=2011-05-28|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131124221505/http://www.championat.com/football/article-86658.html|archivedate=2013-11-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131124221505/http://www.championat.com/football/article-86658.html |date=2013-11-24 }}</ref>, ''Атомная блоха''<ref>[http://newsme.com.ua/sport/754598/ Атомная блоха за 250 миллионов - Спорт | NewsMe<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418165349/http://newsme.com.ua/sport/754598/ |date=2015-04-18 }}</ref> | тыуыу урыны = {{ТУ|Росарио}}, [[Аргентина]] | гражданлығы = {{Флаг Аргентины|20px}} [[Аргентина]] | буйы = 170<ref name="ls">{{cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/football/first-team/staff/players/2017-2018/messi|title=Lionel Messi|publisher=FC Barcelona|lang=en|accessdate=2017-26-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171025014348/https://www.fcbarcelona.com/football/first-team/staff/players/2017-2018/messi|archivedate=2017-10-25}}</ref> | ауырлығы = 72<ref name="ls"/> | позицияһы = һөжүмсе | хәҙерге клубы = ПСЖ | номеры = 10 | йәштәр клубтары = {{футбол карьераһы |1992—1995|{{Флаг Аргентины|20px}} Грандоли| |1995—2000|{{Флаг Аргентины|20px}} [[Ньюэллс Олд Бойз]]| |2000—2003|{{Флаг Испании|20px}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]|}} | клубтары = {{футбол карьераһы |2003—2026|{{Флаг Испании|20px}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]|481 (441) |2003—2004|{{фарм-клуб}}{{Флаг Испании|20px}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона C]]|10 (5) |2004—2005|{{фарм-клуб}}{{Флаг Испании|20px}} [[Барселона Атлетик|Барселона B]]|22 (6)}} | йыйылма командаһы = {{футбол карьераһы |2004—2005|{{Флаг Аргентины|20px}} [[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы (20 йәшкә тиклем)|Аргентина (20 йәшкә тиклем)]]|18 (14) |2005—2026|{{Флаг Аргентины|20px}} [[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]]|138 (70) |2008|{{Флаг Аргентины|20px}} [[Олимпийская Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина (олимп.)]]|5 (2)}} | миҙалдары = {{турнир|[[Олимпия уйындары]]}} {{медаль|Алтын|[[Олимпия уйындары 2008|Пекин 2008]]|[[Футбол на летних Олимпийских играх 2008 — мужчины|футбол]]}} {{турнир|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаттары]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|Бразилия 2014]]}} {{турнир|[[Футбол буйынса Америка Кубогы|Америка кубоктары]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 2007|Венесуэла 2007]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 2015|Чили 2015]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 2016|США 2016]]}} {{медаль|Бронза|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 2019|Бразилия 2019]]}} | клуб тураһындағы мәғлүмәттәрҙе яңыртыу = 30.06.2020 | йыйылма команда тураһындағы мәғлүмәттәрҙе яңыртыу = 18.11.2019 }} '''Лионель Андрес Месси''' ({{Lang-es|Lionel Andrés Messi}}, испанса әйтелеше: [anˈdɾez ljoˈnel ˈmesi]; [[24 июнь]] [[1987 йыл]], Росарио, [[Аргентина]]) — [[Аргентина]] [[футбол]]сыһы, һөжүмсе һәм Испанияның «Барселона» командаһы капитаны, 2011 йылдан — Аргентина йыйылма командаһы капитаны. «Барселона» һәм Аргентина йыйылма командаһы тарихында иң яҡшы бомбардир. Белгестәр тарафынан замандың иң яҡшы футболсыһы һәм футболдың барлыҡ тарихындағы иң яҡшы уйынсыһы тип таныла. «Барселона» футбол академияһы тәрбиәләнеүсеһе, беренсе команда составында 17 йәшенән сығыш яһай. Шул ваҡыттан алып клуб менән бергә ун тапҡыр Испания чемпионы титулын яулай, дүрт тапҡыр — УЕФА-ның Чемпиондары лигаһы, алты тапҡыр — Испания кубогы, һигеҙ тапҡыр — Испания Суперкубогы, өс тапҡыр — Европа суперкубогы һәм өс тапҡыр Клубтар араһында Донъя чемпионаты еңеүсеһе була. Алтышар тапҡыр УЕФА-ның Чемпиондар лигаһының һәм Испания чемпионатының иң яҡшы бомбардиры була. 2005, 2007—2013, 2015—2017 һәм 2019 йылдарҙа Аргентинала иң яҡшы йыл уйынсыһы булып таныла, һуңғы ун награда сит илдәрҙәге иң шәп аргентиналы булараҡ тапшырыла<ref>С 2008 года приз был разделён на две номинации: лучший футболист, выступающий в чемпионате Аргентины и лучший аргентинец за рубежом</ref>. 2009, 2010, 2011, 2015, 2017, 2018 һәм 2019 йылдарҙа Испания чемпионатының иң яҡшы уйынсыһы булып таныла. 2009 йылда буласаҡ УЕФА версияһы буйынса Европаның клуб футболында иң яҡшы футболсы һәм УЕФА Чемпиондары лигаһының иң яҡшы һөжүмсеһе булып таныла. Шул уҡ йылда Европаның иң яҡшы футболсыһы булараҡ «Алтын туп»ҡа һәм ФИФА версияһы буйынса донъяның иң яҡшы футболсыһы булараҡ «Гәүһәр туп»ҡа лайыҡ була. 2010 йылда донъяның иң яҡшы футболсыһы тип таныла («France Football» һәм ФИФА-ның берләштерелгән призы — «ФИФА-ның алтын тубының» тәүге эйәһе). 2011 йылда Европа иң яҡшы уйынсы була (Европала иң яҡшы йыл футболсыһы призының тәүге эйәһе). Алты тапҡыр яулаған «Алтын бутса» яулай (2010, 2012, 2013, 2017, 2018, 2019). 2012 йылдың мартында «Барселона» өсөн бөтә рәсми матчтарҙа һөҙөмтәлелек буйынса рекорд ҡуя — 234 гол индерә. Шулай уҡ 2011/12 йылдар миҙгелендә Испания чемпионатында һөҙөмтәлелек рекорды ҡуя — миҙгел эсендә 50 туп индерә. 2014 йылдың мартында «Барселона» тарихында 87 йыл элек индерелгән голдар һаны буйынса ҡуйылған рекордты үтеп, үҙенең бомбардир иҫәбен 371 голға еткерә. 2014 йылдың 22 ноябрендә Испания чемпионатын да голдар һаны буйынса 59 йыл үҙгәрмәгән рекордты 251 туп индереп үҙгәртә. 2014 йылдың 25 ноябрендә Чемпиондар лигаһында һөҙөмтәлелек рекордына төҙәтеүҙәр индерә — 71 гол. 2017 йылда 29 йәшендә «Барселона» өсөн рәсми матчтарҙа 500-сө голын индерә һәм испан футболында был билдәне бер клуб өсөн генә үткән берҙән-бер уйынсы була. «Эль-Класико» тарихында иң яҡшы бомбардир. 2005 йылда Аргентина йыйылма командаһы өсөн уйнай башлай. «А''льбиселестала''» донъя чемпионатында гол индереүсе иң йәш уйынсы була. Йәштәр йыйылма командаһы составында 2005 йылда — Донъя чемпионы (турнирҙың иң яҡшы уйынсыһы һәм иң яҡшы бомбардиры), 2008 йылда Олимпия чемпионы була. Милли йыйылма команда составында — Донъя чемпионатының (2014) көмөш призеры (турнирҙың иң яҡшы уйынсыһы). Бөтә ваҡыттағы Аргентина символик йыйылма командаһы составына инә. == Биографияһы == 1987 йылдың 24 июнендә Аргентинаның Росарио ҡалаһында тыуа. Атаһы — Хорхе Орасио Месси ҡорос ҡойоу комбинатында фабрика эшсеһе, әсәһе — Селия Мария Месся (ҡыҙ фамилияһы — Куччиттини), тулыһынса мәшғүл булмаған йыйыштырыусы. Ике ағаһы — Родриго һәм Матиас, шулай уҡ Мария Соль исемле апаһы бар. Уның ике туған ике ағаһы — Эммануэль һәм Максимилиано Бьянкуччи ҙа футболсылар. Атаһы сығышы менән [[Италия]]ның Анкона ҡалаһынан. Уның атаһы Анджело Месси 1883 йылда Аргентинаға күсеп килә. Башҡа ата-бабалары сығыштары менән [[Каталония]]нан була; аныҡлап әйткәндә, уның өсөнсө быуын олатаһы — (прапрадед) Рамон Льобер Перес (1895), уның ейәнсәре Роза Мария Перес Аргентинала Анджелоның вариҫы Эусебио Месси Бароға кейәүгә сыға. Рамондың ағаһы, Гонсаль Льобер Перес (1904), икенсе билдәле футболсы Боян Кркичҡа өсөнсө быуын олатай тура килә. Месси биш йәшенән атаһы тренер булған «Грандоль» һәүәҫкәрҙәр футбол клубында шөғөлләнә. Тәүге дәрестәренә өләсәһе Селия йөрөтә. Ул ғаиләлә ейәнен футболсы итеп күрергә теләгән берҙән-бер кеше була; артабан Лионель бөтә голдарын уға арнай. 1995 йылдан ул «Олд Ньюэллс Бойз» профессиональ клубы өсөн уйнай башлай, 1997 йылда, ошо клуб уйынсыһы булараҡ, Перуҙың Дуҫлыҡ кубогын яулай. 11 йәшендә унда соматотропин (үҫеү гормондары) дефициты асыҡлана. «Ривер Плейт» Месси менән ҡыҙыҡһына, әммә дауалау өсөн етерлек күләмдә аҡсаға эйә булмай, сөнки дауалау айына тора 900 доллар тора. Лионелгә 13 йәш булғанда — «Барселона» клубы акционерҙарҙың береһе йәш футболсы тураһында ишетеп ҡала. Ул ике скаутты — Мартин Монтеро һәм Фабиан Сольдиниҙы Мессиҙың атаһын улын клубҡа ҡарауға алып килергә өгөтләү өсөн яллай. 2000 йылдың 17 сентябрендә Месси атаһы менән Каталонияға килә, әммә клубының спорт директоры Решак Карлестың бушамауы һөҙөмтәһендә ҡарау 3 октябрҙә үтә. Решак уйынсының һәләтенә таң ҡала һәм директорҙар советын Мессиҙың ғаиләһенең Европаға күсеүен һәм йылына 90 мең евронан ашыу тәшкил иткән дауаланыуҙы түләргә күндерә. Шул ваҡыттан алып Месии клубының йәштәр командаһында сығыш яһай башлай. == Карьераһы == === Тәүге аҙымдары === Лионель Месси бәләкәйҙән тыуған ҡалаһының «Олд Ньюэллс Бойз» клубы өсөн уйнай башлай<ref>{{Cite web|url=http://video.eurosport.ru/football/video_vid276784.shtml|title=Юные годы Лионеля Месси|publisher=[[Евроспорт]]|date=2013-05-11|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GdXwc3V7?url=http://video.eurosport.ru/football/video_vid276784.shtml|archivedate=2013-05-15}}</ref>. 11 йәшендә ата-әсәһе менән Барселонаға күсә, унда 13 йәшендә йәштәр командаһында уйнай башлай һәм тәүге уйында уҡ «покер» яһай, ә барлығы миҙгелдәге 30 уйында 37 туп индерә. Команда составында ул тиҙ арала үҙ уйынын таба һәм йыш ҡына икенсе команданың старт старт составында уйнай башлай, уртаса алғанда, уйын һайын гол индерә. 16 йәш булғанда уның уйынына Фабио Капелло иғтибар итә; ул команданың баш тренеры Франк Райкаардуға Мессиҙы бер миҙгелгә «Ювентус»ҡа ҡуртымға алырға тәҡдим итә, әммә уныһы баш тарта. Месси 2003 йылдың 17 ноябрендә «Портуға» ҡаршы иптәштәрсә уйында төп состав өсөн дебют үткәрә. === 2004/05 йылдар миҙгеле === Мессиҙың рәсми матчта дебюты 2004 йылдың 16 октябрендә «Эспаньол»ға ҡаршы уйында үтә. «Барселона» 1:0 иҫәбенә еңә. "Зәңгәр-гранат"тар өсөн беренсе тубын аргентинлы 2005 йылдың 1 майында «Альбасете» ҡапҡаһына индерә, шулай итеп клуб тарихына Испания чемпионатында айырылып торған иң йәш уйынсы булып инә. Ул саҡта уға 17 йәш 10 ай 7 көн була. 2004 йылдың 7 декабрендә Мессиҙың Чемпиондар лигаһында дебюты үтә. Команда Донецкиҙың "Шахтер"ына ҡаршы уйнай. Һөҙөмтәлә украиндар 2:0 иҫәбенә еңә. === 2005/06 йылдар миҙгеле === [[Файл:Lionel_Messi_goal_19abr2007.jpg|слева|мини|300x300пкс|Месси «Хетафе» менән матчта. 2007 йылдың 18 апреле]] Был миҙгелдә Месси Испания чемпионатында еңә. 2005 йылдың 2 ноябрендә ул Чемпиондар лигаһында «Панатинаикос» ҡапҡаһына беренсе тубын индерә. Унда «Барселона» 5:0 иҫәбенә уйнай. Шулай уҡ Месси Чемпиондар лигаһы еңеүсеһе була, әммә йәрәхәте арҡаһында финал матчында ҡатнаша алмай, унда «каталондар» "Арсенал"ды 2:1 иҫәбенә еңә. Декабрҙә «Tuttosport» итальян гәзите уны, 2005 йылда 21 йәштән йәшерәктәр араһында иң яҡшы уйынсы булараҡ, «Алтын малай» исеме менән бүләкләй. Лауреатты билдәләгәндә Месси Уэйна Руниһы һәм Лукаса Подольскиҙы үтеп китә. Месси Испания чемпионатының 17 матчында — 6, Чемпиондар лигаһының 6 матчында 1 гол индерә. === 2006/07 йылдар миҙгеле === [[Файл:Lionel_Messi_31mar2007.jpg|мини|230x230пкс|Месси 2007 йылдың 31 мартында]] 2006/07 йылдар миҙгелендә Месси Испания чемпионатында һоҡланғыс уйын күрһәтә. «Реалға» ҡаршы "Эль-Класико"ла уйнағанда ул хъет-трик эшләй, матч 3:3 иҫәбенә тамамлана. Ошо уйындан һуң донъяла «мессимания» башлана, йәш аргентиналы миллиондарҙың кумирына һәм Барселонала беренсе һанлыға әйләнә. Уңыштары арҡаһында Месси «Золотой мяч»ҡа (France Football) дәғүә итә һәм бразилиялы Кака менән португал [[Криштиану Роналду]]нан ҡала өсөнсө була. Шулай уҡ ул ФИФА-ның «Гәүһәр тубына» дәғүә итә, әммә бында ла Каканан ҡала икенсе була, Роналду 3-сө урында ҡала. === 2007/08 йылдар миҙгеле === 2007/08 йылдар миҙгеле Месси һәм «Барселона» өсөн бик уңышлы булмай. «Барса» Испания чемпионатында 3-сө урын яулай һәм Чемпиондар лигаһының ярымфиналында "Манчестер Юнайтед"тан еңелә (0:0 һәм 0:1). Ошо миҙгелдән һуң Франк Райкард баш тренер вазифаһынан китә. Был миҙгел Месси өсөн йәрәхәттәргә «бай» булып, уға тулы көсөнә уйнарға ҡамасаулай. Ләкин шуға ҡарамаҫтан, ул тағы ла «Алтын туп»ҡа (баш Football France) һәм ФИФА-ның «Гәүһәр тубына» номинациялана, әммә ике рейтингта ла португал Роналдо Криштиануҙан ҡалышып, икенсе була. Бынан һуң [[Марадона Диего Армандо|Диего Марадона]] Лионелгә: «Был — мин һиңә икенсе булыу мөмкинлеге биреүемдең һуңғыһы», — ти. === 2008/09 йылдар миҙгеле === [[Файл:039_men_at_work_UEFA_2009,_Rome.jpg|мини|Месси Римдә Чемпиондар лигаһының финал матчында «Манчестер Юнайтед»ҡа ҡаршы]] [[Файл:LeoMessi.JPG|мини|245x245пкс|Месси Примера матчында]] Яңы миҙгел башында Лионель Месси 19-сы номерын Италияның «Милан» клубына киткән Роналдиньоның 10-сы номерына алмаштырып ала. Месси миҙгелде шәп үткәрә, «Барселона» менән өс турнирҙа: Испания чемпионатында, Испания Кубогында һәм УЕФА-ның Чемпиондар лигаһында еңеү яулай. Испания чемпионатында ул 31 осрашыуҙа 23 гол индерә, 12 һөҙөмтәле пас бирә. 2008 йылдың 13 декабрендә Месси «Камп Ноуҙа» "Эль-Класико"ла 90 минутҡа өҫтәлгән ваҡыттың 1-се минутында гол индерә, ә «Барселона» дәғүәсеһен 2:0 иҫәбе менән еңә. 2009 йылдың 2 майында «каталондар» «мадридтарҙы» «Сантьяго Бернабеуҙа» 6:2 иҫәбе менән тар-мар итә, Месси дубль һәм иҫәп дәғүәселәр файҙаһына 0:1 булғанда Тьерри Анриға һөҙөмтәле пасы менән айырылып тора. Шулай уҡ Месси «Местальяла», Испания кубогының финалында басктарҙың «Атлетигын» 4:1 иҫәбе менән еңгәндә, хәл иткес тупты индерә. 2009 йылыдың 27 майында Римдә «Барселона» һәм Англияның «Манчестер Юнайтеды» ҡатнашҡан Чемпиондар лигаһының финал уйындары үтә. Уйын каталондар файҙаһына 2:0 иҫәбе менән тамамлана. Месси финалдың иң яҡшы уйынсыһы булып таныла. Шулай уҡ ул индергән туп был уйында уның туғыҙынсы голы була, һәм ул турнирҙың команданың иң яҡшы бомбардиры исемен ала. === 2009/10 йылдар миҙгеле === [[Файл:Lionel Messi Joan Gamper Trophy.jpg|thumb|left|200px|Месси Жоан Гампер кубогын уйнатҡан ваҡытта.]] Миҙгел башында «Барселона» 22 йәшлек Аргентина форварды Месси менән яңы контракт төҙөй. Ул 2016 йылға тиклем ғәмәлдә була, ә сумма 250 млн евро тәшкил итә. Бынан алдағы 150 млн евролыҡ килешеү 2014 йылда тамамланырға тейеш була. Миҙгел башында «Барселона» УЕФА Суперкубогын һәм Футбол буйынса Испания кубогын яулай. Испания Суперкубогы өсөн матчта «Барса» "Атлетик"ты еңә (ҡунаҡта 2:1, өйҙә 3:0 иҫәбенә), ә өйҙәге осрашыуҙа Месси дубл. Бер нисә көндән һуң «Барса» УЕФА Суперкубогы өсөн матчта Донецкийҙың «Шахтёр» 1:0 иҫәбенә еңә, Месси үҙ иҫәбенә һөҙөмтәле пас яҙа. Испания чемпионатында Месси тәүге голын «Хетафеға» (2:0) индерә. Ә икенсе турҙа «Атлетико Мадрид»ҡа ҡаршы матчта Месси дубль эшләй һәм һөҙөмтәле пас бирә. Киев «Динамо»һына ҡаршы матчтың икенсе турында Месси Чемпиондар лдигаһында беренсе тубын индерә, уйын 2:1 иҫәбенә «каталондарҙың» еңеүе менән тамамлана. 1 декабрҙә Лионель Месси 473 мәрәй йыйып һәм төп дәғүәсеһе — Криштиану Роналдуны 240 мәрәйгә артта ҡалдырып<ref name="признали его лучшим">[http://ru.uefa.com/competitions/ucl/news/kind=1/newsid=927095.html Признали его лучшим] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091204142645/http://ru.uefa.com/competitions/ucl/news/kind=1/newsid=927095.html |date=2009-12-04 }}</ref> «Алтын тупҡа (France Football)» эйә була<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2009/12/01/balon/|title=Лионель Месси получил "Золотой мяч"|work=[[Lenta.ru]]|date=2009-12-01|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002065702/https://lenta.ru/news/2009/12/01/balon/|archivedate=2013-10-02}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/articles/2009/12/01/messi/|title=Numero Uno|work=[[Lenta.ru]]|date=2009-02-01|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002065126/https://lenta.ru/articles/2009/12/01/messi/|archivedate=2013-10-02}}</ref>. Месси 480 мөмкинлектән 473 мәрәй йыя — донъяның 96 журналисы уны бер тауыштан тиерлек иң яҡшы уйынсы тип билдәләй<ref name="признали его лучшим"/>. Ул — «France Football» журналыны7 маҡтаулы наградаһына эйәбулған беренсе аргентиналы<ref>[http://www.championat.ru/football/news-363875.html Месси стал лауреатом премии «Золотой мяч»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091204130138/http://www.championat.ru/football/news-363875.html |date=2009-12-04 }}</ref>. Месси үҙе шундай ышаныслы еңеүгә өлгәшерен көтмәгәнлеген белдерә: {{цитата|«Признаюсь честно, я знал, что буду в числе фаворитов, так как «Барселона» провела восхитительный сезон, выиграв все трофеи. Но я не ожидал, что отрыв будет таким большим. «Золотой мяч» очень важен для меня. Все, кто его получал, великие игроки. Но хочу заметить, что некоторые из великих так и не удостоились этого приза. Что касается меня, то будет нелегко завоевать «Золотой мяч» во второй раз, так как будет сложно повторить сезон, который мы провели»<ref>[http://www.championat.ru/football/news-363889.html Месси: не ожидал, что выиграю столь убедительно] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091204155022/http://www.championat.ru/football/news-363889.html |date=2009-12-04 }}</ref>.|}} Абу-Дабиҙа үткән Донъяның Клубном чемпионатында Месси «Барселона» уңышына ҙур өлөш индерә. Мексиканың «Атланте»һы менән ярымфинал уйындарында еңеү голын керетә<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2009/12/16/final/|title="Барселона" вышла в финал клубного чемпионата мира|work=[[Lenta.ru]]|date=2009-12-17|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002065718/https://lenta.ru/news/2009/12/16/final/|archivedate=2013-10-02}}</ref>. Аргентинаның «Эстудиантесына» ҡаршы финал уйындарында өҫтәмә ваҡыттың икенсе таймында күкрәге менән гол индерә<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2009/12/19/bcn/|title="Барселона" выиграла клубный чемпионат мира по футболу|work=[[Lenta.ru]]|date=2009-12-20|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002065144/https://lenta.ru/news/2009/12/19/bcn/|archivedate=2013-10-02}}</ref>. Месси финал матчының, шулай уҡ турнирҙың иң яҡшы уйынсыһы тип таныла. 21 декабрҙә Месси рәсми рәүештә 2009 йылдың иң яҡшы уйынсыһы исемеә лайыҡ була<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2009/12/21/messi/|title=Испанская газета узнала имя обладателя "Бриллиантового мяча"|work=[[Lenta.ru]]|date=2009-12-21|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002065606/https://lenta.ru/news/2009/12/21/messi/|archivedate=2013-10-02}}</ref>. ФИФА-ның шәхси наградаларын тапшырыу гала-концертында ул [[Криштиану Роналду]]ны, [[Хави]]ҙы, Каканы и [[Иньеста Андрес]]ты уҙып китеп, тарихта «Гәүһәр туп»ҡа эйә беренсе аргентиналы була (тауыш биреүҙә ФИФА эгидаһы аҫтында сығыш яһаған барлыҡ йыйылма командаларҙың тренерҙары һәм капитандары ҡатнаша)<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2009/12/21/elmejor/|title=Лионель Месси признан лучшим футболистом мира|work=[[Lenta.ru]]|date=2009-12-22|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002065056/https://lenta.ru/news/2009/12/21/elmejor/|archivedate=2013-10-02}}</ref>. 2010 йылдың 10 ғинуарында Испания чемпионатында «Тенерифе» менән уйнағанда Месси хет-трик эшләй. Ул уның өсөн миҙгелдә беренсе һәм «Барселона» өсөн сығыш яһауы ваҡытында өсөнсө хет-трик була<ref>[http://www.barcamania.com/news/7015.html Третий хет-трик Месси. Новости. БарсаМания] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100115173734/http://www.barcamania.com/news/7015.html |date=2010-01-15 }}</ref>. [[Файл:Lionel Messi.jpg|right|250px|thumb|Лионель Месси Чемпиондар Лигаһында «Арсеналға» ҡаршы матчта]] 16 ғинуарҙа «Севильяға» ҡаршы уйнағанда Месси үҙенең 100-сө голын индерә<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2010/01/17/messi/|title=Лионель Месси забил свой сотый гол в составе "Барселоны"|work=[[Lenta.ru]]|date=2010-01-17|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002065525/https://lenta.ru/news/2010/01/17/messi/|archivedate=2013-10-02}}</ref>, һуңынан «Барселона» составында 101-се гол авторы була. Был күрһәткескә етеү өсөн уға ни бары 188 уйын кәрәк була. Уға тиклем клуб тарихында 100 бейеклеге бындай йәштә буйһонмай (22 йәш, 6 ай һәм 22 көн)<ref>[http://www.barcamania.com/news/7032.html 101 гол Месси. Новости. БарсаМания] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100121051536/http://www.barcamania.com/news/7032.html |date=2010-01-21 }}</ref>. 14 мартта Испания чемпионатында «Валенсия» менән матчта Месси тағы ла хет-трик эшләй — ул миҙгелдә икенсе, йыйылма команда составында дүртенсе була. 21 мартта «Сарагосаға» ҡаршы матчта һөжүмсе хет-тригын ҡабатлай. 6 апрелдә Чемпиондар лигаһында «Арсеналға» ҡаршы яуап ярымфинал уйынында Месси беренсе тапҡыр «покер» эшләй — дүрт гол индерә һәм ағымдағы турнирҙың иң яҡшы бомбардиры була. Ул — Чемпиондар лигаһы уйындары тарихында бер уйында 4 гол индергән алтынсы футболсы. Чемпионадар лигаһында барлығы 25 гол индереп, Месси был күрһәткес буйынса [[Ривалдо]] менән тиңләшә. Месси клуб өсөн индергән туптар иҫәбе буйынса 10-сы була. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''[[Кайоли, Лука|Кайоли Л.]]'' Месси. Исключительная биография / Пер. с англ. Т. Шуликовой. — М.: Центрполиграф, 2013. — 351 с. — 2500 экз., ISBN 978-5-227-04747-2 == Һылтанмалар == {{Навигация |Викицитатник = Лионель Месси |Викиновости = Категория:Лионель Месси }} * {{Официальный сайт}} * [https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/players/4974/lionel-messi Профиль на официальном сайте «Барселоны»]{{ref-en}} * [http://www.laliga.es/jugador/messi Профиль на официальном сайте Ла Лиги]{{ref-en}}{{ref-es}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:«Алтын туп» эйәләре]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1987 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 июндә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса футболсылар]] nnmuikpu8lftml713k0liox8lphje6t 1301311 1301310 2026-07-22T01:51:38Z ~2026-40940-54 48416 1301311 wikitext text/x-wiki {{Футболсы | исеме = Лионель Месси | изображение = | тулы исеме = Лионель Андрес Месси | Ҡушаматтары = ''Лео'', ''Блоха''<ref name=autogenerated3>{{cite web|url=http://www.championat.com/football/article-86658.html|title=Блоха|author=[[Черданцев, Георгий Владимирович|Черданцев, Георгий]]|work=[[Чемпионат.com]]|date=2011-05-28|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131124221505/http://www.championat.com/football/article-86658.html|archivedate=2013-11-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131124221505/http://www.championat.com/football/article-86658.html |date=2013-11-24 }}</ref>, ''Атомная блоха''<ref>[http://newsme.com.ua/sport/754598/ Атомная блоха за 250 миллионов - Спорт | NewsMe<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418165349/http://newsme.com.ua/sport/754598/ |date=2015-04-18 }}</ref> | тыуыу урыны = {{ТУ|Росарио}}, [[Аргентина]] | гражданлығы = {{Флаг Аргентины|20px}} [[Аргентина]] | буйы = 170<ref name="ls">{{cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/football/first-team/staff/players/2017-2018/messi|title=Lionel Messi|publisher=FC Barcelona|lang=en|accessdate=2017-26-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171025014348/https://www.fcbarcelona.com/football/first-team/staff/players/2017-2018/messi|archivedate=2017-10-25}}</ref> | ауырлығы = 72<ref name="ls"/> | позицияһы = һөжүмсе | хәҙерге клубы = ПСЖ | номеры = 10 | йәштәр клубтары = {{футбол карьераһы |1992—1995|{{Флаг Аргентины|20px}} Грандоли| |1995—2000|{{Флаг Аргентины|20px}} [[Ньюэллс Олд Бойз]]| |2000—2003|{{Флаг Испании|20px}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]|}} | клубтары = {{футбол карьераһы |2003—2026|{{Флаг Испании|20px}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]|481 (441) |2003—2004|{{фарм-клуб}}{{Флаг Испании|20px}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона C]]|10 (5) |2004—2005|{{фарм-клуб}}{{Флаг Испании|20px}} [[Барселона Атлетик|Барселона B]]|22 (6)}} | йыйылма командаһы = {{футбол карьераһы |2004—2005|{{Флаг Аргентины|20px}} [[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы (20 йәшкә тиклем)|Аргентина (20 йәшкә тиклем)]]|18 (14) |2005—2026|{{Флаг Аргентины|20px}} [[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]]|138 (70) |2008|{{Флаг Аргентины|20px}} [[Олимпийская Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина (олимп.)]]|5 (2)}} | миҙалдары = {{турнир|[[Олимпия уйындары]]}} {{медаль|Алтын|[[Олимпия уйындары 2008|Пекин 2008]]|[[Футбол на летних Олимпийских играх 2008 — мужчины|футбол]]}} {{турнир|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаттары]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|Бразилия 2014]]}} {{турнир|[[Футбол буйынса Америка Кубогы|Америка кубоктары]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 2007|Венесуэла 2007]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 2015|Чили 2015]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 2016|США 2016]]}} {{медаль|Бронза|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 2019|Бразилия 2019]]}} | клуб тураһындағы мәғлүмәттәрҙе яңыртыу = 30.06.2020 | йыйылма команда тураһындағы мәғлүмәттәрҙе яңыртыу = 18.11.2019 }} '''Лионель Андрес Месси''' ({{Lang-es|Lionel Andrés Messi}}, испанса әйтелеше: [anˈdɾez ljoˈnel ˈmesi]; [[24 июнь]] [[1987 йыл]], Росарио, [[Аргентина]]) — [[Аргентина]] [[футбол]]сыһы, һөжүмсе һәм Испанияның «Барселона» командаһы капитаны, 2011 йылдан — Аргентина йыйылма командаһы капитаны. «Барселона» һәм Аргентина йыйылма командаһы тарихында иң яҡшы бомбардир. Белгестәр тарафынан замандың иң яҡшы футболсыһы һәм футболдың барлыҡ тарихындағы иң яҡшы уйынсыһы тип таныла. «Барселона» футбол академияһы тәрбиәләнеүсеһе, беренсе команда составында 17 йәшенән сығыш яһай. Шул ваҡыттан алып клуб менән бергә ун тапҡыр Испания чемпионы титулын яулай, дүрт тапҡыр — УЕФА-ның Чемпиондары лигаһы, алты тапҡыр — Испания кубогы, һигеҙ тапҡыр — Испания Суперкубогы, өс тапҡыр — Европа суперкубогы һәм өс тапҡыр Клубтар араһында Донъя чемпионаты еңеүсеһе була. Алтышар тапҡыр УЕФА-ның Чемпиондар лигаһының һәм Испания чемпионатының иң яҡшы бомбардиры була. 2005, 2007—2013, 2015—2017 һәм 2019 йылдарҙа Аргентинала иң яҡшы йыл уйынсыһы булып таныла, һуңғы ун награда сит илдәрҙәге иң шәп аргентиналы булараҡ тапшырыла<ref>С 2008 года приз был разделён на две номинации: лучший футболист, выступающий в чемпионате Аргентины и лучший аргентинец за рубежом</ref>. 2009, 2010, 2011, 2015, 2017, 2018 һәм 2019 йылдарҙа Испания чемпионатының иң яҡшы уйынсыһы булып таныла. 2009 йылда буласаҡ УЕФА версияһы буйынса Европаның клуб футболында иң яҡшы футболсы һәм УЕФА Чемпиондары лигаһының иң яҡшы һөжүмсеһе булып таныла. Шул уҡ йылда Европаның иң яҡшы футболсыһы булараҡ «Алтын туп»ҡа һәм ФИФА версияһы буйынса донъяның иң яҡшы футболсыһы булараҡ «Гәүһәр туп»ҡа лайыҡ була. 2010 йылда донъяның иң яҡшы футболсыһы тип таныла («France Football» һәм ФИФА-ның берләштерелгән призы — «ФИФА-ның алтын тубының» тәүге эйәһе). 2011 йылда Европа иң яҡшы уйынсы була (Европала иң яҡшы йыл футболсыһы призының тәүге эйәһе). Алты тапҡыр яулаған «Алтын бутса» яулай (2010, 2012, 2013, 2017, 2018, 2019). 2012 йылдың мартында «Барселона» өсөн бөтә рәсми матчтарҙа һөҙөмтәлелек буйынса рекорд ҡуя — 234 гол индерә. Шулай уҡ 2011/12 йылдар миҙгелендә Испания чемпионатында һөҙөмтәлелек рекорды ҡуя — миҙгел эсендә 50 туп индерә. 2014 йылдың мартында «Барселона» тарихында 87 йыл элек индерелгән голдар һаны буйынса ҡуйылған рекордты үтеп, үҙенең бомбардир иҫәбен 371 голға еткерә. 2014 йылдың 22 ноябрендә Испания чемпионатын да голдар һаны буйынса 59 йыл үҙгәрмәгән рекордты 251 туп индереп үҙгәртә. 2014 йылдың 25 ноябрендә Чемпиондар лигаһында һөҙөмтәлелек рекордына төҙәтеүҙәр индерә — 71 гол. 2017 йылда 29 йәшендә «Барселона» өсөн рәсми матчтарҙа 500-сө голын индерә һәм испан футболында был билдәне бер клуб өсөн генә үткән берҙән-бер уйынсы була. «Эль-Класико» тарихында иң яҡшы бомбардир. 2005 йылда Аргентина йыйылма командаһы өсөн уйнай башлай. «А''льбиселестала''» донъя чемпионатында гол индереүсе иң йәш уйынсы була. Йәштәр йыйылма командаһы составында 2005 йылда — Донъя чемпионы (турнирҙың иң яҡшы уйынсыһы һәм иң яҡшы бомбардиры), 2008 йылда Олимпия чемпионы була. Милли йыйылма команда составында — Донъя чемпионатының (2014) көмөш призеры (турнирҙың иң яҡшы уйынсыһы). Бөтә ваҡыттағы Аргентина символик йыйылма командаһы составына инә. == Биографияһы == 1987 йылдың 24 июнендә Аргентинаның Росарио ҡалаһында тыуа. Атаһы — Хорхе Орасио Месси ҡорос ҡойоу комбинатында фабрика эшсеһе, әсәһе — Селия Мария Месся (ҡыҙ фамилияһы — Куччиттини), тулыһынса мәшғүл булмаған йыйыштырыусы. Ике ағаһы — Родриго һәм Матиас, шулай уҡ Мария Соль исемле апаһы бар. Уның ике туған ике ағаһы — Эммануэль һәм Максимилиано Бьянкуччи ҙа футболсылар. Атаһы сығышы менән [[Италия]]ның Анкона ҡалаһынан. Уның атаһы Анджело Месси 1883 йылда Аргентинаға күсеп килә. Башҡа ата-бабалары сығыштары менән [[Каталония]]нан була; аныҡлап әйткәндә, уның өсөнсө быуын олатаһы — (прапрадед) Рамон Льобер Перес (1895), уның ейәнсәре Роза Мария Перес Аргентинала Анджелоның вариҫы Эусебио Месси Бароға кейәүгә сыға. Рамондың ағаһы, Гонсаль Льобер Перес (1904), икенсе билдәле футболсы Боян Кркичҡа өсөнсө быуын олатай тура килә. Месси биш йәшенән атаһы тренер булған «Грандоль» һәүәҫкәрҙәр футбол клубында шөғөлләнә. Тәүге дәрестәренә өләсәһе Селия йөрөтә. Ул ғаиләлә ейәнен футболсы итеп күрергә теләгән берҙән-бер кеше була; артабан Лионель бөтә голдарын уға арнай. 1995 йылдан ул «Олд Ньюэллс Бойз» профессиональ клубы өсөн уйнай башлай, 1997 йылда, ошо клуб уйынсыһы булараҡ, Перуҙың Дуҫлыҡ кубогын яулай. 11 йәшендә унда соматотропин (үҫеү гормондары) дефициты асыҡлана. «Ривер Плейт» Месси менән ҡыҙыҡһына, әммә дауалау өсөн етерлек күләмдә аҡсаға эйә булмай, сөнки дауалау айына тора 900 доллар тора. Лионелгә 13 йәш булғанда — «Барселона» клубы акционерҙарҙың береһе йәш футболсы тураһында ишетеп ҡала. Ул ике скаутты — Мартин Монтеро һәм Фабиан Сольдиниҙы Мессиҙың атаһын улын клубҡа ҡарауға алып килергә өгөтләү өсөн яллай. 2000 йылдың 17 сентябрендә Месси атаһы менән Каталонияға килә, әммә клубының спорт директоры Решак Карлестың бушамауы һөҙөмтәһендә ҡарау 3 октябрҙә үтә. Решак уйынсының һәләтенә таң ҡала һәм директорҙар советын Мессиҙың ғаиләһенең Европаға күсеүен һәм йылына 90 мең евронан ашыу тәшкил иткән дауаланыуҙы түләргә күндерә. Шул ваҡыттан алып Месии клубының йәштәр командаһында сығыш яһай башлай. == Карьераһы == === Тәүге аҙымдары === Лионель Месси бәләкәйҙән тыуған ҡалаһының «Олд Ньюэллс Бойз» клубы өсөн уйнай башлай<ref>{{Cite web|url=http://video.eurosport.ru/football/video_vid276784.shtml|title=Юные годы Лионеля Месси|publisher=[[Евроспорт]]|date=2013-05-11|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GdXwc3V7?url=http://video.eurosport.ru/football/video_vid276784.shtml|archivedate=2013-05-15}}</ref>. 11 йәшендә ата-әсәһе менән Барселонаға күсә, унда 13 йәшендә йәштәр командаһында уйнай башлай һәм тәүге уйында уҡ «покер» яһай, ә барлығы миҙгелдәге 30 уйында 37 туп индерә. Команда составында ул тиҙ арала үҙ уйынын таба һәм йыш ҡына икенсе команданың старт старт составында уйнай башлай, уртаса алғанда, уйын һайын гол индерә. 16 йәш булғанда уның уйынына Фабио Капелло иғтибар итә; ул команданың баш тренеры Франк Райкаардуға Мессиҙы бер миҙгелгә «Ювентус»ҡа ҡуртымға алырға тәҡдим итә, әммә уныһы баш тарта. Месси 2003 йылдың 17 ноябрендә «Портуға» ҡаршы иптәштәрсә уйында төп состав өсөн дебют үткәрә. === 2004/05 йылдар миҙгеле === Мессиҙың рәсми матчта дебюты 2004 йылдың 16 октябрендә «Эспаньол»ға ҡаршы уйында үтә. «Барселона» 1:0 иҫәбенә еңә. "Зәңгәр-гранат"тар өсөн беренсе тубын аргентинлы 2005 йылдың 1 майында «Альбасете» ҡапҡаһына индерә, шулай итеп клуб тарихына Испания чемпионатында айырылып торған иң йәш уйынсы булып инә. Ул саҡта уға 17 йәш 10 ай 7 көн була. 2004 йылдың 7 декабрендә Мессиҙың Чемпиондар лигаһында дебюты үтә. Команда Донецкиҙың "Шахтер"ына ҡаршы уйнай. Һөҙөмтәлә украиндар 2:0 иҫәбенә еңә. === 2005/06 йылдар миҙгеле === [[Файл:Lionel_Messi_goal_19abr2007.jpg|слева|мини|300x300пкс|Месси «Хетафе» менән матчта. 2007 йылдың 18 апреле]] Был миҙгелдә Месси Испания чемпионатында еңә. 2005 йылдың 2 ноябрендә ул Чемпиондар лигаһында «Панатинаикос» ҡапҡаһына беренсе тубын индерә. Унда «Барселона» 5:0 иҫәбенә уйнай. Шулай уҡ Месси Чемпиондар лигаһы еңеүсеһе була, әммә йәрәхәте арҡаһында финал матчында ҡатнаша алмай, унда «каталондар» "Арсенал"ды 2:1 иҫәбенә еңә. Декабрҙә «Tuttosport» итальян гәзите уны, 2005 йылда 21 йәштән йәшерәктәр араһында иң яҡшы уйынсы булараҡ, «Алтын малай» исеме менән бүләкләй. Лауреатты билдәләгәндә Месси Уэйна Руниһы һәм Лукаса Подольскиҙы үтеп китә. Месси Испания чемпионатының 17 матчында — 6, Чемпиондар лигаһының 6 матчында 1 гол индерә. === 2006/07 йылдар миҙгеле === [[Файл:Lionel_Messi_31mar2007.jpg|мини|230x230пкс|Месси 2007 йылдың 31 мартында]] 2006/07 йылдар миҙгелендә Месси Испания чемпионатында һоҡланғыс уйын күрһәтә. «Реалға» ҡаршы "Эль-Класико"ла уйнағанда ул хъет-трик эшләй, матч 3:3 иҫәбенә тамамлана. Ошо уйындан һуң донъяла «мессимания» башлана, йәш аргентиналы миллиондарҙың кумирына һәм Барселонала беренсе һанлыға әйләнә. Уңыштары арҡаһында Месси «Золотой мяч»ҡа (France Football) дәғүә итә һәм бразилиялы Кака менән португал [[Криштиану Роналду]]нан ҡала өсөнсө була. Шулай уҡ ул ФИФА-ның «Гәүһәр тубына» дәғүә итә, әммә бында ла Каканан ҡала икенсе була, Роналду 3-сө урында ҡала. === 2007/08 йылдар миҙгеле === 2007/08 йылдар миҙгеле Месси һәм «Барселона» өсөн бик уңышлы булмай. «Барса» Испания чемпионатында 3-сө урын яулай һәм Чемпиондар лигаһының ярымфиналында "Манчестер Юнайтед"тан еңелә (0:0 һәм 0:1). Ошо миҙгелдән һуң Франк Райкард баш тренер вазифаһынан китә. Был миҙгел Месси өсөн йәрәхәттәргә «бай» булып, уға тулы көсөнә уйнарға ҡамасаулай. Ләкин шуға ҡарамаҫтан, ул тағы ла «Алтын туп»ҡа (баш Football France) һәм ФИФА-ның «Гәүһәр тубына» номинациялана, әммә ике рейтингта ла португал Роналдо Криштиануҙан ҡалышып, икенсе була. Бынан һуң [[Марадона Диего Армандо|Диего Марадона]] Лионелгә: «Был — мин һиңә икенсе булыу мөмкинлеге биреүемдең һуңғыһы», — ти. === 2008/09 йылдар миҙгеле === [[Файл:039_men_at_work_UEFA_2009,_Rome.jpg|мини|Месси Римдә Чемпиондар лигаһының финал матчында «Манчестер Юнайтед»ҡа ҡаршы]] [[Файл:LeoMessi.JPG|мини|245x245пкс|Месси Примера матчында]] Яңы миҙгел башында Лионель Месси 19-сы номерын Италияның «Милан» клубына киткән Роналдиньоның 10-сы номерына алмаштырып ала. Месси миҙгелде шәп үткәрә, «Барселона» менән өс турнирҙа: Испания чемпионатында, Испания Кубогында һәм УЕФА-ның Чемпиондар лигаһында еңеү яулай. Испания чемпионатында ул 31 осрашыуҙа 23 гол индерә, 12 һөҙөмтәле пас бирә. 2008 йылдың 13 декабрендә Месси «Камп Ноуҙа» "Эль-Класико"ла 90 минутҡа өҫтәлгән ваҡыттың 1-се минутында гол индерә, ә «Барселона» дәғүәсеһен 2:0 иҫәбе менән еңә. 2009 йылдың 2 майында «каталондар» «мадридтарҙы» «Сантьяго Бернабеуҙа» 6:2 иҫәбе менән тар-мар итә, Месси дубль һәм иҫәп дәғүәселәр файҙаһына 0:1 булғанда Тьерри Анриға һөҙөмтәле пасы менән айырылып тора. Шулай уҡ Месси «Местальяла», Испания кубогының финалында басктарҙың «Атлетигын» 4:1 иҫәбе менән еңгәндә, хәл иткес тупты индерә. 2009 йылыдың 27 майында Римдә «Барселона» һәм Англияның «Манчестер Юнайтеды» ҡатнашҡан Чемпиондар лигаһының финал уйындары үтә. Уйын каталондар файҙаһына 2:0 иҫәбе менән тамамлана. Месси финалдың иң яҡшы уйынсыһы булып таныла. Шулай уҡ ул индергән туп был уйында уның туғыҙынсы голы була, һәм ул турнирҙың команданың иң яҡшы бомбардиры исемен ала. === 2009/10 йылдар миҙгеле === [[Файл:Lionel Messi Joan Gamper Trophy.jpg|thumb|left|200px|Месси Жоан Гампер кубогын уйнатҡан ваҡытта.]] Миҙгел башында «Барселона» 22 йәшлек Аргентина форварды Месси менән яңы контракт төҙөй. Ул 2016 йылға тиклем ғәмәлдә була, ә сумма 250 млн евро тәшкил итә. Бынан алдағы 150 млн евролыҡ килешеү 2014 йылда тамамланырға тейеш була. Миҙгел башында «Барселона» УЕФА Суперкубогын һәм Футбол буйынса Испания кубогын яулай. Испания Суперкубогы өсөн матчта «Барса» "Атлетик"ты еңә (ҡунаҡта 2:1, өйҙә 3:0 иҫәбенә), ә өйҙәге осрашыуҙа Месси дубл. Бер нисә көндән һуң «Барса» УЕФА Суперкубогы өсөн матчта Донецкийҙың «Шахтёр» 1:0 иҫәбенә еңә, Месси үҙ иҫәбенә һөҙөмтәле пас яҙа. Испания чемпионатында Месси тәүге голын «Хетафеға» (2:0) индерә. Ә икенсе турҙа «Атлетико Мадрид»ҡа ҡаршы матчта Месси дубль эшләй һәм һөҙөмтәле пас бирә. Киев «Динамо»һына ҡаршы матчтың икенсе турында Месси Чемпиондар лдигаһында беренсе тубын индерә, уйын 2:1 иҫәбенә «каталондарҙың» еңеүе менән тамамлана. 1 декабрҙә Лионель Месси 473 мәрәй йыйып һәм төп дәғүәсеһе — Криштиану Роналдуны 240 мәрәйгә артта ҡалдырып<ref name="признали его лучшим">[http://ru.uefa.com/competitions/ucl/news/kind=1/newsid=927095.html Признали его лучшим] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091204142645/http://ru.uefa.com/competitions/ucl/news/kind=1/newsid=927095.html |date=2009-12-04 }}</ref> «Алтын тупҡа (France Football)» эйә була<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2009/12/01/balon/|title=Лионель Месси получил "Золотой мяч"|work=[[Lenta.ru]]|date=2009-12-01|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002065702/https://lenta.ru/news/2009/12/01/balon/|archivedate=2013-10-02}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/articles/2009/12/01/messi/|title=Numero Uno|work=[[Lenta.ru]]|date=2009-02-01|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002065126/https://lenta.ru/articles/2009/12/01/messi/|archivedate=2013-10-02}}</ref>. Месси 480 мөмкинлектән 473 мәрәй йыя — донъяның 96 журналисы уны бер тауыштан тиерлек иң яҡшы уйынсы тип билдәләй<ref name="признали его лучшим"/>. Ул — «France Football» журналыны7 маҡтаулы наградаһына эйәбулған беренсе аргентиналы<ref>[http://www.championat.ru/football/news-363875.html Месси стал лауреатом премии «Золотой мяч»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091204130138/http://www.championat.ru/football/news-363875.html |date=2009-12-04 }}</ref>. Месси үҙе шундай ышаныслы еңеүгә өлгәшерен көтмәгәнлеген белдерә: {{цитата|«Признаюсь честно, я знал, что буду в числе фаворитов, так как «Барселона» провела восхитительный сезон, выиграв все трофеи. Но я не ожидал, что отрыв будет таким большим. «Золотой мяч» очень важен для меня. Все, кто его получал, великие игроки. Но хочу заметить, что некоторые из великих так и не удостоились этого приза. Что касается меня, то будет нелегко завоевать «Золотой мяч» во второй раз, так как будет сложно повторить сезон, который мы провели»<ref>[http://www.championat.ru/football/news-363889.html Месси: не ожидал, что выиграю столь убедительно] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091204155022/http://www.championat.ru/football/news-363889.html |date=2009-12-04 }}</ref>.|}} Абу-Дабиҙа үткән Донъяның Клубном чемпионатында Месси «Барселона» уңышына ҙур өлөш индерә. Мексиканың «Атланте»һы менән ярымфинал уйындарында еңеү голын керетә<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2009/12/16/final/|title="Барселона" вышла в финал клубного чемпионата мира|work=[[Lenta.ru]]|date=2009-12-17|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002065718/https://lenta.ru/news/2009/12/16/final/|archivedate=2013-10-02}}</ref>. Аргентинаның «Эстудиантесына» ҡаршы финал уйындарында өҫтәмә ваҡыттың икенсе таймында күкрәге менән гол индерә<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2009/12/19/bcn/|title="Барселона" выиграла клубный чемпионат мира по футболу|work=[[Lenta.ru]]|date=2009-12-20|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002065144/https://lenta.ru/news/2009/12/19/bcn/|archivedate=2013-10-02}}</ref>. Месси финал матчының, шулай уҡ турнирҙың иң яҡшы уйынсыһы тип таныла. 21 декабрҙә Месси рәсми рәүештә 2009 йылдың иң яҡшы уйынсыһы исемеә лайыҡ була<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2009/12/21/messi/|title=Испанская газета узнала имя обладателя "Бриллиантового мяча"|work=[[Lenta.ru]]|date=2009-12-21|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002065606/https://lenta.ru/news/2009/12/21/messi/|archivedate=2013-10-02}}</ref>. ФИФА-ның шәхси наградаларын тапшырыу гала-концертында ул [[Криштиану Роналду]]ны, [[Хави]]ҙы, Каканы и [[Иньеста Андрес]]ты уҙып китеп, тарихта «Гәүһәр туп»ҡа эйә беренсе аргентиналы була (тауыш биреүҙә ФИФА эгидаһы аҫтында сығыш яһаған барлыҡ йыйылма командаларҙың тренерҙары һәм капитандары ҡатнаша)<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2009/12/21/elmejor/|title=Лионель Месси признан лучшим футболистом мира|work=[[Lenta.ru]]|date=2009-12-22|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002065056/https://lenta.ru/news/2009/12/21/elmejor/|archivedate=2013-10-02}}</ref>. 2010 йылдың 10 ғинуарында Испания чемпионатында «Тенерифе» менән уйнағанда Месси хет-трик эшләй. Ул уның өсөн миҙгелдә беренсе һәм «Барселона» өсөн сығыш яһауы ваҡытында өсөнсө хет-трик була<ref>[http://www.barcamania.com/news/7015.html Третий хет-трик Месси. Новости. БарсаМания] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100115173734/http://www.barcamania.com/news/7015.html |date=2010-01-15 }}</ref>. [[Файл:Lionel Messi.jpg|right|250px|thumb|Лионель Месси Чемпиондар Лигаһында «Арсеналға» ҡаршы матчта]] 16 ғинуарҙа «Севильяға» ҡаршы уйнағанда Месси үҙенең 100-сө голын индерә<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2010/01/17/messi/|title=Лионель Месси забил свой сотый гол в составе "Барселоны"|work=[[Lenta.ru]]|date=2010-01-17|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002065525/https://lenta.ru/news/2010/01/17/messi/|archivedate=2013-10-02}}</ref>, һуңынан «Барселона» составында 101-се гол авторы була. Был күрһәткескә етеү өсөн уға ни бары 188 уйын кәрәк була. Уға тиклем клуб тарихында 100 бейеклеге бындай йәштә буйһонмай (22 йәш, 6 ай һәм 22 көн)<ref>[http://www.barcamania.com/news/7032.html 101 гол Месси. Новости. БарсаМания] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100121051536/http://www.barcamania.com/news/7032.html |date=2010-01-21 }}</ref>. 14 мартта Испания чемпионатында «Валенсия» менән матчта Месси тағы ла хет-трик эшләй — ул миҙгелдә икенсе, йыйылма команда составында дүртенсе була. 21 мартта «Сарагосаға» ҡаршы матчта һөжүмсе хет-тригын ҡабатлай. 6 апрелдә Чемпиондар лигаһында «Арсеналға» ҡаршы яуап ярымфинал уйынында Месси беренсе тапҡыр «покер» эшләй — дүрт гол индерә һәм ағымдағы турнирҙың иң яҡшы бомбардиры була. Ул — Чемпиондар лигаһы уйындары тарихында бер уйында 4 гол индергән алтынсы футболсы. Чемпионадар лигаһында барлығы 25 гол индереп, Месси был күрһәткес буйынса [[Ривалдо]] менән тиңләшә. Месси клуб өсөн индергән туптар иҫәбе буйынса 10-сы була. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''[[Кайоли, Лука|Кайоли Л.]]'' Месси. Исключительная биография / Пер. с англ. Т. Шуликовой. — М.: Центрполиграф, 2013. — 351 с. — 2500 экз., ISBN 978-5-227-04747-2 == Һылтанмалар == {{Навигация |Викицитатник = Лионель Месси |Викиновости = Категория:Лионель Месси }} * {{Официальный сайт}} * [https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/players/4974/lionel-messi Профиль на официальном сайте «Барселоны»]{{ref-en}} * [http://www.laliga.es/jugador/messi Профиль на официальном сайте Ла Лиги]{{ref-en}}{{ref-es}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:«Алтын туп» эйәләре]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1987 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 июндә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса футболсылар]] kg3scyhbltlmun41sgid0ik8ztn85qv 0 162955 1301321 1282945 2026-07-22T21:25:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301321 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Эдуард Александрович''' '''Эверсман''' (ориг. ''Эдуард Фридрих Эверсманн'', ''Eduard Eversmann Friedrich''; {{Тыуған көнө|11|1|1794}} — {{Үлгән көнө|14|4|1860}}, {{ВафатБулыуУрыны|Ҡазан|Ҡазанда}}) — [[Рәсәй империяһы]] натуралисы, [[Ботаника|ботаник]], [[Зоология|зоолог]], [[Энтомология|энтомолог]] һәм лепидоптеролог, табип һәм сәйәхәтсе. Милләте буйынса [[Немецтар|немец]]. == Биографияһы == 1794 йылдың 11 ғинуарында Вестфалияла [[Хаген]] ҡалаһы янындағы Верингаузен ауылында тыуа. Атаһы бергмейстер була. Магдебург, [[Гумбольдт исемендәге Берлин университеты|Берлин]] һәм Дрезден университеттарында уҡыған. 1811 йылда Гарцтағы тау заводында хеҙмәт итә . 1814 йылдың 9 авгусында Галлела «De chemica affinitate» диссертацияһын яҡлай, философия [[Фән докторы|докторы]] һәм ирекле фәндәр магистры ғилми дәрәжәһен ала, ә 1816 йылда Дерпт университетында — медицина һәм акушерлыҡ докторы. [[1816 йыл]]да Германиянан [[Көньяҡ Урал|Көньяҡ Уралға]] атаһы Златоуст ҡорал етештереү заводына нигеҙ һалған һәм уның директоры булған Эверсман-фон Август-Фридрих-Александр янына [[Златоуст]] ҡалаһына күсенә<ref>{{ВТ-РБС|Эверсман, Эдуард Александрович}}</ref><ref>{{ВТ-РБС|Эверсман-фон, Август-Фридрих-Александр}}</ref>. Златоуст ҡалаһында [[Фарсы теле|фарсы]] һәм [[Татар теле|татар телдәрен]] өйрәнә. 1818 йылда Златоуст ҡорал заводында табип булып эшләй башлай. Әммә тиҙҙән ул [[зоология]] менән мауығып, урындағы тәбиғәтте өйрәнеү менән мауығып китә һәм үҙ алдына [[Урал]] крайы һәм [[Урта Азия]] менән таныштырыуҙы маҡсат итеп ҡуя. [[1820 йыл]]да Ырымбур хәрби генерал-губернаторы Эссенүтенесе буйынса [[Бохара|Бохараға]] юлланған урыҫ илселегенә табип сифатында барып ҡушыла, шулай уҡ хөкүмәттән үҙенең ғилми эшмәкәрлеге маҡсатына пособие ала. Бохарала А. Ф. Негри илселегендә татар сауҙагәре исеме аҫтында эшләй һәм Һиндостанға эләгеү маҡсаты менән яна, әммә быға өлгәшә алмай, шуға күрә [[Ырымбур|Ырымбурға]] ҡайта. Был сәйәхәтендә йыйылған коллекцияларын [[Гумбольдт исемендәге Берлин университеты|Берлин университетына]] ебәрә, унда М. Лихтенштей был коллекция экспонаттарындағы хайуандарға тасуирлама яҙа. Ырымбурҙа шәхси табип практика менән шөғөлләнә. Генерал А. П. Мансуровтың ҡыҙына өйләнә һәм Ырымбурҙың эре алпауытына әйләнә. Һуңыраҡ Мәскәү тәбиғәт фәндәре белгестәре йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы итеп һайлана, ә [[1824 йыл]]да [[Берлин]]да Король тәбиғәт фәндәре белгестәре йәмғиәте ағзаһы итеп алына. [[1825 йыл]]да Эверсман полковник Ф. Ф. Бергтың ҡырғыҙ далаларының ҡайһы бер өлөштәрендә һәм [[Каспий диңгеҙе|Каспий диңгеҙенең]] тирә-яғындағы ерҙәрҙе тикшереү эше йөкмәтелгән хәрби экспедицияһында табип булараҡ ҡатнаша. [[1828 йыл|1828 йылдың]] мартында Ҡаҙан университетында зоология һәм ботаника буйынса ординар профессор итеп тәғәйенләнә. Һуңынан Эверсман йыл һайын ғилми маҡсатта һәм университеттың биология коллекцияһын тулыландырыу өсөн Ырымбур, Һарытау, Әстерхан губерналарына сәфәр ҡыла. [[1830 йыл]]да [[Кавказ]] буйлап сәйәхәт ҡыла. [[1834 йыл]]да [[Һарытау]] һәм [[Әстерхан]] губерналары буйлап сәйәхәт итә. [[1837 йыл]]да сәләмәтлеге торошо буйынса сит илдәрҙә ял итергә ҡарар итә. [[1838 йыл]]да статский советник дәрәжәһенә ҡуйыла, [[1839 йыл]]да тырыш хеҙмәте өсөн юғары даирәнән ҡотлау ала. [[1844 йыл]]да Германия, Франция һәм Италияға ғилми сәйәхәт ҡылырға йүнәлә. [[1849 йыл]]да императрицаның оло рәхмәткә лайыҡ. [[1851 йыл]]да ғәмәли статский советник дәрәжәһенә күтәрелә һәм Ҡазан университеты эргәһендә ҡалдырыла. [[1857 йыл|1857 йылдың]] йәйендә [[Италия]], [[Германия]], [[Швейцария]] һәм [[Алжир]] буйлап сәйәхәт итә. 1860 йылдың 14 апрелендә Ҡазанда вафат була. == Зоология коллекциялары == Эверсман сәйәхәттәре барышында һөтимәрҙәр, ҡоштар, бөжәктәрҙең төрлө төрҙәрен үҙ эсенә алған коллекциялар йыя, ударҙы системаға һалып ентекле тасуирлай, төрлө хайуан төрҙәренең биологияһын, таралыу урынын һүрәтләй, бер нисә яңы төр хайуандар тураһында мәғлүмәт бирә. Эверсман 30 йылдан ашыу, [[бөжәктәр]] коллекцияһын туплауға өҫтөнлөк биреп, зоология коллекцияларын йыя. Уның коллекцияһында 11 420 төрҙәге 50 420 дана экспонат иҫәпләнә. Энтомологик коллекцияла [[Ҡаты ҡанатлылар|ҡуңыҙҙар]] (3852 төрө) һәм [[Тәңкә ҡанатлылар|күбәләктәр]] (2848 төрө) өҫтөнлөк итә<ref name="музей">{{Cite web|url=http://www.ksu.ru/zmku/p1.php|title=Зоологический музей им. Э. А. Эверсманна|accessdate=2009-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070811213029/http://www.ksu.ru/zmku/p1.php|archivedate=2007-08-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070811213029/http://www.ksu.ru/zmku/p1.php |date=2007-08-11 }}</ref>. Уның вафатынан һуң коллекцияны Урыҫ энтомологик йәмғиәте һатып ала һәм әле булһа Рәсәй Фәндәр Академияһының Зоология музейында ([[Санкт-Петербург]]) улар менән танышырға мөмкин. Ҡаҙан университетының Зоология музейында һаҡланған һәм Эверсман иҫән саҡта һатып алынған коллекция 1826—1859 йылдарға, ә Эверсман шәхсән үҙе йыйған коллекция 1841—1859 йылдарға ҡарай. Был коллекцияла балыҡтың бер [[Төр (биология)|төрө]], [[Ер-һыу хайуандары|амфибияның]] өс төрө, ҡоштарҙың 20 төрө һәм һөтимәрҙәрҙең ике төрө теркәлгән. Эверсман эшләгән осорҙа музейҙа барлығы [[Ер-һыу хайуандары|амфибияның]] һәм [[Һөйрәлеүселәр|һөйрәлеүсәләрҙең]] (шул иҫәптән филгә оҡшаш һәм йәшел ташбаҡаның) 18 төрө , ҡоштарҙың 619 төрө (шул иҫәптән 12 төр [[Ҡауҙы һымаҡтар|аистҡа оҡшаш]] ҡош, 11 төр [[Ыласын һымаҡтар|шоңҡар]], колибриҙың бөтә төрө тиерлек, шулай уҡ 106 төр [[Һөтимәрҙәр|һөтимәр]], уларҙың яҡынса 20 төрө [[Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы|Бөтә донъя тәбиғәтте һаҡлау союзының]] Ҡыҙыл китабына, шул иҫәптән квагга (уларҙың ни бары яҡынса ун данаһы ғына донъя музейҙарында һаҡлана) индерелгән<ref name="музей">{{Cite web|url=http://www.ksu.ru/zmku/p1.php|title=Зоологический музей им. Э. А. Эверсманна|accessdate=2009-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070811213029/http://www.ksu.ru/zmku/p1.php|archivedate=2007-08-11}}</ref>. Эверсман коллекцияһында бер нисә йөҙ яңы төр тураһында мәғлүмәт бирелә. == Фәнни эшмәкәрлеге == Эверсман Рәсәй империяһының [[Ҡазан губернаһы]]нан [[Арал диңгеҙе|Аралға,]] Каспий алды һәм Кавказ алдына тиклемге бер нисә төбәген тәүгеләрҙән булып тикшереп сыға. Беренселәрҙән булып ҡоротҡостарға ҡаршы көрәштә биологик сараларҙы файҙаланырға тәҡдим итә. Эверсман Рәсәй сиктәрендә , шулай уҡ Европала ла белгестәр менән дә, һәүәҫкәрҙәр менән дә бәйләнеш тота, атап әйткәндә, Берлиндың тәбиғәт музейынан профессор М. Лихтенштейнды үҙенең уҡытыусыһы тип иҫәпләй, сөнки ул Эверсмандың Бохараға барғанда йыйған материалдарын баҫтырып сығара, 1823—1825 йылдарҙа йыйылған төрҙәр тасуирлана унда. Эверсман Берлинда [[Леопольд Академияһы|Германияның «Леопольдина» тәбиғәт фәндәре белгестәре академияһы,]] ағзаһы була, шулай уҡ Түбәндәге йәмғиәттәр эшендә лә әүҙем ҡатанаша: Афинала тәбиғәт фәндәре белгестәре, Прага лотос, Мәскәү тәбиғәтте тикшереүселәр, Урыҫ география, Майналағы Франкфуртта Зенкенберг, Штеттин энтомологик, Берлинда тәбиғәтте яратыусылар, Санкт-Петербург Фәндәр Академияһы, Эрфуртта дөйөм файҙалы белемдәр Академияһы. [[1845 йыл]]да Эверсман [[Тәңкә ҡанатлылар|тәңкәлеләр]] тураһындағы монографияһы өсөн Демидов премияһының яртыһына лайыҡ була. == Ғаиләһе == * Атаһы: Эверсман, Август-Фридрих-Александр * Ҡатыны: Софья Александровна Эверсман (Мансурова), генерал Мансуров Александр Павловичтың ҡыҙы * Балалары:<ref>[http://rosgenea.ru/?a=28&r=4&s=%DD%E2%E5%F0%F1%EC%E0%ED Эверсман — Центр генеалогических исследований]{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ** Эверсман, Николай Эдуардович (1822.08.30--,1823) (1823.09.11) православие динен тота. Ҡаҙан губернаһы помещигы [Ҡаҙан дворяны… Ҡаҙан,2001] ** Эверсман, Евгения Эдуардовна (1826--) православие динен тота. Ҡаҙан губернаһы помещигы [Ҡаҙан дворяны… Ҡаҙан,2001], хәрби начальник А. А. Толмачевҡа (генерал А. Ф. Толмачевтың улы) кейәүгә сыҡҡан<ref>[https://bibliothek.rusdeutsch.ru/pdf/pdf.php О. Я. Бахарева, С. Д. Садовников Хроника рода Эверсманов (XVII — XX вв.)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ** Эверсман, Василий Эдуардович (1828.01.01--) православие динен тота. Ҡаҙан губернаһы помещигы [Ҡаҙан дворяны… Ҡаҙан,2001] ** Эверсман, Александр Эдуардович 1831.10.06(--) православие динен тота. Ҡаҙан губернаһы помещигы [Ҡаҙан дворяны… Ҡаҙан,2001] ** Эверсман, Михаил Эдуардович (1840—1910), Баш төрмә идаралығы инспекторы. == Баҫмалары == Эверсмандың бөтәһе 55 ғилми хеҙмәте һәм 86-ға яҡын (172—188 баҫма бит) матбуғат баҫмалары биттәрендә сыҡҡан мәҡәләре бар. Өс томдан торған һәм 1840, 1850 һәм 1866 йылдарҙа нәшер ителгән «Ырымбур крайының тәбиғи тарихы» уның төп хеҙмәте тип иҫәпләнелә. Эверсмандың ғилми эштәренән һуң Ырымбур крайының хайуандар донъяһы, Рәсәйҙең ниндәй ҙә булһа башҡа районындағына ҡарағанда киң танылыу ала. Бынан тыш уның Рәсәй уртаһындағы төбәктәрҙең энтомология буйынса байтаҡ эштәре лә нәшер ителә. * {{книга|заглавие=Reise von Orenburg nach Buchara|ссылка=|место=Берлин|издательство=|год=1823|страниц=}} — также Russian Missions into the interior of Asia, Лондон, 1823 * {{книга|заглавие=Lepidopterorum rariorum Rossiae observationes|ссылка=|место=М.|издательство=|год=1832|страниц=}} — совместно с Фишером * {{статья|заглавие=Addenda ad celeberrimi Pallasii Zoographiam Rosso-Asiaticam, fasc. 1|ссылка=|издание=[[Учёные записки Казанского университета|Учён. зап. Казанского ун-та]]|год=1835 |выпуск=|том=|номер=|страницы=}} * {{статья|заглавие=Addenda ad celeberrimi Pallasii Zoographiam Rosso-Asiaticam, fasc. 2|ссылка=|издание=Учён. зап. Казанского ун-та|год=1841|выпуск=|том=|номер=|страницы=}} * {{статья|заглавие=Addenda ad celeberrimi Pallasii Zoographiam Rosso-Asiaticam, fasc. 3|ссылка=|издание=Учён. зап. Казанского ун-та|год=1842|выпуск=3|том=|номер=|страницы=3—19}} * {{книга|заглавие=Mittheilungen über einige Säugethiere Russlands|ссылка=|место=М.|издательство=|год=1840|страниц=}} * {{книга|заглавие=Естественная история Оренбургского края, часть I|ссылка=|место=Оренбург|издательство=|год=1840|страниц=}} * {{книга|заглавие=Естественная история Оренбургского края, часть II, Млекопитающие|ссылка=|место=Казань|издательство=|год=1850|страниц=}} * {{книга|заглавие=Естественная история Оренбургского края, часть III, Птицы|ссылка=|место=|издательство=|год=1866|страниц=}} — посмертное издание, перевёл В. И. Даль * {{статья|заглавие=Fauna entomologica. Tomus primus. Lepidoptera|ссылка=|издание=Учён. зап. Казанского ун-та|год=1841|выпуск=2|страницы=I—XIV + 3—166}} * {{статья|заглавие=Fauna entomologica. Tomus primus. Lepidoptera, II|ссылка=|издание=Учён. зап. Казанского ун-та|год=1842|выпуск=1|страницы=}} * {{статья|заглавие=Fauna lepidopterologica Volga Uraliensis |ссылка=|место=Казань|издательство=|год=1844|выпуск=|том=|номер=|страницы=}} — продолжение, М., 1858. * {{статья|заглавие=Fauna hymenopterologica Volgo-Uralensis|ссылка=|издание=Bull. de Moscou|место=|издательство=|год=1847—1856}} * {{статья|заглавие=Les Noctuélites de la Russie|ссылка=|издание=Bull. de Moscou|место=|издательство=|год=1855, 1856, 1857, 1859}} * {{статья|заглавие=Orthoptera Volgo-Uralensis|ссылка=|издание=Bull. de Moscou|место=|издательство=|год=1859|том=XXXIII|номер=1|страницы=}} == Эверсман хөрмәтенә аталған == Хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең бер нисә төрө Эверсман хөрмәтенә атала. Бынан тыш 2005 йылда Рәсәйҙә Эверсман хөрмәтенә аталған «Эверсманния» энтомологик фәнни журналы сыға башлай, уны Урыҫ Энтомологик йәмғиәтенең (РЭО) төбәк бүлексәһе сығара. === Хайуандар === * {{bt-ruslat|Суслик Эверсмана|Spermophilus undulatus|}}<ref>http://www.zooclub.ru/mouse/belich/24.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101123155509/http://www.zooclub.ru/mouse/belich/24.shtml |date=2010-11-23 }} Длиннохвостый суслик, или суслик Эверсмана</ref> * {{bt-ruslat|Хомячок Эверсмана|Allocricetulus eversmanni|}} ([[Brandt]], [[1859]]) * Песчанка Эверсмана (''[[Meriones erythrourus]] eversmanni'') * {{bt-ruslat|Степной хорёк|Mustela eversmanii|[[Lesson]], 1827}} * {{bt-ruslat|Бурый голубь|Columba eversmanni|Bonaparte}} ([[1856]]) * {{bt-ruslat|Гребнепалый геккон|Crossobamon eversmanni|Wiegmann}}<ref>[http://www.ecosystema.ru/08nature/rept/014.htm Гребнепалый геккон — Crossobamon]</ref> ([[1834]]) * {{bt-ruslat|Аполлон Эверсмана|Parnassius eversmanni|}} * [[Бабочка]] ''[[Kirinia eversmanni]]'' ([[Eversmann]], [[1847]]) (= Lasiommata eversmanni; =Esperarge eversmanni). * [[Голубянка Эверсмана]] (''Lycaena eversmanni'') Lang, 1884<ref>[http://zipcodezoo.com/Animals/L/Lycaena_eversmanni/ Lycaena eversmanni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816231153/http://zipcodezoo.com/Animals/L/Lycaena_eversmanni/ |date=2014-08-16 }}</ref> * {{bt-ruslat|Эверсманнии|Eversmannia|}} — [[род (биология)|род]] [[бабочка|бабочек]] семейства [[Uraniidae|ураний]], в том числе [[Эверсманния украшенная]]. * Одиночная пчела ''[[Andrena eversmanni]]'' (Radoszkowski, 1867) * [[Двукрылые|муха]] ''Aristothereva eversmanni'' (Zaitzev, 1971)<ref>[http://zipcodezoo.com/Animals/A/Aristothereva_eversmanni/ Aristothereva_eversmanni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816234816/http://zipcodezoo.com/Animals/A/Aristothereva_eversmanni/ |date=2014-08-16 }}</ref> * [[Жук]] ''[[Trox eversmanni]]''<ref>[http://www.zin.ru/Animalia/coleoptera/rus/troevems.htm Trox eversmanni Kryn. (Trogidae)]</ref> * Жук ''[[Callisthenes eversmanni]]'' (Chaudoir, 1850)<ref>[http://www.zin.ru/ANIMALIA/Coleoptera/rus/calevelo.htm Callisthenes (s. str.) eversmanni eversmanni (Chaudoir, 1850) (лектотип)]</ref> === Үҫемлектәр === * {{bt-ruslat|Лапчатка Эверсмана|Potentilla eversmanniana|}} * растение {{Bt-latrus|Tetradiclis eversmanni|aut=[[Bunge (ботаник)|Bunge]],|txt=[[nom. inval.]]|}} (= Tetradiclis tenella)<ref>[http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=5&taxon_id=250064419 Tetradiclis eversmanni Bunge in Linnaea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424215720/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=5&taxon_id=250064419 |date=2013-04-24 }}</ref> [[1838 йыл]]да Александр Андреевич Бунге Эверсман хөрмәтенә ҡуҙаҡлылар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек [[Ырыу (биология)|төрөн]] {{Bt-ruslat|Эверсманния (растение){{!}}Эверсманния|Eversmannia|Bunge}}<ref>[http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=22409-1&back_page=/ipni/editAdvPlantNameSearch.do%3Ffind_infragenus%3D%26find_isAPNIRecord%3Dtrue%26find_geoUnit%3D%26find_includePublicationAuthors%3Dtrue%26find_addedSince%3D%26find_family%3D%26find_genus%3DEversmann*%26find_sortByFamily%3Dtrue%26find_isGCIRecord%3Dtrue%26find_infrafamily%3D%26find_rankToReturn%3Dgen%26find_publicationTitle%3D%26find_authorAbbrev%3D%26find_infraspecies%3D%26find_includeBasionymAuthors%3Dtrue%26find_modifiedSince%3D%26find_isIKRecord%3Dtrue%26find_species%3D%26output_format%3Dnormal International Plant Names Index — Leguminosae ''Eversmannia'' Bunge] {{V|9|12|2009}}</ref> тип атай, хәҙер был атама, төрлө мәғлүмәттәр буйынса, берҙән<ref>{{GRIN|genus|4561|{{V|10|12|2009}}}}</ref> алып дүрткә<ref>[http://www.eol.org/pages/77534?category_id=226 Eversmannia]</ref> тиклем [[Төр (биология)|төрҙө]] үҙ эсенә ала. == Иҫкәрмәләр == {{Примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Эверсман, Эдуард Александрович}} {{v|9|12|2009}} * {{ВТ-РБС|Эверсман, Эдуард Александрович}} * {{Из БСЭ|title=Эверсманн Эдуард Александрович}} * {{книга|автор=Гептнер В. Г.|заглавие=Э. А. Эверсманн. 1794-1860 |издание=[[МОИП]]|место=М.|издательство=МОИП|год=1940|страниц=80|тираж=1000}} * {{статья|автор=Есаков В.|заглавие=Учёный и путешественник|издание=Вокруг света|тип=журнал|год=1979|номер=1|страницы=20—21}} * {{статья|автор=Смородкин С.|заглавие=Посох Эверсманна|издание=Вокруг света|тип=журнал|год=1979|номер=1|страницы=18—21}} == Һылтанмалар == * [http://kraeved.opck.org/lichnosti/issledovateli_orenburjya/eversmann.php Эверсман Эдуард Александрович (1794—1860)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090109140215/http://kraeved.opck.org/lichnosti/issledovateli_orenburjya/eversmann.php |date=2009-01-09 }} * [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=139097 Эдуард Александрович Эверсман. Биография] * {{Сотрудник РАН|52877|Эдуарда Александровича Эверсмана}} [[Категория:Леопольдина ағзалары]] [[Категория:Рәсәй империяһы сәйәхәтселәре]] [[Категория:Санкт-Петербург ФА мөхбир ағзалары]] [[Категория:Рәсәй империяһы ботаниктары]] [[Категория:Алфавит буйынса ботаниктар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:II дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1860 йылда вафат булғандар]] [[Категория:14 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:1794 йылда тыуғандар]] [[Категория:11 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:Рәсәй орнитологтары]] d7sblwlirhtuntafq8q4d4jgmzottow 0 165246 1301328 1300705 2026-07-23T04:52:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301328 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Яхина Гүзәл Шамил ҡыҙы''' ([[1 июнь]] [[1977 йыл]]) — яҙыусы, тәржемәсе. 1930-сы йылдарҙа кулактарҙы эҙәрлекләү тураһындағы «Зөләйха күҙҙәрен аса» романы авторы. «Большая книга» һәм «Ясная Поляна» әҙәби премиялары лауреаты<ref>[https://ria.ru/interview/20160301/1382525469.html Гузель Яхина]</ref>. == Биографияһы == Гүзәл Шамил ҡыҙы Яхина 1977 йылдың 1 июнендә Ҡазанда табип һәм инженер ғаиләһендә тыуған<ref>[http://readly.ru/author/5721774/ Портал Readly.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200420082150/http://readly.ru/author/5721774/ |date=2020-04-20 }}</ref>. Өс йәшенә тиклем тик татарса ғына һөйләшә, әммә бала балалар баҡсаһында урыҫ теленә күсә. 131-се физика-математика лицейында һәм бер үк ваҡытта сәнғәт мәктәбендә уҡый. Ҡазан дәүләт педагогия институтының сит ил телдәре факультетын тамамлай; мәктәп йылдарында кинематограф менән мауыға, сценарийҙар яҙа башлай<ref name=":0">{{Cite news|title=«Хорошая книга — это терапия»|last=gorky.media|url=https://gorky.media/intervyu/horoshaya-kniga-eto-terapiya/|work=«Горький»|date=2018-04-13|accessdate=2018-04-16|language=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180416134757/https://gorky.media/intervyu/horoshaya-kniga-eto-terapiya/ |date=2018-04-16 }}</ref>. 1999 йылдан алып [[Мәскәү]] ҡалаһында йәшәй<ref name="b">[http://www.business-gazeta.ru/article/144322/ Интервью «Бизнес-газете»]</ref>. PR? реклама, маркетирг өлкәһендә эшләй. 2015 йылда Мәскәү кино мәктәбенең сценарийҙар факультетын тамамлай<ref>[http://www.vedomosti.ru/lifestyle/articles/2015/06/10/595867-zuleiha-otkrivaet-glaza-guzeli-yahinoi---silnii-debyutnii-roman-o-raskulachennoi-tatarke Сильный дебютный роман о раскулаченной татарке]</ref>. «Нева», «Октябрь» журналдары менән хеҙмәттәшлек итә. «Себер уттары» журналында уның «Зөләйха күҙҙәрен аса» исемле романының тәүге главалары баҫтырыла. Бер нисә тапҡыр романды үҙаллы баҫтырырға маташыуҙан һуң әҙәби агентлыҡҡа мөрәжәғәт итергә мәжбүр була. Уның ярҙамы менән китабы донъя күрә<ref>[http://www.newtimes.ru/articles/detail/105385 Дело рук самих начинающих]</ref>. 2015 йылда «Большая книга» милли әҙәби премияһына лайыҡ була, шулай уҡ уның романы «Ясная поляна» һәм «Йыл китабы» премиялары менән билдәләнә. [[File:Чулпан Хаматова 12 июня 2015-2.jpg||мини|слева|Актриса Сулпан Хаматова]] 2018 йылдың апрелендәге мәғлүмәттәр буйынса, Яхинаның тәүге «Зөләйха күҙҙәрен аса» романы 20 телдә нәшер ителгән, яҙыусының прозаһы 20 донъя теленә тәржемә ителгән<ref name=":0"/><ref>[https://ast.ru/authors/yakhina-guzel-shamilevna-1003713/ Издательская группа «Аст»: Яхина Гузель Шамилевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200413022352/https://ast.ru/authors/yakhina-guzel-shamilevna-1003713/ |date=2020-04-13 }}</ref><ref>«[[Российская газета]]»: [http://www.bigbook.ru/smi/detail.php?ID=26182 Нашумевшую «Зулейху» перевели на татарский язык] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190627124328/http://www.bigbook.ru/smi/detail.php?ID=26182 |date=2019-06-27 }}</ref>. Гүзәл Яхина 2018 йылда «Тоталь диктант» авторы була. Төрлө сәғәт бүлкәттәре өсөн өс текст яҙа, улар «Иртәнсәк», «Көн» һәм «Кис» тип атала, әлеге текстар «Балаларым минең» романына индерелә<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2017/11/29/reg-pfo/guzel-iahina-stala-avtorom-totalnogo-diktanta-2018.html|title=Гузель Яхина стала автором "Тотального диктанта - 2018"|author=Лебедева, Наталья|date=2017-11-29|publisher=|accessdate=2017-11-29|lang=ru}}</ref>. 2019 йылдың декабрендә Яхина Гүзәл икенсе тапҡыр «Ҙур китап» премияһына лайыҡ була («Балаларым минең» романы өсөн)<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.bigbook.ru/win/Win2019.php?ID=1805|title=Национальная литературная премия «Большая книга»: Итоги|publisher=www.bigbook.ru|accessdate=2020-03-21}}</ref>. == Библиографияһы == 2015 — «Зөләйха күҙҙәрен аса» тарихи роман 2018 — «Балаларым минең» романы '''Журнал баҫмалары''' * 2014 — «Күбәләк» ''хикәйәһе'' — «Нева», 2-се һан * 2014 — <nowiki><i id="mwQg">"Зөләйха күҙҙәрен аса"</i></nowiki> ''романынан главалар'' : «Еүеш тауыҡ», «Тәҙрәгә сиртеү», «Илһөйәр һәм Илгизәр» — «Себер уттары», 5-се һан * 2015 — «Винтовка» ''хикәйәһе'' — «Октябрь», 5-се һан * 2016 — ''Уҡыу өсөн сценарий'' «Төн» — «Октябрь», 8-се һан * 2016 — «Швайпольт» ''хикәйәһе'' — «Esquire» журналы * 2018 — «Юбилей» ''хикәйәһе'' — «Октябрь», 1-се һан '''Урыҫ телендә баҫмалары''' * Зулейха открывает глаза: роман. — [Худож.: Андрей Рыбаков. Предисл. [[Улицкая Людмила Евгеньевна|Людмилы Улицкой]]]. — {{М.}}: АСТ, редакция Елены Шубиной, 2015. — 508 с. ISBN 978-5-17-090436-5 * Зулейха открывает глаза: роман. — [предисл. Людмилы Улицкой]. — {{М.}}: АСТ, ред. Елены Шубиной, печ. 2016. — 508 с. — 10 000 экз. ISBN 978-5-17-090436-5 : * Дети мои: роман. — {{М.}}: АСТ, Ред. Елены Шубиной, сор. 2018. — 496 с. — 60 000 экз. (''Проза Гузель Яхиной'') ISBN 978-5-17-107766-2 * Зулейха открывает глаза: роман. — [Худож. А. Рыбаков. Предисл. Л. Улицкой]. —{{М.}}: АСТ, Ред. Елены Шубиной, 2019. — 508 с. — 50 000 экз. (''Проза Гузель Яхиной'') ISBN 978-5-17-090436-5 == Г. Яхинаның китаптары буйынса фильмдар == * 2019 — «Русское» кинокомпанияһы «Россия 1» телеканалы өсөн «Зөләйха күҙҙәрен аса» романы буйынса 8 сериялы фильм төшөрә (төп ролдә Сулпан Хаматова). == Тәнҡит == Г. Яхинаның ижадына тәнҡит баһаһы диапозоны бик киң: ыңғай ҡараштан<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/2735456 Женщина и остальные]</ref> ҡырҡа кирегә тиклем. Мәҫәлән, тәнҡитсе Руслан Айсин әлеге романды әҙәпһеҙлек һәм хыянатсыллыҡ апологияһы тип һанай, сөнки йәш герой Йозоф уның атаһын үлтергән кешенең фамилияһын ала һәм, тәнҡитсе фекеренсә, китап ул ваҡыттағы лагерҙар тураһындағы ысынбарлыҡты бөтә тулылығында сағылдырмай<ref>{{Cite web|url=http://poistine.org/istoriya-odnogo-predatelstva|title=История одного предательства {{!}} Поистине<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2018-04-14}}</ref><ref>[http://zvezdapovolzhya.ru/kultura-i-iskusstvo/seraya-mysh-zuleyha-ch2-03-10-2017.html Серая мышь Зулейха (ч.2)]</ref>. Татар драматургы һәм йәмәғәт эшмәкәре Рабит Батулла Яхинаны татар яҙыусыһы тип атауға ҡаршы сыға, сөнки романда күрһәтелгән образдар — дөрөҫлөккә, ә татар көнкүреше һәм ғөрөф-ғәҙәттәре ысынбарлыҡҡа тап килмәй һәм бөтә татар халҡына ихтирамһыҙлыҡ сағылышы булып тора. Шул уҡ ваҡытта Павел Басинский романды шундай һүҙҙәр менән ҡылыҡһырлай: ''«Гүзәл Яхинаның манераһы ҡаты. Ҡыҫҡа фразалар, бик аҙ деталдәр,'' ''артыҡ бер нәмә'' ''лә юҡ»''<ref>[http://www.rg.ru/2015/05/25/basinsky.html Невероятное. Очевидное]</ref>. Әҙәби тәнҡитсе Галина Юзефович Гүзәл Яхинаның тексында иҫ киткес фрагменттар менән бер рәттән бушлыҡтарҙы билдәләп үтә — әлеге үҙенсәлекте ул авторҙың сценарийҙар менән мауығыу иҫәбенә индерә<ref>[https://meduza.io/feature/2018/05/06/guzel-yahina-vypustila-roman-o-povolzhskom-nemtse-deti-moi-s-otsylkami-k-tolkienu Гузель Яхина выпустила роман о поволжском немце «Дети мои».]</ref>. == Әҙәби премиялары == * 2015 — «Йыл китабы» премияһы лауреаты (<nowiki><i id="mwQg">"Зөләйха күҙҙәрен аса</i></nowiki>«) * 2015 — „Ясная поляна“ премияһы лауреаты, „XXI быуат“ номинацияһы (<nowiki><i id="mwQg">"Зөләйха күҙҙәрен аса</i></nowiki>» романы өсөн) * 2015 — «Ҙур китап» премияһы лауреаты — <nowiki><i id="mwQg">"Зөләйха күҙҙәрен аса</i></nowiki>" романы өсөн<ref>[http://www.business-gazeta.ru/article/147587/ Первую премию «Большой книги», в 3 млн рублей получила Гузель Яхина за роман «Зулейха открывает глаза»]</ref><ref>{{Cite web|accessdate=2015-12-10|lang=ru|title=Стал известен лауреат премии "Большая книга"|url=http://www.interfax.ru/russia/484343|publisher=[[Интерфакс]]}}</ref> * 2016 — «Сирано», премияһы лауреаты, «Иң яҡшы яҙыусы» номинацияһы * 2017 — Prix du magazine [[wikidata:Q3537592|Transfuge]] de la rentrée littéraire,, [[Франция]], [[2017 йыл|2017]]<ref>{{Cite web|url=http://www.cathjack.ch/wordpress/?p=3881|title=Les prix littéraires 2017 – La récap – Ballade au fil de …|publisher=www.cathjack.ch|lang=fr|accessdate=2017-09-13}}</ref> * 2017 — «Китап Уҡыусыһы» премияһы лауреаты («Зөләйха күҙҙәрен аса» романы өсөн) * 2018 — «Сноб» проекты премияһы лауреаты «Рәсәйҙә эшләнгән — 2018» («Балаларым минең» романы өсөн) * 2019 — «Ҙур китап», 3-се премия («Балаларым минең» романы өсөн)<ref name=":1"/> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [http://yakhina.info/ Официальный сайт Гузель Яхиной] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200429150725/https://yakhina.info/ |date=2020-04-29 }} * Гузель Яхина на сайте Instagram * {{ЖЗ|http://magazines.russ.ru/authors/y/yahina/}} * [http://www.sibogni.ru/content/zuleyha-otkryvaet-glaza Гузель Яхина.] Журнал «Сибирские огни» * [https://search.rsl.ru/ru/search#q=author%3A(яхина%20гузель%20шамилевна) Гузель Яхина. Российская государственная библиотека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=author%3A(яхина%20гузель%20шамилевна) |date=2019-11-26 }} * [http://primo.nlr.ru/primo_library/libweb/action/search.do;jsessionid=EA93A2EC356C1AC979E8413EAE843E5D?fn=search&ct=search&initialSearch=true&mode=Basic&tab=default_tab&indx=1&dum=true&srt=rank&vid=07NLR_VU1&frbg=&vl%28freeText0%29=Гузель+Яхина&scp.scps=scope%3A%28MAIN_07NLR%29 Гузель Яхина. Российская национальная библиотека] * [https://catalog.loc.gov/vwebv/search?searchType=7&searchId=30906&maxResultsPerPage=25&recCount=25&recPointer=0&resultPointer=0& Гузель Яхина. Библиотека Конгресса США] * [http://explore.bl.uk/primo_library/libweb/action/search.do;jsessionid=639DABD4EAA8C93E34A7F238F1614522?fn=search&ct=search&initialSearch=true&mode=Basic&tab=local_tab&indx=3&dum=true&srt=rank&vid=BLVU1&frbg=&tb=t&vl%28freeText0%29=Гузель+Яхина&scp.scps=scope%3A%28BLCONTENT%29&vl%282084770704UI0%29=any&vl%282084770704UI0%29=title&vl%282084770704UI0%29=any Гузель Яхина.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220824133027/http://explore.bl.uk/primo_library/libweb/action/search.do;jsessionid=639DABD4EAA8C93E34A7F238F1614522?fn=search&ct=search&initialSearch=true&mode=Basic&tab=local_tab&indx=3&dum=true&srt=rank&vid=BLVU1&frbg=&tb=t&vl(freeText0)=%D0%93%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C+%D0%AF%D1%85%D0%B8%D0%BD%D0%B0&scp.scps=scope:(BLCONTENT)&vl(2084770704UI0)=any&vl(2084770704UI0)=title&vl(2084770704UI0)=any |date=2022-08-24 }} [[Британия китапханаһы|Британская библиотека]]. * [https://les.media/articles/489421-guzel-yakhina-ya-lyublyu-prostye-chelovecheskie-istorii Гузель Яхина: «Я люблю простые человеческие истории»] * [http://tvkultura.ru/article/show/article_id/145762/ Гузель Яхина: «Я вложила в Зулейху всё, что знаю о татарской женщине»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904050003/http://tvkultura.ru/article/show/article_id/145762 |date=2019-09-04 }} * [https://gorky.media/intervyu/horoshaya-kniga-eto-terapiya/ «Хорошая книга — это терапия»: Читательская биография писательницы Гузели Яхиной] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180416134757/https://gorky.media/intervyu/horoshaya-kniga-eto-terapiya/ |date=2018-04-16 }} * ''Басинский П. В.'' [http://www.rg.ru/2015/05/25/basinsky.html Невероятное. Очевидное] * «Известия»: [https://iz.ru/734513/daria-krutogolova/kazhdyi-roman-eto-eksperiment «Каждый роман — это эксперимент»] [[Категория:XXI быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:РФ Хөкүмәте премияһы лауреаттары]] [[Категория:Ҡазанда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1977 йылда тыуғандар]] [[Категория:1 июндә тыуғандар]] [[Категория:Ҡазан дәүләт педагогия институтын тамамлаусылар]] 3ks6o9xg430ls44ok60fhjvqeltoahp 0 166120 1301325 1297871 2026-07-23T02:20:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301325 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Ябалаҡташ''' — ({{lang-ru|Ябулакташ}}) — [[Рәсәй]], [[Силәбе өлкәһе]], [[Һатҡы районы]]ндағы тау. == Ябалаҡташ ғилми хеҙмәттә == Ябалаҡташ оронимы ғилми хеҙмәттәрҙә лә телгә алына. Мәҫәлән, Силәбелә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлаған ''Лена Надир ҡыҙы Дәүләтҡолова'' үҙенең «Топонимдар лингвокултурологик аспектта» тигән ғилми хеҙмәтендә Силәбе өлкәһе географик атамаларын топонимдарҙың семантикаһын, структураһын, мәҙәни компонентын иҫәпкә алып, өлкәнең ҡатмарлы топонимик системаларының милли мәҙәни үҙенсәлектәрен өйрәнеп, күп кенә атамаларҙы тасуирлай. Улар араһында Ябалаҡташ та телгә алына һәм был атама төбәк тәбиғәт шарттарын, фаунаһын, был ҡоштарҙың йәшәгән урынын, мөхитен күрһәтә, тип раҫлай<ref>[http://www.dslib.net/jazyko-znanie/toponimy-v-lingvokulturologicheskom-aspekte.html Л.Н. Давлеткулова Топонимы в лингвокультурологическом аспекте (на примере географических названий графства Оксфордшир и Челябинской области)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200808235631/http://www.dslib.net/jazyko-znanie/toponimy-v-lingvokulturologicheskom-aspekte.html |date=2020-08-08 }}</ref> == Этимологияһы == Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә яҙа: {{Цитата|Ябулакташ, гора, Саткинский район. С башкирского — «гора филинов», где ябалак — «филин», таш — «камень», «гора»<ref>Шувалов Н.И. Ябулакташ// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/iy.htm Ябулакташ//От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]</ref>}}. [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] атамаға башлыса дөрөҫ аңлатма биргән. «Башҡорт теленең һүҙлеге» «Ябалаҡ» һүҙен былай аңлата: '''''Ябалаҡ''''' — ''йомро башлы, ҙур түңәрәк күҙле, сыбар төҫлө төнгө йыртҡыс ҡош''<ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 772-се бит</ref> "Башҡортса-русса һүҙлек"тә: '''''Ябалаҡ''' — сова'' тип тәржемә ителгән<ref>Башкирско-русский словарь/Российская академия наук. УНЦ.АН РБ.- М.:Дигора, Рус.яз. 1996. 884 с. — ISBN 5-200-02354-8</ref> Мәгәр бында хата юҡ, сөнки ''филин — өкө'' шулай уҡ ябалаҡтар ғаиләһенә ҡарай һәм йыш ҡына был ике ҡоштоң атамаларын айырмайҙар. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. Ябулакташ// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN 5-7688-0157-7 * Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 772-се бит * Башкирско-русский словарь/РАН. УНЦ. АН РБ.- М.:Дигора, Рус.яз. 1996. — 884 с. — ISBN 5-200-02354-8 == Һылтанмалар == * [http://old.toposural.ru/html/iy.htm Ябулакташ//От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200620024003/http://old.toposural.ru/html/iy.htm |date=2020-06-20 }} [[Категория:Силәбе өлкәһе географияһы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Тауҙар]] 3eck61py2nxt0yuowi9fu9omws8z6x7 0 173951 1301324 1026803 2026-07-23T02:05:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301324 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Юханна Хагстрем''' ({{Lang-sv|Johanna Hagström}}; [[27 март]] [[1998 йыл|1998]], Фальчепинг, [[Швеция]]) — [[Швеция|швед]] саңғысыһы, спринтерҙар ярышы менән шөғөлләнеүсе. == Карьераһы == Юханна Хагстрём [[2016 йыл]]дағы үҫмерҙәр Олимпия уйындарында [[Швеция]] саңғы спортсылары командаһы составына инә, кросста ул икенсе була<ref>{{Cite web|author=Marie Carlsson|title=Svensk dubbel i ungdoms-OS|url=https://www.aftonbladet.se/sportbladet/a/0Ebjmg/svensk-dubbel-i-ungdoms-os|date=2016-02-13|accessdate=2021-03-06|lang=sv}}</ref> һәм спринтер ярышында еңеү яулай<ref>{{Cite web|author=Sebastian Mattsson, Hannah Boman|title=Johanna Hagström tog ungdoms-OS-guld|url=https://www.expressen.se/sport/langdskidor/johanna-hagstrom-tog-ungdoms-os-guld/|date=2016-02-16|accessdate=2021-03-06|lang=sv}}</ref>. Швед спортсыһы Юханна Хагстрем [[2018 йыл]]дың юниорҙар араһындағы донъя чемпионатында 4×3,33 километр дистанциялы эстафетала бронза призер була<ref>{{Cite web|author=Johanna Svensson|title=Tua Dahlgren blixtinkallad till JVM-stafetten – tog brons|url=https://sverigesradio.se/artikel/6878643|date=2018-02-03|accessdate=2021-03-06|lang=sv}}</ref>; ә ике йылдан һуң 23 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында спринтта шәхсән көмөш миҙал яулай, финишта бары тик үҙенең ватандашы швед саңғысыһы Эмма Рибаны ғына уҙа алмай ҡала<ref>{{Cite web|author=Rachel Perkins|title=Julia Kern Third in World U23 Skate Sprint (With Audio Interview)|url=https://fasterskier.com/2020/03/julia-kern-third-in-world-u23-skate-sprint-with-audio-interview/|date=2020-03-01|accessdate=2021-03-06|lang=en}}</ref>. Донъя Кубогы ярыштары сиктәрендә Юханна [[2017 йыл]]дың ғинуарында дебют яһай — 10 километрға ирекле стиль менән ярышҡанда Ульрисехамндағы йорт ярышында ул бары тик 59-сы урында ғына була<ref>{{Cite web|author=Torbjörn Nilsson|title=Världscupdebuten avklarad för Johanna Hagström|url=https://sverigesradio.se/artikel/6613264|date=2017-01-21|accessdate=2021-03-04|lang=sv}}</ref>. Спортсы үҙенең тәүге кубок мәрәйҙәрен 2018/2019 йыл миҙгелендә [[Италия|Италияның]] Конь тигән урынында йыя — беренсе тапҡыр спринт финал ярыштарына эләгеп, ул өсөнсө булып финишҡа килә<ref>{{Cite web|author=Josefin Johansson|title=Superskrällen: ”Vet inte vad som hände”|url=https://www.expressen.se/sport/langdskidor/hagstroms-succe-tog-pallplats-i-sprint/|date=2019-02-16|accessdate=2021-03-04|lang=sv}}</ref>. [[2021 йыл]]дың февралендә, үҙе өсөн дебют булған донъя чемпионатынан ике аҙна элек, Юханна Хагстрем, үҙ карьераһында Донъя Кубогының Ульрисехамнда үткән этабында спринтта иң яҡшы һөҙөмтә күрһәтә, бары тик финалда ғына ватандашы -швед саңғысыһы Мая Дальквистан ҡалыша<ref>{{Cite web|author=Daniel Grefve, Moa Jörnmark|title=Johanna Hagström vann sprintkvalet i SM – trots ”chockartade” uppvärmningsolyckor|url=https://www.svt.se/sport/langdskidor/johanna-hagstrom-vann-sprintkvalet-i-sm-trots-chockartade-uppvarmningsolyckor|date=2021-02-10|accessdate=2021-03-04|lang=sv}}</ref>. Германияның Оберстдорф ҡалаһында үткән планета беренселегендә, спринт ярышында иң яҡшы ваҡыт күрһәтеп, Юханна Хагстрем төп ярышҡа үтеү өсөн барған уҙышта квалификация яҡлай, әммә иң хәл иткес ярышта миҙалдан бер аҙымда ғына тороп ҡала, ул финишҡа дүртенсе булып килә<ref>{{Cite web|author=Ella Hall|title=Sweden’s Sundling Cruises for First Championship Gold in the Classic Sprint|url=https://fasterskier.com/2021/02/swedens-sundling-cruises-for-first-championship-gold-in-the-classic-sprint/|date=2021-02-25|accessdate=2021-03-04|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|author=Антон Шебика|title=Шведская лыжница Йонна Сундлинг выиграла спринт на чемпионате мира в Оберстдорфе|url=https://www.championat.com/other/news-4278407-shvedskaya-lyzhnica-jonna-sundling-vyigrala-sprint-na-chempionate-mira-v-oberstdorfe.html|date=2021-02-21|accessdate=2021-03-04|lang=ru}}</ref>. == Һөҙөмтәләре == === Саңғы спорты буйынса донъя чемпионаттарында === {| class="wikitable" !Донъя чемпионаты !Спринтта !Команда <br><br><br><br> спринтында !10 км !7.5+7.5 км !30 км !Эстафета |- align="center" | align="left" |{{Флаг|Германия}} [[2021 саңғы спорты төрҙәре буйынса донъя чемпионаты|2021 Оберстдорф]] |{{Comment|4|классик стиль}} |— |— |— |— |— |} === Донъя Кубогында === {{Обновлено|8 марта 2021 года}} ==== Миҙгелдәрҙең һөҙөмтәләре ==== {| class="wikitable" style="font-size:95%; text-align:center; border:grey solid 1px; border-collapse:collapse; background:#ffffff;" ! rowspan="2" style="background-color:#369; color:white; width:60px;" |Миҙгел ! rowspan="2" style="background-color:#369; color:white; width:40px;" | Йәше  ! colspan="4" style="background-color:#4180be; color:white;" | ! colspan="4" style="background-color:#4180be; color:white;" |Зачет төрө |- ! style="background-color:#4180be; color:white; width:75px;" |Дөйөм иҫәптә ! style="background-color:#4180be; color:white; width:75px;" |Ярыш ! style="background-color:#4180be; color:white; width:75px;" |Спринтта ! style="background-color:#4180be; color:white; width:75px;" |U23 ! style="background-color:#4180be; color:white; width:75px;" |Nordic<br><br><br><br>Opening ! style="background-color:#4180be; color:white; width:75px;" |Де Тур<br><br><br><br>Ски ! style="background-color:#4180be; color:white; width:75px;" |Туры Ски<br><br><br><br>2020 ! style="background-color:#4180be; color:white; width:75px;" |Кубок Финалы<br><br><br><br>Донъяла |- |2017 |''19'' |{{Comment|н/п|нет позиции}} |{{Comment|н/п|нет позиции}} |— |{{Comment|н/п|нет позиции}} |— |—|| {{n/a}} |— |- |2018 |''20'' |{{Comment|н/п|нет позиции}} |{{Comment|н/п|нет позиции}} |{{Comment|н/п|нет позиции}} |{{Comment|н/п|нет позиции}} |— |—|| {{n/a}} |58 |- |2019 |''21'' |55 |{{Comment|н/п|нет позиции}} |29 |8 |— |—|| {{n/a}} |— |- |2020 |''22'' |51 |{{Comment|н/п|нет позиции}} |28 |9 |— |— |—|| {{n/a}} |- |''2021'' |''23'' |37 |61 |13 |6 |— |—|| {{n/a}} || {{n/a}} |} ==== Подиумдар ==== * 2 подиум {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%; text-align:center; border:grey solid 1px; border-collapse:collapse; background:#ffffff;" ! style="background-color:#369; color:white;" |#. ! style="background-color:#369; color:white;" |Миҙгел ! style="background-color:#4180be; color:white; width:120px;" |Дата ! style="background-color:#4180be; color:white; width:190px;" |Уҙғарыу урыны ! style="background-color:#4180be; color:white; width:170px;" |Ярыш ! style="background-color:#4180be; color:white;" |Урын |- align="center" |1 |''' 2018/19 ''' | align="right" |16 февралдә 2019 | align="left" |{{Флаг|ITA}} [[Конь (Валли-д ' Аоста)|Конь]], [[Италия]] |1,6 км Спринт {{Comment|СС|свободный стиль}} |3 |- |2 |''' 2020/21 ''' | align="right" |6 февралдә 2021 | align="left" |{{Флаг|SWE}} [[Ульрисехамна|Ульрисехамн]], [[Швеция]] |1,6 км Спринт {{Comment|СС|свободный стиль}} |2 |} == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * Юханна Хагстрём — статистика на сайте FIS (англ.) * [https://sok.se/idrottare/idrottare/j/johanna-hagstrom.html Юханна Хагстрём] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415101324/https://sok.se/idrottare/idrottare/j/johanna-hagstrom.html |date=2021-04-15 }} на сайте Олимпийского комитета Швеции [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1998 йылда тыуғандар]] [[Категория:27 мартта тыуғандар]] metj07fa0scflt6k7gq906tv2u28lnz 0 173956 1301323 1026818 2026-07-22T22:25:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301323 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Эмма Элизабет Нордин''' ({{Lang-sv|Emma Elisabeth Nordin}}; тыуған. [[22 март|22 март,]] [[1991 йыл|1991]], Эрншельдсвик, [[Швеция]]) — [[Швеция|швед]] хоккейсыһы, ЖХК «Лулео-МССК» командаһы һәм Швеция милли йыйылма командаһы һөжүмсеһе. Дүрт тапҡыр Швеция чемпионы, чемпионаттар тарихында шайбаларҙы ике йыл рәттән бәреп индереү һаны буйынса икенсе урынды биләүсе ([[2018]] һәм [[2019 йыл]]), Швецияның «йыл уйынсыһы» тип танылыусы. 2010, [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары|2014]] һәм 2018 йылдарҙа Олимпия уйындарында һәм 6 тапҡыр донъя чемпионаттарында ҡатнашыусы. == Карьераһы == Эмма Нордин үҙенең профессиональ карьераһын 13 йәшендә үҙе тыуған Эрншёльдсвик ҡалаһының МОДО клубы өсөн башлай. 2011/2012 миҙгел алдынан команда капитанының ассистент итеп тәғәйенләнә, ә был миҙгелдең һөҙөмтәләре буйынса беренсе тапҡыр [[Швеция]] чемпионы була. [[2015 йыл]]да Нордин яңы «Лулео-МССК» клубына күсә. Яңы командала үҙе өсөн бик мөһим тәүге булған плей-оффтың һуңғы уйындарында, быға тиклем үткән милли команда составындағы ярыштарҙа йәрәхәтләнеүе арҡаһында, уйнай алмауына ҡарамаҫтан, 31 матчта спортсы 31 шайба индерә һәм 62 мәрәй йыя; был уның хоккейсы карьераһындағы иң яҡшы һөҙөмтә булып тора. Был миҙгелдә шайбалар индереү һаны буйынса ул өсөнсө була һәм «йыл һөжүмсеһе» тип таныла, ә ул уйнаған клуб беренсе тапҡыр чемпионаттың еңеүсеһе була. 2018/2019 йылдар миҙгелендә Нордин үҙе кереткән шайбалар һанын тағын да ҡабатлай: дәғүәселәр ҡапҡаһына 31 шайба бәреп индерә һәм чемпионаттың иң шәп голеадоры була, ә йыйған 59 мәрәйе буйынса — миҙгел күрһәткесе буйынса өсөнсө урынды биләй. 2019/2020 йылдар миҙгелендә арҡаһы йәрәхәтләнеүе арҡаһында чемпионаттың 13 матчында ҡатнаша алмаһа ла, Эмма Элизабет Нординдың йыйған 35 мәрәйе «Лулео-МССК» командаһына плей-оффҡа инергә ярҙам итә. Ләкин COVID-19 пандемияһы арҡаһында Швеция чемпионаты үткәрелмәй ҡала, ә Нордин, быны дөрөҫ эшләнелде тип иғлан итә, сөнки был осраҡта бөтә командалар ҙа бер үк хәлдә булған була<ref>{{Cite web|author=Ronnie Rönnkvist|title=På väg tillbaka efter skadehelvetet – men oklart om det blir mer landslagsspel|url=https://hockeysverige.se/2020/04/22/emma-nordin-om-framtiden-och-damkronorna|date=2020-04-22|accessdate=2021-03-13|lang=sv}}</ref>. == Йыйылма командаһындағы карьераһы == Нордин 18 йәшкә тиклемгеләр араһындағы Швеция йыйылма командаһы составында ике тапҡыр донъя юниорҙар чемпионатында ҡатнаша: [[2008 йыл]]да бергә «тре крунур» менән бергә 4-се урында була, ә [[2009 йыл]]да «бронза» миҙал яулай. 2008 йылдан алып спортсы Швецияның өлкәндәр командаһы өсөн сығыш яһай. Был команда составында ул ҙур ярыштарҙа ҡатнаша: 2008, 2009, 2011, 2015, 2017, 2019 йылдарҙағы донъя чемпионаттарында һәм 2010, 2014 һәм 2018 йылдарҙа [[Ҡышҡы Олимпия уйындары]]нда сығыш яһай, әммә был ярыштарҙа илдең йыйылма командаһы миҙал яулай алмай. == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://sok.se/idrottare/idrottare/e/emma-nordin.html Профиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210427160806/https://sok.se/idrottare/idrottare/e/emma-nordin.html |date=2021-04-27 }} на Олимпийского комитета Швеции * [https://www.luleahockey.se/lag/1a71-449e12QqWk__lulea-hockey%252fmssk/qQ9-e56dVO4Qf__emma-nordin Профиль] на сайте ЖХК «Лулео-МССК» [[Категория:2018 йылдағы ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккейсылар]] [[Категория:2014 йылдағы ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккейсылар]] [[Категория:2010 йылдағы ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккейсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1991 йылда тыуғандар]] [[Категория:22 мартта тыуғандар]] iy28f3wdcb0h11meum2nwvxvddv7o6p 0 175413 1301272 1286900 2026-07-21T00:53:01Z Xqbot 996 [[Урал—Волга буйы төрки теле]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү 1301272 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Урал—Волга буйы төрки теле]] ooqac8s7bt72kny7lsruoetxkrirja0 0 177039 1301273 1286901 2026-07-21T00:53:06Z Xqbot 996 [[Урал—Волга буйы төрки теле]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү 1301273 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Урал—Волга буйы төрки теле]] ooqac8s7bt72kny7lsruoetxkrirja0 1 177040 1301270 1286903 2026-07-21T00:52:51Z Xqbot 996 [[Фекерләшеү:Урал—Волга буйы төрки теле]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү 1301270 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Фекерләшеү:Урал—Волга буйы төрки теле]] 5yf6ex72zvapz6yanh3761sv7d577tk 0 177041 1301274 1286899 2026-07-21T00:53:11Z Xqbot 996 [[Урал—Волга буйы төрки теле]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү 1301274 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Урал—Волга буйы төрки теле]] ooqac8s7bt72kny7lsruoetxkrirja0 1 177042 1301271 1286902 2026-07-21T00:52:56Z Xqbot 996 [[Фекерләшеү:Урал—Волга буйы төрки теле]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү 1301271 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Фекерләшеү:Урал—Волга буйы төрки теле]] 5yf6ex72zvapz6yanh3761sv7d577tk 0 179517 1301312 1147692 2026-07-22T11:06:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301312 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Хәкимов}} {{Учёный | Имя = Хәкимов Ниғмәтулла Ғиниәтулла улы | Оригинал имени = | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Имя при рождении = | Дата рождения = 26.12.1889 | Дата смерти = 3.08.1937 | Место рождения = [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡыйғы районы]] Йыланлы ауылынан. | Место смерти = | Гражданство = {{URS}} | Научная сфера = | Место работы = | Альма-матер = | Учёная степень = | Учёное звание = | Профессия = төрҡиәтсе, лингвист | Знаменитые ученики = | Награды и премии = | Сайт = | Роспись = | Ширина росписи = | Викитека = | Викисклад = }} '''Хәкимов Ниғмәтулла Ғиниәтулла улы (Ниғмәт Хәким)''' (26.12.1899—3.08.1937) — лингвист, төрҡиәтсе. 1930—1935 йылдарҙа [[Ҡазан]]дағы Көнсығыш педагогия институты доценты. Сәйәси золом ҡорбаны. == Биографияһы == Ниғмәтулла Ғиниәтулла улы Хәкимов 1889 йылдың 29 декабрендә [[Ҡыйғы районы]]ның [[Йыланлы]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс белемде ул ауыл мәктәбендә, һуңынан [[Өфө]]нөң [["Ғәлиә" мәҙрәсәһе]]ндә ала. Мәҙрәсәне тамамлағандан һуң уҡытыусы булып эшләй, бер үк ваҡытта әҙәби ижад менән шөғөлләнә, йыш ҡына тыуған төйәгенең тәрбиә, уҡытыу һәм тарихы темаларына ваҡытлы матбуғатта сығыш яһай. Шул йылдарҙа [[Мәжит Ғафури]] менән [[Сәйфи Ҡудаш]] уның иң яҡшы дуҫтарына әйләнә. 1913 йылда «Йөрәк моңо» һәм «Күңел ынтылышы» шиғри йыйынтыҡтары донъя күрә. 1912—1916 йылдарҙа Ниғмәт Хәким 2-се класс училищеһында уҡыта. Ярлы яҡташтарының балаларын грамотаға өйрәтә<ref>[http://kigi-kultura.ru/?p=1837 Хакимов Нигматулла Гиниятуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211004154559/http://kigi-kultura.ru/?p=1837 |date=2021-10-04 }}</ref>. 1917 йылғы октябрь ваҡиғаларынан һуң революцион матбуғатта хеҙмәттәшлек итә һәм халыҡ мәғарифы өлкәһендә эшләй. 1921 йылда Ниғмәт Хәким уҡытыусылар әҙерләү курстарында уҡыта, журналистика менән шөғөлләнә, татар һәм башҡорт хеҙмәтсәндәре араһында әүҙем киң агитация эше алып бара. 1921 йылда Ниғмәтулла Хәкимов [[Ташкент]]ҡа күсеп китә, унда төрки милли аҙ һанлы милләттәр өсөн Мәғариф институтында һәм ҡатын-ҡыҙҙар үзбәк институтында ижтимағи фәндәр, төрки телдәр һәм әҙәбиәт уҡытыусыһы булып эшләй. Бында ла үҙенең әҙәби эшмәкәрлеген дауам итеп, мосолман халҡы араһында әүҙем антидини пропагандалауҙы алып бара. 1926 йылда Ниғмәт Хәким Ленинград көнсығыш институтына уҡырға инә, унан һуң 1928 йылда А. Н. Сама улының тәҡдиме буйынса уны аспирантурала ҡалдыралар. Ниғмәт Хәким — рәсми дәүләт дипломына эйә булған татарҙар һәм башҡорттар араһында тәүге ғалимдарының береһе. Ул Ҡазан педагогия институтында уҡытыусы, һуңынан татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһы доценты вазифаһында эшләй. Параллель рәүештә В. И. Ленин исемендәге Ҡазан дәүләт университетында һәм Коммуналь төҙөлөш инженерҙары институтында уҡыта. 1936 йылда репрессиялана, атыла. Ниғмәт Хәким үҙенең сағыштырмаса ҡыҫҡа тормошо эсендә илленән ашыу ғилми эш баҫтырып сығарған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} 9qk231re9a57qhz2hlx8jfdx3mxor5u 0 184366 1301280 1269351 2026-07-21T09:32:45Z ~2026-40948-23 48405 /* Һылтанмалар */ 1301280 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Ҡала | русское название = Хәләб | оригинальное название = {{lang-ar|حلب}} | изображение = Aleppo new mix.jpg | страна = Сүриә | герб = Seal_of_Aleppo.png | флаг = | ширина герба = | ширина флага = | lat_dir = N | lat_deg = 36 | lat_min = 12 | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 37 | lon_min = 9 | lon_sec = | CoordScale = | вид региона = Административное деление Сирии{{!}}Мухафаза | регион = Һалаб (мухафаза){{!}}Һалаб (Алеппо) | регион в таблице = | вид района = | район = Жебель-Семъан (район){{!}}Жебель-Семъан | район в таблице = | внутреннее деление = | вид главы = | глава = Маад аль-Мадлажи | дата основания = | первое упоминание = 2500 год до н. э. | прежние имена = Халибон, Халман, Беройя | статус с = | площадь = 190 | вид высоты = | высота центра НП = 390 | климат = | официальный язык = ғәрәп | официальный язык-ref = | население = 2 098 210 | год переписи = 2021 | плотность = | агломерация = | национальный состав = | конфессиональный состав = мосолмандар (шығыйҙар),(сөнниҙәр) | этнохороним = Һалаб кешеһе, кешеләре<ref name="этнохороним">{{Книга:Русские названия жителей: Словарь-справочник|25}}</ref> | часовой пояс = +2 | DST = есть | телефонный код = 21 | почтовый индекс = | почтовые индексы = | автомобильный код = | вид идентификатора = | цифровой идентификатор = | сайт = http://www.aleppo-city.gov.sy/ | язык сайта = }} [[Файл:AleppoViewFromCitadel.jpg|300px|thumb|Цитаделдән Һалаб күренеше]] '''Хәләб'''<ref>{{Атлас мира|2010|120|Ливан, Сирия, Израиль, Палестинские территории, Иордания}}</ref><ref>{{Словарь географических названий зарубежных стран|402|Халеб (Алеппо)}}</ref> ({{Lang-ar|حَلَبُ}} ''Ḥalab''; {{Lang-grc|Βέροια}}, {{Lang-la|Berœa}}) — [[Сүриә|Сүриәнең]]<ref name="UNDATA">{{Cite web|access-date=2011-06-10|accessdate=2012-03-07|archiveurl=no}}</ref> ҙур ҡалаһы һәм шул исемле үҙәге, илдең иң күп халыҡ йәшәгән мухафазаһы. Джебель-Семъан районының Симеон тауы нахияһында урынлашҡан. 2 301 570 кеше (2005) йәшәгән Һалаб Левантаның иң ҙур ҡалаларының береһе булып тора. Күп быуаттар дауамында Хәләб Бөйөк Сүриәнең иң ҙур ҡалаһы һәм [[Ғосман империяһы|Ғосман империяһының]] Константинополдән һәм [[Ҡаһирә|Ҡаһирәнән]]<ref>{{Cite web|access-date=2017-10-02|accessdate=2017-10-10|archiveurl=no}}</ref> һуң, ҙурлығы буйынса өсөнсө ҡалаһы. Хәләб — даими йәшәүсе халҡы булған донъялағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе, күрәһең, беҙҙең эраға тиклем VI мең йыллыҡта унда халыҡ йәшәгән<ref name="Columbia Encyclopedia 2010">Columbia Encyclopedia, Sixth Edition (2010)</ref>. Телль ас-Сауда һәм Телль әл-Ансари (ҡаланың боронғо көньяҡ өлөшө) өлкәһендә алып барылған ҡаҙыныуҙар, һәр хәлдә, беҙҙең эраға тиклемге III мең йыллыҡтың икенсе яртыһында унда халыҡ йәшәгәнен күрһәтә<ref name="Near East 1997">The Oxford encyclopedia of archaeology in the Near East (1997)</ref>. Алеппо хетт, Евфраттағы Мари яҙмаларында телгә алынған, үҙәк Анатолияла, Эбла ҡалаһында, ул төп сауҙа үҙәктәренең береһе һәм хәрби сәнғәт ҡалаһы булараҡ тасуирлана<ref name="Britannica Concise Encyclopedia 2010">Britannica Concise Encyclopedia (2010)</ref>. Тарихта ҡала ҙур урын алып тора, сөнки [[Урта Азия]] һәм [[Месопотамия]] аша үткән [[Бөйөк Ебәк юлы|Бөйөк ебәк юлында]] урынлашҡан. [[1869 йыл]] [[Сүәйс (Суэц) каналы|Суэц каналы]] асылғандан һуң, йөктәрҙе һыу юлынан ташый башлағандар һәм Һалабтың сауҙа ҡалаһы булараҡ роле кәмегән. Сүриәлә граждандар һуғышы башланғанға тиклем Хәләб ҡыҫҡа яңырыу осоро кисерә. 2006 йылда ҡала «Ислам мәҙәниәте баш ҡалаһы» титулын яулай. Сүриәнең төньяҡ өлөшөндә, Оронт һәм [[Евфрат]] араһында, дала йылғаһы Куэйкала ({{Lang-ar|قويق}}), уңдырышһыҙ ҡалҡыулыҡтың төньяҡ-көнбайыш битләүендә, бейек эзбизташ стеналар менән уратып алынған киң соҡорҙа, 380 метр бейеклектә, [[Дамаск]]тан өс йөҙ илле саҡрым төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. == Этимологияһы == Борон Хәләб, Һалпе йәки Һалибон исеме аҫтында билдәле булған<ref>{{Cite web|access-date=2011-05-07|accessdate=2012-03-04|archiveurl=yes}}</ref> ә гректар һәм римлеләр уны '''Ве́роя''' ({{Lang-grc|Βέροια}}, {{Lang-la|Beroea}})<ref>{{ВТ-РСКД|Beroea}}</ref> тип йөрөткән. Тәре йөрөтөүселәр походтары һәм артабан Сүриә һәм Ливанға француз мандаты осоронда Хәләб тиер урынға итальянса Алеппо тип атағандар. Әммә Алеппоның боронғо атамаһы "Хәләб"тың килеп сығышы билдәһеҙ. Ҡайһы берҙәр был урында борондан шул мәғдән етештерелгәнлектән, «Хәләб» «тимер» йәки «баҡыр» тигәнде аңлата, тип фаразлай. «Хәләбә» арамей телендә «аҡ» тигәнде аңлата, был фаразды яҡлаусылар шул тирәлә тупраҡтың төҫөнә һәм мәрмәр күплегенә һылтана. Халыҡ этимологияһынан тағы бер аңлатма: [[Ибраһим]] сәйәхәтселәргә һөт биргән, тип хикәйәләгән боронғо легенданан сығып, исем {{Lang-ar|حَلَبَ}}, «Һалаб» «(һөт) һауҙы» тигәнде аңлата. Сәйәхәтселәр бер-береһенән «إِبْرَاهِيمُ حَلَبَ؟, ''Һалаба Ибрахийм?''», йәғни «''Ибраһим һауҙымы?''» тип һораған икән. Һыйыры ерән төҫтә булған ({{Lang-ar|شَهَبٌ}}, ''shaheb''), шуға ҡала {{Lang-ar2|حَلَبُ الشَّهْبَاءُ}}, «Һалаб аш-Шахба» тип атала<ref>{{Cite web|access-date=2017-10-02|accessdate=2018-07-16|archiveurl=no}}</ref>. == Географияһы == [[Файл:Aleppo_at_night11.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/59/Aleppo_at_night11.jpg/250px-Aleppo_at_night11.jpg|мини|250x250пкс|Төнгө Хәләб]] Хәләб [[Урта диңгеҙ|Урта диңгеҙҙән]] 120 км алыҫлыҡта, диңгеҙ кимәленән 380 м бейеклектә, [[сүриә]]-[[Төркиә|төрөк]] сигенән көнсығышҡа табан 45 километрҙа урынлашҡан. Ҡала төньяҡтан һәм көнбайыштан фисташка һәм зәйтүн ағастарын культивациялау таралған ауыл хужалығы ерҙәре менән уратып алынған. Көнсығышта Һалабты Сүриә сүле уратҡан. Ҡала иҫке ҡала нигеҙенән көньяҡҡа табан бер нисә саҡрымда, Куэйка йылғаһының уң ярында урынлашҡан; ҡаланың иҫке өлөшө йылғаның һул ярында ята. Ул уртаһында төп бейек убаһы булған 10 км радиуслы түңәрәк барлыҡҡа килтергән 8 ҡалҡыулыҡ менән уратып алынған. Был убала беҙҙең эраға тиклем II мең йыл менән билдәләнгән ҡәлғә төҙөлгән. Был убалар Телль ас-Сауда, Телль Ғәйшә, Телль ас-Сетт, Телль әл-Ясмин, Телль әл-Ансари (Ярукиййя), Ан ат-Талль, әл-Жаллюм һәм Бахсита тип атала<ref name="Duden6">{{Китап|заглавие=The Natural History of Aleppo|издание=1st|год=1856|издательство=Unknown|место=London|страницы=266|ответственный=Alexander Russell}}</ref>. Ҡаланың боронғо өлөшө туғыҙ ҡапҡанан торған стена менән кәртәләнгән. Стенаны киң тәрән соҡор уратып алған<ref name="Duden6" />. 190 км² майҙан биләгән Хәләб [[Яҡын Көнсығыш|Яҡын Көнсығыштың]] иң тиҙ үҫкән ҡалаларының береһе булып тора. 2001 йылда ҡабул ителгән ҡала үҫеше планы буйынса 2015 йыл аҙағына тиклем Һалабтың дөйөм майҙанын 420 км²-ға киңәйтеү ҡаралған була<ref name="Syr-news1">{{Cite web|url=http://www.syria-news.com/readnews.php?sy_seq=99523|title=غلاونجي : العودة إلى شعار تأمين مسكن للأسرة السورية لا للفرد|date=2009-08-06|lang=ar|website=Syria News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120304055701/http://www.syria-news.com/readnews.php?sy_seq=99523|archivedate=2012-03-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171009233648/http://syria-news.com/readnews.php?sy_seq=99523 |date=2017-10-09 }}</ref>. == Климаты == Хәләб климаты Урта диңгеҙ климатына бик яҡын. Шул уҡ ваҡытта ҡала урынлашҡан тау яйлаһы ҡышҡы айҙарҙа Урта диңгеҙҙең йылыныу эффектын кәметә, был Хәләбтәге ҡышты башҡа Урта диңгеҙ ҡалаларына ҡарағанда һиҙелерлек һалҡынайта. Ғинуарҙың уртаса температураһы буйынса Ҡырым ярымутрауы көньяҡ ярының ҡышы менән сағыштырырлыҡ, шул уҡ ваҡытта тотороҡло төнгө ҡырауҙар күҙәтелә, йылы көндәрҙә лә һауа торошо бик йыш үҙгәрә. Айырым йылдарҙа һауа торошоноң −5 °C, һирәк осраҡта −10 °C градусҡа етеүе мөмкин. Йыш ҡына ҡар яуа, ҡайһы бер ҡыштар ҡарлы була һәм ваҡытлыса ҡар япмаһы ята. Һәр ваҡыттағыса, ҡышҡыһын ел, дымлы һауа торошо өҫтөнлөк итә. Йәй бик эҫе, яуым-төшөмһөҙ тиерлек. Әммә Хәләбдә йәй Урта диңгеҙ буйындағы башҡа ҡалаларға ҡарағанда иртәрәк башлана һәм тамамлана. Һауа температураһы көндөҙ уртаса +36 °C градус тәшкил итә, ләкин йыш ҡына +40 °C-тан ашыу күтәрелә. Хәләбдә яҙ шартлы рәүештә февралдең икенсе яртыһында башлана һәм апрель аҙағына тиклем дауам итә. Ә көҙ бик ҡыҫҡа, ул ноябрҙә генә була. == Тарихы == Хәләб — донъялағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе, унда беҙҙең эраға тиклем VI мең йыллыҡта уҡ кешеләр йәшәгән<ref name="Columbia Encyclopedia 2010"/>. Телль ас-Сауд һәм Телль әл-Ансари (ҡаланың боронғо өлөшөнөң көньяғы) ҡаҙыу эштәренән күренеүенсә, бында беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡтың икенсе яртыһында халыҡ йәшәгән<ref name="Near East 1997"/>.Хәләб, сауҙа һәм хәрби сәнғәттең төп үҙәктәренең береһе булараҡ, хетт яҙмаларында, Евфраттағы Мари яҙмаларында, үҙәк Анатолийҙағы (Кесе Азия) һәм Эбла ҡалаһындағы яҙмаларҙа һүрәтләнә<ref name="Britannica Concise Encyclopedia 2010"/>. === Боронғо донъя === [[Файл:Ebla royal palace.jpg|thumb|Эбла. Батша һарайы емереклектәре.]] ==== Боронғо Көнсығыш ==== [[Файл:Orientmitja2300aC.png|thumb|Боронғо Саргон империяһы, б. э. т. XXIV быуат]] Хәләб тарихи яҙмаларҙа Дамаскка ҡарағанда күпкә алдараҡ күренә башлай. Уның тураһында б. э. т. III мең йыллыҡҡа, Эбла бойондороҡһоҙ батшалығының баш ҡалаһы булған ваҡытта, беренсе тапҡыр телгә алына. Ул Эблалағы ''Арми'' булараҡ һәм Аҡкадалағы ''Арманум'' исеме менән билдәле булған. Нарам Син — Аҡкад батшаһы (йәки уның олатаһы, Боронғо Саргон), беҙҙең эраға тиклем XXIII быуатта Эбла менән Арманды юҡ иткән<ref>Pettinato, Giovanni (Johns Hopkins University Press, 1991) ''Ebla, a new look at history'' p.135</ref><ref name="Hawkins, John David 2000 p.388">Hawkins, John David (2000) ''Inscriptions of the iron age'' p.388</ref>. Һуңғы вавилон осоронда Хәләб тәүге тапҡыр Хәләб исеме менән телгә алына<ref name="Hawkins, John David 2000 p.388"/>. Был ҡала Ямхад тип аталған аморей батшалығының баш ҡалаһы булған. Шулай уҡ «Хәләб ере» тигән исем менән билдәле булған Ямхад ({{lang-ar|يمحاض}})(яҡынса б. э. т. 1800—1600 йылдар) батшалығы Яҡын Көнсығышта иң көслө һәм ҡеүәтле батшалыҡ булған<ref>Kuhrt, Amélie (1998) ''The ancient Near East'' p.100</ref>. Ямхадты беҙҙең эраға тиклем XVI быуатта Мурсили I осоронда хеттар емергән. Әммә тиҙҙән, төбәк хетт көстәренең эске үҙ-ара низағтар арҡаһында хәлһеҙләнгәндә, Һалаб Сүриәлә үҙенең әйҙәүсе ролен яңынан яңыртҡан<ref name="Hawkins, John David 2000 p.388"/>. Төбәктә хакимһыҙлыҡтан файҙаланып, Хурриттарҙың Митанни батшалығы хакимы Парраттарна беҙҙең эраға тиклем XV быуатта Һалабты яулай. Һуңынан Алеппо (Һалаб) Боронғо Мысыр, Митанни һәм Хетт батшалыҡтары араһындағы һуғышының фронт һыҙығында була<ref name="Hawkins, John David 2000 p.388"/>. Хетт Суппилулиума I Митанниҙы еңгән һәм б. э. т. XIV быуатта Һалабты яулаған. Хәләб хеттар өсөн культ әһәмиәтенә эйә булған: ул һауа торошо аллаһына табыныу үҙәге булған<ref name="Hawkins, John David 2000 p.388"/>. Б. э. т. XII быуатта Хетт батшалығы емерелгәс, Һалаб арамей сир-хетт Арпад батшалығының бер өлөшө булып киткән, ә һуңыраҡ ул арамей сир-хетт Хатарикка — Лухутиҙағы батшалығының баш ҡалаһы булып киткән. Б. э. т. IX быуатта Һалаб Яңы Ассирия батшалығының, ә һуңыраҡ Яңы Вавилон батшалығының һәм Әһәмәниҙәр империяһының бер өлөшө булып киткән. ==== Антиклыҡ ==== [[Файл:Brad Northern Basilica.jpg|thumb|Брэдтағы маронит базиликаһы харабалары, Һалаб]] [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]] ҡаланы б. э.т. 333 йылда яулай. Селевк Никатор бында грек торағына нигеҙ һала (б. э. т. 301—286 йй.) һәм боронғо Македония империяһындағы Верия ҡалаһы хөрмәтенә — ''Верия'' тип атай. Верия 300 йылға яҡын [[Селевкиҙар дәүләте]] буйһоноуында ҡалған. [[Рим империяһы|Рим]] хакимлығы Төньяҡ өс быуаттан ашыу осорҙа Сүриәнең стабиллеген һәм хәүефһеҙлеген тәьмин иткән. Рим дәүерендә төньяҡ Сүриәлә халыҡ һаны арта, V быуатта [[Византия империяһы]] хакимлығы осоронда ла халыҡ һаны арта. Һуңғы антиклыҡ йылдарында Верия ҙурлығы буйынса [[Антиохия]]нан, Сүриә баш ҡалаһынан һуң, икенсе ҡала; һәм [[Рим империяһы]]ндағы өсөнсө ҡала була. Археологик мәғлүмәттәр б. э. VI быуатында Антиохия һәм Верия араһындағы ауыл һәм ҡалаларҙа халыҡ тығыҙлығының күплеге тураһында һөйләй. Хәҙерге ваҡытта был тораҡтарҙа Изге Симеон Столпник сиркәүе кеүек боронғо йорттар һәм сиркәүҙәр бар. Изге Марон, шул төбәктә тыуыуы ихтимал: уның ҡәбере Брэдта, Һалабтан көнбайышта урынлашҡан. Верия Тәүрат китабында ла телгә алына. === Урта быуаттар === [[Файл:Bab Qinnasrin2010.jpg|thumb|230px|Һалабтың 1256 йылда Ән-Насир Йософ реставрациялаған боронғо диуарҙары һәм Баб Кыннасрин]] [[Сәсәниҙәр империяһы]] Сүриәгә VII быуат башында һөжүм итә. Тиҙҙән, 637 йылда, Һалабты Хәлит ибн Вәлит етәкселек иткән ғәрәптәр яулай. 944 йылда ул кенәз Сәйф әл-Даул Хаманид бойондороҡһоҙ әмирлеге резиденцияһына әйләнә, һәм ҡала, бөйөк шағир Әл-Мутанабби һәм фәйләсуф [[Әл-Фараби]] ҡалаһы булараҡ, сәскә ата. 962 йылда ҡала византийлылар тарафынан яңынан яуланған һәм 974 йылдан 987 йылға тиклем Көнсығыш Рим империяһы составында булған. Хәләб һәм уның әмирлеге 969 йылдан алып византий һуғыштары башланғанға тиклем вассал дәүләткә әйләнгән. 1024—1080 йылдарҙа бер аҙ өҙөклөк менән ҡалаға Мирдасидтар династияһы идара итә. Алеппоны тәре йөрөтөүселәр ике тапҡыр, 1098 йылда һәм 1124 йылда, ҡамай, ләкин яулап ала алмай. 1138 йылда булған ер тетрәү ҡаланы һәм уның тирә-яғын емергән. Ул осорҙоң баһаһына тулыһынса таянырға ярамай, әммә, шуға ҡарамаҫтан, 230 000 кеше һәләк булған тип һанала, шул рәүешле был кешелек тарихында иң үлемесле бишенсе ер тетрәү була. Хәләб [[Сәләх әд-Дин]]гә, унан һуң 1183 йылда [[Әйүбиҙәр]] династияһына күсә. [[Файл:Souk Al Zirb Aleppo.jpg|thumb|250px|left|Мәмлүк осорондағы Сук аз-Зирб]] 1260 йылдың 24 ғинуарында<ref>{{статья|заглавие=The Crisis in the Holy Land in 1260|издание={{Нп3|The English Historical Review}}|том=95|страницы=481—513|номер=376|язык=en|автор=Jackson, Peter|месяц=7|год=1980}}</ref> [[Хүләгү]] етәкселегендә, Антиохия кенәзе Боэмунд VI һәм уның ҡайныһы, Әрмәнстан батшаһы Хетум I<ref>«Histoire des Croisades», René Grousset, p. 581, ISBN 2-262-02569-X.</ref> менән бергә, монголдар Хәләбте яулай. Әйүби Торан-шаһ ҡаланы насар һаҡлаған: алты көн бомбаға тотолғандан һуң диуарҙар, ә дүрт аҙнанан цитадель емерелеп төшкән. Күп мосолман һәм йәһүд һәләк булған, ә мәсихсе халыҡ ярлыҡаланған<ref name="Shelemay1998">{{книга|заглавие=Let jasmine rain down: song and remembrance among Syrian Jews|ссылка=https://books.google.com/books?id=pgoFDZeHhF4C&pg=PA70|год=1998|издательство=[[University of Chicago Press]]|isbn=9780226752112|страницы=70|язык=en|автор=Kay Kaufman Shelemay}}</ref>. Монголдар Тураншаһ III-нө ҡыйыулығы өсөн хөрмәт иткәнгә күрә, уны үлтермәгән. Һуңынан ҡала Хомс ҡалаһының элекке әмире әл-Әшрәф Мусаға бирелә, ҡалала монгол гарнизоны урынлаштырыла. Һалабты алғанда күрһәткән ярҙамы өсөн, Хетум I-гә награда тапшырыла. Шунан монгол ғәскәрҙәре Дамаск яғына юл тота, һәм ул бирелә. Монголдар Дамаскка 1260 йылдың 1 мартында ингән. 1260 йылдың сентябрендә мәмлүктәр Акконан француздары менән килешеү төҙөү буйынса һөйләшеүҙәр алып бара, һәм был килешеү тәре йөрөтөүселәр аша ҡаршылыҡһыҙ үтергә мөмкинлек бирә һәм 1260 йылдың 3 сентябрендә монголдар (ҡара: Айн-Жалут янындағы һуғыш) менән һуғышҡа инә. Мәмлүктәр, монгол хәрби начальнигы Китбуканы үлтереп, еңеү яулай һәм биш көндән яңынан Дамаскты баҫып алды. Мосолмандар Хәләбте бер айҙа үҙ ҡулына алған, һәм мәмлүк губернаторы ҡала менән идара итергә ҡала. Шул уҡ йылдың декабрендә Хүләгү, Хәләбте кире ҡайтарырға тырышып, ғәскәр ебәрә. Монголдар Китбука үлеме өсөн үс алып, байтаҡ мосолмандарҙы үлтерә, әммә ҡаланы ике аҙна эсендә баҫып ала алмауы сәбәпле, улар сигенергә мәжбүр була<ref>Runciman, p. 314.</ref>. 1271 йылдың октябрендә монголдар ҡаланы һаҡлаған төркмән ғәскәрҙәрен һәм Анатолийҙы һаҡлаған ун меңлек армияны еңеп, йәнә Хәләбте баҫып ала. Мәмлүк гарнизондары Хама ҡалаһына ҡасҡан, ләкин Бейбарыҫ I үҙенең армияһы менән Хәләбте яҡларға ҡайта, һәм монголдар сигенә<ref>Runciman, pp. 336—337.</ref>. 1280 йылдың 20 октябрендә монголдар, баҙарҙы талап һәм мәсеттәргә ут төртөп, йәнә Алеппоны баҫып ала. Ҡаланың мосолман халҡы, мәмлүктәрҙең лидеры Әл-Мансур Калауун үҙ көсөн йыйған Дамаскка ҡаса. Уның ғәскәре Хәләбкә еткәс, монголдар Евфрат аша йәнә сигенә. 1400 йылда төрөк лидеры Аҡһаҡ Тимер ҡаланы мәмлүктәрҙән тартып ала<ref>Runciman, p. 463.</ref>. Бик күп кеше үлтерелә, ҡаланан ситтә мең баш һөйәгенән башня төҙөлә<ref>[http://everything2.com/index.pl?node=Battle%20of%20Aleppo Battle of Aleppo@Everything2.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180117131348/http://everything2.com/index.pl?node=Battle%20of%20Aleppo |date=2018-01-17 }}{{ref-en}}</ref>. Монголдар киткәс, бөтә мосолман халҡы Һалабҡа ҡайта. Ләкин монголдар һөжүм иткән ваҡытта торлаҡтарын ташлап киткәндәр ҡаланың иҫке өлөшөндә урынлашҡан кварталдарына ҡабат ҡайта алмаған. Был хәл уларҙың 1420 йылда ҡала стеналарынан ситтә, Хәләбтә төньяҡ биләмәһендә яңы квартал төҙөүенә килтерә. Был яңы квартал әл-Ждейде (ғәрәп телендә: «Яңы район») тип атала. === Яңы осор === XIX быуатта ҡалала йәһүдтәрҙе күпләп физик юҡ итеү барған. 1947 йылда, Израиль дәүләте ойошторолоу менән, Хәләбтә ҙур золом башланған, һөҙөмтәлә йәһүдтәр Израилгә күпләп ҡасып сыға башлаған. === Граждандар һуғышы === [[Файл:Saadallah al-Jabiri square, Aleppo, after the explosion of October 2012.jpg|thumb|right|Һуғыштан һуң Хәләб ҡалаһының күренеше]] 2012 йылда Сүриәлә Граждандар һуғышы ваҡытында ҡала бер яҡтан — хөкүмәткә ҡаршы баш күтәреүселәр һәм террористик төркөмдәр, икенсе яҡтан хөкүмәт ғәскәрҙәре араһындағы аяуһыҙ һуғыштар майҙанына әүерелә. Һуғыштың әүҙем фазаһы 2012 йылдың йәйендә башлана<ref>{{cite web |url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=860934 |title=В Алеппо идут ожесточенные бои между сирийскими войсками и мятежниками |date=2012-07-28 |publisher=Вести.ру |accessdate=2012-07-30 |archive-date=2012-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120730053347/http://www.vesti.ru/doc.html?id=860934 |deadlink=no }}</ref>. Башта ҡаршы тороуға Сүриләге уртасыл оппозиция төркөмдәре һәм хөкүмәт ғәскәрҙәре, шулай уҡ халыҡ үҙ-үҙен обороналау отрядтарынан курд боевиктары йәлеп ителә<ref>[http://www.itar-tass.com/c12/512629.html Операция по освобождению Алеппо близится к завершению] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120910162050/http://www.itar-tass.com/c12/512629.html |date=2012-09-10 }} // ИТАР-ТАСС, 6 сентября 2012</ref>. Яйлап хөкүмәткә ҡаршы көстәр араһында радикаль ислам төркөмдәре, шул иҫәптән Фронт ан-Нусра һәм «Ислам дәүләте» ҙур роль уйнай башлай, ә һуғышта хөкүмәт яғында бик күп союздаш ҡораллы төркөмдәр (нигеҙҙә, Ливандан, Ираҡтан һәм Афғанстандан шиғыйсылар ополчениелары)<ref>{{Cite report |author= Philip Smyth |date= February 2015 |title= The Shiite Jihad in Syria and Its Regional Effects |url= http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus138_Smyth-2.pdf |publisher= The Washington Institute for Near East Studies |page= 45 |docket= |asin= |accessdate= 13 March 2015 |archivedate= 2015-04-02 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20150402150705/http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus138_Smyth-2.pdf |deadurl= no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402150705/http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus138_Smyth-2.pdf |date=2015-04-02 }}</ref>, шулай уҡ Ирандың хәрби советниктары сығыш яһай. 2015 йылдың сентябрендә Сүриәлә Рәсәй хәрби операцияһы башланғас, Хәләбтәге ҡораллы ҡаршы тороуға Рәсәйҙең Һауа-йыһан көстәре ҡушылды. Илдең халыҡ буйынса ҙур ҡалаһы булғанлыҡтан һәм һуғышҡа тиклем «Сүриәнең иҡтисади баш ҡалаһы» тип иҫәпләнгән Хәләбте конфликт яҡтары һәм эксперттар ҙур стратегик һәм сәйәси әһәмиәткә эйә тип, ә ҡаланы контролдә тотоу көрәшен — хәл иткес фронт булараҡ ҡараған<ref>{{cite web |url = http://www.dw.com/ru/в-алеппо-решается-судьба-сирии-13122016/av-36755685 |title = В Алеппо решается судьба Сирии |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190826122706/http://www.dw.com/ru/%D0%B2-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%BF%D0%BE-%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B0%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F-%D1%81%D1%83%D0%B4%D1%8C%D0%B1%D0%B0-%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B8-13122016/av-36755685 |archivedate = 2019-08-26 }} // Deutsche Welle, 13.12.2015</ref><ref>[https://lenta.ru/articles/2016/08/11/wardrums/ Битва за колыбель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190511023549/https://lenta.ru/articles/2016/08/11/wardrums/ |date=2019-05-11 }} // Lenta.ru, 20.12.2016</ref><ref>[http://www.bbc.com/russian/features-38333942 Что означают события в Алеппо для дальнейшей судьбы Сирии?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190913091446/http://www.bbc.com/russian/features-38333942 |date=2019-09-13 }} // BBC Russian, 16.12.2016</ref><ref>[https://ria.ru/arab_sy/20120808/719133869.html Бои за Алеппо продолжаются, заявляет командование ССА — СМИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161222083452/https://ria.ru/arab_sy/20120808/719133869.html |date=2016-12-22 }} // РИА Новости, 08.08.2012</ref><ref>[http://carnegie-mec.org/diwan/66314 A Turning Point in Aleppo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181213094844/http://carnegie-mec.org/diwan/66314 |date=2018-12-13 }} // Carnegie Endowment for International Peace, 01.12.2016</ref><ref>[https://www.almasdarnews.com/article/assad-calls-battle-aleppo-historic-victory/ Assad calls battle of Aleppo «historic victory»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220174116/https://www.almasdarnews.com/article/assad-calls-battle-aleppo-historic-victory/ |date=2016-12-20 }} // Al-Masdar News, 16.12.2016</ref>. Был хәрби хәрәкәттәр ҡала инфраструктураһының емерелеүенә һәм тыныс халыҡ араһында ҙур юғалтыуҙарға килтергән оҙаҡҡа һуҙылды һәм аяуһыҙ характерлы булды. 2012 йылдың йәйендә ҡалаға һөжүм итеп, баш күтәреүселәр төркөмдәре уның территорияһының 40%-н тиҙ арала баҫып ала. Әммә уларҙы артабан алға ебәреү туҡтатыла, һәм 2012—2013 йылдарҙа хәл тотҡарлана. Һуғышмандар Дамаск-Алеппо стратегик шоссеһын ҡулға төшөрә, һәм уны контролдә тотоу өсөн көсөргәнешле һуғыштар башлана<ref>Виктор Ручкин. [http://www.redstar.ru/index.php/news-menu/ino-military-menu/siriya/item/5328-idut-ozhestochyonnyie-boi Идут ожесточённые бои] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190824165251/http://www.redstar.ru/index.php/news-menu/ino-military-menu/siriya/item/5328-idut-ozhestochyonnyie-boi |date=2019-08-24 }} // «Красная звезда» от 18 октября 2012</ref>. 2013 йылдың 15 ғинуарында урындағы университет территорияһында шартлау яңғырай. Шартлау һөҙөмтәһендә 80 кеше һәләк була һәм 150-ләп кеше яралана, улар араһында университет территорияһында урынлаштырылған студенттар һәм ҡасаҡтар була. 12 мартта Сүриә ғәскәрҙәре һәм фетнәселәр Һалаб халыҡ-ара аэропорты өсөн һуғышты яңынан башлай, баш күтәреүселәр шулай уҡ аэропорттан алыҫ түгел Найраб һәм Маннах авиабазаларына һөжүм итә<ref>{{cite web |url = http://www.interfax.ru/world/news.asp?id=295081 |title = В Сирии идут ожесточенные бои за аэропорт Алеппо |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130813052048/http://www.interfax.ru/world/news.asp?id=295081 |archivedate = 2013-08-13 }} // «Интерфакс» от 12 марта 2013</ref>. 19 мартта Һалаб—Хан-әл-Асале янында нерв-паралитик газ ҡулланылған, һөҙөмтәлә 15 кеше һәләк булған<ref name="зарин">{{cite web |author= |authorlink= |coauthors= |url=http://www.itar-tass.com/c1/899258.html |title=Алеппо полностью обесточен из-за ракетного обстрела трансформаторной станции |subtitle= |lang=ru |format= |website=itar-tass.com |publisher=ИТАР-ТАСС |date=2013-10-02 |description= |quote= |accessdate=2020-06-12 |deadlink=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004234504/http://www.itar-tass.com/c1/899258.html |archivedate=2013-10-04 }}</ref>. 2013 йылдың октябренә ҡарата ҡаланың яртыһын — хөкүмәт ғәскәрҙәре, икенсе өлөшөн баш күтәреүселәрҙең төрлө төркөмдәре һаҡлап ҡала<ref name="зарин"/>. Конфликт башланғандан алып ҡала халҡы 2,5 миллиондан 1 миллиондан кәмерәк кешегә тиклем кәмегән<ref name="зарин"/>. 2014—2015 йылдарҙа Сүриә армияһы, союз ополченецтары һәм Иран хәрбиҙәре ярҙамында, ҡаланы ҡамауға һәм штурмлауға нигеҙ һалған уңышлы операциялар серияһын уҙғарҙы. 2015 йылдың 4 мартында Һалабтағы Сүриә Хәрби һауа көстәре разведкаһы бинаһы янында ҡеүәтле шартлау яңғырай. Фетнәселәр махсус хеҙмәт бинаһы аҫтында урынлашҡан туннель ҡоролмаһын шартлата. 30-ҙан ашыу кеше һәләк була<ref>{{cite web |url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=2400307 |title=Вести. Ru: Взрыв у здания разведки ВВС в Алеппо: есть жертвы |accessdate=2019-08-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160911160412/http://www.vesti.ru/doc.html?id=2400307 |archivedate=2016-09-11 |deadlink=yes }}</ref>. 12 июлдә төндә Иҫке ҡалала туннель шартлауы һөҙөмтәһендә ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән Һалаб цитаделенең стенаһы ныҡ зыян күргән<ref>{{cite web |url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=2640209 |title=В Сирии взорвана древняя цитадель из списка Всемирного наследия ЮНЕСКО |accessdate=2019-08-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160911160035/http://www.vesti.ru/doc.html?id=2640209 |archivedate=2016-09-11 |deadlink=yes }}</ref>. 2015 йылдың сентябрендә Сүриәлә Рәсәй хәрби операцияһының башланыуы Башар Асад хөкүмәте файҙаһына Сүриәләге хәлде тамырынан үҙгәртергә, Хәләбте ҡамауға сик ҡуйырға, артабан — ҡаланың барлыҡ биләмәһен контролдә тоторға мөмкинлек бирҙе<ref name="bbc-16-November-2016">{{cite web |title=Why is Russia engaged in Aleppo? |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-37995780?intlink_from_url=https://www.bbc.com/news/topics/cny6mkg2rq9t/aleppo&link_location=live-reporting-correspondent |last=Doucet |first=Lyse |date=2016-11-16 |website=BBC |lang=en |accessdate=2019-08-22}}</ref><ref name="new_york_times_April_13_2018">{{cite web |title=How Syria’s Death Toll Is Lost in the Fog of War |url=https://www.nytimes.com/2018/04/13/world/middleeast/syria-death-toll.html |last=Specia |first=Megan |date=2018-04-13 |website=The New York Times |lang=en |accessdate=2019-08-22 |archive-date=2019-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190810094002/https://www.nytimes.com/2018/04/13/world/middleeast/syria-death-toll.html |deadlink=no }}</ref>. 2016 йылдың февралендә Сүриә армияһы уңышлы һөжүм барышында Төркиә сиге яғынан һуғышмандарҙы тәьмин итеү һыҙатын киҫеп, төньяҡтан Алеппоны уратып алды. 2016 йылғы йәйге кампания барышында армия ҡаланы тулыһынса уратып ала, шулай ҡамау башлана. 2016 йылдың сентябренә ҡарата баһалау буйынса, Һалабтың (оппозиция һәм террорсылар контролдә тотҡан) көнсығыш өлөшөндә 250 мең самаһы кеше, (хөкүмәт көстәре контролдә тотҡан) көнбайыш өлөшөндә — 1,5 миллион кеше ҡалған<ref>[http://www.aljazeera.com/news/2016/09/warplanes-mount-strikes-rebel-held-aleppo-160924080435839.html 'Ferocious' air strikes pummel Aleppo as ground gained] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161006003251/http://www.aljazeera.com/news/2016/09/warplanes-mount-strikes-rebel-held-aleppo-160924080435839.html |date=2016-10-06 }}, [[Аль-Джазира]], 24 сентября 2016 г.</ref>. 28 июлдә Рәсәй Сүриә властары менән берлектә Хәләбтә гуманитар операция башлана. Граждандар өсөн — өс, боевиктар сығыу өсөн дүртенсе гуманитар коридор асыла<ref>{{cite web|title=Гуманитарная операция начата Россией совместно с сирийскими властями в Алеппо|url=https://www.1tv.ru/news/2016-07-28/306969-gumanitarnaya_operatsiya_nachata_rossiey_sovmestno_s_siriyskimi_vlastyami_v_aleppo|accessdate=2019-08-25|date=2016-07-28|archive-date=2019-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825221729/https://www.1tv.ru/news/2016-07-28/306969-gumanitarnaya_operatsiya_nachata_rossiey_sovmestno_s_siriyskimi_vlastyami_v_aleppo|deadlink=no}}</ref>. Августа Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Гуманитар мәсьәләләрҙе координациялау идаралығында ҡалала, айырыуса Көнсығыш Һалабта, хәүефһеҙлек һәм гуманитар хәлгә бәйле хәлдең насарайыуына борсолоу белдерелә. Һуңғараҡ Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының генераль секретары Пан Ги Мун ҡалала гуманитар һәләкәт ихтималлығы ҙур тип белдерә<ref>{{cite web|title=Гуманитарная ситуация в Алеппо продолжает ухудшаться, утверждает ООН|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3514959|accessdate=2019-08-25|date=2016-08-06|archive-date=2019-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825221728/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3514959|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|title=ООН: Алеппо грозит гуманитарный кризис невиданных масштабов|url=https://ria.ru/20160819/1474836949.html?in=t|accessdate=2019-08-25|date=2016-08-19}}</ref>. [[Файл:International Mine Action Center in Syria (Aleppo) 45.jpg|слева|мини|Алеппо, 21 декабрь, 2016. Рәсәй Федерацияһы оборона министрлығының веб-сайтынан алынған фотография]] Сентябрь аҙағында Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы генераль секретарының гуманитар мәсьәләләр буйынса урынбаҫары Стивен О’Брайен гуманитар һәләкәт барлыҡҡа килеү ихтималлығы тураһында иҫкәртә. Шул саҡта Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының генераль секретары Пан Ги Мун Сүриәне һәм Рәсәйҙе хәрби енәйәттәрҙә — Хәләбтең торлаҡ райондарына ҡаршы яндырғыс һәм бункер бомбаларын файҙаланыуҙа ғәйепләй<ref name="guardian_september_2016">{{cite web |title='Syria is bleeding': Aleppo facing war's worst humanitarian crisis, UN says |url=https://www.theguardian.com/world/2016/sep/29/aleppo-syria-war-humanitarian-crisis-un |last=Borger |first=Julian |date=2016-09-29 |website=The Guardian |lang=en |accessdate=2019-08-25 |archive-date=2019-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825195706/https://www.theguardian.com/world/2016/sep/29/aleppo-syria-war-humanitarian-crisis-un |deadlink=no }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.vz.ru/news/2016/10/21/839464.html |title = В ООН назвали удары по Алеппо «преступлениями исторического масштаба» |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190824165316/http://www.vz.ru/news/2016/10/21/839464.html |archivedate = 2019-08-24 }} // Взгляд, 21 октября 2016</ref><ref name="azattyq_november_2016">{{cite web |title=ООН: на осадном положении в Сирии находится до миллиона человек |url=https://rus.azattyq.org/a/28131495.html |date=2016-11-22 |website=Радио Азаттык (RFE/RL) |accessdate=2019-08-25 |archive-date=2019-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825195707/https://rus.azattyq.org/a/28131495.html |deadlink=no }}</ref><ref name="bbc_russian_septemer_2016">{{cite web |title=США пригрозили прекратить взаимодействие с Россией по Сирии |url=https://www.bbc.com/russian/news-37498260 |date=2016-09-28 |website=Би-би-си |accessdate=2019-08-25 |archive-date=2019-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190914203357/https://www.bbc.com/russian/news-37498260 |deadlink=no }}</ref>. 2016 йылдың 15 ноябрендә Сүриә армияһы Рәсәй Һауа-йыһан көстәренең авиация-ракета ярҙамында ҡаланың контролһеҙ (көнсығыш) өлөшөн баҫып алыу маҡсатында һөжүм башлай. 2016 йылдың декабре уртаһына ҡала тулыһынса хөкүмәт ғәскәрҙәре ҡулында була<ref>[https://lenta.ru/news/2016/12/13/aleppo_celebrations/ В Алеппо начался праздник по случаю освобождения города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210303061749/https://lenta.ru/news/2016/12/13/aleppo_celebrations/ |date=2021-03-03 }} // Lenta.ru, 13.12.2016</ref>. 2016 йылдың 22 декабре кисенә ҡала тулыһынса хөкүмәт көстәре контроленә күсте<ref>{{Cite web |url=http://www.rbc.ru/politics/22/12/2016/585c1b749a7947063e8cf951 |title=Власти Сирии заявили о полном уходе боевиков из Алеппо |access-date=2016-12-22 |archive-date=2016-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161222193324/http://www.rbc.ru/politics/22/12/2016/585c1b749a7947063e8cf951 |deadlink=no }}</ref>. Һуңынан ҡаланы азат иткәндән һуң уның торлаҡ кварталдары һуғышмандар тарафынан күп тапҡыр миномет һәм ракета атыуына дусар ителә, һәм был яңы ҡорбандарға килтерә<ref>{{cite web|title=В Алеппо ребенок погиб в результате обстрела террористами жилого квартала|url=https://ria.ru/20190731/1557057610.html|accessdate=2019-08-26|date=2019-07-31|archive-date=2019-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190801044548/https://ria.ru/20190731/1557057610.html|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|title=В Сирии боевики открыли огонь по жилому кварталу Алеппо|url=https://ria.ru/20190803/1557139845.html|accessdate=2019-08-26|date=2019-08-03|archive-date=2019-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190805070151/https://ria.ru/20190803/1557139845.html|deadlink=no}}</ref>. === Ҡаланы тергеҙеү === Хәрби хәрәкәттәр барышында Һалабтың иҫтәлекле урындарының күбеһе зыян күргән йәки емерелгән. Илдең иҡтисади баш ҡалаһының бик күп етештереү предприятиелары таланған<ref name="realty">{{cite web|title=В Восточном Алеппо идет активное восстановление жилья и инфраструктуры|url=https://realty.ria.ru/20190813/1557435774.html|accessdate=2019-08-26|date=2019-08-13|archive-date=2019-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190826141638/https://realty.ria.ru/20190813/1557435774.html|deadlink=no}}</ref><ref name="до">{{cite web|title=В Алеппо восстановили фабрику детской одежды|url=https://ria.ru/20190801/1557062493.html|accessdate=2019-08-26|date=2019-08-01|archive-date=2019-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190826140135/https://ria.ru/20190801/1557062493.html|deadlink=no}}</ref>. 2019 йылдың июлендә ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә ингән «Әл-Саҡтыя» үҙәк ҡала баҙары тергеҙелә<ref>{{cite web|title=В Алеппо восстановили разрушенный во время войны древний рынок|url=https://ria.ru/20190716/1556557952.html|accessdate=2019-08-26|date=2019-07-16|archive-date=2019-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719054215/https://ria.ru/20190716/1556557952.html|deadlink=no}}</ref>. 2019 йылдың авгусында ҡаланың торлағын һәм инфраструктураһын тергеҙеү дауам иткән<ref name="realty" />. 2019 йылдың көҙөнә бер нисә сәнәғәт производствоһы тергеҙелгән. Һалабты тергеҙеүҙә ҡалаға әйләнеп ҡайтҡан ҡасаҡтар ҡатнаша<ref name="до" /><ref>{{cite web|title=В Алеппо восстановили завод по переплавке металла|url=https://ria.ru/20190805/1557162179.html|accessdate=2019-08-26|date=2019-08-05|archive-date=2019-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190826140137/https://ria.ru/20190805/1557162179.html|deadlink=no}}</ref>. == Халҡы == [[Файл:Alepp0fashion.jpg|thumb|left|Йәһүд ҡатыны һәм Хәләб бедуиндары, 1873 йыл]] Хәләб халҡының күпселеге — ғәрәп-мосолмандар. Христиан халҡы әрмәндәрҙән, юнандарҙан, марониттарҙан, Сүриә католиктарынан тора; йәһүд һәм америка протестанттары общиналары бар. {| class="wikitable" |- ! Йыл !! Халҡы !! Артым, %± |- | '''1883''' || 99 179 || - |- | '''1922''' || 156 748|| 44,9 % |- | '''1934''' || 249 921|| 19,0 % |- | '''1950''' || 362 500 || 11,5 % |- | '''1965''' || 500 000 || 17,5 % |- | '''1990''' || 1 216 000 || 90,3 % |- | '''2000'''|| 1 937 858|| 29,2 % |- | '''2005''' || 2 301 570 || 5,5 % |- | '''2016''' || 1 800 000 || -22 % |} === Тарихи мәғлүмәттәр === XIX йөҙ йыллыҡтың башында Хәләбтә 200 мең кеше йәшәгән; ҡала киң сәнәғәте һәм сауҙаһы менән билдәле булған, уның фабрикалары бөтә Көнсығышты ебәк, ҡағыҙ, йөн һәм парса материалдары менән тәьмин иткән. Әммә ер тетрәү, тағун һәм ваба уның байлығын ҡаҡшатҡан. Сығышы менән Хәләбтән тарихсы, шәйех Камал әл-Ғаззи (1853—1933) әйтеүенсә, ҡала халҡы 1822 йылдағы емергес ер тетрәүгә тиклем 400 мең кеше тәшкил иткән. Артабан ваба һәм тағундан (1823 һәм 1827 йылдарҙа) Һалаб халҡы 110 мең кешегә тиклем кәмей<ref>Saint Terezia Church Aleppo {{cite web |url = http://www.terezia.org/section.php?id=1823 |title = Christians in Aleppo at the end of the Ottoman Empire |archiveurl = https://web.archive.org/web/20171009230825/http://www.terezia.org/section.php?id=1823 |archivedate = 2017-10-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171009230825/http://www.terezia.org/section.php?id=1823 |date=2017-10-09 }}</ref>. 1901 йылда Алеппо халҡының дөйөм һаны 108 143 кеше тәшкил иткән, уларҙың 76 329-ы (70,58 %) — мосолмандар, 24 508-е (22,66 %) — христиан-католиктар; 7306-һы (6,76 %) — йәһүдтәр<ref>Alepppo in One Hundred Years 1850—1950, vol.2 page 3, 1994 Aleppo. Authors: Mohammad Fuad Ayntabi and Najwa Othman</ref>. Христиан халҡы башҡа ҡалаларҙан әрмән ҡасаҡтары (1915 йылғы әрмәндәр геноцидынан һуң) һәм Сүриә мәсихселәренең күпләп ағылыуы менән арта. Әрмән ҡасаҡтарының тәүге төркөмө (1915—1922) килгәндән һуң, 1922 йылда Һалаб халҡы 156 748 кешегә еткән, уларҙың 97 600-ө (62,26 %), католик христиандар — 22 117 (14,11 %), йәһүдтәр — 6580 (4,20 %), европалыларҙың һаны — 2652 (1,70 %), әрмән ҡасаҡтары — 20007 (12,76 %) һәм 7792 (4,97 %) һәм башҡа төр ҡасаҡтар<ref>Alepppo in One Hundred Years 1850—1950, vol.3 page 26, 1994 Aleppo. Authors: Mohammad Fuad Ayntabi and Najwa Othman</ref><ref>The Golden River in the History of Aleppo, ({{lang-ar|نهر الذهب في تاريخ حلب}}), vol.1 (1922) page 256, published in 1991, Aleppo. Author: Sheikh Kamel Al-Ghazzi</ref>. Хәләб йүнәлешендә әрмән ҡасаҡтарының икенсе ағымы 1923 йылда Киликиянан француз ғәскәрҙәрен сығарыуға бәйле була<ref>The Golden River in the History of Aleppo ({{lang-ar|نهر الذهب في تاريخ حلب}}), vol.3 (1925) pages 449—450, published in 1991, Aleppo. Author: Sheikh Kamel Al-Ghazzi</ref>. 1923—1925 йылдарҙа ҡалаға 40 меңдән ашыу әрмән килә, ә Һалаб халҡы 1925 йыл аҙағына 210 000 кешегә етеп, уларҙан әрмәндәр 25 % тәшкил иткән<ref>{{книга |заглавие= The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume II: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century |издательство=[[Palgrave Macmillan]] |место= New York |год=2004 |isbn= 1-4039-6422-X |страницы=425 |ref= Hovannisian |язык=en |автор=[[Ованнисян, Ричард|Richard G. Hovannisian]]}}</ref>. Шәйех Рәмел әл-Ғәззи биргән тарихи мәғлүмәттәргә ярашлы, Ғосман хакимлығының һуңғы көндәренә тиклем Һалаб ҡалаһының күпселек христиандары католиктар булған. Православие христиандары, бер яҡтан, Киликияла һәм көньяҡ Төркиәлә иҫән ҡалған әрмән һәм Сүриә христиандарының килеүенә, икенсе яҡтан, Төркиә файҙаһына Александретта санжагы аннексияһынан һуң православие юнандарының күпләп килеүенә бәйле, артҡан (1939). 1944 йылда Хәләб халҡы 325 000 тирәһе кеше тәшкил иткән, унда 112 110 (34,5 %) мәсихсе (шуларҙың 60 200 — әрмән). Әрмәндәр 1947 йылға тиклем Һалаб христиан общинаһының яртыһынан ашыуын тәшкил иткән, шул уҡ ваҡытта уларҙың күбеһе әрмән репатриацияһы сиктәрендә Совет Әрмәнстанына киткән (1946—1967). === Хәҙерге хәле === <!--Алеппо — самый густонаселённый город в Сирии, с населением в {{num|2181061}} человек (2004). Согласно официальным оценкам, объявленным городским советом Алеппо, население города достигло {{num|2301570}} к концу 2005 года. Более 80 % жителей Алеппо являются [[Сунниты|мусульманами-суннитами]]. Это прежде всего [[арабы]], [[курды]] и [[Сирийские туркмены|туркмены]]. Другие мусульманские группы включают [[Адыги|адыгов]] ([[черкесы]], [[кабардинцы]], [[адыгейцы]]), [[Чеченцы|чеченцев]], [[Албанцы|албанцев]], [[Боснийцы|боснийцев]] и [[помаки|помаков]]. Согласно оценкам, приведённым в 2010 году в финальном отчёте по проекту городского развития Алеппо, проводимому муниципалитетом города и компанией GTZ рамках совместной сирийско-немецкой программы устойчивого городского развития, ожидалось, что ежегодный прирост населения города в течение следующих десяти лет составит порядка 2,7 % в год, и численность населения достигнет 3,6 млн жителей<ref>{{cite web |url=http://www.tspa.eu/wp-content/uploads/2013/04/3ACV-Aleppo-Diverse-Open-City-Report-EN1.pdf |title=ALEPPO DIVERSE &#124; OPEN CITY |subtitle=An Urban Vision for the Year 2025 |format=Final Report |website = Syrian-German Technical Cooperation GTZ |publisher=Uberbau (Architecture & Urbanism Ali Saad & Thomas Stellmach GbR) |lang=en |date=2010-02-05 |accessdate=2016-12-22}}</ref>. Одна из крупнейших христианских общин на [[Ближний Восток|Ближнем Востоке]], Алеппо являлся перед войной домом для многих восточных христиан, в основном [[Армянская апостольская церковь|армян]], [[Сирийская православная церковь|сирийских христиан]] и [[Мелькитская католическая церковь|греков-мелькитов]]{{Нет АИ|22|5|2018}}. До войны в городе жили более чем 250 тыс. христиан, составляя около 12 % от общей численности населения. Значительное число сирийских христиан в Алеппо родом из города [[Урфа]] ([[Турция]]) и говорит на [[Армянский язык|армянском языке]]. Большая община христиан принадлежит [[Армянская апостольская церковь|Армянской апостольской]], [[Сирийская православная церковь|Сирийской православной]] и [[Греческая православная церковь|Греко-православной]] церквям. В Халебе было очень много католиков, в том числе [[Мелькитская католическая церковь|греков-мелькитов]], [[Марониты|маронитов]], [[Латиняне|латинян]], [[Халдеи|халдеев]] и сирийских католиков. В нескольких районах города преобладает христианское и армянское население, таких как старый христианский квартал Ждейде. Современные христианские районы называются Азизия, Сулеймания, Гаре де Багдад, Урубе и Мейдан. В Алеппо 45 действующих церквей, принадлежащих вышеупомянутым конфессиям{{Нет АИ|22|5|2018}}. Арабоязычное население Алеппо говорит на [[Разновидности арабского языка|северосирийском диалекте]], который называется ''шави''. --> <center> <gallery widths="140" heights="140px"> File:Aleppo, Streets of the city, Syria.jpg|Ҡала үҙәге Файл:Great Mosque of Aleppo, Aleppo, Syria.jpg|Алеппо ҡалаһындағы Бөйөк мәсет File:Shopping streets in covered market 2, Aleppo, Syria.jpg|Ябыҡ баҙар Файл:Saint Elijah Maronite Cathedral, Aleppo (4).jpg|Изге Илия-пәйғәмбәр минорит соборы Файл:Tawhid and Saint George Alp.jpg|Таухид мәсете һәм Изге Георгий сиркәүе Файл:AleppoAlJdeida.jpg|Алеппоның христиан кварталындағы урам File:Streets of the old city of Aleppo, Syria.jpg|Боронғо ҡаланың урамдары Файл:Woman in niqab, Aleppo (2010).jpg|Һалаб. Бала тотҡан ҡыҙ-ҡатын, 2010 йыл </gallery> </center> == Архитектураһы == [[Файл:Baron hotel at night.jpg|thumb|Боронғо билдәле Baron Hotel, 1911]] Хәләбтә бер нисә архитектура стиле ҡушылған. Бихисап баҫҡынсылар, византийҙар һәм сәлжүктәрҙән алып мәмлүктәр һәм төрөктәргә тиклем, 2000 йыл дауамында ҡала архитектураһында үҙенең эҙҙәрен ҡалдырған<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/lifestyleMolt/idUSTRE66F1ED20100716 |title=Reuters:Travel Postcard: 48 hours in Aleppo, Syria |access-date=2017-10-02 |archive-date=2021-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211230154929/https://www.reuters.com/article/lifestyleMolt/idUSTRE66F1ED20100716 |deadlink=no }}</ref>. Шулай уҡ ҡаланың боронғо өлөшөндә һәм Ждейде христиан кварталында XIII һәм XIV быуат ҡунаҡханалар, мосолман мәктәптәре һәм хаммамдары — ҡоролмалары бар. XVI һәм XVII быуат Һалаб буржуазияһына ҡараған бик күп йорттар ошо кварталда урынлашҡан. Азизияла барокко стилендә төҙөлгән XIX һәм начала XX быуат башына ҡараған өйҙәр урынлашҡан. ''Шахба'' яңы кварталында төрлө архитектура стилдәре: неоклассика, норманд, көнсығыш һәм хатта ҡытай стилдәре ҡушылған<ref>{{Cite web |url=http://www.middleeast.com/aleppo.htm |title=Middleeast.com:Aleppo |access-date=2011-06-11 |archive-date=2012-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120316160211/http://www.middleeast.com/aleppo.htm |deadlink=no }}</ref>. Хәләб урамдары тулыһынса тәбиғи, ҡайһы бер ерендә ҙур аҡ таш киҫәктәре йәки һарыҡташтар менән, түшәлгән. Иҫке ҡала бик күп йорттар, тар урамдар һәм ябыҡ баҙарҙар менән ҡылыҡһырлана, ә ҡаланың хәҙерге өлөшөндә киң юлдар һәм Саадалла әл-Жабири майҙаны, Азатлыҡ майҙаны, Президент майҙаны һәм Сабаа Бахрат майҙаны кеүек ҙур майҙандар бар. [[Файл:Pano Alep 1.jpg|thumb|center|810px|<center>Һалаб ҡәлғәһенән (цитадель) ҡала күренеше]] Хәләб ҡалаһы ҡатнаш (үҙәкләштерелгән радиаль-юлдаш ҡала) моделе буйынса үҫешә<ref name="autogenerated1">http://www.tspa.eu/wp-content/uploads/2013/04/3ACV-Aleppo-Diverse-Open-City-Report-EN1.pdf{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Туризм һәм күңел асыу == [[Файл:AleppoSouq.jpg|thumb|left|150px|Баҙар]] [[Файл:Hammam Al-Nahhasseen Aleppo.jpg|thumb|Ҡаланың боронғо өлөшөндәге ан-Наххасин хаммамы]] Донъялағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе һәм боронғо Ебәк юлындағы иң ҙур үҙәк булараҡ, Һалаб үҙенең тәбиғи матурлығына өҫтәп, таң ҡалдырғыс һәм йәлеп итеүсән структураларға эйә. Цитаделдән тыш, ҡаланың иң сағыу иҫтәлекле урындары булып баҙарҙар (سوق — souq), боронғо мунсалар (хаммам — حمام), күп һанлы дини һәм мәҙәни үҙәктәре булған хандар тора. Икенсе яҡтан, ҡаланың бик күп заманса объекттары бар, улар Һалабтағы зиннәтле ҡунаҡханалар (отель), казино, барҙар һәм ресторандар Хәләбтә кына етештерелгән ризыҡары менән бөтә донъяның туристарын йәлеп итә. Ҡаланың боронғо өлөшөндә урынлашҡан элекке ғәрәп һәм әрмән өйҙәренең күбеһе, көнсығыш отелдәре, бар һәм ресторандары сифатында файҙаланыу өсөн, Ждейде боронғо христиан кварталында яңыраҡ реставрацияланған йәки хәҙер яңыртыла. * Хәләбтәге билдәле хаммамдар: Ялбуға хаммамы, ан-Наххасин хаммамы һәм Баб-әл-Әхмәр хаммамы. * 1940 йылда асылған һәм Сүриәлә иң ҙуры һаналған Һалаб йәмәғәт паркы. Ул Куэйке йылғаһы киҫеп үткән Азизия районында урынлашҡан. * «Cinema Ugarit» һәм «[[Cine d’Alep Chahba]]» кеүек күпселек кинотеатрҙар Барон һәм әл-Ҡууатли урамдарында урынлашҡан. * Зәңгәр Лагуна — Хәләбтән алыҫ түгел урынлашҡан заманса аквапарк. Бер нисә бассейнды, "америка тауҙары"н, барҙарҙы һәм ресторандарҙы үҙ эсенә ала. * «Casino d’Alep» Сүриә Ғәрәп Республикаһында ғәмәлдә булған берҙән-бер казино. == Боронғо ҡала == [[Файл:Aleppo, View of the city, Syria.jpg|thumb|left|Боронғо ҡаланың көнбайыш өлөшө панорамаһы]] [[Файл:Citadel of Aleppo.jpg|thumb|Һалаб ҡәлғәһе (цитадель)]] Иҫке һәм яңы Хәләб араһында ярайһы уҡ аныҡ бүленеш бар. Иҫке өлөшө 5 километр оҙонлоғондағы туғыҙ ҡапҡалы түңәрәктән торған стена барлыҡҡа килтерә. Һалаб цитаделе тигән исем менән билдәле ғәйәт ҙур урта быуат ҡәлғәһе ҡаланың боронғо өлөшөндә урынлашҡан. Ул акрополгә оҡшатып төҙөлгән. [[Файл:Aleppo Cittadella - GAR - 9-22.JPG|thumb| Алеппо (Һалаб) ҡәлғәһе (цитадель)]] Хәләбтең һәр ваҡыт ҡулдан ҡулға күсеүе, төрлө дәүләттәр контроле аҫтында булыуы, сәйәси хәлдең тотороҡһоҙланыуы тарихи сәбәптәр арҡаһында барлыҡҡа килгән. Шуға бәйле халыҡ дини принцип буйынса бүленгән, социаль һәм иҡтисади яҡтан бойондороҡһоҙ булған айырым кварталдар төҙөгән. Бындай кварталдарҙың яҡшы миҫалы булып билдәле Ждейде кварталы тора. Иҫке Хәләб ҡалаһын ике өлөшкә бүлергә мөмкин: иҫке өлөшө һәм Ждейде. Үрҙә әйтеп үтелгәнсә, иҫке өлөшө стеналар эсендә төҙөлгән, ә Ждейде — монгол ғәскәрҙәре ҡаланан сыҡҡас, XV быуат башында төҙөлгән христиан кварталы. 1400 йылда Аҡһаҡ Тимер Алеппоға (Һалабҡа) бәреп инеп, уны тулыһынса емергәс, мәсихселәр китергә мәжбүр булған. Әммә 1420 йылда улар ҡаланың төньяҡ-көнбайышында Ждейде кварталын төҙөгән. Был район халҡы башлыса маклерлыҡ менән шөғөлләнгән: сит ил сауҙагәрҙәре һәм урындағы сауҙагәрҙәр араһында аралашсы булған. Боронғо ҡаланың дөйөм майҙаны 3,5 км² самаһы тәшкил итә. Бында 120 меңдән ашыу кеше йәшәй<ref>{{Cite web |url=http://www.historische-aleppo-seife.de/engl_history.html |title=Alepposeife: Aleppo history |access-date=2011-06-11 |archive-date=2018-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180326040544/http://www.historische-aleppo-seife.de/engl_history.html |deadlink=no }}</ref>. === Баҙарҙары һәм каруанһарайҙары === [[Файл:Aleppo-suq-Alp.JPG|thumb|Боронғо Алеппола (Һалабта) әл-Мәҙинә баҙары.]] [[Файл:Aleppo Khan Shuneh.jpg|thumb|Хан Аш-Шунэ]] [[Файл:Aleppo narrow Armenian quarter.jpg|thumb|Баҡыр магазины янында ''Бауабэт Аль-Ясмин'', Ждейде]] Был сауҙа ҡалаһының стратегик хәле коммерция юлдарынан файҙаланырға теләүсе бөтә раса һәм дин кешеләрен йәлеп иткән, сөнки Алеппо (Һалаб) аша Бөйөк ебәк юлы үткән. Оҙонлоғо — 13 километр булған донъялағы иң ҙур ябыҡ баҙар тап Һалабта урынлашҡан<ref>{{Cite web |url=http://www.esyria.sy/ealeppo/index.php?p=stories&category=round&filename=201010291220021 |title=eAleppo: The old Suqs of Aleppo (in Arabic) |access-date=2011-06-11 |archive-date=2017-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019061616/http://www.esyria.sy/ealeppo/index.php?p=stories&category=round&filename=201010291220021 |deadlink=no }}</ref>. Бында уны Әл-Мәҙинә тип атайҙар — ул сауҙа үҙәге, бында [[Иран]]дан ебәк-сеймал кеүек зиннәтле әйберҙәр, [[Һиндостан]]дан тәмләткестәр һәм буяуҙар, [[Дамаск]]тан кофе килтерәләр. Әл-Мәҙинәлә шулай уҡ йөн, ауыл хужалығы продукцияһы һәм билдәле һалаб һабыны кеүек урында етештерелгән ҡулланыу тауарҙарын да табырға мөмкин. Күпселек баҙарҙар XIV быуатта төҙөлгән, уларға төрлө һөнәрҙәр һәм кәсептәр атамаһы: йөн баҙары, баҡыр баҙары һәм башҡа атамалар бирелгән. Тауарҙарҙан тыш, баҙарҙа хандар, йәғни каруанһарайҙар ({{lang-ar|كاروانسرا}}) урынлаша. Каруанһарайҙарға матур фасадтар һәм ағас ишекле инеү юлдары хас булған. Боронғо ҡаланың иң билдәле баҙарҙары һәм каруанһарайҙары (хандары)<ref>{{cite web|title=Aleppo.us: Old suqs of Aleppo (in Arabic)|url=http://www.aleppo.us/news/47.html|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080426223231/http://www.aleppo.us/news/47.html|archivedate=2008-04-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080426223231/http://www.aleppo.us/news/47.html |date=2008-04-26 }}</ref><ref>{{cite web|title=Al-Hakawati (in Arabic)|url=http://www.al-hakawati.net/arabic/civilizations/syriashamal2.asp|archiveurl=https://www.webcitation.org/65NOqjH0m?url=http://www.al-hakawati.net/arabic/civilizations/syriashamal2.asp|archivedate=2012-02-11|access-date=2011-06-11|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120316211355/http://www.al-hakawati.net/arabic/civilizations/syriashamal2.asp |date=2012-03-16 }}</ref>: * ''Хан Ак-Кади'' — Алеппоның (Һалаб) иң боронғо каруанһарайҙарының береһе, 1450 йылда төҙөлгән. * ''Хан Аль-Бургуль'', 1472 йылда төҙөлгән. * ''Сук Ас-Сабун'', йәки ''һабын ханы'', XVI быуат башында төҙөлгән, һабын магазины эргәһендә урынлашҡан. * ''Сук Хан Ан-Наххасин'', йәки ''баҡыр баҙары''. 1539 йылда төҙөлгән. Үҙенең традицион һәм заманса аяҡ кейеме менән билдәле, 84 магазины бар. * ''Хан Аш-Шунэ'' 1546 йылда ҡоролған. Унда традицион һалаб сәнғәте кәсептәре әйберҙәре һатыла. * ''Сук Хан Аль-Харир'', йәки ''ебәк ханы''. XVI быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән, 43 магазины бар һәм туҡыма менән сауҙа итеүгә махсуслашҡан. * ''Сук Хан Аль-Гумрок'', йәки ''таможня ханы'', 55 магазиндан торған текстиль сауҙа үҙәге. 1574 йылда төҙөлгән Хан Әл-Гумрок боронғо Һалабта иң ҙур хан һанала. * ''Сук Хан Аль-Уазир'', 1682 йылда төҙөлгән, Алеппола мамыҡ продукцияһының төп баҙары булып һанала. * ''Сук Аль-Аттарин'', йәки ''үлән баҙары''. Традиция буйынса, Алеппола тәмләткестәр менән сауҙа итеүсе төп баҙар булған. Әлеге ваҡытта ул 82 магазин менән туҡыусылыҡ тауарҙарын һатыу үҙәге булараҡ эшләй. * ''Сук Аз-Зирб'', йәки ''Сук Аз-Зарб''. Бында мәмлүктәр осоронда тәңкәләр һуғылған. Әлеге ваҡытта был баҙарҙың 71 магазины бар, уларҙың күбеһе текстиль тауарҙар һәм бәҙәүиҙәр (бедуин) эшмәкәрлегенең төп нигеҙен тәшкил иткән ихтыяждары буйынса эшләй. * ''Сук Аль-Бехрамия'' Бәһрәм мәсете янында урынлашҡан, 52 аҙыҡ-түлек магазины бар. * ''Сук Аль-Хаддадин'' — был боронғо традицион тимерселәрҙең баҙары, 37 магазиндан тора. * ''Сук Аль-Атик'', йәки ''иҫке баҙар'', күн һатыуҙа махсуслашҡан, үҙ эсенә 48 магазинды ала. * ''Сук Аль-Сиййяг'', йәки ''зәргәр баҙары'', Алеппола (Һалабта) һәм бөтә илдә зәргәр эшләнмәләр менән сауҙа итеүсе төп үҙәк, 99 магазины бар. * ''Венецианлылар ханы'' Венеция консулы һәм сауҙагәрҙәре йорто булған. * ''Сук Ан-Нисуан'', йәки ҡатын-ҡыҙҙар баҙары,— бында йәш киленгә ни кәрәк, барыһын да: аксессуарҙар, кейем-һалым һ. б. табып була. * ''Ас-Сувейка'', йәки ''Суэйкат Али'' (''suweiqa'' ғәрәп телендә «бәләкәй баҙар» тигәнде аңлата),— башлыса йорт һәм аш-һыу бүлмәләрен йыһазландырыу буйынса махсуслашҡан магазиндарҙан торған ҙур баҙар. Шулай уҡ '''Ждейде христиан кварталы'''нда күп традицион хандар баҙар һымаҡ эшләйҙәр: * ''Сук Аль-Хокедун'' йәки ''«Хан аль-Кудс»''. ''Хокедун'' «Рухи йорт» тип атала, сөнки ул Иерусалимға табынырға барған әрмән ғибәҙәт ҡылыусылары өсөн ҡунаҡхана сифатында төҙөлгән<ref>{{cite web|title=Aleppo.us: Khans of Aleppo (in Arabic)|url=http://www.aleppo.us/news/22.html|deadlink=yes|access-date=2011-06-11|archive-date=2017-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20170710054154/http://www.aleppo.us/news/22.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170710054154/http://www.aleppo.us/news/22.html |date=2017-07-10 }}</ref>. Хокедундың боронғо өлөшө XV быуат аҙағы һәм XVI башы менән билдәләнә, ә яңы өлөшө XVII быуатта төҙөлгән. Әлеге ваҡытта ул кейем-һалым менән сауҙа итеүгә махсуслашҡан күп һанлы магазиндары булған ҙур баҙарға әүерелгән. * ''Ас-Салибэ'', боронғо христиан ғибәҙәтханалары үҙәге. * ''Сук Ас-Суф'' йәки ''йөн баҙары'', иҫке сиркәүҙәр менән уратылған. * ''Бауабэт Аль-Касаб'', ағастан эшләнгән әйберҙәр магазины. == Иҫтәлекле урындары == [[Файл:Aleppo citadel001.jpg|thumb|240px|Һалаб ҡәлғәһе (цитадель)]] Римдар һалған 11 саҡрым оҙонлоҡтағы һыу үткәргес ҡалалағы иң боронғо һәйкәл булып тора. 10 м бейеклектәге һәм 6,5 м ҡалынлыҡтағы, ете ҡапҡалы ҙур стена ҡаланы ҡала яны ҡоролмаларынан айыра. Ябыҡ ҡунаҡ ихатаһы (баҙар) бер нисә урамға сыға, тотош көмбәҙҙәрҙән тора һәм өҫтән махсус көмбәҙҙәрҙә өлөшләтә эшләнгән тәҙрәләр аша яҡтыртыла. Алеппола (Һалабта) 3 монастыры менән бергә 7 ҙур сиркәү һәм элек императрица Елена сиркәү итеп төҙөлгән боронғо рим стилендәге Эль-Иалава мәсете бар. Илдең сиктән сығарып һатыуға тәғәйенләнгән төп продукттары — йөн, кизе-мамыҡ, ебәк, балауыҙ, фисташка, һабын, тәмәке, бойҙай, улар башлыса Францияға һәм төрөк гавандарына сығарыла. Сәнәғәт ебәк изделиелар менән генә сикләнә. Һалабта йәшәүселәр башлыса үҙҙәрен шәрифтәр, йәғни Мөхәммәт нәҫеленән тип иҫәпләй. Халыҡтың тағы бер ғорурлығы — нигеҙе ҡаланан 50 метрға юғары күтәрелгән цитадель. Оҙаҡ ваҡыт дауамында бөтә ҡала цитадель сиктәрендә ятты һәм XVI быуатта ғына, Алеппо Оттоман империяһы хакимлығына күскәндән һуң, ҡала аҡрынлап ҡәлғә стеналарынан ситтә лә үҫешә башланы. Алеппо (Һалаб) ҡалаһында шағир [[Нәсими]]ҙең ҡәберлеге бар. === Тарихи биналар === [[Файл:Al-Shibani Alp08.jpg|thumb|Аш-Шибани мәктәп-сиркәүе]] * [[Алеппо Цитаделе]], ҡалҡыулыҡ түбәһендәге ҙур ҡәлғә, ҡаланан 50 м бейегерәк булып ҡалҡып тора. Б. э. I мең йыллығына ҡарай, ҡайһы бер деталдәре XIII быуатта төҙөлөп бөткән. 1822 йылда ер тетрәү һөҙөмтәһендә зыян күрә. * ''Халауие мәҙрәсәһе'' 1124 йылда Изге Елена соборының элекке урынында төҙөлгән. Заманында изге Елена, Бөйөк Константиндың әсәһе, ҙур Византия соборын төҙөткән. Баҫҡынсы тәре йөрөтөүселәр ҡаланы талағас, ҡаланың төп судьяһы Изге Елена соборын мәсеткә әйләндерә һәм, ниһайәт, XII быуат уртаһында Нур ад-Дин бында мәҙрәсә, йәғни дини мәктәп аса. * ''Әл-Матбах Әл-Ажами'' — цитаделдән алыҫ түгел урынлашҡан XII быуат башы һарайын Маж ад-Дин бен Ад-Дайя әмире төҙөгән. XV быуатта йүнәтелгән. 1967-1975 йылдарҙа бында Халыҡ йолалары музейы урынлашҡан. * XII быуат Мәҙәни үҙәге ''Аш-Шибани''. Иҫке ҡалала урынлашҡан францискан ҡатын-ҡыҙ миссионеры Марияның боронғо сиркәүе һәм мәктәбе әлеге ваҡытта мәҙәни үҙәк сифатында эшләй. * ''Мөҡәддәмиә мәҙрәсәһе'', дини мәктәптәренең береһе, 1168 йылда төҙөлгән. * ''Зәкәриә мәҙрәсәһе''. Әз-Заһир Ғәзи башланғысы менән, Баб Әл-Мәҡәмдән көньяҡҡа табан 1217 йылда төҙөлгән. * ''Солтания мәҙрәсәһе'' — Алеппо губернаторы Аз-Заһир Ғәзи башлаған һәм 1223-1225 йылдарҙа уның улы Мәлиҡ Әл-Әзиз Мөхәммәт тамамланған. * ''Әл-Фирҙәүес мәҙрәсәһе'' — «Алеппоның иң матур мәсете» тип атала. 1234-1237 йылдарҙа Алеппо губернаторы Аз-Заһир Ғәзиҙең тол ҡалған ҡатыны төҙөтә. Ул эске ихатала антик колонналы аркалар менән уратып алынған эске ихатала урынлашҡан бассейн үҙенә йәлеп итә. * ''Алеппоның милли китапханаһы''. 1930-сы йылдарҙа төҙөлә һәм 1945 йылда асыла<ref>Aleppo Culture {{cite web |url = http://www.aleppo-cult.org/vb/showthread.php?t=1 |title = National Library of Aleppo (in Arabic) |deadlink = yes }}</ref>. * ''Grand Seray d’Alep'' — ҡала губернаторының элекке резиденцияһы; 1920-се йылдарҙа төҙөлә һәм 1933 йылда асыла. * '' Ханка Әл-Фарафира'', 1237 йылда төҙөлгән суфый монастыры. * ''Бимаристан Аргун әл-Камили'' — 1354 йылдан алып XX башына тиклем эшләгән йәшенеү урыны. * ''Дар Ражаб Паша'' — Әл-Хандаҡ урамынан алыҫ түгел ерҙә урынлашҡан, театр залы булған ҙур мәҙәни үҙәккә әүерелгән ҙур йорт (особняк). * ''Бейт Джонблат'' — XVI быуат аҙағында Алеппоның курд хакимы Хөсәйен Паша Ян Полад төҙөткән боронғо һарай. * ''Әл-Утмания мәҙрәсәһе'' — Баб Ән-Насрҙың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан ислам мәктәбе. Уны 1730 йылда Осман пашаһы Әл-Дураки аса һәм тәүҙә Ридаийя мәҙрәсәһе тип атала. * ''Бейт Марраш''. Әл-Фәрәфир кварталында урынлашҡан иҫке һалаб йорто. Ғибәҙәт йортон XVIII быуат аҙағында Марраш ғаиләһе төҙөгән. * ''Баб Аль-Фарадж'' часовняһы. 1898-1899 йылдарҙа Австрия архитекторы Картье тарафынан төҙөлгән<ref>eAleppo [http://www.esyria.sy/ealeppo/index.php?p=stories&category=places&filename=200808080930013 Bab Al-Faraj tower (in Arabic)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011222151/http://www.esyria.sy/ealeppo/index.php?p=stories&category=places&filename=200808080930013 |date=2017-10-11 }}</ref>. '''Ждейде христиан кварталының''' иң билдәле тарихи биналары<ref>{{cite web|title=Ministry of Tourism, Syria: Aleppine House (in Arabic)|url=http://www.syriatourism.org/index.php?module=subjects&func=viewpage&pageid=2081|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716101034/http://www.syriatourism.org/index.php?module=subjects&func=viewpage&pageid=2081|archivedate=2011-07-16}}</ref>: * '' Бейт Ажикбаш'' ([http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ajikbash_House Beit Achiqbash]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628234659/http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ajikbash_House |date=2011-06-28 }}), 1757 йылда төҙөлгән боронғо алеппо йорто. 1975 йылдан бында алеппо сәнғәте предметтарын күрһәтеүсе Халыҡ традициялары музейы урынлашҡан. [[Файл:Dar Basile alley of Jdayde Historic district, Aleppo, 2010.jpg|thumb|Ждейдала Дар Базиль, XVIII быуат]] * ''Бейт Газале''. 1691 йылда әрмән скульпторы Хачадур Бали биҙәгән XVII особнягы. Бында XX быуатта әрмән мәктәбе булған. * ''Бейт Даллал'', йәғни «Даллал йорто», 1826 йылда иҫке монастырь урынында төҙөлгән, әлеге ваҡытта отель сифатында эшләй. * ''Бейт Уакиль'' — үҙенсәлекле ағас биҙәүестәре менән йәлеп итеүсе 1603 йылда төҙөлгән алеппо йорто. Ошо декорацияларҙың береһе Берлинға килтерелә һәм Aleppo Room тигән исем менән билдәле Пергам музейында ҡуйыла. * ''Дар Базиль'' — XVIII быуат башы йорто века, 2001 йылда бизнес-мәктәпкә әйләндерелә. * ''Дар Замария'' — XVII быуат аҙағында төҙөлгән Замария ғаиләһе йорто, әлеге ваҡытта - бутик-отель. === Музейҙары === * Алеппо музейы * Бейт Ачикбаштағы «Алеппо йорто» халыҡ традициялары музейы, Ждейде * Алеппо цитаделе музейы * Бимаристан Аргун әл-Камилиҙағы медицина һәм фән музейы * Алеппоның Хәтер музейы, Бейт-Газа, Ждейде * Пресвятая Богородица әрмән сиркәүендә Әрмән Апостол сиркәүе музейы, Ждейде === Ҡапҡалары === [[Файл:Aleppo Night by Charles Hajj.jpg|thumb|Баб Эль-Фараж башняһы]] * [[Баб әл-Хадид]] ([[:en:Bab al-Hadid]]) ''(باب الحديد)'' (Тимер ҡапҡа). * Баб Әл-Макам ([[:en:Bab al-Maqam]]) ''(باب المقام)'' (Ҡәберлек Ҡапҡаһы). * Баб Антакейя ([[:en:Bab Antakeya]]) ''(باب انطاكية)'' (Врата Антиохия Ҡапҡаһы). * Баб Әл-Наср ([[:en:Bab al-Nasr]]) ''(باب النصر)'' (Еңеү ҡапҡаһы). * Баб Әл-Фараж ([[:en:Bab al-Faraj]]) ''(باب الفرج)'' (Азат итеү ҡапҡаһы). * Баб Кыннасрин ([[:en:Bab Qinnasrin]]) ''(باب قنسرين)'' (Киннасрин Ҡапҡаһы). * Баб Жнен '' ([[:en:Bab Jnen]])(باب الجنان)'' (Баҡсалар ҡапҡаһы). * Баб Әл-Әхмәр ''([[:en:Bab al-Ahmar]])(باب الأحمر)'' (Ҡыҙыл ҡапҡа). === Культ ҡоролмалары === [[Файл:Great Mosque of Aleppo, Women of Syria in hijabs, Aleppo, Syria.jpg|thumb|Һалабтың ҙур мәсете ихатаһы (Жами әл-Кәбир)]] [[Файл:Khusruwiyah Mosque, Aleppo.jpg|thumb|''Хусрууия мәсете'']] [[Файл:Forty Martyrs Cathedral of Aleppo, the belfry.jpg|thumb|''Ҡырҡ яфаланыусы ғибәҙәтханаһы'']] * Алеппоның Бөйөк мәсете (Жами әл-Кәбир) йәки [[Әмәүиҙәр]] мәсете, 715 йылда Вәлид I нигеҙ һалған, һәм төҙөлөштө уның вариҫы Сөләймән тамамлағандыр, моғайын. Бинала Суҡындырыусы Яхъяның (Иоанн Креститель) атаһы Зәкәриәнең ҡәбере бар. Мәсет 1260 йылда баҫҡынсы монголдар ингән ваҡытта емерелгән һәм тергеҙелгән. Төрлө стилдәге дүрт фасады бар. * Хусрууия мәсете ([[:en:Khusruwiyah Mosque]]), 1547 йылда тамамланған, билдәле ғосман архитекторы Синан проекты буйынса төҙөлгән. * Әл-Нукта мәсете ([[:en:Al-Nuqtah Mosque]]) («Тамсы ҡан мәсете»), шиғыйҙар мәсете. Был урында элек 944 йылда мәсеткә әйләндерелгән монастырь булған, тип һанала. * Әл-Аделия мәсете, 1555 йылда Һалаб губернаторы Мөхәммәт Паша тарафынан төҙөлгән. * Әл-Саффахия мәсете, 1425 йылда, һигеҙ мөйөшлө манаралар менән матур итеп биҙәлеп, төҙөлгән. * Әл-Ҡайҡан мәсете («Ала ҡарғалар мәсете»), инеү өлөшөндә ике боронғо базальт колонналы. Мәсеттә хетт яҙмалы таш блок бар. * Алтын-Буға мәсете (1318). * Әл-Тауаши мәсете (XIV быуат, 1537 йылда тергеҙелгән), колонналар менән биҙәлгән ҙур фасадлы. * Ҡырҡ яфаланыусы соборы ([[:en:Cathedral of the Forty Martyrs]]) — Ждейделәге әрмән сиркәүе (XVI быуат). *Алепполағы Үҙәк синагога ([[:en:Central Synagogue of Aleppo]]) — яҡынса 1200 йылда йәһүд общинаһы тарафынан төҙөлгән. * Ждейде иҫке христиан кварталында урынлашҡан маронит, сүриә православие, католик һәм бик күп башҡа сиркәүҙәр. === Үле ҡалалар === Һалабты бик күп тарихи ҡомартҡылар һәм үле ҡалаларҙың бик боронғо ҡалдыҡтары уратып алған. Улар Сүриәнең төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан 700 ташландыҡ торама төркөмөнән тора. Был ҡалалар б. э. т. V быуатҡа ҡарай һәм Византия архитектураһы элементтарынан тора. Жебел-Семаан (Симеон тауы) районындағы иң мөһим ҡалалар һәм археологик һәйкәлдәргә инә: * ''Калот ҡәлғәһе'' Алеппонан төньяҡ-көнбайышҡа табан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Беҙҙең эраның II быуатында Рим ғибәҙәтханаһы булараҡ төҙөлә. Христиан диненә күскәндән һуң, ғибәҙәтхана V быуатта базиликаға әйләндерелә. Хамданидтар һәм византийҙар араһындағы һуғыштар һөҙөмтәһендә X быуатта сиркәү ҡәлғәгә әйләнә. Ҡәлғә менән йәнәшә торған ике сиркәү: 492 йылда төҙөлгән көнсығыш сиркәүе һәм көнбайыш сиркәүе (VI быуат) яҡшы һаҡланған. * ''Хараб-Шамс базиликаһы'', Леванттағы иң боронғо мәсихселәр ҡоролмаларының береһе. Һалабтан төньяҡ-көнбайышҡа табан 21 км алыҫлыҡта урынлашҡан Византия сиркәүе IV быуатҡа барып тоташа. * ''Фафертин сиркәүе'', ярым емерелгән Рим базиликаһы, беҙҙең эраның 372 йылы менән билдәләнә, Алеппонан төньяҡ-көнбайышҡа табан 22 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Һалаб тарихсыһы Абдулла Хажар әйтеүенсә, был базилика донъялағы боронғо сиркәү ҡоролмаларының береһе тип иҫәпләнә. * ''Суркания'' ҡасабаһы, Һалабтан төньяҡ-көнбайышҡа табан 23 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан, ул VI быуаттың ярым емерелгән часовняһы булған иҫке византий биләмәһе ҡалдыҡтарынан ғибәрәт. * ''Кафр-Кира'' — Алеппонан төньяҡ-көнбайышҡа табан 24 км алыҫлыҡта Борж-Гейдар ауылында урынлашҡан. Бында IV һәм VI ярым быуаттар емерек христиан ҡоролмалары бар. * ''Синхар'', йәки ''Симхар'' тарихи торамаһы, Алеппонан төньяҡ-көнбайышҡа табан 24 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Айырымланған үҙәндә урынлашҡан ауылда II һәм VII быуаттар араһында халыҡ йәшәгән. Синхар сиркәүе Сүриәнең иң боронғо сиркәүҙәренең береһе булып тора һәм IV быуатҡа барып тоташа, ә унан алыҫ түгел VI быуат часовняһы урынлашҡан. * ''Мушаббак'' базиликаһы. V быуаттың икенсе яртыһында (470 й. тирәһендә) төҙөлгән яҡшы һаҡланған сиркәүҙәр Алеппонан көнбайышҡа табан 25 километрҙа, Дарэт-Аззе ҡалаһынан алыҫ түгел ерҙә урынлашҡан. [[Файл:Mushabbak Basilica Aleppo5.jpg|thumb|Мушаббак базиликаһы]] * ''Баржака'' йәки ''Бурж-Сөләймән'' — ауыл, Алеппонан төньяҡ-көнбайышҡа табан 26 км алыҫлыҡта урынлашҡан тарихи торама; VI быуаттан яҡшы һаҡланып ҡалған часовнялы менән дәрүиштәрҙең иҫке башняһының урыны. * ''Шәйех-Сөләймән'' ауылындағы сиркәүҙәр Алеппонан көнбайышҡа табан 28 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауылда 3 боронғо сиркәү урынлашҡан: ауылдың уртаһында урынлашҡан емерелгән сиркәү; 602 йылда төҙөлгән һәйбәт һаҡланған көньяҡ базилика; төньяҡ Сүриәләге иң матур сиркәүҙәрҙең береһе һаналған V быуатта төҙөлгән Изге Богородица сиркәүе. Шулай уҡ ауылдың төньяҡ өлөшөндә дәрүиш башняһы урынлашҡан. * ''Кафр-Набо'', Һалабтан көнбайышҡа табан 29 саҡрым алыҫлыҡта. Был б. э. т. IX быуат боронғо ассирий торамаһы, һәм бында һуңыраҡ сиркәү итеп үҙгәртелгән иҫке Рим ғибәҙәтханаһы урынлашҡан булған. Яҡшы һаҡланған V һәм VI быуат торлаҡ йорттары ла күп. * ''Брэд'', Һалабтан көнбайышҡа табан 32 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан ҡала; Изге Иулиан Аназарвский (б. э. 399—402) маронит монастыры кеүек боронғо базиликалары һәм 561 йылда ауылдың төньяҡ өлөшөндә төҙөлгән базилика бар. * ''Кимар'' торамаһы Һалабтан төньяҡ-көнбайышҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Беҙҙең эраның V быуатына ҡараған Рим һәм Византия дәүерендәге ауыл, унда яҡшы һаҡланған сиркәүҙәр, башнялар һәм иҫке һыу резервуарҙары бар. * ''Изге Симеон Столпник ҡорамы (Дейр Семаан)'', Сүриәләге яҡшы һаҡланған һәм иң билдәле сиркәү ҡомартҡыларының береһе. Алеппонан төньяҡ-көнбайышҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Дейр Семаан донъялағы боронғо мәсихселәр сиркәүҙәренең береһе. * ''Суганэ'' ҡасабаһы, Алеппонан төньяҡ-көнбайышҡа табан 40 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Бында ярым емерелгән ике сиркәү һәм иҫке һыуһаҡлағыстар урынлашҡан. * ''Айн-Дара'', тимер быуат сир-хетт ғибәҙәтханаһы (яҡынса беҙҙең эраға тиклем X—VIII быуаттар), Алеппонан төньяҡ-көнбайышҡа табан 45 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Изге Яҙмала һүрәтләнгәнсә, Соломон ғибәҙәтханаһына оҡшашлығы менән билдәле. Һаҡланып ҡалған скульптуралар (Беренсе ғибәҙәтхана херувимдары менән сағыштырырлыҡ) арыҫлан һәм сфинкстарҙы һүрәтләй. Әммә Соломон ғибәҙәтханаһы беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1000—900 йылдарҙа төҙөлһә, ә Айн Дара ул ваҡытта булған. Айн-Дара йә уңдырышлылыҡ алиһәһе Иштәр, йә ҡатын-ҡыҙ алиһәһе Астарта, йәиһә Баал Хадад илаһы хөрмәтенә төҙөлгән — был мәсьәлә бәхәсле булып ҡала. [[Файл:SYRIE 291.jpg|thumb|Айн Дара]] * ''Баб әл-Һауа'' торамаһы, Төркиә сигендә Алеппонан көнбайышҡа табан 50 км алыҫлыҡта урынлашҡан; был урында беҙҙең эраның IV быуаты сиркәүҙәре һәм VI быуаттан һаҡланып ҡалған ҡапҡалары күп. * ''Кирос'' (шулай уҡ Хурус, {{lang-ar|حوروس}}, йәки Айюполис булараҡ билдәле) — Алеппонан төньяҡҡа табан 65 км алыҫлыҡта урынлашҡан боронғо ҡала; бында боронғо Косма һәм Дамиан ғибәҙәтханалары (Нәби Ури ғибәҙәтханаһы булараҡ билдәле), шулай уҡ иҫке рим амфитеатры һәм ике иҫке рим күпере урынлашҡан. == Иҡтисады == [[Файл:Aleppo-soap.JPG|thumb|Алеппо (Һалаб) һабыны]] Сауҙа урыны булараҡ ҡаланың төп иҡтисади роле Һиндостан менән сауҙа бәйләнешендә аралашсы булған ике сауҙа юлы сатында урынлашыуында. Европалылар Һиндостанға Изге Өмөт мороно (мыс Доброй Надежды) аша урап үткән диңгеҙ маршрутын файҙалана башлағансы, ул сәскә ата, һуңынан Мысыр аша Ҡыҙыл диңгеҙгә сыҡҡан маршрутты файҙалана. Шул ваҡыттан алып ҡалала яҡындағы төбәктәргә, тәү сиратта бойҙай, мамыҡ, фисташка, май һәм һарыҡтарҙа ауыл хужалығы продукцияһын экспортлау кәмене. Туҡыу, химия, фармацевтика, агроэшкәртеү, электр техникаһын, алкоголле эсемлектәр етештереү сәнәғәттең төп тармаҡтары булып тора. Алеппола шулай уҡ туризм үҫешкән. Һалаб — Сүриә Республикаһындағы иң эре ҡала агломерацияһы һәм илдең сәнәғәт эшселәренең 50 % ашыуы эшкә урынлаштырылған һәм экспорт килемдәренең тағы ла күберәк өлөшө етештерелгән иң ҙур сәнәғәт үҙәге<ref>Madinatuna:Aleppo City Development Strategy [http://madinatuna.com/en/economy Economy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100505211720/http://madinatuna.com/en/economy |date=2010-05-05 }}</ref>. Алеппо ауыл хужалығы өсөн бик уңайлы зонала урынлашҡан. === Туризм === Ҡалала туризм үҫешкән. Төп туристик урындар — Алеппо (Һалаб) ҡәлғәһе (411,880), Алеппо (Һалаб) цитаделе музейы (31847), Милли музей (24090). 3 биш йондоҙло отель, 11 дүрт йондоҙло, 8 өс йондоҙло, 11 ике йондоҙло, 61 бер йондоҙло ҡунаҡхана, 11 хостел бар.<ref>{{cite web |url=http://www2.giz.de/wbf/4tDx9kw63gma/Rabenau_LED.pdf |title=Report on Local Economic Development in Aleppo |accessdate=2016-10-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161021030627/http://www2.giz.de/wbf/4tDx9kw63gma/Rabenau_LED.pdf |archivedate=2016-10-21 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161021030627/http://www2.giz.de/wbf/4tDx9kw63gma/Rabenau_LED.pdf |date=2016-10-21 }}</ref> == Мәғариф == Алеппо университетында 60 000 самаһы студент белем ала. Хәрби хәрәкәттәр осоронда университет хөкүмәт көстәре контроле аҫтында була, әммә ракета һөжүменән зыян күрә. == Транспорт инфраструктураһы == Сүриә баш ҡалаһында тимер юл вокзалы һәм Һалаб халыҡ-ара аэропорты урынлашҡан. Элек ҡала транспортынан трамвай булған (1969 йылға тиклем), хәҙер автобусҡа бер ниндәй альтернатива ла юҡ. == Дуҫлашҡан ҡалалары == * {{Флагификация|Ливан}} — [[Бейрут]] * {{Флагификация|Франция}} — [[Лион]] * {{Флагификация|Белоруссия}} — [[Брест]] * {{Флагификация|Турция}} — [[Газиантеп]] * {{Флагификация|Турция}} — [[Килис]] * {{Флагификация|Турция}} — [[Хатай (ил)|Хатай]] * {{Флагификация|Турция}} — [[Измир]] == Территориаль бүленеше == Ҡала дүрт типтағы районға бүленә — ҡала стеналарындағы иҫке кварталдар, ҡала стеналарынан ситтәге иҫке кварталдар, заманса төҙөлгән ситке урындар, формаль булмаған биләмәләр. Формаль булмаған торамаларҙың проблемалары<ref>{{Cite web |url=http://madinatuna.com/informals/assessment#what |title=Informal Settlements / Assessment |access-date=2016-10-18 |archive-date=2017-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170319035232/http://madinatuna.com/informals/assessment#what |deadlink=no }}</ref>: ер статусының көйләнмәгәнлеге; торамалар зона пландарына таянып төҙөлмәгән; план стандарттары үтәлмәй; биналар төҙөлөш нормаларына һәм нормативтарына таянмай төҙөлгән. Формаль булмаған торамаларҙа ҡала халҡының 40%-тан ашыуы йәшәй. Планировкалы райондар * Көньяҡ — {{num|362000}} кеше (гектарына 250 кеше) * Үҙәк — {{num|1002000}} кеше (гектарына 200 кеше) * Көнбайыш — {{num|157000}} кеше (гектарына 100 кеше) * Төньяҡ-көнбайыш — {{num|165000}} кеше (гектарына 150 кеше) * Төньяҡ-көнсығыш — {{num|314000}} кеше (гектарына 300 кеше) * Көнсығыш — {{num|400000}} кеше (гектарына 395 кеше) Һалаб ҡалаһының райондары һәм халҡы <!-- * Farafra-4158 * Aqaba-2598 * Aljlom-6410 * Algosailh-7590 * Altonboga-3889 * Bayada-4896 * livery Pjazza-6322 * sheriff kastell-5501 * Aloajam-2646 * Mohamed Bey-16771 * Bab al-Maqam-11244 * Paradise-35211 * torrijiet-2112 * Aldodo-7281 * Qorti-6129 * Sajlejan-5852 * Qazi Askar-2094 * Tatarlr-3248 * Iben ta 'Jacob-5100 * Garlq-2540 * irkantaturi-4082 * istazzjon f’Bagdad-10700 * Azizia-7140 * home loving{{нет АИ|21|10|2016}}-4177 * moxt Qustul-4589 * Agiwl-5323 * LG Alolmh-8669 * Hamidiyah-9918 * Rocker-6000 * Arabism-7100 * Jamilla-12611 * easterners-10469 * Kallaseh-53318 * Bustan Palazz-29372 * venus ġnien{{нет АИ|21|10|2016}}-3932 * overflow{{нет АИ|21|10|2016}}-7240 * Seif al-Dawla-48977 * Salahuddin-62932 * xena Ansari-58566 * Saad Ansari-34126 * Land ta 'pigment-83108 * Tel isturnell-55618 * dijabete-50650 * Il-kwartieri ġenerali ta 'l-profeti-34840 * twajbin-37219 * Karam Da’da-62118 * Sheikh Saeed-22695 * Karam Alqatrgi-38556 * ħamrija Lala-48986 * Jouret Awad-30319 * Karam faċilitatur-49962 * Ahalouanah-43749 * avvjament Awad-22260 * Alsakhur (1)-5505 * Alsakhur (2)-21731 * Alsakhur (3)-7857 * Antoine Touma-5565 * Nolijiet Sheikh-20641 * Sheikh Khader-22400 * Ein el-f’Tal-41186 * Alhaidariya-67833 * qasam-21161 * Sulaymaniyah-20406 * Jabriyah-17710 * Suleiman al-Halabi-10787 * Bustan Basha-31418 * trab hulk-22377 * gazelles impunjazzjoni-19183 * Sheikh Abu Bakr-6450 * Karam muntanji-14173 * Tariq ibn Ziyad-10190 * Sirjaki-10588 * fjuri-14462 * ottubru-15029 * Khalidiya-18004 * Ashrafieh-42473 * Rusafa-52829 * Sheikh Maksoud (1)-66158 * Sheikh Maksoud (2)-50056 * il-11897 * mod-19728 * Shahba-4266 * Kawakbi-22466 * Ġdid Aleppo-67247 * Jissodisfaw-5328 * Ghazali-8894 * Albullarmon-10187 * Kafr Dael-5373 * għasel khan-2567 * Zahra-4437 * rebħa-4634 * adulti-1505 * Hamdania (1)-5661 * Hamdania (2)-9397 * Hamdania (3)-14361 * Hamdania (4)-21116 * Aldoerenh-3025 * Jibreen-12311 * Maalikis-3793 * Neirab ospitabbli-17844 * Neirab-10018 * Mir hippocampus * Hanano (1)-43388 * Hanano (2)-21768 * Hanano (3)-21384 * Hanano (4)-7758 * kamp Hndarat-7547 * art Ħamra-15045 * riħ Brij-1123 * Hndarat-461 --> Райондар картаһы<ref>http://www.tspa.eu/wp-content/uploads/2013/04/3ACV-Aleppo-Diverse-Open-City-Report-EN1.pdf{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Карта на с 96-97</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Книга:Густерин П.В.: Города Арабского Востока|2007}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Алеппо}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [https://syria-foto.com/album2 Фотографии г. Халеб]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130126055922/http://www.syria-foto.com/thumbnails.php?album=2 |date=2013-01-26 }} * {{cite web | url = http://istoriya.info/comment/aleppo.shtml | title = Алеппо حلب (Halab) |website = Восток-Запад: Великое противостояние | accessdate = 2009-10-29 | description = Историко-географический комментарий к арабским источникам времён крестовых походов | deadlink = yes }} * [https://petrushanov.blog/40908.html Алеппо — Крупнейший город Сирии]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221021703/http://petrushanov.livejournal.com/40908.html |date=2016-12-21 }} (фоторепортаж) * {{cite web |title = Алеппо до и во время войны |url = http://varlamov.ru/1821693.html#cutid1 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160710191135/http://varlamov.ru/1821693.html#cutid1 |archivedate = 2016-07-10 |deadlink = yes }} (фоторепортаж) * [https://lenta.ru/photo/2016/12/14/aleppodestroy/#0 Алеппо до и после]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161216000532/https://lenta.ru/photo/2016/12/14/aleppodestroy/ |date=2016-12-16 }} (фоторепортаж) {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Алеппо}} {{Города Сирии}} [[Категория:Һалаб| ]] [[Категория:Сүриәнең миллионлы ҡалалары]] [[Категория:Боронғо Сүриәнең ҡалалары һәм батшалыҡтары]] [[Категория:Һалаб мухафазаһы ҡалалары]] [[Категория:Боронғо Сүриәнең ҡалалары һәм батшалыҡтары]] o2s8ssqyosne6pdtimerhtrbwxk5gmk 0 189086 1301326 1231842 2026-07-23T03:03:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301326 wikitext text/x-wiki {{Мифологический персонаж | Имя = Ялмауыҙ | Мифология = Башҡорт мифологияһы | Изображение = | Размер изображения = 250px | Подпись = | Описание = Яман зат | В иных культурах = | Отец = | Мать = | Дети = }} '''Ялмауыҙ''' (ялмауыҙ, баш. теленән ялмау һәм ауыҙ — бөтә нәмәне йотоусы); — [[Башҡорт мифологияһы|башҡорт мифологияһы]]нда яман мифик зат<ref>Башҡорт мифологияһы.pdf (bashkort.org)</ref> == Тарихы == Ялмауыҙ башҡорт әкиәттәрендә («Ҡараса батыр», «Алтындуға батыр») осрай. == Характеристикаһы == Ялмауыҙ яуыз иблис. Хөрәфәттәр буйынса, ялмауыҙ — сихырсы һәм кеше ашаусы, вампир<ref>''Хисамитдинова Ф. Г.'' Ялмауз.//Статья в Башкирской энциклопедии {{Wayback|url=http://xn--p1acf.rus.bashenc.ru/index.php/prosmotr/2-statya/2133-yalmauz|date=20131103123838}}</ref>. Халыҡ ижадында ул ғәҙәттә аждаһа, 7-, 9- йәки 12- башлы йылан образында бирелә, ул үҙе ағастар ултыртҡан баҡсала йәшәй. Ғәҙәттә әкиәттәрҙә батырҙар, Ялмауыҙҙың тотҡонлоғонда булған ҡыҙҙарҙы ҡотҡарып, иблис менән алышҡа инә һәм уны үлтерә. «Егет ҡыҙҙы бирмәҫ өсөн 7 башлы ялмауыҙ аждаһа менән һуғышып китте, ти. һуғыша торғас, егет ялмауыҙҙы еңгән, турап бөтөргән». (БХИ. Әкиәттәр. IV т.). А. М.Ҡулаев яҙмаларында ялмауыҙ иҫ киткес ҙур ауыҙлы мәскәй әбей, ҡарт ҡатын итеп һүрәтләнә<ref>''Хисамитдинова Ф. Г.'' Ялмауз.//Статья в Башкирской энциклопедии {{Wayback|url=http://xn--p1acf.rus.bashenc.ru/index.php/prosmotr/2-statya/2133-yalmauz|date=20131103123838}}</ref>. Ышаныуҙарҙа ялмауыҙ йыш ҡына сихырсы, кеше ашаусы, ҡан һурыусы итеп тә һүрәтләнә. Бигерәк тә ул йыш йәш балаларҙы, ҡыҙҙарҙы урлай икән. Ялмауыҙ образы шулай уҡ башҡа төрки телле халыҡтар мифологияһында ла осрай.<ref>{{Cite web|url=http://www.proza.ru/2013/05/14/214|title=Ялмауз-Кямпир — Баба-Яга из Ташкента (Нина Гуреева) / Проза.ру — национальный сервер современной прозы<!-- Заголовок добавлен ботом -->|access-date=2013-10-31|archive-date=2013-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102000120/http://www.proza.ru/2013/05/14/214|deadlink=no}}</ref> Мәҫәлән, уйғыр телендә ялмауыҙ «аждаһа» тигәнде аңлата: «Йата башлик ялмауз» — тимәк, ете башлы ялмауыҙ (аждаһа). Ҡаҙаҡ һәм ҡырғыҙ мифологияһында жалмауыз кемпир тип атала. Был кеше ашаусы, балалар урлаусы яуыз йән эйәһе (йыш ҡына ете башлы); үпкә рәүешендә ул һыу өҫтөндә йөҙә», ә кеше яҡынлашҡас, ете башлы ҡарсыҡҡа әүерелә, кешене эләктереп ала һәм улын бирергә мәжбүр итә («Ер-Тостик» әкиәте). Ялмауыҙ образы (ҡаҙаҡтарҙа) ҡурсалаусы әсә культына барып тоташа, тигән фекер йөрөй. Быны ҡайһы берҙә тылсымсы шаман ҡатын, ырыу уты хужабикәһе, хужа һәм «үлем иле» һаҡсыһының функциялары күрһәтә. (Яҡшы ҡатын-ҡыҙ, геройҙың яҡлаусыһы һыҙаттары). Жалмауыз-кемпир ҡайһы бер тылсымлы әкиәттәрҙә үҙенән-үҙе уйнаған думбыраны нисек табыу, тылсымлы көҙгө алырға һәм өйләнергә ярҙам итеү тураһында һөйләй. Ҡырғыҙҙарҙа (жалмауыз кемпир) ялмауыҙ төрө тауҙарҙа, урмандарҙа, кеше торлағынан алыҫта йәшәгән һәләмә кейем кейгән ҡарсыҡ. Ул ҡыҙҙарҙы үҙенең ҡыуышына ылыҡтыра һәм һиҙҙермәй генә ҡанын һура, ҡорбан көсһөҙләнһә, уны ашай<ref>[http://cult-lib.ru/doc/dictionary/myths-of-the-world/fc/slovar-198.htm Мифы народов мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120162938/http://cult-lib.ru/doc/dictionary/myths-of-the-world/fc/slovar-198.htm |date=2025-01-20 }}</ref>. Ошондай уҡ персонаж уйғырҙар һәм башҡорттар (ҡәбәхәт әҙәм) һәм нуғайҙар (ялмавыз) мифологияһында бар. Башҡорт ялмауыҙы бигерәк тә татар, Себер татарҙары ялмауыҙына яҡын. Килеп сығышы яғынан ялмауыҙ төрки сығанаҡлы ''ялмау'' һәм ''ауыҙ'' һүҙҙәре менән бәйле. == Әҙәбиәт == * Башҡорт халыҡ ижады. 1-се том. Йола фольклоры. Өфө, 1995. * ''[[Руденко Сергей Иванович|Руденко С. И.]]'' Башкиры: историко-этнографические очерки. Уфа, 2006. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Төрки халыҡтар мифологияһы]] == Һылтанмалар == * [http://rus.bashenc.ru/index.php/prosmotr/2-statya/2133-yalmauz{{Недоступная ссылка}} http://rus.bashenc.ru/index.php/prosmotr/2-statya/2133-yalmauz (недоступная+ссылка)]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://web.archive.org/web/20131102172852/http://www.nameka.net/uig/uig6-1.php [[Категория:Башҡорт мифологияһы персонаждары]] [[Категория:Мифик йән эйәләре]] 7uxu7u0xhn2z6tnx34ib3tbztmcnfvt 0 193233 1301279 1251522 2026-07-21T09:01:59Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Miniature_Philippe_III_Courronement.jpg" рәсеме урынына [[Рәсем:Couronnement_de_Philippe_III.jpg|Couronnement_de_Philippe_III.jpg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: [[ 1301279 wikitext text/x-wiki '''Филипп III''' (1 май 1245 — 5 октябрь 1285), '''Ҡыйыу''' ([[Француз теле|франц.]] le Hardi), 1270 йылдан алып 1285 йылда вафат булғанға тиклем Франция короле була. Уның атаһы, Людовик IX, [[Тунис (ҡала)|Туниста]] Һигеҙенсе тәре походы ваҡытында вафат була. Филипп, уны оҙатып, Францияға ҡайта һәм 1271 йылда Реймста батшалыҡҡа һайлана. {{Государственный деятель|имя=Филипп III|изображение=Couronnement de Philippe III.jpg|описание изображения=Филипптың Тәхеткә Ултырыуы III|периодначало=25 август, 1270|периодконец=5 октябрь, 1285|коронация=15 август, 1271|предшественник=[[Людовик IX]]|преемник=[[Филипп IV]]|дата рождения=1 май, 1245|место рождения=[[Пуасси]]|дата смерти=5 октябрь, 1285|место смерти=[[Перпиньян]]|похоронен=Башта Нарбонна, һуңыраҡ Сент Дени Базиликаһы|супруга=[[Изабелла Арагонская]]<br>(ө. 1262; ү. 1271)<br>[[Мария Брабантская]]<br>(ө. 1274)|дети=Льюис Филиппиндар IV, Франция короле Карл, Валуа графы Луи, Эвре графы Бланш, австрия герцогиняһы Маргарита, Англия королеваһы|династия=Капет|отец=[[Людовик IX]]|мать=[[Маргаретта Прованская]]|должность=Франция короле}} Филипп үҙенең идара итеү осоронда бик күп территориаль биләмәләр мираҫ итеп ала, уларҙың иң күренеклеһе Тулуза графлығы була, ул 1271 йылда король биләмәләренә ҡушыла. Орлеан килешеүе буйынса ул Наварра короллегенә француз йоғонтоһон киңәйтә, ә ағаһы Петр үлгәндән һуң Сицилия кисәһе ваҡытында Алансон графлығы король ерҙәренә кире ҡайтарыла. Сицилия кискеһенән Һуң Филипп үҙенең ағаһына ярҙам итеү өсөн Арагон тәре походына етәкселек итә. Башта уңышҡа өлгәшкән Филипп, уның армияһы ауырыуҙарҙан яфалана, сигенергә мәжбүр була һәм 1285 йылда 40 йәшендә Перпиньянала дизентериянан вафат була. Уға улдары Филипп IV вариҫ була. == Биографияһы == Филипп 1245 йылдың 1 майында Пуассиҙа Тыуған{{sfn|Richard|1992|p=65}}, Ул Франция короле Людовик IX һәм Маргарита Прованскаяның икенсе улы{{sfn|Richard|1992|p=xxiv}}. Филипптан, кесе улынан, Уның Франция менән идара итеүен көтмәйҙәр. 1260 йылда ағаһы Людовик үлгәндән һуң ул тәхет вариҫы була{{sfn|Field|2019|p=77}}. Филипптың әсәһе Маргарита уны 30 йәшкә тиклем уның ҡарамағында ҡалырға вәғәҙә итергә мәжбүр итә; әммә атай урбан IV уны был антынан 1263 йылдың 6 июнендә азат итә{{sfn|Hallam|1980|p=223}}. Ошо мәлдән Король фавориты һәм Людовик IX һарайы чиновнигы Пьер де Ла Брос Филипптың остазы була{{sfn|Gil|2006|p=88}}. Уның атаһы Людовик та уға кәңәштәр бирә, атап әйткәндә, Указдар яҙа, улар ғәҙеллекте королдең беренсе бурысы тип һанай{{sfn|Le Goff|2009|p=330}}. 1258 йылдың 11 мартында Людовик IX һәм Яков I Арагонский араһында төҙөлгән Корбей килешеүе (1258) шарттарына ярашлы{{sfn|Sivery|2003|p=35}}, Филипп 1262 йылда Клермонда Руан архиепискобы Эд риго Тарафынан Изабелла Арагонская менән никахлаша{{sfn|Ward|2016|p=132}}. == Тәре походы == [[File:Livre des faiz monseigneur saint Loys - BNF Fr2829 f82r (procession funèbre de Louis IX).jpg|thumb|right|Филипп (атҡа атланып) атаһының мәйетен Францияға алып ҡайта. 15 быуат аҙағындағы иллюстрациялы ҡулъяҙма]] Орлеан графы Булараҡ, Филипп 1270 йылда [[Тунис (ҡала)|Тунисҡа]] Һигеҙенсе тәре походында атаһын оҙатып йөрөй. Китер алдынан Людовик IX короллек регентлығын матье де вандом һәм Симон II, Граф Клермонский ҡулына тапшыра, уларға ла король мисәтен ышанып тапшыра{{sfn|Richard|1992|p=327}}. Карфагенды алғандан һуң армияны Дизентерия эпидемияһы баҫа, Ул Филиппты ла, уның ғаиләһен дә аямай. Уның ағаһы Джон Тристан, Валуа графы, 3 августа беренсе булып вафат була{{sfn|Richard|1992|p=325}}, ә 25 августа король вафат була{{sfn|Riley-Smith|2005|pp=210&ndash;211}}. Уның ҡалдыҡтары сереүҙе булдырмау өсөн, mos Teutonicus ҡалдыҡтарҙы ташыу мөмкинлеген биреү өсөн, тәнде һөйәктәрҙән айырыу процесын үткәрергә ҡарар ителә{{sfn|Westerhof|2008|p=79}}. 25 йәшлек һәм дизентериянан яфаланған Филипп Тунис короле тип иғлан ителә{{sfn|Giesey|2004|p=242}}. Уның ағаһы, Карл I неаполитанский, Тунистың хафсид хәлифе Мөхәммәт I Әл-Мустансир менән һөйләшеүҙәр алып бара{{sfn|Tyerman|2019|p=368}}. 1270 йылдың 5 ноябрендә Франция, Сицилия һәм Наварра королдәре Һәм Тунис хәлифе араһында килешеү төҙөлә{{sfn|Lower|2018|pp=134&ndash;135}}. Был фиасконан һуң башҡа үлемдәр килә. Декабрҙә Сицилияның Трапани ҡалаһында Филипптың туғаны, Наварра короле Теобальд II вафат була{{sfn|Peter of Ickham|1865|p=296}}. Февралдә Уның артынан Филипптың ҡатыны Изабелла килә, ул бишенсе балаһы менән ауырлы булған Саҡта атынан ҡолап төшә{{sfn|Brown|1978|p=149}}. Ул Козенцала (Калабрия) вафат була{{sfn|Brown|1978|p=149}}. Апрелдә Шулай уҡ Теобальдтың тол ҡатыны һәм Филипптың һеңлеһе Изабелла вафат була{{sfn|Evergates|1999|p=86}}. Филипп III [[Париж|Парижға]] 1271 йылдың 21 майында килә һәм мәрхүмгә хөрмәт күрһәтә{{sfn|Bradbury|2007|p=235}}. Икенсе көндө атаһын ерләйҙәр{{sfn|Sivery|2003|p=74}}. Яңы батша 1271 йылдың 15 авгусында Реймста Франция короле итеп ташлана{{sfn|Sivery|2003|pp=109&ndash;110}}. == Батшалыҡ итеү == Филипп атаһының эске сәйәсәтенең күп өлөшөн хуплай{{sfn|Fawtier|1989|p=34}}. Был 1258 йылда атаһы тарафынан сеньория һуғыштарына ҡаршы ҡабул ителгән король указдарын үҙ эсенә ала, уларҙы ул 1274 йылдың октябрендә үҙенең указы менән нығыта{{sfn|Firnhaber-Baker|2014|p=185}}. Филипп Франциялағы йәһүдтәргә ҡарата атаһы эҙенән бара{{sfn|Stow|2006|p=95}}, уның мотивацияһы-диндарлыҡ, тип раҫлай{{sfn|Chazan|1980|p=185}}. 1271 йылдың 23 сентябрендә Парижға ҡайтҡас, Филипп атаһының йәһүдтәргә значок кейергә тигән бойороғон ҡабатлай{{sfn|Chazan|2019|p=155}}. Уның 1283 йылғы хартияһы [[синагога|синагогалар]] һәм йәһүд зыяраттары төҙөүҙе һәм ремонтлауҙы тыйған{{sfn|Chazan|1980|p=186}}, йәһүдтәргә христиандарҙы яллауҙы тыйған һәм йәһүд стрепитын (бик көслө йырлау{{sfn|Chazan|2019|p=169}}) сикләргә тырышҡан{{sfn|Stow|2006|p=94}}. 1271 йылдың 21 авгусында Филипптың ағаһы, Пуатье һәм Тулуза графы Альфонс, савонда балаһыҙ вафат була{{sfn|Biller|Bruschi|Sneddon|2011|p=42}}. Филипп Альфонс ерҙәрен мираҫ итеп ала һәм уларҙы король биләмәләре менән берләштерә. Был мираҫ Оерниҙың бер өлөшөн, һуңыраҡ герцернь һәм Ажене герцоглығын үҙ эсенә ала. Альфонстың теләктәренә ярашлы Филипп 1274 йылда Венессен графлығын атай Григорий X-ға бирә{{sfn|Sivery|2003|p=106}}. Бер нисә йылдан Һуң Король Эдуард I менән Амьен тыныслыҡ килешеүе (1279) Аженены инглиздәргә кире ҡайтара{{sfn|Sivery|2003|p=106}}. 1271 йылдың 19 сентябрендә Филипп тулуза сенешалына аҡһөйәктәрҙән һәм ҡала советтарынан тоғролоҡ анты яҙырға бойора{{sfn|Biller|Bruschi|Sneddon|2011|p=42}}. Киләһе йылда Роже-Бернар III, фуа графы, Тулуза графлығына баҫып инә{{sfn|Biller|Bruschi|Sneddon|2011|p=42}}, бер нисә король чиновнигын үлтерә һәм Сомбуй ҡалаһын баҫып ала{{sfn|Sibley|Sibley|2003|p=123}}. Филипптың король сенешалы Эсташ де бомарше, Филипп сигенергә бойорғанға тиклем, фуа графлығында контратакаға етәкселек итә{{sfn|Biller|Bruschi|Sneddon|2011|p=42}}. Филипп һәм уның армияһы Тулузаға 1272 йылдың 25 майында килә{{sfn|Biller|Bruschi|Sneddon|2011|p=42}}, ә 1 июндә Бульбоннала Был мәсьәләлә аралашсы булып сығыш яһарға маташҡан Яков I Арагонский менән осраша, әммә Был Роже-бернар тарафынан кире ҡағыла{{sfn|Sibley|Sibley|2003|p=123}}. Һуңынан Филипп Фуа графлығын бөлгөнлөккә төшөрөү һәм кешеһеҙләндереү кампанияһына тотона{{sfn|Biller|Bruschi|Sneddon|2011|pp=42&ndash;43}}. 5 июнгә Роже-бернар баш тарта, Каркассонда төрмәгә ябыла һәм сылбырлап бығаулана. Филипп уны бер йылға төрмәгә яба, әммә һуңынан иреккә сығара һәм ерҙәрен кире ҡайтара{{sfn|Sibley|Sibley|2003|p=6}}. == Наварра менән килешеү == Король Генрих I наваррский 1274 йылда вафат булғандан һуң Альфонсо X кастильский Генрихтың вариҫы Жаннанан Наварра тажын алырға маташа{{sfn|Woodacre|2013|p=28}}. Фердинанд де Ла Серда, Альфонсо X улының улы, армия менән Вианаға килә. Шул уҡ ваҡытта Альфонсо үҙенең Жәндәренең Береһе Менән Жаннаның никахына папа ризалығын ала{{sfn|Woodacre|2013|p=28}}. Генрихтың тол ҡатыны Бланш Артуа Ла Англиянан Һәм Арагондан Жаннаға ҡул һәм йөрәк тәҡдим итә{{sfn|Woodacre|2013|p=28}}. Баҫып ингән армия һәм сит ил тәҡдимдәре менән Осрашып, Бланш ярҙам һорап үҙенең ике туған Ағаһы Филиппҡа мөрәжәғәт итә{{sfn|Woodacre|2013|p=28}}. Филипп был территориаль отош тип һанай, Ә Жанна үҙенең короллеген һаҡлау өсөн хәрби ярҙам ала{{sfn|Woodacre|2013|p=29}}. 1275 Йылда Филипп менән Бланш араһында төҙөлгән орлеан килешеүе Филипптың улының (Людовик йәки Филип) Һәм Бланштың Ҡыҙы Жаннаның никахын күҙ уңында тота{{sfn|Woodacre|2013|p=29}}. Килешеүҙә Наварра Париждан тәғәйенләнгән губернаторҙар тарафынан идара ителәсәге күрһәтелә. 1276 йылдың майына француз губернаторҙары, йәш королеваға тоғролоҡ анты биреп, Бөтә Наварра буйлап йөрөй{{sfn|Woodacre|2013|p=30}}. Француз яҡлы килешеү һәм француз губернаторҙары менән ҡәнәғәт булмаған Наварра халҡы ике фетнәсе төркөм төҙөй: береһе-кастилия яҡлы, икенсеһе-арагон яҡлы{{sfn|Woodacre|2013|p=30}}. === Наваррҙар ихтилалы === 1276 йылдың сентябрендә Филипп, асыҡ ихтилал менән осрашып, Роберт II, Граф Артуаны, армия менән Памплонаға ебәрә{{sfn|Woodacre|2013|pp=30&ndash;31}}. Филипп беарнға 1276 йылдың ноябрендә икенсе армия менән килә, ул ваҡытта Роберт хәлде тынысландыра һәм наварр аҡһөйәктәренән һәм кастеляндарҙан тоғролоҡ анты ала{{sfn|Woodacre|2013|p=31}}. Ихтилал тиҙ баҫтырылһа ла, 1277 йылдың яҙында ғына кастилия һәм [[Арагон короллеге|Арагон короллектәре]] никахҡа инеү ниәтенән баш тарта{{sfn|Woodacre|2013|p=31}}. Филипп бөтә Наварраға килтерелгән зыян өсөн атай Николай III-нән рәсми шелтә ала{{sfn|Woodacre|2013|p=31}}. == Никах һәм балалар == 1262 йылдың 28 майында Филипп король Яков I Арагонскийҙың һәм уның икенсе ҡатыны Иоланда Венгерскаяның ҡыҙы Изабеллаға өйләнә{{sfn|Earenfight|2013|p=158}}. Уларҙың түбәндәге балалары тыуған: * Людовик (май 1264–1276) * [[Филипп IV]] (1268 – 29 ноябрь, 1314) * Роберт (1269–1271) * Карл Валуа (12 март, 1270 – 16 декабрь, 1325) * Үле тыуған (1271) Королева Изабелла үлгәндән һуң, ул 1274 йылдың 21 авгусында Мәрхүм Генрих III, Герцог Брабантскийҙың һәм Герцогиня Брабантская Аделаида Бургундскаяның ҡыҙы Марияға өйләнә{{sfn|Earenfight|2013|p=158}}. Уларҙың балалары: * Людовик (Май 1276 – 19 май, 1319) * Бланка (1278 – 19 март 1305) * Маргаретта, Англия королле (1282 – 14 февраль, 1318) == Иҫкәрмәләр == <references /> == Сығанактар == * {{Cite book |last=Alighieri |first=Dante |title=The Divine Comedy |publisher=Houghton Mifflin Company |year=1920 |translator-last=Norton |translator-first=Charles Eliot}} * {{Cite book |last=Aurell |first=Jaume |title=Medieval Self-Coronations: The History and Symbolism of a Ritual |publisher=Cambridge University Press |year=2020 |isbn=978-1-10884-024-8}} * {{Cite book |title=Inquisitors and Heretics in Thirteenth-Century Languedoc: Edition and Translation of Toulouse Inquisition Depositions, 1273–1282 |publisher=Brill |year=2011 |isbn=978-9-00418-810-5 |editor-last=Biller |editor-first=Peter |editor-last2=Bruschi |editor-first2=C. |editor-last3=Sneddon |editor-first3=S.}} * {{Cite book |last=Bradbury |first=Jim |title=The Capetians: Kings of France 987–1328 |publisher=Continuum |year=2007 |isbn=978-1-85285-528-4 |author-link=Jim Bradbury}} * {{Cite book |last=Brown |first=Elizabeth A. R. |title=The Monarchy of Capetian France and Royal Ceremonial |publisher=Variorum Reprints |year=1978 |isbn=978-0-86078-279-7}} * {{Cite book |last=Chaytor |first=H.J. |title=A History of Aragon and Catalonia |publisher=Methuen Publishing Ltd |year=1933 |isbn=978-0-59855-967-8}} * {{Cite book |title=Church, State, and Jew in the Middle Ages |publisher=Behrman House, Inc. |year=1980 |isbn=0-8744-1302-8 |editor-last=Chazan |editor-first=Robert}} * {{Cite book |last=Chazan |first=Robert |title=Medieval Jewry in Northern France: A Political and Social History |publisher=The Johns Hopkins University Press |year=2019 |isbn=978-1-42143-065-2}} * {{Cite book |last=Dunbabin |first=Jean |title=The French in the Kingdom of Sicily, 1266–1305 |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=978-0-52119-878-3}} * {{Cite book |last=Earenfight |first=Theresa |title=Queenship in Medieval Europe |publisher=Palgrave Macmillan |year=2013 |isbn=978-0-23027-645-1}} * {{Cite book |last=Evergates |first=Theodore |title=Aristocratic Women in Medieval France |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1999 |isbn=0-8122-3503-7 |editor-last=Evergates |editor-first=Theodore |chapter=Aristocratic Women in the County of Champagne}} * {{Cite book |last=Fawtier |first=Robert |title=Capetian Kings of France: Monarchy and Nation, 987–1328 |publisher=Macmillan |year=1989 |isbn=978-0-33308-721-3 |edition=17th}} * {{Cite book |last=Field |first=Sean L. |title=Courting Sanctity: Holy Women and the Capetians |publisher=Cornell University Press |year=2019 |isbn=978-1-50173-619-3}} * {{Cite book |last=Firnhaber-Baker |first=Justine |title=Violence and the State in Languedoc, 1250–1400 |publisher=Cambridge University Press |year=2014}} * {{Cite book |last=Giesey |first=Ralph E. |title=Rulership in France, 15th-17th Centuries |publisher=Ashgate |year=2004 |isbn=978-0-86078-920-8}} * {{Cite book |last=Gil |first=Christiane |title=Marguerite de Provence: épouse de Saint Louis |publisher=Pygmalion |year=2006 |isbn=978-2-75640-000-6 |language=French}} * {{Cite book |last=Hallam |first=Elizabeth M. |title=Capetian France: 987–1328 |publisher=Longman |year=1980 |isbn=978-0-58240-428-1}} * {{Cite book |last=Henneman |first=John Bell |title=Royal Taxation in Fourteenth-Century France: The Development of War Financing, 1322–1359 |publisher=Princeton University Press |year=1971 |isbn=0-6910-5188-7}} * {{Cite book |last=Jordan |first=William Chester |title=A Tale of Two Monasteries: Westminster and Saint-Denis in the Thirteenth Century |publisher=Princeton University Press |year=2009 |isbn=978-0-69113-901-2}} * {{Cite book |last=Le Goff |first=Jacques |title=[[Saint Louis (biography)|Saint Louis]] |publisher=University of Notre Dame Press |year=2009 |isbn=978-0-26803-381-1}} * {{Cite book |last=Lower |first=Michael |title=The Tunis Crusade of 1270: A Mediterranean History |publisher=Oxford University Press |year=2018 |isbn=978-0-19874-432-0}} * {{Cite book |title=Imagining the Past in France: History in Manuscript Painting, 1250–1500 |publisher=J. Paul Getty Museum |year=2010 |isbn=978-1-60606-028-5 |editor-last=Morrison |editor-first=Elizabeth |editor-last2=Hedeman |editor-first2=Anne Dawson}} * {{Cite book |author=Peter of Ickham |title=Le Livere de Reis de Brittanie E Le Livere de Reis de Engleterre |publisher=Cambridge University Press |year=1865 |isbn=978-1-35785-102-6 |editor-last=Glover |editor-first=John |series=Rolls Series |language=French |ol=20614714M |author-link=Peter of Ickham |orig-date={{Circa|1218-1237}}}} * {{Cite encyclopedia |year=2010 |title=Philip III |encyclopedia=The Dante Encyclopedia |publisher=Routledge |last=de Pontfarcy |first=Yolanda |editor-last=Lansing |editor-first=Richard |isbn=978-0-41587-611-7}} * {{Cite book |last=Prestwich |first=Michael |title=Plantagenet England 1225-1360 |publisher=Oxford University Press |year=2007 |isbn=978-0-19922-687-0}} * {{Cite book |last=Richard |first=Jean |title=Saint Louis: Crusader King of France |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |isbn=978-0-52138-156-7 |editor-last=Lloyd |editor-first=Simon |translator-last=Birrell |translator-first=Jean}} * {{Cite book |last=Runciman |first=Steven |title=The Sicilian Vespers: A History of the Mediterranean World in the Later Thirteenth Century |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |isbn=978-0-52143-774-5}} * {{Cite book |last=Riley-Smith |first=Jonathan |title=The Crusades: A History |publisher=Continuum |year=2005 |isbn=978-1-47251-351-9}} * {{Cite book |last=Sammartino |first=Peter |title=Sicily: An Informal History |last2=Roberts |first2=William |publisher=Cornwall Books |year=1992 |isbn=978-0-84534-877-2}} * {{Cite book |last=Sibley |first=W.A. |title=The Chronicle of William of Puylaurens: The Albigensian Crusade and Its Aftermath |last2=Sibley |first2=M.D. |publisher=The Boydell Press |year=2003 |isbn=0-8511-5925-7}} * {{Cite book |last=Sivery |first=Gerard |title=Philippe III Le Hardi |publisher=Fayard |year=2003 |isbn=2-2136-1486-5}} * {{Cite book |last=Stow |first=Kenneth |title=Jewish Dogs: An Image and Its Interpreters |publisher=Stanford University Press |year=2006 |isbn=978-0-80475-281-7}} * {{Cite book |last=Sumption |first=Jonathan |title=The Hundred Years War:Trial by Battle |publisher=Faber and Faber Limited |year=1990 |isbn=978-0-81221-655-4 |volume=I}} * {{Cite book |last=Tyerman |first=Christopher |title=The World of the Crusades |publisher=Yale University Press |year=2019 |isbn=978-0-30021-739-1}} * {{Cite book |last=Ward |first=Jennifer |title=Women in Medieval Europe 1200–1500 |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-13885-568-7 |edition=2nd}} * {{Cite book |last=Westerhof |first=Danielle |title=Death and the Noble Body in Medieval England |publisher=Boydell Press |year=2008 |isbn=978-1-84383-416-8}} * {{Cite book |last=Wood |first=Charles T. |title=The French Apanages and the Capetian Monarchy, 1224–1328 |publisher=Harvard University Press |year=1966 |isbn=978-0-67432-001-7}} * {{Cite book |last=Woodacre |first=Elena |title=The Queens Regnant of Navarre |publisher=Palgrave Macmillan |year=2013 |isbn=978-1-13733-914-0}} [[Категория:1 майҙа тыуғандар]] [[Категория:5 октябрҙә вафат булғандар]] hf68pxvfp5b3280um4iyzosurhsuuro 10 194703 1301292 1260202 2026-07-21T14:43:32Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Flag_of_the_First_Spanish_Republic.svg" рәсеме урынына [[Рәсем:Flag_of_Spain_(1873–1874).svg|Flag_of_Spain_(1873–1874).svg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: [[:c:COM: 1301292 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | alias = Испания | flag alias = Flag of Spain.svg | flag alias-1506 = Flag of New Spain.svg | flag alias-1701 = Bandera de España 1701-1748.svg | flag alias-1748 = Bandera de España 1748-1785.svg | flag alias-1785 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg | flag alias-1873 = Flag of Spain (1873–1874).svg | flag alias-1931 = Flag of the Second Spanish Republic.svg | flag alias-1938 = Flag of Spain under Franco 1938 1945.svg | flag alias-1945 = Flag of Spain 1945 1977.svg | flag alias-1977 = Flag of Spain (1977 - 1981).svg | flag alias-торговый = Flag of Spain (civil variant).svg | flag alias-Колумб = Flag of Christopher Columbus.svg | flag alias-колониальный = Flag of New Spain.svg | flag alias-торговый-колониальный = Burgundy merchant 1762.svg | flag alias-Кастилия-и-Леон = Bandera de la Corona de Castilla y Leon.svg | flag alias-торговый-1785 = BandMercante1785.svg | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1506 | var2 = 1701 | var3 = 1748 | var4 = 1785 | var5 = 1873 | var6 = 1931 | var7 = 1938 | var8 = 1945 | var9 = 1977 | var10 = торговый | var11 = Колумб | var12 = колониальный | var13 = торговый-колониальный | var14 = Кастилия-и-Леон | var15 = торговый-1785 </noinclude> | размер = {{{размер|}}} }} mczkfgdzf9s15fdagjnsxcoom8wf8ew 0 195070 1301269 1286434 2026-07-21T00:21:21Z ~2026-40668-77 48403 /* Йыйылма команда рекордсмендары */ 1301269 wikitext text/x-wiki {{Сборная страны по футболу | название = {{Флаг Аргентины}} Аргентина | логотип = Argentina national football team logo.svg | прозвище = ''Аҡлы-күктәр'' ({{lang-es|La Albiceleste}}) | конфедерация = [[КОНМЕБОЛ]] | федерация = [[Аргентина футбол ассоциацияһы]] | тренер = [[Скалони Лионель|Лионель Скалони]] | менеджер = | капитан = [[Месси Лионель|Лионель Месси]] | наибольшее кол-во игр = [[Месси Лионель|Лионель Месси]] (174)<ref name="StatRSSSF" /> | лучший бомбардир = [[Месси Лионель|Лионель Месси]] (104) | стадион = «[[Монументаль (стадион, Буэнос-Айрес)|Монументаль]]» | ФИФА max = 1 <small>(март 2007, октябрь 2007 — июнь 2008, июль-октябрь 2015, апрель 2016 — апрель 2017, апрель 2023 — {{н.в.}})</small> | ФИФА min = 24 <small>(август 1996)</small> | код ФИФА = ARG | первая игра = {{футбол|Уругвай}} 2:3 '''Аргентина''' {{Флаг Аргентины (1812—1985)}}<br>''([[Монтевидео]], [[Уругвай]]; 16 май 1901)''<ref>{{cite web |url=http://www.rsssf.com/tablesa/argurures.html |title=Argentina — Uruguay Matches 1902-2009 |author=Héctor Darío Pelayes |date=2010-09-24 |publisher=rsssf |accessdate=2013-02-13 |lang=en |archiveurl=https://www.webcitation.org/6ELj0rloz?url=http://www.rsssf.com/tablesa/argurures.html# |archivedate=2013-02-11 |deadlink=no }}</ref> | победа = {{Флаг Аргентины (1812—1985)}} '''Аргентина''' 12:0 {{Футбол|Эквадор|1900||R}}<br>''([[Монтевидео]], [[Уругвай]]; 22 ғинуар 1942)'' | поражение = * {{футбол|Чехословакия}} 6:1 '''Аргентина''' {{Флаг Аргентины (1812—1985)}}<br>''([[Хельсингборг]], [[Швеция]]; 15 июнь 1958)'' * {{футбол|Уругвай}} 5:0 '''Аргентина''' {{Флаг Аргентины (1812—1985)}}<br>''([[Гуаякиль]], [[Эквадор]]; 16 декабрь 1959)'' * {{Флаг Аргентины}} '''Аргентина''' 0:5 {{Футбол|Колумбия|||R}}<br>''([[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]]; 5 сентябрь 1993)'' * {{футбол|Боливия}} [[Футбольный матч Боливия — Аргентина (2009)|6:1]] '''Аргентина''' {{Флаг Аргентины}}<br>''([[Ла-Пас (Боливия)|Ла-Пас]], [[Боливия]]; 1 апрель 2009)'' * {{футбол|Испания}} 6:1 '''Аргентина''' {{Флаг Аргентины}}<br>''([[Мадрид]], [[Испания]]; 27 марта 2018)'' | чемпионат мира = [[Футбол буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаты]] | участий ЧМ = 17 | первый ЧМ = [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|1930]] | достижения ЧМ = [[Файл:Gold medal world centered.svg|16px]] Чемпион [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|1978]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|1986]] һәм [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2022|2022]] | региональный чемпионат = [[Футбол буйынса Америка Кубогы|Америка Кубогы]] | участий РЧ = 43 | первый РЧ = [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1916|1916]] | достижения РЧ = [[Файл:Gold medal southamerica.svg|16px]] Чемпион [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1921|1921]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1925|1925]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1927|1927]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1929|1929]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1937|1937]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1941|1941]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1945|1945]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1946|1946]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1947|1947]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1955|1955]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1957|1957]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1959 (Аргентина)|1959]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1991|1991]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1993|1993]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2021|2021]] <!-- ФОРМА -->| pattern_la1 = _arg22h | pattern_b1 = _arg22hca | pattern_ra1 = _arg22h | pattern_sh1 = _arg22h | pattern_so1 = _arg22h | leftarm1 = ffffff | body1 = ffffff | rightarm1 = ffffff | shorts1 = 000000 | socks1 = ffffff | pattern_la2 = _arg22a | pattern_b2 = _arg22aca | pattern_ra2 = _arg22a | pattern_sh2 = _arg22a | pattern_so2 = _arg22a | leftarm2 = 1D1F76 | body2 = 1D1F76 | rightarm2 = 1D1F76 | shorts2 = 1D1F76 | socks2 = 1D1F76 | медали = {{турнир|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаттары]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|Уругвай 1930]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|Аргентина 1978]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|Мексика 1986]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1990|Италия 1990]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|Бразилия 2014]]}} {{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2022|Катар 2022]]}} {{турнир|[[Футбол буйынса Америка Кубогы|Америка кубогы]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1916|Аргентина 1916]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1917|Уругвай 1917]]}} {{медаль|Бронза |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1919|Бразилия 1919]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1920|Чили 1920]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1921|Аргентина 1921]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1923|Бразилия 1923]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1924|Бразилия 1924]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1925|Аргентина 1925]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1926|Аргентина 1926]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1927|Аргентина 1927]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1929|Аргентина 1929]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1935|Аргентина 1935]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1937|Аргентина 1937]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1941|Аргентина 1941]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1942|Уругвай 1942]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1945|Чили 1945]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1946|Аргентина 1946]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1947|Аргентина 1947]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1955|Перу 1955]]}} {{медаль|Бронза |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1956|Перу 1956]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1957|Перу 1957]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1959 (Аргентина)|Аргентина 1959]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1959 (Эквадор)|Эквадор 1959]]}} {{медаль|Бронза |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1963|Эквадор 1963]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1967|Эквадор 1967]]}} {{медаль|Бронза |[[Футбол буйынса Америка Кубогы 1989|Бразилия 1989]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Америка Кубогы 1991|Чили 1991]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Америка Кубогы 1993|Эквадор 1993]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 2004|Перу 2004]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 2007|Венесуэла 2007]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 2015|Чили 2015]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 2016|АҠШ 2016]]}} {{медаль|Бронза |[[Футбол буйынса Америка Кубогы 2019|Бразилия 2019]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Америка Кубогы 2021|Бразилия 2021]]}} {{турнир|[[Конфедерациялар Кубогы|Кубки конфедераций]]}} {{медаль|Алтын |[[Короля Фахд Кубогы 1992|Сәғүд Ғәрәбстаны 1992]]}} {{медаль|Көмөш|[[Короля Фахд Кубогы 1995|Сәғүд Ғәрәбстаны 1995]]}} {{медаль|Көмөш|[[Конфедерациялар Кубогы 2005|Германия 2005]]}} {{турнир|[[Йәйге Олимпия уйындары|Олимпия уйындары]]}} {{медаль|Көмөш|[[Йәйге Олимпия уйындары футбол 1928|Амстердам 1928]]}} {{медаль|Көмөш|[[Йәйге Олимпия уйындары футбол 1996|Атланта 1996]]}} {{медаль|Алтын|[[Йәйге Олимпия уйындары футбол 2004|Афина 2004]]}} {{медаль|Алтын|[[Йәйге Олимпия уйындары футбол 2008|Пекин 2008]]}} {{турнир|[[Финалиссима]]}} {{медаль|Алтын|[[КОНМЕБОЛ–УЕФА|Аргентина чемпиондарыКубогы 1993]]}} {{медаль|Алтын|[[Финалиссима 2022|Англия 2022]]}} }} '''Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы''' ({{lang-es|Selección de fútbol de Argentina}}) — халыҡ-ара [[футбол]] матчтарында һәм турнирҙарҙа [[Аргентина]] исеменән сығыш яһай. Етәксе органы — Аргентина футбол ассоциацияһы. Ассоциация 1912 йылдан ФИФА ағзаһы һәм 1916 йылдан КОНМЕБОЛ ағзаһы булып тора. Ғәмәлдәге донъя чемпионы. Аргентина йыйылма командаһы донъяның иң титуллы футбол командаларының береһе булып тора: аргентиналылар [[футбол буйынса донъя чемпионаты]]нда өс тапҡыр (1978, 1986 һәм 2022 йылдарҙа) һәм 15 тапҡыр Америка Кубогында еңә. Аргентина [[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]], [[Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы|Уругвай]], [[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]] һәм [[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]] йыйылма командалары менән үҙ-ара һәр саҡ ярышыуы менән билдәле. [[Месси Лионель|Лионель Месси]] йыйылма команда өсөн иң күп уйын үткәрә (174 матч) һәм иң яҡшы бомбардиры — (102 гол)<ref name="StatRSSSF">{{cite web |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/arg-recintlp.html |title=Argentina — Record International Players |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|RSSSF]] |accessdate=2016-11-16 |lang=en |archive-date=2010-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100113172740/http://rsssf.com/miscellaneous/arg-recintlp.html |deadlink=no }}</ref>. Йыйылма команда ФИФА рейтингында 2023 йылдың 6 апреленә ҡарата беренсе урында тора<ref>[https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/men?dateId=id14177]</ref>. 2011 йылдан йыйылма команда капитаны — һөжүм итеүсе Лионель Месси<ref name="eurosportru">{{cite web |url=http://www.eurosport.ru/football/world-cup/2014/story_sto2924725.shtml |title=Лионель Месси станет новым капитаном сборной Аргентины |publisher=«[[Евроспорт]]» |accessdate=2011-08-28 |archive-date=2014-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222064621/http://www.eurosport.ru/football/world-cup/2014/story_sto2924725.shtml |deadlink=no }}</ref>. == Тарихы == [[Файл:Argentina 1902.jpg|мини|210px|1902 йылдың 20 июле. Аргентина йыйылма командаһы уйынсылары беренсе рәсми матч алдынан]] [[Файл:Seleccion argentina 1964.jpg|мини|210px|Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы (1964)]] Тәүге уйынын Аргентина Уругвайға ҡаршы 1901 йылдың 16 майында үткәрә һәм уларҙы 3-2 иҫәбе менән еңә. Икенсе фараз буйынса, матч 1902 йылдың 20 июлендә үтә һәм уйын аргентиналылар файҙаһына 6:0 иҫәбе менән тамамлана. 1928 йылға тиклем Аргентина йыйылма командаһы Көньяҡ Америка сиктәрендә генә уйнай. Үҙ континентынан ситтә тәүге уйынын Лиссабонда [[Футбол буйынса Португалия йыйылма командаһы|Португалия]] командаһы менән үткәрә (0:0). == Америка Кубогы == Аргентина Америка Кубогында 46 турнирҙың 42-һендә ҡатнаша. 1939 йылда [[Перу]]ҙа, 1949 йылда [[Бразилия]]ла, 1953 йылда Перуҙа һәм 2001 йылда [[Колумбия]]ла ҡатнашмай. Аргентина яулаған титулдар һаны буйынса Уругвай йыйылма командаһы менән бергә беренсе урынды биләй (15-әр титул). Ул уйнаған 195 матчтың 122-һендә еңә, 33-ндә еңелә һәм 40 уйында тигеҙ иҫәпкә уйнай. {| class="standard" style="text-align:center;"; !width="100"|Йыл !width="100"|Раунд !width="80"|Урын !width="60"|{{comment|И|Уйындар}} !width="60"|{{comment|В|Еңеүҙәр}} !width="60"|{{comment|Н|Тигеҙ иҫәп}}* !width="60"|{{comment|П|Еңелеүҙәр}} !width="60"|{{comment|МЗ|Индерелгән туп}} !width="60"|{{comment|МП|Үткәрелгән туп}} |- style="background:silver;"; |style="border:3px solid red"|{{флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1916|1916]]|| rowspan="2" |Финалсы|| rowspan="2" |'''2'''||3||1||2||0||7||2 |- style="background:silver;"; |{{флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1917|1917]]||3||2||0||1||5||3 |- style="background:#c96;" | {{флаг Бразилии (1889—1960)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1919|1919]]||3-сө урын||'''3'''||3||1||0||2||7||7 |- style="background:silver;"; |{{флаг Чили}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1920|1920]]||Финалсы||'''2'''||3||1||2||0||4||2 |- style="background:gold;"; |style="border:3px solid red"|{{флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1921|1921]]||Чемпион||'''1'''||3||3||0||0||5||0 |- |{{флаг Бразилии (1889—1960)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1922|1922]]||4-се урын||'''4'''||4||2||0||2||6||3 |- style="background:silver;"; |{{флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1923|1923]]|| rowspan="2" |Финалсыт|| rowspan="2" |'''2'''||3||2||0||1||6||6 |- style="background:silver;"; |{{флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1924|1924]]||3||1||2||0||2||0 |- style="background:gold;"; |style="border:3px solid red"|{{флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1925|1925]]||Чемпион||'''1'''||4||3||1||0||11||4 |- style="background:silver;"; |{{флаг Чили}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1926|1926]]||Финалсы||'''2'''||4||2||1||1||14||3 |- style="background:gold;"; |{{флаг Перу (1825—1950)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1927|1927]]|| rowspan="2" |Чемпион|| rowspan="2" |'''1'''||3||3||0||0||15||4 |- style="background:gold;"; |style="border:3px solid red"|{{флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1929|1929]]||3||3||0||0||9||1 |- style="background:silver;"; |{{флаг Перу (1825—1950)}} [[Чемпионат Южной Америки по футболу 1935|1935]]||Финалсы||'''2'''||3||2||0||1||8||5 |- style="background:gold;"; |style="border:3px solid red"|{{флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1937|1937]]||Чемпион||'''1'''||6||5||0||1||14||5 |- |{{флаг Перу (1825—1950)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1939|1939]]||colspan="8"|''Ҡатнашмай'' |- style="background:gold;"; |{{флаг Чили}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1941|1941]]||Чемпион||'''1'''||4||4||0||0||10||2 |- style="background:silver;"; |{{флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1942|1942]]||Финалсы||'''2'''||6||4||1||1||21||6 |- style="background:gold;"; |{{флаг Чили}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1945|1945]]|| rowspan="3" |Чемпион|| rowspan="3" |'''1'''||6||5||1||0||22||5 |- style="background:gold;"; |style="border:3px solid red"|{{флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1946|1946]]||5||5||0||0||17||3 |- style="background:gold;"; |{{флаг Эквадора (1900—2009)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1947|1947]]||7||6||1||0||28||4 |- | {{флаг Бразилии (1889—1960)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1949|1949]]||colspan="8" rowspan="2"|''Ҡатнашмай'' |- |{{флаг Перу}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1953|1953]] |- style="background:gold;"; |{{флаг Чили}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1955|1955]]||Чемпион|||'''1'''||5||4||1||0||18||6 |- style="background:#cfaa88;" |{{флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1956|1956]]||3-сө урын||'''3'''||5||3||0||2||5||3 |- style="background:gold;"; |{{флаг Перу}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1957|1957]]|| rowspan="2" |Чемпион|| rowspan="2" |'''1'''||6||5||0||1||25||6 |- style="background:gold;"; |style="border:3px solid red"|{{флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1959 (Аргентина)|1959]]||6||5||1||0||19||5 |- style="background:silver;"; |{{флаг Эквадора (1900—2009)}} [[Чемпионат Южной Америки по футболу 1959 (Эквадор)|1959]]||Финалсы||'''2'''||4||2||1||1||9||9 |- style="background:#cfaa88;" | {{флаг Боливии}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1963|1963]]||3-сө урын||'''3'''||6||3||1||2||15||10 |- style="background:silver;"; |{{флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты1967|1967]]||Финалсы||'''2'''||5||4||0||1||12||3 |- |{{Флаг Союза южноамериканских наций}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1975|1975]]|| rowspan="3" |Төркөм этабы||'''5'''||4||2||0||2||17||4 |- |{{Флаг Союза южноамериканских наций}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1979|1979]]||'''8'''||4||1||1||2||7||6 |- |{{Флаг Союза южноамериканских наций}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1983|1983]]||'''6'''||4||1||3||0||5||4 |- |style="border:3px solid red"|{{флаг Аргентины}} [[Кубок Америки по футболу 1987|1987]]||4-се урын||'''4'''||4||1||1||2||5||4 |- style="background:#cfaa88;" |{{флаг Бразилии (1968—1992)}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1989|1989]]||3-сө урын||'''3'''||7||2||3||2||2||4 |- style="background:gold;"; |{{флаг Чили}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1991|1991]]|| rowspan="2" |Чемпион|| rowspan="2" |'''1'''||7||6||1||0||16||6 |- style="background:gold;"; |{{флаг Эквадора (1900—2009)}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1993|1993]]||6||2||4||0||6||4 |- |{{флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1995|1995]]|| rowspan="3" |Сирекфинал||'''5'''||4||2||1||1||8||6 |- |{{флаг Боливии}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1997|1997]]||'''6'''||4||1||2||1||4||3 |- |{{флаг Парагвая (1990—2013)}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1999|1999]]||'''8'''||4||2||0||2||6||6 |- |{{флаг Колумбии}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2001|2001]]||colspan="8"|''Ҡатнашмай'' |- style="background:silver;"; |{{флаг Перу}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2004|2004]]|| rowspan="2" |Финалсы|| rowspan="2" |'''2'''||6||4||1||1||16||6 |- style="background:silver;"; |{{флаг Венесуэлы}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2007|2007]]||6||5||0||1||16||6 |- |style="border:3px solid red"|{{флаг Аргентины}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2011|2011]]||Сирекфинал||7||4||1||3||0||5||2 |- style="background:silver;"; |{{флаг Чили}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2015|2015]]|| rowspan="2" |Финалсы|| rowspan="2" |'''2'''||6||3||3||0||10||3 |- style="background:silver;"; |{{флаг США}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2016|2016]]||6||5||1||0||18||2 |- style="background:#cfaa88;" |{{флаг Бразилии}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2019|2019]]||3-е место||'''3'''||6||3||1||2||7||6 |-style="background:gold"; |{{флаг Бразилии}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2021|2021]]||Чемпион||'''1'''||7||5||2||0||11||2 |- |{{флаг Эквадора}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2024|2024]] |- |'''Бөтәһе'''||43/47||'''15 титул'''||195||122||40||33||462||179 |} <small>* Тигеҙ иҫәпкә шулай уҡ пенальти серияһы менән тамамланған плей-офф матчтары ла инә.</small> == Донъя чемпионаты == Аргентина йыйылма командаһы донъя чемпионатының финал этабында 18 тапҡыр ҡатнаша. {| class="standard" style="text-align:center;"; !width="100"|Йыл !width="100"|Раунд !width="80"|Урын !width="60"|{{comment|У|Уйындар}} !width="60"|{{comment|Е-ү|Еңеүҙәр}} !width="60"|{{comment|Ти|Тигеҙ иҫәп}}* !width="60"|{{comment|Е-леү|Еңелеү}} !width="60"|{{comment|Ит|Индергән туптар}} !width="60"|{{comment|Үт|Үткәргән туптар}} |- style="background:silver;"; |{{Флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|1930]]||Финалсы||'''2'''||5||4||0||1||18||9 |- |{{Флаг Италии (1861—1946)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1934|1934]]||1/8 финал||'''9'''||1||0||0||1||2||3 |- |{{Флаг Франции (1794—1958)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1938|1938]]||colspan="8" rowspan="3"|''Ҡатнашмай'' |- |{{Флаг Бразилии (1889—1960)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1950|1950]] |- |{{Флаг Швейцарии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1954|1954]] |- |{{Флаг Швеции}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1958|1958]]|| rowspan="2" |Төркөм этабы||'''13'''||3||1||0||2||5||10 |- |{{Флаг Чили}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1962|1962]]||'''10'''||3||1||1||1||2||3 |- |{{Флаг Англии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1966|1966]]||Сирекфинал||'''5'''||4||2||1||1||4||2 |- |{{Флаг Мексики}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1970|1970]]||colspan="8"|''Квалификациянан үтмәй'' |- |{{Флаг Германии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1974|1974]]||Икенсе раунд||'''8'''||6||1||2||3||9||12 |- style="background:gold;"; |style="border:3px solid red"|{{Флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|1978]]||'''Чемпион'''||'''1'''||7||5||1||1||15||4 |- |{{Флаг Испании}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1982|1982]]||Икенсе раунд||'''11'''||5||2||0||3||8||7 |- style="background:gold;"; |{{Флаг Мексики}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|1986]]||'''Чемпион'''||'''1'''||7||6||1||0||14||5 |- style="background:silver;"; |{{Флаг Италии (1946—2003)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1990|1990]]||Финалсы||'''2'''||7||2||3||2||5||4 |- |{{Флаг США}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1994|1994]]||1/8 финал||'''10'''||4||2||0||2||8||6 |- |{{Флаг Франции (1976—2020)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]]|Сирекфинал||'''6'''||5||3||1||1||10||4 |- |{{Флаг|Республика Корея}}{{Флаг Японии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]]||Төркөм этабы||'''18'''||3||1||1||1||2||2 |- |{{Флаг|Германия}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]]|| rowspan="2" |Сирекфинал||'''6'''||5||3||2||0||11||3 |- |{{Флаг|ЮАР}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]]||'''5'''||5||4||0||1||10||6 |- style="background:silver;"; |{{Флаг|Бразилия}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]]||Финалсы||'''2'''||7||5||1||1||8||4 |- |{{флаг|Россия}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018|2018]]||1/8 финал||'''16'''||4||1||1||2||6||9 |- style="background:gold;"; |{{флаг|Катар}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2022|2022]]||'''Чемпион'''||'''1'''||7||4||2||1||15||8 |- |'''Бөтәһе'''||18/22||'''3 титул'''||86||46||16||24||147||99 |} <small>* Тигеҙ иҫәпкә шулай уҡ пенальти серияһы менән тамамланған плей-офф матчтары ла инә.</small> == Йыйылма составы == Баш тренер Лионель Скалони 2026 йылда футбол буйынса донъя чемпионатының һайлап алыу уйындарында Колумбияға (2023 йылдың 17 ноябре) һәм Бразилияға (2023 йылдың 22 ноябре) ҡаршы уйындарҙа ҡатнашыу өсөн йыйылма командаға түбәндәге уйынсыларҙы саҡыра. : ''уйындар һәм голдар 2023 йылдың 18 октябренә ҡарата бирелә:'' {| class="wikitable" style="text-align:left; font-size:100%; width:100%;" cellspacing="0" cellpadding="2" border="0" |- style="background:#8b0000;" !№ !Позиция !Уйынсы !Тыуған көнө / йәше !Матчтар !Голдар !Клуб |- {{тсс г игрок|номер=|позиция=вр|имя=[[Мартинес Эмилиано|Эмилиано Мартинес]]|возраст={{родился|2|9|1992|1}}|игры=34|голы=0|клуб=[[Астон Вилла]]|флаг=Англии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=вр|имя=[[Армани Франко|Франко Армани]]|возраст={{родился|16|10|1986|1}}|игры=19|голы=0|клуб=[[Ривер Плейт]]|флаг=Аргентины}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=вр|имя=[[Муссо Хуан|Хуан Муссо]]|возраст={{родился|6|5|1994|1}}|игры=2|голы=0|клуб=[[Аталанта (футбол клубы)|Аталанта]]|флаг=Италии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=вр|имя=[[Бенитес Вальтер Даниэль|Вальтер Бенитес]]|возраст={{родился|19|1|1993|1}}|игры=0|голы=0|клуб=[[ПСВ (футбольный клуб)|ПСВ]]|флаг=Нидерландов}} <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=вр|имя=[[Рульи Херонимо|Херонимо Рульи]]|возраст={{родился|20|5|1992|1}}|игры=4|голы=0|клуб=[[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]]|флаг=Нидерландов}}--> |- ! colspan="7" style="background:#6ab5ff; text-align:left;" | |- {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Отаменди Николас|Николас Отаменди]]|возраст={{родился|12|2|1988|1}}|игры=107|голы=5|клуб=[[Бенфика (футбол клубы, Лиссабон)|Бенфика]]|флаг=Португалии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Тальяфико Николас|Николас Тальяфико]]|возраст={{родился|31|8|1992|1}}|игры=53|голы=1|клуб=[[Олимпик Лион]]|флаг=Франции}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Песселья Херман|Херман Песселья]]|возраст={{родился|27|6|1991|1}}|игры=39|голы=3|клуб=[[Реал Бетис]]|флаг=Испании}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Молина Науэль|Науэль Молина]]|возраст={{родился|6|4|1998|1}}|игры=33|голы=1|клуб=[[Атлетико Мадрид]]|флаг=Испании}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Ромеро Кристиан|Кристиан Ромеро]]|возраст={{родился|27|4|1998|1}}|игры=26|голы=2|клуб=[[Тоттенхэм Хотспур]]|флаг=Англии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Монтиэль Гонсало|Гонсало Монтиэль]]|возраст={{родился|1|1|1997|1}}|игры=24|голы=1|клуб=[[Ноттингем Форест]]|флаг=Англии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Мартинес Куарта Лукас|Лукас Мартинес Куарта]]|возраст={{родился|10|5|1996|1}}|игры=12|голы=0|клуб=[[Фиорентина]]|флаг=Италии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Ортега Франсиско|Франсиско Ортега]]|возраст={{родился|19|3|1999|1}}|игры=0|голы=0|клуб=[[Олимпиакос (футбол клубы, Пирей)|Олимпиакос (Пирей)]]|флаг=Греции}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Маффео Пабло|Пабло Маффео]]|возраст={{родился|12|7|1997|1}}|игры=0|голы=0|клуб=[[Жирона (футбол клубы)|Жирона]]|флаг=Испании}} <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Медина Факундо|Факундо Медина]]|возраст={{родился|28|5|1999|1}}|игры=3|голы=0|клуб=[[Ланс (футбол клубы)|Ланс]]|флаг=Франции}}--> <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Балерди Леонардо|Леонардо Балерди]]|возраст={{родился|26|1|1999|1}}|игры=2|голы=0|клуб=[[Олимпик Марсель]]|флаг=Франции}}--> <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Мартинес Лисандро|Лисандро Мартинес]]|возраст={{родился|18|1|1998|1}}|игры=16|голы=0|клуб=[[Манчестер Юнайтед]]|флаг=Англии}}--> <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Фойт Хуан|Хуан Фойт]]|возраст={{родился|12|1|1998|1}}|игры=18|голы=0|клуб=[[Вильярреал (футбол клубы)|Вильярреал]]|флаг=Испании}}--> |- ! colspan="7" style="background:#6ab5ff; text-align:left;" | |- {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Де Пауль Родриго|Родриго Де Пауль]]|возраст={{родился|24|5|1994|1}}|игры=58|голы=2|клуб=[[Атлетико Мадрид]]|флаг=Испании}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Паредес Леандро|Леандро Паредес]]|возраст={{родился|29|6|1994|1}}|игры=57|голы=5|клуб=[[Рома (футбол клубы)|Рома]]|флаг=Италии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Акунья Маркос|Маркос Акунья]]|возраст={{родился|28|10|1991|1}}|игры=54|голы=0|клуб=[[Севилья (футбол клубы)|Севилья]]|флаг=Испании}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Ло Чельсо Джовани|Джовани Ло Чельсо]]|возраст={{родился|9|4|1996|1}}|игры=46|голы=2|клуб=[[Тоттенхэм Хотспур]]|флаг=Англии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Родригес Гидо|Гидо Родригес]]|возраст={{родился|12|4|1994|1}}|игры=29|голы=1|клуб=[[Реал Бетис]]|флаг=Испании}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Паласиос Эсекиэль|Эсекиэль Паласиос]]|возраст={{родился|5|10|1998|1}}|игры=27|голы=0|клуб=[[Байер 04 (футбол клубы)|Байер 04 Леверкузен]]|флаг=Германии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Макаллистер Алексис|Алексис Макаллистер]]|возраст={{родился|24|12|1998|1}}|игры=21|голы=1|клуб=[[Ливерпуль (футбольный клуб)|Ливерпуль]]|флаг=Англии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Фернандес, Энцо|Энцо Фернандес]]|возраст={{родился|17|1|2001|1}}|игры=17|голы=3|клуб=[[Челси (футбол клубы)|Челси]]|флаг=Англии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Окампос Лукас|Лукас Окампос]]|возраст={{родился|11|7|1994|1}}|игры=12|голы=2|клуб=[[Севилья (футбольный клуб)|Севилья]]|флаг=Испании}} <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Альмада Тьяго|Тьяго Альмада]]|возраст={{родился|24|4|2001|1}}|игры=4|голы=1|клуб=[[Атланта Юнайтед]]|флаг=США}}--> <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Буонанотте Факундо|Факундо Буонанотте]]|возраст={{родился|23|12|2004|1}}|игры=1|голы=0|клуб=[[Брайтон энд Хоув Альбион]]|флаг=Англии}}--> |- ! colspan="7" style="background:#6ab5ff; text-align:left;" | |- {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Месси Лионель|Лионель Месси]] {{капитан спорт}}|возраст={{родился|24|6|1987|1}}|игры=178|голы=106|клуб=[[Интер Майами]]|флаг=США}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Ди Мария Анхель|Анхель Ди Мария]]|возраст={{родился|14|2|1988|1}}|игры=134|голы=29|клуб=[[Бенфика (футбол клубы, Лиссабон)|Бенфика]]|флаг=Португалии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Мартинес Лаутаро|Лаутаро Мартинес]]|возраст={{родился|22|8|1997|1}}|игры=52|голы=21|клуб=[[Интернационале]]|флаг=Италии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Дибала Пауло|Пауло Дибала]]|возраст={{родился|15|11|1993|1}}|игры=38|голы=3|клуб=[[Рома (футбол клубы)|Рома]]|флаг=Италии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Гонсалес Николас (футболсы)|Николас Гонсалес]]|возраст={{родился|6|4|1998|1}}|игры=28|голы=5|клуб=[[Фиорентина]]|флаг=Италии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Альварес Хулиан|Хулиан Альварес]]|возраст={{родился|31|1|2000|1}}|игры=26|голы=7|клуб=[[Манчестер Сити]]|флаг=Англии}} <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Гарначо Алехандро|Алехандро Гарначо]]|возраст={{родился|1|7|2004|1}}|игры=3|голы=0|клуб=[[Манчестер Юнайтед]]|флаг=Англии}}--> <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Бельтран Лукас|Лукас Бельтран]]|возраст={{родился|29|3|2001|1}}|игры=0|голы=0|клуб=[[Фиорентина]]|флаг=Италии}}--> <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Корреа Анхель|Анхель Корреа]]|возраст={{родился|9|3|1995|1}}|игры=24|голы=3|клуб=[[Атлетико Мадрид]]|флаг=Испании}}--> <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Симеоне Джованни|Джованни Симеоне]]|возраст={{родился|5|7|1995|1}}|игры=6|голы=1|клуб=[[Наполи]]|флаг=Италии}}--> <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Корреа Хоакин|Хоакин Корреа]]|возраст={{родился|13|8|1994|1}}|игры=19|голы=4|клуб=[[Интернационале]]|флаг=Италии}}--> |} == Йыйылма команда рекордсмендары == {{обновлено|2023-03-29}} [[Файл:Rus-Arg 2017 (16).jpg|190px|мини|[[Месси Лионель|Лионель Месси]] — Аргентина йыйылма командаһы тарихында уйналған матчтар һаны буйынса рекордсмен һәм иң яҡшы бомбардир]] === Матчтарҙа иң күп уйнаусылар === Йыйылма команданың ғәмәлдәге уйынсылары '''ҡалын''' менән билдәләнә. ''Курсив'' менән — йыйылма команданан китергә уйлаған, әммә клуб кимәлендә уйнауын дауам иткән уйынсылар. {| class="standard mw-datatable" style="text-align:center;"; |- !Позиция!!Уйынсы!!Осор!!Голдар!!Уйындар |- |1||align="left"|'''[[Месси Лионель|Лионель Месси]]'''||2005—2026||'''174'''||102 |- |2||align="left"|[[Маскерано Хавьер|Хавьер Маскерано]]||2003—2018||'''147'''||3 |- |3||align="left"|[[Санетти Хавьер|Хавьер Санетти]]||1994—2011||'''143'''||4 |- |4||align="left"|'''[[Ди Мария Анхель|Анхель Ди Мария]]'''||2008—2026||'''131'''||29 |- |5|| align="left" |[[Айяла Роберто|Роберто Айяла]]||1994—2007||'''114'''||7 |- |6|| align="left" |[[Симеоне Диего|Диего Симеоне]]||1988—2002||'''104'''||11 |- |7||align="left"|[[Агуэро Серхио|Серхио Агуэро]]||2006—2021||'''101'''||42 |- |8||align="left"|'''[[Отаменди Николас|Николас Отаменди]]'''||2008—2026||'''101'''||4 |- |9||align="left"|[[Руджери Оскар|Оскар Руджери]]||1983—1994||'''97'''||7 |- |10||align="left"|''[[Ромеро Серхио|Серхио Ромеро]]''||2009—2018||'''96'''||0 |} === Иң яҡшы бомбардирҙар === Йыйылма команданың ғәмәлдәге уйынсылары '''ҡалын''' менән билдәләнә. ''Курсив менән'' — йыйылма команданан китергә уйлаған, әммә клуб кимәлендә уйнауын дауам иткән уйынсылар. {| class="standard mw-datatable" style="text-align:center;"; |- !Позиция!!Уйынсы!!Осор!!Голдар!!Уйындар |- |1||align="left"|'''[[Месси Лионель|Лионель Месси]]'''||2005—2026||'''102'''||174 |- |2||align="left"|[[Батистута Габриэль|Габриэль Батистута]]||1991—2002||'''54'''||77 |- |3||align="left"|[[Агуэро Серхио|Серхио Агуэро]]||2006—2021||'''41'''||101 |- |4||align="left"|[[Креспо Эрнан|Эрнан Креспо]]||1995—2007||'''35'''||64 |- |5||align="left"|[[Марадона Диего Армандо|Диего Марадона]]||1977—1994||'''34'''||91 |- |6||align="left"|[[Игуаин Гонсало|Гонсало Игуаин]]||2009—2018||'''31'''||75 |- |7||align="left" |'''[[Ди Мария Анхель|Анхель Ди Мария]]'''||2008—2026||'''29'''||131 |- |8|| align="left" |[[Артиме Луис|Луис Артиме]]||1961—1967||'''24'''||25 |- | rowspan="2" |9—10|| align="left" |[[Луке Леопольдо|Леопольдо Луке]]||1975—1981||'''22'''||45 |- |align="left"|[[Пассарелла Даниэль Альберто|Даниэль Пассарелла]]||1976—1986||'''22'''||70 |} == Формаһы == === Өйҙәге уйындарҙа === {| |{{Футбольная форма|pattern_b=_river_camisa_1901|leftarm=ffffff|body=ffffff|rightarm=ffffff|shorts=ffffff|socks=000000|название=1901 — 1908}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_white_stripes|pattern_b=_3stripesonwhite|pattern_ra=_white_stripes|leftarm=0099ff|body=0099ff|rightarm=0099ff|shorts=000000|socks=707070|название=1908 — 1974}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_white_stripes|pattern_b=_3stripesonwhite|pattern_ra=_white_stripes|leftarm=0099ff|body=0099ff|rightarm=0099ff|shorts=666666|socks=000000|название=1930}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_white_stripes|pattern_b=_3stripesonwhite|pattern_ra=_white_stripes|leftarm=0099ff|body=0099ff|rightarm=0099ff|shorts=000000|socks=ffffff|название=1975}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_white_stripes|pattern_b=_3stripesonwhite|pattern_ra=_white_stripes|pattern_sh=_adidaswhite|pattern_so=_color_3_stripes_sky_blue|leftarm=75aadb|body=75aadb|rightarm=75aadb|shorts=000000|socks=FFFFFF|название=1978}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_argentina1986|pattern_b=_argentina1986|pattern_ra=_argentina1986|pattern_sh=_argentina1986|pattern_so=_argentina1986|leftarm=9FCFFF|body=9FCFFF|rightarm=9FCFFF|shorts=000000|socks=FFFFFF|название=1986}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_argentina1992|pattern_b=_argentina1992|pattern_ra=_argentina1992|pattern_sh=_adidas arg1990|pattern_so=_argentina1992|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|название=1990}} |{{Football kit|pattern_la=_argentina1992|pattern_b=_argentina1995|pattern_ra=_argentina1992|pattern_sh=_arg_94_home|pattern_so=_adidas_thick_stripes_sky_blue|leftarm=FFFFFF|body=75aadb|rightarm=FFFFFF|shorts=000000|socks=FFFFFF|название=1994}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg98h|pattern_b=_arg98|pattern_ra=_arg98h|pattern_sh=_arg98h|pattern_so=_arg98h|leftarm=42A0FF|body=FFFFFF|rightarm=42A0FF|shorts=000000|socks=FFFFFF|название=1998}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_Arg99h|pattern_b=_Arg99h|pattern_ra=_Arg99h|pattern_sh=_Arg99h|pattern_so=_Arg99h|leftarm=9fcfff|body=9fcfff|rightarm=9fcfff|shorts=80BFFF|socks=FFFFFF|название=1999}} |- |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg00h|pattern_b=_arg00h|pattern_ra=_arg00h|pattern_sh=_arg00h|pattern_so=_arg00h|leftarm=9fcfff|body=9fcfff|rightarm=9fcfff|shorts=80BFFF|socks=FFFFFF|название=2000}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_shoulder_stripes_black_stripes_half|pattern_b=_arg02h|pattern_ra=_shoulder_stripes_black_stripes_half|pattern_sh=_adidaswhite|pattern_so=_color_3_stripes_black|leftarm=9fcfff|body=9fcfff|rightarm=9fcfff|shorts=000000|socks=FFFFFF|название=2002}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg04h|pattern_b=_arg04h|pattern_ra=_arg04h|pattern_sh=_arg04h|pattern_so=_arg04h|leftarm=9fcfff|body=9fcfff|rightarm=9fcfff|shorts=000000|socks=FFFFFF|название=2004}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_colorunderwhite|pattern_b=_arg06h|pattern_ra=_colorunderwhite|pattern_sh=_arg06h|pattern_so=_arg11h|leftarm=75AADB|body=FFFFFF|rightarm=75AADB|shorts=000000|socks=FFFFFF|название=2006}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg08h|pattern_b=_arg08h|pattern_ra=_arg08h|pattern_sh=_adidaswhite|pattern_so=_color_3_stripes_black|leftarm=75AADB|body=75AADB|rightarm=75AADB|shorts=000000|socks=ffffff|название=2008}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg10h|pattern_b=_arg10h|pattern_ra=_arg10h|pattern_sh=_arg10h|pattern_so=_color_3_stripes_black|leftarm=75AADB|body=00AADB|rightarm=75AADB|shorts=000000|socks=ffffff|название=2010}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg11h|pattern_b=_arg11h|pattern_ra=_arg11h|pattern_sh=_arg11h|pattern_so=_arg11h|leftarm=00AADB|body=00AADB|rightarm=00AADB|shorts=000000|socks=ffffff|название=2011}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg13h|pattern_b=_arg2014h|pattern_ra=_arg13h|pattern_sh=_arg13h|pattern_so=_arg13h|leftarm=ffffff|body=ffffff|rightarm=ffffff|shorts=ffffff|socks=ffffff|название=2014}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg15h|pattern_b=_argentina15h|pattern_ra=_arg15h|pattern_sh=_arg15h|pattern_so=_arg15h|leftarm=ffffff|body=ffffff|rightarm=ffffff|shorts=000000|socks=ffffff|название=2015}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg16h|pattern_b=_arg2016h|pattern_ra=_arg16h|pattern_sh=_adidasblack|pattern_so=_arg16h|leftarm=ffffff|body=ffffff|rightarm=ffffff|shorts=ffffff|socks=ffffff|название=2016}} |- |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg18h|pattern_b=_arg18h|pattern_ra=_arg18h|pattern_sh=_arg18h|pattern_so=_arg18h|leftarm=ffffff|body=ffffff|rightarm=ffffff|shorts=ffffff|socks=ffffff|название=2018}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg19h|pattern_b=_arg19h|pattern_ra=_arg19h|pattern_sh=_arg19h|pattern_so=_arg19h|leftarm=ffffff|body=ffffff|rightarm=ffffff|shorts=ffffff|socks=ffffff|название=2019}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg21h|pattern_b=_arg21h|pattern_ra=_arg21h|pattern_sh=_arg21h|pattern_so=_arg21h|leftarm=ffffff|body=ffffff|rightarm=ffffff|shorts=000000|socks=ffffff|название=2021}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg21h|pattern_b=_arg21hca|pattern_ra=_arg21h|pattern_sh=_arg21h|pattern_so=_arg21h|leftarm=ffffff|body=ffffff|rightarm=ffffff|shorts=000000|socks=ffffff|название=2021}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg22h|pattern_b=_arg22hca|pattern_ra=_arg22h|pattern_so=_arg22h|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=000000|socks=FFFFFF|название=2022|pattern_sh=_arg22h}} | | | | | |} === Ситтәге уйындарҙа === {| |{{Футбольная форма|leftarm=99ccff|body=99ccff|rightarm=99ccff|shorts=000000|socks=888888|название=1919}} |{{Футбольная форма|pattern_b=_collaryellow|leftarm=FFD700|body=FFD700|rightarm=FFD700|shorts=000000|socks=888888|название=1958}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_whitelines|pattern_b=_BAYER_1112t|pattern_ra=_whitelines|pattern_sh=_liverpool1112|pattern_so=_color_3_stripes_sky_blue|leftarm=0000FF|body=000080|rightarm=0000FF|shorts=000000|socks=FFFFFF|название=1978}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_vneckwhite|pattern_ra=_whiteborder|leftarm=0000FF|body=0000FF|rightarm=0000FF|shorts=000000|socks=FFFFFF|название=1982}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_vneckwhite|pattern_ra=_whiteborder|pattern_sh=_whitebottom|pattern_so=_band_blue|leftarm=000099|body=000099|rightarm=000099|shorts=000000|socks=ffffff|название=1986}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg_94_away|pattern_b=_arg_94_away|pattern_ra=_shoulder_stripes_black_stripes|pattern_sh=_arg_94_away|pattern_so=_adidas_thick_stripes_black|rightarm=0030E0|shorts=0030E0|socks=0030E0|название=1994}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_whitelines|pattern_b=_arg98_away|pattern_ra=_adidasstripeswhite|pattern_sh=_adidaswhite|pattern_so=_color_3_stripes_white|leftarm=001363|body=001363|rightarm=001363|shorts=001363|socks=001363|название=1998}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg02a|pattern_b=_arg02a|pattern_ra=_arg02a|pattern_sh=_adidasonwhite|pattern_so=_color_3_stripes_white|leftarm=000040|body=000040|rightarm=000040|shorts=000040|socks=000040|название=2002}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg04a|pattern_b=_arg04a|pattern_ra=_arg04a|pattern_sh=_arg04a|pattern_so=_color_3_stripes_white|leftarm=000040|body=000040|rightarm=000040|shorts=000040|socks=000040|название=2004}} |{{Футбольная форма|pattern_b=_arg06a|pattern_sh=_arga06|pattern_so=_3_stripes_white|leftarm=282A59|body=282A59|rightarm=282A59|shorts=FFFFFF|socks=282A59|название=2006}} |- |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg08a|pattern_b=_arg08a|pattern_ra=_arg08a|pattern_sh=_adidasonwhite|pattern_so=_3_stripes_white|leftarm=1b1f56|body=1b1f56|rightarm=1b1f56|shorts=1b1f56|socks=1b1f56|название=2008}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg10a|pattern_b=_arg10a|pattern_ra=_arg10a|pattern_sh=_adidasonwhite|pattern_so=_3_stripes_white|leftarm=1b1f56|body=1b1f56|rightarm=1b1f56|shorts=1b1f56|socks=0000FF|название=2010}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg11a|pattern_b=_arg11a|pattern_ra=_arg11a|pattern_sh=_arg11a|pattern_so=_3_stripes_white|leftarm=1b1f56|body=1b1f56|rightarm=1b1f56|shorts=1b1f56|socks=1b1f56|название=2011}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg13a|pattern_b=_arg2014a|pattern_ra=_arg13a|pattern_sh=_arg13a|pattern_so=_arg13a|leftarm=001363|body=001363|rightarm=001363|shorts=001363|socks=001363|название=2014}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg15a|pattern_b=_arg15a|pattern_ra=_arg15a|pattern_sh=_arg15a|pattern_so=_arg15a|leftarm=001363|body=001363|rightarm=001363|shorts=0020C2|socks=001363|название=2015 — 2016}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg18a|pattern_b=_arg18a|pattern_ra=_arg18a|pattern_sh=_arg18a|pattern_so=_arg18away|leftarm=001363|body=001363|rightarm=001363|shorts=0020C2|socks=001363|название=2018}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg20a|pattern_b=_arg20a|pattern_ra=_arg20a|pattern_sh=_arg20a|pattern_so=_arg20a|leftarm=163656|body=163656|rightarm=163656|shorts=163656|socks=163656|название=2020}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg20a|pattern_b=_arg21aca|pattern_ra=_arg20a|pattern_sh=_arg20a|pattern_so=_arg20a|leftarm=163656|body=163656|rightarm=163656|shorts=163656|socks=163656|название=2021 — 2022}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg22a|pattern_b=_arg22aca|pattern_ra=_arg22a|pattern_sh=_arg22a|pattern_so=_arg22a|leftarm=1D1F76|body=1D1F76|rightarm=1D1F76|shorts=1D1F76|socks=1D1F76|название=2022}} | |} === Ҡапҡасы формаһы === {| |{{Футбольная форма|pattern_la=_adidas2122bgr|pattern_b=_adidas2122bgr|pattern_ra=_adidas2122bgr|pattern_sh=_adidas2122bgr|pattern_so=_3_stripes_white|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=202020|название=2021}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_adidas2122yb|pattern_b=_adidas2122yb|pattern_ra=_adidas2122yb|pattern_sh=_adidas2122yb|pattern_so=_3_stripes_black|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFF00|название=2021}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg20g1|pattern_b=_arg20g1|pattern_ra=_arg20g1|pattern_sh=_arg20g1|pattern_so=_arg20g1|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FF0000|название=2021}} |} === Экипировкаһы === {| class="wikitable" !Осор !Етештереүсе |- |1901—1924 |{{Флаг Великобритании}} '''Saint Margaret''' |- |1925—1958 |{{Флаг Аргентины (1812—1985)}} '''Gath & Chaves''' |- |1958—1963 |{{Флаг Аргентины (1812—1985)}} '''Industria Lanús''' |- |1964—1965 |{{Флаг Аргентины (1812—1985)}} '''Noceto Sports''' |- |1966 |{{Флаг Аргентины (1812—1985)}} '''Sportlandia''' |- |1967—1974 |{{Флаг Аргентины (1812—1985)}} '''Industria Lanús''' |- |1974—1979 |{{Флаг Германии}} '''[[Adidas]]''' |- |1980—1989 |{{Флаг Франции (1976—2020)}} '''[[Le Coq Sportif]]''' |- |1990—1999 |{{Флаг Германии}} '''[[Adidas]]''' |- |1999—2001 |{{Флаг Великобритании}} '''[[Reebok]]''' |- |2001—{{н.в.}} |{{Флаг Германии}} '''[[Adidas]]''' |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Великие сборные: Аргентина. Приложение к еженедельнику «[[Футбол (еженедельник)|Футбол]]». Выпуск № 9 (45). 2009 год == Һылтанмалар == {{родственные проекты}} * [https://www.afa.com.ar/ Официальный сайт Ассоциации футбола Аргентины]{{ref-es}} * [https://www.rsssf.org/tablesa/arg-intres.html Статистика выступлений сборной]{{ref-en}} {{Внешние ссылки}} {{Чемпионы мира по футболу}} {{Победители Кубка Америки по футболу}} {{Победители Кубка Конфедераций по футболу}} [[Категория:Алфавит буйынса футбол командалары]] [[Категория:Футбол буйынса донъя чемпионаттары еңеүселәре]] [[Категория:Футбол]] [[Категория:Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпиондары]] 4hd7wmvb67rn7kha6utrpjh0q1eqwsk 1301297 1301269 2026-07-21T18:31:19Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Argentina_national_football_team_logo.svg рәсеме [[commons:User:Túrelio|Túrelio]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: Copyright violation; see [[:c:Commons:Licensing|]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]): Non-free logo above [[:c:Commons 1301297 wikitext text/x-wiki {{Сборная страны по футболу | название = {{Флаг Аргентины}} Аргентина | логотип = | прозвище = ''Аҡлы-күктәр'' ({{lang-es|La Albiceleste}}) | конфедерация = [[КОНМЕБОЛ]] | федерация = [[Аргентина футбол ассоциацияһы]] | тренер = [[Скалони Лионель|Лионель Скалони]] | менеджер = | капитан = [[Месси Лионель|Лионель Месси]] | наибольшее кол-во игр = [[Месси Лионель|Лионель Месси]] (174)<ref name="StatRSSSF" /> | лучший бомбардир = [[Месси Лионель|Лионель Месси]] (104) | стадион = «[[Монументаль (стадион, Буэнос-Айрес)|Монументаль]]» | ФИФА max = 1 <small>(март 2007, октябрь 2007 — июнь 2008, июль-октябрь 2015, апрель 2016 — апрель 2017, апрель 2023 — {{н.в.}})</small> | ФИФА min = 24 <small>(август 1996)</small> | код ФИФА = ARG | первая игра = {{футбол|Уругвай}} 2:3 '''Аргентина''' {{Флаг Аргентины (1812—1985)}}<br>''([[Монтевидео]], [[Уругвай]]; 16 май 1901)''<ref>{{cite web |url=http://www.rsssf.com/tablesa/argurures.html |title=Argentina — Uruguay Matches 1902-2009 |author=Héctor Darío Pelayes |date=2010-09-24 |publisher=rsssf |accessdate=2013-02-13 |lang=en |archiveurl=https://www.webcitation.org/6ELj0rloz?url=http://www.rsssf.com/tablesa/argurures.html# |archivedate=2013-02-11 |deadlink=no }}</ref> | победа = {{Флаг Аргентины (1812—1985)}} '''Аргентина''' 12:0 {{Футбол|Эквадор|1900||R}}<br>''([[Монтевидео]], [[Уругвай]]; 22 ғинуар 1942)'' | поражение = * {{футбол|Чехословакия}} 6:1 '''Аргентина''' {{Флаг Аргентины (1812—1985)}}<br>''([[Хельсингборг]], [[Швеция]]; 15 июнь 1958)'' * {{футбол|Уругвай}} 5:0 '''Аргентина''' {{Флаг Аргентины (1812—1985)}}<br>''([[Гуаякиль]], [[Эквадор]]; 16 декабрь 1959)'' * {{Флаг Аргентины}} '''Аргентина''' 0:5 {{Футбол|Колумбия|||R}}<br>''([[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]]; 5 сентябрь 1993)'' * {{футбол|Боливия}} [[Футбольный матч Боливия — Аргентина (2009)|6:1]] '''Аргентина''' {{Флаг Аргентины}}<br>''([[Ла-Пас (Боливия)|Ла-Пас]], [[Боливия]]; 1 апрель 2009)'' * {{футбол|Испания}} 6:1 '''Аргентина''' {{Флаг Аргентины}}<br>''([[Мадрид]], [[Испания]]; 27 марта 2018)'' | чемпионат мира = [[Футбол буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаты]] | участий ЧМ = 17 | первый ЧМ = [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|1930]] | достижения ЧМ = [[Файл:Gold medal world centered.svg|16px]] Чемпион [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|1978]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|1986]] һәм [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2022|2022]] | региональный чемпионат = [[Футбол буйынса Америка Кубогы|Америка Кубогы]] | участий РЧ = 43 | первый РЧ = [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1916|1916]] | достижения РЧ = [[Файл:Gold medal southamerica.svg|16px]] Чемпион [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1921|1921]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1925|1925]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1927|1927]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1929|1929]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1937|1937]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1941|1941]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1945|1945]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1946|1946]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1947|1947]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1955|1955]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1957|1957]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1959 (Аргентина)|1959]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1991|1991]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1993|1993]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2021|2021]] <!-- ФОРМА -->| pattern_la1 = _arg22h | pattern_b1 = _arg22hca | pattern_ra1 = _arg22h | pattern_sh1 = _arg22h | pattern_so1 = _arg22h | leftarm1 = ffffff | body1 = ffffff | rightarm1 = ffffff | shorts1 = 000000 | socks1 = ffffff | pattern_la2 = _arg22a | pattern_b2 = _arg22aca | pattern_ra2 = _arg22a | pattern_sh2 = _arg22a | pattern_so2 = _arg22a | leftarm2 = 1D1F76 | body2 = 1D1F76 | rightarm2 = 1D1F76 | shorts2 = 1D1F76 | socks2 = 1D1F76 | медали = {{турнир|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаттары]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|Уругвай 1930]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|Аргентина 1978]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|Мексика 1986]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1990|Италия 1990]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|Бразилия 2014]]}} {{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2022|Катар 2022]]}} {{турнир|[[Футбол буйынса Америка Кубогы|Америка кубогы]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1916|Аргентина 1916]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1917|Уругвай 1917]]}} {{медаль|Бронза |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1919|Бразилия 1919]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1920|Чили 1920]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1921|Аргентина 1921]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1923|Бразилия 1923]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1924|Бразилия 1924]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1925|Аргентина 1925]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1926|Аргентина 1926]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1927|Аргентина 1927]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1929|Аргентина 1929]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1935|Аргентина 1935]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1937|Аргентина 1937]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1941|Аргентина 1941]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1942|Уругвай 1942]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1945|Чили 1945]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1946|Аргентина 1946]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1947|Аргентина 1947]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1955|Перу 1955]]}} {{медаль|Бронза |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1956|Перу 1956]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1957|Перу 1957]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1959 (Аргентина)|Аргентина 1959]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1959 (Эквадор)|Эквадор 1959]]}} {{медаль|Бронза |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1963|Эквадор 1963]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1967|Эквадор 1967]]}} {{медаль|Бронза |[[Футбол буйынса Америка Кубогы 1989|Бразилия 1989]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Америка Кубогы 1991|Чили 1991]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Америка Кубогы 1993|Эквадор 1993]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 2004|Перу 2004]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 2007|Венесуэла 2007]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 2015|Чили 2015]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 2016|АҠШ 2016]]}} {{медаль|Бронза |[[Футбол буйынса Америка Кубогы 2019|Бразилия 2019]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Америка Кубогы 2021|Бразилия 2021]]}} {{турнир|[[Конфедерациялар Кубогы|Кубки конфедераций]]}} {{медаль|Алтын |[[Короля Фахд Кубогы 1992|Сәғүд Ғәрәбстаны 1992]]}} {{медаль|Көмөш|[[Короля Фахд Кубогы 1995|Сәғүд Ғәрәбстаны 1995]]}} {{медаль|Көмөш|[[Конфедерациялар Кубогы 2005|Германия 2005]]}} {{турнир|[[Йәйге Олимпия уйындары|Олимпия уйындары]]}} {{медаль|Көмөш|[[Йәйге Олимпия уйындары футбол 1928|Амстердам 1928]]}} {{медаль|Көмөш|[[Йәйге Олимпия уйындары футбол 1996|Атланта 1996]]}} {{медаль|Алтын|[[Йәйге Олимпия уйындары футбол 2004|Афина 2004]]}} {{медаль|Алтын|[[Йәйге Олимпия уйындары футбол 2008|Пекин 2008]]}} {{турнир|[[Финалиссима]]}} {{медаль|Алтын|[[КОНМЕБОЛ–УЕФА|Аргентина чемпиондарыКубогы 1993]]}} {{медаль|Алтын|[[Финалиссима 2022|Англия 2022]]}} }} '''Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы''' ({{lang-es|Selección de fútbol de Argentina}}) — халыҡ-ара [[футбол]] матчтарында һәм турнирҙарҙа [[Аргентина]] исеменән сығыш яһай. Етәксе органы — Аргентина футбол ассоциацияһы. Ассоциация 1912 йылдан ФИФА ағзаһы һәм 1916 йылдан КОНМЕБОЛ ағзаһы булып тора. Ғәмәлдәге донъя чемпионы. Аргентина йыйылма командаһы донъяның иң титуллы футбол командаларының береһе булып тора: аргентиналылар [[футбол буйынса донъя чемпионаты]]нда өс тапҡыр (1978, 1986 һәм 2022 йылдарҙа) һәм 15 тапҡыр Америка Кубогында еңә. Аргентина [[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]], [[Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы|Уругвай]], [[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]] һәм [[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]] йыйылма командалары менән үҙ-ара һәр саҡ ярышыуы менән билдәле. [[Месси Лионель|Лионель Месси]] йыйылма команда өсөн иң күп уйын үткәрә (174 матч) һәм иң яҡшы бомбардиры — (102 гол)<ref name="StatRSSSF">{{cite web |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/arg-recintlp.html |title=Argentina — Record International Players |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|RSSSF]] |accessdate=2016-11-16 |lang=en |archive-date=2010-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100113172740/http://rsssf.com/miscellaneous/arg-recintlp.html |deadlink=no }}</ref>. Йыйылма команда ФИФА рейтингында 2023 йылдың 6 апреленә ҡарата беренсе урында тора<ref>[https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/men?dateId=id14177]</ref>. 2011 йылдан йыйылма команда капитаны — һөжүм итеүсе Лионель Месси<ref name="eurosportru">{{cite web |url=http://www.eurosport.ru/football/world-cup/2014/story_sto2924725.shtml |title=Лионель Месси станет новым капитаном сборной Аргентины |publisher=«[[Евроспорт]]» |accessdate=2011-08-28 |archive-date=2014-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222064621/http://www.eurosport.ru/football/world-cup/2014/story_sto2924725.shtml |deadlink=no }}</ref>. == Тарихы == [[Файл:Argentina 1902.jpg|мини|210px|1902 йылдың 20 июле. Аргентина йыйылма командаһы уйынсылары беренсе рәсми матч алдынан]] [[Файл:Seleccion argentina 1964.jpg|мини|210px|Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы (1964)]] Тәүге уйынын Аргентина Уругвайға ҡаршы 1901 йылдың 16 майында үткәрә һәм уларҙы 3-2 иҫәбе менән еңә. Икенсе фараз буйынса, матч 1902 йылдың 20 июлендә үтә һәм уйын аргентиналылар файҙаһына 6:0 иҫәбе менән тамамлана. 1928 йылға тиклем Аргентина йыйылма командаһы Көньяҡ Америка сиктәрендә генә уйнай. Үҙ континентынан ситтә тәүге уйынын Лиссабонда [[Футбол буйынса Португалия йыйылма командаһы|Португалия]] командаһы менән үткәрә (0:0). == Америка Кубогы == Аргентина Америка Кубогында 46 турнирҙың 42-һендә ҡатнаша. 1939 йылда [[Перу]]ҙа, 1949 йылда [[Бразилия]]ла, 1953 йылда Перуҙа һәм 2001 йылда [[Колумбия]]ла ҡатнашмай. Аргентина яулаған титулдар һаны буйынса Уругвай йыйылма командаһы менән бергә беренсе урынды биләй (15-әр титул). Ул уйнаған 195 матчтың 122-һендә еңә, 33-ндә еңелә һәм 40 уйында тигеҙ иҫәпкә уйнай. {| class="standard" style="text-align:center;"; !width="100"|Йыл !width="100"|Раунд !width="80"|Урын !width="60"|{{comment|И|Уйындар}} !width="60"|{{comment|В|Еңеүҙәр}} !width="60"|{{comment|Н|Тигеҙ иҫәп}}* !width="60"|{{comment|П|Еңелеүҙәр}} !width="60"|{{comment|МЗ|Индерелгән туп}} !width="60"|{{comment|МП|Үткәрелгән туп}} |- style="background:silver;"; |style="border:3px solid red"|{{флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1916|1916]]|| rowspan="2" |Финалсы|| rowspan="2" |'''2'''||3||1||2||0||7||2 |- style="background:silver;"; |{{флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1917|1917]]||3||2||0||1||5||3 |- style="background:#c96;" | {{флаг Бразилии (1889—1960)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1919|1919]]||3-сө урын||'''3'''||3||1||0||2||7||7 |- style="background:silver;"; |{{флаг Чили}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1920|1920]]||Финалсы||'''2'''||3||1||2||0||4||2 |- style="background:gold;"; |style="border:3px solid red"|{{флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1921|1921]]||Чемпион||'''1'''||3||3||0||0||5||0 |- |{{флаг Бразилии (1889—1960)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1922|1922]]||4-се урын||'''4'''||4||2||0||2||6||3 |- style="background:silver;"; |{{флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1923|1923]]|| rowspan="2" |Финалсыт|| rowspan="2" |'''2'''||3||2||0||1||6||6 |- style="background:silver;"; |{{флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1924|1924]]||3||1||2||0||2||0 |- style="background:gold;"; |style="border:3px solid red"|{{флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1925|1925]]||Чемпион||'''1'''||4||3||1||0||11||4 |- style="background:silver;"; |{{флаг Чили}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1926|1926]]||Финалсы||'''2'''||4||2||1||1||14||3 |- style="background:gold;"; |{{флаг Перу (1825—1950)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1927|1927]]|| rowspan="2" |Чемпион|| rowspan="2" |'''1'''||3||3||0||0||15||4 |- style="background:gold;"; |style="border:3px solid red"|{{флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1929|1929]]||3||3||0||0||9||1 |- style="background:silver;"; |{{флаг Перу (1825—1950)}} [[Чемпионат Южной Америки по футболу 1935|1935]]||Финалсы||'''2'''||3||2||0||1||8||5 |- style="background:gold;"; |style="border:3px solid red"|{{флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1937|1937]]||Чемпион||'''1'''||6||5||0||1||14||5 |- |{{флаг Перу (1825—1950)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1939|1939]]||colspan="8"|''Ҡатнашмай'' |- style="background:gold;"; |{{флаг Чили}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1941|1941]]||Чемпион||'''1'''||4||4||0||0||10||2 |- style="background:silver;"; |{{флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1942|1942]]||Финалсы||'''2'''||6||4||1||1||21||6 |- style="background:gold;"; |{{флаг Чили}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1945|1945]]|| rowspan="3" |Чемпион|| rowspan="3" |'''1'''||6||5||1||0||22||5 |- style="background:gold;"; |style="border:3px solid red"|{{флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1946|1946]]||5||5||0||0||17||3 |- style="background:gold;"; |{{флаг Эквадора (1900—2009)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1947|1947]]||7||6||1||0||28||4 |- | {{флаг Бразилии (1889—1960)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1949|1949]]||colspan="8" rowspan="2"|''Ҡатнашмай'' |- |{{флаг Перу}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1953|1953]] |- style="background:gold;"; |{{флаг Чили}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1955|1955]]||Чемпион|||'''1'''||5||4||1||0||18||6 |- style="background:#cfaa88;" |{{флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1956|1956]]||3-сө урын||'''3'''||5||3||0||2||5||3 |- style="background:gold;"; |{{флаг Перу}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1957|1957]]|| rowspan="2" |Чемпион|| rowspan="2" |'''1'''||6||5||0||1||25||6 |- style="background:gold;"; |style="border:3px solid red"|{{флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1959 (Аргентина)|1959]]||6||5||1||0||19||5 |- style="background:silver;"; |{{флаг Эквадора (1900—2009)}} [[Чемпионат Южной Америки по футболу 1959 (Эквадор)|1959]]||Финалсы||'''2'''||4||2||1||1||9||9 |- style="background:#cfaa88;" | {{флаг Боливии}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1963|1963]]||3-сө урын||'''3'''||6||3||1||2||15||10 |- style="background:silver;"; |{{флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты1967|1967]]||Финалсы||'''2'''||5||4||0||1||12||3 |- |{{Флаг Союза южноамериканских наций}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1975|1975]]|| rowspan="3" |Төркөм этабы||'''5'''||4||2||0||2||17||4 |- |{{Флаг Союза южноамериканских наций}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1979|1979]]||'''8'''||4||1||1||2||7||6 |- |{{Флаг Союза южноамериканских наций}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1983|1983]]||'''6'''||4||1||3||0||5||4 |- |style="border:3px solid red"|{{флаг Аргентины}} [[Кубок Америки по футболу 1987|1987]]||4-се урын||'''4'''||4||1||1||2||5||4 |- style="background:#cfaa88;" |{{флаг Бразилии (1968—1992)}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1989|1989]]||3-сө урын||'''3'''||7||2||3||2||2||4 |- style="background:gold;"; |{{флаг Чили}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1991|1991]]|| rowspan="2" |Чемпион|| rowspan="2" |'''1'''||7||6||1||0||16||6 |- style="background:gold;"; |{{флаг Эквадора (1900—2009)}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1993|1993]]||6||2||4||0||6||4 |- |{{флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1995|1995]]|| rowspan="3" |Сирекфинал||'''5'''||4||2||1||1||8||6 |- |{{флаг Боливии}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1997|1997]]||'''6'''||4||1||2||1||4||3 |- |{{флаг Парагвая (1990—2013)}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1999|1999]]||'''8'''||4||2||0||2||6||6 |- |{{флаг Колумбии}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2001|2001]]||colspan="8"|''Ҡатнашмай'' |- style="background:silver;"; |{{флаг Перу}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2004|2004]]|| rowspan="2" |Финалсы|| rowspan="2" |'''2'''||6||4||1||1||16||6 |- style="background:silver;"; |{{флаг Венесуэлы}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2007|2007]]||6||5||0||1||16||6 |- |style="border:3px solid red"|{{флаг Аргентины}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2011|2011]]||Сирекфинал||7||4||1||3||0||5||2 |- style="background:silver;"; |{{флаг Чили}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2015|2015]]|| rowspan="2" |Финалсы|| rowspan="2" |'''2'''||6||3||3||0||10||3 |- style="background:silver;"; |{{флаг США}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2016|2016]]||6||5||1||0||18||2 |- style="background:#cfaa88;" |{{флаг Бразилии}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2019|2019]]||3-е место||'''3'''||6||3||1||2||7||6 |-style="background:gold"; |{{флаг Бразилии}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2021|2021]]||Чемпион||'''1'''||7||5||2||0||11||2 |- |{{флаг Эквадора}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2024|2024]] |- |'''Бөтәһе'''||43/47||'''15 титул'''||195||122||40||33||462||179 |} <small>* Тигеҙ иҫәпкә шулай уҡ пенальти серияһы менән тамамланған плей-офф матчтары ла инә.</small> == Донъя чемпионаты == Аргентина йыйылма командаһы донъя чемпионатының финал этабында 18 тапҡыр ҡатнаша. {| class="standard" style="text-align:center;"; !width="100"|Йыл !width="100"|Раунд !width="80"|Урын !width="60"|{{comment|У|Уйындар}} !width="60"|{{comment|Е-ү|Еңеүҙәр}} !width="60"|{{comment|Ти|Тигеҙ иҫәп}}* !width="60"|{{comment|Е-леү|Еңелеү}} !width="60"|{{comment|Ит|Индергән туптар}} !width="60"|{{comment|Үт|Үткәргән туптар}} |- style="background:silver;"; |{{Флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|1930]]||Финалсы||'''2'''||5||4||0||1||18||9 |- |{{Флаг Италии (1861—1946)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1934|1934]]||1/8 финал||'''9'''||1||0||0||1||2||3 |- |{{Флаг Франции (1794—1958)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1938|1938]]||colspan="8" rowspan="3"|''Ҡатнашмай'' |- |{{Флаг Бразилии (1889—1960)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1950|1950]] |- |{{Флаг Швейцарии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1954|1954]] |- |{{Флаг Швеции}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1958|1958]]|| rowspan="2" |Төркөм этабы||'''13'''||3||1||0||2||5||10 |- |{{Флаг Чили}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1962|1962]]||'''10'''||3||1||1||1||2||3 |- |{{Флаг Англии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1966|1966]]||Сирекфинал||'''5'''||4||2||1||1||4||2 |- |{{Флаг Мексики}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1970|1970]]||colspan="8"|''Квалификациянан үтмәй'' |- |{{Флаг Германии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1974|1974]]||Икенсе раунд||'''8'''||6||1||2||3||9||12 |- style="background:gold;"; |style="border:3px solid red"|{{Флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|1978]]||'''Чемпион'''||'''1'''||7||5||1||1||15||4 |- |{{Флаг Испании}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1982|1982]]||Икенсе раунд||'''11'''||5||2||0||3||8||7 |- style="background:gold;"; |{{Флаг Мексики}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|1986]]||'''Чемпион'''||'''1'''||7||6||1||0||14||5 |- style="background:silver;"; |{{Флаг Италии (1946—2003)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1990|1990]]||Финалсы||'''2'''||7||2||3||2||5||4 |- |{{Флаг США}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1994|1994]]||1/8 финал||'''10'''||4||2||0||2||8||6 |- |{{Флаг Франции (1976—2020)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]]|Сирекфинал||'''6'''||5||3||1||1||10||4 |- |{{Флаг|Республика Корея}}{{Флаг Японии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]]||Төркөм этабы||'''18'''||3||1||1||1||2||2 |- |{{Флаг|Германия}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]]|| rowspan="2" |Сирекфинал||'''6'''||5||3||2||0||11||3 |- |{{Флаг|ЮАР}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]]||'''5'''||5||4||0||1||10||6 |- style="background:silver;"; |{{Флаг|Бразилия}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]]||Финалсы||'''2'''||7||5||1||1||8||4 |- |{{флаг|Россия}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018|2018]]||1/8 финал||'''16'''||4||1||1||2||6||9 |- style="background:gold;"; |{{флаг|Катар}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2022|2022]]||'''Чемпион'''||'''1'''||7||4||2||1||15||8 |- |'''Бөтәһе'''||18/22||'''3 титул'''||86||46||16||24||147||99 |} <small>* Тигеҙ иҫәпкә шулай уҡ пенальти серияһы менән тамамланған плей-офф матчтары ла инә.</small> == Йыйылма составы == Баш тренер Лионель Скалони 2026 йылда футбол буйынса донъя чемпионатының һайлап алыу уйындарында Колумбияға (2023 йылдың 17 ноябре) һәм Бразилияға (2023 йылдың 22 ноябре) ҡаршы уйындарҙа ҡатнашыу өсөн йыйылма командаға түбәндәге уйынсыларҙы саҡыра. : ''уйындар һәм голдар 2023 йылдың 18 октябренә ҡарата бирелә:'' {| class="wikitable" style="text-align:left; font-size:100%; width:100%;" cellspacing="0" cellpadding="2" border="0" |- style="background:#8b0000;" !№ !Позиция !Уйынсы !Тыуған көнө / йәше !Матчтар !Голдар !Клуб |- {{тсс г игрок|номер=|позиция=вр|имя=[[Мартинес Эмилиано|Эмилиано Мартинес]]|возраст={{родился|2|9|1992|1}}|игры=34|голы=0|клуб=[[Астон Вилла]]|флаг=Англии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=вр|имя=[[Армани Франко|Франко Армани]]|возраст={{родился|16|10|1986|1}}|игры=19|голы=0|клуб=[[Ривер Плейт]]|флаг=Аргентины}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=вр|имя=[[Муссо Хуан|Хуан Муссо]]|возраст={{родился|6|5|1994|1}}|игры=2|голы=0|клуб=[[Аталанта (футбол клубы)|Аталанта]]|флаг=Италии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=вр|имя=[[Бенитес Вальтер Даниэль|Вальтер Бенитес]]|возраст={{родился|19|1|1993|1}}|игры=0|голы=0|клуб=[[ПСВ (футбольный клуб)|ПСВ]]|флаг=Нидерландов}} <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=вр|имя=[[Рульи Херонимо|Херонимо Рульи]]|возраст={{родился|20|5|1992|1}}|игры=4|голы=0|клуб=[[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]]|флаг=Нидерландов}}--> |- ! colspan="7" style="background:#6ab5ff; text-align:left;" | |- {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Отаменди Николас|Николас Отаменди]]|возраст={{родился|12|2|1988|1}}|игры=107|голы=5|клуб=[[Бенфика (футбол клубы, Лиссабон)|Бенфика]]|флаг=Португалии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Тальяфико Николас|Николас Тальяфико]]|возраст={{родился|31|8|1992|1}}|игры=53|голы=1|клуб=[[Олимпик Лион]]|флаг=Франции}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Песселья Херман|Херман Песселья]]|возраст={{родился|27|6|1991|1}}|игры=39|голы=3|клуб=[[Реал Бетис]]|флаг=Испании}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Молина Науэль|Науэль Молина]]|возраст={{родился|6|4|1998|1}}|игры=33|голы=1|клуб=[[Атлетико Мадрид]]|флаг=Испании}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Ромеро Кристиан|Кристиан Ромеро]]|возраст={{родился|27|4|1998|1}}|игры=26|голы=2|клуб=[[Тоттенхэм Хотспур]]|флаг=Англии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Монтиэль Гонсало|Гонсало Монтиэль]]|возраст={{родился|1|1|1997|1}}|игры=24|голы=1|клуб=[[Ноттингем Форест]]|флаг=Англии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Мартинес Куарта Лукас|Лукас Мартинес Куарта]]|возраст={{родился|10|5|1996|1}}|игры=12|голы=0|клуб=[[Фиорентина]]|флаг=Италии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Ортега Франсиско|Франсиско Ортега]]|возраст={{родился|19|3|1999|1}}|игры=0|голы=0|клуб=[[Олимпиакос (футбол клубы, Пирей)|Олимпиакос (Пирей)]]|флаг=Греции}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Маффео Пабло|Пабло Маффео]]|возраст={{родился|12|7|1997|1}}|игры=0|голы=0|клуб=[[Жирона (футбол клубы)|Жирона]]|флаг=Испании}} <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Медина Факундо|Факундо Медина]]|возраст={{родился|28|5|1999|1}}|игры=3|голы=0|клуб=[[Ланс (футбол клубы)|Ланс]]|флаг=Франции}}--> <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Балерди Леонардо|Леонардо Балерди]]|возраст={{родился|26|1|1999|1}}|игры=2|голы=0|клуб=[[Олимпик Марсель]]|флаг=Франции}}--> <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Мартинес Лисандро|Лисандро Мартинес]]|возраст={{родился|18|1|1998|1}}|игры=16|голы=0|клуб=[[Манчестер Юнайтед]]|флаг=Англии}}--> <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Фойт Хуан|Хуан Фойт]]|возраст={{родился|12|1|1998|1}}|игры=18|голы=0|клуб=[[Вильярреал (футбол клубы)|Вильярреал]]|флаг=Испании}}--> |- ! colspan="7" style="background:#6ab5ff; text-align:left;" | |- {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Де Пауль Родриго|Родриго Де Пауль]]|возраст={{родился|24|5|1994|1}}|игры=58|голы=2|клуб=[[Атлетико Мадрид]]|флаг=Испании}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Паредес Леандро|Леандро Паредес]]|возраст={{родился|29|6|1994|1}}|игры=57|голы=5|клуб=[[Рома (футбол клубы)|Рома]]|флаг=Италии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Акунья Маркос|Маркос Акунья]]|возраст={{родился|28|10|1991|1}}|игры=54|голы=0|клуб=[[Севилья (футбол клубы)|Севилья]]|флаг=Испании}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Ло Чельсо Джовани|Джовани Ло Чельсо]]|возраст={{родился|9|4|1996|1}}|игры=46|голы=2|клуб=[[Тоттенхэм Хотспур]]|флаг=Англии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Родригес Гидо|Гидо Родригес]]|возраст={{родился|12|4|1994|1}}|игры=29|голы=1|клуб=[[Реал Бетис]]|флаг=Испании}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Паласиос Эсекиэль|Эсекиэль Паласиос]]|возраст={{родился|5|10|1998|1}}|игры=27|голы=0|клуб=[[Байер 04 (футбол клубы)|Байер 04 Леверкузен]]|флаг=Германии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Макаллистер Алексис|Алексис Макаллистер]]|возраст={{родился|24|12|1998|1}}|игры=21|голы=1|клуб=[[Ливерпуль (футбольный клуб)|Ливерпуль]]|флаг=Англии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Фернандес, Энцо|Энцо Фернандес]]|возраст={{родился|17|1|2001|1}}|игры=17|голы=3|клуб=[[Челси (футбол клубы)|Челси]]|флаг=Англии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Окампос Лукас|Лукас Окампос]]|возраст={{родился|11|7|1994|1}}|игры=12|голы=2|клуб=[[Севилья (футбольный клуб)|Севилья]]|флаг=Испании}} <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Альмада Тьяго|Тьяго Альмада]]|возраст={{родился|24|4|2001|1}}|игры=4|голы=1|клуб=[[Атланта Юнайтед]]|флаг=США}}--> <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Буонанотте Факундо|Факундо Буонанотте]]|возраст={{родился|23|12|2004|1}}|игры=1|голы=0|клуб=[[Брайтон энд Хоув Альбион]]|флаг=Англии}}--> |- ! colspan="7" style="background:#6ab5ff; text-align:left;" | |- {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Месси Лионель|Лионель Месси]] {{капитан спорт}}|возраст={{родился|24|6|1987|1}}|игры=178|голы=106|клуб=[[Интер Майами]]|флаг=США}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Ди Мария Анхель|Анхель Ди Мария]]|возраст={{родился|14|2|1988|1}}|игры=134|голы=29|клуб=[[Бенфика (футбол клубы, Лиссабон)|Бенфика]]|флаг=Португалии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Мартинес Лаутаро|Лаутаро Мартинес]]|возраст={{родился|22|8|1997|1}}|игры=52|голы=21|клуб=[[Интернационале]]|флаг=Италии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Дибала Пауло|Пауло Дибала]]|возраст={{родился|15|11|1993|1}}|игры=38|голы=3|клуб=[[Рома (футбол клубы)|Рома]]|флаг=Италии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Гонсалес Николас (футболсы)|Николас Гонсалес]]|возраст={{родился|6|4|1998|1}}|игры=28|голы=5|клуб=[[Фиорентина]]|флаг=Италии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Альварес Хулиан|Хулиан Альварес]]|возраст={{родился|31|1|2000|1}}|игры=26|голы=7|клуб=[[Манчестер Сити]]|флаг=Англии}} <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Гарначо Алехандро|Алехандро Гарначо]]|возраст={{родился|1|7|2004|1}}|игры=3|голы=0|клуб=[[Манчестер Юнайтед]]|флаг=Англии}}--> <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Бельтран Лукас|Лукас Бельтран]]|возраст={{родился|29|3|2001|1}}|игры=0|голы=0|клуб=[[Фиорентина]]|флаг=Италии}}--> <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Корреа Анхель|Анхель Корреа]]|возраст={{родился|9|3|1995|1}}|игры=24|голы=3|клуб=[[Атлетико Мадрид]]|флаг=Испании}}--> <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Симеоне Джованни|Джованни Симеоне]]|возраст={{родился|5|7|1995|1}}|игры=6|голы=1|клуб=[[Наполи]]|флаг=Италии}}--> <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Корреа Хоакин|Хоакин Корреа]]|возраст={{родился|13|8|1994|1}}|игры=19|голы=4|клуб=[[Интернационале]]|флаг=Италии}}--> |} == Йыйылма команда рекордсмендары == {{обновлено|2023-03-29}} [[Файл:Rus-Arg 2017 (16).jpg|190px|мини|[[Месси Лионель|Лионель Месси]] — Аргентина йыйылма командаһы тарихында уйналған матчтар һаны буйынса рекордсмен һәм иң яҡшы бомбардир]] === Матчтарҙа иң күп уйнаусылар === Йыйылма команданың ғәмәлдәге уйынсылары '''ҡалын''' менән билдәләнә. ''Курсив'' менән — йыйылма команданан китергә уйлаған, әммә клуб кимәлендә уйнауын дауам иткән уйынсылар. {| class="standard mw-datatable" style="text-align:center;"; |- !Позиция!!Уйынсы!!Осор!!Голдар!!Уйындар |- |1||align="left"|'''[[Месси Лионель|Лионель Месси]]'''||2005—2026||'''174'''||102 |- |2||align="left"|[[Маскерано Хавьер|Хавьер Маскерано]]||2003—2018||'''147'''||3 |- |3||align="left"|[[Санетти Хавьер|Хавьер Санетти]]||1994—2011||'''143'''||4 |- |4||align="left"|'''[[Ди Мария Анхель|Анхель Ди Мария]]'''||2008—2026||'''131'''||29 |- |5|| align="left" |[[Айяла Роберто|Роберто Айяла]]||1994—2007||'''114'''||7 |- |6|| align="left" |[[Симеоне Диего|Диего Симеоне]]||1988—2002||'''104'''||11 |- |7||align="left"|[[Агуэро Серхио|Серхио Агуэро]]||2006—2021||'''101'''||42 |- |8||align="left"|'''[[Отаменди Николас|Николас Отаменди]]'''||2008—2026||'''101'''||4 |- |9||align="left"|[[Руджери Оскар|Оскар Руджери]]||1983—1994||'''97'''||7 |- |10||align="left"|''[[Ромеро Серхио|Серхио Ромеро]]''||2009—2018||'''96'''||0 |} === Иң яҡшы бомбардирҙар === Йыйылма команданың ғәмәлдәге уйынсылары '''ҡалын''' менән билдәләнә. ''Курсив менән'' — йыйылма команданан китергә уйлаған, әммә клуб кимәлендә уйнауын дауам иткән уйынсылар. {| class="standard mw-datatable" style="text-align:center;"; |- !Позиция!!Уйынсы!!Осор!!Голдар!!Уйындар |- |1||align="left"|'''[[Месси Лионель|Лионель Месси]]'''||2005—2026||'''102'''||174 |- |2||align="left"|[[Батистута Габриэль|Габриэль Батистута]]||1991—2002||'''54'''||77 |- |3||align="left"|[[Агуэро Серхио|Серхио Агуэро]]||2006—2021||'''41'''||101 |- |4||align="left"|[[Креспо Эрнан|Эрнан Креспо]]||1995—2007||'''35'''||64 |- |5||align="left"|[[Марадона Диего Армандо|Диего Марадона]]||1977—1994||'''34'''||91 |- |6||align="left"|[[Игуаин Гонсало|Гонсало Игуаин]]||2009—2018||'''31'''||75 |- |7||align="left" |'''[[Ди Мария Анхель|Анхель Ди Мария]]'''||2008—2026||'''29'''||131 |- |8|| align="left" |[[Артиме Луис|Луис Артиме]]||1961—1967||'''24'''||25 |- | rowspan="2" |9—10|| align="left" |[[Луке Леопольдо|Леопольдо Луке]]||1975—1981||'''22'''||45 |- |align="left"|[[Пассарелла Даниэль Альберто|Даниэль Пассарелла]]||1976—1986||'''22'''||70 |} == Формаһы == === Өйҙәге уйындарҙа === {| |{{Футбольная форма|pattern_b=_river_camisa_1901|leftarm=ffffff|body=ffffff|rightarm=ffffff|shorts=ffffff|socks=000000|название=1901 — 1908}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_white_stripes|pattern_b=_3stripesonwhite|pattern_ra=_white_stripes|leftarm=0099ff|body=0099ff|rightarm=0099ff|shorts=000000|socks=707070|название=1908 — 1974}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_white_stripes|pattern_b=_3stripesonwhite|pattern_ra=_white_stripes|leftarm=0099ff|body=0099ff|rightarm=0099ff|shorts=666666|socks=000000|название=1930}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_white_stripes|pattern_b=_3stripesonwhite|pattern_ra=_white_stripes|leftarm=0099ff|body=0099ff|rightarm=0099ff|shorts=000000|socks=ffffff|название=1975}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_white_stripes|pattern_b=_3stripesonwhite|pattern_ra=_white_stripes|pattern_sh=_adidaswhite|pattern_so=_color_3_stripes_sky_blue|leftarm=75aadb|body=75aadb|rightarm=75aadb|shorts=000000|socks=FFFFFF|название=1978}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_argentina1986|pattern_b=_argentina1986|pattern_ra=_argentina1986|pattern_sh=_argentina1986|pattern_so=_argentina1986|leftarm=9FCFFF|body=9FCFFF|rightarm=9FCFFF|shorts=000000|socks=FFFFFF|название=1986}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_argentina1992|pattern_b=_argentina1992|pattern_ra=_argentina1992|pattern_sh=_adidas arg1990|pattern_so=_argentina1992|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|название=1990}} |{{Football kit|pattern_la=_argentina1992|pattern_b=_argentina1995|pattern_ra=_argentina1992|pattern_sh=_arg_94_home|pattern_so=_adidas_thick_stripes_sky_blue|leftarm=FFFFFF|body=75aadb|rightarm=FFFFFF|shorts=000000|socks=FFFFFF|название=1994}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg98h|pattern_b=_arg98|pattern_ra=_arg98h|pattern_sh=_arg98h|pattern_so=_arg98h|leftarm=42A0FF|body=FFFFFF|rightarm=42A0FF|shorts=000000|socks=FFFFFF|название=1998}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_Arg99h|pattern_b=_Arg99h|pattern_ra=_Arg99h|pattern_sh=_Arg99h|pattern_so=_Arg99h|leftarm=9fcfff|body=9fcfff|rightarm=9fcfff|shorts=80BFFF|socks=FFFFFF|название=1999}} |- |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg00h|pattern_b=_arg00h|pattern_ra=_arg00h|pattern_sh=_arg00h|pattern_so=_arg00h|leftarm=9fcfff|body=9fcfff|rightarm=9fcfff|shorts=80BFFF|socks=FFFFFF|название=2000}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_shoulder_stripes_black_stripes_half|pattern_b=_arg02h|pattern_ra=_shoulder_stripes_black_stripes_half|pattern_sh=_adidaswhite|pattern_so=_color_3_stripes_black|leftarm=9fcfff|body=9fcfff|rightarm=9fcfff|shorts=000000|socks=FFFFFF|название=2002}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg04h|pattern_b=_arg04h|pattern_ra=_arg04h|pattern_sh=_arg04h|pattern_so=_arg04h|leftarm=9fcfff|body=9fcfff|rightarm=9fcfff|shorts=000000|socks=FFFFFF|название=2004}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_colorunderwhite|pattern_b=_arg06h|pattern_ra=_colorunderwhite|pattern_sh=_arg06h|pattern_so=_arg11h|leftarm=75AADB|body=FFFFFF|rightarm=75AADB|shorts=000000|socks=FFFFFF|название=2006}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg08h|pattern_b=_arg08h|pattern_ra=_arg08h|pattern_sh=_adidaswhite|pattern_so=_color_3_stripes_black|leftarm=75AADB|body=75AADB|rightarm=75AADB|shorts=000000|socks=ffffff|название=2008}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg10h|pattern_b=_arg10h|pattern_ra=_arg10h|pattern_sh=_arg10h|pattern_so=_color_3_stripes_black|leftarm=75AADB|body=00AADB|rightarm=75AADB|shorts=000000|socks=ffffff|название=2010}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg11h|pattern_b=_arg11h|pattern_ra=_arg11h|pattern_sh=_arg11h|pattern_so=_arg11h|leftarm=00AADB|body=00AADB|rightarm=00AADB|shorts=000000|socks=ffffff|название=2011}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg13h|pattern_b=_arg2014h|pattern_ra=_arg13h|pattern_sh=_arg13h|pattern_so=_arg13h|leftarm=ffffff|body=ffffff|rightarm=ffffff|shorts=ffffff|socks=ffffff|название=2014}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg15h|pattern_b=_argentina15h|pattern_ra=_arg15h|pattern_sh=_arg15h|pattern_so=_arg15h|leftarm=ffffff|body=ffffff|rightarm=ffffff|shorts=000000|socks=ffffff|название=2015}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg16h|pattern_b=_arg2016h|pattern_ra=_arg16h|pattern_sh=_adidasblack|pattern_so=_arg16h|leftarm=ffffff|body=ffffff|rightarm=ffffff|shorts=ffffff|socks=ffffff|название=2016}} |- |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg18h|pattern_b=_arg18h|pattern_ra=_arg18h|pattern_sh=_arg18h|pattern_so=_arg18h|leftarm=ffffff|body=ffffff|rightarm=ffffff|shorts=ffffff|socks=ffffff|название=2018}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg19h|pattern_b=_arg19h|pattern_ra=_arg19h|pattern_sh=_arg19h|pattern_so=_arg19h|leftarm=ffffff|body=ffffff|rightarm=ffffff|shorts=ffffff|socks=ffffff|название=2019}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg21h|pattern_b=_arg21h|pattern_ra=_arg21h|pattern_sh=_arg21h|pattern_so=_arg21h|leftarm=ffffff|body=ffffff|rightarm=ffffff|shorts=000000|socks=ffffff|название=2021}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg21h|pattern_b=_arg21hca|pattern_ra=_arg21h|pattern_sh=_arg21h|pattern_so=_arg21h|leftarm=ffffff|body=ffffff|rightarm=ffffff|shorts=000000|socks=ffffff|название=2021}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg22h|pattern_b=_arg22hca|pattern_ra=_arg22h|pattern_so=_arg22h|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=000000|socks=FFFFFF|название=2022|pattern_sh=_arg22h}} | | | | | |} === Ситтәге уйындарҙа === {| |{{Футбольная форма|leftarm=99ccff|body=99ccff|rightarm=99ccff|shorts=000000|socks=888888|название=1919}} |{{Футбольная форма|pattern_b=_collaryellow|leftarm=FFD700|body=FFD700|rightarm=FFD700|shorts=000000|socks=888888|название=1958}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_whitelines|pattern_b=_BAYER_1112t|pattern_ra=_whitelines|pattern_sh=_liverpool1112|pattern_so=_color_3_stripes_sky_blue|leftarm=0000FF|body=000080|rightarm=0000FF|shorts=000000|socks=FFFFFF|название=1978}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_vneckwhite|pattern_ra=_whiteborder|leftarm=0000FF|body=0000FF|rightarm=0000FF|shorts=000000|socks=FFFFFF|название=1982}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_vneckwhite|pattern_ra=_whiteborder|pattern_sh=_whitebottom|pattern_so=_band_blue|leftarm=000099|body=000099|rightarm=000099|shorts=000000|socks=ffffff|название=1986}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg_94_away|pattern_b=_arg_94_away|pattern_ra=_shoulder_stripes_black_stripes|pattern_sh=_arg_94_away|pattern_so=_adidas_thick_stripes_black|rightarm=0030E0|shorts=0030E0|socks=0030E0|название=1994}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_whitelines|pattern_b=_arg98_away|pattern_ra=_adidasstripeswhite|pattern_sh=_adidaswhite|pattern_so=_color_3_stripes_white|leftarm=001363|body=001363|rightarm=001363|shorts=001363|socks=001363|название=1998}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg02a|pattern_b=_arg02a|pattern_ra=_arg02a|pattern_sh=_adidasonwhite|pattern_so=_color_3_stripes_white|leftarm=000040|body=000040|rightarm=000040|shorts=000040|socks=000040|название=2002}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg04a|pattern_b=_arg04a|pattern_ra=_arg04a|pattern_sh=_arg04a|pattern_so=_color_3_stripes_white|leftarm=000040|body=000040|rightarm=000040|shorts=000040|socks=000040|название=2004}} |{{Футбольная форма|pattern_b=_arg06a|pattern_sh=_arga06|pattern_so=_3_stripes_white|leftarm=282A59|body=282A59|rightarm=282A59|shorts=FFFFFF|socks=282A59|название=2006}} |- |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg08a|pattern_b=_arg08a|pattern_ra=_arg08a|pattern_sh=_adidasonwhite|pattern_so=_3_stripes_white|leftarm=1b1f56|body=1b1f56|rightarm=1b1f56|shorts=1b1f56|socks=1b1f56|название=2008}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg10a|pattern_b=_arg10a|pattern_ra=_arg10a|pattern_sh=_adidasonwhite|pattern_so=_3_stripes_white|leftarm=1b1f56|body=1b1f56|rightarm=1b1f56|shorts=1b1f56|socks=0000FF|название=2010}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg11a|pattern_b=_arg11a|pattern_ra=_arg11a|pattern_sh=_arg11a|pattern_so=_3_stripes_white|leftarm=1b1f56|body=1b1f56|rightarm=1b1f56|shorts=1b1f56|socks=1b1f56|название=2011}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg13a|pattern_b=_arg2014a|pattern_ra=_arg13a|pattern_sh=_arg13a|pattern_so=_arg13a|leftarm=001363|body=001363|rightarm=001363|shorts=001363|socks=001363|название=2014}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg15a|pattern_b=_arg15a|pattern_ra=_arg15a|pattern_sh=_arg15a|pattern_so=_arg15a|leftarm=001363|body=001363|rightarm=001363|shorts=0020C2|socks=001363|название=2015 — 2016}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg18a|pattern_b=_arg18a|pattern_ra=_arg18a|pattern_sh=_arg18a|pattern_so=_arg18away|leftarm=001363|body=001363|rightarm=001363|shorts=0020C2|socks=001363|название=2018}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg20a|pattern_b=_arg20a|pattern_ra=_arg20a|pattern_sh=_arg20a|pattern_so=_arg20a|leftarm=163656|body=163656|rightarm=163656|shorts=163656|socks=163656|название=2020}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg20a|pattern_b=_arg21aca|pattern_ra=_arg20a|pattern_sh=_arg20a|pattern_so=_arg20a|leftarm=163656|body=163656|rightarm=163656|shorts=163656|socks=163656|название=2021 — 2022}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg22a|pattern_b=_arg22aca|pattern_ra=_arg22a|pattern_sh=_arg22a|pattern_so=_arg22a|leftarm=1D1F76|body=1D1F76|rightarm=1D1F76|shorts=1D1F76|socks=1D1F76|название=2022}} | |} === Ҡапҡасы формаһы === {| |{{Футбольная форма|pattern_la=_adidas2122bgr|pattern_b=_adidas2122bgr|pattern_ra=_adidas2122bgr|pattern_sh=_adidas2122bgr|pattern_so=_3_stripes_white|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=202020|название=2021}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_adidas2122yb|pattern_b=_adidas2122yb|pattern_ra=_adidas2122yb|pattern_sh=_adidas2122yb|pattern_so=_3_stripes_black|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFF00|название=2021}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg20g1|pattern_b=_arg20g1|pattern_ra=_arg20g1|pattern_sh=_arg20g1|pattern_so=_arg20g1|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FF0000|название=2021}} |} === Экипировкаһы === {| class="wikitable" !Осор !Етештереүсе |- |1901—1924 |{{Флаг Великобритании}} '''Saint Margaret''' |- |1925—1958 |{{Флаг Аргентины (1812—1985)}} '''Gath & Chaves''' |- |1958—1963 |{{Флаг Аргентины (1812—1985)}} '''Industria Lanús''' |- |1964—1965 |{{Флаг Аргентины (1812—1985)}} '''Noceto Sports''' |- |1966 |{{Флаг Аргентины (1812—1985)}} '''Sportlandia''' |- |1967—1974 |{{Флаг Аргентины (1812—1985)}} '''Industria Lanús''' |- |1974—1979 |{{Флаг Германии}} '''[[Adidas]]''' |- |1980—1989 |{{Флаг Франции (1976—2020)}} '''[[Le Coq Sportif]]''' |- |1990—1999 |{{Флаг Германии}} '''[[Adidas]]''' |- |1999—2001 |{{Флаг Великобритании}} '''[[Reebok]]''' |- |2001—{{н.в.}} |{{Флаг Германии}} '''[[Adidas]]''' |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Великие сборные: Аргентина. Приложение к еженедельнику «[[Футбол (еженедельник)|Футбол]]». Выпуск № 9 (45). 2009 год == Һылтанмалар == {{родственные проекты}} * [https://www.afa.com.ar/ Официальный сайт Ассоциации футбола Аргентины]{{ref-es}} * [https://www.rsssf.org/tablesa/arg-intres.html Статистика выступлений сборной]{{ref-en}} {{Внешние ссылки}} {{Чемпионы мира по футболу}} {{Победители Кубка Америки по футболу}} {{Победители Кубка Конфедераций по футболу}} [[Категория:Алфавит буйынса футбол командалары]] [[Категория:Футбол буйынса донъя чемпионаттары еңеүселәре]] [[Категория:Футбол]] [[Категория:Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпиондары]] ls8nbjg1psj7j84g6dkmtmlqqdyc6z4 1301309 1301297 2026-07-21T23:48:50Z ~2026-41056-42 48415 /* Йыйылма составы */ 1301309 wikitext text/x-wiki {{Сборная страны по футболу | название = {{Флаг Аргентины}} Аргентина | логотип = | прозвище = ''Аҡлы-күктәр'' ({{lang-es|La Albiceleste}}) | конфедерация = [[КОНМЕБОЛ]] | федерация = [[Аргентина футбол ассоциацияһы]] | тренер = [[Скалони Лионель|Лионель Скалони]] | менеджер = | капитан = [[Месси Лионель|Лионель Месси]] | наибольшее кол-во игр = [[Месси Лионель|Лионель Месси]] (174)<ref name="StatRSSSF" /> | лучший бомбардир = [[Месси Лионель|Лионель Месси]] (104) | стадион = «[[Монументаль (стадион, Буэнос-Айрес)|Монументаль]]» | ФИФА max = 1 <small>(март 2007, октябрь 2007 — июнь 2008, июль-октябрь 2015, апрель 2016 — апрель 2017, апрель 2023 — {{н.в.}})</small> | ФИФА min = 24 <small>(август 1996)</small> | код ФИФА = ARG | первая игра = {{футбол|Уругвай}} 2:3 '''Аргентина''' {{Флаг Аргентины (1812—1985)}}<br>''([[Монтевидео]], [[Уругвай]]; 16 май 1901)''<ref>{{cite web |url=http://www.rsssf.com/tablesa/argurures.html |title=Argentina — Uruguay Matches 1902-2009 |author=Héctor Darío Pelayes |date=2010-09-24 |publisher=rsssf |accessdate=2013-02-13 |lang=en |archiveurl=https://www.webcitation.org/6ELj0rloz?url=http://www.rsssf.com/tablesa/argurures.html# |archivedate=2013-02-11 |deadlink=no }}</ref> | победа = {{Флаг Аргентины (1812—1985)}} '''Аргентина''' 12:0 {{Футбол|Эквадор|1900||R}}<br>''([[Монтевидео]], [[Уругвай]]; 22 ғинуар 1942)'' | поражение = * {{футбол|Чехословакия}} 6:1 '''Аргентина''' {{Флаг Аргентины (1812—1985)}}<br>''([[Хельсингборг]], [[Швеция]]; 15 июнь 1958)'' * {{футбол|Уругвай}} 5:0 '''Аргентина''' {{Флаг Аргентины (1812—1985)}}<br>''([[Гуаякиль]], [[Эквадор]]; 16 декабрь 1959)'' * {{Флаг Аргентины}} '''Аргентина''' 0:5 {{Футбол|Колумбия|||R}}<br>''([[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]]; 5 сентябрь 1993)'' * {{футбол|Боливия}} [[Футбольный матч Боливия — Аргентина (2009)|6:1]] '''Аргентина''' {{Флаг Аргентины}}<br>''([[Ла-Пас (Боливия)|Ла-Пас]], [[Боливия]]; 1 апрель 2009)'' * {{футбол|Испания}} 6:1 '''Аргентина''' {{Флаг Аргентины}}<br>''([[Мадрид]], [[Испания]]; 27 марта 2018)'' | чемпионат мира = [[Футбол буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаты]] | участий ЧМ = 17 | первый ЧМ = [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|1930]] | достижения ЧМ = [[Файл:Gold medal world centered.svg|16px]] Чемпион [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|1978]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|1986]] һәм [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2022|2022]] | региональный чемпионат = [[Футбол буйынса Америка Кубогы|Америка Кубогы]] | участий РЧ = 43 | первый РЧ = [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1916|1916]] | достижения РЧ = [[Файл:Gold medal southamerica.svg|16px]] Чемпион [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1921|1921]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1925|1925]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1927|1927]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1929|1929]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1937|1937]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1941|1941]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1945|1945]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1946|1946]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1947|1947]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1955|1955]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1957|1957]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1959 (Аргентина)|1959]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1991|1991]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1993|1993]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2021|2021]] <!-- ФОРМА -->| pattern_la1 = _arg22h | pattern_b1 = _arg22hca | pattern_ra1 = _arg22h | pattern_sh1 = _arg22h | pattern_so1 = _arg22h | leftarm1 = ffffff | body1 = ffffff | rightarm1 = ffffff | shorts1 = 000000 | socks1 = ffffff | pattern_la2 = _arg22a | pattern_b2 = _arg22aca | pattern_ra2 = _arg22a | pattern_sh2 = _arg22a | pattern_so2 = _arg22a | leftarm2 = 1D1F76 | body2 = 1D1F76 | rightarm2 = 1D1F76 | shorts2 = 1D1F76 | socks2 = 1D1F76 | медали = {{турнир|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаттары]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|Уругвай 1930]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|Аргентина 1978]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|Мексика 1986]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1990|Италия 1990]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|Бразилия 2014]]}} {{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2022|Катар 2022]]}} {{турнир|[[Футбол буйынса Америка Кубогы|Америка кубогы]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1916|Аргентина 1916]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1917|Уругвай 1917]]}} {{медаль|Бронза |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1919|Бразилия 1919]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1920|Чили 1920]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1921|Аргентина 1921]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1923|Бразилия 1923]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1924|Бразилия 1924]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1925|Аргентина 1925]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1926|Аргентина 1926]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1927|Аргентина 1927]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1929|Аргентина 1929]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1935|Аргентина 1935]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1937|Аргентина 1937]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1941|Аргентина 1941]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1942|Уругвай 1942]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1945|Чили 1945]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1946|Аргентина 1946]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1947|Аргентина 1947]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1955|Перу 1955]]}} {{медаль|Бронза |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1956|Перу 1956]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1957|Перу 1957]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1959 (Аргентина)|Аргентина 1959]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1959 (Эквадор)|Эквадор 1959]]}} {{медаль|Бронза |[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1963|Эквадор 1963]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1967|Эквадор 1967]]}} {{медаль|Бронза |[[Футбол буйынса Америка Кубогы 1989|Бразилия 1989]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Америка Кубогы 1991|Чили 1991]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Америка Кубогы 1993|Эквадор 1993]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 2004|Перу 2004]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 2007|Венесуэла 2007]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 2015|Чили 2015]]}} {{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 2016|АҠШ 2016]]}} {{медаль|Бронза |[[Футбол буйынса Америка Кубогы 2019|Бразилия 2019]]}} {{медаль|Алтын |[[Футбол буйынса Америка Кубогы 2021|Бразилия 2021]]}} {{турнир|[[Конфедерациялар Кубогы|Кубки конфедераций]]}} {{медаль|Алтын |[[Короля Фахд Кубогы 1992|Сәғүд Ғәрәбстаны 1992]]}} {{медаль|Көмөш|[[Короля Фахд Кубогы 1995|Сәғүд Ғәрәбстаны 1995]]}} {{медаль|Көмөш|[[Конфедерациялар Кубогы 2005|Германия 2005]]}} {{турнир|[[Йәйге Олимпия уйындары|Олимпия уйындары]]}} {{медаль|Көмөш|[[Йәйге Олимпия уйындары футбол 1928|Амстердам 1928]]}} {{медаль|Көмөш|[[Йәйге Олимпия уйындары футбол 1996|Атланта 1996]]}} {{медаль|Алтын|[[Йәйге Олимпия уйындары футбол 2004|Афина 2004]]}} {{медаль|Алтын|[[Йәйге Олимпия уйындары футбол 2008|Пекин 2008]]}} {{турнир|[[Финалиссима]]}} {{медаль|Алтын|[[КОНМЕБОЛ–УЕФА|Аргентина чемпиондарыКубогы 1993]]}} {{медаль|Алтын|[[Финалиссима 2022|Англия 2022]]}} }} '''Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы''' ({{lang-es|Selección de fútbol de Argentina}}) — халыҡ-ара [[футбол]] матчтарында һәм турнирҙарҙа [[Аргентина]] исеменән сығыш яһай. Етәксе органы — Аргентина футбол ассоциацияһы. Ассоциация 1912 йылдан ФИФА ағзаһы һәм 1916 йылдан КОНМЕБОЛ ағзаһы булып тора. Ғәмәлдәге донъя чемпионы. Аргентина йыйылма командаһы донъяның иң титуллы футбол командаларының береһе булып тора: аргентиналылар [[футбол буйынса донъя чемпионаты]]нда өс тапҡыр (1978, 1986 һәм 2022 йылдарҙа) һәм 15 тапҡыр Америка Кубогында еңә. Аргентина [[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]], [[Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы|Уругвай]], [[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]] һәм [[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]] йыйылма командалары менән үҙ-ара һәр саҡ ярышыуы менән билдәле. [[Месси Лионель|Лионель Месси]] йыйылма команда өсөн иң күп уйын үткәрә (174 матч) һәм иң яҡшы бомбардиры — (102 гол)<ref name="StatRSSSF">{{cite web |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/arg-recintlp.html |title=Argentina — Record International Players |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|RSSSF]] |accessdate=2016-11-16 |lang=en |archive-date=2010-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100113172740/http://rsssf.com/miscellaneous/arg-recintlp.html |deadlink=no }}</ref>. Йыйылма команда ФИФА рейтингында 2023 йылдың 6 апреленә ҡарата беренсе урында тора<ref>[https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/men?dateId=id14177]</ref>. 2011 йылдан йыйылма команда капитаны — һөжүм итеүсе Лионель Месси<ref name="eurosportru">{{cite web |url=http://www.eurosport.ru/football/world-cup/2014/story_sto2924725.shtml |title=Лионель Месси станет новым капитаном сборной Аргентины |publisher=«[[Евроспорт]]» |accessdate=2011-08-28 |archive-date=2014-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222064621/http://www.eurosport.ru/football/world-cup/2014/story_sto2924725.shtml |deadlink=no }}</ref>. == Тарихы == [[Файл:Argentina 1902.jpg|мини|210px|1902 йылдың 20 июле. Аргентина йыйылма командаһы уйынсылары беренсе рәсми матч алдынан]] [[Файл:Seleccion argentina 1964.jpg|мини|210px|Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы (1964)]] Тәүге уйынын Аргентина Уругвайға ҡаршы 1901 йылдың 16 майында үткәрә һәм уларҙы 3-2 иҫәбе менән еңә. Икенсе фараз буйынса, матч 1902 йылдың 20 июлендә үтә һәм уйын аргентиналылар файҙаһына 6:0 иҫәбе менән тамамлана. 1928 йылға тиклем Аргентина йыйылма командаһы Көньяҡ Америка сиктәрендә генә уйнай. Үҙ континентынан ситтә тәүге уйынын Лиссабонда [[Футбол буйынса Португалия йыйылма командаһы|Португалия]] командаһы менән үткәрә (0:0). == Америка Кубогы == Аргентина Америка Кубогында 46 турнирҙың 42-һендә ҡатнаша. 1939 йылда [[Перу]]ҙа, 1949 йылда [[Бразилия]]ла, 1953 йылда Перуҙа һәм 2001 йылда [[Колумбия]]ла ҡатнашмай. Аргентина яулаған титулдар һаны буйынса Уругвай йыйылма командаһы менән бергә беренсе урынды биләй (15-әр титул). Ул уйнаған 195 матчтың 122-һендә еңә, 33-ндә еңелә һәм 40 уйында тигеҙ иҫәпкә уйнай. {| class="standard" style="text-align:center;"; !width="100"|Йыл !width="100"|Раунд !width="80"|Урын !width="60"|{{comment|И|Уйындар}} !width="60"|{{comment|В|Еңеүҙәр}} !width="60"|{{comment|Н|Тигеҙ иҫәп}}* !width="60"|{{comment|П|Еңелеүҙәр}} !width="60"|{{comment|МЗ|Индерелгән туп}} !width="60"|{{comment|МП|Үткәрелгән туп}} |- style="background:silver;"; |style="border:3px solid red"|{{флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1916|1916]]|| rowspan="2" |Финалсы|| rowspan="2" |'''2'''||3||1||2||0||7||2 |- style="background:silver;"; |{{флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1917|1917]]||3||2||0||1||5||3 |- style="background:#c96;" | {{флаг Бразилии (1889—1960)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1919|1919]]||3-сө урын||'''3'''||3||1||0||2||7||7 |- style="background:silver;"; |{{флаг Чили}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1920|1920]]||Финалсы||'''2'''||3||1||2||0||4||2 |- style="background:gold;"; |style="border:3px solid red"|{{флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1921|1921]]||Чемпион||'''1'''||3||3||0||0||5||0 |- |{{флаг Бразилии (1889—1960)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1922|1922]]||4-се урын||'''4'''||4||2||0||2||6||3 |- style="background:silver;"; |{{флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1923|1923]]|| rowspan="2" |Финалсыт|| rowspan="2" |'''2'''||3||2||0||1||6||6 |- style="background:silver;"; |{{флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1924|1924]]||3||1||2||0||2||0 |- style="background:gold;"; |style="border:3px solid red"|{{флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1925|1925]]||Чемпион||'''1'''||4||3||1||0||11||4 |- style="background:silver;"; |{{флаг Чили}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1926|1926]]||Финалсы||'''2'''||4||2||1||1||14||3 |- style="background:gold;"; |{{флаг Перу (1825—1950)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1927|1927]]|| rowspan="2" |Чемпион|| rowspan="2" |'''1'''||3||3||0||0||15||4 |- style="background:gold;"; |style="border:3px solid red"|{{флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1929|1929]]||3||3||0||0||9||1 |- style="background:silver;"; |{{флаг Перу (1825—1950)}} [[Чемпионат Южной Америки по футболу 1935|1935]]||Финалсы||'''2'''||3||2||0||1||8||5 |- style="background:gold;"; |style="border:3px solid red"|{{флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1937|1937]]||Чемпион||'''1'''||6||5||0||1||14||5 |- |{{флаг Перу (1825—1950)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1939|1939]]||colspan="8"|''Ҡатнашмай'' |- style="background:gold;"; |{{флаг Чили}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1941|1941]]||Чемпион||'''1'''||4||4||0||0||10||2 |- style="background:silver;"; |{{флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1942|1942]]||Финалсы||'''2'''||6||4||1||1||21||6 |- style="background:gold;"; |{{флаг Чили}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1945|1945]]|| rowspan="3" |Чемпион|| rowspan="3" |'''1'''||6||5||1||0||22||5 |- style="background:gold;"; |style="border:3px solid red"|{{флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1946|1946]]||5||5||0||0||17||3 |- style="background:gold;"; |{{флаг Эквадора (1900—2009)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1947|1947]]||7||6||1||0||28||4 |- | {{флаг Бразилии (1889—1960)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1949|1949]]||colspan="8" rowspan="2"|''Ҡатнашмай'' |- |{{флаг Перу}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1953|1953]] |- style="background:gold;"; |{{флаг Чили}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1955|1955]]||Чемпион|||'''1'''||5||4||1||0||18||6 |- style="background:#cfaa88;" |{{флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1956|1956]]||3-сө урын||'''3'''||5||3||0||2||5||3 |- style="background:gold;"; |{{флаг Перу}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1957|1957]]|| rowspan="2" |Чемпион|| rowspan="2" |'''1'''||6||5||0||1||25||6 |- style="background:gold;"; |style="border:3px solid red"|{{флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1959 (Аргентина)|1959]]||6||5||1||0||19||5 |- style="background:silver;"; |{{флаг Эквадора (1900—2009)}} [[Чемпионат Южной Америки по футболу 1959 (Эквадор)|1959]]||Финалсы||'''2'''||4||2||1||1||9||9 |- style="background:#cfaa88;" | {{флаг Боливии}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1963|1963]]||3-сө урын||'''3'''||6||3||1||2||15||10 |- style="background:silver;"; |{{флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты1967|1967]]||Финалсы||'''2'''||5||4||0||1||12||3 |- |{{Флаг Союза южноамериканских наций}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1975|1975]]|| rowspan="3" |Төркөм этабы||'''5'''||4||2||0||2||17||4 |- |{{Флаг Союза южноамериканских наций}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1979|1979]]||'''8'''||4||1||1||2||7||6 |- |{{Флаг Союза южноамериканских наций}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1983|1983]]||'''6'''||4||1||3||0||5||4 |- |style="border:3px solid red"|{{флаг Аргентины}} [[Кубок Америки по футболу 1987|1987]]||4-се урын||'''4'''||4||1||1||2||5||4 |- style="background:#cfaa88;" |{{флаг Бразилии (1968—1992)}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1989|1989]]||3-сө урын||'''3'''||7||2||3||2||2||4 |- style="background:gold;"; |{{флаг Чили}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1991|1991]]|| rowspan="2" |Чемпион|| rowspan="2" |'''1'''||7||6||1||0||16||6 |- style="background:gold;"; |{{флаг Эквадора (1900—2009)}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1993|1993]]||6||2||4||0||6||4 |- |{{флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1995|1995]]|| rowspan="3" |Сирекфинал||'''5'''||4||2||1||1||8||6 |- |{{флаг Боливии}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1997|1997]]||'''6'''||4||1||2||1||4||3 |- |{{флаг Парагвая (1990—2013)}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1999|1999]]||'''8'''||4||2||0||2||6||6 |- |{{флаг Колумбии}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2001|2001]]||colspan="8"|''Ҡатнашмай'' |- style="background:silver;"; |{{флаг Перу}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2004|2004]]|| rowspan="2" |Финалсы|| rowspan="2" |'''2'''||6||4||1||1||16||6 |- style="background:silver;"; |{{флаг Венесуэлы}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2007|2007]]||6||5||0||1||16||6 |- |style="border:3px solid red"|{{флаг Аргентины}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2011|2011]]||Сирекфинал||7||4||1||3||0||5||2 |- style="background:silver;"; |{{флаг Чили}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2015|2015]]|| rowspan="2" |Финалсы|| rowspan="2" |'''2'''||6||3||3||0||10||3 |- style="background:silver;"; |{{флаг США}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2016|2016]]||6||5||1||0||18||2 |- style="background:#cfaa88;" |{{флаг Бразилии}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2019|2019]]||3-е место||'''3'''||6||3||1||2||7||6 |-style="background:gold"; |{{флаг Бразилии}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2021|2021]]||Чемпион||'''1'''||7||5||2||0||11||2 |- |{{флаг Эквадора}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2024|2024]] |- |'''Бөтәһе'''||43/47||'''15 титул'''||195||122||40||33||462||179 |} <small>* Тигеҙ иҫәпкә шулай уҡ пенальти серияһы менән тамамланған плей-офф матчтары ла инә.</small> == Донъя чемпионаты == Аргентина йыйылма командаһы донъя чемпионатының финал этабында 18 тапҡыр ҡатнаша. {| class="standard" style="text-align:center;"; !width="100"|Йыл !width="100"|Раунд !width="80"|Урын !width="60"|{{comment|У|Уйындар}} !width="60"|{{comment|Е-ү|Еңеүҙәр}} !width="60"|{{comment|Ти|Тигеҙ иҫәп}}* !width="60"|{{comment|Е-леү|Еңелеү}} !width="60"|{{comment|Ит|Индергән туптар}} !width="60"|{{comment|Үт|Үткәргән туптар}} |- style="background:silver;"; |{{Флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|1930]]||Финалсы||'''2'''||5||4||0||1||18||9 |- |{{Флаг Италии (1861—1946)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1934|1934]]||1/8 финал||'''9'''||1||0||0||1||2||3 |- |{{Флаг Франции (1794—1958)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1938|1938]]||colspan="8" rowspan="3"|''Ҡатнашмай'' |- |{{Флаг Бразилии (1889—1960)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1950|1950]] |- |{{Флаг Швейцарии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1954|1954]] |- |{{Флаг Швеции}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1958|1958]]|| rowspan="2" |Төркөм этабы||'''13'''||3||1||0||2||5||10 |- |{{Флаг Чили}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1962|1962]]||'''10'''||3||1||1||1||2||3 |- |{{Флаг Англии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1966|1966]]||Сирекфинал||'''5'''||4||2||1||1||4||2 |- |{{Флаг Мексики}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1970|1970]]||colspan="8"|''Квалификациянан үтмәй'' |- |{{Флаг Германии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1974|1974]]||Икенсе раунд||'''8'''||6||1||2||3||9||12 |- style="background:gold;"; |style="border:3px solid red"|{{Флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|1978]]||'''Чемпион'''||'''1'''||7||5||1||1||15||4 |- |{{Флаг Испании}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1982|1982]]||Икенсе раунд||'''11'''||5||2||0||3||8||7 |- style="background:gold;"; |{{Флаг Мексики}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|1986]]||'''Чемпион'''||'''1'''||7||6||1||0||14||5 |- style="background:silver;"; |{{Флаг Италии (1946—2003)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1990|1990]]||Финалсы||'''2'''||7||2||3||2||5||4 |- |{{Флаг США}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1994|1994]]||1/8 финал||'''10'''||4||2||0||2||8||6 |- |{{Флаг Франции (1976—2020)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]]|Сирекфинал||'''6'''||5||3||1||1||10||4 |- |{{Флаг|Республика Корея}}{{Флаг Японии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]]||Төркөм этабы||'''18'''||3||1||1||1||2||2 |- |{{Флаг|Германия}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]]|| rowspan="2" |Сирекфинал||'''6'''||5||3||2||0||11||3 |- |{{Флаг|ЮАР}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]]||'''5'''||5||4||0||1||10||6 |- style="background:silver;"; |{{Флаг|Бразилия}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]]||Финалсы||'''2'''||7||5||1||1||8||4 |- |{{флаг|Россия}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018|2018]]||1/8 финал||'''16'''||4||1||1||2||6||9 |- style="background:gold;"; |{{флаг|Катар}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2022|2022]]||'''Чемпион'''||'''1'''||7||4||2||1||15||8 |- |'''Бөтәһе'''||18/22||'''3 титул'''||86||46||16||24||147||99 |} <small>* Тигеҙ иҫәпкә шулай уҡ пенальти серияһы менән тамамланған плей-офф матчтары ла инә.</small> == Йыйылма составы == Баш тренер Лионель Скалони 2026 йылда футбол буйынса донъя чемпионатының һайлап алыу уйындарында Колумбияға (2023 йылдың 17 ноябре) һәм Бразилияға (2023 йылдың 22 ноябре) ҡаршы уйындарҙа ҡатнашыу өсөн йыйылма командаға түбәндәге уйынсыларҙы саҡыра. : ''уйындар һәм голдар 2023 йылдың 18 октябренә ҡарата бирелә:'' {| class="wikitable" style="text-align:left; font-size:100%; width:100%;" cellspacing="0" cellpadding="2" border="0" |- style="background:#8b0000;" !№ !Позиция !Уйынсы !Тыуған көнө / йәше !Матчтар !Голдар !Клуб |- {{тсс г игрок|номер=|позиция=вр|имя=[[Мартинес Эмилиано|Эмилиано Мартинес]]|возраст={{родился|2|9|1992|1}}|игры=34|голы=0|клуб=[[Астон Вилла]]|флаг=Англии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=вр|имя=[[Муссо Хуан|Хуан Муссо]]|возраст={{родился|6|5|1994|1}}|игры=2|голы=0|клуб=[[Аталанта (футбол клубы)|Аталанта]]|флаг=Италии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=вр|имя=[[Бенитес Вальтер Даниэль|Вальтер Бенитес]]|возраст={{родился|19|1|1993|1}}|игры=0|голы=0|клуб=[[ПСВ (футбольный клуб)|ПСВ]]|флаг=Нидерландов}} <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=вр|имя=[[Рульи Херонимо|Херонимо Рульи]]|возраст={{родился|20|5|1992|1}}|игры=4|голы=0|клуб=[[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]]|флаг=Нидерландов}}--> |- ! colspan="7" style="background:#6ab5ff; text-align:left;" | |- {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Тальяфико Николас|Николас Тальяфико]]|возраст={{родился|31|8|1992|1}}|игры=53|голы=1|клуб=[[Олимпик Лион]]|флаг=Франции}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Песселья Херман|Херман Песселья]]|возраст={{родился|27|6|1991|1}}|игры=39|голы=3|клуб=[[Реал Бетис]]|флаг=Испании}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Молина Науэль|Науэль Молина]]|возраст={{родился|6|4|1998|1}}|игры=33|голы=1|клуб=[[Атлетико Мадрид]]|флаг=Испании}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Ромеро Кристиан|Кристиан Ромеро]]|возраст={{родился|27|4|1998|1}}|игры=26|голы=2|клуб=[[Тоттенхэм Хотспур]]|флаг=Англии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Монтиэль Гонсало|Гонсало Монтиэль]]|возраст={{родился|1|1|1997|1}}|игры=24|голы=1|клуб=[[Ноттингем Форест]]|флаг=Англии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Мартинес Куарта Лукас|Лукас Мартинес Куарта]]|возраст={{родился|10|5|1996|1}}|игры=12|голы=0|клуб=[[Фиорентина]]|флаг=Италии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Ортега Франсиско|Франсиско Ортега]]|возраст={{родился|19|3|1999|1}}|игры=0|голы=0|клуб=[[Олимпиакос (футбол клубы, Пирей)|Олимпиакос (Пирей)]]|флаг=Греции}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Маффео Пабло|Пабло Маффео]]|возраст={{родился|12|7|1997|1}}|игры=0|голы=0|клуб=[[Жирона (футбол клубы)|Жирона]]|флаг=Испании}} <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Медина Факундо|Факундо Медина]]|возраст={{родился|28|5|1999|1}}|игры=3|голы=0|клуб=[[Ланс (футбол клубы)|Ланс]]|флаг=Франции}}--> <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Балерди Леонардо|Леонардо Балерди]]|возраст={{родился|26|1|1999|1}}|игры=2|голы=0|клуб=[[Олимпик Марсель]]|флаг=Франции}}--> <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Мартинес Лисандро|Лисандро Мартинес]]|возраст={{родился|18|1|1998|1}}|игры=16|голы=0|клуб=[[Манчестер Юнайтед]]|флаг=Англии}}--> <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Фойт Хуан|Хуан Фойт]]|возраст={{родился|12|1|1998|1}}|игры=18|голы=0|клуб=[[Вильярреал (футбол клубы)|Вильярреал]]|флаг=Испании}}--> |- ! colspan="7" style="background:#6ab5ff; text-align:left;" | |- {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Де Пауль Родриго|Родриго Де Пауль]]|возраст={{родился|24|5|1994|1}}|игры=58|голы=2|клуб=[[Атлетико Мадрид]]|флаг=Испании}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Паредес Леандро|Леандро Паредес]]|возраст={{родился|29|6|1994|1}}|игры=57|голы=5|клуб=[[Рома (футбол клубы)|Рома]]|флаг=Италии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Акунья Маркос|Маркос Акунья]]|возраст={{родился|28|10|1991|1}}|игры=54|голы=0|клуб=[[Севилья (футбол клубы)|Севилья]]|флаг=Испании}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Ло Чельсо Джовани|Джовани Ло Чельсо]]|возраст={{родился|9|4|1996|1}}|игры=46|голы=2|клуб=[[Тоттенхэм Хотспур]]|флаг=Англии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Родригес Гидо|Гидо Родригес]]|возраст={{родился|12|4|1994|1}}|игры=29|голы=1|клуб=[[Реал Бетис]]|флаг=Испании}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Паласиос Эсекиэль|Эсекиэль Паласиос]]|возраст={{родился|5|10|1998|1}}|игры=27|голы=0|клуб=[[Байер 04 (футбол клубы)|Байер 04 Леверкузен]]|флаг=Германии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Макаллистер Алексис|Алексис Макаллистер]]|возраст={{родился|24|12|1998|1}}|игры=21|голы=1|клуб=[[Ливерпуль (футбольный клуб)|Ливерпуль]]|флаг=Англии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Фернандес, Энцо|Энцо Фернандес]]|возраст={{родился|17|1|2001|1}}|игры=17|голы=3|клуб=[[Челси (футбол клубы)|Челси]]|флаг=Англии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Окампос Лукас|Лукас Окампос]]|возраст={{родился|11|7|1994|1}}|игры=12|голы=2|клуб=[[Севилья (футбольный клуб)|Севилья]]|флаг=Испании}} <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Альмада Тьяго|Тьяго Альмада]]|возраст={{родился|24|4|2001|1}}|игры=4|голы=1|клуб=[[Атланта Юнайтед]]|флаг=США}}--> <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Буонанотте Факундо|Факундо Буонанотте]]|возраст={{родился|23|12|2004|1}}|игры=1|голы=0|клуб=[[Брайтон энд Хоув Альбион]]|флаг=Англии}}--> |- ! colspan="7" style="background:#6ab5ff; text-align:left;" | |- {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Месси Лионель|Лионель Месси]] {{капитан спорт}}|возраст={{родился|24|6|1987|1}}|игры=178|голы=106|клуб=[[Интер Майами]]|флаг=США}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Мартинес Лаутаро|Лаутаро Мартинес]]|возраст={{родился|22|8|1997|1}}|игры=52|голы=21|клуб=[[Интернационале]]|флаг=Италии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Дибала Пауло|Пауло Дибала]]|возраст={{родился|15|11|1993|1}}|игры=38|голы=3|клуб=[[Рома (футбол клубы)|Рома]]|флаг=Италии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Гонсалес Николас (футболсы)|Николас Гонсалес]]|возраст={{родился|6|4|1998|1}}|игры=28|голы=5|клуб=[[Фиорентина]]|флаг=Италии}} {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Альварес Хулиан|Хулиан Альварес]]|возраст={{родился|31|1|2000|1}}|игры=26|голы=7|клуб=[[Манчестер Сити]]|флаг=Англии}} <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Гарначо Алехандро|Алехандро Гарначо]]|возраст={{родился|1|7|2004|1}}|игры=3|голы=0|клуб=[[Манчестер Юнайтед]]|флаг=Англии}}--> <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Бельтран Лукас|Лукас Бельтран]]|возраст={{родился|29|3|2001|1}}|игры=0|голы=0|клуб=[[Фиорентина]]|флаг=Италии}}--> <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Корреа Анхель|Анхель Корреа]]|возраст={{родился|9|3|1995|1}}|игры=24|голы=3|клуб=[[Атлетико Мадрид]]|флаг=Испании}}--> <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Симеоне Джованни|Джованни Симеоне]]|возраст={{родился|5|7|1995|1}}|игры=6|голы=1|клуб=[[Наполи]]|флаг=Италии}}--> <!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Корреа Хоакин|Хоакин Корреа]]|возраст={{родился|13|8|1994|1}}|игры=19|голы=4|клуб=[[Интернационале]]|флаг=Италии}}--> |} == Йыйылма команда рекордсмендары == {{обновлено|2023-03-29}} [[Файл:Rus-Arg 2017 (16).jpg|190px|мини|[[Месси Лионель|Лионель Месси]] — Аргентина йыйылма командаһы тарихында уйналған матчтар һаны буйынса рекордсмен һәм иң яҡшы бомбардир]] === Матчтарҙа иң күп уйнаусылар === Йыйылма команданың ғәмәлдәге уйынсылары '''ҡалын''' менән билдәләнә. ''Курсив'' менән — йыйылма команданан китергә уйлаған, әммә клуб кимәлендә уйнауын дауам иткән уйынсылар. {| class="standard mw-datatable" style="text-align:center;"; |- !Позиция!!Уйынсы!!Осор!!Голдар!!Уйындар |- |1||align="left"|'''[[Месси Лионель|Лионель Месси]]'''||2005—2026||'''174'''||102 |- |2||align="left"|[[Маскерано Хавьер|Хавьер Маскерано]]||2003—2018||'''147'''||3 |- |3||align="left"|[[Санетти Хавьер|Хавьер Санетти]]||1994—2011||'''143'''||4 |- |4||align="left"|'''[[Ди Мария Анхель|Анхель Ди Мария]]'''||2008—2026||'''131'''||29 |- |5|| align="left" |[[Айяла Роберто|Роберто Айяла]]||1994—2007||'''114'''||7 |- |6|| align="left" |[[Симеоне Диего|Диего Симеоне]]||1988—2002||'''104'''||11 |- |7||align="left"|[[Агуэро Серхио|Серхио Агуэро]]||2006—2021||'''101'''||42 |- |8||align="left"|'''[[Отаменди Николас|Николас Отаменди]]'''||2008—2026||'''101'''||4 |- |9||align="left"|[[Руджери Оскар|Оскар Руджери]]||1983—1994||'''97'''||7 |- |10||align="left"|''[[Ромеро Серхио|Серхио Ромеро]]''||2009—2018||'''96'''||0 |} === Иң яҡшы бомбардирҙар === Йыйылма команданың ғәмәлдәге уйынсылары '''ҡалын''' менән билдәләнә. ''Курсив менән'' — йыйылма команданан китергә уйлаған, әммә клуб кимәлендә уйнауын дауам иткән уйынсылар. {| class="standard mw-datatable" style="text-align:center;"; |- !Позиция!!Уйынсы!!Осор!!Голдар!!Уйындар |- |1||align="left"|'''[[Месси Лионель|Лионель Месси]]'''||2005—2026||'''102'''||174 |- |2||align="left"|[[Батистута Габриэль|Габриэль Батистута]]||1991—2002||'''54'''||77 |- |3||align="left"|[[Агуэро Серхио|Серхио Агуэро]]||2006—2021||'''41'''||101 |- |4||align="left"|[[Креспо Эрнан|Эрнан Креспо]]||1995—2007||'''35'''||64 |- |5||align="left"|[[Марадона Диего Армандо|Диего Марадона]]||1977—1994||'''34'''||91 |- |6||align="left"|[[Игуаин Гонсало|Гонсало Игуаин]]||2009—2018||'''31'''||75 |- |7||align="left" |'''[[Ди Мария Анхель|Анхель Ди Мария]]'''||2008—2026||'''29'''||131 |- |8|| align="left" |[[Артиме Луис|Луис Артиме]]||1961—1967||'''24'''||25 |- | rowspan="2" |9—10|| align="left" |[[Луке Леопольдо|Леопольдо Луке]]||1975—1981||'''22'''||45 |- |align="left"|[[Пассарелла Даниэль Альберто|Даниэль Пассарелла]]||1976—1986||'''22'''||70 |} == Формаһы == === Өйҙәге уйындарҙа === {| |{{Футбольная форма|pattern_b=_river_camisa_1901|leftarm=ffffff|body=ffffff|rightarm=ffffff|shorts=ffffff|socks=000000|название=1901 — 1908}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_white_stripes|pattern_b=_3stripesonwhite|pattern_ra=_white_stripes|leftarm=0099ff|body=0099ff|rightarm=0099ff|shorts=000000|socks=707070|название=1908 — 1974}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_white_stripes|pattern_b=_3stripesonwhite|pattern_ra=_white_stripes|leftarm=0099ff|body=0099ff|rightarm=0099ff|shorts=666666|socks=000000|название=1930}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_white_stripes|pattern_b=_3stripesonwhite|pattern_ra=_white_stripes|leftarm=0099ff|body=0099ff|rightarm=0099ff|shorts=000000|socks=ffffff|название=1975}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_white_stripes|pattern_b=_3stripesonwhite|pattern_ra=_white_stripes|pattern_sh=_adidaswhite|pattern_so=_color_3_stripes_sky_blue|leftarm=75aadb|body=75aadb|rightarm=75aadb|shorts=000000|socks=FFFFFF|название=1978}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_argentina1986|pattern_b=_argentina1986|pattern_ra=_argentina1986|pattern_sh=_argentina1986|pattern_so=_argentina1986|leftarm=9FCFFF|body=9FCFFF|rightarm=9FCFFF|shorts=000000|socks=FFFFFF|название=1986}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_argentina1992|pattern_b=_argentina1992|pattern_ra=_argentina1992|pattern_sh=_adidas arg1990|pattern_so=_argentina1992|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|название=1990}} |{{Football kit|pattern_la=_argentina1992|pattern_b=_argentina1995|pattern_ra=_argentina1992|pattern_sh=_arg_94_home|pattern_so=_adidas_thick_stripes_sky_blue|leftarm=FFFFFF|body=75aadb|rightarm=FFFFFF|shorts=000000|socks=FFFFFF|название=1994}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg98h|pattern_b=_arg98|pattern_ra=_arg98h|pattern_sh=_arg98h|pattern_so=_arg98h|leftarm=42A0FF|body=FFFFFF|rightarm=42A0FF|shorts=000000|socks=FFFFFF|название=1998}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_Arg99h|pattern_b=_Arg99h|pattern_ra=_Arg99h|pattern_sh=_Arg99h|pattern_so=_Arg99h|leftarm=9fcfff|body=9fcfff|rightarm=9fcfff|shorts=80BFFF|socks=FFFFFF|название=1999}} |- |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg00h|pattern_b=_arg00h|pattern_ra=_arg00h|pattern_sh=_arg00h|pattern_so=_arg00h|leftarm=9fcfff|body=9fcfff|rightarm=9fcfff|shorts=80BFFF|socks=FFFFFF|название=2000}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_shoulder_stripes_black_stripes_half|pattern_b=_arg02h|pattern_ra=_shoulder_stripes_black_stripes_half|pattern_sh=_adidaswhite|pattern_so=_color_3_stripes_black|leftarm=9fcfff|body=9fcfff|rightarm=9fcfff|shorts=000000|socks=FFFFFF|название=2002}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg04h|pattern_b=_arg04h|pattern_ra=_arg04h|pattern_sh=_arg04h|pattern_so=_arg04h|leftarm=9fcfff|body=9fcfff|rightarm=9fcfff|shorts=000000|socks=FFFFFF|название=2004}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_colorunderwhite|pattern_b=_arg06h|pattern_ra=_colorunderwhite|pattern_sh=_arg06h|pattern_so=_arg11h|leftarm=75AADB|body=FFFFFF|rightarm=75AADB|shorts=000000|socks=FFFFFF|название=2006}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg08h|pattern_b=_arg08h|pattern_ra=_arg08h|pattern_sh=_adidaswhite|pattern_so=_color_3_stripes_black|leftarm=75AADB|body=75AADB|rightarm=75AADB|shorts=000000|socks=ffffff|название=2008}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg10h|pattern_b=_arg10h|pattern_ra=_arg10h|pattern_sh=_arg10h|pattern_so=_color_3_stripes_black|leftarm=75AADB|body=00AADB|rightarm=75AADB|shorts=000000|socks=ffffff|название=2010}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg11h|pattern_b=_arg11h|pattern_ra=_arg11h|pattern_sh=_arg11h|pattern_so=_arg11h|leftarm=00AADB|body=00AADB|rightarm=00AADB|shorts=000000|socks=ffffff|название=2011}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg13h|pattern_b=_arg2014h|pattern_ra=_arg13h|pattern_sh=_arg13h|pattern_so=_arg13h|leftarm=ffffff|body=ffffff|rightarm=ffffff|shorts=ffffff|socks=ffffff|название=2014}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg15h|pattern_b=_argentina15h|pattern_ra=_arg15h|pattern_sh=_arg15h|pattern_so=_arg15h|leftarm=ffffff|body=ffffff|rightarm=ffffff|shorts=000000|socks=ffffff|название=2015}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg16h|pattern_b=_arg2016h|pattern_ra=_arg16h|pattern_sh=_adidasblack|pattern_so=_arg16h|leftarm=ffffff|body=ffffff|rightarm=ffffff|shorts=ffffff|socks=ffffff|название=2016}} |- |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg18h|pattern_b=_arg18h|pattern_ra=_arg18h|pattern_sh=_arg18h|pattern_so=_arg18h|leftarm=ffffff|body=ffffff|rightarm=ffffff|shorts=ffffff|socks=ffffff|название=2018}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg19h|pattern_b=_arg19h|pattern_ra=_arg19h|pattern_sh=_arg19h|pattern_so=_arg19h|leftarm=ffffff|body=ffffff|rightarm=ffffff|shorts=ffffff|socks=ffffff|название=2019}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg21h|pattern_b=_arg21h|pattern_ra=_arg21h|pattern_sh=_arg21h|pattern_so=_arg21h|leftarm=ffffff|body=ffffff|rightarm=ffffff|shorts=000000|socks=ffffff|название=2021}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg21h|pattern_b=_arg21hca|pattern_ra=_arg21h|pattern_sh=_arg21h|pattern_so=_arg21h|leftarm=ffffff|body=ffffff|rightarm=ffffff|shorts=000000|socks=ffffff|название=2021}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg22h|pattern_b=_arg22hca|pattern_ra=_arg22h|pattern_so=_arg22h|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=000000|socks=FFFFFF|название=2022|pattern_sh=_arg22h}} | | | | | |} === Ситтәге уйындарҙа === {| |{{Футбольная форма|leftarm=99ccff|body=99ccff|rightarm=99ccff|shorts=000000|socks=888888|название=1919}} |{{Футбольная форма|pattern_b=_collaryellow|leftarm=FFD700|body=FFD700|rightarm=FFD700|shorts=000000|socks=888888|название=1958}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_whitelines|pattern_b=_BAYER_1112t|pattern_ra=_whitelines|pattern_sh=_liverpool1112|pattern_so=_color_3_stripes_sky_blue|leftarm=0000FF|body=000080|rightarm=0000FF|shorts=000000|socks=FFFFFF|название=1978}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_vneckwhite|pattern_ra=_whiteborder|leftarm=0000FF|body=0000FF|rightarm=0000FF|shorts=000000|socks=FFFFFF|название=1982}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_vneckwhite|pattern_ra=_whiteborder|pattern_sh=_whitebottom|pattern_so=_band_blue|leftarm=000099|body=000099|rightarm=000099|shorts=000000|socks=ffffff|название=1986}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg_94_away|pattern_b=_arg_94_away|pattern_ra=_shoulder_stripes_black_stripes|pattern_sh=_arg_94_away|pattern_so=_adidas_thick_stripes_black|rightarm=0030E0|shorts=0030E0|socks=0030E0|название=1994}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_whitelines|pattern_b=_arg98_away|pattern_ra=_adidasstripeswhite|pattern_sh=_adidaswhite|pattern_so=_color_3_stripes_white|leftarm=001363|body=001363|rightarm=001363|shorts=001363|socks=001363|название=1998}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg02a|pattern_b=_arg02a|pattern_ra=_arg02a|pattern_sh=_adidasonwhite|pattern_so=_color_3_stripes_white|leftarm=000040|body=000040|rightarm=000040|shorts=000040|socks=000040|название=2002}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg04a|pattern_b=_arg04a|pattern_ra=_arg04a|pattern_sh=_arg04a|pattern_so=_color_3_stripes_white|leftarm=000040|body=000040|rightarm=000040|shorts=000040|socks=000040|название=2004}} |{{Футбольная форма|pattern_b=_arg06a|pattern_sh=_arga06|pattern_so=_3_stripes_white|leftarm=282A59|body=282A59|rightarm=282A59|shorts=FFFFFF|socks=282A59|название=2006}} |- |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg08a|pattern_b=_arg08a|pattern_ra=_arg08a|pattern_sh=_adidasonwhite|pattern_so=_3_stripes_white|leftarm=1b1f56|body=1b1f56|rightarm=1b1f56|shorts=1b1f56|socks=1b1f56|название=2008}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg10a|pattern_b=_arg10a|pattern_ra=_arg10a|pattern_sh=_adidasonwhite|pattern_so=_3_stripes_white|leftarm=1b1f56|body=1b1f56|rightarm=1b1f56|shorts=1b1f56|socks=0000FF|название=2010}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg11a|pattern_b=_arg11a|pattern_ra=_arg11a|pattern_sh=_arg11a|pattern_so=_3_stripes_white|leftarm=1b1f56|body=1b1f56|rightarm=1b1f56|shorts=1b1f56|socks=1b1f56|название=2011}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg13a|pattern_b=_arg2014a|pattern_ra=_arg13a|pattern_sh=_arg13a|pattern_so=_arg13a|leftarm=001363|body=001363|rightarm=001363|shorts=001363|socks=001363|название=2014}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg15a|pattern_b=_arg15a|pattern_ra=_arg15a|pattern_sh=_arg15a|pattern_so=_arg15a|leftarm=001363|body=001363|rightarm=001363|shorts=0020C2|socks=001363|название=2015 — 2016}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg18a|pattern_b=_arg18a|pattern_ra=_arg18a|pattern_sh=_arg18a|pattern_so=_arg18away|leftarm=001363|body=001363|rightarm=001363|shorts=0020C2|socks=001363|название=2018}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg20a|pattern_b=_arg20a|pattern_ra=_arg20a|pattern_sh=_arg20a|pattern_so=_arg20a|leftarm=163656|body=163656|rightarm=163656|shorts=163656|socks=163656|название=2020}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg20a|pattern_b=_arg21aca|pattern_ra=_arg20a|pattern_sh=_arg20a|pattern_so=_arg20a|leftarm=163656|body=163656|rightarm=163656|shorts=163656|socks=163656|название=2021 — 2022}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg22a|pattern_b=_arg22aca|pattern_ra=_arg22a|pattern_sh=_arg22a|pattern_so=_arg22a|leftarm=1D1F76|body=1D1F76|rightarm=1D1F76|shorts=1D1F76|socks=1D1F76|название=2022}} | |} === Ҡапҡасы формаһы === {| |{{Футбольная форма|pattern_la=_adidas2122bgr|pattern_b=_adidas2122bgr|pattern_ra=_adidas2122bgr|pattern_sh=_adidas2122bgr|pattern_so=_3_stripes_white|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=202020|название=2021}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_adidas2122yb|pattern_b=_adidas2122yb|pattern_ra=_adidas2122yb|pattern_sh=_adidas2122yb|pattern_so=_3_stripes_black|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFF00|название=2021}} |{{Футбольная форма|pattern_la=_arg20g1|pattern_b=_arg20g1|pattern_ra=_arg20g1|pattern_sh=_arg20g1|pattern_so=_arg20g1|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FF0000|название=2021}} |} === Экипировкаһы === {| class="wikitable" !Осор !Етештереүсе |- |1901—1924 |{{Флаг Великобритании}} '''Saint Margaret''' |- |1925—1958 |{{Флаг Аргентины (1812—1985)}} '''Gath & Chaves''' |- |1958—1963 |{{Флаг Аргентины (1812—1985)}} '''Industria Lanús''' |- |1964—1965 |{{Флаг Аргентины (1812—1985)}} '''Noceto Sports''' |- |1966 |{{Флаг Аргентины (1812—1985)}} '''Sportlandia''' |- |1967—1974 |{{Флаг Аргентины (1812—1985)}} '''Industria Lanús''' |- |1974—1979 |{{Флаг Германии}} '''[[Adidas]]''' |- |1980—1989 |{{Флаг Франции (1976—2020)}} '''[[Le Coq Sportif]]''' |- |1990—1999 |{{Флаг Германии}} '''[[Adidas]]''' |- |1999—2001 |{{Флаг Великобритании}} '''[[Reebok]]''' |- |2001—{{н.в.}} |{{Флаг Германии}} '''[[Adidas]]''' |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Великие сборные: Аргентина. Приложение к еженедельнику «[[Футбол (еженедельник)|Футбол]]». Выпуск № 9 (45). 2009 год == Һылтанмалар == {{родственные проекты}} * [https://www.afa.com.ar/ Официальный сайт Ассоциации футбола Аргентины]{{ref-es}} * [https://www.rsssf.org/tablesa/arg-intres.html Статистика выступлений сборной]{{ref-en}} {{Внешние ссылки}} {{Чемпионы мира по футболу}} {{Победители Кубка Америки по футболу}} {{Победители Кубка Конфедераций по футболу}} [[Категория:Алфавит буйынса футбол командалары]] [[Категория:Футбол буйынса донъя чемпионаттары еңеүселәре]] [[Категория:Футбол]] [[Категория:Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпиондары]] pwa9bzblc3x7dvacf73tun85s5lf7tu 10 195298 1301293 1261592 2026-07-21T14:46:32Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Flag_of_the_First_Spanish_Republic.svg" рәсеме урынына [[Рәсем:Flag_of_Spain_(1873–1874).svg|Flag_of_Spain_(1873–1874).svg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: [[:c:COM: 1301293 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | alias = Испания | flag alias = Flag of Spain.svg | flag alias-1506 = Flag of New Spain.svg | flag alias-1701 = Bandera de España 1701-1748.svg | flag alias-1748 = Bandera de España 1748-1785.svg | flag alias-1785 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg | flag alias-1873 = Flag of Spain (1873–1874).svg | flag alias-1931 = Flag of the Second Spanish Republic.svg | flag alias-1938 = Flag of Spain under Franco 1938 1945.svg | flag alias-1945 = Flag of Spain 1945 1977.svg | flag alias-1977 = Flag of Spain (1977 - 1981).svg | flag alias-торговый = Flag of Spain (civil variant).svg | flag alias-Колумб = Flag of Christopher Columbus.svg | flag alias-колониальный = Flag of New Spain.svg | flag alias-торговый-колониальный = Burgundy merchant 1762.svg | flag alias-Кастилия-и-Леон = Bandera de la Corona de Castilla y Leon.svg | flag alias-торговый-1785 = BandMercante1785.svg | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1506 | var2 = 1701 | var3 = 1748 | var4 = 1785 | var5 = 1873 | var6 = 1931 | var7 = 1938 | var8 = 1945 | var9 = 1977 | var10 = торговый | var11 = Колумб | var12 = колониальный | var13 = торговый-колониальный | var14 = Кастилия-и-Леон | var15 = торговый-1785 </noinclude> | размер = {{{размер|}}} }} mczkfgdzf9s15fdagjnsxcoom8wf8ew 0 199452 1301306 1286715 2026-07-21T19:29:01Z Марьям Султанбаева 41189 1301306 wikitext text/x-wiki {{Көй-моң коллективы|Название=AY YOLA|Описание_фото=<!-- Өфөнән этно-поп триоһы-->|Годы=[[2024]] — хәҙерге|Город=[[Өфө]]|Язык=башҡорт теле|Состав=Адель Шәйхетдинова<br>Руслан Шәйхетдинов <br> Ринат Рамазанов|Другие проекты=Musume проекты <br> «Арғымаҡ» төркөмө|Откуда={{флагификация|Башҡортостан}}}} '''AY YOLA''' — [[Башҡорттар|башҡорт]] музыкаль триоһы, этно-электроника һәм синтвейв стилендә традицион башҡорт мотивтарын һәм ҡоралдарын ҡулланып музыка башҡара. Төркөм 2025 йыл башында «Һомай» йырының вируслы популярлығы арҡаһында киң танылыу яулай<ref name="Башинформ">{{Cite web|url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2025-02-16/bashkirskiy-albom-na-osnove-eposa-ural-batyr-vyhodit-na-rossiyskom-leyble-4123946|title=Башкирский альбом на основе эпоса «Урал-батыр» выходит на российском лейбле|author=Лейла Аралбаева|website=ИА «Башинформ»|date=2025-02-16|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://shonkar.com/articles/culture/2025-03-25/omay-yyry-t-rl-ild-r-populyarly-yaulay-4172256|title=«Һомай» йыры төрлө илдәрҙә популярлыҡ яулай}}</ref><ref name="Афиша">{{Cite web|url=https://daily.afisha.ru/infoporn/29093-novaya-pyyala-kak-vse-soshli-s-uma-po-pesne-bashkirskoy-folk-gruppy-ay-yola/|title=Новая «Пыяла»? Как все сошли с ума по песне башкирской фолк-группы Ay Yola|author=Анна Красюк|website=Афиша Daily|date=2025-03-26|access-date=2025-03-28}}</ref>. == Атамаһы == Төркөмдөң атамаһы латиница менән яҙылған ике башҡорт һүҙенән тора: «AY» ({{lang-ba|Ай}}) һәм «YOLA» ({{lang-ba|Йола}}). «Ай» һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар, шул иҫәптән мифологик мәғәнәһе — «Юғары көс, Аллаһ, Тәңре»<ref>{{Книга|заглавие=Башҡорт теленең академик һүҙлеге: 10 томда. Т. I: (А хәрефе)|ответственный=Ф.Ғ. Хисамитдинова редакцияһында|год=2011|язык=ba|место=Өфө|издательство=Китап|страницы=170|страниц=432|isbn=978-5-295-05389-4}}</ref>. «Йола» һүҙе «ғәҙәт, йола, традиция»<ref>{{Книга|заглавие=Башкорт теленен, академик һүҙлеге: 10 томда. Т. IV: (Й—К хәрефтәре)|ответственный=Ф. Ғ. Хисаметдинова редакцияһында|год=2012|язык=ba|место=Өфө|страницы=71|страниц=944|isbn=978-5-295-05608-6}}</ref> тип тәржемә ителә. Төркөм ағзаһы Ринат Рамазанов әйтеүенсә, «AY YOLA» «ғаләм ҡанундарын», «донъя ҡоролошо ҡағиҙәләре йыйылмаһын» — «үлтермә, урлама, ололарҙы хөрмәт ит, кеселәрҙе яҡла» кеүек мәңгелек ҡиммәттәрҙе символлаштыра<ref name="Башинформ" />. == Дискографияһы == * [[Ural Batyr (альбом)|Ural Batyr]] (2025) == Төркөм составы == * '''[[Шәйхетдинова Адель Руслан ҡыҙы|Адель Шәйхетдинова]]''' — вокал, [[гитара]], [[думбыра]]. Йырсы, музыкант, йырҙар авторы. «Вдохновение» халыҡ-ара конкурсының гран-при лауреаты. Атаһы менән ТНТ каналындағы «Песни» шоуында ҡатнаша.<ref name="Башинформ" /><ref name="Афиша" /> * '''Руслан Шәйхетдинов (шулай уҡ DJ Ruslan Sever булараҡ билдәле)''' — клавишалы ҡоралдар, бас-гитара, [[Ҡыл ҡумыҙ|ҡыл-ҡумыҙ]]. Музыкант, тауыш режиссеры, продюсер. Адель Шәйхетдинованың атаһы. «Maximum» радиоһында (Мәскәү) «Electroshock» радио-шоуын алып барыусы<ref name="Башинформ" /><ref name="Афиша" />. * '''[[Рамаҙанов Ринат Заһир улы|Ринат Рамазанов]]''' — вокал, [[ҡурай]]. Музыкант, мультиинструменталист, йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]], билдәле «[[Арғымаҡ (төркөм)|Арғымаҡ]]<nowiki/>» этно-төркөмөнөң солисы һәм етәксеһе. [[Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы|Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нда үткән Nomad Universe халыҡ-ара конкурсында Гран-при яулаусы<ref>{{Cite web|url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-04-21/frontmen-argymaka-rinat-ramazanov-predstal-pered-yunymi-zritelyami-v-novom-obraze-2779219|title=Фронтмен «Аргымака» Ринат Рамазанов предстал перед юными зрителями в новом образе|author=Лейла Аралбаева|website=ИА «Башинформ»|date=2022-04-21|access-date=2025-03-28}}</ref>. == Тарихы == AY YOLA проекты ысынында ике башҡа коллектив ағзаларының берләшмәһе булып тора. Руслан һәм Адель Шәйхетдиновтар күп йылдар дауамында Musume проекты сиктәрендә бергә ижад итәләр. Ринат Рамазанов «Арғымаҡ» төркөмөнөң лидеры булараҡ билдәле. AY YOLA-ны булдырыуға этәргес булып Руслан Шәйхетдиновтың үҙенең 50 йәшлек юбилейына һәм [[Өфө|Өфөнөң]] 450 йыллығына 2024 йылда «Өфөм минең» («Моя Уфа») гимнын яҙҙырырға ҡарар итеүе тора. Гимндың ҡурай моңонһыҙ була алмауын аңлап, ул Ринат Рамазановҡа мөрәжәғәт итә. Композицияға иҫке Өфө гимнының башҡорт телендәге өлөшө индерелә. Был йыр «[[Вся Уфа]]<nowiki/>» телекомпанияһының конкурсында еңеү яулай һәм. Уңышлы хеҙмәттәшлек заманса электрон яңғырашты, этник музыканы һәм «[[Урал батыр]]<nowiki/>» башҡорт эпосын берләштергән яңы уртаҡ проект булдырыу ҡарарына килтерә. Проект үҙе тураһында 2025 йыл башында белдерә. === Музыкаль стиле һәм тематикаһы === AY YOLA музыкаһы заманса [[Электрон музыка|электрон музыканың]] (шул иҫәптән синтвейв һәм трэп-ритмдар) традицион башҡорт музыкаһы элементтары менән синтезын кәүҙәләндерә. Милли ҡоралдар: ҡурай, ҡыл-ҡумыҙ, думбыра әүҙем ҡулланыла. Төркөм ижадының төп темаһы — «Урал батыр» башҡорт эпосы. Йырҙар башҡорт һүҙ сәнғәтенең был ҡомартҡыһы геройҙары һәм сюжеттары тураһында бәйән итә, уларҙы заманса музыкаль контекста яңынан аңлата. Композициялар Урал батыр, [[Һомай]] ([[Самрау]] һәм Ҡояш), ҡанатлы ат [[Аҡбуҙат (эпос)|Аҡбуҙат]] һәм башҡа мифологик образдар кеүек персонаждарға арналған. Музыка аша төркөм эпоста һалынған мәңгелек ҡиммәттәрҙе һәм мәҙәни кодты еткерергә ынтыла. === Популярлығы һәм танылыуы === Төркөм 2025 йыл башында тиҙ арала популярлыҡ яулай. 2025 йылдың [[21 февраль|21 февралендә]] сыҡҡан тәүге «Batyr» (Батыр) синглы тыңлаусыларҙа ҡыҙыҡһыныу уята. Әммә ысын уңыш 2025 йылдың [[14 март]]ында икенсе «Homay» (Һомай) синглы сыҡҡас килә. «Һомай» йыры социаль селтәрҙәрҙә, бигерәк тә ҡыҫҡа видеолар (Reels) форматында вируслы булып китә, миллионлаған ҡарау йыя. Композиция Рәсәйҙә генә түгел, башҡа төрки телле илдәрҙә лә: [[Ҡаҙағстан]]да, [[Үзбәкстан]]да, [[Әзербайжан]]да, [[Ҡырғыҙстан]]да, [[Төркиә|Төркиәлә]] ҙур яңғыраш таба. Йыр [[Европа]] тыңлаусыларының да иғтибарын йәлеп итте<ref>{{Cite web|url=https://mgazeta.com/articles/kultura/2025-03-26/ruslan-sever-my-nazyvaem-adel-nasha-humay-4174032|title=Руслан Север: Мы называем Адель «Наша Хумай»|author=Алсу Муллахметова|website=Молодёжная газета Республики Башкортостан|date=2025-03-26|access-date=2025-03-28}}</ref>. Ул [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] топ-10 трегына инә һәм күрше илдәрҙең чарттарында юғары урындар биләй. Йыр шулай уҡ Shazam донъя чартына эләгә, 4-се юлды биләй (2025 йылдың апрель башы мәғлүмәттәре буйынса)<ref>{{Cite news|title=Песня башкирской группы опередила в мировом чарте Shazam хит Леди Гаги|url=https://aif.ru/culture/pesnya-bashkirskoy-gruppy-operedila-v-mirovom-charte-shazam-hit-ledi-gagi|website=AiF|accessdate=2025-04-01}}</ref><ref>{{Cite web|title=Башҡортса йыр донъя киңлегендә танылыу яулай|url=https://bash.news/bash/news/242481-baskortsa-iyr-donieia-kinlegende-tanylyu-iaulai}}</ref>. «Һомай»ҙың уңышын «Аигел» төркөмөнөң «Пыяла» йыры популярлығы менән сағыштыралар. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Музыкаль коллективтар]] [[Категория:Башҡорт йырсылары]] ov09620kaziw21gyhqtpd296h2ihact 0 199502 1301307 1286213 2026-07-21T19:29:20Z Марьям Султанбаева 41189 1301307 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Изображение = | Ширина = 220 | Описание изображения = | Фон = вокалист | Имя = | Имя при рождении = Шәйхетдинова Адель Руслан ҡыҙы | Место рождения = [[Өфө]] | Дата рождения = 15.01.2000 | Профессии = йырсы | Годы активности = | Певческий голос = | Инструменты = [[гитара]], думбыра | Жанры = фольк-поп | Лейблы = | Награды = {{Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған йырсыһы}} | Сайт = }} {{ФШ|Шәйхетдинова}} '''Шәйхетдинова Адель Руслан ҡыҙы''' ({{lang-ru|Шайхитдинова Адель Руслановна }}; [[15 ғинуар]] [[2000 йыл]]) — йырсы, башҡорт музыкаль [[AY YOLA]] төркөмө солисы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған йырсыһы (2025). Рәсәй Forbes (Форбс) журналы Адель Шәйхетдинованы «Музыка» номинацияһында «30-ға тиклем 30» рейтингына индерә. [[2025 йыл]]дың [[14 март]]ында сыҡҡан клип «Homay» йырсы башҡарыуында донъя кимәлендәге хитҡа әүерелә. == Биографияһы == Адель Руслан ҡыҙы Шәйхетдинов 2000 йылдың 15 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған. Әсәһе урыҫ милләтенән, ә атаһы, Руслан Шәйхетдинов, башҡорт. Адель мәктәпкәсә йәштә [[урыҫ теле]]ндә генә һөйләшә, хәҙер йырсы инглиз телен дә белә. Адель Шәйхитдинова бала сағынан уҡ музыка менән шөғөлләнә башлай һәм мәктәп уҡыусыһы сағында уҡ бер нисә абруйлы «Вдохновение» («Илһам») һәм «Уфимская волна» («Өфө тулҡыны») конкурстарында еңеү яулай. [[2018 йыл]]да [[Ҡазан федераль университеты]]ның социаль-философия фәндәре һәм киң коммуникациялар институтының «телевидение» йүнәлеше буйынса уҡырға инә. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң, ҡыҙ бер йыл [[Мәскәү]]ҙә тауыш яҙҙырыу лейблы менән эшләй, унда баш ҡала артистары өсөн текстар яҙа<ref name=":1">{{Cite news|title=Адель Шайхитдинова|url=https://24smi.org/celebrity/403618-adel-shaikhitdinova.html|accessdate=2025-05-18}}</ref>. == Ижады == Адель үҙенең ижад юлын [[2010 йыл]]да атаһы Руслан Шәйхетдинов менән Musume проектында дуэтта башлай, псевдонимы Musume була: япон теленән тәржемә иткәндә «ҡыҙ» тигәнде аңлата. Төркөм ике альбом сығара һәм бер нисә телевизион шоуҙа ҡатнаша. Аделдең башҡарыу стиле үҙенсәлекле: традицион башҡорт мотивтары электрон музыка менән аралаша. 2024 йылда, [[Рамаҙанов Ринат Заһир улы|Ринат Рамаҙанов]] менән берләшеп, Шәйхитдиновтар [[AY YOLA|Ay Yola]] төркөмөнә нигеҙ һала. Төркөм башҡорт эпосы «[[Урал батыр|Урал-батыр]]» менән рухландырылған этно-поп жанрында музыка башҡара<ref name=":2">{{Cite news|title=«Любовь, до которой не достать»: как выглядит Адель из Ay Yola на сцене и в обычной жизни|url=https://ufa1.ru/text/entertainment/2025/05/11/75444212/|work=ufa1.ru|date=2025-05-11|accessdate=2025-05-18}}</ref>. Homay («һомай») йыры Адель Шәйхетдиноваға ҙур популярлыҡ килтерә. Интернетта ҡыҙҙы Галь Гадот һәм Белла Хадид менән сағыштыралар, шулай уҡ модель карьераһы булмаһа ла, мода-брендтар менән бик күп килешеүҙәр һәм ҡыҙыҡлы фотоһүрәттәр тураһында һөйләйҙәр. Адель йырлап ҡына ҡалмай, [[гитара]]ла һәм [[думбыра]]ла уйнай. 2025 йылдың 14 мартында сығарылған Homay йыры «Ural-Batyr» исемле альбомдың бер өлөшө, ул шунда уҡ хит була, трек миллионлаған тыңлау йыя. Уның өҙөгө социаль селтәрҙәрҙә, айырыуса төрки телле халыҡтар араһында, тиҙ тарала тарала. Уны TikTok, YouTube Shorts һәм Reels-та ҡыҫҡа видеолар эшләүҙә һәм [[үзбәк]], [[Татарҙар|татар]], [[Төрөк теле|төрөк]], рус, [[ҡаҙаҡ]] һәм башҡа телдәргә тәржемә итеүҙә киң ҡуллана башлайҙар<ref name=":3">{{Cite news|title=Forbes включил певицу из Башкирии Адель Шайхитдинову в рейтинг «30 до 30»|author=Лейла Аралбаева|url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2025-05-14/forbes-vklyuchil-pevitsu-iz-bashkirii-adel-shayhitdinovu-v-reyting-30-do-30-4235061|date=2025-05-14|accessdate=2025-05-18}}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған йырсыһы (2025) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://bash.bashinform.ru/news/culture/2025-05-14/forbes-yyrsy-adel-sh-yhetdinovany-30-a-tiklem-30-reytingyna-inder-e-4235226 Forbes йырсы Адель Шәйхетдинованы «30-ға тиклем 30» рейтингына индерҙе] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған йырсылары]] 8en1zgmueatv30c9qt2uisy5f5wjnx9 1301308 1301307 2026-07-21T19:29:29Z Марьям Султанбаева 41189 1301308 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Изображение = | Ширина = 220 | Описание изображения = | Фон = вокалист | Имя = | Имя при рождении = Шәйхетдинова Адель Руслан ҡыҙы | Место рождения = [[Өфө]] | Дата рождения = 15.01.2000 | Профессии = йырсы | Годы активности = | Певческий голос = | Инструменты = [[гитара]], думбыра | Жанры = фольк-поп | Лейблы = | Награды = {{Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған йырсыһы}} | Сайт = }} {{ФШ|Шәйхетдинова}} '''Шәйхетдинова Адель Руслан ҡыҙы''' ({{lang-ru|Шайхитдинова Адель Руслановна }}; [[15 ғинуар]] [[2000 йыл]]) — йырсы, башҡорт музыкаль [[AY YOLA]] төркөмө солисы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған йырсыһы (2025). Рәсәй Forbes (Форбс) журналы Адель Шәйхетдинованы «Музыка» номинацияһында «30-ға тиклем 30» рейтингына индерә. [[2025 йыл]]дың [[14 март]]ында сыҡҡан клип «Homay» йырсы башҡарыуында донъя кимәлендәге хитҡа әүерелә. == Биографияһы == Адель Руслан ҡыҙы Шәйхетдинов 2000 йылдың 15 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған. Әсәһе урыҫ милләтенән, ә атаһы, Руслан Шәйхетдинов, башҡорт. Адель мәктәпкәсә йәштә [[урыҫ теле]]ндә генә һөйләшә, хәҙер йырсы инглиз телен дә белә. Адель Шәйхитдинова бала сағынан уҡ музыка менән шөғөлләнә башлай һәм мәктәп уҡыусыһы сағында уҡ бер нисә абруйлы «Вдохновение» («Илһам») һәм «Уфимская волна» («Өфө тулҡыны») конкурстарында еңеү яулай. [[2018 йыл]]да [[Ҡазан федераль университеты]]ның социаль-философия фәндәре һәм киң коммуникациялар институтының «телевидение» йүнәлеше буйынса уҡырға инә. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң, ҡыҙ бер йыл [[Мәскәү]]ҙә тауыш яҙҙырыу лейблы менән эшләй, унда баш ҡала артистары өсөн текстар яҙа<ref name=":1">{{Cite news|title=Адель Шайхитдинова|url=https://24smi.org/celebrity/403618-adel-shaikhitdinova.html|accessdate=2025-05-18}}</ref>. == Ижады == Адель үҙенең ижад юлын [[2010 йыл]]да атаһы Руслан Шәйхетдинов менән Musume проектында дуэтта башлай, псевдонимы Musume була: япон теленән тәржемә иткәндә «ҡыҙ» тигәнде аңлата. Төркөм ике альбом сығара һәм бер нисә телевизион шоуҙа ҡатнаша. Аделдең башҡарыу стиле үҙенсәлекле: традицион башҡорт мотивтары электрон музыка менән аралаша. 2024 йылда, [[Рамаҙанов Ринат Заһир улы|Ринат Рамаҙанов]] менән берләшеп, Шәйхитдиновтар [[AY YOLA|Ay Yola]] төркөмөнә нигеҙ һала. Төркөм башҡорт эпосы «[[Урал батыр|Урал-батыр]]» менән рухландырылған этно-поп жанрында музыка башҡара<ref name=":2">{{Cite news|title=«Любовь, до которой не достать»: как выглядит Адель из Ay Yola на сцене и в обычной жизни|url=https://ufa1.ru/text/entertainment/2025/05/11/75444212/|work=ufa1.ru|date=2025-05-11|accessdate=2025-05-18}}</ref>. Homay («һомай») йыры Адель Шәйхетдиноваға ҙур популярлыҡ килтерә. Интернетта ҡыҙҙы Галь Гадот һәм Белла Хадид менән сағыштыралар, шулай уҡ модель карьераһы булмаһа ла, мода-брендтар менән бик күп килешеүҙәр һәм ҡыҙыҡлы фотоһүрәттәр тураһында һөйләйҙәр. Адель йырлап ҡына ҡалмай, [[гитара]]ла һәм [[думбыра]]ла уйнай. 2025 йылдың 14 мартында сығарылған Homay йыры «Ural-Batyr» исемле альбомдың бер өлөшө, ул шунда уҡ хит була, трек миллионлаған тыңлау йыя. Уның өҙөгө социаль селтәрҙәрҙә, айырыуса төрки телле халыҡтар араһында, тиҙ тарала тарала. Уны TikTok, YouTube Shorts һәм Reels-та ҡыҫҡа видеолар эшләүҙә һәм [[үзбәк]], [[Татарҙар|татар]], [[Төрөк теле|төрөк]], рус, [[ҡаҙаҡ]] һәм башҡа телдәргә тәржемә итеүҙә киң ҡуллана башлайҙар<ref name=":3">{{Cite news|title=Forbes включил певицу из Башкирии Адель Шайхитдинову в рейтинг «30 до 30»|author=Лейла Аралбаева|url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2025-05-14/forbes-vklyuchil-pevitsu-iz-bashkirii-adel-shayhitdinovu-v-reyting-30-do-30-4235061|date=2025-05-14|accessdate=2025-05-18}}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған йырсыһы (2025) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://bash.bashinform.ru/news/culture/2025-05-14/forbes-yyrsy-adel-sh-yhetdinovany-30-a-tiklem-30-reytingyna-inder-e-4235226 Forbes йырсы Адель Шәйхетдинованы «30-ға тиклем 30» рейтингына индерҙе] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған йырсылары]] tq3i50su3zs9m2un8326dan51rgx8in 10 201363 1301265 2026-07-20T18:21:29Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: STS-135 Atlantis' final tow back.jpg 1301265 wikitext text/x-wiki STS-135 Atlantis' final tow back.jpg eqtwxi7sgwvf9mokxslkov24hoelvey 10 201364 1301295 2026-07-21T15:10:47Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: St. Georg - Mundelfingen - High altar 04.jpg 1301295 wikitext text/x-wiki St. Georg - Mundelfingen - High altar 04.jpg qyu4p5q2pktdqjuc1n2fonjqwo8r3zz 0 201365 1301298 2026-07-21T19:17:56Z Марьям Султанбаева 41189 Яңы бит: {{Ук}} '''Ғабдулла Хәлил улы Бичурин''' (5 май 1911, Пәлдәнге, Күҙнәй өйәҙе, Һарытау губернаһы, Россия империяһы — 15 ғинуар, 1986 (74 йәш), [[Ҡаҙан]], РСФСР, СССР) — хәрби эшмәкәр, генерал-майор (1964). 1959-1961 йылдарҙа [[ТАССР төҙөлөүе|ТАССР]] Дәүләт именлеге комитеты рәйесе урынбаҫа... 1301298 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғабдулла Хәлил улы Бичурин''' (5 май 1911, Пәлдәнге, Күҙнәй өйәҙе, Һарытау губернаһы, Россия империяһы — 15 ғинуар, 1986 (74 йәш), [[Ҡаҙан]], РСФСР, СССР) — хәрби эшмәкәр, генерал-майор (1964). 1959-1961 йылдарҙа [[ТАССР төҙөлөүе|ТАССР]] Дәүләт именлеге комитеты рәйесе урынбаҫары, 1961-1981 йылдарҙа рәйесе. ТАССР ЮШ депутаты (1963-1985).<ref>http://www.millattashlar.ru/index.php/Бичурин_Абдулла_Халилович</ref> == Хәтер == * Ҡаҙандың Яңы Савин районында урынлашҡан [[Ғабдулла Бичурин урамы (Ҡазан)|урамға]] исеме бирелгән. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == == Иҫкәрмәләр == <small>{{иҫкәрмәләр}}</small> == Һылтанмалар == {{Тышҡы һылтанмалар}} dlabp6d6i38fjewhbywhw9drsvkhp45 1301299 1301298 2026-07-21T19:21:48Z Марьям Султанбаева 41189 1301299 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғабдулла Хәлил улы Бичурин''' (5 май 1911, Пәлдәнге, Күҙнәй өйәҙе, Һарытау губернаһы, Россия империяһы — 15 ғинуар, 1986 (74 йәш), [[Ҡаҙан]], РСФСР, СССР) — хәрби эшмәкәр, генерал-майор (1964). 1959-1961 йылдарҙа [[ТАССР төҙөлөүе|ТАССР]] Дәүләт именлеге комитеты рәйесе урынбаҫары, 1961-1981 йылдарҙа рәйесе. ТАССР ЮШ депутаты (1963-1985).<ref>http://www.millattashlar.ru/index.php/Бичурин_Абдулла_Халилович</ref> == Биографияһы == 1911 йылда [[Татар Пәлдәнгеһе]] ауылында тыуған. КПСС ағзаһы. 1925 йылдан алып хужалыҡ, йәмәғәт һәм сәйәси эштә. 1925-1980 йылдарҙа — ҡулланыусылар кооперацияһы һатыусыһы, ФЗУ мәктәбендә тәрбиәсе, ОГПУ-НКВД ғәскәрҙәренең кавалерия полкында ҡыҙылармеец, СССР НКВД-ның Мәскәү кремле Коменданты Идаралығының ГУГБ айырым батальонының 1-се ротаһы һаҡ командиры, Мәскәү оборонаһында ҡатнашыусы, НКВД-ның Мәскәү хәрби-техник училищеһында уҡытыусы. СССР МГБ-ның 5-се Идаралығында бүлек начальнигы, СССР Ээсе эштәр министрлығының 5-се Идаралығы парткомы секретары, СССР МС-ы ҡарамағындағы КГБ-ның 5-се Идаралығы парткомы секретары, СССР МС-ы ҡарамағындағы КГБ-ның 5-се Идаралығы 2-се бүлеге начальнигы урынбаҫары, СССР МС-ы ҡарамағындағы КГБ-ның 5-се Идаралығы парткомы секретары урынбаҫары, рәйес урынбаҫары, Татар АССР-Ы МС-ы ҡарамағындағы КГБ рәйесе. КПСС-тың XXIII съезы делегаты. 1986 йылда Ҡазанда вафат була. == Хәтер == * Ҡаҙандың Яңы Савин районында урынлашҡан [[Ғабдулла Бичурин урамы (Ҡазан)|урамға]] исеме бирелгән. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == == Иҫкәрмәләр == <small>{{иҫкәрмәләр}}</small> == Һылтанмалар == {{Тышҡы һылтанмалар}} i4licdofgiues1f1bwhy7tyluqe8d09 1301301 1301299 2026-07-21T19:24:44Z Марьям Султанбаева 41189 викилаштырыу 1301301 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғабдулла Хәлил улы Бичурин''' (5 май 1911, Пәлдәнге, Күҙнәй өйәҙе, Һарытау губернаһы, Россия империяһы — 15 ғинуар, 1986 (74 йәш), [[Ҡаҙан]], РСФСР, СССР) — хәрби эшмәкәр, генерал-майор (1964). 1959—1961 йылдарҙа [[ТАССР төҙөлөүе|ТАССР]] Дәүләт именлеге комитеты рәйесе урынбаҫары, 1961—1981 йылдарҙа рәйесе. ТАССР ЮШ депутаты (1963—1985).<ref>http://www.millattashlar.ru/index.php/Бичурин_Абдулла_Халилович</ref> == Биографияһы == 1911 йылда [[Татар Пәлдәнгеһе]] ауылында тыуған. КПСС ағзаһы. 1925 йылдан алып хужалыҡ, йәмәғәт һәм сәйәси эштә. 1925—1980 йылдарҙа — ҡулланыусылар кооперацияһы һатыусыһы, ФЗУ мәктәбендә тәрбиәсе, ОГПУ-НКВД ғәскәрҙәренең кавалерия полкында ҡыҙылармеец, СССР НКВД-ның Мәскәү кремле Коменданты Идаралығының ГУГБ айырым батальонының 1-се ротаһы һаҡ командиры, Мәскәү оборонаһында ҡатнашыусы, НКВД-ның Мәскәү хәрби-техник училищеһында уҡытыусы. СССР МГБ-ның 5-се Идаралығында бүлек начальнигы, СССР Ээсе эштәр министрлығының 5-се Идаралығы парткомы секретары, СССР МС-ы ҡарамағындағы КГБ-ның 5-се Идаралығы парткомы секретары, СССР МС-ы ҡарамағындағы КГБ-ның 5-се Идаралығы 2-се бүлеге начальнигы урынбаҫары, СССР МС-ы ҡарамағындағы КГБ-ның 5-се Идаралығы парткомы секретары урынбаҫары, рәйес урынбаҫары, Татар АССР-Ы МС-ы ҡарамағындағы КГБ рәйесе. КПСС-тың XXIII съезы делегаты. 1986 йылда Ҡазанда вафат була. == Хәтер == * Ҡаҙандың Яңы Савин районында урынлашҡан [[Ғабдулла Бичурин урамы (Ҡазан)|урамға]] исеме бирелгән. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == == Иҫкәрмәләр == <small>{{иҫкәрмәләр}}</small> == Һылтанмалар == {{Тышҡы һылтанмалар}} c232ql8lj245a9rwe8pulvboua3zg1i 1301303 1301301 2026-07-21T19:25:55Z Марьям Султанбаева 41189 1301303 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғабдулла Хәлил улы Бичурин''' (5 май 1911, Пәлдәнге, Күҙнәй өйәҙе, [[Һарытау губернаһы]], [[Рәсәй империяһы]] — 15 ғинуар, 1986 (74 йәш), [[Ҡаҙан]], РСФСР, [[СССР]]) — хәрби эшмәкәр, генерал-майор (1964). 1959—1961 йылдарҙа [[ТАССР төҙөлөүе|ТАССР]] Дәүләт именлеге комитеты рәйесе урынбаҫары, 1961—1981 йылдарҙа рәйесе. ТАССР ЮШ депутаты (1963—1985).<ref>http://www.millattashlar.ru/index.php/Бичурин_Абдулла_Халилович</ref> == Биографияһы == 1911 йылда [[Татар Пәлдәнгеһе]] ауылында тыуған. КПСС ағзаһы. 1925 йылдан алып хужалыҡ, йәмәғәт һәм сәйәси эштә. 1925—1980 йылдарҙа — ҡулланыусылар кооперацияһы һатыусыһы, ФЗУ мәктәбендә тәрбиәсе, ОГПУ-НКВД ғәскәрҙәренең кавалерия полкында ҡыҙылармеец, СССР НКВД-ның Мәскәү кремле Коменданты Идаралығының ГУГБ айырым батальонының 1-се ротаһы һаҡ командиры, Мәскәү оборонаһында ҡатнашыусы, НКВД-ның Мәскәү хәрби-техник училищеһында уҡытыусы. СССР МГБ-ның 5-се Идаралығында бүлек начальнигы, СССР Ээсе эштәр министрлығының 5-се Идаралығы парткомы секретары, СССР МС-ы ҡарамағындағы КГБ-ның 5-се Идаралығы парткомы секретары, СССР МС-ы ҡарамағындағы КГБ-ның 5-се Идаралығы 2-се бүлеге начальнигы урынбаҫары, СССР МС-ы ҡарамағындағы КГБ-ның 5-се Идаралығы парткомы секретары урынбаҫары, рәйес урынбаҫары, Татар АССР-Ы МС-ы ҡарамағындағы КГБ рәйесе. КПСС-тың XXIII съезы делегаты. 1986 йылда Ҡазанда вафат була. == Хәтер == * Ҡаҙандың Яңы Савин районында урынлашҡан [[Ғабдулла Бичурин урамы (Ҡазан)|урамға]] исеме бирелгән. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == == Иҫкәрмәләр == <small>{{иҫкәрмәләр}}</small> == Һылтанмалар == {{Тышҡы һылтанмалар}} 6vylbe0dxuctzwi2kxqmck8bnvyvrd1 10 201366 1301313 2026-07-22T17:15:20Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: 024 Male green kingfisher in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg 1301313 wikitext text/x-wiki 024 Male green kingfisher in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg h03tdp1h2iy22zh5z5auoonn8yn6abk 0 201367 1301330 2026-07-23T07:15:23Z PK2 13442 [[Баш бит]] битенә йүнәлтелгән 1301330 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Баш бит]] esy9q7iqy4on900qghf3tvwq1e2lfrk 0 201368 1301331 2026-07-23T08:52:19Z Телсе 41238 [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] битенә йүнәлтелгән 1301331 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] b74mbibemcrh7xbogt6xxyd6qhrqfev