Вестгройсен

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Вестгройсен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28971</id>
    <revision>
      <id>1307629</id>
      <parentid>679155</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T04:51:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>18660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Westgreussen.png]] → [[File:DEU Westgreußen COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>1307629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5107" sha1="og85srz8z34x9stf8r9wq4aexbkacuw" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Вестгройсен 
 |төп исеме                                         = Westgreußen 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DEU Westgreußen COA.svg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec      
 |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec  =  
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Кифхойзер (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Кифхойзер (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             = Бургомистр  
 |башлыҡ                                                         = Гизела Мозебах  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 8,45  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 175  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 393 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 99718 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = KYF 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 65 079 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  =  
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Вестгройсен''' ({{lang-de|Westgreußen}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса коммунала 393 кеше йәшәй.  [[Майҙан]]ы — 8,45 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 175 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99718 һәм автомобиль коды — KYF. 
 
==  Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
==  Һылтанмалар ==
* [ Рәсми сайт].

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>og85srz8z34x9stf8r9wq4aexbkacuw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>23 октябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67819</id>
    <revision>
      <id>1307617</id>
      <parentid>1307612</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:37:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт, күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1307617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20589" sha1="t432k2mpbob7zmf9kldrhton6qe9vye" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''23 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 296-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 297-се). Йыл аҙағына тиклем 69 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Мәктәп]] [[китапхана]]лары көнө.
** Плеерҙың тыуған көнө.
** {{comment|Ҡар барыҫы көнө|День снежного барса}}
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Венгрия}}: Республика көнө.
* {{Ливия}} [[Ливия]]: Еңеү һәм азатлыҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Юрист ярҙамсыһы көнө.
** [[Телевидение]]ла ток-шоу алып барыусылар көнө.
* {{Флагификация|Бразилия}}: Лётчиктар көнө.
* {{Флагификация|Мексика}}: Доктор көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Гаражистар көнө.
** [[Реклама]] хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Төрлө сараларҙы ойоштороусылар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1689 йыл]]: [[Англия]] парламенты Хоҡуҡтар хаҡында билль ҡабул итә.
* [[1914 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙә Щукин театр училищеһы асыла (хәҙер Борис Щукин исемендәге Театр институты).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1931 йыл]]: [[Башҡортостан]] республика оборона спорт-техник ойошмаһы (РОСТО) ойошторола. 
* [[1946 йыл]]: [[БМО Генераль Ассамблеяһы]]ның беренсе ултырышы башлана.
* [[1956 йыл]]: [[Венгрия]]ла [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|советтарға]] ҡаршы ихтилал башлана.
* [[1958 йыл]]: [[Борис Пастернак]] [[әҙәбиәт]] буйынса [[Нобель премияһы]] лауреаты итеп иғлан ителә.
* [[1974 йыл]]: [[Халыҡ-ара олимпия комитеты]]ның [[Вена]]лағы 75-се сессияһы XXII [[Олимпия уйындары]]н 1980 йылда [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] баш ҡалаһы Мәскәүҙә үткәреү тураһында ҡарар ҡабул итә.
* [[1985 йыл]]: Мәскәүҙә рок-лабораторияһы эш башлай.
* [[1989 йыл]]: [[Будапешт]]а Венгр Республикаһы ойошторолоу тураһында иғлан ителә.
* [[2001 йыл]]: Беренсе [[iPod]] һатыуға сығарыла.
* [[2002 йыл]]: Дубровкалағы Театр үҙәгендә «Норд-Ост» мюзиклы барғанда террорсылар 800 тирәһе кешене аманатҡа ала.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Мазунова Лидия Константиновна]] (1945), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]]-методист. 1969 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1997 йылдан башҡа телдәрҙә белем биреү методикаһы һәм икенсе сит тел кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (2006), профессор. (2006). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған  уҡытыусыһы (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың [[Андижан]] ҡалаһынан.
* [[Савицкий Александр Казимирович]] (1945), [[музыка]]нт, педагог. 1970 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, доцент (1989). [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған артисы һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге [[Мәскәү өлкәһе]]нең Балашиха районы Савино ҡасабаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Марков Геннадий Павлович]] (1970), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре, йәмәғәтсе. 2005 йылдан «Үмәр» яуаплалығы сикләнгән йәмғиәт директоры. Башҡортостан Республикаһы [[керәшендәр]]енең милли-мәҙәни үҙәге етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2012). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баҡалы районы]] [[Үмәр]] ауылынан.
* [[Жданова Елена Александровна]] (1980), [[спорт]]сы. 1995—2005 йылдарҙа күреү буйынса инвалид спортсыларҙың еңел атлетика буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы (1998) һәм атҡаҙанған (2001) спорт мастеры. Инвалидтарҙың бөтә донъя уйындары чемпионы (2003) һәм төрлө кимәлдәге башҡа чемпионаттар еңеүсеһе, призёры һәм рекордсыһы. 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2002). [[Өфө]]нөң 20-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе һәм күреү буйынса инвалидтарҙың «Луч» республика спорт-тергеҙеү үҙәге тәрбиәләнеүсеһе. Сығышы менән хәҙерге [[Алтай крайы]]ның [[Бийск]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Коваль Юрий Никифорович]] (1936—6.11.2020), [[журналистика|журналист]]. 1969 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. 1966 йылдан [[«Ленинец» гәзите|«Ленинец»]], «Вечерняя Уфа» һәм [[«Советская Башкирия» гәзите|«Советская Башкирия»]] гәзиттәре, 2001—2008 йылдарҙа [[Бельские просторы (журнал)|«Бельские просторы» журналы]] хеҙмәткәре. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2006). 
* [[Ғилфанов Мулланур Вәли улы]] (1951), муниципаль орган хеҙмәткәре. 1990—1993 йылдарҙа [[Ағиҙел (ҡала)|Ағиҙел]] ҡала хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған энергетигы (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Краснокама районы]] Иҫке Ҡабан ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зәйҙуллин Илдар Сәйетғәли улы]] (1956), офтальмолог-табип-ғалим[[фән|ғалим]]. Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институтының балалар офтальмологияһы бүлеге мөдире. Медицина фәндәре докторы (2012). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2019).
* [[Ишбулдин Рәмил Илдус улы]] (1966), [[йөрәк]]-[[ҡан тамырҙары]] хирургы-ғалим. 2001 йылдан Республика кардиология диспансерының бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 1995 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2009). 
* [[Букет Евгений Васильевич]] (1981), [[Украина]] журналисы, тыуған яҡты өйрәнеүсе һәм йәмәғәтсе. «Викимедиа Украина» ойошмаһының идара рәйесе. Вики-Һабантуй 2015-тә ҡатнашыусы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Пантюхин Анатолий Алексеевич]] (1932—31.05.2017), табип-терапевт, 1969—1989 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы|Ҡариҙел үҙәк район дауаханаһының]] баш табибы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. 
* [[Трапезников Василий Николаевич]] (1957), [[спорт]]сы, йәйәнән уҡ атыу буйынса [[СССР]]-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1982). Шәхси иҫәптә СССР-ҙың абсолют чемпионы (1982), РСФСР чемпионы (1981), Европа Кубогын яулаусы (1995). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө]] ҡалаһынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Любушкин Виктор Васильевич]] (1913—1.02.1983), [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары, [[Тау эше|тау сәнәғәте]] хеҙмәткәре. 1939—40 йылдарҙағы совет‑фин һуғышында ҡатнашыусы. 1955 йылдан [[КПСС]]-тың [[Сибай]] ҡала комитетының 1‑се секретары; 1961 йылдан Башҡортостан Халыҡ Хужалығы Советының Төҫлө металлургия идаралығы начальнигы; 1966—1974 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]] директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның өсөнсө—алтынсы саҡырылыш (1951—1967) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1956), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1949, 1971), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1970), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|Почёт Билдәһе]] (1961, 1966) ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Кваркен районы]] Айҙарәле ҡасабаһынан.
* [[Ҡалҡаманов Ғәриф Хәким улы]] (1923—1992), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, уҡсылар полкы пулеметсыһы, [[рядовой]]. [[Шишмә районы]] «Победа» колхозының элекке рәйесе. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ыҫлаҡ (Шишмә районы)|Ыҫлаҡ]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Родионов Михаил Семёнович]] (1928—6.07.1997), механизатор. 1954 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозы механизаторы, 1983—1989 йылдарҙа — газовик. Ленин (1972) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1974) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Йылайыр районы]]ның [[Петровка (Йылайыр районы)|Петровка]] ауылынан.
* [[Бикташев Марс Миңләхмәт улы]] (1938), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Мәләүез]] тимер-бетон конструкциялары заводының элекке эшсеһе. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған төҙөүсеһе.
* [[Сәхиуллин Илдус Рәхимйән улы]] (1938—29.11.2014), [[Педагогика|педагог]]. 1963 йылдан [[Дүртөйлө]]нөң хәҙерге 2-се лицейы уҡытыусыһы, 1973 йылдан 4-се урта [[мәктәп директоры]]ның уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары, 1976—1999 йылдарҙа — директоры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1988), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Борай районы]]ның [[Яңы Йәлдәк]] ауылынан.
* [[Шакирова Рима Шәһит ҡыҙы]] (1948), [[Стәрлетамаҡ]] дәүләт филармонияһының 1996—2009 йылдарҙағы художество етәксеһе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Чистякова Татьяна Ивановна]] (1948), педагог-[[музыка]]нт. 1975 йылдан [[Өфө]]ләге [[урта махсус музыка колледжы]] уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Рыбалко Павел Семёнович]] (1894—28.08.1948), хәрби эшмәкәр. Ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, 1945). Бронетанк ғәскәрҙәре маршалы (1945). [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1919—1920 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ өйәҙе|Стәрлетамаҡ өйәҙ]] хәрби комиссариатының сәйәси бүлек мөдире. Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Сумы өлкәһе]] Лебедин районының Кесе Выстороп ауылынан.
* [[Ғәзизов Чингиз Барый улы]] (1949), юрист. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкиле (1996—2004). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юрисы, Рәсәй Федерацияһы Прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре (1994).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Таймаҫов Салауат Усман улы]] (1949), ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (2000), доцент (2000).
* [[Чариков Владимир Петрович]] (1949), спортсы, [[Шайбалы хоккей|хоккейсы]], тренер. 1967—1970 йылдарҙа [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев» хоккей командаһы]] уйынсыһы. 1991 йылдан [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев» хоккей клубының]] баш администраторы, 1999—2010 йылдарҙа — начальнигы. [[Шайбалы хоккей]] буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1992). Башҡортостан  Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:23 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1715]]: Пётр II, [[Рәсәй Империяһы|Рәсәй]] императоры.
* [[1734]]: Никола-Эдм Ретиф де ла Бретон, [[Франция]] яҙыусыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1868]]: Фредерик Уильям Ланчестер, [[Англия]] инженеры.
* [[1875]]: Гилберт Льюис, [[АҠШ]] физигы һәм химигы.
* [[1904]]: Святослав Рерих, [[рустар|рус]] рәссамы.
* [[1928]]: Юрий Сау́льский, [[СССР]] композиторы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1990).
* [[1940]]: [[Пеле]], «футбол батшаһы».  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:23 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1872]]: Теофиль Готье, [[Франция]] яҙыусыһы.
* [[1946]]: Эрнест Сетон-Томпсон, [[Канада]] яҙыусыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1972]]: Борис Ливанов, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы. }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К23]]
[[Категория:23 октябрь]]</text>
      <sha1>t432k2mpbob7zmf9kldrhton6qe9vye</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307618</id>
      <parentid>1307617</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:43:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дөйөм исемлек */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1307618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20941" sha1="0lctco2tvfbvoaz9qqg1bb8tad984lt" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''23 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 296-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 297-се). Йыл аҙағына тиклем 69 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Мәктәп]] [[китапхана]]лары көнө.
** Плеерҙың тыуған көнө.
** {{comment|Ҡар барыҫы көнө|День снежного барса}}
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Венгрия}}: Республика көнө.
* {{Ливия}} [[Ливия]]: Еңеү һәм азатлыҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Юрист ярҙамсыһы көнө.
** [[Телевидение]]ла ток-шоу алып барыусылар көнө.
* {{Флагификация|Бразилия}}: Лётчиктар көнө.
* {{Флагификация|Мексика}}: Доктор көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Гаражистар көнө.
** [[Реклама]] хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Төрлө сараларҙы ойоштороусылар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1689 йыл]]: [[Англия]] парламенты Хоҡуҡтар хаҡында билль ҡабул итә.
* [[1914 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙә Щукин театр училищеһы асыла (хәҙер Борис Щукин исемендәге Театр институты).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1931 йыл]]: [[Башҡортостан]] республика оборона спорт-техник ойошмаһы (РОСТО) ойошторола. 
* [[1946 йыл]]: [[БМО Генераль Ассамблеяһы]]ның беренсе ултырышы башлана.
* [[1956 йыл]]: [[Венгрия]]ла [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|советтарға]] ҡаршы ихтилал башлана.
* [[1958 йыл]]: [[Борис Пастернак]] [[әҙәбиәт]] буйынса [[Нобель премияһы]] лауреаты итеп иғлан ителә.
* [[1974 йыл]]: [[Халыҡ-ара олимпия комитеты]]ның [[Вена]]лағы 75-се сессияһы XXII [[Олимпия уйындары]]н 1980 йылда [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] баш ҡалаһы Мәскәүҙә үткәреү тураһында ҡарар ҡабул итә.
* [[1985 йыл]]: Мәскәүҙә рок-лабораторияһы эш башлай.
* [[1989 йыл]]: [[Будапешт]]а Венгр Республикаһы ойошторолоу тураһында иғлан ителә.
* [[2001 йыл]]: Беренсе [[iPod]] һатыуға сығарыла.
* [[2002 йыл]]: Дубровкалағы Театр үҙәгендә «Норд-Ост» мюзиклы барғанда террорсылар 800 тирәһе кешене аманатҡа ала.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Мазунова Лидия Константиновна]] (1945), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]]-методист. 1969 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1997 йылдан башҡа телдәрҙә белем биреү методикаһы һәм икенсе сит тел кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (2006), профессор. (2006). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған  уҡытыусыһы (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың [[Андижан]] ҡалаһынан.
* [[Савицкий Александр Казимирович]] (1945), [[музыка]]нт, педагог. 1970 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, доцент (1989). [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған артисы һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге [[Мәскәү өлкәһе]]нең Балашиха районы Савино ҡасабаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Марков Геннадий Павлович]] (1970), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре, йәмәғәтсе. 2005 йылдан «Үмәр» яуаплалығы сикләнгән йәмғиәт директоры. Башҡортостан Республикаһы [[керәшендәр]]енең милли-мәҙәни үҙәге етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2012). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баҡалы районы]] [[Үмәр]] ауылынан.
* [[Жданова Елена Александровна]] (1980), [[спорт]]сы. 1995—2005 йылдарҙа күреү буйынса инвалид спортсыларҙың еңел атлетика буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы (1998) һәм атҡаҙанған (2001) спорт мастеры. Инвалидтарҙың бөтә донъя уйындары чемпионы (2003) һәм төрлө кимәлдәге башҡа чемпионаттар еңеүсеһе, призёры һәм рекордсыһы. 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2002). [[Өфө]]нөң 20-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе һәм күреү буйынса инвалидтарҙың «Луч» республика спорт-тергеҙеү үҙәге тәрбиәләнеүсеһе. Сығышы менән хәҙерге [[Алтай крайы]]ның [[Бийск]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Коваль Юрий Никифорович]] (1936—6.11.2020), [[журналистика|журналист]]. 1969 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. 1966 йылдан [[«Ленинец» гәзите|«Ленинец»]], «Вечерняя Уфа» һәм [[«Советская Башкирия» гәзите|«Советская Башкирия»]] гәзиттәре, 2001—2008 йылдарҙа [[Бельские просторы (журнал)|«Бельские просторы» журналы]] хеҙмәткәре. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2006). 
* [[Ғилфанов Мулланур Вәли улы]] (1951), муниципаль орган хеҙмәткәре. 1990—1993 йылдарҙа [[Ағиҙел (ҡала)|Ағиҙел]] ҡала хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған энергетигы (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Краснокама районы]] Иҫке Ҡабан ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зәйҙуллин Илдар Сәйетғәли улы]] (1956), офтальмолог-табип-ғалим[[фән|ғалим]]. Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институтының балалар офтальмологияһы бүлеге мөдире. Медицина фәндәре докторы (2012). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2019).
* [[Ишбулдин Рәмил Илдус улы]] (1966), [[йөрәк]]-[[ҡан тамырҙары]] хирургы-ғалим. 2001 йылдан Республика кардиология диспансерының бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 1995 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2009). 
* [[Букет Евгений Васильевич]] (1981), [[Украина]] журналисы, тыуған яҡты өйрәнеүсе һәм йәмәғәтсе. «Викимедиа Украина» ойошмаһының идара рәйесе. Вики-Һабантуй 2015-тә ҡатнашыусы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Пантюхин Анатолий Алексеевич]] (1932—31.05.2017), табип-терапевт, 1969—1989 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы|Ҡариҙел үҙәк район дауаханаһының]] баш табибы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. 
* [[Трапезников Василий Николаевич]] (1957), [[спорт]]сы, йәйәнән уҡ атыу буйынса [[СССР]]-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1982). Шәхси иҫәптә СССР-ҙың абсолют чемпионы (1982), РСФСР чемпионы (1981), Европа Кубогын яулаусы (1995). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө]] ҡалаһынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Любушкин Виктор Васильевич]] (1913—1.02.1983), [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары, [[Тау эше|тау сәнәғәте]] хеҙмәткәре. 1939—40 йылдарҙағы совет‑фин һуғышында ҡатнашыусы. 1955 йылдан [[КПСС]]-тың [[Сибай]] ҡала комитетының 1‑се секретары; 1961 йылдан Башҡортостан Халыҡ Хужалығы Советының Төҫлө металлургия идаралығы начальнигы; 1966—1974 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]] директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның өсөнсө—алтынсы саҡырылыш (1951—1967) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1956), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1949, 1971), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1970), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|Почёт Билдәһе]] (1961, 1966) ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Кваркен районы]] Айҙарәле ҡасабаһынан.
* [[Ҡалҡаманов Ғәриф Хәким улы]] (1923—1992), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, уҡсылар полкы пулеметсыһы, [[рядовой]]. [[Шишмә районы]] «Победа» колхозының элекке рәйесе. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ыҫлаҡ (Шишмә районы)|Ыҫлаҡ]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Родионов Михаил Семёнович]] (1928—6.07.1997), механизатор. 1954 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозы механизаторы, 1983—1989 йылдарҙа — газовик. Ленин (1972) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1974) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Йылайыр районы]]ның [[Петровка (Йылайыр районы)|Петровка]] ауылынан.
* [[Бикташев Марс Миңләхмәт улы]] (1938), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Мәләүез]] тимер-бетон конструкциялары заводының элекке эшсеһе. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған төҙөүсеһе.
* [[Сәхиуллин Илдус Рәхимйән улы]] (1938—29.11.2014), [[Педагогика|педагог]]. 1963 йылдан [[Дүртөйлө]]нөң хәҙерге 2-се лицейы уҡытыусыһы, 1973 йылдан 4-се урта [[мәктәп директоры]]ның уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары, 1976—1999 йылдарҙа — директоры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1988), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Борай районы]]ның [[Яңы Йәлдәк]] ауылынан.
* [[Шакирова Рима Шәһит ҡыҙы]] (1948), [[Стәрлетамаҡ]] дәүләт филармонияһының 1996—2009 йылдарҙағы художество етәксеһе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Чистякова Татьяна Ивановна]] (1948), педагог-[[музыка]]нт. 1975 йылдан [[Өфө]]ләге [[урта махсус музыка колледжы]] уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Рыбалко Павел Семёнович]] (1894—28.08.1948), хәрби эшмәкәр. Ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, 1945). Бронетанк ғәскәрҙәре маршалы (1945). [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1919—1920 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ өйәҙе|Стәрлетамаҡ өйәҙ]] хәрби комиссариатының сәйәси бүлек мөдире. Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Сумы өлкәһе]] Лебедин районының Кесе Выстороп ауылынан.
* [[Ғәзизов Чингиз Барый улы]] (1949), юрист. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкиле (1996—2004). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юрисы, Рәсәй Федерацияһы Прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре (1994).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Таймаҫов Салауат Усман улы]] (1949), ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (2000), доцент (2000).
* [[Чариков Владимир Петрович]] (1949), спортсы, [[Шайбалы хоккей|хоккейсы]], тренер. 1967—1970 йылдарҙа [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев» хоккей командаһы]] уйынсыһы. 1991 йылдан [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев» хоккей клубының]] баш администраторы, 1999—2010 йылдарҙа — начальнигы. [[Шайбалы хоккей]] буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1992). Башҡортостан  Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:23 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1715 йыл]]: Пётр II, [[Рәсәй Империяһы|Рәсәй]] императоры.
* [[1734 йыл]]: Никола-Эдм Ретиф де ла Бретон, [[Франция]] [[яҙыусы]]һы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1868 йыл]]: Фредерик Уильям Ланчестер, [[Англия]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]].
* [[1875 йыл]]: Гилберт Льюис, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] [[физика|физигы]] һәм [[химия|химигы]].
* [[1904 йыл]]: Святослав Рерих, [[рустар|рус]] [[һынлы сәнғәт|рәссамы]].
* [[1928 йыл]]: Юрий Сау́льский, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] композиторы, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ артисы (1990).
* [[1940 йыл]]: [[Пеле]], «футбол батшаһы». }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:23 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1872]]: Теофиль Готье, [[Франция]] яҙыусыһы.
* [[1946]]: Эрнест Сетон-Томпсон, [[Канада]] яҙыусыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1972]]: Борис Ливанов, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы. }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К23]]
[[Категория:23 октябрь]]</text>
      <sha1>0lctco2tvfbvoaz9qqg1bb8tad984lt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307619</id>
      <parentid>1307618</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:46:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{Үлем}} */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1307619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21083" sha1="o45oa79du9luznb76n1ncuzt60wbmn4" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''23 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 296-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 297-се). Йыл аҙағына тиклем 69 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Мәктәп]] [[китапхана]]лары көнө.
** Плеерҙың тыуған көнө.
** {{comment|Ҡар барыҫы көнө|День снежного барса}}
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Венгрия}}: Республика көнө.
* {{Ливия}} [[Ливия]]: Еңеү һәм азатлыҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Юрист ярҙамсыһы көнө.
** [[Телевидение]]ла ток-шоу алып барыусылар көнө.
* {{Флагификация|Бразилия}}: Лётчиктар көнө.
* {{Флагификация|Мексика}}: Доктор көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Гаражистар көнө.
** [[Реклама]] хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Төрлө сараларҙы ойоштороусылар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1689 йыл]]: [[Англия]] парламенты Хоҡуҡтар хаҡында билль ҡабул итә.
* [[1914 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙә Щукин театр училищеһы асыла (хәҙер Борис Щукин исемендәге Театр институты).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1931 йыл]]: [[Башҡортостан]] республика оборона спорт-техник ойошмаһы (РОСТО) ойошторола. 
* [[1946 йыл]]: [[БМО Генераль Ассамблеяһы]]ның беренсе ултырышы башлана.
* [[1956 йыл]]: [[Венгрия]]ла [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|советтарға]] ҡаршы ихтилал башлана.
* [[1958 йыл]]: [[Борис Пастернак]] [[әҙәбиәт]] буйынса [[Нобель премияһы]] лауреаты итеп иғлан ителә.
* [[1974 йыл]]: [[Халыҡ-ара олимпия комитеты]]ның [[Вена]]лағы 75-се сессияһы XXII [[Олимпия уйындары]]н 1980 йылда [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] баш ҡалаһы Мәскәүҙә үткәреү тураһында ҡарар ҡабул итә.
* [[1985 йыл]]: Мәскәүҙә рок-лабораторияһы эш башлай.
* [[1989 йыл]]: [[Будапешт]]а Венгр Республикаһы ойошторолоу тураһында иғлан ителә.
* [[2001 йыл]]: Беренсе [[iPod]] һатыуға сығарыла.
* [[2002 йыл]]: Дубровкалағы Театр үҙәгендә «Норд-Ост» мюзиклы барғанда террорсылар 800 тирәһе кешене аманатҡа ала.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Мазунова Лидия Константиновна]] (1945), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]]-методист. 1969 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1997 йылдан башҡа телдәрҙә белем биреү методикаһы һәм икенсе сит тел кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (2006), профессор. (2006). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған  уҡытыусыһы (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың [[Андижан]] ҡалаһынан.
* [[Савицкий Александр Казимирович]] (1945), [[музыка]]нт, педагог. 1970 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, доцент (1989). [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған артисы һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге [[Мәскәү өлкәһе]]нең Балашиха районы Савино ҡасабаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Марков Геннадий Павлович]] (1970), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре, йәмәғәтсе. 2005 йылдан «Үмәр» яуаплалығы сикләнгән йәмғиәт директоры. Башҡортостан Республикаһы [[керәшендәр]]енең милли-мәҙәни үҙәге етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2012). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баҡалы районы]] [[Үмәр]] ауылынан.
* [[Жданова Елена Александровна]] (1980), [[спорт]]сы. 1995—2005 йылдарҙа күреү буйынса инвалид спортсыларҙың еңел атлетика буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы (1998) һәм атҡаҙанған (2001) спорт мастеры. Инвалидтарҙың бөтә донъя уйындары чемпионы (2003) һәм төрлө кимәлдәге башҡа чемпионаттар еңеүсеһе, призёры һәм рекордсыһы. 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2002). [[Өфө]]нөң 20-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе һәм күреү буйынса инвалидтарҙың «Луч» республика спорт-тергеҙеү үҙәге тәрбиәләнеүсеһе. Сығышы менән хәҙерге [[Алтай крайы]]ның [[Бийск]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Коваль Юрий Никифорович]] (1936—6.11.2020), [[журналистика|журналист]]. 1969 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. 1966 йылдан [[«Ленинец» гәзите|«Ленинец»]], «Вечерняя Уфа» һәм [[«Советская Башкирия» гәзите|«Советская Башкирия»]] гәзиттәре, 2001—2008 йылдарҙа [[Бельские просторы (журнал)|«Бельские просторы» журналы]] хеҙмәткәре. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2006). 
* [[Ғилфанов Мулланур Вәли улы]] (1951), муниципаль орган хеҙмәткәре. 1990—1993 йылдарҙа [[Ағиҙел (ҡала)|Ағиҙел]] ҡала хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған энергетигы (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Краснокама районы]] Иҫке Ҡабан ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зәйҙуллин Илдар Сәйетғәли улы]] (1956), офтальмолог-табип-ғалим[[фән|ғалим]]. Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институтының балалар офтальмологияһы бүлеге мөдире. Медицина фәндәре докторы (2012). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2019).
* [[Ишбулдин Рәмил Илдус улы]] (1966), [[йөрәк]]-[[ҡан тамырҙары]] хирургы-ғалим. 2001 йылдан Республика кардиология диспансерының бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 1995 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2009). 
* [[Букет Евгений Васильевич]] (1981), [[Украина]] журналисы, тыуған яҡты өйрәнеүсе һәм йәмәғәтсе. «Викимедиа Украина» ойошмаһының идара рәйесе. Вики-Һабантуй 2015-тә ҡатнашыусы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Пантюхин Анатолий Алексеевич]] (1932—31.05.2017), табип-терапевт, 1969—1989 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы|Ҡариҙел үҙәк район дауаханаһының]] баш табибы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. 
* [[Трапезников Василий Николаевич]] (1957), [[спорт]]сы, йәйәнән уҡ атыу буйынса [[СССР]]-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1982). Шәхси иҫәптә СССР-ҙың абсолют чемпионы (1982), РСФСР чемпионы (1981), Европа Кубогын яулаусы (1995). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө]] ҡалаһынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Любушкин Виктор Васильевич]] (1913—1.02.1983), [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары, [[Тау эше|тау сәнәғәте]] хеҙмәткәре. 1939—40 йылдарҙағы совет‑фин һуғышында ҡатнашыусы. 1955 йылдан [[КПСС]]-тың [[Сибай]] ҡала комитетының 1‑се секретары; 1961 йылдан Башҡортостан Халыҡ Хужалығы Советының Төҫлө металлургия идаралығы начальнигы; 1966—1974 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]] директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның өсөнсө—алтынсы саҡырылыш (1951—1967) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1956), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1949, 1971), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1970), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|Почёт Билдәһе]] (1961, 1966) ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Кваркен районы]] Айҙарәле ҡасабаһынан.
* [[Ҡалҡаманов Ғәриф Хәким улы]] (1923—1992), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, уҡсылар полкы пулеметсыһы, [[рядовой]]. [[Шишмә районы]] «Победа» колхозының элекке рәйесе. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ыҫлаҡ (Шишмә районы)|Ыҫлаҡ]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Родионов Михаил Семёнович]] (1928—6.07.1997), механизатор. 1954 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозы механизаторы, 1983—1989 йылдарҙа — газовик. Ленин (1972) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1974) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Йылайыр районы]]ның [[Петровка (Йылайыр районы)|Петровка]] ауылынан.
* [[Бикташев Марс Миңләхмәт улы]] (1938), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Мәләүез]] тимер-бетон конструкциялары заводының элекке эшсеһе. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған төҙөүсеһе.
* [[Сәхиуллин Илдус Рәхимйән улы]] (1938—29.11.2014), [[Педагогика|педагог]]. 1963 йылдан [[Дүртөйлө]]нөң хәҙерге 2-се лицейы уҡытыусыһы, 1973 йылдан 4-се урта [[мәктәп директоры]]ның уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары, 1976—1999 йылдарҙа — директоры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1988), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Борай районы]]ның [[Яңы Йәлдәк]] ауылынан.
* [[Шакирова Рима Шәһит ҡыҙы]] (1948), [[Стәрлетамаҡ]] дәүләт филармонияһының 1996—2009 йылдарҙағы художество етәксеһе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Чистякова Татьяна Ивановна]] (1948), педагог-[[музыка]]нт. 1975 йылдан [[Өфө]]ләге [[урта махсус музыка колледжы]] уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Рыбалко Павел Семёнович]] (1894—28.08.1948), хәрби эшмәкәр. Ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, 1945). Бронетанк ғәскәрҙәре маршалы (1945). [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1919—1920 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ өйәҙе|Стәрлетамаҡ өйәҙ]] хәрби комиссариатының сәйәси бүлек мөдире. Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Сумы өлкәһе]] Лебедин районының Кесе Выстороп ауылынан.
* [[Ғәзизов Чингиз Барый улы]] (1949), юрист. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкиле (1996—2004). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юрисы, Рәсәй Федерацияһы Прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре (1994).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Таймаҫов Салауат Усман улы]] (1949), ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (2000), доцент (2000).
* [[Чариков Владимир Петрович]] (1949), спортсы, [[Шайбалы хоккей|хоккейсы]], тренер. 1967—1970 йылдарҙа [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев» хоккей командаһы]] уйынсыһы. 1991 йылдан [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев» хоккей клубының]] баш администраторы, 1999—2010 йылдарҙа — начальнигы. [[Шайбалы хоккей]] буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1992). Башҡортостан  Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:23 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1715 йыл]]: Пётр II, [[Рәсәй Империяһы|Рәсәй]] императоры.
* [[1734 йыл]]: Никола-Эдм Ретиф де ла Бретон, [[Франция]] [[яҙыусы]]һы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1868 йыл]]: Фредерик Уильям Ланчестер, [[Англия]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]].
* [[1875 йыл]]: Гилберт Льюис, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] [[физика|физигы]] һәм [[химия|химигы]].
* [[1904 йыл]]: Святослав Рерих, [[рустар|рус]] [[һынлы сәнғәт|рәссамы]].
* [[1928 йыл]]: Юрий Сау́льский, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] композиторы, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ артисы (1990).
* [[1940 йыл]]: [[Пеле]], «футбол батшаһы». }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:23 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1872 йыл]]: Теофиль Готье, [[Франция]] [[яҙыусы]]һы.
* [[1946 йыл]]: Эрнест Сетон-Томпсон, [[Канада]] яҙыусыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1972 йыл]]: Борис Ливанов, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[театр]] һәм кино [[Актёрлыҡ сәнғәте|актёры]], СССР-ҙың халыҡ артисы.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К23]]
[[Категория:23 октябрь]]</text>
      <sha1>o45oa79du9luznb76n1ncuzt60wbmn4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>24 октябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67821</id>
    <revision>
      <id>1307620</id>
      <parentid>1257583</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:48:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{Ваҡиғалар}} */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1307620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30715" sha1="lajua2fzhh7ytnaap83wbovcxb358a5" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''24 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 297-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 298-се). Йыл һуңына тиклем 68 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы көнө]].
* {{Ер}} [[Ер]]: Үҫеш тураһында мәғлүмәт көнө.
** [[Полиомиелит]]ҡа ҡаршы көрәш көнө.
** [[Ҡағыҙ]] көнө. 
**[[Бильярд]] яратыусылар көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Германия}}: Китапханалар көнө.
* {{Замбия}} [[Замбия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Дипломатия|Дипломат]]тар көнө.
* {{Флагификация|Индонезия}}: Табиптар көнө.
* {{Флагификация|Китай}}: Программистар көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Дипломатик хеҙмәткәрҙәр көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Ҡораллы Көстәрҙең махсус тәғәйенләнешле подразделениелары (спецназ) көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1648 йыл]]: Вестфаль солохона ҡул ҡуйыу, 30 йыллыҡ һуғыштың тамамланыуы.
* [[1857 йыл]]: Кембриджды тамамлаусылар Шеффилдта донъялағы беренсе [[футбол]] командаһы ойоштора.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1897 йыл]]: [[Рәсәй Империяһы]]нда беренсе футбол матчы үткәрелә.
* [[1909 йыл]]: [[Франция]] механигы Ж. Легань «Вуазен» самолетында [[Рәсәй империяһы|Рәсәйҙә]] тәүге тапҡыр күрһәтмә осош яһай, ул [[Гатчина]] хәрби яланында 10 метр бейеклектә 1,5 саҡрым самаһы осоп үтә.
* [[1929 йыл]]: Ҡара кесаҙна, [[Бөйөк депрессия]] башлана.
* [[1939 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Германия]]ға [[нефть]] һәм иген һатыу тураһында килешеү төҙөй.
* [[1941 йыл]]: [[Бөйөк Ватан һуғышы]] барышында [[Харьков]]ты немец ғәскәрҙәре баҫып ала.
* [[1945 йыл]]: [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның уставы үҙ көсөнә инә. [[БМО]] халыҡ-ара хеҙмәттәшлек һәм күмәк именлекте үҫтереү аша тыныслыҡты һаҡларға теләгән 51 ил тарафынан ойощшторола. Әлеге көндә 192 ил БМО ағзаһы булып тора.
* [[1964 йыл]]: Төньяҡ Родезия бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм атамаһын [[Замбия]] тип үҙгәртә.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Аҙнабаев Ҡасим Ҡотлобирҙе улы]] (1905—21.01.1996), комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, журналист. 1957—1971 йылдарҙа  [[Башҡортостан китап нәшриәте]] редакцияһы мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1965). Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Пищаев Павел Михайлович]] (1925—21.09.2004), инженер-нефтехимик. 1965 йылдан «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» берекмәһенең көкөрт кислотаһы һәм катализаторҙар заводы директоры, 1997 йылдан — «Нефтепереработчик» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы, [[СССР]]‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы, [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (1998). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәҙиева Рәшиҙә Сәмиғулла ҡыҙы]] (икенсе исеме ''Мәҙкүрә''; 1925—13.12.1998), театр актёры, артист, йырсы (меццо-сопрано). 1943 йылдан  Ҡыйғы колхоз-совхоз театры актёры, 1952 йылдан хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] йырсыһы, 1962—1980 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1972). 
* [[Абдуллин Ғафар Абдулла улы]] (1930—31.10.2008), [[төҙөлөш]] алдынғыһы. 1964—1990 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһында урынлашҡан [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы]] «Башнефтепромстрой» тресы бригадиры. [[Хеҙмәт Даны ордены]]ның тулы кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1978). СССР-ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү министрлығының почётлы хеҙмәткәре (1987). Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (1990).
* Вәлиуллин Ҡәҙим Барый улы (1930), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы, юғары мәктәп ветераны. 1965 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1995), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). 
* [[Ғәниев Әлмир Әмир улы]] (1940), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер-металлург]]. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2001–2009 йылдарҙа иретеү производствоһы машиналары һәм технологияһы кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (2001), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған  фән эшмәкәре (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Миндәк (Учалы районы)|Миндәк]] ауылынан.
* [[Усманов Шамил Ғәйепйән улы]] (1940), ғалим-зоотехник. 1977 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (2002), профессор (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Сирбай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Мочалов Александр Николаевич]] (1921—16.07.2003), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], [[сәнәғәт]] эшмәкәре. 1941—1992 йылдарҙа [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1966 йылдан — баш инженер, 1980—1983 йылдарҙа — автомобиль моторҙары заводы директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1979). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1980) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Иваново өлкәһе]]нең Игнатцево ауылынан.
* [[Дәүләтбаев Миңнулла Лотфулла улы]] (1926—25.01.1994), [[Педагогика|педагог]], халыҡ ижады өлгөләрен йыйыусы һәм [[ҡумыҙ]] яһау оҫтаһы. 1962 йылдан Салауат балалар музыка училищеһы [[уҡытыусы]]һы, бер үк ваҡытта «Нефтехимик» мәҙәниәт һарайының фольклор ансамбле етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Томансы]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Филүс Гәрәев]] (1941—1.04.1990), [[йыр]]сы. 1965—1990 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның солист-вокалисы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1987). 
* [[Хәмид]] ([[Хәмиҙуллин Ризуан Мирхәбибулла улы]]; 1941—17.09.2017), [[Журналистика|журналист]], драматург, йәмәғәтсе. 1985—1987 йылдарҙа [[Татарстан]] Яҙыусылар союзы рәйесе урынбаҫары. Татарстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991), Муса Йәлил исемендәге премия лауреаты (1984). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Уҫман-Ташлы]] ауылынан.
* [[Анищенко Валерий Алексеевич]] (1946), [[фән|ғалим]]-педагог, тау инженеры. 1990 йылдан [[Күмертау тау колледжы]], 2003 йылдан — Ырымбур дәүләт университетының Күмертау филиалы директоры. Педагогия фәндәре докторы (2007), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2006), Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ-энергетика комплексының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998) һәм күмер сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1995). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Кировоград өлкәһе]] [[Александрия (Украина)|Александрия]] ҡалаһынан. 
* [[Тойғон]] ([[Тойғонов Риф Ғәлим улы]] (1946—8.01.2014), [[Шиғриәт|шағир]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2012—2014 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2006) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Сергей Чекмарёв]] (2000) һәм [[Фәтих Кәрим]] (2005) исемендәге әҙәби премиялар лауреаты. 
* [[Уляшина Тамара Станиславовна]] (1956), комсомол, [[КПСС|партия]] һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 2006—2012 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡала хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Йылайыр]] ауылынан.
* [[Ҡаҙаҡбаева Зөлфирә Йәғәфәр ҡыҙы]] (1966), уҡытыусы, [[Журналистика|журналист]], яҙыусы. Йылайыр район гәзитенең бүлек мөдире. 2006 йылдан [[Башҡортостандың Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ғәйнанова Мөнирә Ғәтиәт ҡыҙы]] (1927—2012), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Салауат районы]] элекке «Һарғамыш» совхозы һауынсыһы, бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. 
* [[Тимошин Виктор Григорьевич]] (1927—14.06.2010), нефтехимик. 1953—1980 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1968), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1974). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Варварино (Мәләүез районы)|Варварин]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Коршунова Зоя Павловна]] (1932—12.07.2018), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1953—1989 йылдарҙа [[Өфө районы]] Цюрупа исемендәге совхоздың йәшелсә үҫтереүсеһе, агрономы һәм йәшелсә бригадаһы бригадиры. Башҡорт АССР-ының етенсе (1967—1971), унынсы (1980—1985) һәм ун беренсе (1985—1990) саҡырылыш Юғары Советы депутаты һәм атҡаҙанған агрономы (1971), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1972), райондың почётлы гражданы (2000).  
* [[Әминев Ишбулды Ғайса улы]] (1947), механизатор. [[Көйөргәҙе районы]] Киров исемендәге колхозының элекке тракторсы-машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Мораптал]] ауылынан.
* [[Шафиҡов Сәғит Ғәйли улы]] (1952), [[Тел белеме|телсе]]-[[фән|ғалим]], [[тәржемә]]се. [[Башҡорт дәүләт университеты]] роман-герман филологияһы факультетының [[инглиз теле]] һәм мәҙәни-ара коммуникация кафедраһы мөдире. [[Урал батыр|Башҡорт халыҡ эпосы «Урал батыр»ҙың]] инглиз теленә тәүге [[Шиғриәт|шиғри]] тәржемәһе авторы. Филология фәндәре докторы (1999), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.  
* [[Ғәлиев Марат Ғәлиәкбәр улы]] (1957), ғалим-хирург, республика онкология диспансерының бүлек мөдире, медицина фәндәре кандидаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Мишенёв Сергей Алексеевич]] (1967), нефтехимик. 1989 йылдан «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе һәм [[«Газпром Нефтехим Салауат» йәмғиәте]] операторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовещен районы]] [[Арҡауыл (Благовещен районы)|Арҡауыл]] ауылынан.
* [[Әминев Марат Мөхәмәт улы]] (1967), [[журналистика|журналист]], [[проза]]ик-[[сатира|сатирик]]. 2014 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ежов Анатолий Иванович]] (1938—22.01.2009), нефтехимик. 1963—1989 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы (1981). Сығышы менән хәҙерге [[Пермь крайы]]ның Краснокамск ҡалаһынан.
* [[Вилданов Рәүеф Ғибәҙулла улы]] (1953), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]. 1980 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2008), профессор (2009). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гаврилов Пётр Михайлович]] (1953), инженер-механик. 1979 йылдан «Сельхозтехника»ның [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] берекмәһенең баш инженеры, 1986 йылдан район агросәнәғәт идаралығының бүлек начальнигы, 2001 йылдан «Башҡортостан» МТС-ының Баймаҡ филиалы директоры, 2009—2012 йылдарҙа «Зауралье» МТС-ының генераль директор урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2005) һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2009). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Ришат Рәхимов]] (1953), [[ҡурай]]сы, [[Педагогика|педагог]]. 1976 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы, 1992 йылдан [[башҡорт халҡы|башҡорт халыҡ]] музыка ҡоралдары бүлеге мөдире; бер үк ваҡытта 1994 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1995), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982).
* [[Минһажева Гөлнара Шамил ҡыҙы]] (1958), фтизиатр-табип. Республика [[туберкулёз]]ды дауалау клиник диспансерының амбулатория бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһы атҡаҙанған табибы (2021). 
* [[Усков Валерий Иванович]] (1958—10.2013), журналист, йәмәғәтсе. 2001—2013 йылдарҙа [[Мишкә районы]]ның «Дружба» гәзите мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре|Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]], [[Мишкә районы]]ның почётлы гражданы (2014, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Ҡыҙыл Еҙем]] ауылынан.
* [[Шәһимөхәмәтов Раян Баймөхәмәт улы]] (1963), [[Ветеринария|ветеринар]] табип-ғалим, ауыл хужалығы һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 2012 йылдан Башҡортостан Республикаһының Ветеринария идаралығы начальнигы — республиканың Баш ветеринар инспекторы урынбаҫары. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]]ның [[Аһылай (Әбйәлил районы)|Аһылай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Абҙанов Шәмси Саҙрый улы]] (1894—10.07.1938), ғалим-иҡтисадсы-географ, уҡытыусы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1931—1937 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның (хәҙер [[Башҡорт дәүләт университеты]]) иҡтисади география кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1935—1937 йылдарҙа — Башҡортостан игенселек һәм малсылыҡ ғилми-тикшеренеү институты директоры. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. Профессор (1932). Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Ғилманов Әмир Зариф улы]] (1939), хәрби хеҙмәткәр, ғалим-социолог, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. 1978—1993 йылдарҙа — [[Ҡазан]] Юғары хәрби ракета ғәскәрҙәре команда‑инженерлыҡ училищеһеның ижтимағи фәндәр кафедраһы начальнигы. 1993 йылдан [[Татарстан Республикаһы]] Фәндәр академияһының Перспективалы иҡтисади тикшеренеүҙәр үҙәгендә бүлек мөдире, 1995 йылдан — үҙәк директорының фән буйынса урынбаҫары, 2006 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Философия фәндәре кандидаты (1977), социология фәндәре докторы (1993), профессор (1998). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бишбүләк районы]] [[Айыт (Бишбүләк районы)|Айыт]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вилданов Салауат Ғәли улы]] (1954), хужалыҡ эшмәкәре һәм дәүләт эшмәкәре. 2002—2006 йылдарҙа Яңы Өфө нефть эшкәртеү йәмғиәтенең, 2006—2011 йылдарҙа «Өфөоргсинтез» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының III (2003—2008) һәм IV (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы. 
* [[Дударева Зәйтүнә Мөхтәр ҡыҙы]] (1954), ғалим-тел белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. 1999—2006 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы]] проректоры. Филология фәндәре докторы (2006). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005).
* [[Саҡаев Рөстәм Әнүәрбәк улы]] (1954), хәрби хеҙмәткәр. 1992―2005 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһындағы Хөкүмәт элемтә бәйләнеше үҙәге, 2006—2016 йылдарҙа Рәсәй Федераль һаҡ хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһындағы махсус элемтә бәйләнеше һәм мәғлүмәт үҙәге начальнигы. Отставкалағы полковник. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе (2004). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:24 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1804]]: Вильгельм Вебер, [[Германия]] [[Физика|физигы]].
* [[1882]]: [[Имре Кальман]], [[Венгрия]] композиторы («Цирк принцессаһы»).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1886]]: Григорий Орджоникидзе, революционер, [[СССР]]-ҙың дәүләт эшмәкәре.
* [[1911]]: Аркадий Райкин, СССР режиссёры.
* [[1921]]: Лев Гинзбург, СССР шағиры, [[немец]] [[шиғриәт]]е өлгөлөрен тәржемәләүсе.
* [[1936]]: Билл Уаймен (төп исеме Уильям Джордж Перкс), «The Rolling Stones» [[Англия]] рок-төркөмөнөң бас-гитарасыһы.
* [[1966]]: Роман Абрамович, [[Рәсәй]] эшҡыуары.
* [[1985]]: Уэйн Руни, Англия [[футбол]]сыһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:24 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1601]]: Тихо Браге, [[Дания]] астрономы.
* [[1948]]: Франц Легар, [[Венгрия]] композиторы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1957]]: Кристиан Диор, [[Франция]]ның кейем модельеры.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К24]]
[[Категория:24 октябрь]]</text>
      <sha1>lajua2fzhh7ytnaap83wbovcxb358a5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307621</id>
      <parentid>1307620</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:52:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дөйөм исемлек */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1307621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30883" sha1="2uk9puvwq1zqkzo7ugxi2j2sfejc667" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''24 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 297-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 298-се). Йыл һуңына тиклем 68 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы көнө]].
* {{Ер}} [[Ер]]: Үҫеш тураһында мәғлүмәт көнө.
** [[Полиомиелит]]ҡа ҡаршы көрәш көнө.
** [[Ҡағыҙ]] көнө. 
**[[Бильярд]] яратыусылар көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Германия}}: Китапханалар көнө.
* {{Замбия}} [[Замбия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Дипломатия|Дипломат]]тар көнө.
* {{Флагификация|Индонезия}}: Табиптар көнө.
* {{Флагификация|Китай}}: Программистар көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Дипломатик хеҙмәткәрҙәр көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Ҡораллы Көстәрҙең махсус тәғәйенләнешле подразделениелары (спецназ) көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1648 йыл]]: Вестфаль солохона ҡул ҡуйыу, 30 йыллыҡ һуғыштың тамамланыуы.
* [[1857 йыл]]: Кембриджды тамамлаусылар Шеффилдта донъялағы беренсе [[футбол]] командаһы ойоштора.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1897 йыл]]: [[Рәсәй Империяһы]]нда беренсе футбол матчы үткәрелә.
* [[1909 йыл]]: [[Франция]] механигы Ж. Легань «Вуазен» самолетында [[Рәсәй империяһы|Рәсәйҙә]] тәүге тапҡыр күрһәтмә осош яһай, ул [[Гатчина]] хәрби яланында 10 метр бейеклектә 1,5 саҡрым самаһы осоп үтә.
* [[1929 йыл]]: Ҡара кесаҙна, [[Бөйөк депрессия]] башлана.
* [[1939 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Германия]]ға [[нефть]] һәм иген һатыу тураһында килешеү төҙөй.
* [[1941 йыл]]: [[Бөйөк Ватан һуғышы]] барышында [[Харьков]]ты немец ғәскәрҙәре баҫып ала.
* [[1945 йыл]]: [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның уставы үҙ көсөнә инә. [[БМО]] халыҡ-ара хеҙмәттәшлек һәм күмәк именлекте үҫтереү аша тыныслыҡты һаҡларға теләгән 51 ил тарафынан ойощшторола. Әлеге көндә 192 ил БМО ағзаһы булып тора.
* [[1964 йыл]]: Төньяҡ Родезия бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм атамаһын [[Замбия]] тип үҙгәртә.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Аҙнабаев Ҡасим Ҡотлобирҙе улы]] (1905—21.01.1996), комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, журналист. 1957—1971 йылдарҙа  [[Башҡортостан китап нәшриәте]] редакцияһы мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1965). Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Пищаев Павел Михайлович]] (1925—21.09.2004), инженер-нефтехимик. 1965 йылдан «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» берекмәһенең көкөрт кислотаһы һәм катализаторҙар заводы директоры, 1997 йылдан — «Нефтепереработчик» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы, [[СССР]]‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы, [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (1998). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәҙиева Рәшиҙә Сәмиғулла ҡыҙы]] (икенсе исеме ''Мәҙкүрә''; 1925—13.12.1998), театр актёры, артист, йырсы (меццо-сопрано). 1943 йылдан  Ҡыйғы колхоз-совхоз театры актёры, 1952 йылдан хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] йырсыһы, 1962—1980 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1972). 
* [[Абдуллин Ғафар Абдулла улы]] (1930—31.10.2008), [[төҙөлөш]] алдынғыһы. 1964—1990 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһында урынлашҡан [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы]] «Башнефтепромстрой» тресы бригадиры. [[Хеҙмәт Даны ордены]]ның тулы кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1978). СССР-ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү министрлығының почётлы хеҙмәткәре (1987). Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (1990).
* Вәлиуллин Ҡәҙим Барый улы (1930), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы, юғары мәктәп ветераны. 1965 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1995), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). 
* [[Ғәниев Әлмир Әмир улы]] (1940), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер-металлург]]. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2001–2009 йылдарҙа иретеү производствоһы машиналары һәм технологияһы кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (2001), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған  фән эшмәкәре (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Миндәк (Учалы районы)|Миндәк]] ауылынан.
* [[Усманов Шамил Ғәйепйән улы]] (1940), ғалим-зоотехник. 1977 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (2002), профессор (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Сирбай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Мочалов Александр Николаевич]] (1921—16.07.2003), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], [[сәнәғәт]] эшмәкәре. 1941—1992 йылдарҙа [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1966 йылдан — баш инженер, 1980—1983 йылдарҙа — автомобиль моторҙары заводы директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1979). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1980) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Иваново өлкәһе]]нең Игнатцево ауылынан.
* [[Дәүләтбаев Миңнулла Лотфулла улы]] (1926—25.01.1994), [[Педагогика|педагог]], халыҡ ижады өлгөләрен йыйыусы һәм [[ҡумыҙ]] яһау оҫтаһы. 1962 йылдан Салауат балалар музыка училищеһы [[уҡытыусы]]һы, бер үк ваҡытта «Нефтехимик» мәҙәниәт һарайының фольклор ансамбле етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Томансы]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Филүс Гәрәев]] (1941—1.04.1990), [[йыр]]сы. 1965—1990 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның солист-вокалисы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1987). 
* [[Хәмид]] ([[Хәмиҙуллин Ризуан Мирхәбибулла улы]]; 1941—17.09.2017), [[Журналистика|журналист]], драматург, йәмәғәтсе. 1985—1987 йылдарҙа [[Татарстан]] Яҙыусылар союзы рәйесе урынбаҫары. Татарстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991), Муса Йәлил исемендәге премия лауреаты (1984). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Уҫман-Ташлы]] ауылынан.
* [[Анищенко Валерий Алексеевич]] (1946), [[фән|ғалим]]-педагог, тау инженеры. 1990 йылдан [[Күмертау тау колледжы]], 2003 йылдан — Ырымбур дәүләт университетының Күмертау филиалы директоры. Педагогия фәндәре докторы (2007), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2006), Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ-энергетика комплексының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998) һәм күмер сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1995). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Кировоград өлкәһе]] [[Александрия (Украина)|Александрия]] ҡалаһынан. 
* [[Тойғон]] ([[Тойғонов Риф Ғәлим улы]] (1946—8.01.2014), [[Шиғриәт|шағир]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2012—2014 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2006) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Сергей Чекмарёв]] (2000) һәм [[Фәтих Кәрим]] (2005) исемендәге әҙәби премиялар лауреаты. 
* [[Уляшина Тамара Станиславовна]] (1956), комсомол, [[КПСС|партия]] һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 2006—2012 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡала хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Йылайыр]] ауылынан.
* [[Ҡаҙаҡбаева Зөлфирә Йәғәфәр ҡыҙы]] (1966), уҡытыусы, [[Журналистика|журналист]], яҙыусы. Йылайыр район гәзитенең бүлек мөдире. 2006 йылдан [[Башҡортостандың Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ғәйнанова Мөнирә Ғәтиәт ҡыҙы]] (1927—2012), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Салауат районы]] элекке «Һарғамыш» совхозы һауынсыһы, бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. 
* [[Тимошин Виктор Григорьевич]] (1927—14.06.2010), нефтехимик. 1953—1980 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1968), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1974). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Варварино (Мәләүез районы)|Варварин]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Коршунова Зоя Павловна]] (1932—12.07.2018), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1953—1989 йылдарҙа [[Өфө районы]] Цюрупа исемендәге совхоздың йәшелсә үҫтереүсеһе, агрономы һәм йәшелсә бригадаһы бригадиры. Башҡорт АССР-ының етенсе (1967—1971), унынсы (1980—1985) һәм ун беренсе (1985—1990) саҡырылыш Юғары Советы депутаты һәм атҡаҙанған агрономы (1971), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1972), райондың почётлы гражданы (2000).  
* [[Әминев Ишбулды Ғайса улы]] (1947), механизатор. [[Көйөргәҙе районы]] Киров исемендәге колхозының элекке тракторсы-машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Мораптал]] ауылынан.
* [[Шафиҡов Сәғит Ғәйли улы]] (1952), [[Тел белеме|телсе]]-[[фән|ғалим]], [[тәржемә]]се. [[Башҡорт дәүләт университеты]] роман-герман филологияһы факультетының [[инглиз теле]] һәм мәҙәни-ара коммуникация кафедраһы мөдире. [[Урал батыр|Башҡорт халыҡ эпосы «Урал батыр»ҙың]] инглиз теленә тәүге [[Шиғриәт|шиғри]] тәржемәһе авторы. Филология фәндәре докторы (1999), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.  
* [[Ғәлиев Марат Ғәлиәкбәр улы]] (1957), ғалим-хирург, республика онкология диспансерының бүлек мөдире, медицина фәндәре кандидаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Мишенёв Сергей Алексеевич]] (1967), нефтехимик. 1989 йылдан «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе һәм [[«Газпром Нефтехим Салауат» йәмғиәте]] операторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовещен районы]] [[Арҡауыл (Благовещен районы)|Арҡауыл]] ауылынан.
* [[Әминев Марат Мөхәмәт улы]] (1967), [[журналистика|журналист]], [[проза]]ик-[[сатира|сатирик]]. 2014 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ежов Анатолий Иванович]] (1938—22.01.2009), нефтехимик. 1963—1989 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы (1981). Сығышы менән хәҙерге [[Пермь крайы]]ның Краснокамск ҡалаһынан.
* [[Вилданов Рәүеф Ғибәҙулла улы]] (1953), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]. 1980 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2008), профессор (2009). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гаврилов Пётр Михайлович]] (1953), инженер-механик. 1979 йылдан «Сельхозтехника»ның [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] берекмәһенең баш инженеры, 1986 йылдан район агросәнәғәт идаралығының бүлек начальнигы, 2001 йылдан «Башҡортостан» МТС-ының Баймаҡ филиалы директоры, 2009—2012 йылдарҙа «Зауралье» МТС-ының генераль директор урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2005) һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2009). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Ришат Рәхимов]] (1953), [[ҡурай]]сы, [[Педагогика|педагог]]. 1976 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы, 1992 йылдан [[башҡорт халҡы|башҡорт халыҡ]] музыка ҡоралдары бүлеге мөдире; бер үк ваҡытта 1994 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1995), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982).
* [[Минһажева Гөлнара Шамил ҡыҙы]] (1958), фтизиатр-табип. Республика [[туберкулёз]]ды дауалау клиник диспансерының амбулатория бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһы атҡаҙанған табибы (2021). 
* [[Усков Валерий Иванович]] (1958—10.2013), журналист, йәмәғәтсе. 2001—2013 йылдарҙа [[Мишкә районы]]ның «Дружба» гәзите мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре|Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]], [[Мишкә районы]]ның почётлы гражданы (2014, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Ҡыҙыл Еҙем]] ауылынан.
* [[Шәһимөхәмәтов Раян Баймөхәмәт улы]] (1963), [[Ветеринария|ветеринар]] табип-ғалим, ауыл хужалығы һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 2012 йылдан Башҡортостан Республикаһының Ветеринария идаралығы начальнигы — республиканың Баш ветеринар инспекторы урынбаҫары. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]]ның [[Аһылай (Әбйәлил районы)|Аһылай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Абҙанов Шәмси Саҙрый улы]] (1894—10.07.1938), ғалим-иҡтисадсы-географ, уҡытыусы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1931—1937 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның (хәҙер [[Башҡорт дәүләт университеты]]) иҡтисади география кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1935—1937 йылдарҙа — Башҡортостан игенселек һәм малсылыҡ ғилми-тикшеренеү институты директоры. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. Профессор (1932). Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Ғилманов Әмир Зариф улы]] (1939), хәрби хеҙмәткәр, ғалим-социолог, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. 1978—1993 йылдарҙа — [[Ҡазан]] Юғары хәрби ракета ғәскәрҙәре команда‑инженерлыҡ училищеһеның ижтимағи фәндәр кафедраһы начальнигы. 1993 йылдан [[Татарстан Республикаһы]] Фәндәр академияһының Перспективалы иҡтисади тикшеренеүҙәр үҙәгендә бүлек мөдире, 1995 йылдан — үҙәк директорының фән буйынса урынбаҫары, 2006 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Философия фәндәре кандидаты (1977), социология фәндәре докторы (1993), профессор (1998). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бишбүләк районы]] [[Айыт (Бишбүләк районы)|Айыт]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вилданов Салауат Ғәли улы]] (1954), хужалыҡ эшмәкәре һәм дәүләт эшмәкәре. 2002—2006 йылдарҙа Яңы Өфө нефть эшкәртеү йәмғиәтенең, 2006—2011 йылдарҙа «Өфөоргсинтез» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының III (2003—2008) һәм IV (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы. 
* [[Дударева Зәйтүнә Мөхтәр ҡыҙы]] (1954), ғалим-тел белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. 1999—2006 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы]] проректоры. Филология фәндәре докторы (2006). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005).
* [[Саҡаев Рөстәм Әнүәрбәк улы]] (1954), хәрби хеҙмәткәр. 1992―2005 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһындағы Хөкүмәт элемтә бәйләнеше үҙәге, 2006—2016 йылдарҙа Рәсәй Федераль һаҡ хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһындағы махсус элемтә бәйләнеше һәм мәғлүмәт үҙәге начальнигы. Отставкалағы полковник. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе (2004). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:24 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1804 йыл]]: Вильгельм Вебер, [[Германия]] [[Физика|физигы]].
* [[1882 йыл]]: [[Имре Кальман]], [[Венгрия]] композиторы («Цирк принцессаһы»).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1886 йыл]]: [[Григорий Орджоникидзе]], революционер, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] дәүләт эшмәкәре.
* [[1911 йыл]]: Аркадий Райкин, СССР режиссёры.
* [[1921 йыл]]: Лев Гинзбург, СССР шағиры, [[немец]] [[шиғриәт]]е өлгөлөрен тәржемәләүсе.
* [[1936 йыл]]: Билл Уаймен (төп исеме Уильям Джордж Перкс), «The Rolling Stones» [[Англия]] рок-төркөмөнөң бас-гитарасыһы.
* [[1966 йыл]]: Роман Абрамович, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] эшҡыуары.
* [[1985 йыл]]: Уэйн Руни, Англия [[футбол]]сыһы.    }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:24 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1601]]: Тихо Браге, [[Дания]] астрономы.
* [[1948]]: Франц Легар, [[Венгрия]] композиторы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1957]]: Кристиан Диор, [[Франция]]ның кейем модельеры.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К24]]
[[Категория:24 октябрь]]</text>
      <sha1>2uk9puvwq1zqkzo7ugxi2j2sfejc667</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307622</id>
      <parentid>1307621</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:55:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{Үлем}} */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1307622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30928" sha1="54efcy4uz3288iz5urnzs19jg85x8a3" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''24 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 297-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 298-се). Йыл һуңына тиклем 68 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы көнө]].
* {{Ер}} [[Ер]]: Үҫеш тураһында мәғлүмәт көнө.
** [[Полиомиелит]]ҡа ҡаршы көрәш көнө.
** [[Ҡағыҙ]] көнө. 
**[[Бильярд]] яратыусылар көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Германия}}: Китапханалар көнө.
* {{Замбия}} [[Замбия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Дипломатия|Дипломат]]тар көнө.
* {{Флагификация|Индонезия}}: Табиптар көнө.
* {{Флагификация|Китай}}: Программистар көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Дипломатик хеҙмәткәрҙәр көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Ҡораллы Көстәрҙең махсус тәғәйенләнешле подразделениелары (спецназ) көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1648 йыл]]: Вестфаль солохона ҡул ҡуйыу, 30 йыллыҡ һуғыштың тамамланыуы.
* [[1857 йыл]]: Кембриджды тамамлаусылар Шеффилдта донъялағы беренсе [[футбол]] командаһы ойоштора.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1897 йыл]]: [[Рәсәй Империяһы]]нда беренсе футбол матчы үткәрелә.
* [[1909 йыл]]: [[Франция]] механигы Ж. Легань «Вуазен» самолетында [[Рәсәй империяһы|Рәсәйҙә]] тәүге тапҡыр күрһәтмә осош яһай, ул [[Гатчина]] хәрби яланында 10 метр бейеклектә 1,5 саҡрым самаһы осоп үтә.
* [[1929 йыл]]: Ҡара кесаҙна, [[Бөйөк депрессия]] башлана.
* [[1939 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Германия]]ға [[нефть]] һәм иген һатыу тураһында килешеү төҙөй.
* [[1941 йыл]]: [[Бөйөк Ватан һуғышы]] барышында [[Харьков]]ты немец ғәскәрҙәре баҫып ала.
* [[1945 йыл]]: [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның уставы үҙ көсөнә инә. [[БМО]] халыҡ-ара хеҙмәттәшлек һәм күмәк именлекте үҫтереү аша тыныслыҡты һаҡларға теләгән 51 ил тарафынан ойощшторола. Әлеге көндә 192 ил БМО ағзаһы булып тора.
* [[1964 йыл]]: Төньяҡ Родезия бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм атамаһын [[Замбия]] тип үҙгәртә.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Аҙнабаев Ҡасим Ҡотлобирҙе улы]] (1905—21.01.1996), комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, журналист. 1957—1971 йылдарҙа  [[Башҡортостан китап нәшриәте]] редакцияһы мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1965). Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Пищаев Павел Михайлович]] (1925—21.09.2004), инженер-нефтехимик. 1965 йылдан «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» берекмәһенең көкөрт кислотаһы һәм катализаторҙар заводы директоры, 1997 йылдан — «Нефтепереработчик» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы, [[СССР]]‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы, [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (1998). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәҙиева Рәшиҙә Сәмиғулла ҡыҙы]] (икенсе исеме ''Мәҙкүрә''; 1925—13.12.1998), театр актёры, артист, йырсы (меццо-сопрано). 1943 йылдан  Ҡыйғы колхоз-совхоз театры актёры, 1952 йылдан хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] йырсыһы, 1962—1980 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1972). 
* [[Абдуллин Ғафар Абдулла улы]] (1930—31.10.2008), [[төҙөлөш]] алдынғыһы. 1964—1990 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһында урынлашҡан [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы]] «Башнефтепромстрой» тресы бригадиры. [[Хеҙмәт Даны ордены]]ның тулы кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1978). СССР-ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү министрлығының почётлы хеҙмәткәре (1987). Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (1990).
* Вәлиуллин Ҡәҙим Барый улы (1930), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы, юғары мәктәп ветераны. 1965 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1995), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). 
* [[Ғәниев Әлмир Әмир улы]] (1940), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер-металлург]]. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2001–2009 йылдарҙа иретеү производствоһы машиналары һәм технологияһы кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (2001), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған  фән эшмәкәре (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Миндәк (Учалы районы)|Миндәк]] ауылынан.
* [[Усманов Шамил Ғәйепйән улы]] (1940), ғалим-зоотехник. 1977 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (2002), профессор (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Сирбай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Мочалов Александр Николаевич]] (1921—16.07.2003), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], [[сәнәғәт]] эшмәкәре. 1941—1992 йылдарҙа [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1966 йылдан — баш инженер, 1980—1983 йылдарҙа — автомобиль моторҙары заводы директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1979). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1980) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Иваново өлкәһе]]нең Игнатцево ауылынан.
* [[Дәүләтбаев Миңнулла Лотфулла улы]] (1926—25.01.1994), [[Педагогика|педагог]], халыҡ ижады өлгөләрен йыйыусы һәм [[ҡумыҙ]] яһау оҫтаһы. 1962 йылдан Салауат балалар музыка училищеһы [[уҡытыусы]]һы, бер үк ваҡытта «Нефтехимик» мәҙәниәт һарайының фольклор ансамбле етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Томансы]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Филүс Гәрәев]] (1941—1.04.1990), [[йыр]]сы. 1965—1990 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның солист-вокалисы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1987). 
* [[Хәмид]] ([[Хәмиҙуллин Ризуан Мирхәбибулла улы]]; 1941—17.09.2017), [[Журналистика|журналист]], драматург, йәмәғәтсе. 1985—1987 йылдарҙа [[Татарстан]] Яҙыусылар союзы рәйесе урынбаҫары. Татарстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991), Муса Йәлил исемендәге премия лауреаты (1984). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Уҫман-Ташлы]] ауылынан.
* [[Анищенко Валерий Алексеевич]] (1946), [[фән|ғалим]]-педагог, тау инженеры. 1990 йылдан [[Күмертау тау колледжы]], 2003 йылдан — Ырымбур дәүләт университетының Күмертау филиалы директоры. Педагогия фәндәре докторы (2007), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2006), Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ-энергетика комплексының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998) һәм күмер сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1995). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Кировоград өлкәһе]] [[Александрия (Украина)|Александрия]] ҡалаһынан. 
* [[Тойғон]] ([[Тойғонов Риф Ғәлим улы]] (1946—8.01.2014), [[Шиғриәт|шағир]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2012—2014 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2006) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Сергей Чекмарёв]] (2000) һәм [[Фәтих Кәрим]] (2005) исемендәге әҙәби премиялар лауреаты. 
* [[Уляшина Тамара Станиславовна]] (1956), комсомол, [[КПСС|партия]] һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 2006—2012 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡала хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Йылайыр]] ауылынан.
* [[Ҡаҙаҡбаева Зөлфирә Йәғәфәр ҡыҙы]] (1966), уҡытыусы, [[Журналистика|журналист]], яҙыусы. Йылайыр район гәзитенең бүлек мөдире. 2006 йылдан [[Башҡортостандың Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ғәйнанова Мөнирә Ғәтиәт ҡыҙы]] (1927—2012), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Салауат районы]] элекке «Һарғамыш» совхозы һауынсыһы, бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. 
* [[Тимошин Виктор Григорьевич]] (1927—14.06.2010), нефтехимик. 1953—1980 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1968), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1974). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Варварино (Мәләүез районы)|Варварин]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Коршунова Зоя Павловна]] (1932—12.07.2018), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1953—1989 йылдарҙа [[Өфө районы]] Цюрупа исемендәге совхоздың йәшелсә үҫтереүсеһе, агрономы һәм йәшелсә бригадаһы бригадиры. Башҡорт АССР-ының етенсе (1967—1971), унынсы (1980—1985) һәм ун беренсе (1985—1990) саҡырылыш Юғары Советы депутаты һәм атҡаҙанған агрономы (1971), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1972), райондың почётлы гражданы (2000).  
* [[Әминев Ишбулды Ғайса улы]] (1947), механизатор. [[Көйөргәҙе районы]] Киров исемендәге колхозының элекке тракторсы-машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Мораптал]] ауылынан.
* [[Шафиҡов Сәғит Ғәйли улы]] (1952), [[Тел белеме|телсе]]-[[фән|ғалим]], [[тәржемә]]се. [[Башҡорт дәүләт университеты]] роман-герман филологияһы факультетының [[инглиз теле]] һәм мәҙәни-ара коммуникация кафедраһы мөдире. [[Урал батыр|Башҡорт халыҡ эпосы «Урал батыр»ҙың]] инглиз теленә тәүге [[Шиғриәт|шиғри]] тәржемәһе авторы. Филология фәндәре докторы (1999), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.  
* [[Ғәлиев Марат Ғәлиәкбәр улы]] (1957), ғалим-хирург, республика онкология диспансерының бүлек мөдире, медицина фәндәре кандидаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Мишенёв Сергей Алексеевич]] (1967), нефтехимик. 1989 йылдан «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе һәм [[«Газпром Нефтехим Салауат» йәмғиәте]] операторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовещен районы]] [[Арҡауыл (Благовещен районы)|Арҡауыл]] ауылынан.
* [[Әминев Марат Мөхәмәт улы]] (1967), [[журналистика|журналист]], [[проза]]ик-[[сатира|сатирик]]. 2014 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ежов Анатолий Иванович]] (1938—22.01.2009), нефтехимик. 1963—1989 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы (1981). Сығышы менән хәҙерге [[Пермь крайы]]ның Краснокамск ҡалаһынан.
* [[Вилданов Рәүеф Ғибәҙулла улы]] (1953), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]. 1980 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2008), профессор (2009). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гаврилов Пётр Михайлович]] (1953), инженер-механик. 1979 йылдан «Сельхозтехника»ның [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] берекмәһенең баш инженеры, 1986 йылдан район агросәнәғәт идаралығының бүлек начальнигы, 2001 йылдан «Башҡортостан» МТС-ының Баймаҡ филиалы директоры, 2009—2012 йылдарҙа «Зауралье» МТС-ының генераль директор урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2005) һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2009). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Ришат Рәхимов]] (1953), [[ҡурай]]сы, [[Педагогика|педагог]]. 1976 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы, 1992 йылдан [[башҡорт халҡы|башҡорт халыҡ]] музыка ҡоралдары бүлеге мөдире; бер үк ваҡытта 1994 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1995), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982).
* [[Минһажева Гөлнара Шамил ҡыҙы]] (1958), фтизиатр-табип. Республика [[туберкулёз]]ды дауалау клиник диспансерының амбулатория бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһы атҡаҙанған табибы (2021). 
* [[Усков Валерий Иванович]] (1958—10.2013), журналист, йәмәғәтсе. 2001—2013 йылдарҙа [[Мишкә районы]]ның «Дружба» гәзите мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре|Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]], [[Мишкә районы]]ның почётлы гражданы (2014, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Ҡыҙыл Еҙем]] ауылынан.
* [[Шәһимөхәмәтов Раян Баймөхәмәт улы]] (1963), [[Ветеринария|ветеринар]] табип-ғалим, ауыл хужалығы һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 2012 йылдан Башҡортостан Республикаһының Ветеринария идаралығы начальнигы — республиканың Баш ветеринар инспекторы урынбаҫары. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]]ның [[Аһылай (Әбйәлил районы)|Аһылай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Абҙанов Шәмси Саҙрый улы]] (1894—10.07.1938), ғалим-иҡтисадсы-географ, уҡытыусы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1931—1937 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның (хәҙер [[Башҡорт дәүләт университеты]]) иҡтисади география кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1935—1937 йылдарҙа — Башҡортостан игенселек һәм малсылыҡ ғилми-тикшеренеү институты директоры. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. Профессор (1932). Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Ғилманов Әмир Зариф улы]] (1939), хәрби хеҙмәткәр, ғалим-социолог, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. 1978—1993 йылдарҙа — [[Ҡазан]] Юғары хәрби ракета ғәскәрҙәре команда‑инженерлыҡ училищеһеның ижтимағи фәндәр кафедраһы начальнигы. 1993 йылдан [[Татарстан Республикаһы]] Фәндәр академияһының Перспективалы иҡтисади тикшеренеүҙәр үҙәгендә бүлек мөдире, 1995 йылдан — үҙәк директорының фән буйынса урынбаҫары, 2006 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Философия фәндәре кандидаты (1977), социология фәндәре докторы (1993), профессор (1998). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бишбүләк районы]] [[Айыт (Бишбүләк районы)|Айыт]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вилданов Салауат Ғәли улы]] (1954), хужалыҡ эшмәкәре һәм дәүләт эшмәкәре. 2002—2006 йылдарҙа Яңы Өфө нефть эшкәртеү йәмғиәтенең, 2006—2011 йылдарҙа «Өфөоргсинтез» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының III (2003—2008) һәм IV (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы. 
* [[Дударева Зәйтүнә Мөхтәр ҡыҙы]] (1954), ғалим-тел белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. 1999—2006 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы]] проректоры. Филология фәндәре докторы (2006). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005).
* [[Саҡаев Рөстәм Әнүәрбәк улы]] (1954), хәрби хеҙмәткәр. 1992―2005 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһындағы Хөкүмәт элемтә бәйләнеше үҙәге, 2006—2016 йылдарҙа Рәсәй Федераль һаҡ хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһындағы махсус элемтә бәйләнеше һәм мәғлүмәт үҙәге начальнигы. Отставкалағы полковник. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе (2004). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:24 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1804 йыл]]: Вильгельм Вебер, [[Германия]] [[Физика|физигы]].
* [[1882 йыл]]: [[Имре Кальман]], [[Венгрия]] композиторы («Цирк принцессаһы»).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1886 йыл]]: [[Григорий Орджоникидзе]], революционер, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] дәүләт эшмәкәре.
* [[1911 йыл]]: Аркадий Райкин, СССР режиссёры.
* [[1921 йыл]]: Лев Гинзбург, СССР шағиры, [[немец]] [[шиғриәт]]е өлгөлөрен тәржемәләүсе.
* [[1936 йыл]]: Билл Уаймен (төп исеме Уильям Джордж Перкс), «The Rolling Stones» [[Англия]] рок-төркөмөнөң бас-гитарасыһы.
* [[1966 йыл]]: Роман Абрамович, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] эшҡыуары.
* [[1985 йыл]]: Уэйн Руни, Англия [[футбол]]сыһы.    }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:24 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1601 йыл]]: Тихо Браге, [[Дания]] [[Астрономия|астрономы]].
* [[1948 йыл]]: Франц Легар, [[Венгрия]] композиторы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1957 йыл]]: Кристиан Диор, [[Франция]]ның кейем модельеры. }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К24]]
[[Категория:24 октябрь]]</text>
      <sha1>54efcy4uz3288iz5urnzs19jg85x8a3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307623</id>
      <parentid>1307622</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T17:33:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31099" sha1="3wdu3nchy58cayu39f05wrp1hif81p6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''24 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 297-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 298-се). Йыл һуңына тиклем 68 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы көнө]].
* {{Ер}} [[Ер]]: Үҫеш тураһында мәғлүмәт көнө.
** [[Полиомиелит]]ҡа ҡаршы көрәш көнө.
** [[Ҡағыҙ]] көнө. 
**[[Бильярд]] яратыусылар көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Германия}}: Китапханалар көнө.
* {{Замбия}} [[Замбия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Ракета-космос техникаһын һынағанда һәләк булғандарҙы иҫкә алыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Дипломатия|Дипломат]]тар көнө.
* {{Флагификация|Индонезия}}: Табиптар көнө.
* {{Флагификация|Китай}}: Программистар көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Дипломатик хеҙмәткәрҙәр көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Ҡораллы Көстәрҙең махсус тәғәйенләнешле подразделениелары (спецназ) көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1648 йыл]]: Вестфаль солохона ҡул ҡуйыу, 30 йыллыҡ һуғыштың тамамланыуы.
* [[1857 йыл]]: Кембриджды тамамлаусылар Шеффилдта донъялағы беренсе [[футбол]] командаһы ойоштора.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1897 йыл]]: [[Рәсәй Империяһы]]нда беренсе футбол матчы үткәрелә.
* [[1909 йыл]]: [[Франция]] механигы Ж. Легань «Вуазен» самолетында [[Рәсәй империяһы|Рәсәйҙә]] тәүге тапҡыр күрһәтмә осош яһай, ул [[Гатчина]] хәрби яланында 10 метр бейеклектә 1,5 саҡрым самаһы осоп үтә.
* [[1929 йыл]]: Ҡара кесаҙна, [[Бөйөк депрессия]] башлана.
* [[1939 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Германия]]ға [[нефть]] һәм иген һатыу тураһында килешеү төҙөй.
* [[1941 йыл]]: [[Бөйөк Ватан һуғышы]] барышында [[Харьков]]ты немец ғәскәрҙәре баҫып ала.
* [[1945 йыл]]: [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның уставы үҙ көсөнә инә. [[БМО]] халыҡ-ара хеҙмәттәшлек һәм күмәк именлекте үҫтереү аша тыныслыҡты һаҡларға теләгән 51 ил тарафынан ойощшторола. Әлеге көндә 192 ил БМО ағзаһы булып тора.
* [[1964 йыл]]: Төньяҡ Родезия бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм атамаһын [[Замбия]] тип үҙгәртә.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Аҙнабаев Ҡасим Ҡотлобирҙе улы]] (1905—21.01.1996), комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, журналист. 1957—1971 йылдарҙа  [[Башҡортостан китап нәшриәте]] редакцияһы мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1965). Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Пищаев Павел Михайлович]] (1925—21.09.2004), инженер-нефтехимик. 1965 йылдан «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» берекмәһенең көкөрт кислотаһы һәм катализаторҙар заводы директоры, 1997 йылдан — «Нефтепереработчик» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы, [[СССР]]‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы, [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (1998). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәҙиева Рәшиҙә Сәмиғулла ҡыҙы]] (икенсе исеме ''Мәҙкүрә''; 1925—13.12.1998), театр актёры, артист, йырсы (меццо-сопрано). 1943 йылдан  Ҡыйғы колхоз-совхоз театры актёры, 1952 йылдан хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] йырсыһы, 1962—1980 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1972). 
* [[Абдуллин Ғафар Абдулла улы]] (1930—31.10.2008), [[төҙөлөш]] алдынғыһы. 1964—1990 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһында урынлашҡан [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы]] «Башнефтепромстрой» тресы бригадиры. [[Хеҙмәт Даны ордены]]ның тулы кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1978). СССР-ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү министрлығының почётлы хеҙмәткәре (1987). Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (1990).
* Вәлиуллин Ҡәҙим Барый улы (1930), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы, юғары мәктәп ветераны. 1965 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1995), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). 
* [[Ғәниев Әлмир Әмир улы]] (1940), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер-металлург]]. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2001–2009 йылдарҙа иретеү производствоһы машиналары һәм технологияһы кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (2001), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған  фән эшмәкәре (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Миндәк (Учалы районы)|Миндәк]] ауылынан.
* [[Усманов Шамил Ғәйепйән улы]] (1940), ғалим-зоотехник. 1977 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (2002), профессор (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Сирбай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Мочалов Александр Николаевич]] (1921—16.07.2003), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], [[сәнәғәт]] эшмәкәре. 1941—1992 йылдарҙа [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1966 йылдан — баш инженер, 1980—1983 йылдарҙа — автомобиль моторҙары заводы директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1979). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1980) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Иваново өлкәһе]]нең Игнатцево ауылынан.
* [[Дәүләтбаев Миңнулла Лотфулла улы]] (1926—25.01.1994), [[Педагогика|педагог]], халыҡ ижады өлгөләрен йыйыусы һәм [[ҡумыҙ]] яһау оҫтаһы. 1962 йылдан Салауат балалар музыка училищеһы [[уҡытыусы]]һы, бер үк ваҡытта «Нефтехимик» мәҙәниәт һарайының фольклор ансамбле етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Томансы]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Филүс Гәрәев]] (1941—1.04.1990), [[йыр]]сы. 1965—1990 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның солист-вокалисы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1987). 
* [[Хәмид]] ([[Хәмиҙуллин Ризуан Мирхәбибулла улы]]; 1941—17.09.2017), [[Журналистика|журналист]], драматург, йәмәғәтсе. 1985—1987 йылдарҙа [[Татарстан]] Яҙыусылар союзы рәйесе урынбаҫары. Татарстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991), Муса Йәлил исемендәге премия лауреаты (1984). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Уҫман-Ташлы]] ауылынан.
* [[Анищенко Валерий Алексеевич]] (1946), [[фән|ғалим]]-педагог, тау инженеры. 1990 йылдан [[Күмертау тау колледжы]], 2003 йылдан — Ырымбур дәүләт университетының Күмертау филиалы директоры. Педагогия фәндәре докторы (2007), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2006), Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ-энергетика комплексының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998) һәм күмер сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1995). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Кировоград өлкәһе]] [[Александрия (Украина)|Александрия]] ҡалаһынан. 
* [[Тойғон]] ([[Тойғонов Риф Ғәлим улы]] (1946—8.01.2014), [[Шиғриәт|шағир]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2012—2014 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2006) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Сергей Чекмарёв]] (2000) һәм [[Фәтих Кәрим]] (2005) исемендәге әҙәби премиялар лауреаты. 
* [[Уляшина Тамара Станиславовна]] (1956), комсомол, [[КПСС|партия]] һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 2006—2012 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡала хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Йылайыр]] ауылынан.
* [[Ҡаҙаҡбаева Зөлфирә Йәғәфәр ҡыҙы]] (1966), уҡытыусы, [[Журналистика|журналист]], яҙыусы. Йылайыр район гәзитенең бүлек мөдире. 2006 йылдан [[Башҡортостандың Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ғәйнанова Мөнирә Ғәтиәт ҡыҙы]] (1927—2012), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Салауат районы]] элекке «Һарғамыш» совхозы һауынсыһы, бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. 
* [[Тимошин Виктор Григорьевич]] (1927—14.06.2010), нефтехимик. 1953—1980 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1968), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1974). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Варварино (Мәләүез районы)|Варварин]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Коршунова Зоя Павловна]] (1932—12.07.2018), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1953—1989 йылдарҙа [[Өфө районы]] Цюрупа исемендәге совхоздың йәшелсә үҫтереүсеһе, агрономы һәм йәшелсә бригадаһы бригадиры. Башҡорт АССР-ының етенсе (1967—1971), унынсы (1980—1985) һәм ун беренсе (1985—1990) саҡырылыш Юғары Советы депутаты һәм атҡаҙанған агрономы (1971), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1972), райондың почётлы гражданы (2000).  
* [[Әминев Ишбулды Ғайса улы]] (1947), механизатор. [[Көйөргәҙе районы]] Киров исемендәге колхозының элекке тракторсы-машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Мораптал]] ауылынан.
* [[Шафиҡов Сәғит Ғәйли улы]] (1952), [[Тел белеме|телсе]]-[[фән|ғалим]], [[тәржемә]]се. [[Башҡорт дәүләт университеты]] роман-герман филологияһы факультетының [[инглиз теле]] һәм мәҙәни-ара коммуникация кафедраһы мөдире. [[Урал батыр|Башҡорт халыҡ эпосы «Урал батыр»ҙың]] инглиз теленә тәүге [[Шиғриәт|шиғри]] тәржемәһе авторы. Филология фәндәре докторы (1999), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.  
* [[Ғәлиев Марат Ғәлиәкбәр улы]] (1957), ғалим-хирург, республика онкология диспансерының бүлек мөдире, медицина фәндәре кандидаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Мишенёв Сергей Алексеевич]] (1967), нефтехимик. 1989 йылдан «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе һәм [[«Газпром Нефтехим Салауат» йәмғиәте]] операторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовещен районы]] [[Арҡауыл (Благовещен районы)|Арҡауыл]] ауылынан.
* [[Әминев Марат Мөхәмәт улы]] (1967), [[журналистика|журналист]], [[проза]]ик-[[сатира|сатирик]]. 2014 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ежов Анатолий Иванович]] (1938—22.01.2009), нефтехимик. 1963—1989 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы (1981). Сығышы менән хәҙерге [[Пермь крайы]]ның Краснокамск ҡалаһынан.
* [[Вилданов Рәүеф Ғибәҙулла улы]] (1953), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]. 1980 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2008), профессор (2009). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гаврилов Пётр Михайлович]] (1953), инженер-механик. 1979 йылдан «Сельхозтехника»ның [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] берекмәһенең баш инженеры, 1986 йылдан район агросәнәғәт идаралығының бүлек начальнигы, 2001 йылдан «Башҡортостан» МТС-ының Баймаҡ филиалы директоры, 2009—2012 йылдарҙа «Зауралье» МТС-ының генераль директор урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2005) һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2009). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Ришат Рәхимов]] (1953), [[ҡурай]]сы, [[Педагогика|педагог]]. 1976 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы, 1992 йылдан [[башҡорт халҡы|башҡорт халыҡ]] музыка ҡоралдары бүлеге мөдире; бер үк ваҡытта 1994 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1995), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982).
* [[Минһажева Гөлнара Шамил ҡыҙы]] (1958), фтизиатр-табип. Республика [[туберкулёз]]ды дауалау клиник диспансерының амбулатория бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһы атҡаҙанған табибы (2021). 
* [[Усков Валерий Иванович]] (1958—10.2013), журналист, йәмәғәтсе. 2001—2013 йылдарҙа [[Мишкә районы]]ның «Дружба» гәзите мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре|Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]], [[Мишкә районы]]ның почётлы гражданы (2014, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Ҡыҙыл Еҙем]] ауылынан.
* [[Шәһимөхәмәтов Раян Баймөхәмәт улы]] (1963), [[Ветеринария|ветеринар]] табип-ғалим, ауыл хужалығы һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 2012 йылдан Башҡортостан Республикаһының Ветеринария идаралығы начальнигы — республиканың Баш ветеринар инспекторы урынбаҫары. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]]ның [[Аһылай (Әбйәлил районы)|Аһылай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Абҙанов Шәмси Саҙрый улы]] (1894—10.07.1938), ғалим-иҡтисадсы-географ, уҡытыусы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1931—1937 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның (хәҙер [[Башҡорт дәүләт университеты]]) иҡтисади география кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1935—1937 йылдарҙа — Башҡортостан игенселек һәм малсылыҡ ғилми-тикшеренеү институты директоры. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. Профессор (1932). Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Ғилманов Әмир Зариф улы]] (1939), хәрби хеҙмәткәр, ғалим-социолог, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. 1978—1993 йылдарҙа — [[Ҡазан]] Юғары хәрби ракета ғәскәрҙәре команда‑инженерлыҡ училищеһеның ижтимағи фәндәр кафедраһы начальнигы. 1993 йылдан [[Татарстан Республикаһы]] Фәндәр академияһының Перспективалы иҡтисади тикшеренеүҙәр үҙәгендә бүлек мөдире, 1995 йылдан — үҙәк директорының фән буйынса урынбаҫары, 2006 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Философия фәндәре кандидаты (1977), социология фәндәре докторы (1993), профессор (1998). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бишбүләк районы]] [[Айыт (Бишбүләк районы)|Айыт]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вилданов Салауат Ғәли улы]] (1954), хужалыҡ эшмәкәре һәм дәүләт эшмәкәре. 2002—2006 йылдарҙа Яңы Өфө нефть эшкәртеү йәмғиәтенең, 2006—2011 йылдарҙа «Өфөоргсинтез» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының III (2003—2008) һәм IV (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы. 
* [[Дударева Зәйтүнә Мөхтәр ҡыҙы]] (1954), ғалим-тел белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. 1999—2006 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы]] проректоры. Филология фәндәре докторы (2006). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005).
* [[Саҡаев Рөстәм Әнүәрбәк улы]] (1954), хәрби хеҙмәткәр. 1992―2005 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһындағы Хөкүмәт элемтә бәйләнеше үҙәге, 2006—2016 йылдарҙа Рәсәй Федераль һаҡ хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһындағы махсус элемтә бәйләнеше һәм мәғлүмәт үҙәге начальнигы. Отставкалағы полковник. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе (2004). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:24 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1804 йыл]]: Вильгельм Вебер, [[Германия]] [[Физика|физигы]].
* [[1882 йыл]]: [[Имре Кальман]], [[Венгрия]] композиторы («Цирк принцессаһы»).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1886 йыл]]: [[Григорий Орджоникидзе]], революционер, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] дәүләт эшмәкәре.
* [[1911 йыл]]: Аркадий Райкин, СССР режиссёры.
* [[1921 йыл]]: Лев Гинзбург, СССР шағиры, [[немец]] [[шиғриәт]]е өлгөлөрен тәржемәләүсе.
* [[1936 йыл]]: Билл Уаймен (төп исеме Уильям Джордж Перкс), «The Rolling Stones» [[Англия]] рок-төркөмөнөң бас-гитарасыһы.
* [[1966 йыл]]: Роман Абрамович, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] эшҡыуары.
* [[1985 йыл]]: Уэйн Руни, Англия [[футбол]]сыһы.    }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:24 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1601 йыл]]: Тихо Браге, [[Дания]] [[Астрономия|астрономы]].
* [[1948 йыл]]: Франц Легар, [[Венгрия]] композиторы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1957 йыл]]: Кристиан Диор, [[Франция]]ның кейем модельеры. }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К24]]
[[Категория:24 октябрь]]</text>
      <sha1>3wdu3nchy58cayu39f05wrp1hif81p6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307624</id>
      <parentid>1307623</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:00:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31559" sha1="cjxczp8e9k5glfuc14tld39pptlini4" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''24 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 297-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 298-се). Йыл һуңына тиклем 68 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы көнө]].
* {{Ер}} [[Ер]]: Үҫеш тураһында мәғлүмәт көнө.
** [[Полиомиелит]]ҡа ҡаршы көрәш көнө.
** [[Ҡағыҙ]] көнө. 
**[[Бильярд]] яратыусылар көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Германия}}: Китапханалар көнө.
* {{Замбия}} [[Замбия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Ракета-космос техникаһын һынағанда һәләк булғандарҙы иҫкә алыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Дипломатия|Дипломат]]тар көнө.
* {{Флагификация|Индонезия}}: Табиптар көнө.
* {{Флагификация|Китай}}: Программистар көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Дипломатик хеҙмәткәрҙәр көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Ҡораллы Көстәрҙең махсус тәғәйенләнешле подразделениелары (спецназ) көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1648 йыл]]: Вестфаль солохона ҡул ҡуйыу, 30 йыллыҡ һуғыштың тамамланыуы.
* [[1857 йыл]]: Кембриджды тамамлаусылар Шеффилдта донъялағы беренсе [[футбол]] командаһы ойоштора.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1897 йыл]]: [[Рәсәй Империяһы]]нда беренсе футбол матчы үткәрелә.
* [[1909 йыл]]: [[Франция]] механигы Ж. Легань «Вуазен» самолетында [[Рәсәй империяһы|Рәсәйҙә]] тәүге тапҡыр күрһәтмә осош яһай, ул [[Гатчина]] хәрби яланында 10 метр бейеклектә 1,5 саҡрым самаһы осоп үтә.
* [[1929 йыл]]: Ҡара кесаҙна, [[Бөйөк депрессия]] башлана.
* [[1939 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Германия]]ға [[нефть]] һәм иген һатыу тураһында килешеү төҙөй.
* [[1941 йыл]]: [[Бөйөк Ватан һуғышы]] барышында [[Харьков]]ты немец ғәскәрҙәре баҫып ала.
* [[1945 йыл]]: [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның уставы үҙ көсөнә инә. [[БМО]] халыҡ-ара хеҙмәттәшлек һәм күмәк именлекте үҫтереү аша тыныслыҡты һаҡларға теләгән 51 ил тарафынан ойощшторола. Әлеге көндә 192 ил БМО ағзаһы булып тора.
* [[1964 йыл]]: Төньяҡ Родезия бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм атамаһын [[Замбия]] тип үҙгәртә.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Аҙнабаев Ҡасим Ҡотлобирҙе улы]] (1905—21.01.1996), комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, журналист. 1957—1971 йылдарҙа  [[Башҡортостан китап нәшриәте]] редакцияһы мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1965). Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Пищаев Павел Михайлович]] (1925—21.09.2004), инженер-нефтехимик. 1965 йылдан «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» берекмәһенең көкөрт кислотаһы һәм катализаторҙар заводы директоры, 1997 йылдан — «Нефтепереработчик» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы, [[СССР]]‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы, [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (1998). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәҙиева Рәшиҙә Сәмиғулла ҡыҙы]] (икенсе исеме ''Мәҙкүрә''; 1925—13.12.1998), театр актёры, артист, йырсы (меццо-сопрано). 1943 йылдан  Ҡыйғы колхоз-совхоз театры актёры, 1952 йылдан хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] йырсыһы, 1962—1980 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1972). 
* [[Абдуллин Ғафар Абдулла улы]] (1930—31.10.2008), [[төҙөлөш]] алдынғыһы. 1964—1990 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһында урынлашҡан [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы]] «Башнефтепромстрой» тресы бригадиры. [[Хеҙмәт Даны ордены]]ның тулы кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1978). СССР-ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү министрлығының почётлы хеҙмәткәре (1987). Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (1990).
* Вәлиуллин Ҡәҙим Барый улы (1930), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы, юғары мәктәп ветераны. 1965 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1995), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). 
* [[Ғәниев Әлмир Әмир улы]] (1940), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер-металлург]]. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2001–2009 йылдарҙа иретеү производствоһы машиналары һәм технологияһы кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (2001), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған  фән эшмәкәре (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Миндәк (Учалы районы)|Миндәк]] ауылынан.
* [[Усманов Шамил Ғәйепйән улы]] (1940), ғалим-зоотехник. 1977 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (2002), профессор (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Сирбай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Мочалов Александр Николаевич]] (1921—16.07.2003), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], [[сәнәғәт]] эшмәкәре. 1941—1992 йылдарҙа [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1966 йылдан — баш инженер, 1980—1983 йылдарҙа — автомобиль моторҙары заводы директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1979). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1980) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Иваново өлкәһе]]нең Игнатцево ауылынан.
* [[Дәүләтбаев Миңнулла Лотфулла улы]] (1926—25.01.1994), [[Педагогика|педагог]], халыҡ ижады өлгөләрен йыйыусы һәм [[ҡумыҙ]] яһау оҫтаһы. 1962 йылдан Салауат балалар музыка училищеһы [[уҡытыусы]]һы, бер үк ваҡытта «Нефтехимик» мәҙәниәт һарайының фольклор ансамбле етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Томансы]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Филүс Гәрәев]] (1941—1.04.1990), [[йыр]]сы. 1965—1990 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның солист-вокалисы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1987). 
* [[Хәмид]] ([[Хәмиҙуллин Ризуан Мирхәбибулла улы]]; 1941—17.09.2017), [[Журналистика|журналист]], драматург, йәмәғәтсе. 1985—1987 йылдарҙа [[Татарстан]] Яҙыусылар союзы рәйесе урынбаҫары. Татарстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991), Муса Йәлил исемендәге премия лауреаты (1984). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Уҫман-Ташлы]] ауылынан.
* [[Анищенко Валерий Алексеевич]] (1946), [[фән|ғалим]]-педагог, тау инженеры. 1990 йылдан [[Күмертау тау колледжы]], 2003 йылдан — Ырымбур дәүләт университетының Күмертау филиалы директоры. Педагогия фәндәре докторы (2007), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2006), Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ-энергетика комплексының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998) һәм күмер сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1995). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Кировоград өлкәһе]] [[Александрия (Украина)|Александрия]] ҡалаһынан. 
* [[Тойғон]] ([[Тойғонов Риф Ғәлим улы]] (1946—8.01.2014), [[Шиғриәт|шағир]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2012—2014 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2006) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Сергей Чекмарёв]] (2000) һәм [[Фәтих Кәрим]] (2005) исемендәге әҙәби премиялар лауреаты. 
* [[Шәйгәрәев Рафаэль Әмирсәлих улы]] (1946), педагог. 1968—2013 йылдарҙа [[Краснокама районы]]ның [[Яңы Ҡабан]] мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987—2012 йылдарҙа — [[мәктәп директоры|директоры]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре.
* [[Уляшина Тамара Станиславовна]] (1956), комсомол, [[КПСС|партия]] һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 2006—2012 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡала хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Йылайыр]] ауылынан.
* [[Ҡаҙаҡбаева Зөлфирә Йәғәфәр ҡыҙы]] (1966), уҡытыусы, [[Журналистика|журналист]], яҙыусы. Йылайыр район гәзитенең бүлек мөдире. 2006 йылдан [[Башҡортостандың Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ғәйнанова Мөнирә Ғәтиәт ҡыҙы]] (1927—2012), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Салауат районы]] элекке «Һарғамыш» совхозы һауынсыһы, бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. 
* [[Тимошин Виктор Григорьевич]] (1927—14.06.2010), нефтехимик. 1953—1980 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1968), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1974). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Варварино (Мәләүез районы)|Варварин]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Коршунова Зоя Павловна]] (1932—12.07.2018), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1953—1989 йылдарҙа [[Өфө районы]] Цюрупа исемендәге совхоздың йәшелсә үҫтереүсеһе, агрономы һәм йәшелсә бригадаһы бригадиры. Башҡорт АССР-ының етенсе (1967—1971), унынсы (1980—1985) һәм ун беренсе (1985—1990) саҡырылыш Юғары Советы депутаты һәм атҡаҙанған агрономы (1971), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1972), райондың почётлы гражданы (2000).  
* [[Әминев Ишбулды Ғайса улы]] (1947), механизатор. [[Көйөргәҙе районы]] Киров исемендәге колхозының элекке тракторсы-машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Мораптал]] ауылынан.
* [[Шафиҡов Сәғит Ғәйли улы]] (1952), [[Тел белеме|телсе]]-[[фән|ғалим]], [[тәржемә]]се. [[Башҡорт дәүләт университеты]] роман-герман филологияһы факультетының [[инглиз теле]] һәм мәҙәни-ара коммуникация кафедраһы мөдире. [[Урал батыр|Башҡорт халыҡ эпосы «Урал батыр»ҙың]] инглиз теленә тәүге [[Шиғриәт|шиғри]] тәржемәһе авторы. Филология фәндәре докторы (1999), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.  
* [[Ғәлиев Марат Ғәлиәкбәр улы]] (1957), ғалим-хирург, республика онкология диспансерының бүлек мөдире, медицина фәндәре кандидаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Мишенёв Сергей Алексеевич]] (1967), нефтехимик. 1989 йылдан «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе һәм [[«Газпром Нефтехим Салауат» йәмғиәте]] операторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовещен районы]] [[Арҡауыл (Благовещен районы)|Арҡауыл]] ауылынан.
* [[Әминев Марат Мөхәмәт улы]] (1967), [[журналистика|журналист]], [[проза]]ик-[[сатира|сатирик]]. 2014 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ежов Анатолий Иванович]] (1938—22.01.2009), нефтехимик. 1963—1989 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы (1981). Сығышы менән хәҙерге [[Пермь крайы]]ның Краснокамск ҡалаһынан.
* [[Вилданов Рәүеф Ғибәҙулла улы]] (1953), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]. 1980 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2008), профессор (2009). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гаврилов Пётр Михайлович]] (1953), инженер-механик. 1979 йылдан «Сельхозтехника»ның [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] берекмәһенең баш инженеры, 1986 йылдан район агросәнәғәт идаралығының бүлек начальнигы, 2001 йылдан «Башҡортостан» МТС-ының Баймаҡ филиалы директоры, 2009—2012 йылдарҙа «Зауралье» МТС-ының генераль директор урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2005) һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2009). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Ришат Рәхимов]] (1953), [[ҡурай]]сы, [[Педагогика|педагог]]. 1976 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы, 1992 йылдан [[башҡорт халҡы|башҡорт халыҡ]] музыка ҡоралдары бүлеге мөдире; бер үк ваҡытта 1994 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1995), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982).
* [[Минһажева Гөлнара Шамил ҡыҙы]] (1958), фтизиатр-табип. Республика [[туберкулёз]]ды дауалау клиник диспансерының амбулатория бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһы атҡаҙанған табибы (2021). 
* [[Усков Валерий Иванович]] (1958—10.2013), журналист, йәмәғәтсе. 2001—2013 йылдарҙа [[Мишкә районы]]ның «Дружба» гәзите мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре|Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]], [[Мишкә районы]]ның почётлы гражданы (2014, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Ҡыҙыл Еҙем]] ауылынан.
* [[Шәһимөхәмәтов Раян Баймөхәмәт улы]] (1963), [[Ветеринария|ветеринар]] табип-ғалим, ауыл хужалығы һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 2012 йылдан Башҡортостан Республикаһының Ветеринария идаралығы начальнигы — республиканың Баш ветеринар инспекторы урынбаҫары. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]]ның [[Аһылай (Әбйәлил районы)|Аһылай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Абҙанов Шәмси Саҙрый улы]] (1894—10.07.1938), ғалим-иҡтисадсы-географ, уҡытыусы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1931—1937 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның (хәҙер [[Башҡорт дәүләт университеты]]) иҡтисади география кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1935—1937 йылдарҙа — Башҡортостан игенселек һәм малсылыҡ ғилми-тикшеренеү институты директоры. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. Профессор (1932). Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Ғилманов Әмир Зариф улы]] (1939), хәрби хеҙмәткәр, ғалим-социолог, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. 1978—1993 йылдарҙа — [[Ҡазан]] Юғары хәрби ракета ғәскәрҙәре команда‑инженерлыҡ училищеһеның ижтимағи фәндәр кафедраһы начальнигы. 1993 йылдан [[Татарстан Республикаһы]] Фәндәр академияһының Перспективалы иҡтисади тикшеренеүҙәр үҙәгендә бүлек мөдире, 1995 йылдан — үҙәк директорының фән буйынса урынбаҫары, 2006 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Философия фәндәре кандидаты (1977), социология фәндәре докторы (1993), профессор (1998). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бишбүләк районы]] [[Айыт (Бишбүләк районы)|Айыт]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вилданов Салауат Ғәли улы]] (1954), хужалыҡ эшмәкәре һәм дәүләт эшмәкәре. 2002—2006 йылдарҙа Яңы Өфө нефть эшкәртеү йәмғиәтенең, 2006—2011 йылдарҙа «Өфөоргсинтез» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының III (2003—2008) һәм IV (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы. 
* [[Дударева Зәйтүнә Мөхтәр ҡыҙы]] (1954), ғалим-тел белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. 1999—2006 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы]] проректоры. Филология фәндәре докторы (2006). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005).
* [[Саҡаев Рөстәм Әнүәрбәк улы]] (1954), хәрби хеҙмәткәр. 1992―2005 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһындағы Хөкүмәт элемтә бәйләнеше үҙәге, 2006—2016 йылдарҙа Рәсәй Федераль һаҡ хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһындағы махсус элемтә бәйләнеше һәм мәғлүмәт үҙәге начальнигы. Отставкалағы полковник. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе (2004). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:24 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1804 йыл]]: Вильгельм Вебер, [[Германия]] [[Физика|физигы]].
* [[1882 йыл]]: [[Имре Кальман]], [[Венгрия]] композиторы («Цирк принцессаһы»).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1886 йыл]]: [[Григорий Орджоникидзе]], революционер, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] дәүләт эшмәкәре.
* [[1911 йыл]]: Аркадий Райкин, СССР режиссёры.
* [[1921 йыл]]: Лев Гинзбург, СССР шағиры, [[немец]] [[шиғриәт]]е өлгөлөрен тәржемәләүсе.
* [[1936 йыл]]: Билл Уаймен (төп исеме Уильям Джордж Перкс), «The Rolling Stones» [[Англия]] рок-төркөмөнөң бас-гитарасыһы.
* [[1966 йыл]]: Роман Абрамович, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] эшҡыуары.
* [[1985 йыл]]: Уэйн Руни, Англия [[футбол]]сыһы.    }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:24 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1601 йыл]]: Тихо Браге, [[Дания]] [[Астрономия|астрономы]].
* [[1948 йыл]]: Франц Легар, [[Венгрия]] композиторы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1957 йыл]]: Кристиан Диор, [[Франция]]ның кейем модельеры. }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К24]]
[[Категория:24 октябрь]]</text>
      <sha1>cjxczp8e9k5glfuc14tld39pptlini4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307625</id>
      <parentid>1307624</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:02:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31903" sha1="0a4wg6eetz4b58ylpzdn3qdy9bvtnkl" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''24 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 297-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 298-се). Йыл һуңына тиклем 68 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы көнө]].
* {{Ер}} [[Ер]]: Үҫеш тураһында мәғлүмәт көнө.
** [[Полиомиелит]]ҡа ҡаршы көрәш көнө.
** [[Ҡағыҙ]] көнө. 
**[[Бильярд]] яратыусылар көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Германия}}: Китапханалар көнө.
* {{Замбия}} [[Замбия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Ракета-космос техникаһын һынағанда һәләк булғандарҙы иҫкә алыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Дипломатия|Дипломат]]тар көнө.
* {{Флагификация|Индонезия}}: Табиптар көнө.
* {{Флагификация|Китай}}: Программистар көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Дипломатик хеҙмәткәрҙәр көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Ҡораллы Көстәрҙең махсус тәғәйенләнешле подразделениелары (спецназ) көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1648 йыл]]: Вестфаль солохона ҡул ҡуйыу, 30 йыллыҡ һуғыштың тамамланыуы.
* [[1857 йыл]]: Кембриджды тамамлаусылар Шеффилдта донъялағы беренсе [[футбол]] командаһы ойоштора.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1897 йыл]]: [[Рәсәй Империяһы]]нда беренсе футбол матчы үткәрелә.
* [[1909 йыл]]: [[Франция]] механигы Ж. Легань «Вуазен» самолетында [[Рәсәй империяһы|Рәсәйҙә]] тәүге тапҡыр күрһәтмә осош яһай, ул [[Гатчина]] хәрби яланында 10 метр бейеклектә 1,5 саҡрым самаһы осоп үтә.
* [[1929 йыл]]: Ҡара кесаҙна, [[Бөйөк депрессия]] башлана.
* [[1939 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Германия]]ға [[нефть]] һәм иген һатыу тураһында килешеү төҙөй.
* [[1941 йыл]]: [[Бөйөк Ватан һуғышы]] барышында [[Харьков]]ты немец ғәскәрҙәре баҫып ала.
* [[1945 йыл]]: [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның уставы үҙ көсөнә инә. [[БМО]] халыҡ-ара хеҙмәттәшлек һәм күмәк именлекте үҫтереү аша тыныслыҡты һаҡларға теләгән 51 ил тарафынан ойощшторола. Әлеге көндә 192 ил БМО ағзаһы булып тора.
* [[1964 йыл]]: Төньяҡ Родезия бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм атамаһын [[Замбия]] тип үҙгәртә.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Аҙнабаев Ҡасим Ҡотлобирҙе улы]] (1905—21.01.1996), комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, журналист. 1957—1971 йылдарҙа  [[Башҡортостан китап нәшриәте]] редакцияһы мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1965). Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Пищаев Павел Михайлович]] (1925—21.09.2004), инженер-нефтехимик. 1965 йылдан «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» берекмәһенең көкөрт кислотаһы һәм катализаторҙар заводы директоры, 1997 йылдан — «Нефтепереработчик» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы, [[СССР]]‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы, [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (1998). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәҙиева Рәшиҙә Сәмиғулла ҡыҙы]] (икенсе исеме ''Мәҙкүрә''; 1925—13.12.1998), театр актёры, артист, йырсы (меццо-сопрано). 1943 йылдан  Ҡыйғы колхоз-совхоз театры актёры, 1952 йылдан хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] йырсыһы, 1962—1980 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1972). 
* [[Абдуллин Ғафар Абдулла улы]] (1930—31.10.2008), [[төҙөлөш]] алдынғыһы. 1964—1990 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһында урынлашҡан [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы]] «Башнефтепромстрой» тресы бригадиры. [[Хеҙмәт Даны ордены]]ның тулы кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1978). СССР-ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү министрлығының почётлы хеҙмәткәре (1987). Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (1990).
* Вәлиуллин Ҡәҙим Барый улы (1930), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы, юғары мәктәп ветераны. 1965 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1995), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). 
* [[Ғәниев Әлмир Әмир улы]] (1940), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер-металлург]]. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2001–2009 йылдарҙа иретеү производствоһы машиналары һәм технологияһы кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (2001), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған  фән эшмәкәре (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Миндәк (Учалы районы)|Миндәк]] ауылынан.
* [[Усманов Шамил Ғәйепйән улы]] (1940), ғалим-зоотехник. 1977 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (2002), профессор (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Сирбай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Мочалов Александр Николаевич]] (1921—16.07.2003), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], [[сәнәғәт]] эшмәкәре. 1941—1992 йылдарҙа [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1966 йылдан — баш инженер, 1980—1983 йылдарҙа — автомобиль моторҙары заводы директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1979). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1980) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Иваново өлкәһе]]нең Игнатцево ауылынан.
* [[Дәүләтбаев Миңнулла Лотфулла улы]] (1926—25.01.1994), [[Педагогика|педагог]], халыҡ ижады өлгөләрен йыйыусы һәм [[ҡумыҙ]] яһау оҫтаһы. 1962 йылдан Салауат балалар музыка училищеһы [[уҡытыусы]]һы, бер үк ваҡытта «Нефтехимик» мәҙәниәт һарайының фольклор ансамбле етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Томансы]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Филүс Гәрәев]] (1941—1.04.1990), [[йыр]]сы. 1965—1990 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның солист-вокалисы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1987). 
* [[Хәмид]] ([[Хәмиҙуллин Ризуан Мирхәбибулла улы]]; 1941—17.09.2017), [[Журналистика|журналист]], драматург, йәмәғәтсе. 1985—1987 йылдарҙа [[Татарстан]] Яҙыусылар союзы рәйесе урынбаҫары. Татарстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991), Муса Йәлил исемендәге премия лауреаты (1984). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Уҫман-Ташлы]] ауылынан.
* [[Анищенко Валерий Алексеевич]] (1946), [[фән|ғалим]]-педагог, тау инженеры. 1990 йылдан [[Күмертау тау колледжы]], 2003 йылдан — Ырымбур дәүләт университетының Күмертау филиалы директоры. Педагогия фәндәре докторы (2007), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2006), Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ-энергетика комплексының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998) һәм күмер сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1995). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Кировоград өлкәһе]] [[Александрия (Украина)|Александрия]] ҡалаһынан. 
* [[Тойғон]] ([[Тойғонов Риф Ғәлим улы]] (1946—8.01.2014), [[Шиғриәт|шағир]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2012—2014 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2006) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Сергей Чекмарёв]] (2000) һәм [[Фәтих Кәрим]] (2005) исемендәге әҙәби премиялар лауреаты. 
* [[Шәйгәрәев Рафаэль Әмирсәлих улы]] (1946), педагог. 1968—2013 йылдарҙа [[Краснокама районы]]ның [[Яңы Ҡабан]] мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987—2012 йылдарҙа — [[мәктәп директоры|директоры]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре.
* [[Уляшина Тамара Станиславовна]] (1956), комсомол, [[КПСС|партия]] һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 2006—2012 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡала хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Йылайыр]] ауылынан.
* [[Буранбаев Насир Закир улы]] (1961), механизатор. Мәләүез районы Салауат исемендәге колхоздың элекке тракторсы-машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Ҡаҙаҡбаева Зөлфирә Йәғәфәр ҡыҙы]] (1966), уҡытыусы, [[Журналистика|журналист]], яҙыусы. Йылайыр район гәзитенең бүлек мөдире. 2006 йылдан [[Башҡортостандың Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ғәйнанова Мөнирә Ғәтиәт ҡыҙы]] (1927—2012), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Салауат районы]] элекке «Һарғамыш» совхозы һауынсыһы, бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. 
* [[Тимошин Виктор Григорьевич]] (1927—14.06.2010), нефтехимик. 1953—1980 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1968), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1974). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Варварино (Мәләүез районы)|Варварин]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Коршунова Зоя Павловна]] (1932—12.07.2018), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1953—1989 йылдарҙа [[Өфө районы]] Цюрупа исемендәге совхоздың йәшелсә үҫтереүсеһе, агрономы һәм йәшелсә бригадаһы бригадиры. Башҡорт АССР-ының етенсе (1967—1971), унынсы (1980—1985) һәм ун беренсе (1985—1990) саҡырылыш Юғары Советы депутаты һәм атҡаҙанған агрономы (1971), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1972), райондың почётлы гражданы (2000).  
* [[Әминев Ишбулды Ғайса улы]] (1947), механизатор. [[Көйөргәҙе районы]] Киров исемендәге колхозының элекке тракторсы-машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Мораптал]] ауылынан.
* [[Шафиҡов Сәғит Ғәйли улы]] (1952), [[Тел белеме|телсе]]-[[фән|ғалим]], [[тәржемә]]се. [[Башҡорт дәүләт университеты]] роман-герман филологияһы факультетының [[инглиз теле]] һәм мәҙәни-ара коммуникация кафедраһы мөдире. [[Урал батыр|Башҡорт халыҡ эпосы «Урал батыр»ҙың]] инглиз теленә тәүге [[Шиғриәт|шиғри]] тәржемәһе авторы. Филология фәндәре докторы (1999), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.  
* [[Ғәлиев Марат Ғәлиәкбәр улы]] (1957), ғалим-хирург, республика онкология диспансерының бүлек мөдире, медицина фәндәре кандидаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Мишенёв Сергей Алексеевич]] (1967), нефтехимик. 1989 йылдан «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе һәм [[«Газпром Нефтехим Салауат» йәмғиәте]] операторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовещен районы]] [[Арҡауыл (Благовещен районы)|Арҡауыл]] ауылынан.
* [[Әминев Марат Мөхәмәт улы]] (1967), [[журналистика|журналист]], [[проза]]ик-[[сатира|сатирик]]. 2014 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ежов Анатолий Иванович]] (1938—22.01.2009), нефтехимик. 1963—1989 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы (1981). Сығышы менән хәҙерге [[Пермь крайы]]ның Краснокамск ҡалаһынан.
* [[Вилданов Рәүеф Ғибәҙулла улы]] (1953), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]. 1980 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2008), профессор (2009). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гаврилов Пётр Михайлович]] (1953), инженер-механик. 1979 йылдан «Сельхозтехника»ның [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] берекмәһенең баш инженеры, 1986 йылдан район агросәнәғәт идаралығының бүлек начальнигы, 2001 йылдан «Башҡортостан» МТС-ының Баймаҡ филиалы директоры, 2009—2012 йылдарҙа «Зауралье» МТС-ының генераль директор урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2005) һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2009). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Ришат Рәхимов]] (1953), [[ҡурай]]сы, [[Педагогика|педагог]]. 1976 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы, 1992 йылдан [[башҡорт халҡы|башҡорт халыҡ]] музыка ҡоралдары бүлеге мөдире; бер үк ваҡытта 1994 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1995), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982).
* [[Минһажева Гөлнара Шамил ҡыҙы]] (1958), фтизиатр-табип. Республика [[туберкулёз]]ды дауалау клиник диспансерының амбулатория бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһы атҡаҙанған табибы (2021). 
* [[Усков Валерий Иванович]] (1958—10.2013), журналист, йәмәғәтсе. 2001—2013 йылдарҙа [[Мишкә районы]]ның «Дружба» гәзите мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре|Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]], [[Мишкә районы]]ның почётлы гражданы (2014, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Ҡыҙыл Еҙем]] ауылынан.
* [[Шәһимөхәмәтов Раян Баймөхәмәт улы]] (1963), [[Ветеринария|ветеринар]] табип-ғалим, ауыл хужалығы һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 2012 йылдан Башҡортостан Республикаһының Ветеринария идаралығы начальнигы — республиканың Баш ветеринар инспекторы урынбаҫары. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]]ның [[Аһылай (Әбйәлил районы)|Аһылай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Абҙанов Шәмси Саҙрый улы]] (1894—10.07.1938), ғалим-иҡтисадсы-географ, уҡытыусы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1931—1937 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның (хәҙер [[Башҡорт дәүләт университеты]]) иҡтисади география кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1935—1937 йылдарҙа — Башҡортостан игенселек һәм малсылыҡ ғилми-тикшеренеү институты директоры. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. Профессор (1932). Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Ғилманов Әмир Зариф улы]] (1939), хәрби хеҙмәткәр, ғалим-социолог, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. 1978—1993 йылдарҙа — [[Ҡазан]] Юғары хәрби ракета ғәскәрҙәре команда‑инженерлыҡ училищеһеның ижтимағи фәндәр кафедраһы начальнигы. 1993 йылдан [[Татарстан Республикаһы]] Фәндәр академияһының Перспективалы иҡтисади тикшеренеүҙәр үҙәгендә бүлек мөдире, 1995 йылдан — үҙәк директорының фән буйынса урынбаҫары, 2006 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Философия фәндәре кандидаты (1977), социология фәндәре докторы (1993), профессор (1998). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бишбүләк районы]] [[Айыт (Бишбүләк районы)|Айыт]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вилданов Салауат Ғәли улы]] (1954), хужалыҡ эшмәкәре һәм дәүләт эшмәкәре. 2002—2006 йылдарҙа Яңы Өфө нефть эшкәртеү йәмғиәтенең, 2006—2011 йылдарҙа «Өфөоргсинтез» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының III (2003—2008) һәм IV (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы. 
* [[Дударева Зәйтүнә Мөхтәр ҡыҙы]] (1954), ғалим-тел белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. 1999—2006 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы]] проректоры. Филология фәндәре докторы (2006). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005).
* [[Саҡаев Рөстәм Әнүәрбәк улы]] (1954), хәрби хеҙмәткәр. 1992―2005 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһындағы Хөкүмәт элемтә бәйләнеше үҙәге, 2006—2016 йылдарҙа Рәсәй Федераль һаҡ хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһындағы махсус элемтә бәйләнеше һәм мәғлүмәт үҙәге начальнигы. Отставкалағы полковник. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе (2004). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:24 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1804 йыл]]: Вильгельм Вебер, [[Германия]] [[Физика|физигы]].
* [[1882 йыл]]: [[Имре Кальман]], [[Венгрия]] композиторы («Цирк принцессаһы»).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1886 йыл]]: [[Григорий Орджоникидзе]], революционер, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] дәүләт эшмәкәре.
* [[1911 йыл]]: Аркадий Райкин, СССР режиссёры.
* [[1921 йыл]]: Лев Гинзбург, СССР шағиры, [[немец]] [[шиғриәт]]е өлгөлөрен тәржемәләүсе.
* [[1936 йыл]]: Билл Уаймен (төп исеме Уильям Джордж Перкс), «The Rolling Stones» [[Англия]] рок-төркөмөнөң бас-гитарасыһы.
* [[1966 йыл]]: Роман Абрамович, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] эшҡыуары.
* [[1985 йыл]]: Уэйн Руни, Англия [[футбол]]сыһы.    }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:24 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1601 йыл]]: Тихо Браге, [[Дания]] [[Астрономия|астрономы]].
* [[1948 йыл]]: Франц Легар, [[Венгрия]] композиторы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1957 йыл]]: Кристиан Диор, [[Франция]]ның кейем модельеры. }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К24]]
[[Категория:24 октябрь]]</text>
      <sha1>0a4wg6eetz4b58ylpzdn3qdy9bvtnkl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307626</id>
      <parentid>1307625</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:09:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1307626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32122" sha1="eu9xa202atnvc8sm4rdve5rpim8yia4" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''24 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 297-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 298-се). Йыл һуңына тиклем 68 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы көнө]].
* {{Ер}} [[Ер]]: Үҫеш тураһында мәғлүмәт көнө.
** [[Полиомиелит]]ҡа ҡаршы көрәш көнө.
** [[Ҡағыҙ]] көнө. 
**[[Бильярд]] яратыусылар көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Германия}}: Китапханалар көнө.
* {{Замбия}} [[Замбия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Ракета-космос техникаһын һынағанда һәләк булғандарҙы иҫкә алыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Дипломатия|Дипломат]]тар көнө.
* {{Флагификация|Индонезия}}: Табиптар көнө.
* {{Флагификация|Китай}}: Программистар көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Дипломатик хеҙмәткәрҙәр көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Ҡораллы Көстәрҙең махсус тәғәйенләнешле подразделениелары (спецназ) көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1648 йыл]]: Вестфаль солохона ҡул ҡуйыу, 30 йыллыҡ һуғыштың тамамланыуы.
* [[1857 йыл]]: Кембриджды тамамлаусылар Шеффилдта донъялағы беренсе [[футбол]] командаһы ойоштора.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1897 йыл]]: [[Рәсәй Империяһы]]нда беренсе футбол матчы үткәрелә.
* [[1909 йыл]]: [[Франция]] механигы Ж. Легань «Вуазен» самолетында [[Рәсәй империяһы|Рәсәйҙә]] тәүге тапҡыр күрһәтмә осош яһай, ул [[Гатчина]] хәрби яланында 10 метр бейеклектә 1,5 саҡрым самаһы осоп үтә.
* [[1929 йыл]]: Ҡара кесаҙна, [[Бөйөк депрессия]] башлана.
* [[1939 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Германия]]ға [[нефть]] һәм иген һатыу тураһында килешеү төҙөй.
* [[1941 йыл]]: [[Бөйөк Ватан һуғышы]] барышында [[Харьков]]ты немец ғәскәрҙәре баҫып ала.
* [[1945 йыл]]: [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның уставы үҙ көсөнә инә. [[БМО]] халыҡ-ара хеҙмәттәшлек һәм күмәк именлекте үҫтереү аша тыныслыҡты һаҡларға теләгән 51 ил тарафынан ойощшторола. Әлеге көндә 192 ил БМО ағзаһы булып тора.
* [[1964 йыл]]: Төньяҡ Родезия бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм атамаһын [[Замбия]] тип үҙгәртә.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Аҙнабаев Ҡасим Ҡотлобирҙе улы]] (1905—21.01.1996), комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, журналист. 1957—1971 йылдарҙа  [[Башҡортостан китап нәшриәте]] редакцияһы мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1965). Сәйәси золом ҡорбаны. 
* [[Пищаев Павел Михайлович]] (1925—21.09.2004), инженер-нефтехимик. 1965 йылдан «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» берекмәһенең көкөрт кислотаһы һәм катализаторҙар заводы директоры, 1997 йылдан — «Нефтепереработчик» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы, [[СССР]]‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы, [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (1998). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәҙиева Рәшиҙә Сәмиғулла ҡыҙы]] (икенсе исеме ''Мәҙкүрә''; 1925—13.12.1998), театр актёры, артист, йырсы (меццо-сопрано). 1943 йылдан  Ҡыйғы колхоз-совхоз театры актёры, 1952 йылдан хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] йырсыһы, 1962—1980 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1972). 
* [[Абдуллин Ғафар Абдулла улы]] (1930—31.10.2008), [[төҙөлөш]] алдынғыһы. 1964—1990 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһында урынлашҡан [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы]] «Башнефтепромстрой» тресы бригадиры. [[Хеҙмәт Даны ордены]]ның тулы кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1978). СССР-ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү министрлығының почётлы хеҙмәткәре (1987). Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (1990).
* Вәлиуллин Ҡәҙим Барый улы (1930), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы, юғары мәктәп ветераны. 1965 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1995), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). 
* [[Ғәниев Әлмир Әмир улы]] (1940), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер-металлург]]. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2001–2009 йылдарҙа иретеү производствоһы машиналары һәм технологияһы кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (2001), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған  фән эшмәкәре (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Миндәк (Учалы районы)|Миндәк]] ауылынан.
* [[Усманов Шамил Ғәйепйән улы]] (1940), ғалим-зоотехник. 1977 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (2002), профессор (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Сирбай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Мочалов Александр Николаевич]] (1921—16.07.2003), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1941—1992 йылдарҙа [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1966 йылдан — баш инженер, 1980—1983 йылдарҙа — автомобиль моторҙары заводы директоры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1979). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1980) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Иваново өлкәһе]]нең Игнатцево ауылынан.
* [[Дәүләтбаев Миңнулла Лотфулла улы]] (1926—25.01.1994), [[Педагогика|педагог]], халыҡ ижады өлгөләрен йыйыусы һәм [[ҡумыҙ]] яһау оҫтаһы. 1962 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] балалар музыка училищеһы [[уҡытыусы]]һы, бер үк ваҡытта «Нефтехимик» мәҙәниәт һарайының фольклор ансамбле етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Томансы]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Филүс Гәрәев]] (1941—1.04.1990), [[йыр]]сы. 1965—1990 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның солист-вокалисы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1987). 
* [[Хәмид]] ([[Хәмиҙуллин Ризуан Мирхәбибулла улы]]; 1941—17.09.2017), [[Журналистика|журналист]], [[Драма (жанр)|драматург]], йәмәғәтсе. 1985—1987 йылдарҙа [[Татарстан]] Яҙыусылар союзы рәйесе урынбаҫары. Татарстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991), Муса Йәлил исемендәге премия лауреаты (1984). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Уҫман-Ташлы]] ауылынан.
* [[Анищенко Валерий Алексеевич]] (1946), педагог-[[фән|ғалим]], тау инженеры. 1990 йылдан [[Күмертау тау колледжы]], 2003 йылдан — [[Ырымбур дәүләт университеты]]ның Күмертау филиалы директоры. Педагогия фәндәре докторы (2007), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2006), [[Рәсәй Федерацияһы]] яғыулыҡ-энергетика комплексының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998) һәм күмер сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1995). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Кировоград өлкәһе]] [[Александрия (Украина)|Александрия]] ҡалаһынан. 
* [[Тойғон]] ([[Тойғонов Риф Ғәлим улы]] (1946—8.01.2014), [[Шиғриәт|шағир]], йәмәғәтсе. 2012—2014 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] рәйесе. Рәсәй Федерацияһының (2006) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Сергей Чекмарёв]] (2000) һәм [[Фәтих Кәрим]] (2005) исемендәге әҙәби премиялар лауреаты. 
* [[Шәйгәрәев Рафаэль Әмирсәлих улы]] (1946), педагог. 1968—2013 йылдарҙа [[Краснокама районы]]ның [[Яңы Ҡабан]] мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987—2012 йылдарҙа — [[мәктәп директоры|директоры]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре.
* [[Уляшина Тамара Станиславовна]] (1956), [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]], [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 2006—2012 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡала хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Йылайыр]] ауылынан.
* [[Буранбаев Насир Закир улы]] (1961), механизатор. Мәләүез районы Салауат исемендәге колхоздың элекке тракторсы-машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Ҡаҙаҡбаева Зөлфирә Йәғәфәр ҡыҙы]] (1966), уҡытыусы, журналист, яҙыусы. Йылайыр район гәзитенең бүлек мөдире. 2006 йылдан [[Башҡортостандың Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ғәйнанова Мөнирә Ғәтиәт ҡыҙы]] (1927—2012), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Салауат районы]] элекке «Һарғамыш» совхозы һауынсыһы, бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. 
* [[Тимошин Виктор Григорьевич]] (1927—14.06.2010), нефтехимик. 1953—1980 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1968), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1974). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Варварино (Мәләүез районы)|Варварин]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Коршунова Зоя Павловна]] (1932—12.07.2018), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1953—1989 йылдарҙа [[Өфө районы]] Цюрупа исемендәге совхоздың йәшелсә үҫтереүсеһе, агрономы һәм йәшелсә бригадаһы бригадиры. Башҡорт АССР-ының етенсе (1967—1971), унынсы (1980—1985) һәм ун беренсе (1985—1990) саҡырылыш Юғары Советы депутаты һәм атҡаҙанған агрономы (1971), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1972), райондың почётлы гражданы (2000).  
* [[Әминев Ишбулды Ғайса улы]] (1947), механизатор. [[Көйөргәҙе районы]] Киров исемендәге колхозының элекке тракторсы-машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Мораптал]] ауылынан.
* [[Шафиҡов Сәғит Ғәйли улы]] (1952), [[Тел белеме|телсе]]-[[фән|ғалим]], [[тәржемә]]се. [[Башҡорт дәүләт университеты]] роман-герман филологияһы факультетының [[инглиз теле]] һәм мәҙәни-ара коммуникация кафедраһы мөдире. [[Урал батыр|Башҡорт халыҡ эпосы «Урал батыр»ҙың]] инглиз теленә тәүге [[Шиғриәт|шиғри]] тәржемәһе авторы. Филология фәндәре докторы (1999), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.  
* [[Ғәлиев Марат Ғәлиәкбәр улы]] (1957), ғалим-хирург, республика онкология диспансерының бүлек мөдире, медицина фәндәре кандидаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Мишенёв Сергей Алексеевич]] (1967), нефтехимик. 1989 йылдан «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе һәм [[«Газпром Нефтехим Салауат» йәмғиәте]] операторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовещен районы]] [[Арҡауыл (Благовещен районы)|Арҡауыл]] ауылынан.
* [[Әминев Марат Мөхәмәт улы]] (1967), [[журналистика|журналист]], [[проза]]ик-[[сатира|сатирик]]. 2014 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ежов Анатолий Иванович]] (1938—22.01.2009), нефтехимик. 1963—1989 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы (1981). Сығышы менән хәҙерге [[Пермь крайы]]ның Краснокамск ҡалаһынан.
* [[Вилданов Рәүеф Ғибәҙулла улы]] (1953), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]. 1980 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2008), профессор (2009). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гаврилов Пётр Михайлович]] (1953), инженер-механик. 1979 йылдан «Сельхозтехника»ның [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] берекмәһенең баш инженеры, 1986 йылдан район агросәнәғәт идаралығының бүлек начальнигы, 2001 йылдан «Башҡортостан» МТС-ының Баймаҡ филиалы директоры, 2009—2012 йылдарҙа «Зауралье» МТС-ының генераль директор урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2005) һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2009). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Ришат Рәхимов]] (1953), [[ҡурай]]сы, [[Педагогика|педагог]]. 1976 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы, 1992 йылдан [[башҡорт халҡы|башҡорт халыҡ]] музыка ҡоралдары бүлеге мөдире; бер үк ваҡытта 1994 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1995), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982).
* [[Минһажева Гөлнара Шамил ҡыҙы]] (1958), фтизиатр-табип. Республика [[туберкулёз]]ды дауалау клиник диспансерының амбулатория бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһы атҡаҙанған табибы (2021). 
* [[Усков Валерий Иванович]] (1958—10.2013), журналист, йәмәғәтсе. 2001—2013 йылдарҙа [[Мишкә районы]]ның «Дружба» гәзите мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре|Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]], [[Мишкә районы]]ның почётлы гражданы (2014, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Ҡыҙыл Еҙем]] ауылынан.
* [[Шәһимөхәмәтов Раян Баймөхәмәт улы]] (1963), [[Ветеринария|ветеринар]] табип-ғалим, ауыл хужалығы һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 2012 йылдан Башҡортостан Республикаһының Ветеринария идаралығы начальнигы — республиканың Баш ветеринар инспекторы урынбаҫары. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]]ның [[Аһылай (Әбйәлил районы)|Аһылай]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Абҙанов Шәмси Саҙрый улы]] (1894—10.07.1938), ғалим-иҡтисадсы-географ, уҡытыусы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1931—1937 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның (хәҙер [[Башҡорт дәүләт университеты]]) иҡтисади география кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1935—1937 йылдарҙа — Башҡортостан игенселек һәм малсылыҡ ғилми-тикшеренеү институты директоры. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. Профессор (1932). Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Ғилманов Әмир Зариф улы]] (1939), хәрби хеҙмәткәр, ғалим-социолог, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. 1978—1993 йылдарҙа — [[Ҡазан]] Юғары хәрби ракета ғәскәрҙәре команда‑инженерлыҡ училищеһеның ижтимағи фәндәр кафедраһы начальнигы. 1993 йылдан [[Татарстан Республикаһы]] Фәндәр академияһының Перспективалы иҡтисади тикшеренеүҙәр үҙәгендә бүлек мөдире, 1995 йылдан — үҙәк директорының фән буйынса урынбаҫары, 2006 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Философия фәндәре кандидаты (1977), социология фәндәре докторы (1993), профессор (1998). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бишбүләк районы]] [[Айыт (Бишбүләк районы)|Айыт]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вилданов Салауат Ғәли улы]] (1954), хужалыҡ эшмәкәре һәм дәүләт эшмәкәре. 2002—2006 йылдарҙа Яңы Өфө нефть эшкәртеү йәмғиәтенең, 2006—2011 йылдарҙа «Өфөоргсинтез» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының III (2003—2008) һәм IV (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы. 
* [[Дударева Зәйтүнә Мөхтәр ҡыҙы]] (1954), ғалим-тел белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. 1999—2006 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы]] проректоры. Филология фәндәре докторы (2006). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005).
* [[Саҡаев Рөстәм Әнүәрбәк улы]] (1954), хәрби хеҙмәткәр. 1992―2005 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһындағы Хөкүмәт элемтә бәйләнеше үҙәге, 2006—2016 йылдарҙа Рәсәй Федераль һаҡ хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһындағы махсус элемтә бәйләнеше һәм мәғлүмәт үҙәге начальнигы. Отставкалағы полковник. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе (2004). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:24 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1804 йыл]]: Вильгельм Вебер, [[Германия]] [[Физика|физигы]].
* [[1882 йыл]]: [[Имре Кальман]], [[Венгрия]] композиторы («Цирк принцессаһы»).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1886 йыл]]: [[Григорий Орджоникидзе]], революционер, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] дәүләт эшмәкәре.
* [[1911 йыл]]: Аркадий Райкин, СССР режиссёры.
* [[1921 йыл]]: Лев Гинзбург, СССР шағиры, [[немец]] [[шиғриәт]]е өлгөлөрен тәржемәләүсе.
* [[1936 йыл]]: Билл Уаймен (төп исеме Уильям Джордж Перкс), «The Rolling Stones» [[Англия]] рок-төркөмөнөң бас-гитарасыһы.
* [[1966 йыл]]: Роман Абрамович, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] эшҡыуары.
* [[1985 йыл]]: Уэйн Руни, Англия [[футбол]]сыһы.    }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:24 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1601 йыл]]: Тихо Браге, [[Дания]] [[Астрономия|астрономы]].
* [[1948 йыл]]: Франц Легар, [[Венгрия]] композиторы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1957 йыл]]: Кристиан Диор, [[Франция]]ның кейем модельеры. }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К24]]
[[Категория:24 октябрь]]</text>
      <sha1>eu9xa202atnvc8sm4rdve5rpim8yia4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>25 октябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67823</id>
    <revision>
      <id>1307630</id>
      <parentid>1257513</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T05:37:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1307630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32153" sha1="7lqbop006fjj9riywb77x80o43dpmjj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''25 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 298-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 299-сы). Йыл аҙағына тиклем 67 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[Ҡатын-ҡыҙҙар]]ҙың тыныслыҡ өсөн көрәш көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Макарон көнө.
** [[Опера]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Майлы ризыҡ көнө. 
* {{Гренада}} [[Гренада]]: Рәхмәт көнө.
* {{Литва}} [[Литва]]: [[Конституция]] көнө.
* {{Флагификация|Словения}}: Суверенитет көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: [[Карате]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Рәссамдар көнө.
* [[Европа]]: Юристар көнө. 
** [[Пицца]] эшләүселәр көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Тирмәнсе көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Таможня хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Кабель сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Маркетолог көнө.
* {{Флагификация|Румыния}}: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Флагификация|Узбекистан}}: Эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
=== Төбәк байрамдары ===
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Приморье крайы]] көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1839 йыл]]: Манчестерҙа беренсе [[Тимер юл транспорты|тимер юл поездары]] расписаниеһы ҡуллланыла.
* [[1889 йыл]]: [[Эйфель башняһы]]н төҙөү тамамлана.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1955 йыл]]: Беренсе микротулҡынлы мейес эшләнә.
* [[1977 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзында]] «СССР-ҙың халыҡ табибы» тигән маҡтаулы исем булдырыла.
* [[1990 йыл]]: Таулы-Алтай автономиялы өлкәһе үҙен республика итеп иғлан итә.
* [[1990 йыл]]: {{comment|«Мөғжизәләр яланы»|«Поле чудес»}} телеуйынының беренсе сығарылышы.
* [[2001 йыл]]: «Windows XP» системаһы ҡулланыуға тәҡдим ителә. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Никольский Дмитрий Петрович]] (1855—1918), [[фән|ғалим]]-[[Медицина|табип]], этнограф, [[Антропология|антрополог]]. 1881 йылдан [[Екатеринбург өйәҙе]]ндә, 1882—1888 йылдарҙа [[Ҡыштым]] заводтарында земство табибы. Медицина докторы (1895, икенсе мәғлүмәттәр буйынса, 1897). Коллегия советнигы (1894). Фәнни хеҙмәттәре [[башҡорттар]]ҙың антропологияһына һәм этнографияһына, халыҡ медицинаһына арналған. 1899 йылда нәшер ителгән {{comment|«Башҡорттар: этнографик һәм санитар-антропологик тикшеренеү»|«Башкиры: этнографическое и санитарно-антропологическое исследование»}} тигән хеҙмәтендә дала һәм тау башҡорттарының антропологик үҙенсәлектәрен, уларҙың торлағын, традицион интерьерын, кейемен, башҡорт аш-һыуын, хужалығын, йолаларын, байрамдарын һүрәтләй. Урал тәбиғәт белемен яратыусылар йәмғиәтенең, Рус география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Пермь]] ҡалаһынан.
* [[Афзал Таһиров]] (1890—27.09.1937), [[СССР]]-ҙың дәүләт, [[КПСС|партия]] һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1928 йылдан [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның партколлегия секретары, 1931 йылдан — [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]], бер үк ваҡытта 1934 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|БАССР Яҙыусылар союзы]] рәйесе, 1936 йылдан [[ТТӘИ|Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институты]] директоры. Хәрәзм Халыҡ Совет Республикаһының Хеҙмәт ордены кавалеры (1923), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған совет әҙәбиәте һәм сәнғәте эшмәкәре (1934). Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Ғайнанов Рашат Ғәбдрәшит улы]] (1925—1990), [[Татарстан]]дың [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], [[тәржемә]]се. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]] [[Нәсибаш]] ауылынан.
* [[Ғәлиев Миҙхәт Ғәббәс улы]] (1925—10.02.2002), [[йыр]]сы (драматик баритон). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1955—1996 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы|1955 йылда Мәскәүҙә үткәрелгән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында]] ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1980). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән [[Ҡазан]] ҡалаһынан.
* [[Хафизов Нәриф Фаяз улы]] (1935—27.03.2003), [[дәүләт]] эшмәкәре. 1969 йылдан Кинофильмдар прокатлау буйынса Башҡортостан республика контораһының идарасы урынбаҫары, 1985 йылдан — идарасыһы; 1989—2003 йылдарҙа  «Башкиновидеопрокат» производство идаралығы начальнигы. [[Рәсәй]]ҙең һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре, Рәсәйҙең почётлы кинематографисы. Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Һырдаръя өлкәһенең Совея ҡасабаһынан. 
* [[Ишморатов Миңлерәйес Миңлеғәли улы]] (1940) — [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары ветераны, ғалим-[[иҡтисад]]сы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1979 йылдан халыҡ депутаттарының [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1983 йылдан КПСС-тың [[Ауырғазы районы|Ауырғазы район]] комитетының беренсе секретары, 1991 йылдан — халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе һәм бер уҡ ваҡытта 1992—1995 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Иҡтисад фәндәре докторы (2010), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] ордендары кавалеры. Ауырғазы (2000) һәм Стәрлетамаҡ райондарының (2008) почётлы гражданы. 
* [[Шәйхулов Алмас Ғәлимйән улы]] (1945), [[Тел ғилеме|тел ғалимы]]-төрҡиәтсе. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2009 йылдан татар филологияһы кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (2001), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).
* [[Гәрәева Гөлфирә Ниғәмәтйән ҡыҙы]] (1960), ғалим-[[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]. 1995 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. 2014 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2011), профессор (2012). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Яныш Ялкайн]] ([[Ялкаев Яныш Ялкаевич]]; (1906—17.09.1938), [[Мариҙар|мари]] шағиры, прозаик, әҙәбиәт белгесе, ғалим-этнограф. СССР Фәндәр академияһының антропология һәм этнография институтында ғилми хеҙмәткәре. Сәйәси золом ҡорбаны.  
* [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы]] (1911—1968), [[фән|ғалим]]-төрҡиәтсе, яҙыусы, йәмәғәтсе. 1944 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1949—1968 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1950 йылдан сит телдәр факультеты деканы, 1951—1968 йылдарҙа [[башҡорт теле]] кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1957—1961 йылдарҙа университеттың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның етенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Филология фәндәре докторы (1961), профессор (1961). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967). [[Ленин ордены|Ленин]] (1967) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1961) ордендары кавалеры. 
* [[Дьячков Александр Васильевич]] (1921—8.09.1961), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, уҡсылар полкының разведка отделениеһы командиры, кесе сержант. [[Дан орденының тулы кавалерҙары (Башҡортостан)|Дан ордены]]ның тулы кавалеры.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Кербель Лев Ефимович]] (1917—14.08.2003), [[скульптура|скульптор]], [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962 йылдан Мәскәү художество институты уҡытыусыһы. 1942 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. СССР Художество академияһы академигы (1975). СССР-ҙың (1977) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1967) халыҡ рәссамы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1985). [[Ленин премияһы|Ленин]] (1962) һәм беренсе дәрәжә [[Сталин премияһы]] (1950), [[Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1979).
* [[Әминев Миңнулла Ғибат улы]] (1932—30.01.1975; ҡайһы бер башҡа мәғлүмәттәр буйынса 15 октябрҙә тыуған), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], йәмәғәтсе. 1955 йылдан «Туймазы—Өфө» газ үткәргестәр идаралығының смена, газ бүлеү станцияһы һәм эксплуатациялау участкаһы начальнигы, өлкән инженеры; 1965 йылдан Өфө магистраль газ үткәргестәр идаралығының начальник урынбаҫары, начальнигы; 1974—1975 йылдарҙа «Баштрансгаз» берекмәһе директоры. [[Өфө]] ҡала Советы депутаты (1971—1973). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Һикһәнбай]] ауылынан.
* [[Сәғәҙәтов Ишбулды Ибраһим улы]] (1937—14.12.1993), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1953—1993 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Ленин исемендәге колхоз механизаторы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973) ордендары кавалеры. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Таулыҡай]] ауылынан.
* [[Томансина Рәйсә Фазылйән ҡыҙы]] (1937), [[сауҙа]] хеҙмәткәре. 1964 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Татыр-Үҙәк]] ҡулланыусылар йәмғиәте, 1972—1992 йылдарҙа — «Матрай» хужалыҡ иҫәбендәге сауҙа предприятиеһы һатыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1990). Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Ысмаҡ]] ауылынан. 
* [[Хисамов Эрнст Нурғәли улы]] (1937), [[фән|ғалим]]-табип-[[Гистология|гистолог]]. 1966—1977 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]], 2013 йылдан — [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы; 1978 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989 йылдан — [[зоология]] кафедраһы, 1997—2005 йылдарҙа физик тәрбиә һәм [[физиология]]ның теоретик нигеҙҙәре кафедраһы мөдире. [[Биология]] фәндәре докторы (1998), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының [[мәғариф]] отличнигы (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] ауылынан.
* [[Ткачев Валерий Константинович]] (1947—2014), педагог. [[Шаран районы]] [[Шаран]] сәнғәт мәктәбенең элекке уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Әйүпова Әнисә Ғәйнулла ҡыҙы]] (1947—2.03.2005), педагог, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|Комсомол]] һәм [[КПСС|партия]] органдары, мәғариф хеҙмәткәре. 1967 йылдан ВЛКСМ-дың [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] комитеты секретары — мәктәптәр бүлеге мөдире; 1977 йылдан [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]ҙағы 1-се урта мәктәптең директор урынбаҫары, 1977 йылдан — [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] урта мәктәбе уҡытыусыһы; 1983 йылдан [[Күгәрсен районы|Күгәрсен район]] мәғариф бүлеге инспекторы, КПСС район комитетының агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире; 1990—2005 йылдарҙа Асҡарҙағы Таһир Кусимов исемендәге гимназия уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1997 йылдан директорҙың уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса, 2000 йылдан — фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996), [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1996). Сығышы менән Асҡар ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Игишев Сөләймән Мөхәмәтйән улы]] (1893—2.08.1970), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1931—1960 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Фрунзе исемендәге колхоз рәйесе. [[Ленин ордены|Ленин]] (1948) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1951) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ишмырҙа]] ауылынан.
* [[Ғәбдрәшитов Фазулла Ғабдулла улы]] (1903—5.04.1975), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның станоклы пулемёт тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Иҫке Ҡандра]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Передельский Константин Григорьевич]] (1918—27.05.2001), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1961—1978 йылдарҙа Баймаҡ районы «Баймаҡ» совхозының бүлексә идарасыһы, механизаторы һәм механигы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡморон]] ауылынан.
* [[Садиков Ғабит Ғата улы]] (1923—20.05.2011), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[яҙыусы]], афоризмдар оҫтаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Шишмә районы]]ның [[Түбәнге Хәжәт]] ауылынан.
* [[Нурихан Фәттах]] (1928—18.02.2004), яҙыусы, [[тәржемә]]се, [[тарих]]сы, [[Тел ғилеме|тел белгесе]]. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978), [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ яҙыусыһы (1998) һәм [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Яңауыл районы]] [[Костин (Яңауыл районы)|Костин]] ауылынан.
* [[Улинкина Лидия Алексеевна]] (1948), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре, [[Педагогика|педагог]]. 1968 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Ҡыҙыл Башҡортостан]] ауыл мәҙәниәт йортоноң художество етәксеһе; 1974 йылдан һәм 2008 йылдан — [[бала]]лар [[музыка]] [[мәктәп|мәктәбе]] [[уҡытыусы]]һы, 2002 йылдан — [[мәктәп директоры|директоры]]. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). Төрлө кимәл ижади конкурстар лауреаты һәм дипломанты. Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Шарапов Салауат Марат улы]] (1948), юрист, [[КПСС|партия]], урындағы башҡарма һәм [[суд]] органдары хеҙмәткәре. 1972 йылдан [[Баймаҡ]] ҡала советы башҡарма комитеты секретары, 1975 йылдан Баймаҡ район советы башҡарма комитетының бүлек мөдире; 1984 йылдан Баймаҡ машиналар эшләү заводының партбюро, 1987 йылдан — Түбә руднигының партком секретары; 1988—2009 йылдарҙа Баймаҡ район суды судьяһы һәм рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ейәнсура районы]]ның [[Байдәүләт]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Анощенко Николай Дмитриевич]] (1894—14.12.1975), кинорежиссёр, кинооператор, сценарист. 1927—1956 йылдарҙа Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институты уҡытыусыһы. Профессор (1940). [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1930 йылда [[Башҡортостан]] тураһында документаль‑этнографик фильмдар төшөрөүсе: «Азия сигендә» («На границе Азии»), «Совет әкиәте» («Советская сказка» — [[Әбйәлил районы]]ның «Красная Башкирия» совхозы тураһында), «Башкирка» ([[башҡорт аты]] хаҡында поэтик хикәйә). [[Рәсәй империяһы]]ның IV дәрәжә Изге Георгий ордены, [[СССР]]-ҙың [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Белгород]] ҡалаһынан.
* [[Коптяева Антонина Дмитриевна]] (1909—12.11.1991), [[СССР]] яҙыусыһы. «Урал йылғаһында» («На Урале-реке»; 1969—1978) һәм башҡа романдар авторы. Башҡортостанға сәфәренән һуң «Яратам һине, Башҡортостан» («Люблю тебя, Башкирия»; 1963) исемле очерк яҙа, артабан Башҡортостан һәм Татарстан нефтселәренә арналған «Ер бүләге» («Дар земли»; 1963) романынын ижад итә. III дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1950). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ  (1959, 1969), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1979) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Амур өлкәһенең Южный приискыһы ҡасабаһынан. 
* [[Вәлитов Октябрь Кәли улы]] (1934), комсомол, партия органдары һәм  дәүләт хеҙмәткәре, юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-философ, публицист. 2001—2016 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның Нефтекама филиалы директоры. Тарих фәндәре кандидаты (1969), философия фәндәре докторы (2000), профессор (2002). 1959 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Вена университеты|Вена халыҡ-ара университетының]] ([[Австрия]]) һәм Башҡорт дәүләт университетының почётлы профессоры; [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004), [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984); [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2009). [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] лауреаты (2008). [[Нефтекама]] ҡалаһының һәм [[Яңауыл районы]]ның почётлы гражданы. 
* [[Егоров Валерий Борисович]] (1959), ғалим-инфекционист. 1989 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 2000 йылдан — балалар инфекцион ауырыуҙары кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2000). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:25 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1838]]: Жорж Бизе, [[Франция]] композиторы.
* [[1843]]: Глеб Успенский, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.
* [[1864]]: Тоҡтағол Һатылғанов, [[Ҡырғыҙстан]]дың халыҡ аҡыны.
* [[1881]]: [[Пабло Пикассо]], [[Испания]] рәссамы.
* [[1909]]: Минғәли Нәҙреков, театр актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1976), [[Татар]] АССР-ының халыҡ артисы (1967).
* [[1920]]: Әмәт-Хан Солтан, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби осоусы, ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, 1945).
* [[1926]]: Галина Вишне́вская, опера йырсыһы, театр режиссёры, педагог, актёр. СССР-ҙың халыҡ артисы (1966).
* [[1936]]: Виктор Ту́ров, кинорежиссёр, сценарист һәм педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1986).
* [[1938]]: Тамара Сёмина, театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1978).
* [[1979]]: Михаил Галустян, [[Рәсәй]] юморисы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:25 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1971]]: Михаил Я́нгель, [[СССР]]-ҙың ракета-космос комплекстары конструкторы, ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959, 1961).
* [[1973]]: [[Бирҙин Ғәли Иркәбай улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).
* [[1999]]: Бату Мөлөков, композитор, [[Татар]] АССР-ының (1977) һәм РСФСР-ҙың (1981) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Татарстан]]дың [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984).
* [[2010]]: Валентина Гаганова, СССР-ҙың хеҙмәт алдынғыһы, туҡыусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К25]]
[[Категория:25 октябрь]]</text>
      <sha1>7lqbop006fjj9riywb77x80o43dpmjj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307631</id>
      <parentid>1307630</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T05:38:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дөйөм исемлек */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1307631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32464" sha1="ei1deo02tuxqdg0zkq1b5bj5usv7vja" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''25 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 298-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 299-сы). Йыл аҙағына тиклем 67 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[Ҡатын-ҡыҙҙар]]ҙың тыныслыҡ өсөн көрәш көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Макарон көнө.
** [[Опера]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Майлы ризыҡ көнө. 
* {{Гренада}} [[Гренада]]: Рәхмәт көнө.
* {{Литва}} [[Литва]]: [[Конституция]] көнө.
* {{Флагификация|Словения}}: Суверенитет көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: [[Карате]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Рәссамдар көнө.
* [[Европа]]: Юристар көнө. 
** [[Пицца]] эшләүселәр көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Тирмәнсе көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Таможня хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Кабель сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Маркетолог көнө.
* {{Флагификация|Румыния}}: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Флагификация|Узбекистан}}: Эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
=== Төбәк байрамдары ===
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Приморье крайы]] көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1839 йыл]]: Манчестерҙа беренсе [[Тимер юл транспорты|тимер юл поездары]] расписаниеһы ҡуллланыла.
* [[1889 йыл]]: [[Эйфель башняһы]]н төҙөү тамамлана.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1955 йыл]]: Беренсе микротулҡынлы мейес эшләнә.
* [[1977 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзында]] «СССР-ҙың халыҡ табибы» тигән маҡтаулы исем булдырыла.
* [[1990 йыл]]: Таулы-Алтай автономиялы өлкәһе үҙен республика итеп иғлан итә.
* [[1990 йыл]]: {{comment|«Мөғжизәләр яланы»|«Поле чудес»}} телеуйынының беренсе сығарылышы.
* [[2001 йыл]]: «Windows XP» системаһы ҡулланыуға тәҡдим ителә. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Никольский Дмитрий Петрович]] (1855—1918), [[фән|ғалим]]-[[Медицина|табип]], этнограф, [[Антропология|антрополог]]. 1881 йылдан [[Екатеринбург өйәҙе]]ндә, 1882—1888 йылдарҙа [[Ҡыштым]] заводтарында земство табибы. Медицина докторы (1895, икенсе мәғлүмәттәр буйынса, 1897). Коллегия советнигы (1894). Фәнни хеҙмәттәре [[башҡорттар]]ҙың антропологияһына һәм этнографияһына, халыҡ медицинаһына арналған. 1899 йылда нәшер ителгән {{comment|«Башҡорттар: этнографик һәм санитар-антропологик тикшеренеү»|«Башкиры: этнографическое и санитарно-антропологическое исследование»}} тигән хеҙмәтендә дала һәм тау башҡорттарының антропологик үҙенсәлектәрен, уларҙың торлағын, традицион интерьерын, кейемен, башҡорт аш-һыуын, хужалығын, йолаларын, байрамдарын һүрәтләй. Урал тәбиғәт белемен яратыусылар йәмғиәтенең, Рус география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Пермь]] ҡалаһынан.
* [[Афзал Таһиров]] (1890—27.09.1937), [[СССР]]-ҙың дәүләт, [[КПСС|партия]] һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1928 йылдан [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның партколлегия секретары, 1931 йылдан — [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]], бер үк ваҡытта 1934 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|БАССР Яҙыусылар союзы]] рәйесе, 1936 йылдан [[ТТӘИ|Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институты]] директоры. Хәрәзм Халыҡ Совет Республикаһының Хеҙмәт ордены кавалеры (1923), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған совет әҙәбиәте һәм сәнғәте эшмәкәре (1934). Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Ғайнанов Рашат Ғәбдрәшит улы]] (1925—1990), [[Татарстан]]дың [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], [[тәржемә]]се. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]] [[Нәсибаш]] ауылынан.
* [[Ғәлиев Миҙхәт Ғәббәс улы]] (1925—10.02.2002), [[йыр]]сы (драматик баритон). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1955—1996 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы|1955 йылда Мәскәүҙә үткәрелгән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында]] ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1980). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән [[Ҡазан]] ҡалаһынан.
* [[Хафизов Нәриф Фаяз улы]] (1935—27.03.2003), [[дәүләт]] эшмәкәре. 1969 йылдан Кинофильмдар прокатлау буйынса Башҡортостан республика контораһының идарасы урынбаҫары, 1985 йылдан — идарасыһы; 1989—2003 йылдарҙа  «Башкиновидеопрокат» производство идаралығы начальнигы. [[Рәсәй]]ҙең һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре, Рәсәйҙең почётлы кинематографисы. Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Һырдаръя өлкәһенең Совея ҡасабаһынан. 
* [[Ишморатов Миңлерәйес Миңлеғәли улы]] (1940) — [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары ветераны, ғалим-[[иҡтисад]]сы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1979 йылдан халыҡ депутаттарының [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1983 йылдан КПСС-тың [[Ауырғазы районы|Ауырғазы район]] комитетының беренсе секретары, 1991 йылдан — халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе һәм бер уҡ ваҡытта 1992—1995 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Иҡтисад фәндәре докторы (2010), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] ордендары кавалеры. Ауырғазы (2000) һәм Стәрлетамаҡ райондарының (2008) почётлы гражданы. 
* [[Шәйхулов Алмас Ғәлимйән улы]] (1945), [[Тел ғилеме|тел ғалимы]]-төрҡиәтсе. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2009 йылдан татар филологияһы кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (2001), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).
* [[Гәрәева Гөлфирә Ниғәмәтйән ҡыҙы]] (1960), ғалим-[[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]. 1995 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. 2014 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2011), профессор (2012). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Яныш Ялкайн]] ([[Ялкаев Яныш Ялкаевич]]; (1906—17.09.1938), [[Мариҙар|мари]] шағиры, прозаик, әҙәбиәт белгесе, ғалим-этнограф. СССР Фәндәр академияһының антропология һәм этнография институтында ғилми хеҙмәткәре. Сәйәси золом ҡорбаны.  
* [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы]] (1911—1968), [[фән|ғалим]]-төрҡиәтсе, яҙыусы, йәмәғәтсе. 1944 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1949—1968 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1950 йылдан сит телдәр факультеты деканы, 1951—1968 йылдарҙа [[башҡорт теле]] кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1957—1961 йылдарҙа университеттың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның етенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Филология фәндәре докторы (1961), профессор (1961). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967). [[Ленин ордены|Ленин]] (1967) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1961) ордендары кавалеры. 
* [[Дьячков Александр Васильевич]] (1921—8.09.1961), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, уҡсылар полкының разведка отделениеһы командиры, кесе сержант. [[Дан орденының тулы кавалерҙары (Башҡортостан)|Дан ордены]]ның тулы кавалеры.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Кербель Лев Ефимович]] (1917—14.08.2003), [[скульптура|скульптор]], [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962 йылдан Мәскәү художество институты уҡытыусыһы. 1942 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. СССР Художество академияһы академигы (1975). СССР-ҙың (1977) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1967) халыҡ рәссамы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1985). [[Ленин премияһы|Ленин]] (1962) һәм беренсе дәрәжә [[Сталин премияһы]] (1950), [[Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1979).
* [[Әминев Миңнулла Ғибат улы]] (1932—30.01.1975; ҡайһы бер башҡа мәғлүмәттәр буйынса 15 октябрҙә тыуған), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], йәмәғәтсе. 1955 йылдан «Туймазы—Өфө» газ үткәргестәр идаралығының смена, газ бүлеү станцияһы һәм эксплуатациялау участкаһы начальнигы, өлкән инженеры; 1965 йылдан Өфө магистраль газ үткәргестәр идаралығының начальник урынбаҫары, начальнигы; 1974—1975 йылдарҙа «Баштрансгаз» берекмәһе директоры. [[Өфө]] ҡала Советы депутаты (1971—1973). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Һикһәнбай]] ауылынан.
* [[Сәғәҙәтов Ишбулды Ибраһим улы]] (1937—14.12.1993), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1953—1993 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Ленин исемендәге колхоз механизаторы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973) ордендары кавалеры. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Таулыҡай]] ауылынан.
* [[Томансина Рәйсә Фазылйән ҡыҙы]] (1937), [[сауҙа]] хеҙмәткәре. 1964 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Татыр-Үҙәк]] ҡулланыусылар йәмғиәте, 1972—1992 йылдарҙа — «Матрай» хужалыҡ иҫәбендәге сауҙа предприятиеһы һатыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1990). Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Ысмаҡ]] ауылынан. 
* [[Хисамов Эрнст Нурғәли улы]] (1937), [[фән|ғалим]]-табип-[[Гистология|гистолог]]. 1966—1977 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]], 2013 йылдан — [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы; 1978 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989 йылдан — [[зоология]] кафедраһы, 1997—2005 йылдарҙа физик тәрбиә һәм [[физиология]]ның теоретик нигеҙҙәре кафедраһы мөдире. [[Биология]] фәндәре докторы (1998), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының [[мәғариф]] отличнигы (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] ауылынан.
* [[Ткачев Валерий Константинович]] (1947—2014), педагог. [[Шаран районы]] [[Шаран]] сәнғәт мәктәбенең элекке уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Әйүпова Әнисә Ғәйнулла ҡыҙы]] (1947—2.03.2005), педагог, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|Комсомол]] һәм [[КПСС|партия]] органдары, мәғариф хеҙмәткәре. 1967 йылдан ВЛКСМ-дың [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] комитеты секретары — мәктәптәр бүлеге мөдире; 1977 йылдан [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]ҙағы 1-се урта мәктәптең директор урынбаҫары, 1977 йылдан — [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] урта мәктәбе уҡытыусыһы; 1983 йылдан [[Күгәрсен районы|Күгәрсен район]] мәғариф бүлеге инспекторы, КПСС район комитетының агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире; 1990—2005 йылдарҙа Асҡарҙағы Таһир Кусимов исемендәге гимназия уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1997 йылдан директорҙың уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса, 2000 йылдан — фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996), [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1996). Сығышы менән Асҡар ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Игишев Сөләймән Мөхәмәтйән улы]] (1893—2.08.1970), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1931—1960 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Фрунзе исемендәге колхоз рәйесе. [[Ленин ордены|Ленин]] (1948) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1951) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ишмырҙа]] ауылынан.
* [[Ғәбдрәшитов Фазулла Ғабдулла улы]] (1903—5.04.1975), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның станоклы пулемёт тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Иҫке Ҡандра]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Передельский Константин Григорьевич]] (1918—27.05.2001), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1961—1978 йылдарҙа Баймаҡ районы «Баймаҡ» совхозының бүлексә идарасыһы, механизаторы һәм механигы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡморон]] ауылынан.
* [[Садиков Ғабит Ғата улы]] (1923—20.05.2011), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[яҙыусы]], афоризмдар оҫтаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Шишмә районы]]ның [[Түбәнге Хәжәт]] ауылынан.
* [[Нурихан Фәттах]] (1928—18.02.2004), яҙыусы, [[тәржемә]]се, [[тарих]]сы, [[Тел ғилеме|тел белгесе]]. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978), [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ яҙыусыһы (1998) һәм [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Яңауыл районы]] [[Костин (Яңауыл районы)|Костин]] ауылынан.
* [[Улинкина Лидия Алексеевна]] (1948), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре, [[Педагогика|педагог]]. 1968 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Ҡыҙыл Башҡортостан]] ауыл мәҙәниәт йортоноң художество етәксеһе; 1974 йылдан һәм 2008 йылдан — [[бала]]лар [[музыка]] [[мәктәп|мәктәбе]] [[уҡытыусы]]һы, 2002 йылдан — [[мәктәп директоры|директоры]]. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). Төрлө кимәл ижади конкурстар лауреаты һәм дипломанты. Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Шарапов Салауат Марат улы]] (1948), юрист, [[КПСС|партия]], урындағы башҡарма һәм [[суд]] органдары хеҙмәткәре. 1972 йылдан [[Баймаҡ]] ҡала советы башҡарма комитеты секретары, 1975 йылдан Баймаҡ район советы башҡарма комитетының бүлек мөдире; 1984 йылдан Баймаҡ машиналар эшләү заводының партбюро, 1987 йылдан — Түбә руднигының партком секретары; 1988—2009 йылдарҙа Баймаҡ район суды судьяһы һәм рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ейәнсура районы]]ның [[Байдәүләт]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Анощенко Николай Дмитриевич]] (1894—14.12.1975), кинорежиссёр, кинооператор, сценарист. 1927—1956 йылдарҙа Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институты уҡытыусыһы. Профессор (1940). [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1930 йылда [[Башҡортостан]] тураһында документаль‑этнографик фильмдар төшөрөүсе: «Азия сигендә» («На границе Азии»), «Совет әкиәте» («Советская сказка» — [[Әбйәлил районы]]ның «Красная Башкирия» совхозы тураһында), «Башкирка» ([[башҡорт аты]] хаҡында поэтик хикәйә). [[Рәсәй империяһы]]ның IV дәрәжә Изге Георгий ордены, [[СССР]]-ҙың [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Белгород]] ҡалаһынан.
* [[Коптяева Антонина Дмитриевна]] (1909—12.11.1991), [[СССР]] яҙыусыһы. «Урал йылғаһында» («На Урале-реке»; 1969—1978) һәм башҡа романдар авторы. Башҡортостанға сәфәренән һуң «Яратам һине, Башҡортостан» («Люблю тебя, Башкирия»; 1963) исемле очерк яҙа, артабан Башҡортостан һәм Татарстан нефтселәренә арналған «Ер бүләге» («Дар земли»; 1963) романынын ижад итә. III дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1950). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ  (1959, 1969), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1979) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Амур өлкәһенең Южный приискыһы ҡасабаһынан. 
* [[Вәлитов Октябрь Кәли улы]] (1934), комсомол, партия органдары һәм  дәүләт хеҙмәткәре, юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-философ, публицист. 2001—2016 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның Нефтекама филиалы директоры. Тарих фәндәре кандидаты (1969), философия фәндәре докторы (2000), профессор (2002). 1959 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Вена университеты|Вена халыҡ-ара университетының]] ([[Австрия]]) һәм Башҡорт дәүләт университетының почётлы профессоры; [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004), [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984); [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2009). [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] лауреаты (2008). [[Нефтекама]] ҡалаһының һәм [[Яңауыл районы]]ның почётлы гражданы. 
* [[Егоров Валерий Борисович]] (1959), ғалим-инфекционист. 1989 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 2000 йылдан — балалар инфекцион ауырыуҙары кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2000). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:25 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1838 йыл]]: Жорж Бизе, [[Франция]] композиторы.
* [[1843 йыл]]: Глеб Успенский, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1864 йыл]]: Тоҡтағол Һатылғанов, [[Ҡырғыҙстан]]дың халыҡ аҡыны.
* [[1881 йыл]]: [[Пабло Пикассо]], [[Испания]] рәссамы.
* [[1909 йыл]]: Минғәли Нәҙреков, театр актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1976), [[Татар]] АССР-ының халыҡ артисы (1967).
* [[1920 йыл]]: Әмәт-Хан Солтан, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби осоусы, ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, 1945).
* [[1926 йыл]]: Галина Вишне́вская, опера йырсыһы, театр режиссёры, педагог, актёр. СССР-ҙың халыҡ артисы (1966).
* [[1936 йыл]]: Виктор Ту́ров, кинорежиссёр, сценарист һәм педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1986).
* [[1938 йыл]]: Тамара Сёмина, театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1978).
* [[1979 йыл]]: Михаил Галустян, [[Рәсәй]] юморисы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:25 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1971]]: Михаил Я́нгель, [[СССР]]-ҙың ракета-космос комплекстары конструкторы, ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959, 1961).
* [[1973]]: [[Бирҙин Ғәли Иркәбай улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).
* [[1999]]: Бату Мөлөков, композитор, [[Татар]] АССР-ының (1977) һәм РСФСР-ҙың (1981) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Татарстан]]дың [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984).
* [[2010]]: Валентина Гаганова, СССР-ҙың хеҙмәт алдынғыһы, туҡыусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К25]]
[[Категория:25 октябрь]]</text>
      <sha1>ei1deo02tuxqdg0zkq1b5bj5usv7vja</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307632</id>
      <parentid>1307631</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T05:41:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{Үлем}} */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1307632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32911" sha1="gknremyl1n2kdq6izwyfmrwn3tvgf0n" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''25 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 298-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 299-сы). Йыл аҙағына тиклем 67 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[Ҡатын-ҡыҙҙар]]ҙың тыныслыҡ өсөн көрәш көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Макарон көнө.
** [[Опера]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Майлы ризыҡ көнө. 
* {{Гренада}} [[Гренада]]: Рәхмәт көнө.
* {{Литва}} [[Литва]]: [[Конституция]] көнө.
* {{Флагификация|Словения}}: Суверенитет көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: [[Карате]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Рәссамдар көнө.
* [[Европа]]: Юристар көнө. 
** [[Пицца]] эшләүселәр көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Тирмәнсе көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Таможня хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Кабель сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Маркетолог көнө.
* {{Флагификация|Румыния}}: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Флагификация|Узбекистан}}: Эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
=== Төбәк байрамдары ===
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Приморье крайы]] көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1839 йыл]]: Манчестерҙа беренсе [[Тимер юл транспорты|тимер юл поездары]] расписаниеһы ҡуллланыла.
* [[1889 йыл]]: [[Эйфель башняһы]]н төҙөү тамамлана.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1955 йыл]]: Беренсе микротулҡынлы мейес эшләнә.
* [[1977 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзында]] «СССР-ҙың халыҡ табибы» тигән маҡтаулы исем булдырыла.
* [[1990 йыл]]: Таулы-Алтай автономиялы өлкәһе үҙен республика итеп иғлан итә.
* [[1990 йыл]]: {{comment|«Мөғжизәләр яланы»|«Поле чудес»}} телеуйынының беренсе сығарылышы.
* [[2001 йыл]]: «Windows XP» системаһы ҡулланыуға тәҡдим ителә. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Никольский Дмитрий Петрович]] (1855—1918), [[фән|ғалим]]-[[Медицина|табип]], этнограф, [[Антропология|антрополог]]. 1881 йылдан [[Екатеринбург өйәҙе]]ндә, 1882—1888 йылдарҙа [[Ҡыштым]] заводтарында земство табибы. Медицина докторы (1895, икенсе мәғлүмәттәр буйынса, 1897). Коллегия советнигы (1894). Фәнни хеҙмәттәре [[башҡорттар]]ҙың антропологияһына һәм этнографияһына, халыҡ медицинаһына арналған. 1899 йылда нәшер ителгән {{comment|«Башҡорттар: этнографик һәм санитар-антропологик тикшеренеү»|«Башкиры: этнографическое и санитарно-антропологическое исследование»}} тигән хеҙмәтендә дала һәм тау башҡорттарының антропологик үҙенсәлектәрен, уларҙың торлағын, традицион интерьерын, кейемен, башҡорт аш-һыуын, хужалығын, йолаларын, байрамдарын һүрәтләй. Урал тәбиғәт белемен яратыусылар йәмғиәтенең, Рус география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Пермь]] ҡалаһынан.
* [[Афзал Таһиров]] (1890—27.09.1937), [[СССР]]-ҙың дәүләт, [[КПСС|партия]] һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1928 йылдан [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның партколлегия секретары, 1931 йылдан — [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]], бер үк ваҡытта 1934 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|БАССР Яҙыусылар союзы]] рәйесе, 1936 йылдан [[ТТӘИ|Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институты]] директоры. Хәрәзм Халыҡ Совет Республикаһының Хеҙмәт ордены кавалеры (1923), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған совет әҙәбиәте һәм сәнғәте эшмәкәре (1934). Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Ғайнанов Рашат Ғәбдрәшит улы]] (1925—1990), [[Татарстан]]дың [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], [[тәржемә]]се. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]] [[Нәсибаш]] ауылынан.
* [[Ғәлиев Миҙхәт Ғәббәс улы]] (1925—10.02.2002), [[йыр]]сы (драматик баритон). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1955—1996 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы|1955 йылда Мәскәүҙә үткәрелгән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында]] ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1980). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән [[Ҡазан]] ҡалаһынан.
* [[Хафизов Нәриф Фаяз улы]] (1935—27.03.2003), [[дәүләт]] эшмәкәре. 1969 йылдан Кинофильмдар прокатлау буйынса Башҡортостан республика контораһының идарасы урынбаҫары, 1985 йылдан — идарасыһы; 1989—2003 йылдарҙа  «Башкиновидеопрокат» производство идаралығы начальнигы. [[Рәсәй]]ҙең һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре, Рәсәйҙең почётлы кинематографисы. Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Һырдаръя өлкәһенең Совея ҡасабаһынан. 
* [[Ишморатов Миңлерәйес Миңлеғәли улы]] (1940) — [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары ветераны, ғалим-[[иҡтисад]]сы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1979 йылдан халыҡ депутаттарының [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1983 йылдан КПСС-тың [[Ауырғазы районы|Ауырғазы район]] комитетының беренсе секретары, 1991 йылдан — халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе һәм бер уҡ ваҡытта 1992—1995 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Иҡтисад фәндәре докторы (2010), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] ордендары кавалеры. Ауырғазы (2000) һәм Стәрлетамаҡ райондарының (2008) почётлы гражданы. 
* [[Шәйхулов Алмас Ғәлимйән улы]] (1945), [[Тел ғилеме|тел ғалимы]]-төрҡиәтсе. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2009 йылдан татар филологияһы кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (2001), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).
* [[Гәрәева Гөлфирә Ниғәмәтйән ҡыҙы]] (1960), ғалим-[[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]. 1995 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. 2014 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2011), профессор (2012). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Яныш Ялкайн]] ([[Ялкаев Яныш Ялкаевич]]; (1906—17.09.1938), [[Мариҙар|мари]] шағиры, прозаик, әҙәбиәт белгесе, ғалим-этнограф. СССР Фәндәр академияһының антропология һәм этнография институтында ғилми хеҙмәткәре. Сәйәси золом ҡорбаны.  
* [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы]] (1911—1968), [[фән|ғалим]]-төрҡиәтсе, яҙыусы, йәмәғәтсе. 1944 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1949—1968 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1950 йылдан сит телдәр факультеты деканы, 1951—1968 йылдарҙа [[башҡорт теле]] кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1957—1961 йылдарҙа университеттың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның етенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Филология фәндәре докторы (1961), профессор (1961). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967). [[Ленин ордены|Ленин]] (1967) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1961) ордендары кавалеры. 
* [[Дьячков Александр Васильевич]] (1921—8.09.1961), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, уҡсылар полкының разведка отделениеһы командиры, кесе сержант. [[Дан орденының тулы кавалерҙары (Башҡортостан)|Дан ордены]]ның тулы кавалеры.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Кербель Лев Ефимович]] (1917—14.08.2003), [[скульптура|скульптор]], [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962 йылдан Мәскәү художество институты уҡытыусыһы. 1942 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. СССР Художество академияһы академигы (1975). СССР-ҙың (1977) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1967) халыҡ рәссамы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1985). [[Ленин премияһы|Ленин]] (1962) һәм беренсе дәрәжә [[Сталин премияһы]] (1950), [[Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1979).
* [[Әминев Миңнулла Ғибат улы]] (1932—30.01.1975; ҡайһы бер башҡа мәғлүмәттәр буйынса 15 октябрҙә тыуған), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], йәмәғәтсе. 1955 йылдан «Туймазы—Өфө» газ үткәргестәр идаралығының смена, газ бүлеү станцияһы һәм эксплуатациялау участкаһы начальнигы, өлкән инженеры; 1965 йылдан Өфө магистраль газ үткәргестәр идаралығының начальник урынбаҫары, начальнигы; 1974—1975 йылдарҙа «Баштрансгаз» берекмәһе директоры. [[Өфө]] ҡала Советы депутаты (1971—1973). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Һикһәнбай]] ауылынан.
* [[Сәғәҙәтов Ишбулды Ибраһим улы]] (1937—14.12.1993), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1953—1993 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Ленин исемендәге колхоз механизаторы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973) ордендары кавалеры. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Таулыҡай]] ауылынан.
* [[Томансина Рәйсә Фазылйән ҡыҙы]] (1937), [[сауҙа]] хеҙмәткәре. 1964 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Татыр-Үҙәк]] ҡулланыусылар йәмғиәте, 1972—1992 йылдарҙа — «Матрай» хужалыҡ иҫәбендәге сауҙа предприятиеһы һатыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1990). Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Ысмаҡ]] ауылынан. 
* [[Хисамов Эрнст Нурғәли улы]] (1937), [[фән|ғалим]]-табип-[[Гистология|гистолог]]. 1966—1977 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]], 2013 йылдан — [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы; 1978 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989 йылдан — [[зоология]] кафедраһы, 1997—2005 йылдарҙа физик тәрбиә һәм [[физиология]]ның теоретик нигеҙҙәре кафедраһы мөдире. [[Биология]] фәндәре докторы (1998), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының [[мәғариф]] отличнигы (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] ауылынан.
* [[Ткачев Валерий Константинович]] (1947—2014), педагог. [[Шаран районы]] [[Шаран]] сәнғәт мәктәбенең элекке уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Әйүпова Әнисә Ғәйнулла ҡыҙы]] (1947—2.03.2005), педагог, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|Комсомол]] һәм [[КПСС|партия]] органдары, мәғариф хеҙмәткәре. 1967 йылдан ВЛКСМ-дың [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] комитеты секретары — мәктәптәр бүлеге мөдире; 1977 йылдан [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]ҙағы 1-се урта мәктәптең директор урынбаҫары, 1977 йылдан — [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] урта мәктәбе уҡытыусыһы; 1983 йылдан [[Күгәрсен районы|Күгәрсен район]] мәғариф бүлеге инспекторы, КПСС район комитетының агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире; 1990—2005 йылдарҙа Асҡарҙағы Таһир Кусимов исемендәге гимназия уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1997 йылдан директорҙың уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса, 2000 йылдан — фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996), [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1996). Сығышы менән Асҡар ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Игишев Сөләймән Мөхәмәтйән улы]] (1893—2.08.1970), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1931—1960 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Фрунзе исемендәге колхоз рәйесе. [[Ленин ордены|Ленин]] (1948) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1951) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ишмырҙа]] ауылынан.
* [[Ғәбдрәшитов Фазулла Ғабдулла улы]] (1903—5.04.1975), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның станоклы пулемёт тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Иҫке Ҡандра]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Передельский Константин Григорьевич]] (1918—27.05.2001), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1961—1978 йылдарҙа Баймаҡ районы «Баймаҡ» совхозының бүлексә идарасыһы, механизаторы һәм механигы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡморон]] ауылынан.
* [[Садиков Ғабит Ғата улы]] (1923—20.05.2011), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[яҙыусы]], афоризмдар оҫтаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Шишмә районы]]ның [[Түбәнге Хәжәт]] ауылынан.
* [[Нурихан Фәттах]] (1928—18.02.2004), яҙыусы, [[тәржемә]]се, [[тарих]]сы, [[Тел ғилеме|тел белгесе]]. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978), [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ яҙыусыһы (1998) һәм [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Яңауыл районы]] [[Костин (Яңауыл районы)|Костин]] ауылынан.
* [[Улинкина Лидия Алексеевна]] (1948), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре, [[Педагогика|педагог]]. 1968 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Ҡыҙыл Башҡортостан]] ауыл мәҙәниәт йортоноң художество етәксеһе; 1974 йылдан һәм 2008 йылдан — [[бала]]лар [[музыка]] [[мәктәп|мәктәбе]] [[уҡытыусы]]һы, 2002 йылдан — [[мәктәп директоры|директоры]]. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). Төрлө кимәл ижади конкурстар лауреаты һәм дипломанты. Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Шарапов Салауат Марат улы]] (1948), юрист, [[КПСС|партия]], урындағы башҡарма һәм [[суд]] органдары хеҙмәткәре. 1972 йылдан [[Баймаҡ]] ҡала советы башҡарма комитеты секретары, 1975 йылдан Баймаҡ район советы башҡарма комитетының бүлек мөдире; 1984 йылдан Баймаҡ машиналар эшләү заводының партбюро, 1987 йылдан — Түбә руднигының партком секретары; 1988—2009 йылдарҙа Баймаҡ район суды судьяһы һәм рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ейәнсура районы]]ның [[Байдәүләт]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Анощенко Николай Дмитриевич]] (1894—14.12.1975), кинорежиссёр, кинооператор, сценарист. 1927—1956 йылдарҙа Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институты уҡытыусыһы. Профессор (1940). [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1930 йылда [[Башҡортостан]] тураһында документаль‑этнографик фильмдар төшөрөүсе: «Азия сигендә» («На границе Азии»), «Совет әкиәте» («Советская сказка» — [[Әбйәлил районы]]ның «Красная Башкирия» совхозы тураһында), «Башкирка» ([[башҡорт аты]] хаҡында поэтик хикәйә). [[Рәсәй империяһы]]ның IV дәрәжә Изге Георгий ордены, [[СССР]]-ҙың [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Белгород]] ҡалаһынан.
* [[Коптяева Антонина Дмитриевна]] (1909—12.11.1991), [[СССР]] яҙыусыһы. «Урал йылғаһында» («На Урале-реке»; 1969—1978) һәм башҡа романдар авторы. Башҡортостанға сәфәренән һуң «Яратам һине, Башҡортостан» («Люблю тебя, Башкирия»; 1963) исемле очерк яҙа, артабан Башҡортостан һәм Татарстан нефтселәренә арналған «Ер бүләге» («Дар земли»; 1963) романынын ижад итә. III дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1950). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ  (1959, 1969), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1979) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Амур өлкәһенең Южный приискыһы ҡасабаһынан. 
* [[Вәлитов Октябрь Кәли улы]] (1934), комсомол, партия органдары һәм  дәүләт хеҙмәткәре, юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-философ, публицист. 2001—2016 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның Нефтекама филиалы директоры. Тарих фәндәре кандидаты (1969), философия фәндәре докторы (2000), профессор (2002). 1959 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Вена университеты|Вена халыҡ-ара университетының]] ([[Австрия]]) һәм Башҡорт дәүләт университетының почётлы профессоры; [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004), [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984); [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2009). [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] лауреаты (2008). [[Нефтекама]] ҡалаһының һәм [[Яңауыл районы]]ның почётлы гражданы. 
* [[Егоров Валерий Борисович]] (1959), ғалим-инфекционист. 1989 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 2000 йылдан — балалар инфекцион ауырыуҙары кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2000). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:25 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1838 йыл]]: Жорж Бизе, [[Франция]] композиторы.
* [[1843 йыл]]: Глеб Успенский, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1864 йыл]]: Тоҡтағол Һатылғанов, [[Ҡырғыҙстан]]дың халыҡ аҡыны.
* [[1881 йыл]]: [[Пабло Пикассо]], [[Испания]] рәссамы.
* [[1909 йыл]]: Минғәли Нәҙреков, театр актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1976), [[Татар]] АССР-ының халыҡ артисы (1967).
* [[1920 йыл]]: Әмәт-Хан Солтан, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби осоусы, ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, 1945).
* [[1926 йыл]]: Галина Вишне́вская, опера йырсыһы, театр режиссёры, педагог, актёр. СССР-ҙың халыҡ артисы (1966).
* [[1936 йыл]]: Виктор Ту́ров, кинорежиссёр, сценарист һәм педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1986).
* [[1938 йыл]]: Тамара Сёмина, театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1978).
* [[1979 йыл]]: Михаил Галустян, [[Рәсәй]] юморисы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:25 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1971 йыл]]: Михаил Я́нгель, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] ракета-космос комплекстары конструкторы, ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959, 1961).
* [[1973 йыл]]: [[Бирҙин Ғәли Иркәбай улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1999 йыл]]: Бату Мөлөков, композитор, [[Татарстан Республикаһы|Татар АССР-ының]] (1977) һәм [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1981) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Татарстан]]дың [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984).
* [[2010 йыл]]: Валентина Гаганова, [[туҡыусы]], Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К25]]
[[Категория:25 октябрь]]</text>
      <sha1>gknremyl1n2kdq6izwyfmrwn3tvgf0n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Себер (хоккей клубы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82294</id>
    <revision>
      <id>1307616</id>
      <parentid>1291198</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:32:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ZootCatchy</username>
        <id>45274</id>
      </contributor>
      <origin>1307616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24435" sha1="gq1ab07zjyi0kvv6u34ym1cxnmxzw2c" xml:space="preserve">{{БМ|Себер (мәғәнәләр)}}
{{Хоккей клубы
|Исем     = «Себер» (Новосибирск)
|текст         = #00aeff
|фон           = #233565
|Эмблема       = [[Файл:HC Sibir logo.png|220px]]
|Ил = {{флагификация|Рәсәй}}
|Ҡала = {{флагификация|Новосибирск}} 
|Нигеҙләнгән = [[1962]]
|Таратылған =
|Элекке исемдәре  =
|Өй аренаһы = [[Себер Арена]] 11650 кеше
|Төҫтәр = {{color box|#233565}} {{color box|#00aeff}} {{color box|white}}
|Лига          = [[КХЛ]]
|Дивизион      = Чернышёв
|Конференция   = Көнсығыш
|Баш тренеры = {{Рәсәй флагы}} [[Люзенков Ярослав Игоревич|Ярослав Люзенков]]
|Эйә = 
|Президент = 
|Директор = {{Рәсәй|20px}} [[Крутохвостов Лев Игоревич|Лев Крутохвостов]]
|Менеджер = {{Рәсәй|20px}} [[Меркулов Виктор Андреевич|Виктор Меркулов]]
|Капитан = {{Рәсәй флагы}} [[Аланов Егор Вячеславович|Егор Аланов]]
|Спонсор = [[Новосибирск өлкәһе|Новосибирск өлкәһе Хөкүмәте]]&lt;br /&gt;[[S7 Airlines]]
|Аффилир-клубы = [[Динамо-Алтай (хоккей клубы)|Динамо-Алтай]] ([[Юғары Хоккей Лигаһы|ЮХЛ]])&lt;br/&gt;[[Сибирские Снайперы]] ([[Йәштәр Хоккей Лигаһы|ЙХЛ]])
|Трофейҙар = 
|Конференцияла еңеүҙәр = 
|Сезонда еңеүҙәр =
|Дивизионда еңеүҙәр = 1 (2014/2015)
|Рәсми сайт = [http://www.hcsibir.ru/ hcsibir.ru]
|КМС = [[ОТС (телеканал)]]
|Форма1 = 
|Форма2 =
| &lt;!-- Форма --&gt;
}}

'''«Себер»''' профессиональ хоккей клубы — [[Новосибирск|Новосибирск ҡалаһының]] шайба менән уйнаусы хоккей командаһы. [[1962]] йылда төҙөлә. [[2008]] йылдан [[КХЛ|Континенталь хоккей лигаһында]] ҡатнаша.

== Тарих ==
[[Файл:Динамо-58.jpg|300px|thumb|right|«Динамо»-58, беренсе рәт: Судоплатов, Вяткин, Поляшов, Михайлов, Тархов; икенсе рәт: Нагих, Кретов, Бубенец, Терликов, Бирюлинцев, Стаин, Радаев, Ивлев, Алешкович, Картавых, Золотухин, Щемелинский, Бодров.]]
«Себер» хоккей клубы 1962 йылда Новосибирскта ойошторола. 2008 йылдан [[Континенталь хоккей лигаһы]]нда уйнай.

== Стадион ==
{{main|Концерт-спорт комплексы «Себер»}}
[[Файл:CSC Sibir.jpg300px|thumb|Концерт-спорт комплексы «Себер»]]
«Себер» боҙ һарайы. [[1964]] йылда сентябрендә асылған. Ул Б. Хмельницкий 23 урамында урынлашкан. Концерт-спорт комплексы «Себер» беренсе тамашасыларҙы 1964 йылдың 4 сентябрендә аренаны асыу матчы «Себер» менән Ҡала йыйылма командалары осрошҡанда ҡабул итә. Урыннар һаны 7384 кеше&lt;ref&gt;{{citeweb| title=Концерт-спорт комплексы «Себер»| url=http://www.hcsibir.ru/arena.php| publisher=hcsibir.ru| date=2012-01-02| language=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120615151912/http://www.hcsibir.ru/arena.php |date=2012-06-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Баш тренерҙар ==
{|
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|
* {{Флаг СССР|20px}} [[Дмитриевский Юрий Леонтьевич|Юрий Дмитриевский]] (1962—1964)
* {{Флаг СССР|20px}} [[Звонарев Виктор Петрович|Виктор Звонарёв]] (1964—1966)
* {{Флаг СССР|20px}} [[Радаев Геннадий Николаевич|Геннадий Радаев]] (1966—1967)
* {{Флаг СССР|20px}} [[Стаин Виталий Иванович|Виталий Стаин]] (01.07.1967 — 05.08.1971)
* {{Флаг СССР|20px}} [[Золотухин Владимир Иванович|Владимир Золотухин]] (05.08.1971 — 1973)
* {{Флаг СССР|20px}} [[Звонарев Виктор Петрович|Виктор Звонарёв]] (1973—1974)
* {{Флаг СССР|20px}} [[Золотухин Владимир Иванович|Владимир Золотухин]] (1974 — 31.12.1975)
* {{Флаг СССР|20px}} [[Эпштейн Николай Семёнович|Николай Эпштейн]] (01.01.1976 — 1978)
* {{Флаг СССР|20px}} [[Золотухин Владимир Иванович|Владимир Золотухин]] (1978 — 28.09.1981)
* {{Флаг СССР|20px}} [[Стаин Виталий Иванович|Виталий Стаин]] (28.09.1981 — 27.11.1986)
* {{Флаг СССР|20px}} [[Углов Георгий Игоревич|Георгий Углов]] (27.11.1986 — 1988)
* {{Флаг СССР|20px}} [[Гутов Алексей Андреевич|Алексей Гутов]] (1988 — 29.05.1989)
* {{Флаг СССР|20px}}{{Флаг России|20px}} [[Золотухин Владимир Иванович|Владимир Золотухин]] (29.05.1989 — 15.11.1993)
* {{Флаг России|20px}} [[Акимов Сергей Николаевич|Сергей Акимов]] (15.11.1993 — 30.09.1995)
* {{Флаг России|20px}} [[Багаев Аркадий Васильевич|Аркадий Багаев]] (вазифаһын башҡарыу 30.09.1995 — 06.01.1996)
* {{флаг Казахстана|20px}} [[Гольц Владимир Николаевич|Владимир Гольц]] (06.01.1996 — 08.01.1998)
* {{Флаг России|20px}} [[Барабанов Борис Николаевич|Борис Барабанов]] (08.01.1998 — 09.07.1998)
* {{Флаг России|20px}} [[Стаин Виталий Иванович|Виталий Стаин]] (09.07.1998 — 18.10.1999)
* {{Флаг России|20px}} [[Киселёв Леонид Георгиевич|Леонид Киселёв]] (18.10.1999 — 29.04.2001)
* {{Флаг России|20px}} [[Волчков Александр Сергеевич|Александр Волчков]] (23.05.2001 — 27.10.2001)
* {{Флаг России|20px}} [[Гутов Алексей Андреевич|Алексей Гутов]] (вазифаһын башҡарыу 27.10.2001 — 10.11.2001)
* {{флаг Казахстана|20px}} [[Гольц Владимир Николаевич|Владимир Гольц]] (вазифаһын башҡарыу 10.11.2001 — 30.11.2001)
* {{Флаг России|20px}} [[Голубович Владимир Васильевич|Владимир Голубович]] (30.11.2001 — 23.12.2003)
* {{Флаг России|20px}} [[Семенов Владимир Георгиевич|Владимир Семенов]] (вазифаһын башҡарыу 24.12.2003 — 16.04.2004, баш.тр. 16.04.2004 — 09.09.2004)
* {{Флаг России|20px}} [[Голубович Владимир Васильевич|Владимир Голубович]] (вазифаһын башҡарыу 09.09.2004 — 14.09.2004)
* {{Флаг России|20px}} [[Николаев Сергей Алексеевич|Сергей Николаев]] (14.09.2004 — 08.02.2005)
* {{Флаг России|20px}} [[Юрзинов Владимир Владимирович (йәш)|Владимир Юрзинов (йәш)]] (10.02.2005 — 30.04.2006)
* {{Флаг России|20px}} [[Котов Сергей Архипович|Сергей Котов]] (12.05.2006 — 25.01.2008)
* {{флаг Казахстана|20px}} [[Гольц Владимир Николаевич|Владимир Гольц]] (вазифаһын башҡарыу 25.01.2008 — 05.05.2008)
* {{Флаг России|20px}} [[Хомутов Андрей Валентинович|Андрей Хомутов]] (05.05.2008 — 29.12.2008)
* {{Флаг России|20px}} [[Тарасенко Андрей Владимирович|Андрей Тарасенко]] (вазифаһын башҡарыу 29.12.2008 — 22.01.2009)
* {{Флаг России|20px}} [[Семенов Владимир Георгиевич|Владимир Семенов]] (22.01.2009 — 28.10.2009)
* {{Флаг России|20px}} [[Тарасенко Андрей Владимирович|Андрей Тарасенко]] (28.10.2009 — 07.12.2011)
* {{Флаг России|20px}} [[Юшкевич Дмитрий Сергеевич|Дмитрий Юшкевич]] (07.12.2011 — 09.04.2012)
* {{Флаг России|20px}} [[Квартальнов Дмитрий Вячеславович|Дмитрий Квартальнов]] (11.04.2012 — 14.04.2014)
* {{Флаг Белоруссии|20px}} [[Скабелка Андрей Владимирович|Андрей Скабелка]] (22.04.2014 — 20.02.2017)
* {{Флаг России|20px}} [[Зубов Павел Владимирович|Павел Зубов]] (вазифаһын башҡарыу 10.04.2017—13.07.2017)
* {{Флаг России|20px}} [[Зубов Павел Владимирович|Павел Зубов]] (13.07.2017—07.12.2017)
* {{Флаг России|20px}} [[Юрзинов Владимир Владимирович (йәш)|Владимир Юрзинов (йәш)]] (07.12.2017—14.09.2018)
* {{Флаг Белоруссии|20px}} [[Андриевский Александр Леонидович|Александр Андриевский]] (15.09.2018—15.04.2019)
* {{Флаг России|20px}} [[Заварухин Николай Николаевич|Николай Заварухин]] (17.04.2019—30.04.2021)
* {{Флаг России|20px}} [[Мартемьянов Андрей Алексеевич|Андрей Мартемьянов]] (30.04.2021—11.04.2023)
* {{Флаг Канады|20px}}/{{Флаг России|20px}} [[Немировски Дэвид|Дэвид Немировски]] (22.04.2023—06.12.2023)
* {{Флаг России|20px}} [[Кривокрасов Сергей Владимирович|Сергей Кривокрасов]] (вазифаһын башҡарыу 06.12.2023—30.04.2024)
* {{Флаг России|20px}} [[Епанчинцев Вадим Сергеевич|Вадим Епанчинцев]] (01.05.2024—02.10.2025)
* {{Флаг России|20px}} [[Буцаев Вячеслав Геннадьевич|Вячеслав Буцаев]] (03.10.2025—14.11.2025)
* {{Флаг России|20px}} [[Люзенков Ярослав Игоревич|Ярослав Люзенков]] (вазифаһын башҡарыу 14.11.2025—{{н.в.}})
|
|}

== Етәкселек ==
* Бағыусылыҡ советы рәйесе — {{Флаг России|20px}} [[Травников Андрей Александрович|Андрей Травников]]
* Генераль директор — {{Флаг России|20px}} [[Крутохвостов Лев Игоревич|Лев Крутохвостов]]
* Генераль менеджеры — {{Флаг России|20px}} [[Меркулов Виктор Андреевич|Виктор Меркулов]]
* Башҡарма директор — {{Флаг России|20px}} Андрей Глазков
* Пресса етәксеһе — {{Флаг России|20px}} Сергей Гудов
* Селекция хеҙмәте етәксеһе — {{Флаг России|20px}} [[Буцаев Юрий Геннадьевич|Юрий Буцаев]]


== Тренер штабы ==
* Баш тренеры — {{Флаг России|20px}} [[Люзенков Ярослав Игоревич|Ярослав Люзенков]]
* Баш тренер ассистенты — {{Флаг России|20px}} [[Лещёв Альберт Викторович|Альберт Лещёв]]
* Баш тренер ассистенты — {{Флаг России|20px}} [[Кривченков Алексей Васильевич|Алексей Кривченков]]
* Ҡапҡасылар тренеры — {{Флаг России|20px}} [[Подомацкий, Егор Геннадьевич|Егор Подомацкий]]
* Физик әҙерләү тренеры — {{Флаг России|20px}} Леонид Дмитриченко
* Функциональ һәм кондицион әҙерлек буйынса тренер — {{Флаг России|20px}} Ираклий Наскидашвили
* Видеотренер — {{Флаг России|20px}} Игнат Савенок
* Видеотренер — {{Флаг России|20px}} Никита Капкайкин
* Техник администраторы — {{Флаг России|20px}} Харитон Власов
* Техник администраторы — {{Флаг России|20px}} Аркадий Багаев
* Баш табип — {{Флаг России|20px}} Сергей Шигаев
* Табип — {{Флаг России|20px}} Денис Егоров
* Массаж яһаусы — {{Флаг России|20px}} Иван Петрищев
* Массаж яһаусы — {{Флаг России|20px}} Зафар Нозимов
* Видеооператор — {{Флаг России|20px}} Лев Капкайкин
* Администратор — {{Флаг России|20px}} Евгений Сухов

== Команданың ҡаҙаныштары ==

=== Уйынсыларҙың бүләктәры ===

=== Плей-оффтың [[Континенталь хоккей лигаһы]] чемпионаты ===
* 2010—2011
: 1/8 финалы: '''«[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]»''' — «Себер» Новосибирск 4:0 ''(5:2, 3:1, 6:2, 5:0)''

* 2012—2013
: 1/8 финалы: '''«[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]» Омск''' — «Себер» Новосибирск 4:3 '' (5:0, 0:1, 1:4, 5:2, 1:0 OT, 0:3, 2:0)''

* 2013—2014
: 1/8 финалы: «[[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]» [[Ҡазан]] — '''«Себер» Новосибирск''' 2:4 ''(1:3, 3:2 ОТ, 1:7, 6:3, 0:1, 2:3 OT)''
: 1/4 финалы: '''«[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург]]» [[Магнитогорск]]''' — «Себер» Новосибирск 4:0 ''(3:2 OT, 3:2, 1:2 OT, 2:3)''

* 2014—2015
: 1/8 финалы: '''«Себер» Новосибирск''' — «[[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]]» [[Силәбе]] 4:2 ''(1:4, 5:2, 7:3, 1:2 ОТ, 3:1, 2:1)''
: 1/4 финалы: '''«Себер» Новосибирск''' — «[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург]]» [[Магнитогорск]] 4:1 ''(2:0, 3:2, 2:5, 3:2 ОТ, 3:1)''

== Составы ==
{| width=75%
|-
|align=center colspan=4|&lt;big&gt;'''Ҡапҡасы'''
|- bgcolor=&quot;#dddddd&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Номер
! width=&quot;10%&quot; |Ил
! width=&quot;40%&quot; |Исем
! width=&quot;40%&quot; |Тыуған йыл
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|1
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Бердин, Михаил Андреевич|Михаил Бердин]]
|[[1 март]], 1998
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|30
|{{Флаг России|20px}}
| align=&quot;left&quot; |[[Кокаулин, Семён Дмитриевич|Семён Кокаулин]]
|[[12 октябрь]], 2004
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|33
|{{Флаг России|20px}}
| align=&quot;left&quot; |[[Красоткин, Антон Дмитриевич|Антон Красоткин]]
|[[20 май]], 1997
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|34
|{{Флаг России|20px}}
| align=&quot;left&quot; |[[Быков, Иван Романович (хоккеист)|Иван Быков]]
|[[22 ғинуар]], 2007
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|-
|align=center colspan=4|&lt;big&gt;'''Һаҡсы'''
|- bgcolor=&quot;#dddddd&quot;
!Номер
!Ил
!Исем
!Тыуған йыл
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|9
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Зайцев, Егор Андреевич|Егор Зайцев]]
|[[3 май]], 1998
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|21
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Аланов, Егор Вячеславович|Егор Аланов]]
|[[16 декабрь]], 2000
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|22
|{{Флаг США|20px}}
|align=left|[[Приски, Чейз (хоккеист)|Чейз Приски]]
|[[19 март]], 1996
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|27
|{{Флаг России|20px}}{{Флаг Канады|20px}}
|align=left|[[Гордеев, Фёдор Константинович|Фёдор Гордеев]]
|[[27 ғинуар]], 1999
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|38
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Баклашёв, Никита Андреевич|Никита Баклашёв]]
|[[5 февраль]], 2005
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|54
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Чуркин, Андрей Андреевич|Андрей Чуркин]]
|[[17 июль]], 1996
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|74
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Орлов, Михаил Владиславович|Михаил Орлов]]
|[[21 сентябрь]], 1992
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|76
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Ахияров, Тимур Русланович|Тимур Ахияров]]
|[[19 сентябрь]], 1999
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|91
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Валитов, Даниил Эдуардович|Даниил Валитов]]
|[[9 июнь]], 2000
|-
|align=center colspan=4|&lt;big&gt;'''Һөжүм итеүсе'''
|- bgcolor=&quot;#dddddd&quot;
!Номер
!Ил
!Исем
!Тыуған йыл
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|7
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Ткаченко, Павел Дмитриевич|Павел Ткаченко]]
|[[11 июль]], 1997
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|10
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Федотов, Илья Сергеевич|Илья Федотов]]
|[[10 февраль]], 2003
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|11
|{{Флаг Казахстана|20px}}{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Кошелев, Семён Юрьевич|Семён Кошелев]]
|[[11 ғинуар]], 1996
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|12
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Неколенко, Архип Витальевич|Архип Неколенко]]
|[[11 март]], 1996
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|15
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Косолапов, Антон Алексеевич|Антон Косолапов]]
|[[30 ғинуар]], 2002
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|18
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Локтионов, Андрей Вячеславович|Андрей Локтионов]]
|[[30 май]], 1990
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|19
|{{Флаг Канады|20px}}
|align=left|[[Андреофф, Энди|Энди Андреофф]]
|[[17 май]], 1991
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|23
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Климович, Егор Сергеевич|Егор Климович]]
|[[14 май]], 2005
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|24
|{{Флаг Беларуси|20px}}
|align=left|[[Сушко, Максим Сергеевич|Максим Сушко]]
|[[10 февраль]], 1999
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|26
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Климович, Иван Сергеевич|Иван Климович]]
|[[26 август]], 2003
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|28
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Першаков, Александр Станиславович|Александр Першаков]]
|[[19 октябрь]], 2006
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|45
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Пьянов, Валентин Александрович|Валентин Пьянов]]
|[[27 июль]], 1991
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|51
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Лещенко, Вячеслав Евгеньевич|Вячеслав Лещенко]]
|[[24 апрель]], 1995
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|52
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Широков, Сергей Сергеевич|Сергей Широков]] {{Капитан спорт}}
|[[10 март]], 1986
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|61
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Яковлев, Алексей Антонович|Алексей Яковлев]]
|[[4 май]], 1995
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|84
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Талалуев, Илья Викторович|Илья Талалуев]]
|[[28 ғинуар]], 1998
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|85
|{{Флаг Канады|20px}}
|align=left|[[Бек, Тэйлор|Тэйлор Бек]]
|[[13 май]], 1991
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|86
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Люзенков, Илья Русланович|Илья Люзенков]]
|[[3 март]], 2006
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|96
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Клёсов, Егор Евгеньевич|Егор Клёсов]]
|[[15 июнь]], 2005
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|97
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Абрамов, Михаил Борисович (хоккеист)|Михаил Абрамов]]
|[[26 март]], 2001
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|}

== Билдәле уйынсылар «Себер» составында уйнай ине ==

== Фарм-клубтар ==
[[Динамо-Алтай (хоккей клубы)|Динамо-Алтай]] ([[Юғары Хоккей Лигаһы|ЮХЛ]]) һәм [[Сибирские Снайперы]] ([[Йәштәр Хоккей Лигаһы|ЙХЛ]]).

== Һылтанмалар ==
* [http://hcsibir.ru/ Рәсим сайты]
* [http://shop.hcsibir.ru/ Магазин атрибутики]
* [http://sibsektor.ru/ Блог о ХК Сибирь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218090514/http://sibsektor.ru/ |date=2014-12-18 }}
* [http://hc-sibir.ru/ Сайт болельщиков]
* [http://www.hc-sibir.ru/guestbook/ Гостевая книга болельщиков]
* [http://www.syb-nsk.narod.ru/ Неофициальный сайт]
* [http://nsk-sibir.narod.ru/ Неофициальный сайт ХК «Сибирь»: результаты игр, статистика]
* [https://maps.google.ru/maps/ms?msid=206915570387205956242.0004ab55c262d3b9e0971&amp;msa=0&amp;ll=55.071893,82.943795&amp;spn=0.009779,0.01929 Концертно-спортивный комплекс «Сибирь» и ХК «Сибирь» Новосибирск на карте Google]
* {{cite web|url=http://www.championat.com/hockey/article-134274-stat-zlee-i-pokazat-zuby.html|title=«Сибирь» стала злее|author=Дмитрий Ерыкалов|date=17.08.2012|work=|publisher=Чемпионат.com|accessdate=2012-08-17|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6A0r9J78R|archivedate=2012-08-18}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120818235325/http://www.championat.com/hockey/article-134274-stat-zlee-i-pokazat-zuby.html |date=2012-08-18 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Континенталь хоккей лигаһы}}

[[Категория:Алфавит буйынса хоккей клубтары]]
[[Категория:КХЛ клубтары]]
[[Категория:Себер (хоккей клубы)]]
[[Категория:Рәсәй хоккей клубтары]]</text>
      <sha1>gq1ab07zjyi0kvv6u34ym1cxnmxzw2c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ихтималлыҡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97138</id>
    <revision>
      <id>1307613</id>
      <parentid>1215780</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T13:14:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>43132</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Christiaan Huygens-painting.jpeg]] → [[File:Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Artist's name and exact description</comment>
      <origin>1307613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14495" sha1="d195mq6e51xm2i123uqswieygv7ib0x" xml:space="preserve">[[Файл:Dice 2005.jpg|thumb|right|250px|Ябай миҫал: шаҡмаҡта «5» һаны сығыу ихтималлығы &lt;math&gt;\tfrac{1}{6}&lt;/math&gt;-гә тигеҙ. Башҡа һандар өсөн дә ихтималлыҡ дәүмәле шундай уҡ.]]
'''Ихтималлыҡ''' — ниндәйҙер ваҡиғаның мөмкин булыу дәрәжәһе (сағыштырма үлсәме, һан яғынан баһаһы). Ысынбарлыҡта (ғәмәлдә) булырға тейеш берәй ваҡиғаның булыу нигеҙҙәре быға ҡаршы (булмау) нигеҙҙәрҙән артып китһә, был ваҡиға ихтимал тип атала, кире осраҡта — ''икеле'' тип йөрөтөлә. Ыңғай нигеҙҙәрҙең кире нигеҙҙәргә ҡарата, һәм киреһенсә, төрлө дәрәжәлә булғанға күрә, ихтималлыҡ (һәм икелелек) күп һәм аҙ була&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot;&gt;В. С. Соловьёв {{ВТ-ЭСБЕ|Вероятность}}&lt;/ref&gt;. Шуға ла ихтималлыҡ йышыраҡ сифат йәһәтенән баһалана. Был бигерәк тә уның һан яғынан баһаһын теүәл билдәләү ауыр йә бөтөнләй мөмкин булмағанда ҡулланыла. Ихтималлыҡ «кимәлдәренең» төрлө градациялары&lt;ref&gt;Так, например, в юриспруденции, когда подлежащий суду факт устанавливается на основании свидетельских показаний, он всегда остаётся, строго говоря, лишь вероятным, и необходимо знать, насколько эта вероятность значительна. В римском праве здесь принималось четверное деление: ''probatio plena'' (где вероятность практически переходит в достоверность), далее — ''probatio minus plena'', затем — ''probatio semiplena major'' и, наконец, ''probatio semiplena minor''. Необходимо отметить что в римском языке слово вероятность этимологически родственно слову честность.&lt;/ref&gt;.

Ихтималлыҡты математика күҙлегенән тикшереү менән [[ихтималлыҡ теорияһы]] ип аталған айырым фән шөғөлләнә&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;. Ихтималлыҡ теорияһында һәм математик статистикала ихтималлыҡ төшөнсәһе ваҡиғаның һан характеристикаһы булараҡ билдәләнә. Икенсе төрлө әйткәндә, ваҡиғалар күплегенең 0-дән 1-гә ҡәҙәр ҙурлыҡтағы үлсәме булып тора. 1 мәғәнәһе мөмкин булған ваҡиғаға тура килә, ә инде бөтөнләй мөмкин булмаҫ ваҡиғаның ихтималлылығы 0-гә тиң. Әгәр ҙә ваҡиғаның ысынға сығыу ихтималы &lt;math&gt;p&lt;/math&gt; булһа, уның ғәмәлгә ашмау ихтималы &lt;math&gt;1-p&lt;/math&gt; була. Мәҫәлән, &lt;math&gt;1/2&lt;/math&gt; ихтималы берәй ваҡиғаның ысынға ашыу ихтималының уның ысынға ашмау ихтималына тигеҙ булыуын аңлата.

Ихтималлыҡтың классик билдәләмәһе һөҙөмтәнең ''тигеҙ мөмкинлек'' ([[урыҫ теле|урыҫса]] ''равновозможность'') төшөнсәһенә нигеҙләнгән. Ваҡиғаға уңайлы нәтижәләрҙең тигеҙ мөмкинлекле һөҙөмтәләрҙең дөйөм һанына ҡарата нисбәте ихтималлыҡ итеп ҡарала. Мәҫәлән, осраҡлы ырғытылған тимер аҡсаның йә ал, йә кире яғы менән генә өҫтәлгә ятыу мөмкинлегенән сығып ҡарағанда, уларҙың ихтималлығы 1/2 тиң&lt;ref&gt;Вообще говоря, существует ненулевая (но пренебрежимо малая) вероятность того, что монетка, например, встанет «ребром», поэтому истинная вероятность выпадения решки или орла несколько меньше 50 %&lt;/ref&gt; һәм улар тигеҙ мөмкинлекле.

== Тарихы ==
[[Файл:Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg|thumb|140px|Ихтималлыҡ теорияһы буйынса тәүге китап Христиан Гюйгенстың баҫтырып сығарыуы ихтимал]]

=== Ихтималлыҡ төшөнсәһенең ал тарихы ===
Ихтималлыҡ төшөнсәһенең һәм был йүнәлештәге тикшеренеүҙәрҙең кәрәклеге тарихи яҡтан [[ҡомарлы уйын]]дар, бигерәк тә ''шаҡмаҡ ырғытыу уйыны'' менән бәйле. «Ихтималлыҡ» төшөнсәһе барлыҡҡа килгәнгә тиклем бер нисә шаҡмаҡты ырғытҡанда буласаҡ һөҙөмтәнең нисә төрлө буласағын иҫәпләү сығарыу һәм уйын көтөлгәндән алда тамамланған хәлдә ҡуйылған аҡсаны уйынсылар араһында нисек бүлешеү мәсьәләһен аныҡлау көнүҙәк була. Өс шаҡмаҡ ырғытҡанда нәтижәләрҙең нисек булырын тәүгеләрҙән булып 960 йылда [[Франция]]ның Камбре ҡалаһынан ''епископ Виболд'' иҫәпләп сығара&lt;ref name=&quot;Gnedenko&quot;&gt;Гнеденко Б. В. Курс теории вероятностей: Учебник — Изд. 6-е, перераб. и доп. — М.: Наука. Гл. ред. физ. мат. лит., 1988 — 448с.- с.386-387&lt;/ref&gt;. Ул барлығы 56 вариант таба. Әммә был иҫәп ғәмәлдә тигеҙ ихтималлы мөмкинлектәр нисбәтен күрһәтмәй, сөнки 56 варианттың һәр ҡайһыһына һаны буйынса төрлө алым менән ирешергә була. Нәҡ ошо хәлдән сығып, француз руханийы, шағир һәм табип, дөйөм алғанда күп яҡлы белемгә эйә булған ''Ришар де Форниваль'' 13 быуаттың икенсе яртыһында үҙенең фекерләүҙәрендә алғараҡ китә. Ул шул уҡ 56 һаны хаҡында әйтһә лә, өс шаҡмаҡ менән бер тигеҙ очконы алты алым менән алып булыуын айырым билдәләй. Быға таянып, бер тигеҙ мөмкинлекле варианттар нисбәте 216 икәнен иҫәпләп сығарырға мөмкин. Аҙаҡтан күптәр был мәсьәләне дөрөҫ сисә алмай. Бары тик [[Галилео Галилей]] ғына тәү тапҡыр өс шаҡмаҡты ырғытыуҙың тигеҙ мөмкинлекле варианттар нисбәтен аныҡ иҫәпләп сығара. Ул бер шаҡмаҡтағы бер һандың сығыу варианты булған 6-ны һөйәктәр һаны буйынса 3-сө дәрәжәгә күтәрә): 6³=216. Был нигеҙҙә артабан төрлө нисбәттәге очко алыу алымдарының һанын сағылдырған таблица төҙөй.

Лука Пачоли&lt;ref name=&quot;Gnedenko&quot;/&gt;15 быуат аҙағында икенсе төр мәсьәләгә (уйын көтөлгәндән алда тамамланған хәлдә ҡуйылған аҡсаны уйынсылар араһында бүлешеү) беренсе, әммә ҡуйылған аҡсаны быға тиклем отошло булған партиялар нисбәтенә пропорциональ бүлеүгә нигеҙләнгән хата сиселеш тәҡдим итә. Был йәһәттән 16 быуаттағы һиҙелерлек алға китеш [[Италия|итальян]] ғалимдары ''Джероламо Кардано'' һәм ''Никколо Тарталья'' исемдәре менән бәйле. Кардано ике шаҡмаҡ ырғытыуҙың нисбәт һанын (36) дөрөҫ иҫәпләп сығара. Ул тәүгеләрҙән булып шаҡмаҡтарҙың береһенең генә ниндәйҙер һанының сығыу осрағын (11) дөйөм нәтижә һаны менән сағыштыра: был ихтималлыҡтың классик билдәләнешенә тап килә — 11/36. Быға оҡшатып өс шаҡмаҡ өсөн туғыҙ очко алыу мөмкинлеге бөтә серияның (йәки тигеҙ мөмкинлекле нисбәт булған 216-ның) 1/9 өлөшөнә тигеҙ икәнлеген әйтеп бирә. Кардано формаль рәүештә ''ихтималлыҡ атамаһы'' хаҡында һүҙ йөрөтмәһә лә, ғәмәлдә сағыштырмаса нисбәт һаны тураһында фекер әйтә, был шул уҡ ''ихтималлыҡ мәғәнәһе'' менән тулыһынса тап килә. Уның шулай уҡ ''«ҙур һандар законы»'' менән бәйле уй-фекерҙәрен дә осратырға мөмкин. Ә инде ҡуйылған аҡсаны бүлеүгә килгәндә, Кардано бының өсөн ҡалған партияларҙан мотлаҡ оторға кәрәклеләренең һанын нигеҙ итеп алырға тәҡдим итә. Н. Тарталья, шулай уҡ Луки тәҡдим иткән сиселешкә үҙ ҡарашын белдереп, яңы фекер тәҡдим итә (әммә ул да, һуңынан асыҡланыуынса, дөрөҫ булмай сыға).

Галилейҙың тағы бер ҡаҙанышы — ихтималлыҡ төшөнсәһен тикшереү өлкәһен күҙәтеү хаталарына тиклем киңәйтеүҙә. Ул тәүгеләрҙән булып хаталарҙың ҡотолғоһоҙ булыуын әйтеп кенә ҡалмай, уларҙы системалы (даими) һәм осраҡлыларға бүлеп күрһәтә. Нәҡ ошондай бүленеш әле лә ҡулланыла.

[[Файл:Bendixen - Carl Friedrich Gauß, 1828.jpg|thumb|140px|[[Карл Фридрих Гаусс]]]]

=== Ихтималлыҡ төшөнсәһенең һәм теорияһының килеп сығышы ===
Ихтималлыҡ хаҡында тәүге хеҙмәттәр 17 быуатҡа ҡарай. Улар араһында [[Франция|француз]] ғалимдары [[Блез Паскаль]], [[Пьер Ферма]]ның (1654 йыл) һәм ихтималлыҡҡа тәүгеләрҙән булып фәнни аңлатма биргән [[Нидерланд]] ғалимы [[Христиан Гюйгенс]]тың (1657 йыл) хат алышыуын индерергә була&lt;ref&gt;{{citation|url=http://www.secondmoment.org/articles/probability.php|publisher=Second Moment|accessdate=2008-05-23|title=A Brief History of Probability|last=Abrams|first=William}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170724052656/http://www.secondmoment.org/articles/probability.php |date=2017-07-24 }}&lt;/ref&gt;. Асылда Гюйгенс ''математик көтөү'' аңлатмаһын ҡулланған да инде. [[Швейцария]] математигы [[Якоб Бернулли]] ике һөҙөмтәле һынауҙар схемаһы өсөн оло һандар законын билдәләй.

== Ихтималлыҡ билдәләмәләре ==

=== Классик билдәләмә ===
Ихтималлыҡтың классик «билдәләмәһе» өйрәнелгән хәл-ваҡиғаларҙың объектив үҙенсәлеге булған ''тигеҙ мөмкинлек'' (''тигеҙ ихтималлыҡ'') төшөнсәһе менән бәйле. Тигеҙ мөмкинлек, билдәләнә алмаҫлыҡ төшөнсә булараҡ, өйрәнелгән хәл-ваҡиғаларҙың симметрияһын дөйөм күҙ уңында тотоуҙан килеп сыға. Мәҫәлән, аҡсаны ырғытҡанда уның күҙ уңында тотолған симметрияһы, материалдың бер төрлөлөгө һәм осраҡлыҡ (алдан уйламайса) ырғытыу арҡаһында «решка»ға «орёл» алдында йә киреһенсә ниндәйҙер өҫтөнлөк бирергә бер ниндәй ҙә нигеҙ юҡ, йәки аҡсаның ырғытҡандан һуң өҫтәлгә теге йә был яғы менән төшөп ятыуын тигеҙ мөмкинлек (тигеҙ ихтималлыҡ) тип һанарға була.  

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* [http://istmat.info/node/30131 Альфред Реньи. Письма о вероятности / пер. с венг. Д.Сааса и А.Крамли под ред. Б. В. Гнеденко. М.: Мир. 1970] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150419121943/http://istmat.info/node/30131 |date=2015-04-19 }}
* ''Гнеденко Б. В.'' Курс теории вероятностей. М., 2007. 42 с.
* ''Купцов В. И.'' Детерминизм и вероятность. М., 1976. 256 с.

[[Категория:Ихтималлыҡ]]
[[Категория:Ихтималлыҡ теорияһы]]</text>
      <sha1>d195mq6e51xm2i123uqswieygv7ib0x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Израиль тарихы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110427</id>
    <revision>
      <id>1307627</id>
      <parentid>1299696</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T21:29:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JayCubby</username>
        <id>44743</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Herzl-balcony.jpg]] → [[File:Herzl on a balcony full.jpg]] full portrait, better quality</comment>
      <origin>1307627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84481" sha1="hr3wnodumzivkw6w6tqc3pqr7oebhu3" xml:space="preserve">{{Һайланған мәҡәләләргә кандидат}}
== Боронғо Израиль менән Йәһүдиә тарихы ==

=== Боронғо тарихы ===
Эврон (Evron Quarry) тигән палеолит төбәгендәге микроиндустрияға — 1,5—2,4 миллион йыл, Бицат-Рухама ([[Йәһүд теле|ивр.]]‏ביצת רוחמה‏‎) тигән Израиль торамаһындағы микролит индустрияһына 1 миллион йыл самаһы тип иҫәпләнә&lt;ref&gt;''Деревянко А. П.'' Проблема заселения древними популяциями человека Евразии // Современные проблемы археологии России, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2006/251/1.pdf ''Деревянко А. П.'' Раннепалеолитическая микролитическая индустрия в Евразии: миграция или конвергенция? // Археология, этнография и антропология Евразии 1 (25) 2006]&lt;/ref&gt;. Иң боронғо Homo erectus ҡалдыҡтары Ғобадияла (1,4 миллионлап йыл элек)&lt;ref&gt;[http://antropogenez.ru/location/77/ Тель-Убейдиа / 'Ubeidiya = d’Oubeidiyeh]&lt;/ref&gt; һәм Яҡуп ҡыҙҙарының баҫмаһы янында (0,78 миллион йыл элек) табылған&lt;ref&gt;[http://antropogenez.ru/location/100/ Гешер Бенот Йаков 1 и 2 / Gesher Benot Ya’acov 1 &amp; 2]&lt;/ref&gt;. Урта палеолитта бында неандерталдар килә (Сухул, Ҡафза, Табун, Кәбара). Һа-Зореала (эргәһендәге кибуцтың атамаһынан; font-weight: normal;«&gt;[[:en:HaZore'a|&lt;span class=&quot;iw__tooltip&quot; title=&quot;HaZore'a — версия статьи «Ха-Зореа» на английском языке&quot;&gt;[en]]]&lt;/sup&gt;&lt;span class=&quot;iw plainlinks&quot; data-lang=&quot;en&quot; data-lang-name=&quot;англ.&quot; data-title=&quot;Ха-Зореа&quot;&gt;; шулай уҡ ҡара: ''Әйн-әл-Жәрбә '') Изреғәл үҙәнендә иртә прогрессив неандерталдар (һа-Зореа1 һәм 3) һәм ''Homo erectus'' (һа-Зореа2, 4 һәм5)&lt;ref&gt;''AnatiE.''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''AnatiE.'', ''HaasN.''&lt;/ref&gt; ҡалдыҡтары табыла.

Ләкин, Тель-Авив университеты археологтары фекеренсә, Homo sapiens төрөнөң иң боронғо вәкилдәре Кесем мәмерйәһендә яҡынса 382 000—207 000 йыл элек йәшәгән&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/israel/8227204/Did-the-first-humans-come-out-of-Middle-East.html Did the first humans come out of Middle East?]&lt;/ref&gt;. Берехат-Рам табылдығы булған Венера тигән атамалы туф ташы 230 мең йыллыҡ тип иҫәпләнә. Археологтар тарафынан Израилдә һәм Алжирҙа табылған тишекле өс [[Ҡабырсаҡтар|ҡабырсаҡ]] 90 мең йыл самаһы әүәл эшләнгән һәм кеше ҡулы менән тыуҙырылған тәүге ювелир әйберҙаренә ҡарай&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5099104.stm „Study reveals 'oldest jewellery'“], [[Би-би-си|BBC]] (Проверено 29 августа 2009)&lt;/ref&gt;. Homo sapiens’тың баш һөйәге Тиберия күле (Көнбайыш Галилея) буйындағы карстлы Манот мәмерйәһендә табылған һәм &lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;210&quot;&gt; 51,8±4,5 йә 54,7±5,5 мең йыллыҡ тип һанала. Ат төшөрөлгән 30 000 йыллыҡ таш таҡта Үрге Галилеяла&lt;span class=&quot;iw iw--redirect plainlinks&quot; data-lang=&quot;en&quot; data-lang-name=&quot;англ.&quot; data-title=&quot;Верхняя Галилея&quot;&gt;&lt;sup class=&quot;iw__note noprint&quot;&gt;[[:en:Upper Galilee|&lt;span class=&quot;iw__tooltip&quot; title=&quot;Upper Galilee — версия статьи «Верхняя Галилея» на английском языке&quot;&gt;[en]]]&lt;/sup&gt;&lt;sup class=&quot;iw__notice noprint&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 0px 1px;&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Замените перенаправление статьёй либо уберите шаблон «Не переведено 5»&quot;&gt;[[Ҡалып:Тәржемәһеҙ 5|*]] &lt;/sup&gt;Күгәрсен мәмерйәһендә табылған, ошонда уҡ 45—60 см бейеклектәге палеолит эт ҡалдыҡтары ла табылған. Изреғәл үҙәнендәге Кишон йылғаһы буйында эзбизташ киҫәгенә төшөрөлгән 16,5—23 мең йыллыҡ бер нисә һүрәт табылған.

Б. э. т. 10—8 мең йыллыҡтарҙа был территория натуф мәҙәниәте ареалына инә, был мәҙәниәт вәкилдәре тарихта беренсе булып башаҡлы культураларҙы игә башлай&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;{{ЭЕЭ|11758|Земля Израиля. Исторический очерк}}&lt;/ref&gt;.

Яҡынса 9 мең йыл элек ошо ерҙәрҙә неолитик инҡилап башлана һәм беренсе торамалар барлыҡҡа килә. Тарихтағы тәүге диуарлы ҡала Йерихондың барлыҡҡа килеүе лә яҡынса ошо осорға ҡарай. Тәүге семит ҡәбиләләре булған хәнәниҙәр был тирәгә яҡынса б. э. т. 4—3 мең йыллыҡтарҙа төйәкләнә. Киләһе 2—3 мең йылды ил [[Боронғо Мысыр]] идараһы аҫтында була. Яҡынса б. э. т. XXIII быуатта күсмәселәр (моғайын, әмөриҙәр) баҫымы аҫтында бындағы иртә бронза цивилизацияһы бөлгөнлөккә төшә&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;.

=== Иртә осор тарихы ===
[[Файл:1759_map_Holy_Land_and_12_Tribes.jpg|мини|280x280пкс| 1759 йылғы Фәләстин картаһы, унда Израилдең Ун ике ырыуының нисек урынлашҡанлығы күренә]]
Израиль ере ([[Йәһүд теле|ивр.]]‏ארץ ישראל‏‎ ''Эрец-Исраэль'') йәһүд халҡы өсөн Библия ата-бабалары [[Ибраһим]], Исхаҡ һәм Яҡуп заманынан уҡ изге. Ғалимдар был осорҙо б. э. т. 2 мең йыллыҡ башына ҡарата&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.pbs.org/walkingthebible/timeline.html Walking the Bible Timeline] (англ.&lt;/ref&gt;. Библияға ярашлы, Алла йәһүдтәргә Израиль ерен, Нәҙер итеп бирелгән Ер булһын тип, килешеү буйынса тапшыра. Йәһүд халҡының бөтә изге урындары — ошонда.

Боронғо йәһүд ҡәбиләләре (ырыуҙары) бында б. э. т. 1200 йылдар тирәһендә барлыҡҡа килә. Бында табылған 250 йәһүд торамаһы шул осорға ҡарай&lt;ref name=&quot;krugancient&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.krugosvet.ru/articles/14/1001477/1001477a2.htm#1001477-L-106 Палестина древняя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080321035446/http://www.krugosvet.ru/articles/14/1001477/1001477a2.htm#1001477-L-106 |date=2008-03-21 }}.&amp;#x20; Кругосвет.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 7 июля 2008.&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt; . Һүңғараҡ Ҡәнғәнгә пелештиҙәр баҫып инә. Батша идараһы урынлашыу, Израиль батшалығы, шунан Йәһүдиә батшалығы яралыу б. э. т. XI быуат башы — X быуат уртаһына ҡарай. Был дәүләттәр төбәккә бер ни тиклем өҙөклөктәр менән мең йыл буйы идара итә.

Б. э. т. VIII быуаттан алып был территория бер-бер артлы Ашшур, [[Вавилон|Бабил]] (б. э. т. 586—539 йылдар), Әһәмәниҙәрҙең фарсы империяһы (б. э. т. 539—331 йылдар), Македония (б. э. т. 332—312 йылдар) хакимлығы аҫтында була. Б. э. т. III—II быуаттарҙа Птолемейҙар һәм Селевкиҙарҙың эллинсы дәүләттәренә инә.

Маккавейҙар ихтилалы һөҙөмтәһендә бойондороҡһоҙлоҡ яулағас, б. э. т. 152—37 йылдарҙа Йәһүдиәлә йәһүд Һашмондарҙың династияһы хакимлыҡ итә.
[[Файл:Masada_Roman_Ruins_by_David_Shankbone.jpg|мини|280x280пкс|Массада ҡәлғәһе эргәһендә римдарҙың хәрби лагеры емереклектәре]]
Б. э. т. 63 йылдан Йәһүдиә [[Рим]] вассалына әүерелә, б. э. т. 40 йылда Йәһүдиәгә, Самарияға, Галилеяға һәм Переяға (Иордан аръяғы) бүленә. Б. э. 70 йылынан Йәһүдиә үҙаллылығын юғалта һәм Рим провинцияһына әйләнә.

135 йылда римлыларға ҡаршы ҡупҡан Бар-Кохба ихтилалынан һуң, төбәктә йәһүдтәр аҙая. Римлылар илдән йәһүдтәрҙең күбеһен ҡыуа һәм улар тураһында хәтирә лә юҡҡа сыҡһын өсөн Йәһүдиә провинцияһының исемен Сүриә Фәләстин тип үҙгәртә&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;&lt;ref&gt;»''In an effort to wipe out all memory of the bond between the Jews and the land, Hadrian changed the name of the province from Iudaea to Syria-Palestina, a name that became common in non-Jewish literature''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Malamat1976&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Abraham Malamat, Haim Hillel Ben-Sasson.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Йәһүдтәрҙең төп өлөшө Йәһүдиәнән Галилеяға һәм Голан бейеклектәренә күсеп ултыра&lt;ref name=&quot;Lehmann&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Clayton Miles Lehmann'' [http://people.usd.edu/~clehmann/erp/Palestine/palestin.htm 135-337: Syria Palaestina and the Tetrarchy // Palestine: History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116083307/http://people.usd.edu/~clehmann/erp/Palestine/palestin.htm |date=2013-01-16 }} (англ.&lt;/ref&gt;.

Рим империяһы 395 йылда Көнбайыш һәм [[Византия империяһы|Көнсығыш]] (Византия) өлөштәргә бүленгәндән һуң, Фәләстин һуңғыһына эләгә.

== Урта быуаттарҙағы Фәләстин тарихы ==

=== Византия-фарсы осоро ===
Фәләстин 619 йылға тиклем Византия провинцияһы була. V быуаттың икенсе яртыһында Эрец-Исраэлдә йәһүдтәр һаны кәмей. Әммә Галилеяла йәһүдтәр күпселекте һаҡлай әле. 614 йылда Фәләстин Фарсы тарафынан яулап алына һәм Сәсәниҙәр империяһына индерелә. Йәһүдтәр ярҙамында Йәрүсәлимде алған фарсылар уны йәһүдтәргә тапшыра. Ләкин йәһүдтәр ҡалаға өс йыл ғына хужа була.&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;

Фарсыны еңгәндән һуң 629 йылда Византия императоры Ираклий тантаналы рәүештә Йәрүсәлимгә аяҡ баҫа. Фәләстин ҡабат [[Византия империяһы|Византия]] провинцияһына әйләнә. 629—630 йылдарҙа, Ираклий ихтыяры буйынса йәһүдтәрҙе күпләп үлтереү һәм ҡыуыу һөҙөмтәһендә, йәһүдтәр һаны уларҙың бөтә өс мең йыллыҡ тарихында иң түбәнге кимәлгә төшә. Шуға ҡарамаҫтан, Израиль еренән йәһүдтәр бер ҡасан да бөтөнләйгә юҡҡа сыҡмай&lt;ref name=&quot;Lehmann&quot;/&gt;.

=== Ғәрәп хакимлығы осоро ===
638 йыл тирәһендә — [[ислам]] баҫып алыуҙарының иң башында — Фәләстинде Византиянан мосолмандар тартып ала.&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://encarta.msn.com/encyclopedia_701844154_2/Palestine_Ancient.html Ancient Palestine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080405211458/http://encarta.msn.com/encyclopedia_701844154_2/Palestine_Ancient.html |date=2008-04-05 }} (англ.&lt;/ref&gt;

Артабанғы алты быуат эсендә был территория өҫтөнән контроль Умайяларҙан&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.britannica.com/eb/article-45061/Palestine Palestine: The Rise of Islam] (англ.)&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 19 сентября 2007.&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt; Ғәббәсиҙәргә,&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.britannica.com/eb/article-45062/Palestine Palestine: Abbasid rule] (англ.)&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 19 сентября 2007.&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt; тәре йөрөтөүселәргә һәм кире күсә.

Фәләстиндә ғәрәп хакимлығы дүрт осорға бүленә:
# илде баҫып алыу һәм үҙләштереү (638—660 йылдар);
# Умайялар династияһы (661—750);
# Ғәббәсиҙәр династияһы (750—969);
# Фатимиҙар династияһы (969—1099).

=== Тәре йөрөтөүселәр осоро ===
[[Файл:Akko-Citadel.jpg|мини|280x280пкс|Акко ҡәлғәһендә рефекториум, XII быуат]]
1099—1187 йылдарҙа тәре йөрөтөүселәр бында Йәрүсәлим короллеген нигеҙләй. Әммә 1187 йылда Сәләх-әд-Дин [[Иерусалим|Йәрүсәлимде]] ала, ә 1291 йылда тәре йөрөтөүселәрҙең һуңғы ҡәлғәһе Акра ҡолай.

=== Мәмлүктәр осоро ===
Яҡынса 9 мең йыл элек ошо ерҙәрҙә неолитик инҡилап башлана һәм беренсе торамалар барлыҡҡа килә. Тарихтағы тәүге диуарлы ҡала Йерихондың барлыҡҡа килеүе лә яҡынса ошо осорға ҡарай. Тәүге семит ҡәбиләләре булған хәнәниҙәр был тирәлә яҡынса б. э. т. 4—3 мең йыллыҡтарҙа барлыҡҡа килә. Киләһе 2—3 мең йылды ил [[Боронғо Мысыр]] идараһы аҫтында үткәрә. Яҡынса б. э. т. XXIII быуатта күсмәселәр (моғайын, әмөриҙәр) баҫымы аҫтында бындағы иртә бронза цивилизацияһы бөлгөнлөккә төшә&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;.

== Яңы осорҙа Фәләстин тарихы ==

=== Ғосман империяһы власы аҫтында ===
1517 йылда Израиль территорияһын солтан [[Сәлим I]] етәкселегендәге төрөк ғосмандары баҫып ала. 400 йыл буйы ул Ғосман империяһы өлөшө булып тора. Ғосман империяһында йәһүдтәр «зимми» статусына эйә була — йәғни сағыштырмаса гражданлыҡ һәм дин иркенән файҙалана, әммә [[ҡорал]] йөрөтөргә, [[Ғәскәр|армияла]] хеҙмәт итергә һәм ат менеп йөрөргә хоҡуҡһыҙ була, шулай уҡ айырым [[һалым]] түләй.&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;{{ЭЕЭ|14185|Турция}}&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt; Был осорҙа Эрец-Исраэль йәһүдтәре нигеҙҙә сит илдәрҙән килгән хәйриә аҡсаһына йәшәй (Халукка).

[[XVI быуат]] буйы ҙур-ҙур йәһүд общиналары Израиль ерендәге дүрт изге ҡалала — [[Иерусалим|Йәрүсәлимдә]], Хевронда, Цфатала һәм Тверияла — тамыр ебәрә.

[[XVIII быуат]] башында Европанан алияларҙың (Израилгә әйләнеп ҡайтыу) һәм Йәрүсәлимдә дини-милли үҙәкте яңыртыуҙың иң күләмлеһе ойошторола. Был хәрәкәт башында раббы Йудаһ Хәсид тора. Ул Йәрүсәлимғә [[1700 йыл]]да Европаның төрлө илдәренән сыҡҡан меңләгән эйәрсене менән килә. Уларға тиклем Йәрүсәлим общинаһында 1200-ләп кеше, шул иҫәптән 200 ашкеназ, була. Ләкин Йудаһ Хәсид илгә килгәс тә мәрхүм була. Уның эйәрсендәре менән бурыстарға батҡан ашкеназ общинаһы араһында аңлашылмаусанлыҡтар тыуа, был үтескә биргән ғәрәптәрҙең синагоганы яндырыуына ([[1720 йыл|1720]]) һәм йәһүд ашкеназдарын ҡаланан ҡыуыуына сәбәп була. Был ваҡиғаларҙан һуң байтаҡ ваҡыт буйы Европанан сыҡҡан йәһүд иммигранттары нигеҙҙә Хевронда, Цфатала һәм Тверияла төпләнер була&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;.

[[1799 йыл]] башында Фәләстингә [[Наполеон I|Наполеон]] һөжүм итә. Француздар Газаны, Рамланы, Лодты һәм Яффаны ала. Ләкин француз полководецы Акко ҡәлғәһен ала алмай һәм [[Мысыр]]ға сигенергә мәжбүр була&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;.

[[1800 йыл]]да Фәләстин халҡы 300 меңдән артмай, уларҙың 5 меңе йәһүд була (нигеҙҙә, сефардтар). Йәһүд халҡының күпселеге Йәрүсәлимдә, Цфатта, Тверияла һәм Хевронда йәшәй. Христиандарҙың иң тығыҙ ултырған урындары (25 мең самаһы) — Йәрүсәлим, Назарет һәм Бет-Ләхәм — православие һәм католик сиркәүҙәре аҫтында була. Илдең ҡалған халҡы нигеҙҙә мосолман булып, уларҙың бөтәһе лә тиерлек сөнниҙәргә ҡарай&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;.

1800-[[1831 йыл|31]] йылдарҙа ил территорияһы ике провинцияға (вилайәткә) бүленә. Төньяҡта Шхемдан көньяҡта Хевронға тиклемге үҙәк-көнсығыш таулы төбәк (Йәрүсәлимде лә индереп) [[Дамаск|Дамаск вилайәтенә]] инә; Галилея менән яр буйы һыҙаты Акко вилайәтенә ҡарай. Негевтың ҙур өлөшө был осорҙа Ғосманға буйһонмай&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;.

[[1832 йыл]]да Фәләстин Мысыр вице-короле Мөхәммәт-Алиҙың улы һәм хәрби начальнигы Ибраһим паша тарафынан баҫып алына. Төньяҡ сиге Сидонға етеп торған Фәләстин үҙәге Дамаскта булған берҙәм провинцияға әүерелә. Илгә һигеҙ йыл (1832-[[1840 йыл|40]]) идара иткән мысырҙар, Европа үрнәгенә эйәреп, ҡайһы бер реформалар ҙа үткәрә. Был осорҙа Фәләстиндә Библия географияһы һәм археологияһы буйынса киң тикшеренеүҙәр үткәрелә. 1838 йылда Мысыр хөкүмәте [[Бөйөк Британия]]ға Йәрүсәлимдә консуллыҡ асырға рөхсәт итә (быға тиклем Европа державаларының консуллыҡтары тик портлы ҡалаларҙа — Акко, Хайфа һәм Яффала, шулай уҡ Рамлала ғына була). 20 йылдан һуң Көнбайыштың бөтә дәүләттәре, АҠШ-ты ла индереп, Йәрүсәлимдә консул вәкиллектәренә эйә була&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;.

XIX быуатта Йәрүсәлим ҡабат Эрец-Исраэлдең мөһим йәһүд үҙәгенә әүерелә. Йәрүсәлим менән рухи беренселек өсөн ярышҡан Цфат ер тетрәүҙән (1837) ҙур зыян күрә, 2 меңләп йәһүд һәләк була, ҡала иһә бөлгөнлөккә төшә.

[[1841 йыл]]да Фәләстин менән Сүриә Төркиә контроле аҫтына ҡайта. Был ваҡытҡа Фәләстиндә йәһүд халҡының һаны ике тапҡырға арта, ә христиан һәм мосолмандар һаны үҙгәрешһеҙ ҡала&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;.

[[1880 йыл]]ға Фәләстин халҡы 450 меңгә етә, уларҙың 24 меңе йәһүд була. Йәһүдтәрҙең күпселеге дүрт ҡалала йәшәй: Йәрүсәлимдә (бында йәшәгән 25 мең кешенең яртыһынан ашыуы йәһүд була), Цфатала (4 мең), Тверияла (2,5 мең) һәм Хевронда (800), тағы ла Яффала (1 мең) һәм Хайфала (300). Йәрүсәлим илдәге иң ҙур ҡалаларҙың береһе булып китә&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;. Илдәге йәһүдтәрҙең күпселеге сефард общинаһына ҡарай, уға Төньяҡ Африка, Бохара, Иран һәм башҡа яҡтарҙан күсеп килгән йәһүдтәр инә. Ашкеназ общинаһы нигеҙҙә Көнсығыш Европа йәһүдтәренән тора, ә улар хәсидтәргә һәм уларға ҡаршы булған прушимдарға (митнагдимдарға) бүленә. Йәһүдтәрҙең ҙур күпселеге ордоксияға йәбешеп ята һәм раввиндар абруйына буйһона. Халлуки фондтарынан ярҙам килеп торһа ла, йәһүдтәр төрөк чиновниктары йыйған ҙур һалымдарҙы түләр өсөн күп эшләргә мәжбүр була. Шуға ҡарамаҫтан, Эрец-Исраэлдең йәһүдтәре һаны Европала ойошторолған алиялар иҫәбенә йылдам үҫә&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;.

=== Йәһүдтәрҙең Сионға ынтылышы һәм сәйәси сионизм яралыуы ===
[[Диаспора]]ла йәшәгән йәһүдтәр һәр ваҡыт Сионға ҡайтырға ашҡынып йәшәй. [[XII быуат]]тан башлап йәһүдтәрҙең христиан сиркәүе тарафынан эҙәрләнеүе уларҙың Изге ергә ағылыуына сәбәпсе була. 1492 йылда был ағымды Испаниянан һөрөлгән йәһүдтәр тулыландыра.
[[Файл:Herzl on a balcony full.jpg|мини|387x387пкс|Теодор Герцль]]
Хәҙерге заман иммиграцияһының тәүге ҙур тулҡыны Беренсе алия ([[Йәһүд теле|ивр.]]‏עלייה‏‎) тигән атама аҫтында билдәлелек ала, ул [[1881 йыл]]да, йәһүдтәр Көнсығыш Европала үҙҙәренә иғлан ителгән ҡыйратыуҙарҙан ҡасырға мәжбүр булғанда, башлана&lt;ref name=&quot;aliyot&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Immigration/immigtoc.html Immigration] (англ.&lt;/ref&gt;.

Донъяла йәһүд дәүләте буласаҡ Израилде нигеҙләү маҡсатын ҡуйған сәйәси сионизм хәрәкәтен Теодор (Беньямин Зеэв) Герцль башлап ебәрә&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFKornberg1993|Kornberg 1993]] &quot;How did Theodor Herzl, an assimilated German nationalist in the 1880s, suddenly in the 1890s become the founder of Zionism?&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFHerzl1946|Herzl 1946]], С. 11&lt;/ref&gt;. [[1896 йыл]]да Герцль «Йәһүд дәүләте» ([[Немец теле|нем.]] ''&lt;span lang=&quot;de&quot;&gt;Der Judenstaat'') тигән китабын баҫтыра, унда йәһүд дәүләтен ниндәй итеп күреүен тасуирлай. Киләһе йылына инде Герцль Базелдә үткән беренсе Бөтә донъя йәһүд конгресына етәкселек итә, унда Бөтә донъя синонизм ойошмаһына нигеҙ һалына&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Jewish+Education/Compelling+Content/Eye+on+Israel/120/Chapter+One+The+Heralders+of+Zionism.htm Chapter One: The Heralders of Zionism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427070421/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Jewish+Education/Compelling+Content/Eye+on+Israel/120/Chapter+One+The+Heralders+of+Zionism.htm |date=2009-04-27 }} (англ.&lt;/ref&gt;.

Икенсе алия ([[1904 йыл|1904]]—[[1914 йыл]]дар) Кишиневтағы ҡыйралыштан һуң башлана. 40 меңләгән йәһүд Фәләстингә килеп төпләнә&lt;ref name=&quot;aliyot&quot;/&gt;. Беренсе һәм икенсе алия иммигранттарының күбеһе ортодоксаль йәһүдтәр була,&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFStein2003|Stein 2003]], С. 88&lt;/ref&gt; әммә икенсе алияға киббуц хәрәкәтен башлап ебәргән социалистар ҙа инә&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFRomano2003|Romano 2003]], С. 30&lt;/ref&gt;.

=== Фәләстиндә британ мандаты ===
[[Беренсе донъя һуғышы]] барғанда В. Жаботинский менән И. Трумпельдор инициативаһы буйынса британ армияһы составында «Йәһүд легионы» төҙөлә, ул британ ғәскәрҙәренә Фәләстинде баҫып алырға ярҙамлаша. [[1917 йыл]]дың ноябрендә Бөйөк Британияның сит ил эштәре секретары Артур Бальфур артабан Бальфур Декларацияһы тип аталасаҡ документты сығара. Унда раҫланыуынса, Британия «''Фәләстиндә йәһүд халҡы өсөн милли йорт төҙөүгә ыңғай ҡарай''»&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.yale.edu/lawweb/avalon/mideast/balfour.htm Balfour Declaration 1917] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704103803/http://www.yale.edu/lawweb/avalon/mideast/balfour.htm |date=2007-07-04 }} (англ.&lt;/ref&gt;.

[[1919 йыл|1919]]—[[1923 йыл]]дарҙа (Өсөнсө алия) Фәләстингә башлыса Көнсығыш Европанан 40 меңләп йәһүд күсә. Был тулҡындағылар ауыл хужалығы эштәрен белә һәм иҡтисадты күтәреү мөмкинлегенә эйә була. Британ властары иммиграцияға квота билдәләһә лә, был осор аҙағына йәһүдтәр һаны 90 меңгә етә. Изреғәл үҙәне менән Хефәр үҙәне һаҙлыҡтары киптерелә һәм ер ауыл хужалығы өсөн яраҡлыға әйләнә. Был осорҙа профсоюздар федерацияһы Гистадрутҡа нигеҙ һалына.

Илдә йәшәгән ғәрәптәр йәһүд иммиграцияһының көсәйеүе менән ризалашмай. Йәһүдтәр эре ғәрәп ер биләүселәренән ҙур биләмәләр һатып ала, ваҡ ҡуртымсыларҙы ҡыуып ебәрә. Йәһүд эшҡыуарҙары эшкә йәһүд эшселәрен алырға тырыша. Йәһүд иммиграцияһына ҡаршы ғәрәптәрҙең сығыштары һөҙөмтәһендә [[1920 йыл]]да Фәләстин фетнәләре башлана. Быға бәйле Һа-Шомер йәһүд үҙоборона ойошмаһы нигеҙендә йәһүдтәрҙең яңы хәрби ойошмаһы «Хагана» ([[Йәһүд теле|ивритс]]а «Оборона») барлыҡҡа килтерелә.&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFScharfstein1996|Scharfstein 1996]], С. 269.&lt;/ref&gt;

[[1922 йыл]]да Милләттәр Лигаһы Бөйөк Британияға Фәләстин мандатын тапшыра, быны «''илдә йәһүд милли йортон хәүефһеҙ ойоштороу өсөн сәйәси, административ һәм иҡтисади шарттар булдырыу''» кәрәклеге менән аңлата&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.fordham.edu/halsall/mod/1922mandate.html League of Nations: The Mandate for Palestine, July 24, 1922] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110804221156/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1922mandate.html |date=August 4, 2011 }} (англ.&lt;/ref&gt;. Мандаттың тәүге осоронда Яффа фетнәләре арҡаһында Британия йәһүд иммиграцияһын сикләй һәм йәһүд дәүләтенә тәғәйенләнгән территорияның бер өлөшөн Трансиорданияға бирә.&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFLiebreich2005|Liebreich 2005]], С. 34&lt;/ref&gt;

Ул ваҡытта илдә башлыса мосолман ғәрәптәр йәшәй, әммә иң ҙур ҡала булған Йәрүсәлимдә йәһүдтәр күпселекте тәшкил итә.&lt;ref&gt;J. V. W. Shaw.&lt;/ref&gt;

[[1924 йыл|1924]]—[[1929 йыл]]дарҙа (Дүртенсе алия) Фәләстингә 82 мең йәһүд күсә, был башлыса [[Польша]] менән [[Венгрия]]лағы антисемитизм күтәрелешенә бәйле була. Был ағым күпселек урта синыф вәкилдәренән тора, улар үҫештәге ҡалаларға төпләнә, сауҙа һәм йәмәғәт туҡланыуы өлкәһенә һәм еңел сәнәғәткә ҡараған бәләкәй предприятиелар аса. Ләкин һуңғараҡ был тулҡын эмигранттарының яҡынса 23 меңе илдән кире китә.

1930-сы йылдарҙа [[Германия]]ла нацизм идеологияһының күтәрелеше Бишенсе алияға сәбәп була. Сирек миллион самаһы йәһүд [[Адольф Гитлер|Гитлер]]ҙан ҡаса. Был ағым [[1936 йыл|1936]]—[[1939 йыл]]дарҙағы Ғәрәп ихтилалы һәм, Британия тарафынан 1939 йылда «Аҡ китап» нәшер ителеп, йәһүдтәрҙең Фәләстингә күсеүенә нөктә ҡуйылыуы менән тамамлана. Донъялағы бөтә илдәр Холокосттан ҡасып килгән йәһүдтәрҙе ҡабул итеүҙән баш тарта. Фәләстингә йәшерен күсенеүҙе тормошҡа ашырыу маҡсатында «Моссад ле-Алия Бет» тигән ойошма төҙөлә, ул йәһүдтәргә Фәләстингә эләгергә һәм шулай итеп һәләкәттән ҡотолорға ярҙам итә&lt;ref name=&quot;aliyot&quot;/&gt;.

[[Икенсе донъя һуғышы]] тамамланыуға Фәләстиндең 1922 йылда 11 процент тәшкил иткән йәһүд халҡы 33 процентҡа етә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.mideastweb.org/palpop.htm The Population of Palestine Prior to 1948] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814065619/http://www.mideastweb.org/palpop.htm |date=2011-08-14 }} (англ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.israelipalestinianprocon.org/populationpalestine.html Population Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050722030415/http://www.israelipalestinianprocon.org/populationpalestine.html |date=2005-07-22 }} (англ.&lt;/ref&gt;

== Хәҙерге Израиль тарихы ==

=== Израиль Дәүләтен төҙөү ===
[[1945 йыл]]дан һуң Бөйөк Британия йәһүд халҡы менән көсәйә барыусы ыҙғышҡа йәлеп ителә&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFFraser2004|Fraser 2004]], С. 27&lt;/ref&gt;. [[1947 йыл]]да британ хөкүмәте Фәләстин мандатынан баш тарта, быны ғәрәптәрҙе лә, йәһүдтәрҙе лә ҡәнәғәтләндерерлек ҡарар таба алмауы менән аңлата&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/0a2a053971ccb56885256cef0073c6d4/2248af9a92b498718525694b007239c6!OpenDocument Background Paper No. 47 (ST/DPI/SER.]&lt;/ref&gt;. Күптән түгел ойошторолған [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] [[1947 йыл]]дың [[29 ноябрь|29 ноябренд]]ә Фәләстинде бүлеү планын ҡабул итә (БМО ГА-ның 181-се резолюцияһы). Был план [[1948 йыл]]дың 1 авгусына Фәләстиндә британ мандатын туҡтата һәм уның территорияһында ике дәүләт: йәһүд һәм [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] дәүләте төҙөүҙе күҙҙә тота. [[Иерусалим|Йәрүсәлим]] менән Бет-Ләхәм, был ҡалаларҙың статусы буйынса конфликт сыҡмаһын өсөн, БМО ҡарарына ярашлы, халыҡ-ара контроль аҫтындағы территориялар тип иғлан ителә.&lt;ref name=&quot;Круг_раздел&quot;&gt;[http://www.krugosvet.ru/articles/123/1012327/1012327a14.htm#1012327-L-157 План ООН по разделу Палестины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090127055252/http://www.krugosvet.ru/articles/123/1012327/1012327a14.htm#1012327-L-157 |date=2009-01-27 }} в [http://www.krugosvet.ru энциклопедии Кругосвет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813200639/http://www.krugosvet.ru/ |date=2009-08-13 }}&lt;/ref&gt;

Был планды [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[АҠШ]] кеүек ҙур державалар хуплағанға күрә ул ҡабул ителә ала. Советтар Союзы, Яҡын Көнсығыштағы урынын нығытырға тырышып, иң элек Бөйөк Британияның позицияһын ҡаҡшатырға ынтыла. БМО планының СССР тарафынан хупланыуы йәһүдтәр өсөн дә, ғәрәптәр өсөн дә көтөлмәгән хәл була&lt;ref&gt;[http://www.vmdaily.ru/article.php?aid=5372 Сталин и Израиль]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.inosmi.ru/translation/241519.html «Рука Москвы» и создание Израиля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413061241/http://www.inosmi.ru/translation/241519.html |date=2009-04-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://scepsis.ru/library/id_1633.html Сталин и создание государства Израиль]&lt;/ref&gt;. АҠШ-тың сәйәси элитаһы эсендә был мәсьәләлә етди ҡапма-ҡаршылыҡтар булһа ла, [[АҠШ Дәүләт департаменты|дәүләт департаменты]] етәкселеге менән ҡаршы тороуға ингән президент Гарри Трумэндың ҡарашы еңеп сыға.&lt;ref&gt;[http://www.inosmi.ru/translation/241250.html Вашингтонская битва за рождение Израиля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090610074701/http://www.inosmi.ru/translation/241250.html |date=2009-06-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.knukim-edu.kiev.ua/index.php?id=190&amp;view=article Гарри Трумен и его роль в создании государства Израиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110128072417/http://knukim-edu.kiev.ua/index.php?id=190&amp;view=article |date=2011-01-28 }}&lt;/ref&gt;

Йәһүд халҡының күпселеге Фәләстинде бүлеү планын хуплап ҡаршы ала. [[Менахем Бегин]]дың Иргун һәм Исхаҡ Шамирҙың Лехи ойошмаһы кеүек радикаль йәһүд ойошмалары ғына, был план йәһүдтәргә ҡарата ғәҙел түгел тип, унан баш тарта. Бер ни тиклем &quot;ишув&quot;тың (Фәләстиндә йәшәгән йәһүдтәрҙең) хөкүмәте вазифаларын да өлөшләтә үтәп торған Йәһүд агентлығы иһә БМО планын ҡабул итергә була&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.mfa.gov.il/MFA/Facts+About+Israel/History/HISTORY-+Foreign+Domination.htm History: Foreign Domination] (англ.).&amp;#x20; МИД Израиля&amp;#x20;(1 октября 2006).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 6 июля 2007.&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

Ғәрәп етәкселәре, шул иҫәптән [[Ғәрәп илдәре лигаһы|Ғәрәп дәүләттәре лигаһы]] һәм Юғары ғәрәп советы (Фәләстин) БМО-ның Фәләстинде бүлеү планына ҡырҡа ҡаршы була&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFBregman2002|Bregman 2002]], С. 40-1&lt;/ref&gt; һәм уны тормошҡа ашырыуға бөтә көстәре менән ҡамасаулыҡ ҡыласаҡтарын белдерә&lt;ref name=&quot;ЭЕЭ_раздел&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;{{ЭЕЭ|13236|Планы раздела Палестины}}&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Мәҫәлән, Юғары ғәрәп советының рәйесе вазифаларын үтәгән Жәмәл әл Хөссәйени 1947 йылдың 24 ноябрендә былай тип янай: «''Йәһүдтәр Фәләстиндең берәй генә өлөшөнә эйә булһа ла, ил ут һәм ҡан эсендә ҡаласаҡ''»&lt;ref name=&quot;ЭЕЭ_раздел&quot;/&gt;. Йәһүд дәүләтен төҙөүгә ҡаршылыҡ күрһәткән ғәрәп етәкселәре раҫлауынса, план Фәләстин халҡының 67 процентын тәшкил иткән йәһүд булмаған күпселектең хоҡуҡтарын боҙа. Йәһүд дәүләтенә тапшырылаһы территорияның майҙаны ла, сифаты ла дәғүәләшеүгә сәбәп була. Йәһүдтәр һәм ғәрәптәр араһында күп һанлы бәрелештәр булып тора.

[[1948 йыл]]дың 14 майында, Фәләстингә британ мандаты тамамланыуға бер көн ҡалғанда, [[Давид Бен-Гурион|Дауыт Бен-Гурион]] БМО бүлгән территорияла йәһүд дәүләтен иғлан итә&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.npr.org/news/specials/mideast/history/history3.html Part 3: Partition, War and Independence] (англ.&lt;/ref&gt;. Киләһе көнөнә инде [[Ғәрәп дәүләттәре лигаһы]] Израилгә һуғыш аса һәм бер юлы биш ил ([[Сүриә]], [[Мысыр]], [[Ливан]], [[Ираҡ]] һәм Трвансиордания) Израилгә ҡаршы һуғыш иғлан итә. Шулай итеп, Беренсе ғәрәп-израиль һуғышы башлана&lt;ref name=&quot;npr&quot;/&gt;.

=== Бойондороҡһоҙлоҡ һәм беренсе йылдар ===
[[1948 йыл]]дың 17 майында [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]] доньяла беренсе булып Израиль дәүләтен де-юре таный. АҠШ, көслө йәһүд лоббийы булыуға ҡарамаҫтан, Израилде де-факто ғына таный. Израилдең беренсе сит ил эштәре министры Моше Шарет Израилдең СССР-ға тәүге рәсми телеграммаһында «[[БМО]]-ла совет делегацияһының бойондороҡһоҙ һәм суверенлы йәһүд дәүләтен ойоштороуҙы хуплаған ныҡлы позиция биләгәне өсөн Израиль халҡының оло рәхмәтен һәм хөрмәтен» еткерә&lt;ref&gt;''Хронограф''. «Вокруг света» № 5-2008, стр. 50&lt;/ref&gt;

1948 йылда хәрби хәрәкәттәр башланғанға тиклем Фәләстиндә 1 миллион 250 мең ғәрәп була&lt;ref&gt;[http://www.mideastweb.org/unscop1947.htm Report of UNSCOP — 1947] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218005750/http://mideastweb.org/unscop1947.htm |date=2010-12-18 }}&lt;/ref&gt;, уларҙың 750 меңе йәһүд дәүләтенә тапшырылған һәм һуғыш барышында Израиль тарафынан тартып алынған территорияларҙа йәшәй&lt;ref name=&quot;ЭЕЭ_беженцы&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;{{ЭЕЭ|15544#02|Израиль и палестинская проблема. Война 1948 г.}}&lt;/ref&gt;. Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш барышында Фәләстиндә йәшәгән 600 меңләп ғәрәп&lt;ref&gt;В различных источниках приводятся цифры от 520 до 900 тыс.&lt;/ref&gt; йәһүдтәргә бирелгән һәм ғәрәптәргә ҡалдырылған территорияларҙағы йорттарын ташлап китергә мәжбүр була.

Бер йыл барған хәрби хәрәкәттәрҙән һуң, [[1949 йыл]]дың июлендә, Мысыр, Ливан, Трансиордания һәм Сүриә менән утҡа тотошоуҙы туҡтатыу тураһында килешеү ҡабул ителә. Уға ярашлы, Көнбайыш Галилея һәм диңгеҙ буйы тигеҙлегенән Йәрүсәлимгә тиклемге аралыҡ та йәһүдтәр ҡулы аҫтында ҡала. Йәрүсәлим Израиль менән Трансиордания араһында утты туҡтатыу һыҙаты буйынса бүленә. Израиль дәүләте мандат аҫтындағы Фәләстин территорияһының 80 процентын (Иордан аръяғынан тыш) биләй. Был ваҡытлы сиктәр «Йәшел һыҙат» тип атала. Ғәрәп дәүләте төҙөлмәй ҡала.&lt;ref name=&quot;ЭЕЭ_раздел&quot;/&gt; Был территорияны, Йәһүдиә, Самария һәм Көнсығыш Йәрүсәлимде, Иордания аннексиялай, ул артабан Көнбйыш яр тип йөрөтөлә башлай. Мысыр [[Ғәззә  секторы]] (Газа секторы) өҫтөнән контроллек ала.

1949 йылдың 11 майында Израиль Дәүләте БМО ағзаһы тип таныла&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/1ce874ab1832a53e852570bb006dfaf6/0b3ab8d2a7c0273d8525694b00726d1b Two Hundred and Seventh Plenary Meeting] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070912101430/http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/1ce874ab1832a53e852570bb006dfaf6/0b3ab8d2a7c0273d8525694b00726d1b |date=2007-09-12 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Дәүләт барлыҡҡа килгәндең тәүге йылдарында уның сәйәси майҙанында социалистик сионизм (МАПАЙ) хәрәкәте өҫтөнлөк итә, ул Израилдең беренсе премьер-министры [[Давид Бен-Гурион|Дауыт Бен-Гурион]] етәкселеге аҫтында бара&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFLustick1988|Lustick 1988]], pp. 37-9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/iltoc.html Israel (Labor Zionism)].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Был йылдарҙа йәһүдтәр күпләп иммиграциялай. 1948—1958 йылдарҙа Израиль халҡы 0,8 миллиондан 2 миллионға тиклем арта&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www1.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_01&amp;CYear=2006 Population, by Religion and Population Group] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930033403/http://www1.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_01&amp;CYear=2006 |date=2007-09-30 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Иммигранттарҙың күпселеге ҡасаҡ булғанлыҡтан мөлкәтһеҙ килә. Улар ваҡытлы палатка ҡаласыҡтарына («''маабарот''») урынлаштырыла. [[1952 йыл]]ға ошондай ҡаласыҡтарҙа 200 меңдән ашыу иммигрант көн итә. Был кризисты хәл итеү ихтыяжы Бен-Гурионды ГФР менән репарациялар тураһында договорға ҡул ҡуйырға мәжбүр итә, был Германия менән хеҙмәттәшлек итеү ниәтенә асыуы килгән йәһүдтәрҙең көслө ҡаршылығына осрай&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFShindler2002|Shindler 2002]], pp. 49-50&lt;/ref&gt;.

1950-се йылдарҙа Мысыр оккупациялаған [[Ғәззә  секторы]] (Газа секторы)нан һәм Иордания оккупациялаған территориянан Израилгә фәләстин боевиктары (фидаиҙар) бер-бер артлы [[Терроризм|террористик]] һөжүмдәр яһап тора.

1956 йылда Израиль Мысыр национализациялаған [[Суэц каналы]]н ҡулдарына алырға ниәтләгән Бөйөк Британия менән Францияның йәшерен союзына берегә. Суэц кризисы барышында Синай ярымутрауы баҫып алынғандан һуң, [[АҠШ]] менән СССР баҫымы аҫтында Израиль судноларының Суэц каналы аша йөрөүенә һәм [[Ҡыҙыл диңгеҙ]]гә сығыуына алмашҡа сигенергә мәжбүр була&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://history.sandiego.edu/GEN/20th/suez.html The Suez Crisis] (англ.&lt;/ref&gt;.

=== Ғәрәп-израиль конфликты ===

==== Ғәрәп илдәре менән мөнәсәбәттәр ====
Йәһүд дәүләте барлыҡҡа килгәндең тәүге тиҫтә йыллыҡтарында ғәрәп илдәре уны ойоштороуҙың хоҡуҡилығы буйынса дәғүәләшеүҙе дауам итә, ә ғәрәп милләтселәре Насер етәкселеге аҫтында уны юҡ итеүгә саҡырыуҙан туҡтамай&lt;ref&gt;[http://encarta.msn.com/encnet/refpages/RefArticle.aspx?refid=761570433 Encarta — Six-Day War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090606190807/http://encarta.msn.com/encnet/refpages/RefArticle.aspx?refid=761570433 |date=2009-06-06 }}&lt;/ref&gt;. 1967 йылда [[Мысыр]], [[Сүриә]] һәм [[Иордания]] үҙ ғәскәрҙәрен Израиль сигенә тарта, БМО-ның татыулыҡ урынлаштырыусыларын ҡыуып ебәрә һәм Израиль караптарына Ҡыҙыл диңгеҙгә һәм Суэц каналына юлды бикләй. Көньяҡта фидаиҙарҙың һөжүмдәре туҡтамай. Радионан сығышында Насер ғәрәп дәүләттәрен Израилде диңеҙгә төртөп төшөрөргә өндәй&lt;ref&gt;[http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2007/06/06/127037 Политэкономия: Шесть дней вечной войны]&lt;/ref&gt;. Был ғәмәлдәр Израиль өсөн нөктәле һөжүмдәр яһау һәм һуғыш башлау өсөн һылтау булып хеҙмәт итә, был һуғыш тарихҡа Алты көнлөк һуғыш тигән атама менән инә&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFSmith2006|Smith 2006]], С. 126.&lt;/ref&gt;. Был һуғышта Израиль бер нисә көн эсендә ышаныслы еңеү яулай, Синай ярымутрауын, [[Ғәззә  секторы]] (Газа секторы)н, Иордан йылғаһының Көнбайыш ярын, Көнсығыш Йәрүсәлимде һәм Голан бейеклектәрен яулай. 1949 йылғы йәшел һыҙат Израиль менән яңы территориялар араһындағы административ сиккә әүерелә. [[Иерусалим|Йәрүсәлим]] сиктәре ҡаланың көнсығышына табан киңәйә. 1980 йылда ҡабул ителгән Йәрүсәлим тураһындағы закон ҡаланың сиктәрен йәнә бер тапҡыр раҫлай һәм Йәрүсәлимдең статусы тураһында халыҡ-ара бәхәс ҡубыуға сәбәп була.
[[Файл:Golda_Meir_03265u.jpg|мини|184x184пкс|Израиль премьер-министры Голда Меир]]
[[1967 йыл]]да ғәрәп дәүләттәренең еңелеүе ғәрәп радикализмы һәм терроризмының үҫеүенә килтерә — Фәләстинде азат итеү ойошмаһының эшмәкәрлеге әүҙемләшә&lt;ref&gt;[http://www.nytimes.com/2005/03/13/magazine/13PALESTINIANS.html?pagewanted=2 NYTimes — The Interregnum]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mfa.gov.il/MFA/Foreign+Relations/Israels+Foreign+Relations+since+1947/1947-1974/33+The+Palestinian+National+Covenant-+July+1968.htm Israel Ministry of Foreign Affairs — The Palestinian National Covenant — July 1968]&lt;/ref&gt;. 1960-сы йылдар аҙағы — 1970-се йылдар башында фәләстин террорсылары бөтә донъя буйлап израилдәргә һөжүмдәрҙең беренсе тулҡынын йәйелдерә. [[1972 йыл]]да [[Мюнхен]]дағы Йәйге Олимпиадала Израиль атлеттарын ирекһеҙләп тотоу иң билдәле теракт булып иҫәпләнә&lt;ref&gt;[http://www.palestinefacts.org/pf_1967to1991_terrorism_1970s.php Ma’alot, Kiryat Shmona, and Other Terrorist Targets in the 1970s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151229092039/http://www.palestinefacts.org/pf_1967to1991_terrorism_1970s.php |date=2015-12-29 }}&lt;/ref&gt;. Немец махсус хеҙмәттәре, аманат итеп алынғандарҙы ҡотҡарырға тырышып, уңышһыҙлыҡҡа тарый һәм аманаттар барыһы ла һәләк була. Был теракт өсөн яуаплы террорсылар бик тиҙ иреккә сығарыла&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Edmund L. Andrews, John Kifner.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Израиль махсус хеҙмәттәре «Алла ҡапҡаһы» тигән яуап операцияһын үткәрә һәм һөжүмдә ҡатнашҡандарҙың бөтәһе лә эҙләп табыла һәм үлтерелә&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFCrowdy2006|Crowdy 2006]], С. 333&lt;/ref&gt;

[[1973 йыл]]дың 6 октябрендә, йәһүдтәр өсөн айырыуса изге булған Йом Киппурҙа (Ҡиәмәт көнө), бөтә диндар йәһүдтәр [[синагога]]ла булғанда, Мысыр менән Сүриә Израилгә һөжүм итә. Израиль хөкүмәте өсөн был һуғыш көтөлмәгәнлек була. Ҡиәмәт көнө һуғышы [[26 октябрь|26 октябрҙ]]ә тамамлана. Һөжүм ЦАХАЛ тарафынан уңышлы кире ҡағыла&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/6/newsid_2514000/2514317.stm 1973: Arab states attack Israeli forces].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Һуғыш йомғаҡтарын эске тикшереү хөкүмәттән яуаплылыҡты алһа ла, йәмәғәтселектең ризаһыҙлығы премьер-министр Голда Меирҙы отставкаға китергә мәжбүр итә.

[[1977 йыл]]да Кнессетҡа һайлауҙар Израилдең сәйәси тормошонда боролош яһай. Беренсе тапҡыр Херут (хәҙерге Ликуд), [[Менахем Бегин]] етәкселеге аҫтында күпселек тауышты йыйып, дәүләт барлыҡҡа килгәне бирле властан китмәгән МАПАЙ (хәҙерге Авода) партияһынан илгә контроллек итеү мөмкинлеген тартып ала.&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFBregman2002|Bregman 2002]], pp. 169-70 «In hindsight we can say that 1977 was a turning point…»&lt;/ref&gt;

1978 йылда Израилгә Мысыр президенты Әнүәр Садаттың тарихи сәфәре була. Был ваҡиға Израилдең ғәрәп дәүләте башлығы тарафынан тәүге танылыуы булып тора&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFBregman2002|Bregman 2002]], pp. 171-4&lt;/ref&gt;. Ике йылдан Әнүәр Садат менән Менахем Бегин Мысыр-Израиль солох договорына ҡул ҡуя,&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFBregman2002|Bregman 2002]], pp. 186-7&lt;/ref&gt; уға ярашлы, Израиль Мысырға Синай ярымутрауын ҡайтарып бирә һәм Фәләстин автономияһын ойоштороу буйынса һөйләшеүҙәр башларға йөкләмә ала.

[[1982 йыл]]да Израиль Фәләстинде азат итеү ойошмаһы базаларын юҡ итеү маҡсатында Ливан граждандар һуғышына барып ҡыҫыла. Был операция «Галилеяға тыныслыҡ» тип атала, ләкин аҙаҡ Беренсе Ливан һуғышы тигән атама ала&lt;ref&gt;[http://www.newsru.co.il/israel/21mar2007/second503.html Комиссия решила назвать Вторую Ливанскую войну Второй Ливанской войной]&lt;/ref&gt;. [[1985 йыл]]да Израиль Ливан территорияһынан ғәскәрҙәрен сығара, 2000 йылға тиклем Израиль ҡулы аҫтында торған буфер зонаһында ғына хәрбиҙәр ҡалдыра.

[[1994 йыл]]да Израиль-Иордания солох договоры төҙөлә, Иордания Израиль менән мөнәсәбәттәрен көйләгән икенсе ғәрәп дәүләте була.&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFHarkavyNeuman2001|Harkavy &amp;#x26; Neuman 2001]], С. 270&lt;/ref&gt;

2000 йылда премьер-министр Эхуд Барак Көньяҡ Ливандан ғәскәрҙәрҙе сығара.

2006 йылдың 12 июлендә Ливандың шиғый террорсы ойошмаһы Хезболла Израиль тораҡ пункттарына бер нисә ракета ебәрә һәм Израиль ғәскәрҙәре позицияларына һөжүм итә. Был ойошмаға [[Сүриә]] һәм [[Иран]] ыңғай ҡарашта тора.&lt;ref name=&quot;HRTZ_Harel&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Amos Harel.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wsh&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/12/AR2006071200262_pf.html Hezbollah Raid Opens 2nd Front for Israel] (англ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.npr.org/programs/morning/transcripts/2006/jul/060712.gradstein.html Hezbollah Captures Two Israeli Soldiers] (англ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060717235503/http://www.iht.com/articles/2006/07/13/africa/web.0712mideast.php Clashes spread to Lebanon as Hezbollah raids Israel — International Herald Tribune]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nrg.co.il/online/1/ART1/448/015.html חדשות nrg — חיזבאללה: חטפנו שני חיילים, שחררו אסירים] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111201131317/http://www.nrg.co.il/online/1/ART1/448/015.html |date=2011-12-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5179434.stm Day-by-day: Lebanon crisis — week one] (англ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://english.cri.cn/2947/2006/07/12/191@113428.htm Hezbollah: 2 Israeli Soldiers Captured] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025035334/http://english.cri.cn/2947/2006/07/12/191@113428.htm |date=2011-10-25 }} (англ.&lt;/ref&gt;

Хезболланың провокацион сығыштары Икенсе Ливан һуғышы тоҡаныуға сәбәпсе була. БМО баҫымы аҫтында утҡа тотошоу туҡтатыла.

2008 йылдың майында Төркиәлә Сүриә менән туранан-тура булмаған һөйләшеүҙәр барғаны билдәле була&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Peter Walker.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;

=== Фәләстин ғәрәптәре менән мөнәсәбәттәр ===
[[1987 йыл]]да Иордандың Көнбайыш ярында һәм [[Ғәззә  секторы]] (Газа секторы)нда ғәрәптәр Израиль идараһына һәм оккупацияһына ҡаршы баш күтәрә (Беренсе интифада)&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761579974/Intifada.html Intifada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080403235459/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761579974/Intifada.html |date=2008-04-03 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Һөҙөмтәлә, интифаданың артабанғы алты йылы эсендә 180 израилле һәм меңдән ашыу ғәрәп үлтерелә.

1988 йылда Фәләстинде азат итеү ойошмаһы Израилдең хоҡуғын таный һәм террорсыл көрәш алымдарынан баш тартыуын белдерә&lt;ref&gt;[http://www.palestinefacts.org/pf_1967to1991_plo_israel_exist_1988.php Why did the PLO suddenly decide, in 1988, that Israel had a right to exist?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161025143803/http://www.palestinefacts.org/pf_1967to1991_plo_israel_exist_1988.php |date=2016-10-25 }}&lt;/ref&gt;.

Фарсы ҡултығындағы һуғыш барышында 1991 йылда фәләстин ғәрәптәренең күпселеге һәм Фәләстинде азат итеү ойошмаһы Саддам Хөсәйен яҡлы була һәм Ираҡтың Израилгә ракеталар менән һөжүм итеүҙәрен хуплай&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Clyde Haberman.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFMowlanaGerbnerSchiller1992|Mowlana, Gerbner &amp;#x26; Schiller 1992]], С. 111&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Bill_Clinton,_Yitzhak_Rabin,_Yasser_Arafat_at_the_White_House_1993-09-13.jpg|слева|мини|180x180пкс|Исхаҡ Рабин менән Ясир Арафат президент Билл Клинтон эргәһендә килешеүҙәр төҙөгәндә ҡул ҡыҫыша, Осло, 1993 йылдың 13 сентябре]]
[[1992 йыл]]да Исхаҡ Рабин Израиль премьер-министры булғас, Израиль ғәрәп күршеләре менән уртаҡ тел табыу сәйәсәтен үткәрә башлай&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFBregman2002|Bregman 2002]], С. 236&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.bc.edu/research/cjl/meta-elements/texts/cjrelations/resources/education/Israel_Palestine/cold_war_ends.htm From the End of the Cold War to 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070625191031/http://www.bc.edu/research/cjl/meta-elements/texts/cjrelations/resources/education/Israel_Palestine/cold_war_ends.htm |date=2007-06-25 }} (англ.&lt;/ref&gt;. 1993 йылда Шимон Перес менән [[Мәхмүд Аббас|Мәхмуд Аббас]] Ослола тыныслыҡ һәм хәүефһеҙлек тураһында килешеүҙәргә ҡул ҡуя&lt;ref name=&quot;ExchangeOfLetters&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Israel-PLO%20Recognition%20-%20Exchange%20of%20Letters%20betwe Israel-PLO Recognition: Exchange of Letters between PM Rabin and Chairman Arafat] (англ.).&amp;#x20; МИД Израиля&amp;#x20;(9 Sep 1993).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 15 июля 2012.&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Ошо килешеүҙәр менән Фәләстин милли хакимиәте (ФМХ) ойошторола, уға Иордандың Көнбйыш яры менән [[Ғәззә  секторы]] (Газа секторы) өҫтөнән контроллек итеү вазифаһы тапшырыла. 5 йыл эсендә конфликтты тулыһынса көйләү планлаштырыла .&lt;ref name=&quot;DeclarationOfPrinciples&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Declaration+of+Principles.htm Declaration of Principles on Interim Self-Government Arrangements](англ.).&amp;#x20; МИД Израиля.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 4 марта 2009.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small&gt;.&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.state.gov/p/nea/rls/22602.htm Declaration of Principles on Interim Self-Government Arrangements](недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://www.state.gov/p/nea/rls/22602.htm ''история''])
.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;(недоступная ссылка)
Ләкин фәләстин ислам төркөмдәре теракттар һәм һөжүмдәрҙе дауам итә&lt;ref name=&quot;Oslo-теракты&quot;&gt;[http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-+Obstacle+to+Peace/Palestinian+terror+before+2000/Fatal%20Terrorist%20Attacks%20in%20Israel%20Since%20the%20DOP%20-S Fatal Terrorist Attacks in Israel Since the Declaration of Principles(September 1993)]&lt;/ref&gt;, Израиль армияһының яуап ғәмәлдәре һөҙөмтәһендә тыныс халыҡ та һәләк була.&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Settlements information, [http://www.fmep.org/about/overview.html Foundation for Middle East Peace] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071208065623/http://www.fmep.org/about/overview.html |date=2007-12-08 }}''&amp;#x20;[http://www.fmep.org/settlement_info/stats_data/settler_population_growth/sources_population_growth_1991-2003.html Sources of Population Growth: Total Israeli Population and Settler Population, 1991—2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511220205/http://www.fmep.org/settlement_info/stats_data/settler_population_growth/sources_population_growth_1991-2003.html |date=2008-05-11 }}(англ.)(недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://www.fmep.org/settlement_info/stats_data/settler_population_growth/sources_population_growth_1991-2003.html ''история''])

&lt;small&gt;Проверено 12 декабря 2007.&lt;/small&gt;&lt;small&gt;.&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

[[1995 йыл]]дың ноябрендә Исхаҡ Рабин йәһүд экстремисы Игаль Әмир тарафынан үлтерелә.

1990-сы йылдар аҙағында премьер-министр Бинйәмин Нетанияһу ғәскәрҙе Хеврондан сығара&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFBregman2002|Bregman 2002]], С. 257&lt;/ref&gt; һәм Уай-Ривер меморандумына ҡул ҡуя, был документ фәләстиндәрҙең үҙидаралыҡ хоҡуҡтарын киңәйтә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.state.gov/p/nea/rls/22694.htm The Wye River Memorandum] (англ.&lt;/ref&gt;

[[2000 йыл]]дың июлендә премьер-министр Эхуд Барак Кэмп-Дэвидтағы саммитта [[АҠШ]] президенты Билл Клинтон аралашсылығында Ясир Арафат менән һөйләшеүҙәр үткәрә. Был саммитта Эхуд Барак [[Ғәззә  секторы]] (Газа секторы) менән Иордан йылғаһының Көнбайыш ярындағы территорияларҙың 97 процентында фәләстин дәүләте төҙөү планын тәҡдим итә. Ул фәләстин дәүләтенә кисекмәҫтән тотош [[Ғәззә  секторы]] (Газа секторы)н һәм Көнбайыш ярҙың 73 процентын бирергә, ҡалған 20 процентты киләһе10-25 йыл эсендә тапшырырға тәҡдим итә. Был тәҡдимде тормошҡа ашырған осраҡта тәүҙә Фәләстин дәүләте бер-береһенә бәйһеҙ 4 өлөштән торор, улар араһында Израиль биләмәләре ятыр һәм дәүләт Израилдән башҡа бер ил менән дә уртаҡ сикле булмаҫ ине&lt;ref&gt;[http://www.mideastweb.org/campdavid2.htm Essentials of the Camp David II Proposals by Israel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022072323/http://www.mideastweb.org/campdavid2.htm |date=2013-10-22 }}&lt;/ref&gt;. Израиль тәҡдимдәренә ярашлы, Йәрүсәлимдең ҙур өлөшө, Көнсығыш Йәрүсәлимде лә индереп, Израиль буйһоноуында ҡалырға тейеш була. Фәләстин дәүләтенә демилитаризацияланыу шарты ҡуйыла. Арафат был тәҡдимдәрҙән баш тарта&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFGelvin2005|Gelvin 2005]], С. 240&lt;/ref&gt;. Һөҙөмтәһеҙ һөйләшеүҙәрҙән һәм Ликуд партияһы лидеры Ариэль Шарондың Ҡорам тауына ғәрәптәр провокацион тип ҡабул иткән сәфәренән һуң, фәләстин ғәрәптәре Әл-Аҡса интифадаһын башлай.

[[2001 йыл]]да Израиль премьер-министры итеп Ариэль Шарон ҡуйыла. Уның тәүге йылдарында Израиль менән Фәләстин автономияһы араһында һөйләшеүҙәр туҡтап ҡала. Фәләстин террорсы ойошмалары әүҙемләшә. Бецелем хоҡуҡ яҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, 2000—[[2008 йыл]]дар эсендә 1053 израилле һәләк була, уларҙың 335-е хәрби була&lt;ref&gt;[http://www.btselem.org/English/Statistics/Casualties.asp Число погибших в интифаде Аль-Акса]&lt;/ref&gt;.

Израиль армияһы ла яуап операциялары һәм авиаһөжүмдәре яһап тора. Бецелем мәғлүмәттәре буйынса, [[2000 йыл|2000]]—[[2006 йыл]]дарҙа 4281 фәләстин һәләк була, уларҙың 2038-е — ябай граждандар, меңдәрсә кеше яралана, йортһоҙ ҡала. Израиль Фәләстин автономияһы властарын терросыларға булышлыҡ итеүҙә ғәйепләй. [[2002 йыл]]дың яҙынан [[2004 йыл]]дың көҙөндә билдәһеҙ сәбәптән вафат булғанына тиклем Фәләстин автономияһы президенты Ясир Арафат [[Рамаллаһ|Рамаллалағы]] резиденцияһында йорттағы әсир булып ултыра.

[[2005 йыл]]да Шарон хөкүмәте [[Ғәззә  секторы]] (Газа секторы)нан бер яҡлы сығыу планын тормошҡа ашыра, һөҙөмтәлә, 25 йәһүд торамаһы емертелә, 7 мең кеше йорт-ерһеҙ ҡала (Израиль дәүләте уларға һәр ғаилә иҫәбенә уртаса 300 мең доллар аҡса вәғәҙә итә, ләкин түләмәй&lt;ref&gt;[http://newsru.org/world/24oct2004/pla300.html Правительство Израиля одобрило законопроект о компенсациях переселенцам из Газы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130312103305/http://newsru.org/world/24oct2004/pla300.html |date=2013-03-12 }}&lt;/ref&gt;). Шарон шулай уҡ Израиль ере менән Көнбйыш яр араһында Хәүефһеҙлек диуарын төҙөүҙе башлай&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.usatoday.com/news/world/2004-07-29-west-bank_x.htm West Bank barrier route disputed, Israeli missile kills 2] (англ.&lt;/ref&gt; . [[2006 йыл]]дың ғинуарында Ариэль Шаронға [[инсульт]] була, ул комаға төшә, һәм премьер-министр вазифаһын Эхуд Ольмерт үтәй башлай.

[[2006 йыл]]дың ғинуарында парламент һайлауҙарында Фәләстин автономияһы территорияларында радикаль исламсы хәрәкәт ХАМАС еңә.

[[2007 йыл]]дың 27 ноябрендә Эхуд Ольмерт менән [[Мәхмүд Аббас|Мәхмуд Аббас]] һөйләшеүҙәр башларға һәм [[2008 йыл]] аҙағына фәләстин дәүләте мәсьәләһен хәл итергә килешә. Ләкин һөйләшеүҙәр [[2008 йыл]]дың аҙағында Израиль тарафынан [[Ғәззә  секторы]] (Газа секторы)нда ХАМАС төркөмөнә ҡаршы «Ҡойолған ҡурғаш» операцияһын үткәреү арҡаһында өҙөлә. Израиль был операцияны үткәреү ихтыяжын Газанан күп йылдар буйы алып барылған ракеталар атыуҙы туҡтатыу кәрәклеге менән аңлата; операция һөҙөмтәһендә 1300-ҙән ашыу фәләстин һәм 14 израилле һәләк була.

[[2009 йыл]]да ФАТХ менән һөйләшеүҙәр Израилдең яңы премьер-министры Бинйәмин Нетанияһу һәм АҠШ-тың яңы президенты [[Барак Обама]] ҡатнашлығында дауам иттерелә. [[21 июнь|21 июнд]]ә Нетанияһу Яҡын Көнсығышта хәлде көйләү планын тәҡдим итә, шуның сиктәрендә, әгәр фәләстиндәр Израилде йәһүдтәрҙең милли йорто итеп таныһа, сикләнгән хоҡуҡтарға эйә булған фәләстин дәүләте төҙөлөүгә риза буласағын белдерә&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/15jun2009/speech.html Программная речь израильского премьера в университете Бар-Илан]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://i-r-p.ru/page/stream-exchange/index-24409.html Как построить мир на Ближнем Востоке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120031921/http://www.i-r-p.ru/page/stream-exchange/index-24409.html |date=2012-01-20 }}&lt;/ref&gt;.

=== СССР-ҙан һәм БДБ илдәренән репатриация (алия) ===
СССР-ҙа власҡа [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Горбачёв]] килгәс һәм [[АҠШ]] хөкүмәте (шәхсән президент [[Рональд Рейган|Рейган]]) баҫымы аҫтында [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙан эмиграциялау ҡағиҙәләре ябайлаштырыла. 1989 йылда СССР-ҙан Израилгә күпләп репатриацияланыу башлана. 1989 йылдың октябренән башлап АҠШ-та СССР ҡасаҡтарын ҡабул итеүгә сикләү һалыу ҙа үҙ йоғонтоһон яһай. Антисемитизм күренештәре лә репатриацияланыуҙың күтәрелеүенә сәбәп була. «Память» ойошмаһы 1987—1990 йылдарҙа &quot;жид-масон заговоры&quot;на ҡаршы күп һанлы акциялар үткәрә. 1990 йылдың яҙында йәһүдтәрҙе ҡырырға әҙерлек барыуы тураһында провокацион имеш-мимештәр таратыла.

[[1989 йыл|1989]]—[[1990 йыл]]дарҙа Израилгә СССР-ҙа 200 меңдән ашыу репатриант килә.

СССР тарҡалыуы, БДБ илдәрендәге иҡтисади һәм сәйәси проблемалар репатриацияны көсәйтә. «Ҙур Алия» барышында Израилгә СССР-ҙан һәм БДБ-нан миллиондан ашыу йәһүд сыға.

[[2004 йыл]]да Израилгә 22 меңләп яңы репатриант күсә, был [[2003 йыл]]ға ҡарағанда 1 меңгә кәмерәк. [[2005 йыл]] эсендә Израилгә 23 мең кеше репатриациялана (+4,4 процент). 1989 йылдан алып тәүге тапҡыр элекке СССР-ҙан килгән репатрианттар өлөшө бөтә күләмдең яртыһынан кәмерәк була — яҡынса 10,1 мең кеше (48,1 процент). Уларҙың 4000-е [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙән]], 3000 самаһы [[Украина]]нан, был һандар 2003 йылға ҡарағанда 18 һәм 21 процентҡа әҙерәк. Башҡа илдәрҙән 2004 йылда күскән репатрианттарҙан 3700 самаһы кеше (17,6 %) — [[Эфиопия]]нан, 2000-ләбе (9,5 %) — [[Франция]]нан, 1900-ө (9,0 %) — [[АҠШ]]-тан. [[2006 йыл]]да Израилгә 19 900 иммигрант килә, был 2005 йылдағыға тиң тиерлек.&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://newsru.co.il/israel/28dec2006/israel.html Статистические итоги: к 2007 году население Израиля составляет 7 100 000 человек].&lt;/ref&gt;

Ләкин репатрианттарҙың бер өлөшө, ҡағиҙә булараҡ, Израилдә урынлашып китә алмай һәм илде ҡалдыра. Мәҫәлән, 2007 йылға Рәсәйҙә Израилдең 50 000 гражданы йәшәй ине.&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://kp.ru/daily/23807/59827/ Евреи возвращаются в Россию].&amp;#x20; Комсомольская правда&amp;#x20;(15 ноября 2006).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 6 июля 2008.&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[:Категория:Шәхестәр:Сионизм|Категория: Персоналии: Сионизм]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Грант Майкл.'' История Древнего Израиля. — М.: Терра-Книжный клуб, 1998. — 336 с. — ISBN 5-300-01817-1
* ''Грей Джон.'' Ханаанцы. На земле чудес ветхозаветных. — М.: Центрполиграф, 2003. — 224 с.: ил. — Серия «Загадки древних цивилизаций». — ISBN 5-9524-0639-4
* ''Еврейские культуры: новый взгляд на историю:'' Сб. / Под ред. Давида Биля. — М.: Книжники, 2013. — 352 с. — Серия «История евреев». — ISBN 978-5-7516-1131-1
* ''Косидовский Зенон.'' Библейские сказания / Пер. с пол. Э. Гессен, Ю. Мирской. — М.: Политиздат, 1978. — 4-е изд. — 456 с.: ил. — Серия «Библиотека атеистической литературы».
* ''Крывелёв И. А.'' Раскопки в библейских странах. — М.: Советская Россия, 1965. — 320 с.: ил.
* ''Липовский И. П.'' Библейский Израиль. История двух народов. — СПб.: ИЦ «Гуманитарная Академия», 2010. — 576 с. — ISBN 978-5-93762-066-8
* ''Нот Мартин.'' История Древнего Израиля / Пер. Ю. П. Вартанова. — СПб.: Изд-во «Дмитрий Буланин», 2014. — 496 с. — Серия «Biblia continua». — ISBN 978-5-86007-751-5
* ''Тантлевский И. Р.'' История Израиля и Иудеи до 70 г. н. э. — М.: Изд-во Русской Христианской гуманитарной академии, 2014. — 432 с. — ISBN 978-5-88812-580-9
* ''Хэнкок Грэм.'' Ковчег завета. — М.: Вече, 1999. — 512 с. — Серия «Тайны древних цивилизаций». — ISBN 5-7838-0436-3
* ''Церен Эрих.'' Библейские холмы / Пер. с нем. Н. В. Шафранской. — М.: Правда, 1986. — 2-е изд. — 480 с.: ил.
* ''Циркин Ю. Б.'' История библейских стран. — М.: ООО «АСТ», Астрель, Транзиткнига, 2003. — 576 с. — Серия «Классическая мысль». — ISBN 5-17-018173-6
* ''Шифман И. Ш.'' Сирийское общество эпохи принципата (I—III вв. до н. э.). — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1977. — 312 с.
* ''Шифман И. Ш.'' Ветхий Завет и его мир. — М.: Политиздат, 1987. — 240 с.: ил.

== Һылтанмалар ==
* &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;{{ЭЕЭ|11758|Израиль}}, &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;{{ЭЕЭ|11758|Земля Израиля (Эрец-Исраэль)}}, &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;{{ЭЕЭ|11758|Исторический очерк}} &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;{{ЭЕЭ|11742|Государство Израиль}}, &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;{{ЭЕЭ|11742|Исторический очерк}} &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;
* {{ЭЕЭ|89#0173|Говард М. Сакер, История Израиля. Книги 1, 2}} ([http://cjoi.mktc.com/baliya1.htm]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) Говард М. Сакер, Иерусалим, издательство «Библиотека Алия», выпуски 173, 174, 1994
* [http://ru.find-doc.com/download.php?title=hedir.openu.ac.il_tutor-school_Sacher+-+chapter+14+(Russian).doc&amp;link=aGVkaXIub3BlbnUuYWMuaWwvdHV0b3Itc2Nob29sL1NhY2hlciAtIGNoYXB0ZXIgMTQgKFJ1c3NpYW4pLmRvYw%3D%3D Становление израильской республики. Глава 14 из книги Говарда Сакера «История Израиля.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128222834/http://ru.find-doc.com/download.php?title=hedir.openu.ac.il_tutor-school_Sacher%20-%20chapter%2014%20%28Russian%29.doc&amp;link=aGVkaXIub3BlbnUuYWMuaWwvdHV0b3Itc2Nob29sL1NhY2hlciAtIGNoYXB0ZXIgMTQgKFJ1c3NpYW4pLmRvYw%3D%3D |date=2020-11-28 }} [http://ru.find-doc.com/download.php?title=hedir.openu.ac.il_tutor-school_Sacher+-+chapter+14+(Russian).doc&amp;link=aGVkaXIub3BlbnUuYWMuaWwvdHV0b3Itc2Nob29sL1NhY2hlciAtIGNoYXB0ZXIgMTQgKFJ1c3NpYW4pLmRvYw%3D%3D От Войны за независимость до Шестидневной войны»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128222834/http://ru.find-doc.com/download.php?title=hedir.openu.ac.il_tutor-school_Sacher%20-%20chapter%2014%20%28Russian%29.doc&amp;link=aGVkaXIub3BlbnUuYWMuaWwvdHV0b3Itc2Nob29sL1NhY2hlciAtIGNoYXB0ZXIgMTQgKFJ1c3NpYW4pLmRvYw%3D%3D |date=2020-11-28 }}
* [http://www-r.openu.ac.il/kurs/politika1/saker.html Формирование Израильской республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120716003651/http://www-r.openu.ac.il/kurs/politika1/saker.html |date=2012-07-16 }}, Говард М. Сакер, Иерусалим, издательство «Библиотека Алия», выпуск 194
* [http://www.zman.com/news/2009/10/31/58962.html Арабы однажды уже признали Израиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110517010756/http://www.zman.com/news/2009/10/31/58962.html |date=2011-05-17 }}

{{Азия по темам|тарихы|Тарих|цвет=Израиль}}
[[Категория:Израиль тарихы]]</text>
      <sha1>hr3wnodumzivkw6w6tqc3pqr7oebhu3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фәләстин тарихы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128425</id>
    <revision>
      <id>1307628</id>
      <parentid>1296278</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T21:29:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JayCubby</username>
        <id>44743</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Herzl-balcony.jpg]] → [[File:Herzl on a balcony full.jpg]] full portrait, better quality</comment>
      <origin>1307628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40156" sha1="n40q4sgplfkf00g6405xlcyss05lduf" xml:space="preserve">{{Ук}}
== Иң боронғо тарихы ==
[[Файл:Levant_830-rus.svg|справа|мини|Палестина, [[Израиль]], Иудея, Идумея]]
Фәләстин территорияһында йәшәгән тәүге кешеләр эректустар була. Улар Иордан йылғаһы буйында беҙҙең эраға тиклем 750 мең йылдар элек төйәкләнә һәм шул саҡта уҡ ут ала белә&lt;ref&gt;[http://www.membrana.ru/lenta/?8798 Установлена дата приручения огня человеком] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100731151323/http://www.membrana.ru/lenta/?8798 |date=2010-07-31 }}&lt;/ref&gt;. Урта палеолит осоронда бында неандерталдар йәшәй, уларҙың кәүҙә ҡалдыҡтары Кармәл тауы мәмерйәләрендә табыла. [[Мезолит]] осоронда был ерҙәргә натуфи мәҙәниәте ҡәбиләләре күсеп килә. 9 мең йыл самаһы элек ошонда Иерихон төҙөлә. Натуфиҙарҙы керамикаға тиклемге неолиттың тахуни мәҙәниәте алмаштыра (беҙҙең эраға тиклем VIII мең йыллыҡ), ә унан һуң ярмук мәҙәниәте урынлаша (беҙҙең эраға тиклем VI мең йыллыҡ).

== Ҡәнғән ==
Беҙҙең эраға тиклем IV мең йыллыҡта күсмә семиттар менән урындағы протоһурриҙар ҡушылыуынан Ҡәнғәндең ([[Урыҫ теле|урыҫ]]. Ханаан) башланғыс гасул осоро ярала (беҙҙең эраға тиклем IV мең йыллыҡ). Ҡәнғән осоро протойәһүд ҡәбиләләре баҫып ингәнгә тиклем 2 меңләп йыл дауам итә&lt;ref&gt;[http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000054/st141.shtml Завоевание Палестины древнееврейскими племенами]&lt;/ref&gt;. Бер ни тиклем ваҡыт Фәләстингә [[Боронғо Мысыр]] хужа була. Беҙҙең эраға тиклем XVIII быуатта Фәләстингә гиксостар һөжүм итә. Беҙҙең эраға тиклем XII быуатта Ҡәнғәндә пелештиҙәр төпләнә. Диңгеҙ буйлап һуҙылған территория атамаһы булып ошо халыҡтың исеме нығынып ҡала (Фәләстин — пелештиҙәр иле)&lt;ref&gt;[http://jhist.org/code/bhist009.htm Густав Гече. Библейские истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905064505/http://jhist.org/code/bhist009.htm |date=2018-09-05 }}&lt;/ref&gt;.

== Боронғо Исраил менән Йәһүҙиә тарихы ==
[[Библия|Библияға]] ярашлы, Нун улы Йушағ етәкселегендәге боронғо йәһүд ҡәбиләләре Ҡәнғәнгә көнсығыштан Моав ерҙәре аша бәреп инә. Иң элек улар Иерихонды баҫып ала. Ҡәнғән ерҙәренең ҙур өлөшөн алған боронғо йәһүд ҡәбиләләре пелештиҙәрҙең аяуһыҙ ҡаршылығына осрай. Уларҙы тик [[Дауыт]] һәм [[Сөләймән]] батшалар ваҡытында ғына еңәләр. Сөләймәндең вафатынан һуң, беҙҙең эраға тиклем 928 йылда, боронғо йәһүд батшалығы төньяҡ (Исраил) һәм көньяҡ (Йәһүҙиә) өлөштәргә тарҡала. Беҙҙең эраға тиклем 722 йылда Исраилды ассирийҙар яулап ала. Улар исраилдарҙы ҡыуа, урындарына [[Месопотамия]] менән [[Сүриә|Сүриәнән]] йәһүд булмаған халыҡтарҙы (кутиҙарҙы, халдейҙарҙы, арамиҙарҙы) күсерә (4Батш. [[s:Четвертая книга Царств#17:24|17:24]]). Артабан уларҙың тоҡомдары самариҙар тип йөрөтөлә башлай. Беҙҙең эраға тиклем 586 йылда Йәһүҙиәне [[Вавилон|Бабил]] батшаһы Навуходоносор II яулай, әммә тиҙҙән Ике йылға араһын фарсылар баҫып ала һәм йәһүдтәргә Бабил әсирлегенән үҙ ерҙәренә ҡайтып китергә рөхсәт итә. Беҙҙең эраға тиклем IV быуатта Фәләстингә Селевкиҙар, унан һуң [[Боронғо Рим|римлылар]] хужа була.

== Рим һәм Византия осорҙары ==
Рим осоро беҙҙең эраға тиклем 66 йылдан башлана. Шул заманда Помпей Көнсығыш [[Урта диңгеҙ]] буйы территориялары менән бергә Фәләстинде лә үҙенә ҡуша. Тәүҙә йәһүдтәр, алыҫтан тороп идара иткән римлылар илдең эске эштәренә ҡыҫылып бармаҫ, тип өмөләнә. Ләкин римлылар үҙҙәрен тоғро булған идумиҙарҙы власҡа килтерә, Бөйөк Ирод батша уларҙың иң билдәле вәкиле була. 

132 йылда Йәрүсәлимдә тоҡанған Бар-Кохба етәкселегендәге ихтилал баҫтырыла, ҡайһы бер сығанаҡтар раҫлауынса, 1000 самаһы ҡала-ауыл емертелә, 500 000-дән ашыу кеше үлтерелә, йәһүдтәрҙең күп өлөшө римлылар тарафынан илдән ҡыуыла&lt;ref name=&quot;britannicaRomanPalestine&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439645/Palestine/45059/Roman-Palestine|title=Roman Palestine // Palestine|publisher=[[Энциклопедия Британника]]|lang=en|accessdate=2013-01-21|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E8LxPSdE?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439645/Palestine/45059/Roman-Palestine|archivedate=2013-02-02}}&lt;/ref&gt;. Йәһүҙиә провинцияһына, йәһүдтәрҙең бында йәшәүенең эҙен дә ҡалдырмаҫ өсөн, Сүриә Фәләстине тигән исем бирелә&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;&gt;{{ЭЕЭ|11758|Израиль. Земля Израиля (Эрец-Исраэль). Исторический очерк}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Malamat1976&quot;&gt;{{книга|автор=Abraham Malamat, Haim Hillel Ben-Sasson|заглавие=A History of the Jewish People|ссылка=https://books.google.ru/books?id=2kSovzudhFUC|издательство=Harvard University Press|год=1976|pages=334|allpages=1170|isbn=0674397312, 9780674397316}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lewin2005&quot;&gt;{{книга|автор=Ariel Lewin|заглавие=The Archaeology Of Ancient Judea And Palestine|ссылка=https://books.google.ru/books?id=zlToSqE0k_cC|издательство=Getty Publications|год=2005|pages=33|allpages=204|isbn=0674397312, 9780674397316}}&lt;/ref&gt;.

Рим империяһы 395 йылда тарҡала һәм Фәләстин [[Византия империяһы|Византияның]] провинцияһына әйләнә.

614 йылда Фәләстинде фарсылар яулап ала һәм [[Сәсәниҙәр империяһы]]&lt;nowiki/&gt;на ҡуша&lt;ref name=&quot;Панченко&quot;&gt;{{cite web|url=http://vizantia.info/docs/66.htm|title=Регионы и периферия В. и.  Сирия и Палестина|author=К. А. Панченко|date=М., 2004|work=26 мая 2008 г.|publisher=Православная энциклопедия|pages=Т. VIII. с. 192–197.|accessdate=2013-01-21|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E8LyZs6d?url=http://vizantia.info/docs/66.htm|archivedate=2013-02-02}}&lt;/ref&gt;.

629 йылда Фәләстин ҡабат [[Византия империяһы|Византия]] провинцияһына әүерелә. 

== Ғәрәп осоро (638—1099) ==
Ғәрәптәрҙең Фәләстингә тәүге бәреп инеүе 634 йылда була. Хәлиф Әбү Бәкерҙең ғәскәрҙәре Византияның Босра тигән ҡәлғәһен ҡулға төшөрә. Ғәрәп хәлифәлегенең ҡеүәте бөткәс, [[X быуат]]та Фәләстин Мысырға буйһона&lt;ref&gt;[http://www.krugosvet.ru/articles/61/1006107/1006107a13.htm Период правления династий Тулунидов и Ихшидидов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228124957/http://www.krugosvet.ru/articles/61/1006107/1006107a13.htm |date=2009-02-28 }}&lt;/ref&gt;.

== Тәре йөрөтөүселәр осоро (1099—1291) ==
[[Файл:Map_Crusader_states_1135-en.svg|справа|мини|Фәләстин XII быутта]]
1099 йылда Европа [[Тәре яуҙары|тәре йөрөтөүселәре]] Йәрүсәлимде баҫып ала һәм Йәрүсәлим короллеген иғлан итә. Короллеккә Фәләстиндән тыш [[Ливан]] менән [[Сүриә|Сүриәнең]] диңгеҙ буйы өлөшө лә ҡарай. Рыцарҙарҙың аҙ һанлы булыуы, үҙ-ара низағтар, Европа митрополиялары яғынан иғтибар етешмәү һөҙөмтәһендә короллек тарҡала. Тәре йөрөтөүселәр иң һуңғы булып 1291 йылда Акра ҡалаһын ҡалдыра. 

== Мәмлүктәр осоро (1291—1516) ==
1187 йылда тәре йөрөтөүселәргә [[Сәләх әд-Дин|Сәләх-әд-дин]] ҡаты һөжүм яһай. Ул ҡыҫҡа ваҡытҡа Йәрүсәлимде ала. Шунан ул Әйүбиҙәр тип йөрөтөлгән үҙ династияһы менән Мысырҙа нығына; Әйүбиҙәрҙе мәмлүктәр алмаштыра. Айн-Ялут эргәһендәге алышта монголдарҙың һөжүмен кире ҡағып, 1260 йылдың [[3 сентябрь|3 сентябрендә]] мысырҙар Фәләстиндәге хакимлығын нығыта. Был еңеү менән илһамланып, мәмлүктәр Бейбарс етәкселеге аҫтында Фәләстиндең төньяғында тәре йөрөтөүселәрҙең замоктарын да тартып ала: 1265 йылда Цесария менән Арсуф бирелә, 1266 йылда Сафед ҡолай&lt;ref&gt;[http://myisrael.lugovsa.net/history/Mamlukes.htm Мамелюкский период] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415181508/http://myisrael.lugovsa.net/history/Mamlukes.htm |date=2009-04-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Ғосман империяһы хакимлығы аҫтында (1516—1917) ==
[[Файл:1759_map_Holy_Land_and_12_Tribes.jpg|мини|PALESTINE 1759]]
[[Файл:1864_Johnson_Map_of_Israel,_Palestine,_or_the_Holy_Land_-_Geographicus_-_Palestine-j-64.jpg|мини|PALESTINE 1864]]
[[Файл:Map_of_Palestine_in_Russian,_a._1900.jpg|мини|PALESTINE 1900]]
1517 йылда Фәләстин территорияһы [[Сәлим I]] солтан (1512—1520) етәкселегендәге ғосман төрөктәре тарафынан баҫып алына. 400 йыл буйы ул ғәйәт ҙур [[Ғосман империяһы]] составында була.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Palestine: The Crusades|url=http://www.britannica.com/eb/article-45064/Palestine|archiveurl=https://www.webcitation.org/61666hAFB?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439645/Palestine|archivedate=2011-08-21|lang=en|date=2007|datepublished=2007|accessdate=19 сентября 2007}}(инг.)&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwAdE&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(2007).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwAdE&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.britannica.com/eb/article-45064/Palestine Тәүге сығанаҡтан] архивланған 21 август 2011.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwAdE&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;19 сентября 2007 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Христиандар һәм йәһүҙиҙәр, мосолман ҡанундарына ярашлы, «зимми» статусына эйә була, йәғни граждан булараҡ һәм дин тотоуҙа сағыштырмаса ирекле, әммә [[ҡорал]] тоторға, армияла хеҙмәт итергә, ат менеп йөрөргә хоҡуҡһыҙ һәм айырым [[Һалым|һалымдар]] түләргә тейеш була&lt;ref name=&quot;el14185&quot;&gt;{{ЭЕЭ|14185|Турция}}&lt;/ref&gt;.

[[XVI быуат]]та йәһүд общиналары [[Иерусалим|Йәрусәлим]], Хеврон, Цфат, Тверия ҡалаларында ныҡлы төпләнеп ҡала. 

[[1799 йыл]]да Фәләстингә [[Наполеон I|Наполеон]] һөжүм итә. Француздар Ғәззәне, Рамланы, Лодты һәм Яффаны ала. Төрөктәр ныҡ ҡаршы тора, шунан уларға ярҙамға инглиз флоты килә. Ауыр артиллерияһы булмағанлыҡтан Наполеон [[Мысыр]]ға сигенергә мәжбүр була.

[[1800 йыл]]да Фәләстин халҡы 300 меңдән артыҡ булмай, шуның 25 меңе христиан була. Христиандар Йәрүсәлимдә, Назаретта һәм Бет-Лехемда ([[Урыҫ теле|урыҫ]]. Вифлеем) йәшәй. 5 мең самаһы йәһүд булып (башлыса сефардтар), күпселеге Йәрусәлим, Хеврон, Цфат, Тверия ҡалаларында йәшәй. Илдең ҡалған халҡы (270 мең самаһы) мосолмандар, бөтәһе лә тиерлек сөнниҙәр була

1800—1831 йылдарҙа илдең территорияһы ике вилайәткә бүленә. Үҙәк-көнсығыш таулы район төньяҡта Шхемдан башланып көньяҡта Хевронға тиклем (Йәрүсәлимде лә индереп) етә һәм был өлөш [[Дамаск|Дамаск вилайәтенә]] ҡарай; Галилея менән диңгеҙ буйы һыҙаты Акко вилайәтенеке була. Негевтың ҙур өлөшө был ваҡытта Ғосман буйһоноуында була.

1832 йылда Фәләстин территорияһы Мысыр вице-короле Мөхәммәт Алиҙың улы хәрби түрә Ибраһим паша тарафынан яулап алына. Мысырҙар уға һигеҙ йыл идара итә (1832—1840), Европаса реформалар үткәрә, был ғәрәптәрҙең ризаһыҙлығын уята. Уларҙың болалары көс менән баҫтырыла. 1838 йылда Мысыр хөкүмәте Англияға Йәрүсәлимдә консуллыҡ асырға рөхсәт итә (быға тиклем Европа дәүләттәренең консуллыҡтары Акко, Хайфа, Яффа кеүек портлы ҡалаларҙа һәм Рамлала ғына була). 20 йылдан Көнбайыштың бөтә эре дәүләттәренең, шул иҫәптән АҠШ-тың да Йәрүсәлимдә консуллыҡтары була.

XIX быуатта Йәрүсәлим ҡабаттан мөһим йәһүд үҙәге Эрец-Исраэлгә әүерелә. Исраил менән дини беренселек өсөн ярышҡан Цфат ер тетрәүҙән (1837) ныҡ зыян күрә, 2 меңләп йәһүд һәләк була һәм бөлә. 

1841 йылда Фәләстин менән [[Сүриә]] яңынан [[Төркиә]] контроллеге аҫтына ҡайта. Был мәлгә илдә йәһүдтәр һаны ике тапҡырға артып өлгөргән була, ә христиандар менән мосолмандар һаны үҙгәрешһеҙ ҡала.

1880 йылға Фәләстин халҡының һаны 450 меңгә етә, шуның 24 меңе йәһүд була. Йәһүдтәрҙең күпселеге әүәлгесә Йәрүсәлимдә (ундағы 25 мең кешенең яртыһынан ашыуы йәһүд), Цфатта (4 мең), Тверияла (2,5 мең) һәм Хевронда (800), шулай уҡ Яффала (1 мең) һәм Хайфала (300) йәшәй. Йәрүсәлим илдең иң эре ҡалалары иҫәбенә инә. Йәһүдтәрҙең ҙур өлөшө сефард общинаһына ҡарай, уларға Төньяҡ Африка, Бохара, Иран һәм башҡа илдәрҙән иммиграциялаған йәһүдтәр өҫтәлә. Ашкеназ общинаһы башлыса Көнсығыш Европа йәһүдтәренән тора, был йәһүдтәр хәсидтәргә һәм улар менән дошманлашып йәшәгән митнагдимдарға бүленә. Күпселек йәһүдтәр ҡәтғи ортодоксия яҡлы була һәм раввиндарға буйһона. Одесса менән Яффа араһында пароход юлы асылғас, алия (йәһүдтәрҙең Израилгә ҡайтыуы) ағымы көсәйә төшә, йәһүдтәрҙең һаны артыу дауам итә.

== Йәһүдтәрҙең Сионға ынтылыуы һәм сәйәси сионизм барлыҡҡа килеүе ==
[[Файл:Herzl on a balcony full.jpg|мини|276x276пкс|Теодор Герцль&lt;br /&gt;
]]
Диаспорала йәшәгән йәһүдтәрҙең һәр ваҡыт Сионға һәм Фәләстингә ҡайтҡыһы килә. [[XII быуат]]тан башлап йәһүдтәрҙең христиан сиркәүе тарафынан эҙәрлекләнеүе уларҙың Изге ергә ағыла башлауына килтерә. 1492 йылда был ағым [[Испания]]нан ҡыуылған йәһүдтәр менән тулынлана, улар Цфат йәһүд общинаһына нигеҙ һала.

Хәҙерге заман йәһүд иммиграцияһының тәүге тулҡыны (Беренсе алия) [[1881 йыл]]да башлана, йәһүдтәр үҙҙәренә ҡаршы ҡыйралыштар башланыу һөҙөмтәһендә Рәсәйҙән ҡаса&lt;ref name=&quot;aliyot&quot;&gt;{{Cite web|title=Immigration|url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Immigration/immigtoc.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/61667WluY?url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Immigration/immigtoc.html|archivedate=2011-08-21|lang=en|work=Jewish Virtual Library|publisher=The American-Israeli Cooperative Enterprise|accessdate=12 июля  2007}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwAeA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;''Jewish Virtual Library''&lt;span id=&quot;cxmwAeA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwAeA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; The American-Israeli Cooperative Enterprise.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwAeA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Immigration/immigtoc.html Тәүге сығанаҡтан] архивланған 21 август 2011.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwAeA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;12 июля 2007 тикшерелгән.&lt;/small&gt; The source provides information on the First, Second, Third, Fourth, and Fifth Aliyot in their respective articles. The White Paper leading to Aliyah Bet is discussed [http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Immigration/Aliyah_during_war.html here].&lt;/ref&gt;.

Сәйәси сионизм барлыҡҡа килгәс, йәһүдтәрҙең Израиль ерендә үҙ дәүләтен төҙөргә ынтылышы уны тормошҡа ашырыу буйынса ойоштороу эштәре баҫҡысына күсә. Сәйәси сионизмға, йәғни Израиль ерендә йәһүд дәүләтен булдырыу маҡсатын ҡуйған хәрәкәткә, нигеҙ һалыусы тип Теодор Герцль һанала&lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Kornberg|1993}} «How did Theodor Herzl, an assimilated German nationalist in the 1880s, suddenly in the 1890s become the founder of Zionism?»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Herzl|1946|p=11}}&lt;/ref&gt; 1896 йылда Герцль «Йәһүд дәүләте» ({{Lang-de|Der Judenstaat}}) тигән китабын сығара, ә бер йылдан беренсе Бөтә донъя йәһүд конгресына етәкселек итә.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chapter One: The Heralders of Zionism|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Jewish+Education/Compelling+Content/Eye+on+Israel/120/Chapter+One+The+Heralders+of+Zionism.htm|archiveurl=https://www.webcitation.org/6166811z5?url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Jewish+Education/Compelling+Content/Eye+on+Israel/120/Chapter+One+The+Heralders+of+Zionism.htm|archivedate=2011-08-21|lang=en|publisher=Jewish Agency for Israel|accessdate=12 июля  2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427070421/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Jewish+Education/Compelling+Content/Eye+on+Israel/120/Chapter+One+The+Heralders+of+Zionism.htm |date=2009-04-27 }}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwAfM&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwAfM&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; Jewish Agency for Israel.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwAfM&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Jewish+Education/Compelling+Content/Eye+on+Israel/120/Chapter+One+The+Heralders+of+Zionism.htm Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427070421/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Jewish+Education/Compelling+Content/Eye+on+Israel/120/Chapter+One+The+Heralders+of+Zionism.htm |date=2009-04-27 }} архивланған 21 август 2011.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwAfM&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;12 июля 2007 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Фәләстиндә Британия мандаты (1918—1948) ==
[[Файл:PalestineAndTransjordan.png|мини|200x200пкс|Британия мандаты территорияһы]]
Икенсе алия ([[1904 йыл|1904]]—[[1914 йыл]]дар) Кишинёв ҡыйралышынан һуң башлана. Сама менән 40 мең йәһүд Фәләстингә килеп төпләнә. Беренсе һәм Икенсе алия иммигранттарының күпселеге ортодоксаль йәһүд була,&lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Stein|2003|p=88}}. «As with the First Aliyah, most Second Aliyah migrants were non-Zionist orthodox Jews…»&lt;/ref&gt; ләкин Икенсе алия менән социалистар ҙа килә, улар артабан киббуц хәрәкәтен нигеҙләй&lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Romano|2003|p=30}}&lt;/ref&gt;.

[[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында В. Жаботинский һәм И. Трумпельдор инициативаһы буйынса британ армияһы составында «Йәһүд легионы» төҙөлә, ул британ ғәскәрҙәренә Фәләстинде баҫып алыуҙа ярҙамлаша. [[1917 йыл|1917 йылдың]] ноябрендә Бөйөк Британияның сит ил эштәре министры Артур Бальфур артабан Бальфур декларацияһы тип аталған документты баҫып сығара. Унда Британияның «''Фәләстиндә йәһүд халҡы өсөн милли йортҡа нигеҙ һалыуға''» ыңғай ҡарауы белдерелә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Balfour Declaration 1917|url=http://www.yale.edu/lawweb/avalon/mideast/balfour.htm|archiveurl=https://www.webcitation.org/61669yBCS?url=http://www.yale.edu/lawweb/avalon/mideast/balfour.htm|archivedate=2011-08-21|lang=en|work=The Avalon Project at Yale Law School|publisher=Yale University|date=2 ноября 1917|accessdate=7 июля 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704103803/http://www.yale.edu/lawweb/avalon/mideast/balfour.htm |date=2007-07-04 }}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwAgY&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;''The Avalon Project at Yale Law School''&lt;span id=&quot;cxmwAgY&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwAgY&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; Yale University&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwAgY&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(2 ноября 1917).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwAgY&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.yale.edu/lawweb/avalon/mideast/balfour.htm Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704103803/http://www.yale.edu/lawweb/avalon/mideast/balfour.htm |date=2007-07-04 }} архивланған 21 август 2011.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwAgY&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;7 июля 2008 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

[[1919 йыл|1919]]—[[1923 йыл|1923]] йылдарҙа (Өсөнсө алия) Фәләстингә башлыса Көнсығыш Европанан 40 мең йәһүд күсә. Был тулҡында ауыл хужалығы менән шөғөлләнгән һәм иҡтисадты үҫтерерлек кешеләр күп була. Изрэель һәм Хефер үҙәндәрендәге һаҙлыҡтар киптерелә һәм ауыл хужалығы өсөн яраҡлыға әйләнә. Ошо осорҙа профсоюздар федерацияһы Һистадрут ойошторола. 

Ғәрәптәрҙең ҡаршылыҡ күрһәтеүе [[1920 йыл]]да Фәләстин фетнәләрен тоҡандыра, быға яуап итеп, йәһүдтәрҙең «Һаганаһ» (ивритса оборона) тип аталған хәрби ойошмаһы барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Scharfstein|1996|p=269}}. «During the First and Second Aliyot, there were many Arab attacks against Jewish settlements… In 1920, Hashomer was disbanded and Haganah („The Defense“) was established.»&lt;/ref&gt;.

Сан-Ремолағы конференция (1920) ҡарарҙары нигеҙендә Милләттәр Лигаһы [[1922 йыл]]да Бөйөк Британияға Фәләстин өҫтөнән мандат тапшыра, был «и''лдә йәһүд милли йортон ойоштороу хәүефһеҙлеге өсөн сәйәси, административ һәм иҡтисади шарттар булдырыу''» ихтыяжы менән аңлатыла.&lt;ref name=&quot;мандат&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fordham.edu/halsall/mod/1922mandate.html|publisher=Fordham University|title=League of Nations: The Mandate for Palestine, July 24, 1922|work=Modern History Sourcebook|datepublished=24 июля 1922 года|accessdate=5 июля 2008|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6166AOMuf?url=http://www.fordham.edu/halsall/mod/1922mandate.html|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.

Ул саҡта илдә мосолман ғәрәптәр күпселекте тәшкил итә, әммә иң ҙур ҡала булған Йәрүсәлимдә йәһүдтәр күпселекте алып тора&lt;ref&gt;J. V. W. Shaw, «A Survey of Palestine, Vol 1: Prepared in December 1945 and January 1946 for the Information of the Anglo-American Committee of Inquiry», Reprinted 1991 by The Institute for Palestine Studies, Washington, D.C., p.148&lt;/ref&gt;.

Мандат башланғас та тоҡанған Яффа фетнәләре арҡаһында Британия йәһүд иммиграцияһын сикләй һәм [[1921 йыл]]да мандат территорияһының 3/4 өлөшөн яңы ойошторолған Трансиордания әмирлегенә тапшыра, һуңынан ([[1946 йыл]]да) унда бойондороҡһоҙ Трансиордания короллеге булдырыла&lt;ref&gt;[http://www.lechaim.ru/ARHIV/211/knigonosha.htm Уинстон Черчилль и сионизм: история метаний] Станислав Кожеуров, Иван Фадеев, Алек Д. Эпштейн, «[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BC_(%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB) Лехаим]» ноябрь 2009&lt;/ref&gt;, уның территорияһында йәһүдтәргә төпләнеү тыйыла&lt;ref&gt;{{ЭЕЭ|15544|Государство Израиль. Израиль и палестинская проблема}}&lt;/ref&gt;.

[[1924 йыл|1924]]—[[1929 йыл]]дарҙа (Дүртенсе алия) Фәләстингә 82 мең йәһүд килә, быға башлыса [[Польша]] менән [[Венгрия]]ла антисемитсылыҡ тулҡыны күтәрелеү сәбәп була. Был ағым башлыса урта синыфҡа ҡараған ғаиләләрҙән тора, улар үҫештәге ҡалаларға килеп төпләнә, сауҙа, йәмәғәт туҡланыуы һәм еңел сәнәғәт тармаҡтарында бәләкәй предприятиелар аса. Һуңынан был тулҡын менән килгәндәрҙең 23 меңе кире китә.

1930-сы йылдарҙа [[Германия]]ла көсәйгән нацизм Бишенсе алияға сәбәп була. Был ағым 1936—1939 йылдарҙағы Ғәрәп ихтилалы менән тамамлана, Британия 1939 йылда &quot;Аҡ китап&quot;ты нәшер итә, ул ғәмәлдә йәһүдтәрҙең Фәләстингә иммиграцияһын туҡтата. Донъя илдәре [[Холокост]]тан ҡасҡан йәһүдтәрҙе ҡабул итеүҙән баш тарта, Бөйөк Британияның Фәләстингә күсеүҙе тыйыуы менән бергә был сара миллиондар өсөн үлем янағанын аңлата. Фәләстингә йәшерен рәүештә күсеүҙе ойоштороу өсөн «Моссад ле-Алия Бет» тигән йәшерен ойошма булдырыла, ул йәһүдтәргә йәшерен рәүештә Фәләстингә инергә булышлыҡ итә.

[[Икенсе донъя һуғышы]] тамамланғанда, Фәләстиндәге йәһүдтәр һаны 33 процент тәшкил итә (сағыштырыу өсөн: 1922 йылда — 11 процент)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Population of Palestine Prior to 1948|url=http://www.mideastweb.org/palpop.htm|archiveurl=https://www.webcitation.org/6166AoIw5?url=http://www.mideastweb.org/palpop.htm|archivedate=2011-08-21|lang=en|publisher=MidEastWeb|accessdate=5 июля 2008}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwAiw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwAiw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; MidEastWeb.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwAiw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.mideastweb.org/palpop.htm Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814065619/http://www.mideastweb.org/palpop.htm |date=2011-08-14 }} архивланған 21 август 2011.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwAiw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;5 июля 2008 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Population Statistics&quot;|url=http://www.israelipalestinianprocon.org/populationpalestine.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050722030415/http://www.israelipalestinianprocon.org/populationpalestine.html|archivedate=2005-07-22|lang=en|publisher=Israeli - Palestinian ProCon.org|accessdate=7 июля 2008}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwAjc&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwAjc&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; Israeli — Palestinian ProCon.org.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwAjc&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.israelipalestinianprocon.org/populationpalestine.html Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050722030415/http://www.israelipalestinianprocon.org/populationpalestine.html |date=2005-07-22 }} архивланған 22 июль 2005.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwAjc&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;7 июля 2008 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Израилде төҙөгәс ==
[[1947 йыл|1947 йылдың]] аҙағында Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарарына ярашлы британ Фәләстинен ғәрәп һәм йәһүд өлөштәренә бүлергә һәм Йәрүсәлим районына БМО идаралығы аҫтындағы айырым статус бирергә хәл ителә. Ләкин ғәрәптәр үҙҙәренеке тип һаналған территорияла Израиль Дәүләте төҙөүгә ҡаршы була. Оҙайлы [[ғәрәп-израиль конфликты]] башлана.

Беренсе ғәрәп-израиль һуғышы һөҙөмтәһендә Фәләстин территорияһы [[Израиль]], [[Мысыр]] һәм Трансиордания араһында бүленә&lt;ref&gt;после аннексии [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B3_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%98%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD Западного берега реки Иордан] переименованной в [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F Иорданию]&lt;/ref&gt;.

Ғәрәп әүҙемдәре шунда уҡ Израилгә ҡаршы террористик һөжүмдәргә күсә. Теракттарҙың күпселеге Мысыр разведкаһы хеҙмәткәрҙәре тарафынан ойошторола һәм Гәззә секторы һәм Йәһүҙиә менән Самария территорияһынан тормошҡа ашырыла. 

Ғәрәптәрҙе халыҡ-ара ойошмалар һәм социалистик лагерь илдәре хуплай. [[1967 йыл|1967]] йылда Алты көнлөк һуғыш һөҙөмтәһендә британ Фәләстиненең ҙур майҙаны Израиль контроленә эләгә. [[1987 йыл]]да башланған Беренсе фәләстин интифадаһы һөҙөмтәһендә БМО менән Израиль араһында һөйләшеүҙәр үткәрелә, улар буйынса Осло Килешеүҙәре ҡабул ителә. [[1994 йыл]]да Фәләстин милли хакимиәте ойошторола, уның етәксеһе итеп Ясир Арафат ҡуйыла. [[Рамаллаһ]] ҡалаһында Фәләстин хакимиәтенең баш ҡалаһы урынлаша. 

[[2005 йыл]]да Израиль &quot;Бер яҡлы сикте айырыу планы&quot;н тормошҡа ашырғанда [[Ғәззә секторы]] (Газа секторы)нан бөтә йәһүд тораҡ пункттарын эвакуациялай һәм ғәскәрҙәрен дә алып сыға.

== Әҙәбиәт ==
* ''Анати Эммануэль.'' Палестина до древних евреев / Пер. А. Б. Давыдовой. — М.: Центрполиграф, 2008. — 416 с.: ил. — Серия «Загадки древних цивилизаций». — ISBN 978-5-9524-3209-3
* ''Грант Майкл.'' История Древнего Израиля. — М.: Терра-Книжный клуб, 1998. — 336 с. — ISBN 5-300-01817-1
* ''Грей Джон.'' Ханаанцы. На земле чудес ветхозаветных. — М.: Центрполиграф, 2003. — 224 с.: ил. — Серия «Загадки древних цивилизаций». — ISBN 5-9524-0639-4
* ''Еврейские культуры: новый взгляд на историю:'' Сб. / Под ред. Давида Биля. — М.: Книжники, 2013. — 352 с. — Серия «История евреев». — ISBN 978-5-7516-1131-1
* ''Косидовский Зенон.'' Библейские сказания / Пер. с пол. Э. Гессен, Ю. Мирской. — М.: Политиздат, 1978. — 4-е изд. — 456 с.: ил. — Серия «Библиотека атеистической литературы».
* ''Крывелев И. А.'' Раскопки в библейских странах. — М.: Советская Россия, 1965. — 320 с.: ил.
* ''Липовский И. П.'' Библейский Израиль. История двух народов. — СПб.: ИЦ «Гуманитарная Академия», 2010. — 576 с. — ISBN 978-5-93762-066-8
* ''Нот Мартин.'' История Древнего Израиля / Пер. Ю. П. Вартанова. — СПб.: Изд-во «Дмитрий Буланин», 2014. — 496 с. — Серия «Biblia continua». — ISBN 978-5-86007-751-5
* ''Тантлевский И. Р.'' История Израиля и Иудеи до 70 г. н. э. — М.: Изд-во Русской Христианской гуманитарной академии, 2014. — 432 с. — ISBN 978-5-88812-580-9
* ''Хэнкок Грэм.'' Ковчег завета. — М.: Вече, 1999. — 512 с. — Серия «Тайны древних цивилизаций». — ISBN 5-7838-0436-3
* ''Церен Эрих.'' Библейские холмы / Пер. с нем. Н. В. Шафранской. — М.: Правда, 1986. — 2-е изд. — 480 с.: ил.
* ''Циркин Ю. Б.'' История библейских стран. — М.: ООО «АСТ», Астрель, Транзиткнига, 2003. — 576 с. — Серия «Классическая мысль». — ISBN 5-17-018173-6
* ''Шифман И. Ш.'' Сирийское общество эпохи принципата (I—III вв. до н. э.). — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1977. — 312 с.
* ''Шифман И. Ш.'' Ветхий Завет и его мир. — М.: Политиздат, 1987. — 240 с.: ил.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{ЭЕЭ|11758|Израиль. Земля Израиля (Эрец-Исраэль). Исторический очерк}}
* [http://www.centrasia.ru/newsA.php4?Month=5&amp;Day=24&amp;Year=2004 Краткая история Палестины за последние 10 тыс. лет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041215173750/http://centrasia.ru/newsA.php4?Month=5&amp;Day=24&amp;Year=2004 |date=2004-12-15 }}
* [http://www.wdl.org/ru/item/2893 Карта Палестины от 1475 года]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.wdl.org/ru/item/11774/ Сирия и Палестина]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Категория:Левант тарихы]]
[[Категория:Йәһүд халҡы тарихы]]
[[Категория:Ғәззә секторы]]
[[Категория:Фәләстин (регион)]]</text>
      <sha1>n40q4sgplfkf00g6405xlcyss05lduf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133443</id>
    <revision>
      <id>1307633</id>
      <parentid>1307485</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:32:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Йәмәғәт эшмәкәрлеге */</comment>
      <origin>1307633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25929" sha1="4evgh4a6a30x9lu01l92w1f7qmqgbp5" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя                  = Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы&lt;br /&gt; Абуталипова 
| Изображение =
| Ширина =
| Описание изображения =
| Дата рождения = 30.03.1954
| Место рождения =  [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы&lt;ref name=&quot;БР&quot;&gt;1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]&lt;/ref&gt;
| Дата смерти =
| Место смерти =
| Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}}
| Научная сфера = [[лингвистика]]
| Место работы = Башҡорт дәүләт университеты;&lt;br /&gt; 
 |Учёная степень       = филология фәндәре докторы (2009)
 |Учёное звание        = профессор 
| Альма-матер = Башҡорт дәүләт университеты (1976), башҡорт һәм рус филологияһы бүлеге
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики =
| Известен как = 
| Награды и премии = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}}
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Абуталипов}}

'''Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1954 йыл]]) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2006 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996). 

== Биографияһы ==
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән. 1961-1969 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Бәпес ауылының урта мәктәбендә уҡый. 
1971 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның  филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауылында, Белорет, Стәрлетамаҡ ҡалаларындағы мәктәптәрҙә эшләй. 
1987-2022 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтында (хәҙерге Өфө фән һәм технологиялар университетының Стәрлетамаҡ филиалы) уҡыта. 1997—2000 йылдарҙа башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары була. 2009 йылдан хаҡлы ялға киткәнгә тиклем Башҡорт дәүләт Университетының Стәрлетамаҡ филиалында башҡорт теле кафедраһы профессоры вазифаһында эшләй. 300 яҡын ғилми хеҙмәттәре башҡорт һәм төрки телдәрендәге аспектуаллек категорияһына, башҡорт телен уҡытыу методикаһына арналған. Ул «Международный школьный научный вестник» журналының редакция советы, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының мөхәрририәт ағзаһы.   

Дөйөм педагогик стажы — 46 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Балалар өсөн 6 китап авторы: «Әнисә, йәшең нисә?», «Асыуланма, Сыбарҡай», «Сиңерткә йәшенмәк уйнай», «Мин үҫәм», «Бесәй быйма эсендә», «Еләктәрҙә йәй  еҫе». Уның әҫәрҙәре яһалма уйлап сығарылмаған, ә тәбиғи һәм серле тыуа, ихласлыҡ һәм тәбиғилек уға аталарынан һәм олатайҙарынан тапшырыла. Эш шунда, Рәмзана Әсхәт ҡыҙы белеме буйынса ғына педагог, шағир, ғалим түгел, ә дүртенсе быуында педагогтар династияһын лайыҡлы дауам итеүсе.
2022 йылдан хаҡлы ялда. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң әҙәби ижад менән әүҙем шөғөлләнә. 2024 йылда балалар өсөн ике китап нәшер ителә, «Балалар өсөн әҫәрҙәр» номинацияһында «Голос эпохи» конкурсында еңеүсе була. 2026 йылда «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының «Педагог» номинацияһында еңеүсе була.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тел ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 
Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар:
* Боронғо телдәр (боронғо төрки, иҫке төрки, тарихи грамматика),
* Туған тел буйынса махсус курс, Махсус предмет,
* Башҡорт теленең функциональ грамматикаһы,
* Башҡорт телмәре мәҙәниәте.
1995 йылда Мәскәүҙә {{comment|«Рус телле уҡыусыларҙы башҡорт грамотаһына өйрәтеү»|«Обучение русскоязычных учащихся башкирской грамоте»}} темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2000 йылда доцент дәрәжәһенә эйә була. 2009 йылда «Башҡорт телендә аспектуаллек функциональ-семантик категорияһы» темаһына филология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 250-гә яҡын фәнни, фәнни-методик мәҡәлә, ике монография, утыҙлап дәреслек, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы. 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары белем биреү учреждениеһы базаһында Д 212 013 диссертация советы ағзаһы, Рәсәй гуманитар фәнни фонды (хәҙер РФФИ) эксперты, 2014-2022 йылдарҙа Рәсәй фәнни фонды эксперты булып эшләй. 2012 йылда Рәсәй гуманитар фәндәр фондының грантына уҙғарылған конкурста еңеп, грант иҫәбенә монография яҙа. Башҡорт телен уҡыу-уҡытыу методикаһының актуаль проблемаларына арналған мәҡәләләре «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында даими баҫылып тора. 2007 йылда журналдың лауреаты була.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙының балалар өсөн шиғырҙары дәреслектәргә, уҡыу-уҡытыу методик ҡулланмаларына, өлкәндәр өсөн әҫәрҙәре «Башҡорт шиғриәте антологияһы» (2001), «Антология поэзии Башкортостана. Голоса веков» (2007), «Балалар әҙәбиәте антологияһы» (2018) баҫмаларына  индерелгән.

== Фәнни ҡаҙаныштары һәм маҡтаулы исемдәре ==
* [[1995]] йылда педагогика фәндәре кандидаты
* Филология фәндәре докторы ([[2009]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф алдынғыһы ([[1996]])
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2004]])
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре тағылма билдәһе ([[2009]])
* Хеҙмәт ветераны. (2009 йыл). 
* Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы Советының Почет грамотаһы. (2014)
* «Башҡорт дәүләт университетының почетлы хеҙмәткәре». (2019).
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы. (2024).
* «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы. (2025)
* «Ҡатын - ҡыҙ-милләт әсәһе» Бөтә Рәсәй конкурсының &quot;Педагог&quot; номинацияһында диплом һәм еңеүсе кубогы. (2026)


== Ғалимәнеңң хеҙмәттәре: ==

== Монографиялар ==
1.	Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: монография. – Уфа: Гилем, 2008. – 294 с. 

2.	Средства реперезентации аспектуальных значений в тюркских языках: монография. – Уфа: Гилем, 2013. – 196 с.

3.	Башҡорт телендәге функциональ-семантик категориялар. 4 киҫәктән. l киҫәк. Аспектуаллек: монография. – Стәрлетамаҡ: Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы, 2019. – 152 бит.

== Уҡыу ҡулланмалары: ==

* “Бүләк” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 1993. – 96 с. (авторҙаш).
* Методик ҡумта..– Стәрлетамаҡ: Стәрлетамаҡ педагогия институты, 2000. – 77 с.
* Йәш уҡытыусыға ярҙамға. – Уфа: Китап, 2003. – 100 с.
* “Ләйсән” дәреслегенә методик ҡулланма. – Уфа: Китап, 2004. – 98 с. (авторҙаш).
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 1-се киҫәк: лекциялар курсы. Курс һәм диплом эштәрен яҙыу буйынса методик күрһәтмәләр. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2011. – 200 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 2-се киҫәк: практикум. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. – 134 с.
* Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы: 3-сө киҫәк: инструктив-методик материалдар.  – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,  2010. – 132 с.
* Ғәрәп графикаһын өйрәнеүселәргә яҙыу өлгөләре. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, 2006. –  40 с.
* Башҡорт телендә аспектуаллек категорияһы: региональ компонент дисциплинаһы буйынса уҡытыу-методик ҡулланма. – Стәрлетамаҡ:Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһы,   2008. – 120 с.
* Ғилми-тикшеренеү эштәрен башҡарыу буйынса методик күрһәтмәләр: Башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 79 б. (авторҙаш).
* Иҫке төрки теленән эш дәфтәре: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы башҡорт филологияһы факультеты студенттары өсөн уҡытыу-методик материалдар. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2016. – 48 бит.
* Категория аспектуальности в башкирском языке: учебное пособие. – Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2017. – 132 с.
== Һүҙлектәр: == 
* Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. – Уфа: Китап, 2009. – 96 с. (соавтор).
* Русско-башкирский словарь терминов по теории и методике обучения языкам. –  Стәрлетамаҡ: БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, 2015. – 119 с.(авторҙаш)

== Дәреслектәр: ==
*	Ләйсән: балалар баҡсаһы өсөн башҡорт теле дәреслеге. – Уфа: Китап, 2002; II изд.– Китап, 2008. – 176 с. (авторҙаш).
*	Тылсымлы бүләк: рус мәктәптәрендә башҡорт телен өйрәнеүсе 1-се синыф уҡыусылары өсөн кластан тыш уҡыу китабы. – Уфа: Китап, 1995. – 248 с. (авторҙаш).

== Әҙәби китаптары: ==
* Әнисә, йәшең нисә? – Өфө: Китап, 1993.
* Асыуланма, Сыбарҡай. – Өфө: Китап, 1995.
* Яҙ һөйөнсөһө // Шаңдау. – Өфө: Китап, 1997.
* 2000 «Серем — йөрәк сирем» драма әҫәре — «Ағиҙел» журналы, 7-се һан 
* Сиңерткә йәшенмәк уйнай. – Өфө: Китап, 2002. 
* Мин үҫәм! – Өфө: Китап, 2006. 
* Бесәй быйма эсендә. – Котенок в валенке. – Өфө: Китап, 2018.
* Еләктәрҙә йәй еҫе – Ягоды пахнут летом. – Өфө: Китап, 2024.
* «Еңеүҙе яҡынайтабыҙ – Өфө: Инеш, 2024.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Стәрлетамаҡта башҡорттар ҡоролтайының ҡала башҡарма комитетының беренсе рәйесе була, икенсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ул Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы бюроһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ ҡала гәзите &quot;Ашҡаҙар&quot;ҙың мөхәрририәт ағзаһы.
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы. Башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең республика Советы составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһының башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе, Стәрлетамаҡ ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы булып эшләй.
2000 йылда Р. Ә. Абуталипова {{comment|«Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»|«Общество женщин Башкортостана»}} съезына, 2003 йылда {{comment|«БР ҡатын-ҡыҙҙары»|«Женщины РБ»}} конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы. &quot;Международный школьный научный вестник&quot;  һәм &quot;Башҡортостан уҡытыусыһы&quot; журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора.
Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ, Рәмзәнә Әсҡәт ҡыҙы ҡалала үткәрелгән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша.

== Белемен камиллаштырыу буйынса мәғлүмәт ==
* «Совершенствование коммуникативной компетенции преподавателя вуза», ФГАОУ АПК И ППРО, Москва, 2013;
* «Регистрация результатов интеллектуальной деятельности», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Разработка и использование электронных учебных курсов в LMS Moodle», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014;
* «Инновационные технологии в преподавании башкирского языка и литературы», СФ БашГУ, Стерлитамак, 2014.

== Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова тураһында мәҡәләләр: == 
*	Габдрахманов М. Иҗат ялкыны сүрелмәсен // Хезмәт даны, 1990. – 19 май.
*	Габдрахманов М. Дауамлы булһын // Ашҡаҙар, 1994. – фев.
*	Баянов Р. Ижад бейеклегендә // Ашҡаҙар, 2000. – 17 июнь.
*	Кәримова Ә. Йәйғор балҡышлы ижад // Йәшлек, 2003. – 15 июль.
*	Йәнбирҙина З.Н. “Мин бит әсә – шиғыр әсәһе!” // Ашҡаҙар, 2004. – 27 март.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна. Буклет / Сост. Р. Низамов. – Уфа, 2004. – 6 с.
*	Фуатов Ф.Ф. Грани таланта // Призвание, 2004. – № 14. – С. 3.
*	Кинйәбулатов И.Л. Сафлыҡ нуры бөркөп донъяға // Башҡортостан, 2004. – 30 март. 
*	Кинзебулатов И.Л. Расширяет горизонты творчества // Истоки, 2004. – № 31. – 1 авг.
*	Фуатов Ф.Ф. Грани таланта // Стерлитамакский рабочий, 2005. – № 199. – С. 2.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна: справочная статья // Писатели земли башкирской. Справочник / Сост. Р. Н. Баимов Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. На рус. и англ. яз. – Уфа: Китап, 2006. – С. 18-19.
*	Ишмуратова Д. Праздник удался на славу // Призвание, 2007. – 24 янв.
*	Фуатов Ф.Ф. В нашем детстве не было таких книжек // Стерлитамакский рабочий, 2007. – 11 нояб.
*	Санъяров Ф.Б.  Ғалимәнең яңы хеҙмәте // Башҡортостан, 2009. – 19 май.
*	Кинзебулатов И.Л. Расширяя горизонты // Слово, 2011. – С. 323-334.
*	Рәхмәтуллина Г.Ф. Р. Абуталипованың шиғырҙары ярҙамында уҡыусыларҙың танып белеү эшмәкәрлеген активлаштырыу  // Актуальные проблемы обучения башкирскому языку в услових перехода на новые образовательные стандарты: научно-методический сборник. – Стерлитамак: Стерлитамакский филиал БашГУ, 2013. – С. 52-56.
*	Рәхмәтуллина Г.Ф. Шиғырҙар ярҙамында йәнле тәбиғәткә һөйөү тәрбиәләү // Башҡортостан уҡытыусыһы. – 2013. - № 34. – 16-18.
*	Абуталипова Рамзана Асхатовна. Буклет / Сост. Р. Низамов. – Уфа, 2004. – 6 с.
*	Сәләхова З.И. Юбилейығыҙ менән, Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы! // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 1-се б.
*	Арыҫланова М.С., Байғужина М. Фәнгә тоғролоҡ // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 5-се б.
*	Хөсәйенова Л.М. Уҡытыусы. Ғалимә. Шағмрә // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 3-4-се б.
*	Кирәйева Л.Р. Яҡтылыҡ һәм сафлыҡ илендә // Дарман, 2014. – № 2-3 (24-25). Март. – 6-сы б.
*	Сафина Р.М. Кескәйҙәргә – бүләк // Ашҡаҙар, 2018. – 7  август.
*	Камалетдинова Ә.В. Уҡытыусы, ғалимә, шағирә// Ашҡаҙар, 2019. – 29 март.
*	Шафиева Г.Ф. Хеҙмәте менән данлы  // Башҡортостан уҡытыусыһы, 2019. – № 3. – 11-12-се биттәр.
*	Камалетдинова Ә.В. Сафлыҡ нуры бөркөп донъяға // Башҡортостан, 2019. – 10 декабрь.
 
== Һылтанмалар ==
* [http://башкирская-энциклопедия.рф/vvedenie/2-statya/7048-abutalipova-ramzana-askhatovna.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309052419/http://old.strbsu.ru/glavnaya/ob-universitete/fakul-tety/fakul-tet-bashkirskoj-filologii/pps-fbf/abutalipova-ramzana-ashatovna/ |date=2018-03-09 }}
* [http://wiki02.ru/encyclopedia/Abutalipova_Ramzana_Ashatovna/t/17306] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://libweb.kpfu.ru/z3950/referat/PU/Абуталипова%20Рамзана%20Асхатовна.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://famous-scientists.ru/10695/]
* [http://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613101838/https://runetbook.ru/catalog/abutalipova-ramzana-ashatovna |date=2024-06-13 }}
* [http://karm-cbs.ru/regional/group/10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025234438/http://karm-cbs.ru/regional/group/10 |date=2021-10-25 }}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1961 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>4evgh4a6a30x9lu01l92w1f7qmqgbp5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Титан (юлдаш)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153867</id>
    <revision>
      <id>1307614</id>
      <parentid>1295500</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T13:14:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>43132</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Christiaan Huygens-painting.jpeg]] → [[File:Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Artist's name and exact description</comment>
      <origin>1307614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33144" sha1="i77u3rdrqhicbetvjfqnjbxhihp7009" xml:space="preserve">{{Яҡшы мәҡәлә}}
{{Ук}}
'''Титан''' ({{Lang-grc|Τιτάν}}) — [[Сатурн]]дың иң ҙур юлдашы, [[Ҡояш системаһы]]нда ҙурлығы буйынса, [[Юпитер|Юпитер юлдашы]] Ганимедтан ҡала, икенсе урында. Ҡояш системаһында, [[Ер]]ҙән башҡа, өҫтөндәге шыйыҡсаның тотороҡло һаҡланыуы иҫбатланған берҙән-бер есем&lt;ref name=&quot;Stofan_2007&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=The lakes of Titan|номер=1|том=445|страницы=61—64|издание=Nature|doi=10.1038/nature05438|bibcode=2007Natur.445...61S|автор=Stofan, E. R.; Elachi, C.; et al.|год=2007|язык=en}}&lt;/ref&gt;, һәм планетаның тығыҙ атмосфераға эйә булған берҙән-бер юлдашы.

Титан Сатурндың иң беренсе булып билдәле булған юлдашы — уны 1655 йылда [[Нидерланд|голланд]] астрономы Христиан Гюйгенс аса.

Титандың диаметры — 5152 км, был [[Ай (юлдаш)|Ай]] диаметрына ҡарағанда 50 процентҡа артығыраҡ, шул уҡ ваҡытта Титан Ер юлдашын массаһы буйынса 80 процентҡа уҙып китә. Титан шулай уҡ күләме буйынса [[Меркурий]] планетаһынан ҙурыраҡ, әммә ул массаһы буйынса унан ҡалыша. Титандың тартыу көсө Ерҙең тартыу көсөнөң етенән бер өлөшөн тәшкил итә. Титандың массаһы Сатурндың бөтә юлдаштары массаһының 95 процентына тигеҙ.

Титандың өҫтө, нигеҙҙә, һыулы боҙҙан һәм һарҡынды органик матдәләрҙән тора, геологик йәһәттән йәш, аҙ һанлы тау түбәләстәрен һәм кратерҙарҙы, шулай уҡ бер нисә криовулканды иҫәпкә алмағанда, башлыса, тигеҙ. Титанды уратып алған тығыҙ атмосфера 2004 йылда «Кассини-Гюйгенс» аппараты осоп килгәнгә тиклем юлдаштың өҫтөн күреү мөмкинлеген бирмәй.

Атмосфераһы күбеһенсә [[азот]]тан тора, шулай уҡ ҙур булмаған миҡдарҙа метан һәм этан бар, улар шыйыҡ һәм ҡаты яуым-төшөмдөң сығанағы булған [[болот]]тарҙы барлыҡҡа килтерә. Өҫтөндә метан-этан күлдәре һәм йылғалары бар. Өҫтөндәге баҫым ер атмосфераһы баҫымынан 1,5 тапҡырға артығыраҡ. Уның өҫтөндәге температура — минус 170—180&amp;nbsp;°C.

Температураһы түбән булыуға ҡарамаҫтан, Титан Ерҙең иртә үҫеш стадияһы менән сағыштырыла, шуға күрә юлдашта тереклектең иң ябай формаларының булыу мөмкинлеген инҡар итергә ярамай, атап әйткәндә, шарттары юлдаштың өҫтөндәгенә ҡарағанда күпкә уңайлы булған ер аҫты һыу ятҡылыҡтарында&lt;ref name=&quot;Grasset2000&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=On the internal structure and dynamic of Titan|издание={{Нп3|Planetary and Space Science}}|том=48|номер=7—8|страницы=617—636|doi=10.1016/S0032-0633(00)00039-8|язык=mis|автор=O. Grasset, C. Sotin, F. Deschamps|год=2000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fortes2000&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Exobiological implications of a possible ammonia-water ocean inside Titan|том=146|номер=2|страницы=444—452|doi=10.1006/icar.2000.6400|язык=en|тип=journal|автор=A. D. Fortes|год=2000|издательство=[[Elsevier]]|издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}&lt;/ref&gt;.

== Асыу тарихы һәм атамаһы ==
[[Файл:Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg|мини|upright|Христиан Гюйгенс Титанды 1655 йылда таба]]
Титанды 1655 йылдың 25 мартында голланд физигы, математигы һәм астрономы Гюйгенс Христиан аса&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2003-09-24|title=Christiaan Huygens: Discoverer of Titan|url=http://www.esa.int/esaSC/SEMJRT57ESD_index_0.html|publisher=ESA|accessdate=2010-07-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/617Vu5Fow|archivedate=2011-08-22}}&lt;/ref&gt;. [[Галилео Галилей|Галилей]] өлгөһөнән илһамланып, Гюйгенс ағаһы Константин менән бергә апертураһы 57 мм һәм ҙурайтыү сифаты 50 тапҡырҙан ашыуға артҡан телескоп уйлап таба&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.museumboerhaave.nl/collectie/e_voorwerpen/telescoopHuygens.html|title=Telescope by Huygens, Christiaan Huygens, The Hague, 1683|accessdate=2010-03-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070709154419/http://www.museumboerhaave.nl/collectie/e_voorwerpen/telescoopHuygens.html|archivedate=2007-07-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070709154419/http://www.museumboerhaave.nl/collectie/e_voorwerpen/telescoopHuygens.html |date=2007-07-09 }}&lt;/ref&gt;.

Гюйгенс шул телескоп ярҙамында Ҡояш системаһындағы планеталар — [[Марс]], [[Сулпан|Венера]], [[Юпитер]] һәм [[Сатурн]]ды күҙәтә. Ғалим 16 көн эсендә һуңғы планета тирәләй тулы әйләнеш яһаған сағыу төҫтәге есемде күреп ҡала. Дүрт әйләнештән һуң, 1655 йылдың июнендә, Сатурн ҡулсалары, Ергә ҡарата түбән ауышып күҙәтеүгә ҡамасауламаған мәлдә, Гюйгенс Сатурндың юлдашын табыуына тулыһынса инана. Гюйгенс үҙенең асышын [[Овидий]]ҙың «Фаста» поэмаһы&lt;ref&gt;Овидий, «Фасты», книга 1, строка 305: «К дальним светилам они обратили следящие взоры», перевод с латинского Ф. А. Петровского, цитата по изданию: Публий Овидий Назон. Элегии и малые поэмы. М., «Художественная литература», 1973&lt;/ref&gt; юлдарын ''nostris admovere distantia oculis sidera'' анаграммаһы рәүешендә шифрлай, был анаграмманы 1655 йылдың 13 июнендә Джон Валлисҡа хат аша ебәрә. Анаграмманы Гюйгенс 1656 йылдың 13 мартында Валлисҡа яҙған хатында аңлата: {{Lang-la|Saturno luna sua circumducitur diebus sexdecim horis quatuor}} (Юлдаш Сатурн тирәләй 16 көн һәм 4 сәғәт эсендә әйләнеп сыға)&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=The discovery of Titan|издание=The Observatory|страницы=338—340|том=11|bibcode=1888Obs....11..338L|язык=mis|автор=Lynn, W. T.|год=1888}}&lt;/ref&gt;. Был — телескоп уйлап табылған мәлдән алып икенсе тапҡыр күк есеме тирәләй әйләнгән юлдашты асыу. Бынан 45 йыл элек Галилей Юпитерҙың дүрт юлдашы булыуын асҡан була.

Ике быуаттан ашыу, ғәмәлдә, юлдаш исемһеҙ ҡала, Гюйгенс яңы күк есемен ябай ғына итеп ''Saturni Luna'' («Сатурн айы» [[Латин теле|латынь]] буйынса) тип атай. Ҡайһы бер астрономдар уны «Гюйгенс юлдашы» йәки «Huyghenian» тип йөрөтә. Джованни Кассини Сатурндың тағы ла дүрт юлдашын асҡандан һуң астрономдар Титанды ''Сатурн IV'' атай башлай, сөнки ул планетанан дүртенсе урында тора&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=A Discovery of two New Planets about Saturn, made in the Royal Parisian Observatory by Signor Cassini, Fellow of both the Royal Societys, of England and France; English’t out of French.|издание=Philosophical Transactions|том=8|номер=1673|страницы=5178—5185|doi=10.1098/rstl.1673.0003|язык=en|тип=journal|автор=G. D. Cassini|год=1673}}&lt;/ref&gt;. 1789 йылдан һуң, планетаның яңы юлдаштары асылыуға бәйле, атама биреүҙәге был ысул бөтөрөлә, сөнки улар билдәлеләренә ҡарағанда планета орбитаһына яҡыныраҡ урынлашҡан булалар.

«Титан» исеме 1847 йылда Джон Гершелдең (Мимас менән [[Энцелад (юлдаш)|Энцеладты]] асҡан Уильям Гершелдең улы) «Изге Өмөт морононда яһалған астрономик күҙәтеүҙәр һөҙөмтәләре» тигән мәҡәләһе баҫылып сыҡҡандан һуң ҡулланыла башлай. Астроном мәҡәләһендә Сатурндың ул ваҡытта билдәле булған ете юлдашын Кроностың (рим аллаһы [[Сатурн (мифология)|Сатурндың]] грек аналогы) һеңлеләре һәм ҡустылары исемдәре менән атарға тәҡдим итә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Observations of Mimas, the closest and most interior satellite of Saturn|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/full/seri/MNRAS/0008/0000042.000.html|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|том=8|номер=1|страницы=42|язык=en|тип=journal|автор=Mr. Lassell|год=1847|издательство=[[Oxford University Press]]}}&lt;/ref&gt;.

== Орбитаһы һәм әйләнеше ==
[[Файл:Titan's_orbit.svg|слева|мини|Сатурндың башҡа эре юлдаштары араһында Титан орбитаһы (ҡыҙыл һыҙыҡ менән бирелгән). Титан орбитаһынан ситтә — Япет һәм Гиперион, эсендә — Диона, Тефия, Энцелад һәм Мимас]]
[[Файл:Titan_Earth_Moon_Comparison.png|мини|Ерҙең, Титандың (түбәндә һулда) һәм Айҙың ҙурлыҡтарын сағыштырыу]]
Титан орбитаһының радиусы 1 221 870 км (Сатурн радиусынан 20,3), шулай итеп, ул Сатурн ҡулсаһынан тышта урынлашҡан, Сатурн ҡулсаларының иң ситтәгеһе (Е) планетанан яҡынса 750 000 километр алыҫлыҡта. Яҡындағы ике юлдаштың орбиталары Сатурндан 242 000 км алыҫлыҡта (Гиперион) һәм планетаға 695 000 км яҡыныраҡ (Рея) үтә. Гиперион орбиталь резонанс 3:4 булдыра. Титан Сатурн тирәләй дүрт тапҡыр әйләнеш яһағанда, Гиперин ни бары өс тапҡыр ғына әйләнә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Resonances and close approaches. I. The Titan-Hyperion case|том=22|номер=2|страницы=141—152|ссылка=http://www.springerlink.com/content/g627852062714784/|doi=10.1007/BF00898423|язык=en|тип=journal|автор=Bevilacqua, R.; Menchi, O.; Milani, A.; Nobili, A. M.; Farinella, P.|год=1980|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|издание={{Нп3|Earth, Moon, and Planets}}}}&lt;/ref&gt;.

Титан планета тирәләй 15 көн, 22 сәғәт һәм 41 минутта тулы әйләнеш яһай, уртаса тиҙлеге — {{S|5,57 км/с}}. Юлдаштың орбитаһы түңәрәк түгел һәм эксцентриситетҡа эйә (0,0288-гә тигеҙ). Орбита яҫылығы Сатурн экваторнан һәм ҡулсалар яҫылығынан 0,348 градусҡа ауышҡан.

[[Ҡояш системаһы]]ндағы планеталарҙың [[Ай (юлдаш)|Ай]] һәм күп кенә башҡа юлдаштары кеүек, Ай менән Ҡояштың тартыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән ташыу көстәренең тәьҫир итеүе һөҙөмтәһендә, Титан планетаға ҡарата синхрон әйләнә. Тимәк, Титандың үҙ күсәре тирәләй әйләнеү осоро менән Сатурн тирәләй әйләнеү осоро тап килә, һәм юлдаш планетаға ҡарата һәр саҡ бер үк яғы менән ҡарап тора. Шул яғының үҙәге аша үткән [[меридиан]]дан киңлеге иҫәпләнә лә инде.
[[Файл:Titan_(Mond)_(8621291).jpg|мини|Титандың «Кассини» эшләгән 4 инфраҡыҙыл фотографиянан төҙөлгән һүрәте]]
Сатурндың әйләнеү күсәре ауышлығы 26,73° тәшкил итә, тап ул планетала һәм уның юлдаштарының көньяҡ һәм төньяҡ ярымшарҙарында йыл миҙгелдәренең алмашыныуын тәьмин итә. Һәр миҙгел яҡынса ерҙәге 7,5 йылдан тора, сөнки [[Сатурн]] яҡынса 30 йылда [[Ҡояш]] тирәләй тулы әйләнеш яһай. Титандың орбитаһы яҫылығына перпендикуляр булған уның әйләнеү күсәре Сатурндың әйләнеү күсәренә табан йүнәлтелгән. 2009 йылдың авгусында Титандың көньяҡ ярымшарында һуңғы йәй тамамлана.

Сатурн һәм Титан массаларының үҙәге Сатурн үҙәгенән ни бары 30 км алыҫлыҡта&lt;ref&gt;[https://public.nrao.edu/news/pressreleases/vlba-measures-saturn-position Improved Saturn Positions Help Spacecraft Navigation, Planet Studies, Fundamental Physics]&lt;/ref&gt; һәм Сатурн 4227 тапҡырға ҙурыраҡ, шуға күрә юлдаш планета хәрәкәтенә бик аҙ миҡдарҙа йоғонто яһай.

== Үлсәме һәм массаһы ==
Титандың диаметры 5152 км, һәм ул Ҡояш системаһында, [[Юпитер]]ҙың юлдашы Ганимедтан ҡала, ҙурлығы буйынса икенсе юлдаш.

Оҙаҡ ваҡыт астрономдар Титандың диаметры 5550 км тәшкил итә тип иҫәпләй, тимәк, Титан Ганимедтан ҙурыраҡ булып сыға. Ләкин «Вояжер-1» аппараты менән үткәрелгән тикшеренеүҙәр Титанда тығыҙ һәм үтә күренмәле булмаған атмосфераның булыуын күрһәтә, ул объекттың аныҡ үлсәмен билдәләргә ҡамасаулаған була&lt;ref name=&quot;Voyager&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&amp;_udi=B6WGF-4CC7SNP-1&amp;_user=10&amp;_rdoc=1&amp;_fmt=&amp;_orig=search&amp;_sort=d&amp;view=c&amp;_acct=C000050221&amp;_version=1&amp;_urlVersion=0&amp;_userid=10&amp;md5=5e718b2de3cffd9556bac61d9b609d0b|заглавие=Titan’s Surface and Rotation: New Results from Voyager 1 Images|том=170|номер=1|страницы=113—124|doi=10.1016/j.icarus.2004.03.010|bibcode=2004Icar..170..113R|язык=en|тип=journal|автор=James Richardson, Ralph Lorenz, &amp; Alfred McEwen|год=2004|издательство=[[Elsevier]]|издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}&lt;/ref&gt;.

Титан диаметры, шулай уҡ уның тығыҙлығы һәм массаһы Юпитер юлдаштары — Ганимед һәм Каллистоныҡынаоҡшаш. Титан [[Ай (юлдаш)|Айҙан]] (радиус буйынса) яҡынса 50 процентҡа ҙурыраҡ һәм массаһы буйынса 80 процентҡа уҙа. Титан шулай уҡ күләме уҙып планета Титан [[Меркурий]] планетаһынан да үлсәмдәре буйынса ҙур, ә бына массаһы буйынса ҡалыша. Ирекле төшөү тиҙләнеше {{S|1,352 м/с²}} , тимәк, ауырлыҡ көсө ерҙең был күрһәткесенең етенән бер өлөшөн тәшкил итә ({{S|9,81 м/с²}}).

== Төҙөлөшө ==
[[Файл:Titan's_Many_Layers.jpg|мини|Атмосфераһының ҡатламлы төҙөлөшө, «Кассини», 2004 йыл, тәбиғи төҫтәге һүрәт]]
Титан яртылаш һыулы боҙҙон һәм яртылаш — тау тоҡомонан тора&lt;ref name=&quot;Tobie&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2005Icar..175..496|заглавие=Titan’s internal structure inferred from a coupled thermal-orbital model|том=175|номер=2|страницы=496—502|doi=10.1016/j.icarus.2004.12.007|язык=en|тип=journal|автор=G. Tobie, O. Grasset, J. I. Lunine, A. Mocquet, C. Sotin|год=2005|издательство=[[Elsevier]]|издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}&lt;/ref&gt;. Составы буйынса ҡайһы бер башҡа эре газ планеталары юлдаштарына оҡшаш: Ганимед, Европа, Каллисто, Тритон, әммә атмосфераһының составы һәм структураһы менән уларҙан ныҡ айырыла.

=== Атмосфераһы ===
Меркурий һәм Ганимед менән үлсәмдәрен сағыштырғанда Титандың ҡалынлығы 400 км булған ҙур атмосфераһы бар&lt;ref name=&quot;Characteristics of Titans&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=In situ measurements of the physical characteristics of Titan’s environment|издание=Nature|том=438|doi=10.1038/nature04314|ссылка=http://www.nature.com/nature/journal/v438/n7069/full/nature04314.html|язык=en|тип=journal|автор=M. Fulchignoni, F. Ferri, F. Angrilli et al.|год=2005}}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге заман баһаһы буйынса Титандың атмосфераһында азот 95 %, һәм ул, Ер атмосфераһы менән сағыштырғанда, юлдаш өҫтөнә яһаған баҫымы 1,5 тапҡырға күберәк&lt;ref&gt;[http://edurss.ru/cgi-bin/db.pl?lang=Ru&amp;blang=ru&amp;page=Book&amp;id=67002#FF2 Кусков О. Л., Дорофеева В. А., Кронрод В. А., Макалкин А. Б. «Системы Юпитера и Сатурна: Формирование, состав и внутреннее строение крупных спутников», изд-во УРСС, 2009]&lt;/ref&gt;. Атмосферала булған метан юғары ҡатламдарҙа фотолиз процесына килтерә һәм бер нисә ҡат углеводород «болото» хасил була, шунлыҡтан Титан — [[Ҡояш системаһы]]нда өҫтөн оптик диапазонда күҙәтеү мөмкин булмаған берҙән-бер юлдаш.

==== Атмосфераның килеп сығышы ====
[[Файл:Cassini peers over Titans hazy atmosphare to Saturns south pole.jpg|слева|мини|Титан атмосфераһының өҫкө ҡатламы һәм Сатурндың көньяҡ ҡотобо. «Кассини», 2005 йыл.]]
Атмосфераһының барлыҡҡа килеүе тураһында берҙәм генә фекер юҡ. Бер нисә фараз бар, ләкин уларҙың һәр береһенә ҡарата етди контраргумент ҡуйыла&lt;ref name=&quot;LentaTitan&quot;&gt;[http://lenta.ru/news/2011/05/09/titan/ Титан породил атмосферу в ходе кометной бомбардировки]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

==== Структураһы ====
[[Файл:AtmosphericComparison_Titan_Earth_ru.svg|мини|Титан һәм Ер атмосфераларын сағыштырыу]]
Титан атмосфераһының сиге, Ерҙекенә ҡарағанда яҡынса 10 тапҡырға юғарыраҡ&lt;ref name=&quot;Characteristics of Titans&quot;/&gt;. Тропосфера сиге 35 км бейеклегендә урынлашҡан. 50 км бейеклегенә тиклем киң тропопауза ята, унда температура даими булып ҡала, ә шунан һуң температура күтәрелә башлай. Юлдаштың өҫтөндә минималь температура −180&amp;nbsp;°C самаһы тәшкил итә, бейеклек артыу менән бергә температура әкренләп күтәрелә һәм Титан өҫтөнән 500 км алыҫлыҡта −121&amp;nbsp;°C градусҡа етә. Титандың Ионосфераһы, ерҙекенә ҡарағанда, ҡатмарлы структураға эйә, уның төп өлөшө 1200 км бейеклектә урынлашҡан. Титанда икенсе, ионосфераның түбәнге ҡатламының барлығы көтөлмәгән хәл була, ул 40 һәм 140 километрҙар араһында ята (иң юғары электр үткәреүсәнлек 60 км бейеклектә).

==== Атмосфераһының составы ====
[[Файл:Formation_of_tholins_in_Titan's_upper_atmosphere-ru.svg|слева|мини|Титан атмосфераһының өҫкө ҡатламында, ~1000 км бейеклегендә, толиндар — ҙур молекуляр массалы ҡатмарлы органик молекулаларҙың барлыҡҡа килеүе&lt;ref name=&quot;Waite_2007&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=J. H. Waite Jr., D. T. Young, T. E. Cravens et al.|заглавие=The Process of Tholin Formation in Titan's Upper Atmosphere|ссылка=http://www.sciencemag.org/content/316/5826/870.abstract|язык=en|издание=[[Science]]|тип=[[Научный журнал|рец. науч. журнал]]|год=2007|том=316|номер=5826|страницы=870—875|doi=10.1126/science.1139727|issn=0036-8075}}. — ([http://inms.space.swri.edu/publications/2007/Waite_et_al_2007.pdf PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429045116/http://inms.space.swri.edu/publications/2007/Waite_et_al_2007.pdf |date=2014-04-29 }}).&lt;/ref&gt;]]
Ер менән Титан — Ҡ[[Ҡояш системаһы|ояш системаһында]], нигеҙҙә, азоттан торған тығыҙ атмосфералы ике генә есем (Тритон менән [[Плутон]] да шыйығайтылған азот атмосфераһына эйә).Титан атмосфераһының 98,4 проценты азоттан һәм яҡынса 1,6 проценты [[аргон]] һәм метандан тора, был ҡатнашмалар концентрацияһы, башлыса, атмосфераның өҫкө ҡатламында 43 процентҡа етә. Шулай уҡ атмосферала этан, диацетилен, метилацетилен, цианоацетилен, ацетилени, пропан, углекислый газ, һөрөм газы, [[гелий]]ҙың эҙҙәре лә бар .
Ирекле [[кислород]] бөтөнләй юҡ.

Титан ниндәй ҙә булһа йоғонто яһай алырлыҡ [[магнит ҡыры]]на эйә булмағанға күрә, атмосфераһының бигерәк тә өҫкө ҡатламына ҡояш еле бик ныҡ тәьҫир итә. Бынан тыш, атмосфераһы йыһан һәм ҡояш нурланыштарына дусар ителә, улар ошо нурланыштар йоғонтоһо аҫтында, атап әйткәндә, ультрафиолеттан, азот һәм метан молекулалары иондарға, йәғни углеводородлы радикалдарға тарҡала. Был фрагменттар, үҙ сиратында, азоттың ҡатмарлы органик берләшмәләрен йәки [[углерод]]тыңҡушылмаларын, шул иҫәптән ароматик берләшмәләрен (мәҫәлән, [[бензол]]) барлыҡҡа килтерә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Discovery of heavy negative ions in Titan’s ionosphere|издание=Geophys. Res. Lett.|том=34|страницы=L22103|doi=10.1029/2007GL030978|язык=en|тип=journal|автор=A. J. Coates, F. J. Crary, G. R. Lewis, D. T. Young, J. H. Waite, and E. C. Sittler|год=2007}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ атмосфераһының өҫкө ҡатламдарында полиин — полимер барлыҡҡа килә.

Үҙ эсенә азот атомдарын алған органик берләшмәләр, Титандың өҫтөнә һәм атмосфераһына ҡыҙыл -һары төҫ бирә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=О. Л. Кусков, В. А. Дорофеева, В. А. Кронрод, А. Б. Макалкин.|заглавие=Системы Юпитера и Сатурна: Формирование, состав и внутреннее строение|место=М.|издательство=ЛКИ|год=2009|страницы=478|isbn=9785382009865}}&lt;/ref&gt; (атап әйткәндә, Титан өҫтөнән юғарыға ҡарағанда көк йөҙөнөң шундай булыуы күренә). Ҡояш тәьҫире аҫтында 50 миллион йылда (ҡояш системаһы йәше менән сағыштырғанда бик аҙ ваҡыт) атмосфералағы метан үҙгәрергә тейеш, ләкин был күҙәтелмәй. Тимәк, атмосферала метан запасын тулыландырыусы сығанаҡ бар&lt;ref name=&quot;Waite_2007&quot;/&gt;. Вулкандарҙың әүҙемлеге шул сығанаҡтарының береһе булыуыихтимал&lt;ref name=&quot;Stofan_2007&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Titan’s methane cycle|doi=10.1016/j.pss.2006.05.028|bibcode=2006P&amp;SS...54.1177A|том=54|номер=12|страницы=1177|автор=Sushil K. Atreya, Elena Y. Adams, Hasso B. Niemann et al.|год=2006|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание={{Нп3|Planetary and Space Science}}}}&lt;/ref&gt;.

==== Климаты ====
[[Файл:Titan_atmosphere_detail_ru.svg|справа|мини|Титан атмосфераһының төҙөлөшө]]

== Шулай уҡ ҡара ==
* Титан өҫтөндәге деталдәр исемлеге
* Титандағы шыйыҡлыҡ

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Силкин Б.И.|заглавие=В мире множества лун|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1982|страниц=208|тираж=150000|ref=Силкин}}

== Һылтанмалар ==
* [http://school-collection.edu.ru/catalog/res/d74c4b53-6792-4e68-bd71-c177486cb826/view/ Мәҡәләләр «Экспедиция „Гюйгенс“ титан һыу, юлдаш Сатурн» журнал «фән һәм Тормош»]
* [http://www.freescience.ru/titan/articles.html Титан тураһында мәҡәләләр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191203060330/http://www.freescience.ru/titan/articles.html |date=2019-12-03 }}
* [http://truemoral.ru/Titan.pdf Башлығы тураһында китабы Титан «Сатурн Системаһы һәм юпитер. Формалаштырыуға, эске төҙөлөшөн һәм составын эре юлдаш»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304192902/http://truemoral.ru/Titan.pdf |date=2016-03-04 }}
* ''Бурба Г. '' {{Cite web|url=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/2667/|publisher=Вокруг Света|title=Извержения миров|date=2006-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/617WrRkOK|archivedate=2011-08-22}}
* ''Бурба Г. '' {{Cite web|url=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/6365/|publisher=Вокруг Света|title=Чёрные моря Титана|date=2008-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/617Wttoqq|archivedate=2011-08-22}}
* [http://h-tech-news.ru/kosmos/oblaka-vblizi-ekvatora-titana-mogut-obyasnit-nalichie-rusel-rek-na-ego-poverchnosti.html Улар өҫтөндәге болоттар йылға экваторға яҡын булыуы менән аңлатырға мөмкин титан русеть] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522111420/http://www.h-tech-news.ru/kosmos/oblaka-vblizi-ekvatora-titana-mogut-obyasnit-nalichie-rusel-rek-na-ego-poverchnosti.html |date=2010-05-22 }}
* Operations Laboratory Imaging Cassini for Central (2005). [http://ciclops.lpl.arizona.edu/ CICLOPS: Imaging Cassini] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060403080758/http://ciclops.lpl.arizona.edu/ |date=2006-04-03 }}
* [http://www.esa.int/esaCP/index.html Space Agency European] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071221001951/http://www.esa.int/esaCP/index.html |date=2007-12-21 }} (2005). [http://www.esa.int/SPECIALS/Cassini-Huygens/index.html ESA — Cassini-Huygens]
* Gangale, Thomas (2002). {{Cite web|title=The Darian Calendar for Titan|url=http://www.martiana.org/mars/saturn/darian_titan_frm.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070301115805/http://www.martiana.org/mars/saturn/darian_titan_frm.htm|archivedate=2007-03-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070301115805/http://www.martiana.org/mars/saturn/darian_titan_frm.htm |date=2007-03-01 }}
* Hamilton, J. Calvin (2001). [http://www.solarviews.com/eng/titan.htm Прослеживается — IV Saturn]
* Hammerschlag, Michael (2005). [http://hammernews.com/cloudworld.htm CLOUD WORLD: MISSION to ПРОСЛЕЖИВАЕТСЯ]
* NASA (2005). [http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/main/index.html NASA — Cassini-Huygens: Encounter With Close Saturn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050124033043/http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/main/index.html |date=2005-01-24 }}
* Perry, Jason (2005). [http://volcanopele.blogspot.com/ Прослеживается Today]
* The Society Planetary (2005). {{Cite web|title=TPS: Saturn’s moon Titan|url=http://www.planetary.org/saturn/titan.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040617125755/http://www.planetary.org/saturn/titan.html|archivedate=2004-06-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040617125755/http://www.planetary.org/saturn/titan.html |date=2004-06-17 }}
* University of Arizona Lunar Planetary Lab and (2005). {{Cite web|title=Lunar and Planetary Lab The Descent Imager-Spectral Radiometer of the Cassini-Huygens Mission to Titan|url=http://www.lpl.arizona.edu/~kholso/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050308093058/http://www.lpl.arizona.edu/~kholso/|archivedate=2005-03-08}}
* [http://tvroscosmos.ru/frm/vestidata/2008/vesti02_11_8_3.php Нефть титандан яһалған булған]. Сюжет роскосмос телестудияһында

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Сатурн юлдаштары]]
[[Категория:Алфавит буйынса планеталар һәм юлдаштар]]
[[Категория:Титан]]
[[Категория:1655 йылда асылған астрономик объекттар]]</text>
      <sha1>i77u3rdrqhicbetvjfqnjbxhihp7009</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-10-23</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201604</id>
    <revision>
      <id>1307615</id>
      <timestamp>2026-10-22T15:13:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Vodno Telecommunication Tower.jpg</comment>
      <origin>1307615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="19u1if4m0wfj9mx2um4q1lkysbz38i4" xml:space="preserve">Vodno Telecommunication Tower.jpg</text>
      <sha1>19u1if4m0wfj9mx2um4q1lkysbz38i4</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>