Сәпсәү һымаҡтар

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Сәпсәү һымаҡтар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7435</id>
    <revision>
      <id>1307658</id>
      <parentid>1241394</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T23:31:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4294" sha1="c2lj2bspz8wu02zvncbkc3l8m1ky5h7" xml:space="preserve">{{Таксон
 | name              = Сәпсәү һымаҡтар
 | regnum            = Хайуандар
 | image file = Larus_ridibundus.jpg
 | image descr       = Көйөлдө
 | parent            = Neognathae
 | ref               = 
 | comment           =
 | rang              = Отряд
 | latin             = Charadriiformes
 | author            =  &lt;br /&gt;[[Хаксли, Томас Генри|Huxley]], [[1867]]
 | syn               = 
 | typus             = 
 | children name     = [[Ғаилә (биология)|Ғаилә]]

 | range map         = 
 | range map caption = 
 | range map width   = 
 | range legend      = 
 | iucnstatus        = 
 | wikispecies       = Charadriiformes
 | commons           = Category:Charadriiformes
 | iucn              = 
 | itis = 176445
 | ncbi = 8906
 | eol               = 
 | grin              = 
 | ipni              = 
}}
[[Рәсем:Озеро Чаячье на острове Ягры ( г.Северодвинск).JPG|thumb|265px|Ягры утрауында Чаяньче күле, Северодвинск]]
'''Сәпсәү һымаҡтар''' ({{lang-la|Charadriiformes}}, {{lang-ru|Ржанкообразные}}) — бөтә ер йөҙөндә осрай, һыу буйында йәшәй торған, көйөлдөләр менән аҡсарлаҡтарҙы эсенә алған [[ҡоштар]] отряды; тышҡы ҡиәфәте, мирфологияһы менән айырылап торған, бөтә бонъяға таралған, һыуҙа һәм һыу эргәһендә йәшәүсе ҡоштар отряды. Ҙурлығы буйынса бәләкәй һәм уртаса, ауырлығы буйынса ''ҡом көйөлдөләре'' (''Calidris minutilla'') 19-30 г һәм ''диңгеҙ аҡсарлағы'' (''Larus marinus''). 1,3-2 кг-ға етә. Күмәк колонияла йәшәүселәр ҙә, айырым йәшәуселәр ҙә бар. Поляр сарлаҡтың (''Sterna paradisaea'') миграция юлы 28 мең км-ға етә, шулай уҡ ''тау зырҡыуыты'' (''Gallinago solitaria'') ултыраҡ рәүештә тереклек итә.

Көйөлдө оҙон аяҡлы, оҙон төҙ нәҙек суҡышлы, һоро сыбар төҫлө, йылға-күл буйында йәшәүсе, ҡош&lt;ref&gt;Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)&lt;/ref&gt;. Был ҡош [[Башҡортостан]]да киң таралған, һыу буйҙарында тереклек итә. Оҙон аяҡлы, аҫҡа табан кәкерәйгән оҙон суҡышлы, өйрәктән ҙур. Был ҡош яҡшы йөҙә, кәрәк саҡта сума. Төҫө — ҡара, буй-буй ерән һорғолт һыҙыҡлы. Ҡойроғоноң өҫтө һәм ҡорһағы аҡ төҫтә. Аяҡтары күкһел һоро. Тауышы «көйөөөөл, көйөөөөөл, өл-өл-өл». Шырлыҡтарҙа, һыулы болондарҙа йәшәй. Ваҡ балыҡ, бөжәк, көҙөн еләк-емеш менән туҡлана. Көйөлдө ояһын ерҙә ҡора. Көрән таптар менән ҡапланған йәшкелт-һоро төҫлө дүрт йомортҡа һала. Көйөлдө — һунар ҡошо, уны ите өсөн аулайҙар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''[[Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы|Ишбирҙин Э. Ф.]]'' Башҡортостан ҡоштары. — Өфө, 1986.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/12518-s-ps-yma-tar|автор=Мәмәтов Ә. Ф.}}
* [https://web.archive.org/web/20090409233046/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/ Всё о птицах]{{ref-ru}}
* [http://water-birds.narod.ru/charadriiformes.htm Ржанкообразные на сайте water-birds.narod.ru]{{ref-ru}}

[[Категория:Сәпсәү һымаҡтар]]
[[Категория:Башҡортостан ҡоштары]]
[[Категория:Ҡоштар отрядтары]]</text>
      <sha1>c2lj2bspz8wu02zvncbkc3l8m1ky5h7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәҡсүт (Йылайыр районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11741</id>
    <revision>
      <id>1307642</id>
      <parentid>1055580</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T17:19:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Билдәле шәхестәре */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6052" sha1="gpidr7q75804hduc08eo4ie35bkqgxx" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Мәҡсүт}}
{{Ук}}
'''Мәҡсүт''' ({{lang-ru|Максютово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 83 кеше була&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453696, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80227823004.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||270||139||131||51,5||48,5
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||178||75||103||42,1||57,9
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||191||88||103||46,1||53,9
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||142||63||79||44,4||55,6
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||127||66||61||52,0||48,0
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||131||74||57||56,5||43,5
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||83||49||34||59,0||41,0
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==

* Район үҙәгенә тиклем ([[Йылайыр]]): 26 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 92 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Бикбулатов Фәрит Хәйбулла улы]] (8.08.1936—26.11.2016), [[йыр]]сы. 1968—1989 йылдарҙа [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы]] хеҙмәткәре (диктор, мөхәррир, музыкаль тапшырыуҙар бүлегенең өлкән мөхәррире). [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ (1986) артисы. [[Өфө]] ҡалаһының почётлы гражданы (2005).
* [[Бикбулатов Шәһит Хәйбулла улы]] (1925—16.09.2001), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, [[Журналистика|журналист]], дәүләт, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1964—1970 йылдарҙа Ауыл хужалығы һәм әҙерләүҙәр хеҙмәткәрҙәре һөнәри союзының Башҡортостан өлкә комитеты секретары. 1970 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]], 1980 йылдан — [[Магнитогорск дәүләт университеты|Магнитогорск дәүләт педагогия институты]], 1993—1998 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (1991), профессор (1995). 1-се (1985), 2-се (1945) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. [[Башҡортостандың халыҡ артисы]] [[Фәрит Бикбулатов]]тың ағаһы&lt;ref&gt;[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/2351-bikbulatov-sh-it-kh-jbulla-uly Башҡорт энциклопедияһы — Бикбулатов Шәһит Хәйбулла улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023075720/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/2351-bikbulatov-sh-it-kh-jbulla-uly |date=2020-10-23 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Исҡужин Зада Рәхимйән улы]] (1931), [[агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль берәмек|урындағы башҡарма орган]] хеҙмәткәре. 1967 йылдан [[Хәйбулла районы]]ның «Хәйбулла», 1978 йылдан — «Аҡъяр» [[совхоз]]ы директоры. 1994—1998 йылдарҙа ошо райондың [[Татыр-Үҙәк ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Татыр-Үҙәк ауыл советы]] ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990), райондың атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1974) һәм почётлы [[граждан]]ы (2021).
* [[Исҡужин Зәбихулла Ғәбделғәзим улы]] (1911—1936) — ғалим һәм йәмәғәт эшмәкәре.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. {{ref-ru}}{{V|6|12|2020}} 
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}}{{V|6|12|2020}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/9405-m-s-t-jylajyr-r-nynda-y-auyl}}

{{Йылайыр районы ауылдары}}

[[Категория:Йылайыр районы ауылдары]]</text>
      <sha1>gpidr7q75804hduc08eo4ie35bkqgxx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурай (Мишкә районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13069</id>
    <revision>
      <id>1307641</id>
      <parentid>1301108</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T16:49:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Билдәле шәхестәр */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6781" sha1="8rdhoqj1jqrwch95wa2p5ke26n2f0ln" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Сурай}}
{{ТП-Рәсәй|Сурай
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Сурай
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 55 | lat_min = 37 | lat_sec = 36
  |lon_deg = 55 | lon_min = 34 | lon_sec = 50
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Мишкә районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 984
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 452350
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34749 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80243880001
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Сурай''' ({{lang-ru|Чураево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Мишкә районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 984 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452350, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80243880001.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||984||483||501||49,1||50,9
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]]): 34 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (&quot;Янаул&quot;: 86 км): 86 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Мурзашев Сергей Михайлович]] (29.09.1967) — физик культура уҡытыусыһы, хәрби-ғәмәли күпбәйге (военно-прикладное многоборье) буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре&lt;ref&gt;[http://www.churaevo-gimnasium.ru/administratciya-i-pedagogi МБОУ Марийская гимназия им. Я.Ялкайна села Чураево Мишкинского района Республики Башкортостан. Официальный сайт. ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ КОЛЛЕКТИВ. Мурзашев Сергей Михайлович - учитель физической культуры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171003161617/http://www.churaevo-gimnasium.ru/administratciya-i-pedagogi |date=2017-10-03 }}{{ref-ru}}{{V|22|09|2017}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Шамратов Ефим Шамратович]] (2.03.1933), хужалыҡ эшмәкәре, 1986—1997 йылдарҙа Мишкә юл төҙөү механизацияланған күсмә колоннаһы  етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1995), райондың почётлы гражданы&lt;ref&gt;[http://mishkan.ru/o-rajone/pochetnye-grazhdane/shamratov-efim-shamratovich-2 Администрация Мишкинского района. Официальный сайт. Почетные граждане. Шамратов Ефим Шамратович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824093222/http://mishkan.ru/o-rajone/pochetnye-grazhdane/shamratov-efim-shamratovich-2 |date=2017-08-24 }}{{ref-ru}}{{V|01|03|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Яныш Ялкайн]] ([[Ялкаев Яныш Ялкаевич]]; (1906—17.09.1938), [[Мариҙар|мари]] [[шиғриәт|шағиры]], [[проза]]ик, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], [[Этнография|этнограф]]-[[фән|ғалим]]. СССР Фәндәр академияһының антропология һәм этнография институтында ғилми хеҙмәткәре. Сәйәси золом ҡорбаны.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/10792-suraj-mishk-r-nynda-y-auyl}}

{{Мишкә районы ауылдары}}

[[Категория:Мишкә районы ауылдары]]</text>
      <sha1>8rdhoqj1jqrwch95wa2p5ke26n2f0ln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тангермюнде</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30050</id>
    <revision>
      <id>1307660</id>
      <parentid>1102626</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T01:02:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1307660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5132" sha1="rqd6z1atdhv6xjez8ilpp4h0n6dn8d4" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = ҡала 
 |башҡортса исеме                         = Тангермюнде 
 |төп исеме                                         = Tangermünde 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      =  DE-ST 15-0-90-550 Tangermuende COA.png
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 52|lat_min = 32|lat_sec     27 
 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 58|lon_sec  = 8 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Саксония-Анхальт  
 |теҙмәләге регион                                 = Саксония-Анхальт  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Штендаль (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Штендаль (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Рудольф Опиц&lt;br /&gt;([[Христиан-демократ союз (Германия)|ХДС]])  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 22,01  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 43  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 10937 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 39585-39590 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = SDL 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 15 0 90 550 
 |Commons-тағы категория                     =  Tangermünde 
 |сайт                                                                  = http://www.tangermuende.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Тангермюнде''' ({{lang-de|Tangermünde}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан ҡала.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса ҡалала 10937 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 22,01 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 43 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39585-39590 һәм автомобиль коды — SDL. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20080914001930/http://www.tangermuende.de/ Рәсми сайт].

[[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>rqd6z1atdhv6xjez8ilpp4h0n6dn8d4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>25 октябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67823</id>
    <revision>
      <id>1307640</id>
      <parentid>1307632</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T16:46:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү, өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33579" sha1="dxvoxfrop52pumql5erltxvet23ye9x" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''25 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 298-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 299-сы). Йыл аҙағына тиклем 67 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[Ҡатын-ҡыҙҙар]]ҙың тыныслыҡ өсөн көрәш көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Макарон көнө.
** [[Опера]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Майлы ризыҡ көнө. 
* {{Гренада}} [[Гренада]]: Рәхмәт көнө.
* {{Литва}} [[Литва]]: [[Конституция]] көнө.
* {{Флагификация|Словения}}: Суверенитет көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: [[Карате]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Рәссамдар көнө.
* [[Европа]]: Юристар көнө. 
** [[Пицца]] эшләүселәр көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Тирмәнсе көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Таможня хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Кабель сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Маркетолог көнө.
* {{Флагификация|Румыния}}: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Флагификация|Узбекистан}}: Эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
=== Төбәк байрамдары ===
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Приморье крайы]] көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1839 йыл]]: Манчестерҙа беренсе [[Тимер юл транспорты|тимер юл поездары]] расписаниеһы ҡуллланыла.
* [[1889 йыл]]: [[Эйфель башняһы]]н төҙөү тамамлана.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1955 йыл]]: Беренсе микротулҡынлы мейес эшләнә.
* [[1977 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзында]] «СССР-ҙың халыҡ табибы» тигән маҡтаулы исем булдырыла.
* [[1990 йыл]]: Таулы-Алтай автономиялы өлкәһе үҙен республика итеп иғлан итә.
* [[1990 йыл]]: {{comment|«Мөғжизәләр яланы»|«Поле чудес»}} телеуйынының беренсе сығарылышы.
* [[2001 йыл]]: «Windows XP» системаһы ҡулланыуға тәҡдим ителә. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Никольский Дмитрий Петрович]] (1855—1918), [[фән|ғалим]]-[[Медицина|табип]], этнограф, [[Антропология|антрополог]]. 1881 йылдан [[Екатеринбург өйәҙе]]ндә, 1882—1888 йылдарҙа [[Ҡыштым]] заводтарында земство табибы. Медицина докторы (1895, икенсе мәғлүмәттәр буйынса, 1897). Коллегия советнигы (1894). Фәнни хеҙмәттәре [[башҡорттар]]ҙың антропологияһына һәм этнографияһына, халыҡ медицинаһына арналған. 1899 йылда нәшер ителгән {{comment|«Башҡорттар: этнографик һәм санитар-антропологик тикшеренеү»|«Башкиры: этнографическое и санитарно-антропологическое исследование»}} тигән хеҙмәтендә дала һәм тау башҡорттарының антропологик үҙенсәлектәрен, уларҙың торлағын, традицион интерьерын, кейемен, башҡорт аш-һыуын, хужалығын, йолаларын, байрамдарын һүрәтләй. Урал тәбиғәт белемен яратыусылар йәмғиәтенең, Рус география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Пермь]] ҡалаһынан.
* [[Афзал Таһиров]] (1890—27.09.1937), [[СССР]]-ҙың дәүләт, [[КПСС|партия]] һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1928 йылдан [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның партколлегия секретары, 1931 йылдан — [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]], бер үк ваҡытта 1934 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|БАССР Яҙыусылар союзы]] рәйесе, 1936 йылдан [[ТТӘИ|Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институты]] директоры. Хәрәзм Халыҡ Совет Республикаһының Хеҙмәт ордены кавалеры (1923), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған совет әҙәбиәте һәм сәнғәте эшмәкәре (1934). Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Ғайнанов Рашат Ғәбдрәшит улы]] (1925—1990), [[Татарстан]]дың [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], [[тәржемә]]се. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]] [[Нәсибаш]] ауылынан.
* [[Ғәлиев Миҙхәт Ғәббәс улы]] (1925—10.02.2002), [[йыр]]сы (драматик баритон). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1955—1996 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы|1955 йылда Мәскәүҙә үткәрелгән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында]] ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1980). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән [[Ҡазан]] ҡалаһынан.
* [[Хафизов Нәриф Фаяз улы]] (1935—27.03.2003), [[дәүләт]] эшмәкәре. 1969 йылдан Кинофильмдар прокатлау буйынса Башҡортостан республика контораһының идарасы урынбаҫары, 1985 йылдан — идарасыһы; 1989—2003 йылдарҙа  «Башкиновидеопрокат» производство идаралығы начальнигы. [[Рәсәй]]ҙең һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре, Рәсәйҙең почётлы кинематографисы. Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Һырдаръя өлкәһенең Совея ҡасабаһынан. 
* [[Ишморатов Миңлерәйес Миңлеғәли улы]] (1940) — [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары ветераны, ғалим-[[иҡтисад]]сы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1979 йылдан халыҡ депутаттарының [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1983 йылдан КПСС-тың [[Ауырғазы районы|Ауырғазы район]] комитетының беренсе секретары, 1991 йылдан — халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе һәм бер уҡ ваҡытта 1992—1995 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Иҡтисад фәндәре докторы (2010), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] ордендары кавалеры. Ауырғазы (2000) һәм Стәрлетамаҡ райондарының (2008) почётлы гражданы. 
* [[Шәйхулов Алмас Ғәлимйән улы]] (1945—6.01.2022), [[Тел ғилеме|тел ғалимы]]-төрҡиәтсе. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2009 йылдан татар филологияһы кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (2001), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).
* [[Гәрәева Гөлфирә Ниғәмәтйән ҡыҙы]] (1960), [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]-ғалим. 1995 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. 2014 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2011), профессор (2012). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Яныш Ялкайн]] ([[Ялкаев Яныш Ялкаевич]]; (1906—17.09.1938), [[Мариҙар|мари]] [[шиғриәт|шағиры]], [[проза]]ик, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], [[Этнография|этнограф]]-[[фән|ғалим]]. СССР Фәндәр академияһының антропология һәм этнография институтында ғилми хеҙмәткәре. Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының 
* [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы]] (1911—19.03.1968), төрҡиәтсе-ғалим, [[яҙыусы]], йәмәғәтсе. 1944 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1949—1968 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1950 йылдан сит телдәр факультеты деканы, 1951—1968 йылдарҙа [[башҡорт теле]] кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1957—1961 йылдарҙа университеттың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] етенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Филология фәндәре докторы (1961), профессор (1961). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967). [[Ленин ордены|Ленин]] (1967) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1961) ордендары кавалеры. 
* [[Дьячков Александр Васильевич]] (1921—8.09.1961), механизатов, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, уҡсылар полкының разведка отделениеһы командиры, [[кесе сержант]]. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Дан орденының тулы кавалерҙары (Башҡортостан)|Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовещен районы]] [[Николаевка (Благовещен районы)|Николаевка]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Кербель Лев Ефимович]] (1917—14.08.2003), [[скульптура|скульптор]], [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962 йылдан Мәскәү художество институты уҡытыусыһы. 1942 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. СССР Художество академияһы академигы (1975). СССР-ҙың (1977) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1967) халыҡ рәссамы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1985). [[Ленин премияһы|Ленин]] (1962) һәм беренсе дәрәжә [[Сталин премияһы]] (1950), [[Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1979).
* [[Әминев Миңнулла Ғибат улы]] (1932—30.01.1975; ҡайһы бер башҡа мәғлүмәттәр буйынса 15 октябрҙә тыуған), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], йәмәғәтсе. 1955 йылдан «Туймазы—Өфө» газ үткәргестәр идаралығының смена, газ бүлеү станцияһы һәм эксплуатациялау участкаһы начальнигы, өлкән инженеры; 1965 йылдан Өфө магистраль газ үткәргестәр идаралығының начальник урынбаҫары, начальнигы; 1974—1975 йылдарҙа «Баштрансгаз» берекмәһе директоры. [[Өфө]] ҡала Советы депутаты (1971—1973). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Һикһәнбай]] ауылынан.
* [[Сәғәҙәтов Ишбулды Ибраһим улы]] (1937—14.12.1993), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1953—1993 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Ленин исемендәге колхоз механизаторы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973) ордендары кавалеры. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Таулыҡай]] ауылынан.
* [[Томансина Рәйсә Фазылйән ҡыҙы]] (1937), [[сауҙа]] хеҙмәткәре. 1964 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Татыр-Үҙәк]] ҡулланыусылар йәмғиәте, 1972—1992 йылдарҙа — «Матрай» хужалыҡ иҫәбендәге сауҙа предприятиеһы һатыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1990). Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Ысмаҡ]] ауылынан. 
* [[Хисамов Эрнст Нурғәли улы]] (1937), [[фән|ғалим]]-табип-[[Гистология|гистолог]]. 1966—1977 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]], 2013 йылдан — [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы; 1978 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989 йылдан — [[зоология]] кафедраһы, 1997—2005 йылдарҙа физик тәрбиә һәм [[физиология]]ның теоретик нигеҙҙәре кафедраһы мөдире. [[Биология]] фәндәре докторы (1998), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының [[мәғариф]] отличнигы (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] ауылынан.
* [[Ткачев Валерий Константинович]] (1947—2014), педагог. [[Шаран районы]] [[Шаран]] сәнғәт мәктәбенең элекке уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Әйүпова Әнисә Ғәйнулла ҡыҙы]] (1947—2.03.2005), педагог, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|Комсомол]] һәм [[КПСС|партия]] органдары, мәғариф хеҙмәткәре. 1967 йылдан ВЛКСМ-дың [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] комитеты секретары — мәктәптәр бүлеге мөдире; 1977 йылдан [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]ҙағы 1-се урта мәктәптең директор урынбаҫары, 1977 йылдан — [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] урта мәктәбе уҡытыусыһы; 1983 йылдан [[Күгәрсен районы|Күгәрсен район]] мәғариф бүлеге инспекторы, КПСС район комитетының агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире; 1990—2005 йылдарҙа Асҡарҙағы Таһир Кусимов исемендәге гимназия уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1997 йылдан директорҙың уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса, 2000 йылдан — фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996), [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1996). Сығышы менән Асҡар ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Игишев Сөләймән Мөхәмәтйән улы]] (1893—2.08.1970), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1931—1960 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Фрунзе исемендәге колхоз рәйесе. [[Ленин ордены|Ленин]] (1948) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1951) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ишмырҙа]] ауылынан.
* [[Ғәбдрәшитов Фазулла Ғабдулла улы]] (1903—5.04.1975), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның станоклы пулемёт тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Иҫке Ҡандра]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Передельский Константин Григорьевич]] (1918—27.05.2001), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1961—1978 йылдарҙа Баймаҡ районы «Баймаҡ» совхозының бүлексә идарасыһы, механизаторы һәм механигы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡморон]] ауылынан.
* [[Садиков Ғабит Ғата улы]] (1923—20.05.2011), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[яҙыусы]], афоризмдар оҫтаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Шишмә районы]]ның [[Түбәнге Хәжәт]] ауылынан.
* [[Нурихан Фәттах]] (1928—18.02.2004), яҙыусы, [[тәржемә]]се, [[тарих]]сы, [[Тел ғилеме|тел белгесе]]. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978), [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ яҙыусыһы (1998) һәм [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Яңауыл районы]] [[Костин (Яңауыл районы)|Костин]] ауылынан.
* [[Улинкина Лидия Алексеевна]] (1948), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре, [[Педагогика|педагог]]. 1968 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Ҡыҙыл Башҡортостан]] ауыл мәҙәниәт йортоноң художество етәксеһе; 1974 йылдан һәм 2008 йылдан — [[бала]]лар [[музыка]] [[мәктәп|мәктәбе]] [[уҡытыусы]]һы, 2002 йылдан — [[мәктәп директоры|директоры]]. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). Төрлө кимәл ижади конкурстар лауреаты һәм дипломанты. Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Шарапов Салауат Марат улы]] (1948), юрист, [[КПСС|партия]], урындағы башҡарма һәм [[суд]] органдары хеҙмәткәре. 1972 йылдан [[Баймаҡ]] ҡала советы башҡарма комитеты секретары, 1975 йылдан Баймаҡ район советы башҡарма комитетының бүлек мөдире; 1984 йылдан Баймаҡ машиналар эшләү заводының партбюро, 1987 йылдан — Түбә руднигының партком секретары; 1988—2009 йылдарҙа Баймаҡ район суды судьяһы һәм рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ейәнсура районы]]ның [[Байдәүләт]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Анощенко Николай Дмитриевич]] (1894—14.12.1975), кинорежиссёр, кинооператор, сценарист. 1927—1956 йылдарҙа Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институты уҡытыусыһы. Профессор (1940). [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1930 йылда [[Башҡортостан]] тураһында документаль‑этнографик фильмдар төшөрөүсе: «Азия сигендә» («На границе Азии»), «Совет әкиәте» («Советская сказка» — [[Әбйәлил районы]]ның «Красная Башкирия» совхозы тураһында), «Башкирка» ([[башҡорт аты]] хаҡында поэтик хикәйә). [[Рәсәй империяһы]]ның IV дәрәжә Изге Георгий ордены, [[СССР]]-ҙың [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Белгород]] ҡалаһынан.
* [[Коптяева Антонина Дмитриевна]] (1909—12.11.1991), [[СССР]] яҙыусыһы. «Урал йылғаһында» («На Урале-реке»; 1969—1978) һәм башҡа романдар авторы. Башҡортостанға сәфәренән һуң «Яратам һине, Башҡортостан» («Люблю тебя, Башкирия»; 1963) исемле очерк яҙа, артабан Башҡортостан һәм Татарстан нефтселәренә арналған «Ер бүләге» («Дар земли»; 1963) романынын ижад итә. III дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1950). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ  (1959, 1969), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1979) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Амур өлкәһенең Южный приискыһы ҡасабаһынан. 
* [[Вәлитов Октябрь Кәли улы]] (1934), комсомол, партия органдары һәм  дәүләт хеҙмәткәре, юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-философ, публицист. 2001—2016 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның Нефтекама филиалы директоры. Тарих фәндәре кандидаты (1969), философия фәндәре докторы (2000), профессор (2002). 1959 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Вена университеты|Вена халыҡ-ара университетының]] ([[Австрия]]) һәм Башҡорт дәүләт университетының почётлы профессоры; [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004), [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984); [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2009). [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] лауреаты (2008). [[Нефтекама]] ҡалаһының һәм [[Яңауыл районы]]ның почётлы гражданы. 
* [[Егоров Валерий Борисович]] (1959), ғалим-инфекционист. 1989 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 2000 йылдан — балалар инфекцион ауырыуҙары кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2000). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:25 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1838 йыл]]: Жорж Бизе, [[Франция]] композиторы.
* [[1843 йыл]]: Глеб Успенский, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1864 йыл]]: Тоҡтағол Һатылғанов, [[Ҡырғыҙстан]]дың халыҡ аҡыны.
* [[1881 йыл]]: [[Пабло Пикассо]], [[Испания]] рәссамы.
* [[1909 йыл]]: Минғәли Нәҙреков, театр актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1976), [[Татар]] АССР-ының халыҡ артисы (1967).
* [[1920 йыл]]: Әмәт-Хан Солтан, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби осоусы, ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, 1945).
* [[1926 йыл]]: Галина Вишне́вская, опера йырсыһы, театр режиссёры, педагог, актёр. СССР-ҙың халыҡ артисы (1966).
* [[1936 йыл]]: Виктор Ту́ров, кинорежиссёр, сценарист һәм педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1986).
* [[1938 йыл]]: Тамара Сёмина, театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1978).
* [[1979 йыл]]: Михаил Галустян, [[Рәсәй]] юморисы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:25 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1971 йыл]]: Михаил Я́нгель, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] ракета-космос комплекстары конструкторы, ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959, 1961).
* [[1973 йыл]]: [[Бирҙин Ғәли Иркәбай улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1999 йыл]]: Бату Мөлөков, композитор, [[Татарстан Республикаһы|Татар АССР-ының]] (1977) һәм [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1981) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Татарстан]]дың [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984).
* [[2010 йыл]]: Валентина Гаганова, [[туҡыусы]], Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К25]]
[[Категория:25 октябрь]]</text>
      <sha1>dxvoxfrop52pumql5erltxvet23ye9x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307643</id>
      <parentid>1307640</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T17:21:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу, өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34993" sha1="nst4vxmz2nmgaufddv03qpy4blj84zn" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''25 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 298-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 299-сы). Йыл аҙағына тиклем 67 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[Ҡатын-ҡыҙҙар]]ҙың тыныслыҡ өсөн көрәш көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Макарон көнө.
** [[Опера]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Майлы ризыҡ көнө. 
* {{Гренада}} [[Гренада]]: Рәхмәт көнө.
* {{Литва}} [[Литва]]: [[Конституция]] көнө.
* {{Флагификация|Словения}}: Суверенитет көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: [[Карате]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Рәссамдар көнө.
* [[Европа]]: Юристар көнө. 
** [[Пицца]] эшләүселәр көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Тирмәнсе көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Таможня хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Кабель сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Маркетолог көнө.
* {{Флагификация|Румыния}}: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Флагификация|Узбекистан}}: Эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
=== Төбәк байрамдары ===
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Приморье крайы]] көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1839 йыл]]: Манчестерҙа беренсе [[Тимер юл транспорты|тимер юл поездары]] расписаниеһы ҡуллланыла.
* [[1889 йыл]]: [[Эйфель башняһы]]н төҙөү тамамлана.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1955 йыл]]: Беренсе микротулҡынлы мейес эшләнә.
* [[1977 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзында]] «СССР-ҙың халыҡ табибы» тигән маҡтаулы исем булдырыла.
* [[1990 йыл]]: Таулы-Алтай автономиялы өлкәһе үҙен республика итеп иғлан итә.
* [[1990 йыл]]: {{comment|«Мөғжизәләр яланы»|«Поле чудес»}} телеуйынының беренсе сығарылышы.
* [[2001 йыл]]: «Windows XP» системаһы ҡулланыуға тәҡдим ителә. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Никольский Дмитрий Петрович]] (1855—1918), [[фән|ғалим]]-[[Медицина|табип]], этнограф, [[Антропология|антрополог]]. 1881 йылдан [[Екатеринбург өйәҙе]]ндә, 1882—1888 йылдарҙа [[Ҡыштым]] заводтарында земство табибы. Медицина докторы (1895, икенсе мәғлүмәттәр буйынса, 1897). Коллегия советнигы (1894). Фәнни хеҙмәттәре [[башҡорттар]]ҙың антропологияһына һәм этнографияһына, халыҡ медицинаһына арналған. 1899 йылда нәшер ителгән {{comment|«Башҡорттар: этнографик һәм санитар-антропологик тикшеренеү»|«Башкиры: этнографическое и санитарно-антропологическое исследование»}} тигән хеҙмәтендә дала һәм тау башҡорттарының антропологик үҙенсәлектәрен, уларҙың торлағын, традицион интерьерын, кейемен, башҡорт аш-һыуын, хужалығын, йолаларын, байрамдарын һүрәтләй. Урал тәбиғәт белемен яратыусылар йәмғиәтенең, Рус география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Пермь]] ҡалаһынан.
* [[Афзал Таһиров]] (1890—27.09.1937), [[СССР]]-ҙың дәүләт, [[КПСС|партия]] һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1928 йылдан [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның партколлегия секретары, 1931 йылдан — [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]], бер үк ваҡытта 1934 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|БАССР Яҙыусылар союзы]] рәйесе, 1936 йылдан [[ТТӘИ|Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институты]] директоры. Хәрәзм Халыҡ Совет Республикаһының Хеҙмәт ордены кавалеры (1923), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған совет әҙәбиәте һәм сәнғәте эшмәкәре (1934). Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Ғайнанов Рашат Ғәбдрәшит улы]] (1925—1990), [[Татарстан]]дың [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], [[тәржемә]]се. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]] [[Нәсибаш]] ауылынан.
* [[Ғәлиев Миҙхәт Ғәббәс улы]] (1925—10.02.2002), [[йыр]]сы (драматик баритон). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1955—1996 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы|1955 йылда Мәскәүҙә үткәрелгән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында]] ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1980). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән [[Ҡазан]] ҡалаһынан.
* [[Хафизов Нәриф Фаяз улы]] (1935—27.03.2003), [[дәүләт]] эшмәкәре. 1969 йылдан Кинофильмдар прокатлау буйынса Башҡортостан республика контораһының идарасы урынбаҫары, 1985 йылдан — идарасыһы; 1989—2003 йылдарҙа  «Башкиновидеопрокат» производство идаралығы начальнигы. [[Рәсәй]]ҙең һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре, Рәсәйҙең почётлы кинематографисы. Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Һырдаръя өлкәһенең Совея ҡасабаһынан. 
* [[Ишморатов Миңлерәйес Миңлеғәли улы]] (1940) — [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары ветераны, ғалим-[[иҡтисад]]сы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1979 йылдан халыҡ депутаттарының [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1983 йылдан КПСС-тың [[Ауырғазы районы|Ауырғазы район]] комитетының беренсе секретары, 1991 йылдан — халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе һәм бер уҡ ваҡытта 1992—1995 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Иҡтисад фәндәре докторы (2010), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] ордендары кавалеры. Ауырғазы (2000) һәм Стәрлетамаҡ райондарының (2008) почётлы гражданы. 
* [[Шәйхулов Алмас Ғәлимйән улы]] (1945—6.01.2022), [[Тел ғилеме|тел ғалимы]]-төрҡиәтсе. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2009 йылдан татар филологияһы кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (2001), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).
* [[Гәрәева Гөлфирә Ниғәмәтйән ҡыҙы]] (1960), [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]-ғалим. 1995 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. 2014 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2011), профессор (2012). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Яныш Ялкайн]] ([[Ялкаев Яныш Ялкаевич]]; (1906—17.09.1938), [[Мариҙар|мари]] [[шиғриәт|шағиры]], [[проза]]ик, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], [[Этнография|этнограф]]-[[фән|ғалим]]. СССР Фәндәр академияһының антропология һәм этнография институтында ғилми хеҙмәткәре. Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мишкә районы]] [[Сурай (Мишкә районы)|Сурай]] ауылынан.
* [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы]] (1911—19.03.1968), төрҡиәтсе-ғалим, [[яҙыусы]], йәмәғәтсе. 1944 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1949—1968 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1950 йылдан сит телдәр факультеты деканы, 1951—1968 йылдарҙа [[башҡорт теле]] кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1957—1961 йылдарҙа университеттың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] етенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Филология фәндәре докторы (1961), профессор (1961). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967). [[Ленин ордены|Ленин]] (1967) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1961) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Дьячков Александр Васильевич]] (1921—8.09.1961), механизатор, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, уҡсылар полкының разведка отделениеһы командиры, [[кесе сержант]]. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Дан орденының тулы кавалерҙары (Башҡортостан)|Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовещен районы]] [[Николаевка (Благовещен районы)|Николаевка]] ауылынан.    
* [[Исҡужин Зада Рәхимйән улы]] (1931), [[агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль берәмек|урындағы башҡарма орган]] хеҙмәткәре. 1967 йылдан [[Хәйбулла районы]]ның «Хәйбулла», 1978 йылдан — «Аҡъяр» [[совхоз]]ы директоры. 1994—1998 йылдарҙа ошо райондың [[Татыр-Үҙәк ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Татыр-Үҙәк ауыл советы]] ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990), райондың атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1974) һәм почётлы [[граждан]]ы (2021). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Мәҡсүт (Йылайыр районы)|Мәҡсүт]] ауылынан.    }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Кербель Лев Ефимович]] (1917—14.08.2003), [[скульптура|скульптор]], [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962 йылдан Мәскәү художество институты уҡытыусыһы. 1942 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. СССР Художество академияһы академигы (1975). СССР-ҙың (1977) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1967) халыҡ рәссамы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1985). [[Ленин премияһы|Ленин]] (1962) һәм беренсе дәрәжә [[Сталин премияһы]] (1950), [[Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1979).
* [[Әминев Миңнулла Ғибат улы]] (1932—30.01.1975; ҡайһы бер башҡа мәғлүмәттәр буйынса 15 октябрҙә тыуған), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], йәмәғәтсе. 1955 йылдан «Туймазы—Өфө» газ үткәргестәр идаралығының смена, газ бүлеү станцияһы һәм эксплуатациялау участкаһы начальнигы, өлкән инженеры; 1965 йылдан Өфө магистраль газ үткәргестәр идаралығының начальник урынбаҫары, начальнигы; 1974—1975 йылдарҙа «Баштрансгаз» берекмәһе директоры. [[Өфө]] ҡала Советы депутаты (1971—1973). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Һикһәнбай]] ауылынан.
* [[Сәғәҙәтов Ишбулды Ибраһим улы]] (1937—14.12.1993), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1953—1993 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Ленин исемендәге колхоз механизаторы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973) ордендары кавалеры. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Таулыҡай]] ауылынан.
* [[Томансина Рәйсә Фазылйән ҡыҙы]] (1937), [[сауҙа]] хеҙмәткәре. 1964 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Татыр-Үҙәк]] ҡулланыусылар йәмғиәте, 1972—1992 йылдарҙа — «Матрай» хужалыҡ иҫәбендәге сауҙа предприятиеһы һатыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1990). Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Ысмаҡ]] ауылынан. 
* [[Хисамов Эрнст Нурғәли улы]] (1937), [[фән|ғалим]]-табип-[[Гистология|гистолог]]. 1966—1977 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]], 2013 йылдан — [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы; 1978 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989 йылдан — [[зоология]] кафедраһы, 1997—2005 йылдарҙа физик тәрбиә һәм [[физиология]]ның теоретик нигеҙҙәре кафедраһы мөдире. [[Биология]] фәндәре докторы (1998), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының [[мәғариф]] отличнигы (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] ауылынан.
* [[Ткачев Валерий Константинович]] (1947—2014), педагог. [[Шаран районы]] [[Шаран]] сәнғәт мәктәбенең элекке уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Әйүпова Әнисә Ғәйнулла ҡыҙы]] (1947—2.03.2005), педагог, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|Комсомол]] һәм [[КПСС|партия]] органдары, мәғариф хеҙмәткәре. 1967 йылдан ВЛКСМ-дың [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] комитеты секретары — мәктәптәр бүлеге мөдире; 1977 йылдан [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]ҙағы 1-се урта мәктәптең директор урынбаҫары, 1977 йылдан — [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] урта мәктәбе уҡытыусыһы; 1983 йылдан [[Күгәрсен районы|Күгәрсен район]] мәғариф бүлеге инспекторы, КПСС район комитетының агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире; 1990—2005 йылдарҙа Асҡарҙағы Таһир Кусимов исемендәге гимназия уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1997 йылдан директорҙың уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса, 2000 йылдан — фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996), [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1996). Сығышы менән Асҡар ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Игишев Сөләймән Мөхәмәтйән улы]] (1893—2.08.1970), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1931—1960 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Фрунзе исемендәге колхоз рәйесе. [[Ленин ордены|Ленин]] (1948) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1951) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ишмырҙа]] ауылынан.
* [[Ғәбдрәшитов Фазулла Ғабдулла улы]] (1903—5.04.1975), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның станоклы пулемёт тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Иҫке Ҡандра]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Передельский Константин Григорьевич]] (1918—27.05.2001), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1961—1978 йылдарҙа Баймаҡ районы «Баймаҡ» совхозының бүлексә идарасыһы, механизаторы һәм механигы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡморон]] ауылынан.
* [[Садиков Ғабит Ғата улы]] (1923—20.05.2011), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[яҙыусы]], афоризмдар оҫтаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Шишмә районы]]ның [[Түбәнге Хәжәт]] ауылынан.
* [[Нурихан Фәттах]] (1928—18.02.2004), яҙыусы, [[тәржемә]]се, [[тарих]]сы, [[Тел ғилеме|тел белгесе]]. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978), [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ яҙыусыһы (1998) һәм [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Яңауыл районы]] [[Костин (Яңауыл районы)|Костин]] ауылынан.
* [[Улинкина Лидия Алексеевна]] (1948), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре, [[Педагогика|педагог]]. 1968 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Ҡыҙыл Башҡортостан]] ауыл мәҙәниәт йортоноң художество етәксеһе; 1974 йылдан һәм 2008 йылдан — [[бала]]лар [[музыка]] [[мәктәп|мәктәбе]] [[уҡытыусы]]һы, 2002 йылдан — [[мәктәп директоры|директоры]]. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). Төрлө кимәл ижади конкурстар лауреаты һәм дипломанты. Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Шарапов Салауат Марат улы]] (1948), юрист, [[КПСС|партия]], урындағы башҡарма һәм [[суд]] органдары хеҙмәткәре. 1972 йылдан [[Баймаҡ]] ҡала советы башҡарма комитеты секретары, 1975 йылдан Баймаҡ район советы башҡарма комитетының бүлек мөдире; 1984 йылдан Баймаҡ машиналар эшләү заводының партбюро, 1987 йылдан — Түбә руднигының партком секретары; 1988—2009 йылдарҙа Баймаҡ район суды судьяһы һәм рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ейәнсура районы]]ның [[Байдәүләт]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Анощенко Николай Дмитриевич]] (1894—14.12.1975), кинорежиссёр, кинооператор, сценарист. 1927—1956 йылдарҙа Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институты уҡытыусыһы. Профессор (1940). [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1930 йылда [[Башҡортостан]] тураһында документаль‑этнографик фильмдар төшөрөүсе: «Азия сигендә» («На границе Азии»), «Совет әкиәте» («Советская сказка» — [[Әбйәлил районы]]ның «Красная Башкирия» совхозы тураһында), «Башкирка» ([[башҡорт аты]] хаҡында поэтик хикәйә). [[Рәсәй империяһы]]ның IV дәрәжә Изге Георгий ордены, [[СССР]]-ҙың [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Белгород]] ҡалаһынан.
* [[Коптяева Антонина Дмитриевна]] (1909—12.11.1991), [[СССР]] яҙыусыһы. «Урал йылғаһында» («На Урале-реке»; 1969—1978) һәм башҡа романдар авторы. Башҡортостанға сәфәренән һуң «Яратам һине, Башҡортостан» («Люблю тебя, Башкирия»; 1963) исемле очерк яҙа, артабан Башҡортостан һәм Татарстан нефтселәренә арналған «Ер бүләге» («Дар земли»; 1963) романынын ижад итә. III дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1950). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ  (1959, 1969), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1979) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Амур өлкәһенең Южный приискыһы ҡасабаһынан. 
* [[Вәлитов Октябрь Кәли улы]] (1934), комсомол, партия органдары һәм  дәүләт хеҙмәткәре, юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-философ, публицист. 2001—2016 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның Нефтекама филиалы директоры. Тарих фәндәре кандидаты (1969), философия фәндәре докторы (2000), профессор (2002). 1959 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Вена университеты|Вена халыҡ-ара университетының]] ([[Австрия]]) һәм Башҡорт дәүләт университетының почётлы профессоры; [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004), [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984); [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2009). [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] лауреаты (2008). [[Нефтекама]] ҡалаһының һәм [[Яңауыл районы]]ның почётлы гражданы. 
* [[Егоров Валерий Борисович]] (1959), ғалим-инфекционист. 1989 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 2000 йылдан — балалар инфекцион ауырыуҙары кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2000). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:25 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1838 йыл]]: Жорж Бизе, [[Франция]] композиторы.
* [[1843 йыл]]: Глеб Успенский, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1864 йыл]]: Тоҡтағол Һатылғанов, [[Ҡырғыҙстан]]дың халыҡ аҡыны.
* [[1881 йыл]]: [[Пабло Пикассо]], [[Испания]] рәссамы.
* [[1909 йыл]]: Минғәли Нәҙреков, театр актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1976), [[Татар]] АССР-ының халыҡ артисы (1967).
* [[1920 йыл]]: Әмәт-Хан Солтан, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби осоусы, ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, 1945).
* [[1926 йыл]]: Галина Вишне́вская, опера йырсыһы, театр режиссёры, педагог, актёр. СССР-ҙың халыҡ артисы (1966).
* [[1936 йыл]]: Виктор Ту́ров, кинорежиссёр, сценарист һәм педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1986).
* [[1938 йыл]]: Тамара Сёмина, театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1978).
* [[1979 йыл]]: Михаил Галустян, [[Рәсәй]] юморисы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:25 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1971 йыл]]: Михаил Я́нгель, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] ракета-космос комплекстары конструкторы, ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959, 1961).
* [[1973 йыл]]: [[Бирҙин Ғәли Иркәбай улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1999 йыл]]: Бату Мөлөков, композитор, [[Татарстан Республикаһы|Татар АССР-ының]] (1977) һәм [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1981) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Татарстан]]дың [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984).
* [[2010 йыл]]: Валентина Гаганова, [[туҡыусы]], Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К25]]
[[Категория:25 октябрь]]</text>
      <sha1>nst4vxmz2nmgaufddv03qpy4blj84zn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307644</id>
      <parentid>1307643</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T17:26:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35188" sha1="8j7z2jn6pplohjqdrurn2u0fvk6jse6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''25 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 298-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 299-сы). Йыл аҙағына тиклем 67 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[Ҡатын-ҡыҙҙар]]ҙың тыныслыҡ өсөн көрәш көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Макарон көнө.
** [[Опера]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Майлы ризыҡ көнө. 
* {{Гренада}} [[Гренада]]: Рәхмәт көнө.
* {{Литва}} [[Литва]]: [[Конституция]] көнө.
* {{Флагификация|Словения}}: Суверенитет көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: [[Карате]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Рәссамдар көнө.
* [[Европа]]: Юристар көнө. 
** [[Пицца]] эшләүселәр көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Тирмәнсе көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Таможня хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Кабель сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Маркетолог көнө.
** Автомобиль һәм ҡала пассажир транспорты хеҙмәткәрҙәре (автомобилист) көнө (октябрҙең һуңғы йәкшәмбеһе).
* {{Флагификация|Румыния}}: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Флагификация|Узбекистан}}: Эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
=== Төбәк байрамдары ===
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Приморье крайы]] көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1839 йыл]]: Манчестерҙа беренсе [[Тимер юл транспорты|тимер юл поездары]] расписаниеһы ҡуллланыла.
* [[1889 йыл]]: [[Эйфель башняһы]]н төҙөү тамамлана.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1955 йыл]]: Беренсе микротулҡынлы мейес эшләнә.
* [[1977 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзында]] «СССР-ҙың халыҡ табибы» тигән маҡтаулы исем булдырыла.
* [[1990 йыл]]: Таулы-Алтай автономиялы өлкәһе үҙен республика итеп иғлан итә.
* [[1990 йыл]]: {{comment|«Мөғжизәләр яланы»|«Поле чудес»}} телеуйынының беренсе сығарылышы.
* [[2001 йыл]]: «Windows XP» системаһы ҡулланыуға тәҡдим ителә. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Никольский Дмитрий Петрович]] (1855—1918), [[фән|ғалим]]-[[Медицина|табип]], этнограф, [[Антропология|антрополог]]. 1881 йылдан [[Екатеринбург өйәҙе]]ндә, 1882—1888 йылдарҙа [[Ҡыштым]] заводтарында земство табибы. Медицина докторы (1895, икенсе мәғлүмәттәр буйынса, 1897). Коллегия советнигы (1894). Фәнни хеҙмәттәре [[башҡорттар]]ҙың антропологияһына һәм этнографияһына, халыҡ медицинаһына арналған. 1899 йылда нәшер ителгән {{comment|«Башҡорттар: этнографик һәм санитар-антропологик тикшеренеү»|«Башкиры: этнографическое и санитарно-антропологическое исследование»}} тигән хеҙмәтендә дала һәм тау башҡорттарының антропологик үҙенсәлектәрен, уларҙың торлағын, традицион интерьерын, кейемен, башҡорт аш-һыуын, хужалығын, йолаларын, байрамдарын һүрәтләй. Урал тәбиғәт белемен яратыусылар йәмғиәтенең, Рус география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Пермь]] ҡалаһынан.
* [[Афзал Таһиров]] (1890—27.09.1937), [[СССР]]-ҙың дәүләт, [[КПСС|партия]] һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1928 йылдан [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның партколлегия секретары, 1931 йылдан — [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]], бер үк ваҡытта 1934 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|БАССР Яҙыусылар союзы]] рәйесе, 1936 йылдан [[ТТӘИ|Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институты]] директоры. Хәрәзм Халыҡ Совет Республикаһының Хеҙмәт ордены кавалеры (1923), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған совет әҙәбиәте һәм сәнғәте эшмәкәре (1934). Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Ғайнанов Рашат Ғәбдрәшит улы]] (1925—1990), [[Татарстан]]дың [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], [[тәржемә]]се. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]] [[Нәсибаш]] ауылынан.
* [[Ғәлиев Миҙхәт Ғәббәс улы]] (1925—10.02.2002), [[йыр]]сы (драматик баритон). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1955—1996 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы|1955 йылда Мәскәүҙә үткәрелгән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында]] ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1980). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән [[Ҡазан]] ҡалаһынан.
* [[Хафизов Нәриф Фаяз улы]] (1935—27.03.2003), [[дәүләт]] эшмәкәре. 1969 йылдан Кинофильмдар прокатлау буйынса Башҡортостан республика контораһының идарасы урынбаҫары, 1985 йылдан — идарасыһы; 1989—2003 йылдарҙа  «Башкиновидеопрокат» производство идаралығы начальнигы. [[Рәсәй]]ҙең һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре, Рәсәйҙең почётлы кинематографисы. Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Һырдаръя өлкәһенең Совея ҡасабаһынан. 
* [[Ишморатов Миңлерәйес Миңлеғәли улы]] (1940) — [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары ветераны, ғалим-[[иҡтисад]]сы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1979 йылдан халыҡ депутаттарының [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1983 йылдан КПСС-тың [[Ауырғазы районы|Ауырғазы район]] комитетының беренсе секретары, 1991 йылдан — халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе һәм бер уҡ ваҡытта 1992—1995 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Иҡтисад фәндәре докторы (2010), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] ордендары кавалеры. Ауырғазы (2000) һәм Стәрлетамаҡ райондарының (2008) почётлы гражданы. 
* [[Шәйхулов Алмас Ғәлимйән улы]] (1945—6.01.2022), [[Тел ғилеме|тел ғалимы]]-төрҡиәтсе. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2009 йылдан татар филологияһы кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (2001), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).
* [[Гәрәева Гөлфирә Ниғәмәтйән ҡыҙы]] (1960), [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]-ғалим. 1995 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. 2014 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2011), профессор (2012). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Яныш Ялкайн]] ([[Ялкаев Яныш Ялкаевич]]; (1906—17.09.1938), [[Мариҙар|мари]] [[шиғриәт|шағиры]], [[проза]]ик, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], [[Этнография|этнограф]]-[[фән|ғалим]]. СССР Фәндәр академияһының антропология һәм этнография институтында ғилми хеҙмәткәре. Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мишкә районы]] [[Сурай (Мишкә районы)|Сурай]] ауылынан.
* [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы]] (1911—19.03.1968), төрҡиәтсе-ғалим, [[яҙыусы]], йәмәғәтсе. 1944 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1949—1968 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1950 йылдан сит телдәр факультеты деканы, 1951—1968 йылдарҙа [[башҡорт теле]] кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1957—1961 йылдарҙа университеттың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] етенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Филология фәндәре докторы (1961), профессор (1961). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967). [[Ленин ордены|Ленин]] (1967) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1961) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Дьячков Александр Васильевич]] (1921—8.09.1961), механизатор, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, уҡсылар полкының разведка отделениеһы командиры, [[кесе сержант]]. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Дан орденының тулы кавалерҙары (Башҡортостан)|Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовещен районы]] [[Николаевка (Благовещен районы)|Николаевка]] ауылынан.    
* [[Исҡужин Зада Рәхимйән улы]] (1931), [[агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль берәмек|урындағы башҡарма орган]] хеҙмәткәре. 1967 йылдан [[Хәйбулла районы]]ның «Хәйбулла», 1978 йылдан — «Аҡъяр» [[совхоз]]ы директоры. 1994—1998 йылдарҙа ошо райондың [[Татыр-Үҙәк ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Татыр-Үҙәк ауыл советы]] ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990), райондың атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1974) һәм почётлы [[граждан]]ы (2021). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Мәҡсүт (Йылайыр районы)|Мәҡсүт]] ауылынан.    }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Кербель Лев Ефимович]] (1917—14.08.2003), [[скульптура|скульптор]], [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962 йылдан Мәскәү художество институты уҡытыусыһы. 1942 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. СССР Художество академияһы академигы (1975). СССР-ҙың (1977) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1967) халыҡ рәссамы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1985). [[Ленин премияһы|Ленин]] (1962) һәм беренсе дәрәжә [[Сталин премияһы]] (1950), [[Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1979).
* [[Әминев Миңнулла Ғибат улы]] (1932—30.01.1975; ҡайһы бер башҡа мәғлүмәттәр буйынса 15 октябрҙә тыуған), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], йәмәғәтсе. 1955 йылдан «Туймазы—Өфө» газ үткәргестәр идаралығының смена, газ бүлеү станцияһы һәм эксплуатациялау участкаһы начальнигы, өлкән инженеры; 1965 йылдан Өфө магистраль газ үткәргестәр идаралығының начальник урынбаҫары, начальнигы; 1974—1975 йылдарҙа «Баштрансгаз» берекмәһе директоры. [[Өфө]] ҡала Советы депутаты (1971—1973). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Һикһәнбай]] ауылынан.
* [[Сәғәҙәтов Ишбулды Ибраһим улы]] (1937—14.12.1993), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1953—1993 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Ленин исемендәге колхоз механизаторы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973) ордендары кавалеры. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Таулыҡай]] ауылынан.
* [[Томансина Рәйсә Фазылйән ҡыҙы]] (1937), [[сауҙа]] хеҙмәткәре. 1964 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Татыр-Үҙәк]] ҡулланыусылар йәмғиәте, 1972—1992 йылдарҙа — «Матрай» хужалыҡ иҫәбендәге сауҙа предприятиеһы һатыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1990). Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Ысмаҡ]] ауылынан. 
* [[Хисамов Эрнст Нурғәли улы]] (1937), [[фән|ғалим]]-табип-[[Гистология|гистолог]]. 1966—1977 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]], 2013 йылдан — [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы; 1978 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989 йылдан — [[зоология]] кафедраһы, 1997—2005 йылдарҙа физик тәрбиә һәм [[физиология]]ның теоретик нигеҙҙәре кафедраһы мөдире. [[Биология]] фәндәре докторы (1998), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының [[мәғариф]] отличнигы (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] ауылынан.
* [[Ткачев Валерий Константинович]] (1947—2014), педагог. [[Шаран районы]] [[Шаран]] сәнғәт мәктәбенең элекке уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Әйүпова Әнисә Ғәйнулла ҡыҙы]] (1947—2.03.2005), педагог, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|Комсомол]] һәм [[КПСС|партия]] органдары, мәғариф хеҙмәткәре. 1967 йылдан ВЛКСМ-дың [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] комитеты секретары — мәктәптәр бүлеге мөдире; 1977 йылдан [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]ҙағы 1-се урта мәктәптең директор урынбаҫары, 1977 йылдан — [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] урта мәктәбе уҡытыусыһы; 1983 йылдан [[Күгәрсен районы|Күгәрсен район]] мәғариф бүлеге инспекторы, КПСС район комитетының агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире; 1990—2005 йылдарҙа Асҡарҙағы Таһир Кусимов исемендәге гимназия уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1997 йылдан директорҙың уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса, 2000 йылдан — фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996), [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1996). Сығышы менән Асҡар ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Игишев Сөләймән Мөхәмәтйән улы]] (1893—2.08.1970), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1931—1960 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Фрунзе исемендәге колхоз рәйесе. [[Ленин ордены|Ленин]] (1948) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1951) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ишмырҙа]] ауылынан.
* [[Ғәбдрәшитов Фазулла Ғабдулла улы]] (1903—5.04.1975), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның станоклы пулемёт тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Иҫке Ҡандра]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Передельский Константин Григорьевич]] (1918—27.05.2001), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1961—1978 йылдарҙа Баймаҡ районы «Баймаҡ» совхозының бүлексә идарасыһы, механизаторы һәм механигы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡморон]] ауылынан.
* [[Садиков Ғабит Ғата улы]] (1923—20.05.2011), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[яҙыусы]], афоризмдар оҫтаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Шишмә районы]]ның [[Түбәнге Хәжәт]] ауылынан.
* [[Нурихан Фәттах]] (1928—18.02.2004), яҙыусы, [[тәржемә]]се, [[тарих]]сы, [[Тел ғилеме|тел белгесе]]. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978), [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ яҙыусыһы (1998) һәм [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Яңауыл районы]] [[Костин (Яңауыл районы)|Костин]] ауылынан.
* [[Улинкина Лидия Алексеевна]] (1948), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре, [[Педагогика|педагог]]. 1968 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Ҡыҙыл Башҡортостан]] ауыл мәҙәниәт йортоноң художество етәксеһе; 1974 йылдан һәм 2008 йылдан — [[бала]]лар [[музыка]] [[мәктәп|мәктәбе]] [[уҡытыусы]]һы, 2002 йылдан — [[мәктәп директоры|директоры]]. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). Төрлө кимәл ижади конкурстар лауреаты һәм дипломанты. Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Шарапов Салауат Марат улы]] (1948), юрист, [[КПСС|партия]], урындағы башҡарма һәм [[суд]] органдары хеҙмәткәре. 1972 йылдан [[Баймаҡ]] ҡала советы башҡарма комитеты секретары, 1975 йылдан Баймаҡ район советы башҡарма комитетының бүлек мөдире; 1984 йылдан Баймаҡ машиналар эшләү заводының партбюро, 1987 йылдан — Түбә руднигының партком секретары; 1988—2009 йылдарҙа Баймаҡ район суды судьяһы һәм рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ейәнсура районы]]ның [[Байдәүләт]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Анощенко Николай Дмитриевич]] (1894—14.12.1975), кинорежиссёр, кинооператор, сценарист. 1927—1956 йылдарҙа Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институты уҡытыусыһы. Профессор (1940). [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1930 йылда [[Башҡортостан]] тураһында документаль‑этнографик фильмдар төшөрөүсе: «Азия сигендә» («На границе Азии»), «Совет әкиәте» («Советская сказка» — [[Әбйәлил районы]]ның «Красная Башкирия» совхозы тураһында), «Башкирка» ([[башҡорт аты]] хаҡында поэтик хикәйә). [[Рәсәй империяһы]]ның IV дәрәжә Изге Георгий ордены, [[СССР]]-ҙың [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Белгород]] ҡалаһынан.
* [[Коптяева Антонина Дмитриевна]] (1909—12.11.1991), [[СССР]] яҙыусыһы. «Урал йылғаһында» («На Урале-реке»; 1969—1978) һәм башҡа романдар авторы. Башҡортостанға сәфәренән һуң «Яратам һине, Башҡортостан» («Люблю тебя, Башкирия»; 1963) исемле очерк яҙа, артабан Башҡортостан һәм Татарстан нефтселәренә арналған «Ер бүләге» («Дар земли»; 1963) романынын ижад итә. III дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1950). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ  (1959, 1969), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1979) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Амур өлкәһенең Южный приискыһы ҡасабаһынан. 
* [[Вәлитов Октябрь Кәли улы]] (1934), комсомол, партия органдары һәм  дәүләт хеҙмәткәре, юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-философ, публицист. 2001—2016 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның Нефтекама филиалы директоры. Тарих фәндәре кандидаты (1969), философия фәндәре докторы (2000), профессор (2002). 1959 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Вена университеты|Вена халыҡ-ара университетының]] ([[Австрия]]) һәм Башҡорт дәүләт университетының почётлы профессоры; [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004), [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984); [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2009). [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] лауреаты (2008). [[Нефтекама]] ҡалаһының һәм [[Яңауыл районы]]ның почётлы гражданы. 
* [[Егоров Валерий Борисович]] (1959), ғалим-инфекционист. 1989 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 2000 йылдан — балалар инфекцион ауырыуҙары кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2000). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:25 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1838 йыл]]: Жорж Бизе, [[Франция]] композиторы.
* [[1843 йыл]]: Глеб Успенский, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1864 йыл]]: Тоҡтағол Һатылғанов, [[Ҡырғыҙстан]]дың халыҡ аҡыны.
* [[1881 йыл]]: [[Пабло Пикассо]], [[Испания]] рәссамы.
* [[1909 йыл]]: Минғәли Нәҙреков, театр актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1976), [[Татар]] АССР-ының халыҡ артисы (1967).
* [[1920 йыл]]: Әмәт-Хан Солтан, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби осоусы, ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, 1945).
* [[1926 йыл]]: Галина Вишне́вская, опера йырсыһы, театр режиссёры, педагог, актёр. СССР-ҙың халыҡ артисы (1966).
* [[1936 йыл]]: Виктор Ту́ров, кинорежиссёр, сценарист һәм педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1986).
* [[1938 йыл]]: Тамара Сёмина, театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1978).
* [[1979 йыл]]: Михаил Галустян, [[Рәсәй]] юморисы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:25 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1971 йыл]]: Михаил Я́нгель, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] ракета-космос комплекстары конструкторы, ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959, 1961).
* [[1973 йыл]]: [[Бирҙин Ғәли Иркәбай улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1999 йыл]]: Бату Мөлөков, композитор, [[Татарстан Республикаһы|Татар АССР-ының]] (1977) һәм [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1981) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Татарстан]]дың [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984).
* [[2010 йыл]]: Валентина Гаганова, [[туҡыусы]], Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К25]]
[[Категория:25 октябрь]]</text>
      <sha1>8j7z2jn6pplohjqdrurn2u0fvk6jse6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307645</id>
      <parentid>1307644</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T17:34:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35621" sha1="jfg7yyga08511epqilf72pozmoqar4r" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''25 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 298-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 299-сы). Йыл аҙағына тиклем 67 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[Ҡатын-ҡыҙҙар]]ҙың тыныслыҡ өсөн көрәш көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Макарон көнө.
** [[Опера]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Майлы ризыҡ көнө. 
* {{Гренада}} [[Гренада]]: Рәхмәт көнө.
* {{Литва}} [[Литва]]: [[Конституция]] көнө.
* {{Флагификация|Словения}}: Суверенитет көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: [[Карате]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Рәссамдар көнө.
* [[Европа]]: Юристар көнө. 
** [[Пицца]] эшләүселәр көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Тирмәнсе көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Таможня хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Кабель сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Маркетолог көнө.
** Автомобиль һәм ҡала пассажир транспорты хеҙмәткәрҙәре (автомобилист) көнө (октябрҙең һуңғы йәкшәмбеһе).
* {{Флагификация|Румыния}}: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Флагификация|Узбекистан}}: Эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
=== Төбәк байрамдары ===
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Приморье крайы]] көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1839 йыл]]: Манчестерҙа беренсе [[Тимер юл транспорты|тимер юл поездары]] расписаниеһы ҡуллланыла.
* [[1889 йыл]]: [[Эйфель башняһы]]н төҙөү тамамлана.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1955 йыл]]: Беренсе микротулҡынлы мейес эшләнә.
* [[1977 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзында]] «СССР-ҙың халыҡ табибы» тигән маҡтаулы исем булдырыла.
* [[1990 йыл]]: Таулы-Алтай автономиялы өлкәһе үҙен республика итеп иғлан итә.
* [[1990 йыл]]: {{comment|«Мөғжизәләр яланы»|«Поле чудес»}} телеуйынының беренсе сығарылышы.
* [[2001 йыл]]: «Windows XP» системаһы ҡулланыуға тәҡдим ителә. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Никольский Дмитрий Петрович]] (1855—1918), [[фән|ғалим]]-[[Медицина|табип]], этнограф, [[Антропология|антрополог]]. 1881 йылдан [[Екатеринбург өйәҙе]]ндә, 1882—1888 йылдарҙа [[Ҡыштым]] заводтарында земство табибы. Медицина докторы (1895, икенсе мәғлүмәттәр буйынса, 1897). Коллегия советнигы (1894). Фәнни хеҙмәттәре [[башҡорттар]]ҙың антропологияһына һәм этнографияһына, халыҡ медицинаһына арналған. 1899 йылда нәшер ителгән {{comment|«Башҡорттар: этнографик һәм санитар-антропологик тикшеренеү»|«Башкиры: этнографическое и санитарно-антропологическое исследование»}} тигән хеҙмәтендә дала һәм тау башҡорттарының антропологик үҙенсәлектәрен, уларҙың торлағын, традицион интерьерын, кейемен, башҡорт аш-һыуын, хужалығын, йолаларын, байрамдарын һүрәтләй. Урал тәбиғәт белемен яратыусылар йәмғиәтенең, Рус география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Пермь]] ҡалаһынан.
* [[Афзал Таһиров]] (1890—27.09.1937), [[СССР]]-ҙың дәүләт, [[КПСС|партия]] һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1928 йылдан [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның партколлегия секретары, 1931 йылдан — [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]], бер үк ваҡытта 1934 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|БАССР Яҙыусылар союзы]] рәйесе, 1936 йылдан [[ТТӘИ|Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институты]] директоры. Хәрәзм Халыҡ Совет Республикаһының Хеҙмәт ордены кавалеры (1923), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған совет әҙәбиәте һәм сәнғәте эшмәкәре (1934). Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Ғайнанов Рашат Ғәбдрәшит улы]] (1925—1990), [[Татарстан]]дың [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], [[тәржемә]]се. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]] [[Нәсибаш]] ауылынан.
* [[Ғәлиев Миҙхәт Ғәббәс улы]] (1925—10.02.2002), [[йыр]]сы (драматик баритон). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1955—1996 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы|1955 йылда Мәскәүҙә үткәрелгән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында]] ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1980). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән [[Ҡазан]] ҡалаһынан.
* [[Хафизов Нәриф Фаяз улы]] (1935—27.03.2003), [[дәүләт]] эшмәкәре. 1969 йылдан Кинофильмдар прокатлау буйынса Башҡортостан республика контораһының идарасы урынбаҫары, 1985 йылдан — идарасыһы; 1989—2003 йылдарҙа  «Башкиновидеопрокат» производство идаралығы начальнигы. [[Рәсәй]]ҙең һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре, Рәсәйҙең почётлы кинематографисы. Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Һырдаръя өлкәһенең Совея ҡасабаһынан. 
* [[Ишморатов Миңлерәйес Миңлеғәли улы]] (1940) — [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары ветераны, ғалим-[[иҡтисад]]сы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1979 йылдан халыҡ депутаттарының [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1983 йылдан КПСС-тың [[Ауырғазы районы|Ауырғазы район]] комитетының беренсе секретары, 1991 йылдан — халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе һәм бер уҡ ваҡытта 1992—1995 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Иҡтисад фәндәре докторы (2010), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] ордендары кавалеры. Ауырғазы (2000) һәм Стәрлетамаҡ райондарының (2008) почётлы гражданы. 
* [[Шәйхулов Алмас Ғәлимйән улы]] (1945—6.01.2022), [[Тел ғилеме|тел ғалимы]]-төрҡиәтсе. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2009 йылдан татар филологияһы кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (2001), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).
* [[Гәрәева Гөлфирә Ниғәмәтйән ҡыҙы]] (1960), [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]-ғалим. 1995 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. 2014 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2011), профессор (2012). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Яныш Ялкайн]] ([[Ялкаев Яныш Ялкаевич]]; (1906—17.09.1938), [[Мариҙар|мари]] [[шиғриәт|шағиры]], [[проза]]ик, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], [[Этнография|этнограф]]-[[фән|ғалим]]. СССР Фәндәр академияһының антропология һәм этнография институтында ғилми хеҙмәткәре. Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мишкә районы]] [[Сурай (Мишкә районы)|Сурай]] ауылынан.
* [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы]] (1911—19.03.1968), төрҡиәтсе-ғалим, [[яҙыусы]], йәмәғәтсе. 1944 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1949—1968 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1950 йылдан сит телдәр факультеты деканы, 1951—1968 йылдарҙа [[башҡорт теле]] кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1957—1961 йылдарҙа университеттың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] етенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Филология фәндәре докторы (1961), профессор (1961). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967). [[Ленин ордены|Ленин]] (1967) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1961) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Дьячков Александр Васильевич]] (1921—8.09.1961), механизатор, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, уҡсылар полкының разведка отделениеһы командиры, [[кесе сержант]]. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Дан орденының тулы кавалерҙары (Башҡортостан)|Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовещен районы]] [[Николаевка (Благовещен районы)|Николаевка]] ауылынан.    
* [[Исҡужин Зада Рәхимйән улы]] (1931), [[агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль берәмек|урындағы башҡарма орган]] хеҙмәткәре. 1967 йылдан [[Хәйбулла районы]]ның «Хәйбулла», 1978 йылдан — «Аҡъяр» [[совхоз]]ы директоры. 1994—1998 йылдарҙа ошо райондың [[Татыр-Үҙәк ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Татыр-Үҙәк ауыл советы]] ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990), райондың атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1974) һәм почётлы [[граждан]]ы (2021). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Мәҡсүт (Йылайыр районы)|Мәҡсүт]] ауылынан.    
* [[Дауытова Зилә Зәкетдин ҡыҙы]] (1951), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. 1972—2012 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы]] [[Абдулла (Ҡариҙел районы)|Абдулла]] ауылының фельдшер-акушерлыҡ пункты фельдшеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған медицина хеҙмәткәре.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Кербель Лев Ефимович]] (1917—14.08.2003), [[скульптура|скульптор]], [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962 йылдан Мәскәү художество институты уҡытыусыһы. 1942 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. СССР Художество академияһы академигы (1975). СССР-ҙың (1977) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1967) халыҡ рәссамы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1985). [[Ленин премияһы|Ленин]] (1962) һәм беренсе дәрәжә [[Сталин премияһы]] (1950), [[Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1979).
* [[Әминев Миңнулла Ғибат улы]] (1932—30.01.1975; ҡайһы бер башҡа мәғлүмәттәр буйынса 15 октябрҙә тыуған), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], йәмәғәтсе. 1955 йылдан «Туймазы—Өфө» газ үткәргестәр идаралығының смена, газ бүлеү станцияһы һәм эксплуатациялау участкаһы начальнигы, өлкән инженеры; 1965 йылдан Өфө магистраль газ үткәргестәр идаралығының начальник урынбаҫары, начальнигы; 1974—1975 йылдарҙа «Баштрансгаз» берекмәһе директоры. [[Өфө]] ҡала Советы депутаты (1971—1973). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Һикһәнбай]] ауылынан.
* [[Сәғәҙәтов Ишбулды Ибраһим улы]] (1937—14.12.1993), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1953—1993 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Ленин исемендәге колхоз механизаторы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973) ордендары кавалеры. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Таулыҡай]] ауылынан.
* [[Томансина Рәйсә Фазылйән ҡыҙы]] (1937), [[сауҙа]] хеҙмәткәре. 1964 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Татыр-Үҙәк]] ҡулланыусылар йәмғиәте, 1972—1992 йылдарҙа — «Матрай» хужалыҡ иҫәбендәге сауҙа предприятиеһы һатыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1990). Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Ысмаҡ]] ауылынан. 
* [[Хисамов Эрнст Нурғәли улы]] (1937), [[фән|ғалим]]-табип-[[Гистология|гистолог]]. 1966—1977 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]], 2013 йылдан — [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы; 1978 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989 йылдан — [[зоология]] кафедраһы, 1997—2005 йылдарҙа физик тәрбиә һәм [[физиология]]ның теоретик нигеҙҙәре кафедраһы мөдире. [[Биология]] фәндәре докторы (1998), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының [[мәғариф]] отличнигы (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] ауылынан.
* [[Ткачев Валерий Константинович]] (1947—2014), педагог. [[Шаран районы]] [[Шаран]] сәнғәт мәктәбенең элекке уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Әйүпова Әнисә Ғәйнулла ҡыҙы]] (1947—2.03.2005), педагог, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|Комсомол]] һәм [[КПСС|партия]] органдары, мәғариф хеҙмәткәре. 1967 йылдан ВЛКСМ-дың [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] комитеты секретары — мәктәптәр бүлеге мөдире; 1977 йылдан [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]ҙағы 1-се урта мәктәптең директор урынбаҫары, 1977 йылдан — [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] урта мәктәбе уҡытыусыһы; 1983 йылдан [[Күгәрсен районы|Күгәрсен район]] мәғариф бүлеге инспекторы, КПСС район комитетының агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире; 1990—2005 йылдарҙа Асҡарҙағы Таһир Кусимов исемендәге гимназия уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1997 йылдан директорҙың уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса, 2000 йылдан — фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996), [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1996). Сығышы менән Асҡар ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Игишев Сөләймән Мөхәмәтйән улы]] (1893—2.08.1970), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1931—1960 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Фрунзе исемендәге колхоз рәйесе. [[Ленин ордены|Ленин]] (1948) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1951) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ишмырҙа]] ауылынан.
* [[Ғәбдрәшитов Фазулла Ғабдулла улы]] (1903—5.04.1975), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның станоклы пулемёт тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Иҫке Ҡандра]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Передельский Константин Григорьевич]] (1918—27.05.2001), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1961—1978 йылдарҙа Баймаҡ районы «Баймаҡ» совхозының бүлексә идарасыһы, механизаторы һәм механигы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡморон]] ауылынан.
* [[Садиков Ғабит Ғата улы]] (1923—20.05.2011), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[яҙыусы]], афоризмдар оҫтаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Шишмә районы]]ның [[Түбәнге Хәжәт]] ауылынан.
* [[Нурихан Фәттах]] (1928—18.02.2004), яҙыусы, [[тәржемә]]се, [[тарих]]сы, [[Тел ғилеме|тел белгесе]]. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978), [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ яҙыусыһы (1998) һәм [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Яңауыл районы]] [[Костин (Яңауыл районы)|Костин]] ауылынан.
* [[Улинкина Лидия Алексеевна]] (1948), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре, [[Педагогика|педагог]]. 1968 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Ҡыҙыл Башҡортостан]] ауыл мәҙәниәт йортоноң художество етәксеһе; 1974 йылдан һәм 2008 йылдан — [[бала]]лар [[музыка]] [[мәктәп|мәктәбе]] [[уҡытыусы]]һы, 2002 йылдан — [[мәктәп директоры|директоры]]. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). Төрлө кимәл ижади конкурстар лауреаты һәм дипломанты. Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Шарапов Салауат Марат улы]] (1948), юрист, [[КПСС|партия]], урындағы башҡарма һәм [[суд]] органдары хеҙмәткәре. 1972 йылдан [[Баймаҡ]] ҡала советы башҡарма комитеты секретары, 1975 йылдан Баймаҡ район советы башҡарма комитетының бүлек мөдире; 1984 йылдан Баймаҡ машиналар эшләү заводының партбюро, 1987 йылдан — Түбә руднигының партком секретары; 1988—2009 йылдарҙа Баймаҡ район суды судьяһы һәм рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ейәнсура районы]]ның [[Байдәүләт]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Анощенко Николай Дмитриевич]] (1894—14.12.1975), кинорежиссёр, кинооператор, сценарист. 1927—1956 йылдарҙа Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институты уҡытыусыһы. Профессор (1940). [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1930 йылда [[Башҡортостан]] тураһында документаль‑этнографик фильмдар төшөрөүсе: «Азия сигендә» («На границе Азии»), «Совет әкиәте» («Советская сказка» — [[Әбйәлил районы]]ның «Красная Башкирия» совхозы тураһында), «Башкирка» ([[башҡорт аты]] хаҡында поэтик хикәйә). [[Рәсәй империяһы]]ның IV дәрәжә Изге Георгий ордены, [[СССР]]-ҙың [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Белгород]] ҡалаһынан.
* [[Коптяева Антонина Дмитриевна]] (1909—12.11.1991), [[СССР]] яҙыусыһы. «Урал йылғаһында» («На Урале-реке»; 1969—1978) һәм башҡа романдар авторы. Башҡортостанға сәфәренән һуң «Яратам һине, Башҡортостан» («Люблю тебя, Башкирия»; 1963) исемле очерк яҙа, артабан Башҡортостан һәм Татарстан нефтселәренә арналған «Ер бүләге» («Дар земли»; 1963) романынын ижад итә. III дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1950). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ  (1959, 1969), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1979) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Амур өлкәһенең Южный приискыһы ҡасабаһынан. 
* [[Вәлитов Октябрь Кәли улы]] (1934), комсомол, партия органдары һәм  дәүләт хеҙмәткәре, юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-философ, публицист. 2001—2016 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның Нефтекама филиалы директоры. Тарих фәндәре кандидаты (1969), философия фәндәре докторы (2000), профессор (2002). 1959 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Вена университеты|Вена халыҡ-ара университетының]] ([[Австрия]]) һәм Башҡорт дәүләт университетының почётлы профессоры; [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004), [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984); [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2009). [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] лауреаты (2008). [[Нефтекама]] ҡалаһының һәм [[Яңауыл районы]]ның почётлы гражданы. 
* [[Егоров Валерий Борисович]] (1959), ғалим-инфекционист. 1989 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 2000 йылдан — балалар инфекцион ауырыуҙары кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2000). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:25 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1838 йыл]]: Жорж Бизе, [[Франция]] композиторы.
* [[1843 йыл]]: Глеб Успенский, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1864 йыл]]: Тоҡтағол Һатылғанов, [[Ҡырғыҙстан]]дың халыҡ аҡыны.
* [[1881 йыл]]: [[Пабло Пикассо]], [[Испания]] рәссамы.
* [[1909 йыл]]: Минғәли Нәҙреков, театр актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1976), [[Татар]] АССР-ының халыҡ артисы (1967).
* [[1920 йыл]]: Әмәт-Хан Солтан, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби осоусы, ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, 1945).
* [[1926 йыл]]: Галина Вишне́вская, опера йырсыһы, театр режиссёры, педагог, актёр. СССР-ҙың халыҡ артисы (1966).
* [[1936 йыл]]: Виктор Ту́ров, кинорежиссёр, сценарист һәм педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1986).
* [[1938 йыл]]: Тамара Сёмина, театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1978).
* [[1979 йыл]]: Михаил Галустян, [[Рәсәй]] юморисы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:25 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1971 йыл]]: Михаил Я́нгель, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] ракета-космос комплекстары конструкторы, ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959, 1961).
* [[1973 йыл]]: [[Бирҙин Ғәли Иркәбай улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1999 йыл]]: Бату Мөлөков, композитор, [[Татарстан Республикаһы|Татар АССР-ының]] (1977) һәм [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1981) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Татарстан]]дың [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984).
* [[2010 йыл]]: Валентина Гаганова, [[туҡыусы]], Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К25]]
[[Категория:25 октябрь]]</text>
      <sha1>jfg7yyga08511epqilf72pozmoqar4r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307646</id>
      <parentid>1307645</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T17:40:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1307646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36332" sha1="692g4u9eevjbt5fbok3vu5t2sujka90" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''25 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 298-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 299-сы). Йыл аҙағына тиклем 67 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[Ҡатын-ҡыҙҙар]]ҙың тыныслыҡ өсөн көрәш көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Макарон көнө.
** [[Опера]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Майлы ризыҡ көнө. 
* {{Гренада}} [[Гренада]]: Рәхмәт көнө.
* {{Литва}} [[Литва]]: [[Конституция]] көнө.
* {{Флагификация|Словения}}: Суверенитет көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: [[Карате]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Рәссамдар көнө.
* [[Европа]]: Юристар көнө. 
** [[Пицца]] эшләүселәр көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Тирмәнсе көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Таможня хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Кабель сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Маркетолог көнө.
** Автомобиль һәм ҡала пассажир транспорты хеҙмәткәрҙәре (автомобилист) көнө (октябрҙең һуңғы йәкшәмбеһе).
* {{Флагификация|Румыния}}: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Флагификация|Узбекистан}}: Эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
=== Төбәк байрамдары ===
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Приморье крайы]] көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1839 йыл]]: Манчестерҙа беренсе [[Тимер юл транспорты|тимер юл поездары]] расписаниеһы ҡуллланыла.
* [[1889 йыл]]: [[Эйфель башняһы]]н төҙөү тамамлана.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1955 йыл]]: Беренсе микротулҡынлы мейес эшләнә.
* [[1977 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзында]] «СССР-ҙың халыҡ табибы» тигән маҡтаулы исем булдырыла.
* [[1990 йыл]]: Таулы-Алтай автономиялы өлкәһе үҙен республика итеп иғлан итә.
* [[1990 йыл]]: {{comment|«Мөғжизәләр яланы»|«Поле чудес»}} телеуйынының беренсе сығарылышы.
* [[2001 йыл]]: «Windows XP» системаһы ҡулланыуға тәҡдим ителә. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Никольский Дмитрий Петрович]] (1855—1918), [[фән|ғалим]]-[[Медицина|табип]], этнограф, [[Антропология|антрополог]]. 1881 йылдан [[Екатеринбург өйәҙе]]ндә, 1882—1888 йылдарҙа [[Ҡыштым]] заводтарында земство табибы. Медицина докторы (1895, икенсе мәғлүмәттәр буйынса, 1897). Коллегия советнигы (1894). Фәнни хеҙмәттәре [[башҡорттар]]ҙың антропологияһына һәм этнографияһына, халыҡ медицинаһына арналған. 1899 йылда нәшер ителгән {{comment|«Башҡорттар: этнографик һәм санитар-антропологик тикшеренеү»|«Башкиры: этнографическое и санитарно-антропологическое исследование»}} тигән хеҙмәтендә дала һәм тау башҡорттарының антропологик үҙенсәлектәрен, уларҙың торлағын, традицион интерьерын, кейемен, башҡорт аш-һыуын, хужалығын, йолаларын, байрамдарын һүрәтләй. Урал тәбиғәт белемен яратыусылар йәмғиәтенең, Рус география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Пермь]] ҡалаһынан.
* [[Афзал Таһиров]] (1890—27.09.1937), [[СССР]]-ҙың дәүләт, [[КПСС|партия]] һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1928 йылдан [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның партколлегия секретары, 1931 йылдан — [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]], бер үк ваҡытта 1934 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|БАССР Яҙыусылар союзы]] рәйесе, 1936 йылдан [[ТТӘИ|Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институты]] директоры. Хәрәзм Халыҡ Совет Республикаһының Хеҙмәт ордены кавалеры (1923), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған совет әҙәбиәте һәм сәнғәте эшмәкәре (1934). Сәйәси золом ҡорбаны.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғайнанов Рашат Ғәбдрәшит улы]] (1925—1990), [[Татарстан]]дың [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], [[тәржемә]]се. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]] [[Нәсибаш]] ауылынан.
* [[Ғәлиев Миҙхәт Ғәббәс улы]] (1925—10.02.2002), [[йыр]]сы (драматик баритон). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1955—1996 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы|1955 йылда Мәскәүҙә үткәрелгән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында]] ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1980). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән [[Ҡазан]] ҡалаһынан.
* [[Хафизов Нәриф Фаяз улы]] (1935—27.03.2003), [[дәүләт]] эшмәкәре. 1969 йылдан Кинофильмдар прокатлау буйынса Башҡортостан республика контораһының идарасы урынбаҫары, 1985 йылдан — идарасыһы; 1989—2003 йылдарҙа  «Башкиновидеопрокат» производство идаралығы начальнигы. [[Рәсәй]]ҙең һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре, Рәсәйҙең почётлы кинематографисы. Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Һырдаръя өлкәһенең Совея ҡасабаһынан. 
* [[Ишморатов Миңлерәйес Миңлеғәли улы]] (1940) — [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары ветераны, ғалим-[[иҡтисад]]сы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1979 йылдан халыҡ депутаттарының [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1983 йылдан КПСС-тың [[Ауырғазы районы|Ауырғазы район]] комитетының беренсе секретары, 1991 йылдан — халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе һәм бер уҡ ваҡытта 1992—1995 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Иҡтисад фәндәре докторы (2010), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] ордендары кавалеры. Ауырғазы (2000) һәм Стәрлетамаҡ райондарының (2008) почётлы гражданы. 
* [[Шәйхулов Алмас Ғәлимйән улы]] (1945—6.01.2022), [[Тел ғилеме|тел ғалимы]]-төрҡиәтсе. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2009 йылдан татар филологияһы кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (2001), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).
* [[Гәрәева Гөлфирә Ниғәмәтйән ҡыҙы]] (1960), [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]-ғалим. 1995 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. 2014 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2011), профессор (2012). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Яныш Ялкайн]] ([[Ялкаев Яныш Ялкаевич]]; (1906—17.09.1938), [[Мариҙар|мари]] [[шиғриәт|шағиры]], [[проза]]ик, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], [[Этнография|этнограф]]-[[фән|ғалим]]. СССР Фәндәр академияһының антропология һәм этнография институтында ғилми хеҙмәткәре. Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мишкә районы]] [[Сурай (Мишкә районы)|Сурай]] ауылынан.
* [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы]] (1911—19.03.1968), төрҡиәтсе-ғалим, [[яҙыусы]], йәмәғәтсе. 1944 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1949—1968 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1950 йылдан сит телдәр факультеты деканы, 1951—1968 йылдарҙа [[башҡорт теле]] кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1957—1961 йылдарҙа университеттың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] етенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Филология фәндәре докторы (1961), профессор (1961). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967). [[Ленин ордены|Ленин]] (1967) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1961) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Дьячков Александр Васильевич]] (1921—8.09.1961), механизатор, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, уҡсылар полкының разведка отделениеһы командиры, [[кесе сержант]]. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Дан орденының тулы кавалерҙары (Башҡортостан)|Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовещен районы]] [[Николаевка (Благовещен районы)|Николаевка]] ауылынан.    
* [[Исҡужин Зада Рәхимйән улы]] (1931), [[агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль берәмек|урындағы башҡарма орган]] хеҙмәткәре. 1967 йылдан [[Хәйбулла районы]]ның «Хәйбулла», 1978 йылдан — «Аҡъяр» [[совхоз]]ы директоры. 1994—1998 йылдарҙа ошо райондың [[Татыр-Үҙәк ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Татыр-Үҙәк ауыл советы]] ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990), райондың атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1974) һәм почётлы [[граждан]]ы (2021). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Мәҡсүт (Йылайыр районы)|Мәҡсүт]] ауылынан.    
* [[Дауытова Зилә Зәкетдин ҡыҙы]] (1951), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. 1972—2012 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы]] [[Абдулла (Ҡариҙел районы)|Абдулла]] ауылының фельдшер-акушерлыҡ пункты фельдшеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған медицина хеҙмәткәре.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Кербель Лев Ефимович]] (1917—14.08.2003), [[скульптура|скульптор]], [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962 йылдан Мәскәү художество институты уҡытыусыһы. 1942 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. СССР Художество академияһы академигы (1975). СССР-ҙың (1977) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1967) халыҡ рәссамы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1985). [[Ленин премияһы|Ленин]] (1962) һәм беренсе дәрәжә [[Сталин премияһы]] (1950), [[Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1979).
* [[Әминев Миңнулла Ғибат улы]] (1932—30.01.1975; ҡайһы бер башҡа мәғлүмәттәр буйынса 15 октябрҙә тыуған), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], йәмәғәтсе. 1955 йылдан «Туймазы—Өфө» газ үткәргестәр идаралығының смена, газ бүлеү станцияһы һәм эксплуатациялау участкаһы начальнигы, өлкән инженеры; 1965 йылдан Өфө магистраль газ үткәргестәр идаралығының начальник урынбаҫары, начальнигы; 1974—1975 йылдарҙа «Баштрансгаз» берекмәһе директоры. [[Өфө]] ҡала Советы депутаты (1971—1973). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Һикһәнбай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сәғәҙәтов Ишбулды Ибраһим улы]] (1937—14.12.1993), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1953—1993 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Ленин исемендәге колхоз механизаторы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973) ордендары кавалеры. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Таулыҡай]] ауылынан.
* [[Томансина Рәйсә Фазылйән ҡыҙы]] (1937), [[сауҙа]] хеҙмәткәре. 1964 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Татыр-Үҙәк]] ҡулланыусылар йәмғиәте, 1972—1992 йылдарҙа — «Матрай» хужалыҡ иҫәбендәге сауҙа предприятиеһы һатыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1990). Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Ысмаҡ]] ауылынан. 
* [[Хисамов Эрнст Нурғәли улы]] (1937), [[фән|ғалим]]-табип-[[Гистология|гистолог]]. 1966—1977 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]], 2013 йылдан — [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы; 1978 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989 йылдан — [[зоология]] кафедраһы, 1997—2005 йылдарҙа физик тәрбиә һәм [[физиология]]ның теоретик нигеҙҙәре кафедраһы мөдире. [[Биология]] фәндәре докторы (1998), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының [[мәғариф]] отличнигы (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] ауылынан.
* [[Ткачев Валерий Константинович]] (1947—2014), педагог. [[Шаран районы]] [[Шаран]] сәнғәт мәктәбенең элекке уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Әйүпова Әнисә Ғәйнулла ҡыҙы]] (1947—2.03.2005), педагог, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|Комсомол]] һәм [[КПСС|партия]] органдары, мәғариф хеҙмәткәре. 1967 йылдан ВЛКСМ-дың [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] комитеты секретары — мәктәптәр бүлеге мөдире; 1977 йылдан [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]ҙағы 1-се урта мәктәптең директор урынбаҫары, 1977 йылдан — [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] урта мәктәбе уҡытыусыһы; 1983 йылдан [[Күгәрсен районы|Күгәрсен район]] мәғариф бүлеге инспекторы, КПСС район комитетының агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире; 1990—2005 йылдарҙа Асҡарҙағы Таһир Кусимов исемендәге гимназия уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1997 йылдан директорҙың уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса, 2000 йылдан — фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996), [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1996). Сығышы менән Асҡар ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Игишев Сөләймән Мөхәмәтйән улы]] (1893—2.08.1970), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1931—1960 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Фрунзе исемендәге колхоз рәйесе. [[Ленин ордены|Ленин]] (1948) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1951) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ишмырҙа]] ауылынан.
* [[Ғәбдрәшитов Фазулла Ғабдулла улы]] (1903—5.04.1975), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның станоклы пулемёт тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Иҫке Ҡандра]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Передельский Константин Григорьевич]] (1918—27.05.2001), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1961—1978 йылдарҙа Баймаҡ районы «Баймаҡ» совхозының бүлексә идарасыһы, механизаторы һәм механигы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡморон]] ауылынан.
* [[Садиков Ғабит Ғата улы]] (1923—20.05.2011), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[яҙыусы]], афоризмдар оҫтаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Шишмә районы]]ның [[Түбәнге Хәжәт]] ауылынан.
* [[Нурихан Фәттах]] (1928—18.02.2004), яҙыусы, [[тәржемә]]се, [[тарих]]сы, [[Тел ғилеме|тел белгесе]]. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978), [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ яҙыусыһы (1998) һәм [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Яңауыл районы]] [[Костин (Яңауыл районы)|Костин]] ауылынан.
* [[Улинкина Лидия Алексеевна]] (1948), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре, [[Педагогика|педагог]]. 1968 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Ҡыҙыл Башҡортостан]] ауыл мәҙәниәт йортоноң художество етәксеһе; 1974 йылдан һәм 2008 йылдан — [[бала]]лар [[музыка]] [[мәктәп|мәктәбе]] [[уҡытыусы]]һы, 2002 йылдан — [[мәктәп директоры|директоры]]. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). Төрлө кимәл ижади конкурстар лауреаты һәм дипломанты. Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Шарапов Салауат Марат улы]] (1948), юрист, [[КПСС|партия]], урындағы башҡарма һәм [[суд]] органдары хеҙмәткәре. 1972 йылдан [[Баймаҡ]] ҡала советы башҡарма комитеты секретары, 1975 йылдан Баймаҡ район советы башҡарма комитетының бүлек мөдире; 1984 йылдан Баймаҡ машиналар эшләү заводының партбюро, 1987 йылдан — Түбә руднигының партком секретары; 1988—2009 йылдарҙа Баймаҡ район суды судьяһы һәм рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ейәнсура районы]]ның [[Байдәүләт]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Анощенко Николай Дмитриевич]] (1894—14.12.1975), кинорежиссёр, кинооператор, сценарист. 1927—1956 йылдарҙа Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институты уҡытыусыһы. Профессор (1940). [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1930 йылда [[Башҡортостан]] тураһында документаль‑этнографик фильмдар төшөрөүсе: «Азия сигендә» («На границе Азии»), «Совет әкиәте» («Советская сказка» — [[Әбйәлил районы]]ның «Красная Башкирия» совхозы тураһында), «Башкирка» ([[башҡорт аты]] хаҡында поэтик хикәйә). [[Рәсәй империяһы]]ның IV дәрәжә Изге Георгий ордены, [[СССР]]-ҙың [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Белгород]] ҡалаһынан.
* [[Коптяева Антонина Дмитриевна]] (1909—12.11.1991), [[СССР]] яҙыусыһы. «Урал йылғаһында» («На Урале-реке»; 1969—1978) һәм башҡа романдар авторы. Башҡортостанға сәфәренән һуң «Яратам һине, Башҡортостан» («Люблю тебя, Башкирия»; 1963) исемле очерк яҙа, артабан Башҡортостан һәм Татарстан нефтселәренә арналған «Ер бүләге» («Дар земли»; 1963) романынын ижад итә. III дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1950). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ  (1959, 1969), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1979) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Амур өлкәһенең Южный приискыһы ҡасабаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вәлитов Октябрь Кәли улы]] (1934), комсомол, партия органдары һәм  дәүләт хеҙмәткәре, юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-философ, публицист. 2001—2016 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның Нефтекама филиалы директоры. Тарих фәндәре кандидаты (1969), философия фәндәре докторы (2000), профессор (2002). 1959 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Вена университеты|Вена халыҡ-ара университетының]] ([[Австрия]]) һәм Башҡорт дәүләт университетының почётлы профессоры; [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004), [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984); [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2009). [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] лауреаты (2008). [[Нефтекама]] ҡалаһының һәм [[Яңауыл районы]]ның почётлы гражданы. 
* [[Егоров Валерий Борисович]] (1959), ғалим-инфекционист. 1989 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 2000 йылдан — балалар инфекцион ауырыуҙары кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2000). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:25 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1838 йыл]]: Жорж Бизе, [[Франция]] композиторы.
* [[1843 йыл]]: Глеб Успенский, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1864 йыл]]: Тоҡтағол Һатылғанов, [[Ҡырғыҙстан]]дың халыҡ аҡыны.
* [[1881 йыл]]: [[Пабло Пикассо]], [[Испания]] рәссамы.
* [[1909 йыл]]: Минғәли Нәҙреков, театр актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1976), [[Татар]] АССР-ының халыҡ артисы (1967).
* [[1920 йыл]]: Әмәт-Хан Солтан, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби осоусы, ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, 1945).
* [[1926 йыл]]: Галина Вишне́вская, опера йырсыһы, театр режиссёры, педагог, актёр. СССР-ҙың халыҡ артисы (1966).
* [[1936 йыл]]: Виктор Ту́ров, кинорежиссёр, сценарист һәм педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1986).
* [[1938 йыл]]: Тамара Сёмина, театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1978).
* [[1979 йыл]]: Михаил Галустян, [[Рәсәй]] юморисы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:25 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1971 йыл]]: Михаил Я́нгель, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] ракета-космос комплекстары конструкторы, ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959, 1961).
* [[1973 йыл]]: [[Бирҙин Ғәли Иркәбай улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1999 йыл]]: Бату Мөлөков, композитор, [[Татарстан Республикаһы|Татар АССР-ының]] (1977) һәм [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1981) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Татарстан]]дың [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984).
* [[2010 йыл]]: Валентина Гаганова, [[туҡыусы]], Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К25]]
[[Категория:25 октябрь]]</text>
      <sha1>692g4u9eevjbt5fbok3vu5t2sujka90</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307647</id>
      <parentid>1307646</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T17:42:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{Тыуым}} */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1307647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36346" sha1="8ucm9ypz15frf1f70uyso7hfepiasjb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''25 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 298-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 299-сы). Йыл аҙағына тиклем 67 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[Ҡатын-ҡыҙҙар]]ҙың тыныслыҡ өсөн көрәш көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Макарон көнө.
** [[Опера]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Майлы ризыҡ көнө. 
* {{Гренада}} [[Гренада]]: Рәхмәт көнө.
* {{Литва}} [[Литва]]: [[Конституция]] көнө.
* {{Флагификация|Словения}}: Суверенитет көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: [[Карате]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Рәссамдар көнө.
* [[Европа]]: Юристар көнө. 
** [[Пицца]] эшләүселәр көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Тирмәнсе көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Таможня хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Кабель сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Маркетолог көнө.
** Автомобиль һәм ҡала пассажир транспорты хеҙмәткәрҙәре (автомобилист) көнө (октябрҙең һуңғы йәкшәмбеһе).
* {{Флагификация|Румыния}}: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Флагификация|Узбекистан}}: Эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
=== Төбәк байрамдары ===
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Приморье крайы]] көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1839 йыл]]: Манчестерҙа беренсе [[Тимер юл транспорты|тимер юл поездары]] расписаниеһы ҡуллланыла.
* [[1889 йыл]]: [[Эйфель башняһы]]н төҙөү тамамлана.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1955 йыл]]: Беренсе микротулҡынлы мейес эшләнә.
* [[1977 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзында]] «СССР-ҙың халыҡ табибы» тигән маҡтаулы исем булдырыла.
* [[1990 йыл]]: Таулы-Алтай автономиялы өлкәһе үҙен республика итеп иғлан итә.
* [[1990 йыл]]: {{comment|«Мөғжизәләр яланы»|«Поле чудес»}} телеуйынының беренсе сығарылышы.
* [[2001 йыл]]: «Windows XP» системаһы ҡулланыуға тәҡдим ителә. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Никольский Дмитрий Петрович]] (1855—1918), [[фән|ғалим]]-[[Медицина|табип]], этнограф, [[Антропология|антрополог]]. 1881 йылдан [[Екатеринбург өйәҙе]]ндә, 1882—1888 йылдарҙа [[Ҡыштым]] заводтарында земство табибы. Медицина докторы (1895, икенсе мәғлүмәттәр буйынса, 1897). Коллегия советнигы (1894). Фәнни хеҙмәттәре [[башҡорттар]]ҙың антропологияһына һәм этнографияһына, халыҡ медицинаһына арналған. 1899 йылда нәшер ителгән {{comment|«Башҡорттар: этнографик һәм санитар-антропологик тикшеренеү»|«Башкиры: этнографическое и санитарно-антропологическое исследование»}} тигән хеҙмәтендә дала һәм тау башҡорттарының антропологик үҙенсәлектәрен, уларҙың торлағын, традицион интерьерын, кейемен, башҡорт аш-һыуын, хужалығын, йолаларын, байрамдарын һүрәтләй. Урал тәбиғәт белемен яратыусылар йәмғиәтенең, Рус география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге [[Пермь]] ҡалаһынан.
* [[Афзал Таһиров]] (1890—27.09.1937), [[СССР]]-ҙың дәүләт, [[КПСС|партия]] һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1928 йылдан [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның партколлегия секретары, 1931 йылдан — [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]], бер үк ваҡытта 1934 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|БАССР Яҙыусылар союзы]] рәйесе, 1936 йылдан [[ТТӘИ|Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институты]] директоры. Хәрәзм Халыҡ Совет Республикаһының Хеҙмәт ордены кавалеры (1923), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған совет әҙәбиәте һәм сәнғәте эшмәкәре (1934). Сәйәси золом ҡорбаны.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғайнанов Рашат Ғәбдрәшит улы]] (1925—1990), [[Татарстан]]дың [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], [[тәржемә]]се. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]] [[Нәсибаш]] ауылынан.
* [[Ғәлиев Миҙхәт Ғәббәс улы]] (1925—10.02.2002), [[йыр]]сы (драматик баритон). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1955—1996 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы|1955 йылда Мәскәүҙә үткәрелгән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында]] ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1980). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән [[Ҡазан]] ҡалаһынан.
* [[Хафизов Нәриф Фаяз улы]] (1935—27.03.2003), [[дәүләт]] эшмәкәре. 1969 йылдан Кинофильмдар прокатлау буйынса Башҡортостан республика контораһының идарасы урынбаҫары, 1985 йылдан — идарасыһы; 1989—2003 йылдарҙа  «Башкиновидеопрокат» производство идаралығы начальнигы. [[Рәсәй]]ҙең һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре, Рәсәйҙең почётлы кинематографисы. Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Һырдаръя өлкәһенең Совея ҡасабаһынан. 
* [[Ишморатов Миңлерәйес Миңлеғәли улы]] (1940) — [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары ветераны, ғалим-[[иҡтисад]]сы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1979 йылдан халыҡ депутаттарының [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1983 йылдан КПСС-тың [[Ауырғазы районы|Ауырғазы район]] комитетының беренсе секретары, 1991 йылдан — халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе һәм бер уҡ ваҡытта 1992—1995 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Иҡтисад фәндәре докторы (2010), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] ордендары кавалеры. Ауырғазы (2000) һәм Стәрлетамаҡ райондарының (2008) почётлы гражданы. 
* [[Шәйхулов Алмас Ғәлимйән улы]] (1945—6.01.2022), [[Тел ғилеме|тел ғалимы]]-төрҡиәтсе. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2009 йылдан татар филологияһы кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (2001), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).
* [[Гәрәева Гөлфирә Ниғәмәтйән ҡыҙы]] (1960), [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]-ғалим. 1995 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. 2014 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2011), профессор (2012). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007).   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Яныш Ялкайн]] ([[Ялкаев Яныш Ялкаевич]]; (1906—17.09.1938), [[Мариҙар|мари]] [[шиғриәт|шағиры]], [[проза]]ик, [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], [[Этнография|этнограф]]-[[фән|ғалим]]. СССР Фәндәр академияһының антропология һәм этнография институтында ғилми хеҙмәткәре. Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мишкә районы]] [[Сурай (Мишкә районы)|Сурай]] ауылынан.
* [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы]] (1911—19.03.1968), төрҡиәтсе-ғалим, [[яҙыусы]], йәмәғәтсе. 1944 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1949—1968 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1950 йылдан сит телдәр факультеты деканы, 1951—1968 йылдарҙа [[башҡорт теле]] кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1957—1961 йылдарҙа университеттың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] етенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Филология фәндәре докторы (1961), профессор (1961). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967). [[Ленин ордены|Ленин]] (1967) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1961) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Дьячков Александр Васильевич]] (1921—8.09.1961), механизатор, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, уҡсылар полкының разведка отделениеһы командиры, [[кесе сержант]]. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Дан орденының тулы кавалерҙары (Башҡортостан)|Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовещен районы]] [[Николаевка (Благовещен районы)|Николаевка]] ауылынан.    
* [[Исҡужин Зада Рәхимйән улы]] (1931), [[агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль берәмек|урындағы башҡарма орган]] хеҙмәткәре. 1967 йылдан [[Хәйбулла районы]]ның «Хәйбулла», 1978 йылдан — «Аҡъяр» [[совхоз]]ы директоры. 1994—1998 йылдарҙа ошо райондың [[Татыр-Үҙәк ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Татыр-Үҙәк ауыл советы]] ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990), райондың атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1974) һәм почётлы [[граждан]]ы (2021). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Мәҡсүт (Йылайыр районы)|Мәҡсүт]] ауылынан.    
* [[Дауытова Зилә Зәкетдин ҡыҙы]] (1951), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. 1972—2012 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы]] [[Абдулла (Ҡариҙел районы)|Абдулла]] ауылының фельдшер-акушерлыҡ пункты фельдшеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған медицина хеҙмәткәре.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Кербель Лев Ефимович]] (1917—14.08.2003), [[скульптура|скульптор]], [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962 йылдан Мәскәү художество институты уҡытыусыһы. 1942 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. СССР Художество академияһы академигы (1975). СССР-ҙың (1977) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1967) халыҡ рәссамы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1985). [[Ленин премияһы|Ленин]] (1962) һәм беренсе дәрәжә [[Сталин премияһы]] (1950), [[Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1979).
* [[Әминев Миңнулла Ғибат улы]] (1932—30.01.1975; ҡайһы бер башҡа мәғлүмәттәр буйынса 15 октябрҙә тыуған), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], йәмәғәтсе. 1955 йылдан «Туймазы—Өфө» газ үткәргестәр идаралығының смена, газ бүлеү станцияһы һәм эксплуатациялау участкаһы начальнигы, өлкән инженеры; 1965 йылдан Өфө магистраль газ үткәргестәр идаралығының начальник урынбаҫары, начальнигы; 1974—1975 йылдарҙа «Баштрансгаз» берекмәһе директоры. [[Өфө]] ҡала Советы депутаты (1971—1973). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Һикһәнбай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сәғәҙәтов Ишбулды Ибраһим улы]] (1937—14.12.1993), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1953—1993 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Ленин исемендәге колхоз механизаторы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973) ордендары кавалеры. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Таулыҡай]] ауылынан.
* [[Томансина Рәйсә Фазылйән ҡыҙы]] (1937), [[сауҙа]] хеҙмәткәре. 1964 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Татыр-Үҙәк]] ҡулланыусылар йәмғиәте, 1972—1992 йылдарҙа — «Матрай» хужалыҡ иҫәбендәге сауҙа предприятиеһы һатыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1990). Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Ысмаҡ]] ауылынан. 
* [[Хисамов Эрнст Нурғәли улы]] (1937), [[фән|ғалим]]-табип-[[Гистология|гистолог]]. 1966—1977 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]], 2013 йылдан — [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы; 1978 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989 йылдан — [[зоология]] кафедраһы, 1997—2005 йылдарҙа физик тәрбиә һәм [[физиология]]ның теоретик нигеҙҙәре кафедраһы мөдире. [[Биология]] фәндәре докторы (1998), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының [[мәғариф]] отличнигы (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] ауылынан.
* [[Ткачев Валерий Константинович]] (1947—2014), педагог. [[Шаран районы]] [[Шаран]] сәнғәт мәктәбенең элекке уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Әйүпова Әнисә Ғәйнулла ҡыҙы]] (1947—2.03.2005), педагог, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|Комсомол]] һәм [[КПСС|партия]] органдары, мәғариф хеҙмәткәре. 1967 йылдан ВЛКСМ-дың [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] комитеты секретары — мәктәптәр бүлеге мөдире; 1977 йылдан [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]ҙағы 1-се урта мәктәптең директор урынбаҫары, 1977 йылдан — [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] урта мәктәбе уҡытыусыһы; 1983 йылдан [[Күгәрсен районы|Күгәрсен район]] мәғариф бүлеге инспекторы, КПСС район комитетының агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире; 1990—2005 йылдарҙа Асҡарҙағы Таһир Кусимов исемендәге гимназия уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1997 йылдан директорҙың уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса, 2000 йылдан — фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996), [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1996). Сығышы менән Асҡар ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Игишев Сөләймән Мөхәмәтйән улы]] (1893—2.08.1970), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1931—1960 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Фрунзе исемендәге колхоз рәйесе. [[Ленин ордены|Ленин]] (1948) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1951) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ишмырҙа]] ауылынан.
* [[Ғәбдрәшитов Фазулла Ғабдулла улы]] (1903—5.04.1975), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның станоклы пулемёт тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Иҫке Ҡандра]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Передельский Константин Григорьевич]] (1918—27.05.2001), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1961—1978 йылдарҙа Баймаҡ районы «Баймаҡ» совхозының бүлексә идарасыһы, механизаторы һәм механигы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡморон]] ауылынан.
* [[Садиков Ғабит Ғата улы]] (1923—20.05.2011), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[яҙыусы]], афоризмдар оҫтаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Шишмә районы]]ның [[Түбәнге Хәжәт]] ауылынан.
* [[Нурихан Фәттах]] (1928—18.02.2004), яҙыусы, [[тәржемә]]се, [[тарих]]сы, [[Тел ғилеме|тел белгесе]]. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978), [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ яҙыусыһы (1998) һәм [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Яңауыл районы]] [[Костин (Яңауыл районы)|Костин]] ауылынан.
* [[Улинкина Лидия Алексеевна]] (1948), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре, [[Педагогика|педагог]]. 1968 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Ҡыҙыл Башҡортостан]] ауыл мәҙәниәт йортоноң художество етәксеһе; 1974 йылдан һәм 2008 йылдан — [[бала]]лар [[музыка]] [[мәктәп|мәктәбе]] [[уҡытыусы]]һы, 2002 йылдан — [[мәктәп директоры|директоры]]. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). Төрлө кимәл ижади конкурстар лауреаты һәм дипломанты. Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Шарапов Салауат Марат улы]] (1948), юрист, [[КПСС|партия]], урындағы башҡарма һәм [[суд]] органдары хеҙмәткәре. 1972 йылдан [[Баймаҡ]] ҡала советы башҡарма комитеты секретары, 1975 йылдан Баймаҡ район советы башҡарма комитетының бүлек мөдире; 1984 йылдан Баймаҡ машиналар эшләү заводының партбюро, 1987 йылдан — Түбә руднигының партком секретары; 1988—2009 йылдарҙа Баймаҡ район суды судьяһы һәм рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ейәнсура районы]]ның [[Байдәүләт]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Анощенко Николай Дмитриевич]] (1894—14.12.1975), кинорежиссёр, кинооператор, сценарист. 1927—1956 йылдарҙа Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институты уҡытыусыһы. Профессор (1940). [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1930 йылда [[Башҡортостан]] тураһында документаль‑этнографик фильмдар төшөрөүсе: «Азия сигендә» («На границе Азии»), «Совет әкиәте» («Советская сказка» — [[Әбйәлил районы]]ның «Красная Башкирия» совхозы тураһында), «Башкирка» ([[башҡорт аты]] хаҡында поэтик хикәйә). [[Рәсәй империяһы]]ның IV дәрәжә Изге Георгий ордены, [[СССР]]-ҙың [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Белгород]] ҡалаһынан.
* [[Коптяева Антонина Дмитриевна]] (1909—12.11.1991), [[СССР]] яҙыусыһы. «Урал йылғаһында» («На Урале-реке»; 1969—1978) һәм башҡа романдар авторы. Башҡортостанға сәфәренән һуң «Яратам һине, Башҡортостан» («Люблю тебя, Башкирия»; 1963) исемле очерк яҙа, артабан Башҡортостан һәм Татарстан нефтселәренә арналған «Ер бүләге» («Дар земли»; 1963) романынын ижад итә. III дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1950). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ  (1959, 1969), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1979) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Амур өлкәһенең Южный приискыһы ҡасабаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вәлитов Октябрь Кәли улы]] (1934), комсомол, партия органдары һәм  дәүләт хеҙмәткәре, юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-философ, публицист. 2001—2016 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның Нефтекама филиалы директоры. Тарих фәндәре кандидаты (1969), философия фәндәре докторы (2000), профессор (2002). 1959 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Вена университеты|Вена халыҡ-ара университетының]] ([[Австрия]]) һәм Башҡорт дәүләт университетының почётлы профессоры; [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004), [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984); [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2009). [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] лауреаты (2008). [[Нефтекама]] ҡалаһының һәм [[Яңауыл районы]]ның почётлы гражданы. 
* [[Егоров Валерий Борисович]] (1959), ғалим-инфекционист. 1989 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 2000 йылдан — балалар инфекцион ауырыуҙары кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2000). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:25 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1838 йыл]]: Жорж Бизе, [[Франция]] композиторы.
* [[1843 йыл]]: Глеб Успенский, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1864 йыл]]: Тоҡтағол Һатылғанов, [[Ҡырғыҙстан]]дың халыҡ аҡыны.
* [[1881 йыл]]: [[Пабло Пикассо]], [[Испания]] рәссамы.
* [[1909 йыл]]: Минғәли Нәҙреков, театр актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1976), [[Татар]] АССР-ының халыҡ артисы (1967).
* [[1920 йыл]]: Әмәт-Хан Солтан, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби осоусы, ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, 1945).
* [[1926 йыл]]: Галина Вишне́вская, опера йырсыһы, театр режиссёры, педагог, актёр. СССР-ҙың халыҡ артисы (1966).
* [[1936 йыл]]: Виктор Ту́ров, кинорежиссёр, сценарист һәм педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1986).
* [[1938 йыл]]: Тамара Сёмина, театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1978).
* [[1979 йыл]]: Михаил Галустян, [[Рәсәй]] юморисы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:25 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1971 йыл]]: Михаил Я́нгель, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] ракета-космос комплекстары конструкторы, ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959, 1961).
* [[1973 йыл]]: [[Бирҙин Ғәли Иркәбай улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1999 йыл]]: Бату Мөлөков, композитор, [[Татарстан Республикаһы|Татар АССР-ының]] (1977) һәм [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1981) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Татарстан]]дың [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984).
* [[2010 йыл]]: Валентина Гаганова, [[туҡыусы]], Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К25]]
[[Категория:25 октябрь]]</text>
      <sha1>8ucm9ypz15frf1f70uyso7hfepiasjb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәба батшалығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85151</id>
    <revision>
      <id>1307657</id>
      <parentid>1057658</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T22:51:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7423" sha1="o4clvej0hxl43i7uyoswwtf07pqo5mz" xml:space="preserve">{{башҡа мәғәнәләре|Саба}}
[[Файл:Bar'an temple 1986-3.jpg|thumb|Сәба баш ҡалаһы Мәғрәб эргәһендәге Сәба ҡорамы Бар’ан.]]

'''Сәба''' — б.э.т. 2-се мең йыллыҡтың аҙағынан б.э. III быуаты аҙағына тиклем Ғәрәп ярымутрауының көньяҡ өлөшөндә, хәҙерге [[Йәмән]] тирәһендә урынлашҡан боронғо дәүләт (тарихының иң башында [[Эфиопия]] биләмәһендә колонияһы булған).

== Осорҙары ==
Сәба батшалығының тарихы өс төп осорға бүленә:
# Сәба мөкәррибтәре осоро (яҡынса б.э.т. 1 мең й. беренсе яртыһы).
# Сәба батшалары осоро (яҡынса б.э.т.1 мең й. икенсе яртыһы).
# Сәба батшалары һәм зу-Райдан осоро ({0}б.э.т. I б.{/0} — б.э. III б.)&lt;ref&gt;Коротаев А. В. [http://urss.ru/cgi-bin/db.pl?cp=&amp;amp;page=Book&amp;amp;id=36868&amp;amp;lang=Ru&amp;amp;blang=ru&amp;amp;list=Found Социальная история Йемена, Х в. до н. э. — ХХ в. н. э. Вождества и племена страны Хашид и Бакил]. — М.: КомКнига, 2006.&lt;/ref&gt;.

Сәба цивилизацияһы — [[Яҡын Көнсығыш]]та иң боронғоларҙың береһе — б.э.т. 2-се мең йыллыҡ аҙағында Көньяҡ Ғәрәбстан территорияһында, Рамлат әс-Сәбатәйен сүле сигендә, уңдырышлы тупраҡлы, мул һыулы һәм ҡояшлы төбәктә, күрәһең, сәбиҙәр ғәрәп ерҙәре аша үткән «Хуш еҫле һумала-майҙар юлы» барлыҡҡа килеү арҡаһында төньяҡ-көнбайыш Ғәрәбстандан күсенгәндә хасил булғандыр. А. Г. Лундин фараз итеүенсә (әлегә был дәлилдәр менән тулыһынса раҫланмаған), башта, б.э.т. 2-се мең йыллыҡтың уртаһынан, өс ғәрәп ҡәбиләһе Сәба менән союзға инә, яҡынса б.э.т. XIII йәки XII быуатта уға әүәле Файшан союзында торған тағы өс ҡәбилә ҡушыла.

Сәба батшалығы тәү башлап б.э.т. IX быуатта телгә алына, ә уның сәскә атыуы б.э.т. VIII б. тап килә. Сәба баш ҡалаһы Мәғрәб янында бик ҙур плотина ҡорола, шул сәбәпле элек бер ни үҫмәгән үле ҙур ер майҙандары һуғарыла башлай — ил бай оазисҡа әүерелә.

Батшалыҡтың сәскә атыуы б.э.т. 900—450 йй. тура килә. Тарихының башланғыс осоронда Сәба сауҙа өсөн әһәмиәтле була: бында Һадрамауттан тауарҙар килтерелә, ошонан каруандар [[Месопотамия]]ға, [[Сүриә]]гә һәм [[Мысыр]]ға юллана ({{Библия|Ис|60:6}}; {{Библия|Иов|6:19}}). Транзит сауҙа менән бергә Сәба үҙендә етештерелгән хуш еҫле һумала-майҙар һатыуҙан килем ала ({{Библия|Иер|6:20}}; {{Библия|Пс|71:10}}).

== Сәйәси тарихы ==
Сәба дәүләтенең сәйәси тарихы әллә ни билдәле түгел. Б.э.т. II быуатта әлегә аңлашылып етмәгән сәбәптәр арҡаһында Сәба бик хәлһеҙләнә, ә Йәмән ҡалҡыулығы сәскә ата, уның көньяҡ-көнбайышында Һимйәр батшалығы хасил була. Һимйәриҙәр менән сәбиҙәр араһында әлегә сәбәбе асыҡланмаған һуғыштар тоҡана. Б.э.т. I б. аҙағына һимйәриҙәр көньяҡ ғәрәп дәүләттәренең күбеһен (Мәин, Ҡәтбан) баҫып ала; б.э.т. 25 йыл тирәһендә һимйәриҙәр Сәбаны буйһондора һәм уны Һимйәр батшалығына ҡуша. Үҙ аллы дәүләт булараҡ, Сәба батшалығы II быуат башында аяҡҡа баҫа. III быуат аҙағында Сәба яңынан Һимйәр батшалығы эсенә инә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Сәба батшабикәһе]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20080324114304/http://nauka.bible.com.ua/new/zater_kor1.html Затерянные королевства. Археологическое исследование Третьей книги Царств]

== Әҙәбиәт ==
* Бретон Ж. ''Повседневная жизнь Счастливой Аравии во времена царицы Савской.'' — М., 2003. ISBN 5-235-02571-7
* Коротаев А. В. [http://urss.ru/cgi-bin/db.pl?cp=&amp;amp;page=Book&amp;amp;id=36868&amp;amp;lang=Ru&amp;amp;blang=ru&amp;amp;list=Found Социальная история Йемена, Х в. до н. э. — ХХ в. н. э. Вождества и племена страны Хашид и Бакил]. — М.: КомКнига, 2006.
* Лундин А. Г. [http://shumerica.orientalstudies.ru/rus/index.php?option=com_publications&amp;amp;Itemid=...&amp;amp;pub=833 Государство мукаррибов Саба'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928022031/http://shumerica.orientalstudies.ru/rus/index.php?option=com_publications&amp;Itemid=...&amp;pub=833 |date=2007-09-28 }}. М.: Наука, 1971.
* Пиотровский М. Б. [http://shumerica.orientalstudies.ru/rus/index.php?option=com_publications&amp;amp;Itemid=75&amp;amp;pub=403 Южная Аравия в раннее средневековье. Становление средневекового общества] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928021909/http://shumerica.orientalstudies.ru/rus/index.php?option=com_publications&amp;Itemid=75&amp;pub=403 |date=2007-09-28 }} / Ответственный редактор П. А. Грязневич. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1985.
* [http://arabica.orientalstudies.ru/rus/index.php?option=com_publications&amp;amp;Itemid=75&amp;amp;pub=539 Южная Аравия. Памятники древней истории и культуры. Вып. II. Материалы экспедиции П. А. Грязневича 1970—1971 гг. Ч. 2: Г. М. Бауэр, А. Г. Лундин. Эпиграфические памятники древнего Йемена]. — СПб.: Центр «Петербургское Востоковедение», 1998. — 320 с.


[[Категория:Яҡын Көнсығыш тарихи дәүләттәре]]
[[Категория:Йәмән тарихы]]
[[Категория:Боронғо Яҡын Көнсығыш]]</text>
      <sha1>o4clvej0hxl43i7uyoswwtf07pqo5mz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәба батшабикәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85615</id>
    <revision>
      <id>1307656</id>
      <parentid>1306026</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T22:51:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="141279" sha1="npzhqhh5f7ypr6mi11k9ast3mopzzht" xml:space="preserve">{{Библейский персонаж
| Имя				= Сәба батшабикәһе
| Оригинальное написание	= {{lang-he|מלכת שְׁבָא}}, ''Малка́т Шва́''
| Толкование имени =
| Тип = ВЗ
| Пол = Ҡатын-ҡыҙ
| Период жизни = Б.Э.Т X быуат
| Портрет = Sheba icon.jpg
| Размер изображения = 250px
| Подпись = «Изге Македа, Сәба батшабикәһе»
| Описание = хәҙерге заман иконаһы
| Имя на других языках = {{lang-ar|ملكة سبأ}}, ''Малика́т Са́ба''; [[геэз|боронғо эфиоп]].ንግሥተ ሳባ, ''Ниги́ста Са́ба''
| Греческое написание =
| Латинское написание =
| В иных культурах = [[Ғәрәп теле]] ''Балкис''; [[геэз|эфиоп]]. ''Македа''
| Местность = [[Сәба батшалығы]]
| Занятие = батшабикә
| Происхождение =
| Упоминания = {{Библия|3Цар|10}}
| Отец =
| Мать =
| Супруг =
| Дети =
| Место погребения =
| Связанные понятия =
| Связанные события =
| Характерные черты =
}}
'''Сәба батшабикәһе''' ({{lang-he|מלכת שְׁבָא}}, ''Малка́т Шва́'', {{lang-fa|ملكة سبأ}}, ''Мәликәт Сәба'', бор. эфиоп. ንግሥተ ሳባ, ''Нигиста Саба''), б. э. т. X быуат — Сәба тигән ғәрәп дәүләтенең риүәйәттәргә инеп ҡалған хакимәһе, [[Библия]]ла уның Исраил батшаһы Сөләймән янына килгәне һүрәтләнгән.

Библияла был хакимәнең исеме телгә алынмай. Һуңғыраҡ осор ғәрәп текстарында ул — ''Бәлкис'' (''Билкис'', Европаса яңғ. — ''Балкида''), эфиоп риүәйәттәрендә — ''Македа''&lt;ref name=&quot;Викитека ЭСБЕ&quot;/&gt;. Инглиз телле мәҙәниәттәрҙә иленең атамаһы ''Шебаны уның'' үҙенең исеме тип ҡабул итеү осраҡтары бар.

Бындай батшабикәнең тарихта булыуы иҫбат ителмәһә лә, уның образы [[Европа]], Төньяҡ Африка һәм [[Яҡын Көнсығыш]]тың күп халыҡтары фольклорына һәм әҙәбиәтенә һиҙелерлек йоғонто яһаған.

== Изге яҙмаларҙа ==
[[Файл:Piero della Francesca- Legend of the True Cross - the Queen of Sheba Meeting with Solomon; detail.JPG|thumb|200px|«''Сөләймән менән Сәба батшабикәһенең осрашыуы''».&lt;br /&gt; Пьеро делла Франческа фрескаһы, &lt;font color=&quot;#0645ad&quot;&gt;&lt;span style=&quot;background-color: rgb(217, 230, 255);&quot;&gt;[ Ареццолағы Сан-Франческо Базиликаһы]&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;]]

=== Иҫке Ғәһедтә ===
Библияла Сәба батшабикәһенең тарихы Исраил батшаһы Сөләймән менән тығыҙ бәйләнгән&lt;ref name=&quot;Викитека ЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Балькис}}&lt;/ref&gt;. Библияла билдәләүенсә, Сәба батшабикәһе, Сөләймәндең тәрән аҡылы һәм даны тураһында ишетеп, «''уны табышмаҡтар менән һынарға килә''». Уның сәфәре [[:ru:s:Третья книга Царств|Өсөнсө Батшалыҡтар китабының 10-сы бүлегендә]] һәм [[:ru:s:Вторая книга Паралипоменон#9:13 9:13|Икенсе Йылъяҙмалар китабының (Вторая книга Паралипоменон) 9-сы бүлегендә]] һүрәтләнгән.

Сөләймән яуапҡа батшабикәгә  «''ни теләһә, ни һораһа, шуны биреп''», бүләктәр тейәтеп ҡайтара. Библияла әйтелеүенсә, ошо ваҡиғанан һуң Исраилда бығаса күрелмәгән муллыҡ осоро башлана. Сөләймән батшаға йылына 666 талант алтын ([[:ru:s:Вторая книга Паралипоменон#9:13 9:13|2Пар.]]) килеп тора. Ошо уҡ бүлектә Сөләймәндең ниндәй затлы тормошта йәшәгәне һүрәтләнә. Ул үҙенә фил һөйәгенән алтын менән көпләнгән тәхет эшләтә, был тәхет ул замандарҙа булған бөтә тәхеттәрҙән дә зиннәтлерәк була. Бынан тыш, Сөләймән алтындан сүкетеп 200 ҡалҡан эшләтә, һарайҙа ла, Ҡорамда ла бөтә эсәр һауыттар алтындан була. Сөләймән заманында көмөштө һанға ла һуҡмайҙар. «Сөләймән батша байлығы менән дә, аҡылы менән дә барлыҡ батшаларҙы уҙып китте»([[:ru:s:Вторая книга Паралипоменон#9:22 9:22|2Пар.]]). Бындай ҡөҙрәткә Сөләймән Сәба батшабикәһенең килеүенә бурыслы. Уның артынса башҡа күп батшалар ҙа Сөләймән батшаны күрергә теләк белдерә ([[:ru:s:Вторая книга Паралипоменон#9:23 9:23|2Пар.]]).

Сәба иле Ишағыя, Йеремияһ, Зөлкифел пәйғәмбәрҙәр китаптарында, шулай уҡ Әйүп китабында һәм Псаломдарҙа телгә алына. 
[[Файл:Visita de la reina de Saba a Salomón, por Tintoretto.jpg|thumb|300px|&lt;center id=&quot;173&quot;&gt; ''«Сөләймән менән Сәба батшабикәһе»,'' &lt;br /&gt;Тинторетто картинаһы, яҡынса 1555 йыл, Прадо]]

==== Аңлатмалар ====
Танах&lt;ref&gt;Ҡарағыҙ {{Библия|3Цар|10:13}}&lt;/ref&gt; буйынса иври комментаторҙары араһында шундай фекер бар: Библия сюжетын Сөләймәндең Сәба батшабикәһе менән гонаһлы бәйләнешкә инеүе тип аңларға кәрәк, бының һөҙөмтәһендә Навуходоносор тыуа, ул Сөләймән төҙөгән Ҡорамды емерә (Ғәрәп легендаларында ул уның әсәһе булып сыға&lt;ref name=&quot;kluger&quot;&gt;[http://psiland.narod.ru/psiche/Kluger/003.htm Ривка Клюгер. ''Царица Савская в Библии и легендах''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402045733/http://psiland.narod.ru/psiche/Kluger/003.htm |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;).

Талмуд буйынса, Сәба батшабикәһе тарихын ситләтеп һөйләү тип баһаларға кәрәк, ә «מלכת שבא» («Сәба батшабикәһе») тигән һүҙҙәр «מלכות שבא» Сөләймәнгә буйһонған («Сәба батшалығы»), тип аңланырға тейеш&lt;ref&gt;Талмуд, Бава Батра 15б&lt;/ref&gt;.

=== Яңы Ғәһедтә ===
Яңы Ғәһедтә Сәба батшабикәһе ''«көньяҡ батшабикәһе»'' тип исемләнә һәм [[Ғайса (пәйғәмбәр)|Ғайсаның]] тәрән аҡылына ҡолаҡ һалмаусыларға ҡаршы ҡуйыла:&lt;ref name=&quot;myth&quot;&gt;Мифы народов мира, М., 1988, т.2., с.396&lt;/ref&gt; «''Көньяҡ батшабикәһе бындай кешеләргә хөкөм ҡылыу өсөн күтәрелер һәм уларға хөкөм ҡарары сығарыр, сөнки ул ер сигенән Сөләймәндең аҡыллы һүҙҙәрен тыңларға килгәйне, бына, хәҙер Сөләймән юҡ''» ([[:ru:s:От Луки святое благовествование#11:31 11:31|Лк.]]), Матфейҙа ла ошоға оҡшаш текст бар ([[:ru:s:От Матфея святое благовествование#12:42 12:42|Мф.]]).

Феофилакт Болгарский Лука Инжилына аңлатмаһында былай тип яҙа: «''„көньяҡ батшабикәһе“ тигәнде көслө һәм һәр саҡ изгелекле йән тип аңлау дөрөҫөрәк булыр''»&lt;ref&gt;[http://www.wco.ru/biblio/books/feofil3/Main.htm Благовестник или толкование блаженного Феофилакта, архиепископа Болгарского на Евангелие от Луки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915135820/http://www.wco.ru/biblio/books/feofil3/Main.htm |date=2016-09-15 }}&lt;/ref&gt;. Был өҙөктөң мәғәнәһе түбәндәгесә тиҙәр: Ҡиәмәт көнөндә батшабикә (аҫтараҡ Лука телгә алған мәжүси нинивиҙәр менән бергә, улар Юныс арҡылы дингә килә) ҡалҡынып сығыр һәм Ғайса осорондағы йәһүдиҙәр өҫтөнән хөкөм ҡылыр, сөнки улар, дингә килгән мәжүсиҙәргә ҡарағанда ҙурыраҡ мөмкинлектәргә һәм өҫтөнлөктәргә эйә булһа ла, уларҙы ҡулланыуҙан баш тарта&lt;ref&gt;[http://www.krotov.info/libr_min/b/barclay/luka_10.htm Уильям Баркли. ]&lt;/ref&gt;. Иероним Стридонский билдәләгәнсә, хөкөм ҡарары сығарыу өҫтөнлөгөнә эйә булғанға түгел, ә уларҙан үҙҙәре өҫтөнөрәк булғанға хөкөм итерҙәр&lt;ref&gt;[http://www.krotov.info/library/i/ieronim/mt_4.html Иероним Стридонский. ]&lt;/ref&gt;. Нинивиҙәр менән Сәба батшабикәһенең Мәсихтең дингә килмәгән замандаштарынан өҫтөн булыуын &quot;Матфей китабы буйынса әңгәмәләр&quot;ендә Иоанн Златоуст та билдәләй: «''сөнки улар бәләкәйерәккә ышанды, ә йәһүдиҙәр ҙурыраҡҡа ла ышанманы''»&lt;ref&gt;Иоанн Златоуст. «Беседы на книгу Матфея». Беседа 6&lt;/ref&gt;.[[Файл:Kings College Chapel-IMG 3962.jpg|left|thumb| &lt;center id=&quot;214&quot;&gt;''«Әүлиәләрҙең баш эйеүе»,'' &lt;br /&gt;[[Питер Пауль Рубенс|Рубенс]] картинаһы]]Шулай уҡ уға алыҫ мәжүси халыҡтарының «рухтарын килтереүсе» бурысы ла тапшырыла. Исидор Севильский былай тип яҙа: «''Сөләймән күктәге Йәрүсәлим өсөн Раббы йортон таштан һәм ағастан түгел, ә бөтә изгеләрҙән төҙөгән Мәсих тип ҡабул ителә. Сөләймәндең аҡыллы һүҙҙәрен тыңларға килгән Көньяҡ батшабикәһе ер сиктәренән Алла һүҙен ишетергә килгән сиркәү тип аңланырға тейеш''»&lt;ref name=&quot;black&quot;&gt;[http://www.privatelife.ru/2003/tv03/n5/4.html Е. ]&lt;/ref&gt;.

Ҡайһы бер христиан авторҙары иҫәпләүенсә, Сәба батшабикәһенең бүләктәр менән Сөләймәнгә килеүе [[Ғайса (пәйғәмбәр)|Ғайса Мәсихкә]] әүлиәләрҙең баш эйергә килеүенән бәрәбәр. Иероним Блаженный ''«Ишағыя пәйғәмбәр китабы»''на аңлатмаһында былай ти: Сәба батшабикәһе нисек Сөләймәндең аҡыллы һүҙҙәрен тыңларға килһә, әүлиәләр ҙә Мәсихкә шулай килгән, һәм был Алла хикмәте булып тора&lt;ref&gt;[http://agiograf.russportal.ru/index.php?id=months.dec.dec_25_02#007 Сказание о поклонении волхвов]&lt;/ref&gt;.

Был аңлатма Иҫке Ғәһедтәге Ишағыяның Мәсихкә бүләктәр килтереү тураһында әүлиәлек итеүенә нигеҙләнә, ул ошонда Сәба илен дә телгә ала, бүләктәрҙең Сөләймәнгә батшабикә килтергән кеүек үк булырын да әйтә: «''Дөйә көтөүҙәре, Мидйән менән Ефаның йәш дөйәләре, ерҙәреңә килеп тулыр. Бөтөн Сәба халҡы килер, алтын һәм ладан килтерер, Раббыны маҡтап һөйләр''» ([[:ru:s:Книга пророка Исаии#60:6 60:6|Иш.]]). Яңы Ғәһед әүлиәләре лә сабый Ғайсаға ладан, алтын һәм хуш еҫле һумала килтерә. Был ике сюжеттың туғанлығы Көнбайыш Европа сәнғәтендә лә һыҙыҡ өҫтөнә алына, мәҫәлән, уларҙы манускриптың бер битенә ҡапма-ҡаршы урынлаштырғандары ла булған. 
[[Файл:Persischer Meister 001.jpg|thumb|200px|&lt;center id=&quot;248&quot;&gt;''«Сөләймән тәхеттә йәнлектәр араһында».''&lt;br /&gt;XVI б. фарсы миниатюраһы]]

=== Ҡөрьәндә ===
[[Ҡөрьән]]дең «''[[Ән-Нәмл сүрәһе|Ән-Нәмл (Ҡырмыҫҡалар)]]''» тигән 27-се сүрәһендә Сөләймән пәйғәмбәр менән Сәба батшабикәһе ''Бәлкис '' (Билкис) тураһында һөйләнелә. Ислам фольклорында ошо темаға бер нисә риүәйәт бар&lt;ref&gt;Мифы народов мира, М., 1988, т.1, стр. 170&lt;/ref&gt;.

Мосолман йолаһына ярашлы, Сөләймән [[һөҙһөт]] ҡошонан әкиәттәгеләй бай Сәба иленең хакимәһе Бәлкис тураһында ишетә, ул [[Аҫыл таштар|затлы таштар]] менән биҙәлгән [[алтын]] тәхеттә ултыра һәм [[Ҡояш]]ҡа табына икән. Ул уға былай тип хат яҙа: «''Алла ҡоло Сөләймәндән, Дауыт улынан, Бәлкискә, Сәба батшабикәһенә. Рәхимле Алла хаҡына. Тура юлдан йөрөгәндәргә именлек булһын. Миңә ҡаршы сыҡмағыҙ, килегеҙ ҙә миңә бирелегеҙ''». Батшабикәгә хатты Сөләймәнгә уның тураһында һөйләгән ҡош илтеп тапшыра.

Хатты алғас, Бәлкис Сөләймән менән һуғыш сығырынан бик ныҡ ҡурҡыуға ҡала һәм бүләктәр ебәрә, тик Сөләймән уларҙы ҡабул итмәй, ғәскәр ебәреп, ҡалаларын алырын һәм халҡын мәсхәрә итеп ҡыуырын хәбәр итә. Ошонан һуң Бәлкис, үҙе Сөләймән эргәһенә килеп, баш һалырға була.

Юлға сығыр алдынан ул зиннәтле тәхетен ҡәлғәгә индереп, бикләп ҡалдыра, ләкин ендәрҙе тыңлатыусы Сөләймән, уны шаҡ ҡатырыр өсөн, ендәр ярҙамында тәхетте Йәрүсәлимгә күсерә һәм, тышҡы күренешен үҙгәртеп, уны Бәлкискә күрһәтә лә һорай: «''Ошомо һинең тәхетең?''». Бәлкис уны таный, һәм Сөләймән уға атап төҙөткән һарайға саҡырыла. Уның иҙәне [[быяла]] була, аҫтындағы һыуҙа [[балыҡтар]] йөҙөп йөрөй (икенсе бер текста һыу юҡ, ә иҙән дә, һарай үҙе лә гәлсәрҙән була&lt;ref&gt;[http://koran.ru/kr/page027.html Коран. Русский перевод академика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017155108/http://koran.ru/kr/page027.html |date=2007-10-17 }} И. Ю. Крачковского&lt;span&gt;. Сура 27&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;). Бәлкис, һарайға ингәс, ҡурҡып ҡала, һыуҙан атларға тура килер, тип уйлай ҙа, күлдәгенең итәген күтәреп, аяғын аса. Шунан былай ти:[[Файл:Bilquis.jpg|thumb|350px|left|&lt;center id=&quot;300&quot;&gt;''«Билкис батшабикә менән һөҙһөт».'' &lt;br /&gt;Фарсы миниатюраһы, яҡынса 1590—1600]]Шулай итеп, ул Сөләймән менән уның Аллаһының бөйөклөгөн таный һәм иманға килә.

Ҡөрьән тәфсирселәре үтә күренмәле иҙәнде, аяғы ишәктеке шикелле йөнлө икән, тип ишеткән Сөләймәндең Бәлкис аяғын тикшереү өсөн ҡорған хәйләһе менән аңлата. Та’алаби һәм Джәләл әд-Дин әл-Мәхәлли версияһы буйынса, Бәлкистең бөтә тәне йөн менән ҡапланған, ә аяҡтары ишәк тояҡлы булған — был уның иблис тәбиғәтен иҫбат иткән&lt;ref name=&quot;hertz&quot;&gt;Wilhelm Hertz, Gesammelte Abhandlungen, p. 426&lt;/ref&gt;, уны батша шулай фашлаған (Сәба батшабикәһенең аяғы'' бүлеген ҡара).

Ҡөрьән тәфсирсеһе Джәләл әд-Дин раҫлауынса, Сөләймән Бәлкискә өйләнергә теләгән, уны тик ҡатындың аяғы йөнлө булыуы ғына борсоған.&lt;ref&gt;Комментарии на Коран Джалал ад-Дина Мухаммада бен Ахмада (Jalal ad-Din Muhammad bin Ahmad), Cairo edit.&lt;/ref&gt; Икенсе тәфсирсе — Әл-Бәйзәүи фекеренсә, Бәлкистең ире кем булғандыр, уныһы билдәһеҙ, бәлки, батша уны Хәмдән ҡәбиләһе юлбашсыларының береһенә димләп кейәүгә биргәндер.&lt;ref&gt;Комментарии на Коран Аль-Бейзави (Al Beidhawi) (ed.&lt;/ref&gt;

== Риүәйәттәрҙә ==
[[Файл:Konrad Witz - The Queen of Sheba before Solomon (c. 1435).jpg|thumb|200px|&lt;center id=&quot;327&quot;&gt;''«Сөләймән менән Сәба батшабикәһе»,''&lt;br /&gt;Конрад Виц картинаһы]]

=== Сөләймән менән Сәба батшабикәһе ===
Библияла Сөләймән менән Сәба араһында ғишҡи бәйләнеш булғанлығы тураһында бер һүҙ ҙә юҡ. Ләкин бындай бәйләнеш риүәйәттәрҙә тасуирлана. Библиянан билдәле булыуынса, Сөләймәндең 700 ҡатыны һәм 300 йәриәһе булған ([[:ru:s:3Цар. 11:3|3Цар. 11:3]]), ҡайһы бер риүәйәттәр шулар араһына Сәба батшабикәһен дә индерә.

==== Иври риүәйәттәре ====
Йәһүдтәрҙә был темаға риүәйәттәр күп. Сөләймән менән Сәба батшабикәһенең осрашыуы «Эстер китабы» тураһындағы ''«Таргум Шени»'' тигән Хаггада мидрашында (VII б. аҙағы — VIII б. башы), &quot;Сөләймәндең мәҫәлдәр китабы&quot;на ҡарата яҙылған экзегетик ''«Мидраш Мишлей»ҙа''&lt;ref&gt;«Мидраш Мишлей» («Мидраш к Книге Притч») 1:5а&lt;/ref&gt; (IX б. тирәһе)&lt;ref&gt;Был осорҙа мидраштарҙа Икенсе Ҡорам дәүере һәм апологетик әҙәбиәттең апокрифтары һәм псевдоэпиграфтары йоғонтоһо һиҙелә ([https://eleven.co.il/article/12756 Электрон йәһүд энциклопедияһынан мәҡәлә])&lt;/ref&gt;, «Йылъяҙмалар»ға «''Ялкут Шимони''» мидраштар йыйынтығында ([[XIII быуат|XIII б]].)&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;«Йылъяҙмалар»ға «''Ялкут Шимони''» мидраштар йыйынтығы II, 9&lt;/ref&gt;, ''«Мидраш Һа-хефец»'' тигән йәмән манускриптында ([[XV быуат]]) һүрәтләнә. Батшабикә тарихы өс өлөштән тора — тәүге икеһе: «батшабикәгә хат һәм һөҙһөт тураһында» һәм «быяла иҙән менән батшабикәнең бото тураһында» тулыһынса тиерлек [[Ҡөрьән]]дәге хикәйәгә ([[VII быуат]]) тап килә; өсөнсөһө Сөләймәндең Сәба батшабикәһе менән осрашыуын һәм уның йомаҡтарын ентекләп тасуирлай.

Йәһүд риүәйәтендә һөйләнгәнсә&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;''«Эстер китабы»''на ҡарата яҙылған «Таргум Шени»&lt;/ref&gt;, йәнлектәр һәм ҡоштарҙы тыңлатҡан Сөләймән бер ваҡыт уларҙың бөтәһен йыйып алған. Тик һөҙһөт кенә булмаған. Уны эҙләп тапҡандар, һәм ул Китор тигән ғәжәп ҡала менән унда тәхеттә ултырған Сәба батшабикәһе тураһында һөйләгән.

Сөләймәнде был бик ҡыҙыҡһындырған, һәм ул һөҙһөттө ҙур ҡош тубы оҙатыуында Сәба еренә ебәргән, ә батшабикәгә хат тапшырырға ҡушҡан. Хакимә Ҡояшҡа ғибәҙәт ҡылырға тип тышҡа сыҡһа, ҡош тубы Ҡояшты тотош ҡаплаған, һәм ил өҫтөн эңер япҡан. Бығаса күрелмәгән тамашанан ҡото осҡан батшабикә өҫтөндәге кейемдәрен йолҡҡослаған. Ошо ваҡыт уның эргәһенә һөҙһөт осоп килгән, ҡанатына Сөләймәндең хаты бәйләп ҡуйылған.[[Файл:Arrival sheba.jpg|thumb|350px|&lt;center id=&quot;400&quot;&gt;''«Сәба батшабикәһенең килеүе»'', Самуэль Коулмен картинаһы]]Хатты уҡығас, батшабикә ҡалған кейемдәрен дә йолҡҡослап ташлаған. Вәзирҙәре уға Йәрүсәлимгә бармаҫҡа кәңәш бирһә лә, уның ошо тиклем ҡөҙрәтле хакимды бик тә күргеһе килгән. Карапҡа ҡиммәтле [[сәрүи]] ағасы, [[ынйы]]лар һәм затлы таштар тейәп, юлға сыҡҡан һәм 3 йыл эсендә (ғәҙәттә был юлға 7 йыл китер булған) Исраилға килеп еткән.

''«Эстер китабы»''на ҡарата яҙылған «Таргум Шени»ҙа әйтелгәнсә, Сөләймән батша Сәба батшабикәһен һарайының тәхетле залында ҡабул иткән, уның иҙәне быяла булған. Уға баҫҡас та, батшабикә тәхет һыуҙа тора тип уйлаған һәм күлдәген еүешләтмәҫ өсөн ирекһеҙҙән ҡапыл итәген күтәргән. Шулай итеп, Сөләймән уның ҡуйы йөн баҫҡан аяғын күргән һәм тупаҫ рәүештә былай тигән: ''«Матурлығың һинең — ҡатын-ҡыҙ матурлығы, ә йөнөң — ирҙәр йөнө. Был ирҙәргә килешә, ә ҡатын-ҡыҙҙы йәмһеҙләй»''.

''«Бен-Сира алфавиты»''нда Сөләймәндең Сәба батшабикәһе менән мөхәббәте тураһында тәүге тапҡыр һөйләнелә, унда батшабикәнең бөтә тәне йөн менән ҡапланған булыуы тураһында әйтелә. Үҙе менән түшәк бүлешкәндә ҡамасау булмаһын өсөн батша һарай табиптарына йөндө бөтөрә торған май эшләргә бойорған.

==== Эфиоп риүәйәттәре ====
Сәба батшабикәһе тураһындағы риүәйәттәрҙең береһе «''Кебра Негаст''» («Батшалар Шөһрәте тураһында китап») тигән [[Эфиопия|эфиоп]] китабына ингән, уның иң боронғо ҡулъяҙмаһы [[XII быуат]]ҡа ҡарай. Унда Сөләймән батшанан һәм Сәба батшабикәһенән башланған эфиоп хакимдары династияһы тураһындағы риүәйәттәр теркәлгән.&lt;ref name=&quot;kebra0&quot;&gt;«''Кебра Негаст''» китабына инеш һүҙ (1932 йылғы баҫма)&lt;/ref&gt; («''Кебра Негаст''»тың һуң сығышлы булыуын 32-се бүлектә Сәба батшабикәһенең Яңы Ғәһедтә телгә алынған ''Эфиоптар батшабикәһе '' Кандакия менән тиңләштерелеүе шаһитлыҡ итә ([[:r::s:Деяния святых апостолов#8:27|Деян. 8:27]]). Ләкин шуныһы: Уильям Барклиҙың Яңы Ғәһедкә биргән аңлатмаларына ярашлы, ''Кандакия'' — исем түгел, ә титул, уны Эфиопия батшабикәләре бөтәһе лә йөрөткән).&lt;ref&gt;[http://www.bible.by/barclay-new-testament/read-com/44/08/ Комментарии на Деяния апостолов, глава 8 // Комментарий Баркли к Новому Завету] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080217192727/http://www.bible.by/barclay-new-testament/read-com/44/08/ |date=2008-02-17 }}&lt;/ref&gt; Был текста уның исеме — Македа («Уттай»). Бәлки, быға Сәба батшабикәһен Яңы Ғәһедтә ''көньяҡ батшабикәһе'' тип атау сәбәпселер.[[Файл:Horse-sheba.jpg|thumb|300px|left|&lt;center id=&quot;434&quot;&gt;''Сәба батшабикәһе Йәрүсәлимгә елдерә.'' &lt;br /&gt;Эфиоп фрескаһы]]Сәба батшабикәһе сибәр, сағыу һәм аҡыллы ҡатын булған (әммә уның килеп сығышы, ғаиләһе тураһында бер һүҙ ҙә юҡ). Библиялағы кеүек, ул Йәрүсәлимгә Сөләймән менән күрешеп һөйләшер өсөн килә, уның даны һәм аҡылы хаҡында Тармин тигән сауҙагәрҙән ишеткән була.&lt;ref name=&quot;kebra1&quot;&gt;[http://odnapl1yazyk.narod.ru/000kn1.htm «''Кебра Негаст''». 1-32 бүлектәр]&lt;/ref&gt;

Ул килгәс, Сөләймән «''уға ҡәҙер-хөрмәт күрһәтә һәм бик шатлана, һәм үҙенең һарайында эргәһендә уға урын бирә. Уға иртәнге һәм киске табын өсөн ризыҡ-ниғмәттәр ебәреп тора''», ә бер ваҡыт «''улар бергә ята''» һәм «''Сөләймән батша менән айырылғандан һуң туғыҙ ай ҙа биш көн үткәс, …уны тулғаҡ тота башлай һәм уның ир балаһы донъяға килә''».&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://odnapl1yazyk.narod.ru/000kn1.htm «''Кебра Негаст''»]&lt;/ref&gt; Хикәйәлә иғтибар яуларға тырышыу күренә — батшабикә, һыу эсеп, уның бер мөлкәтенә лә теймәҫкә вәғәҙә биргәндән һуң Сөләймән батшабикә менән бергә ятыу мөмкинлеген ала. Аксум риүәйәтендә иһә батшабикә Йәрүсәлимгә хеҙмәтсеһе менән килә, икеһе лә ирҙәр кейемендә була, уларҙың бик аҙ ашауын, ә төндә бал менән һыйланыуын күргән батша эштең ниҙәлеген аңлай ҙа икеһе менән дә йоҡлай&lt;ref&gt;Көнсығышты өйрәнеүсе Энно Литтман тарафынан 1904 йылда яҙып алынған&lt;/ref&gt;.

Македа улына ''Бәйнә-Ләкһәм'' (варианттары — ''Өлдә-Таббиб'' («сын мудреца»), ''Менелик'', ''Меньелик'') тип исем ҡуша, ун икеһе тулғас, атаһы тураһында һөйләй. 22 йәшендә Бәйнә-Ләкһәм «''хәрби һәм һыбай йөрөү оҫталығына, шулай уҡ һунар һәм ҡырағай йәнлектәр ауларға, ғөмүмән, үҫмер егеттәр белергә тейешле бөтә һөнәрҙәргә бик уңышлы өйрәнә. Шунан ул батшабикәгә былай ти: „Барып атайымды күрәйем әле, Исраил Раббыһы Алла бойорһа, әйләнеп ҡайтырмын“''».&lt;ref name=&quot;kebra1&quot; /&gt; Сәфәргә сығыр алдынан Македа үҫмергә атаһы таныһын һәм «''уның (батшабикәнең) әйткәнен һәм уның менән килешеүҙе иҫкә төшөрһөн''» өсөн Сөләймәндең балдағын бирә.&lt;ref name=&quot;kebra2&quot;&gt;[http://odnapl1yazyk.narod.ru/000kn2.htm «''Кебра Негаст''». 33-61 бүлектәр]&lt;/ref&gt;

Бәйнә-Ләкһәм Йәрүсәлимгә килгәс, Сөләймән уны улы тип таный һәм бик ҙур ҡәҙер-хөрмәттәр күрһәтә:[[Файл:Selassie-2.jpg|thumb|150px|&lt;center id=&quot;466&quot;&gt;Хайле Селассие I, Эфиопияның һуңғы императоры, Сөләймәниҙәр династияһынан һуңғы хаким тип иҫәпләнә.]]«''Кебра Негаст''»ҡа ярашлы, Бәйнә-Ләкһәм тыуған иленә әсәһе янына ҡайта, атаһы эргәһенән бик күп аҡһөйәк ғаиләләренең баш балалары булған йәһүдтәрҙе эйәртә, Йәрүсәлим ҡорамынан Килешеү һандығын да алып ҡайта. Эфиоптар раҫлауынса, ул Аксумда Сион Ҡыҙы Изге Мәрйәм соборында әле лә һаҡлана.&lt;ref&gt;Хэнкок Г. ''Ковчег Завета''. М., 1999 г.&lt;/ref&gt; Улы ҡайтҡас, батшабикә Макеба тәхетте уға тапшыра, һәм улы Эфиопияла Исраилдағыға оҡшаш батшалыҡ төҙөй, илдә [[иудаизм]]ды дәүләт дине итә, батшалыҡты ҡатын-ҡыҙҙар буйынса тапшырыуҙы тыйып, патриархат индерә.&lt;ref name=&quot;kebra0&quot; /&gt; Әлеге көнгәсә Эфиопияла «фалаштар» — эфиоп йәһүдтәре йәмәғәтселеге бар, улар үҙҙәрен Эфиопияға Бәйнә-Ләкһәм менән күсеп килгән йәһүд аҡһөйәктәре тоҡомо тип иҫәпләй.&lt;ref&gt;[https://eleven.co.il/article/15132 Электрон йәһүд энциклопедияһынан мәҡәлә]&lt;/ref&gt; «Кебра Негаст» раҫлауынса, Менелик Сөләймәндең беренсе улы, уның баш балаһы, булған, шунлыҡтан Һандыҡты (һәм бығаса Исраил халҡы өҫтөндә торған Алла бәрәкәтен дә) баш бала булараҡ алып ҡайтып киткән.

Бәйнә-Ләкһәмдән башланған һәм Сөләймәниҙәргә ҡараған эфиоп батшалары династияһы ил менән Х быуат аҙағына, легендар эфиоп яугирәһе Эстер тарафынан ҡолатылғанға тиклем идара итә.&lt;ref name=kebra0 /&gt; Рәсми тарих бәйән итеүенсә, быға ҡарамаҫтан, боронғо тоҡом йәшерен рәүештә һаҡланып ҡала һәм 1270 йылда батша Йеконо Амлак тарафынан тәхеткә ҡайтарыла. Эфиопияның һуңғы императоры Хайле Селассие I үҙен Сөләймәниҙәр династияһына индерә һәм Сәба батшабикәһенең 225-се вариҫы тип һанай.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20020422035942/http://hronos.km.ru/biograf/bio_h/haile_s.html Хайле Селассие I]&lt;/ref&gt;

Халыҡта, Сөләймән менән ятҡан хеҙмәтсе ҡыҙҙың да улы Заго тыуған, ул Менелик менән бергә үҫкән, ләкин алйотораҡ, сикләнгән ҡарашлы һәм «типкесләп йөрөтә торған малай», эфиоп батшаһының ҡапма-ҡаршыһы булған, тигән риүәйәт тә бар.&lt;ref&gt;Байер, Рольф… с.188&lt;/ref&gt;

==== Ғәрәп әҙәбиәтендә ====
Батшабикәнең тарихы ғәрәп әҙәбиәтендә айырыуса ентекле тасуирлана. Тарих яҙыусы Та’алаби пәйғәмбәр тураһындағы тарихта батшабикәне быяла иҙән менән һынауға килтереп еткергән мәкерле хәлдәр тураһында һөйләй: ике яуыз [[ен]], Сөләймәндең Билкискә өйләнеп ҡуйырынан ҡурҡып, уның абруйлы исеменә тап яҡмаҡсы була: ''«Дөрөҫ, Билкис аҡыллы, тик уның аяғы урынына ишәк тояғы, ә балтырҙары йөнлө бит, сөнки әсәһе ендәр нәҫеленән булған икән».'' Бынан тыш Та’алаби уның тәхеткә нисек менеүен дә һүрәтләй: атаһы үлгәс, халыҡтың байтаҡ өлөшө ҡатын-ҡыҙҙы хакимә тип танырға ризалашмай, батша итеп бер ирҙе һайлай. Ил ике яҡҡа бүленә, ул арала яңы хаким яуызлығын күрһәтеп өлгөрә. Батшабикә уға ҡоҙалар ебәрә, шул рәүешле ике яҡты берләштерергә итә, ә никах мәжлесендә иҫерә төшкән кейәүҙең башын сабып өҙә (Йүдит һәм Һолоферн тарихы менән сағ.). Батшабикәнең ендәр нәҫеленән булыуы тураһында һөйләгәндә, Та’алаби Ибн-Мәимүн менән Әбү-Һүрәйрәгә һылтана, һуңғыһы, ҡануни текстарҙа бындай шаһитлыҡтар булмаһа ла, Мөхәммәттең шаһитлыҡ ҡылыуына таяна. Сасаниҙар солтаны Мансурҙың (X быуат) вәзире Белами һөйләүенсә, Билкистең атаһы кенәз, әсәһе [[пәрей]] булған.
{| cellspacing=&quot;5&quot; class=&quot;toccolours&quot; id=&quot;cx506&quot; style=&quot;float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; color: black; width: 30em; max-width: 40%; margin-bottom: 10px; background: rgb(216, 191, 216);&quot; data-source=&quot;506&quot; data-cx-weight=&quot;228&quot; contenteditable=&quot;true&quot; data-cx-draft=&quot;true&quot;
| id=&quot;509&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; |
: Атаһы, Һадһад батша, күптән баҡыйлыҡҡа китте инде,
: Уның ҡәлғәләренең тештәре күптән ҡойолдо инде,
: Ҡайҙа Билкис, йырсылар данлаған теге тәхет ҡайҙа?
: Бөтә һарайҙарҙан затлы һарайы уның ҡайҙа?&lt;ref&gt;Софья Пономарёваның урыҫ теленә тәржемәһе нигеҙендә&lt;/ref&gt;
|- id=&quot;519&quot;
| id=&quot;520&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; | &lt;center id=&quot;521&quot;&gt;''«Һимйәри батшалар китабы»''
|}
XII быуатта ғәрәп йылъяҙмасыһы Нашван ибн-Сәйед ''«Һимйәри батшалар китабы»'' тигән әҫәр яҙа, ғәмәлдә, ул Сәба батшаларының хикәйәт итеп яҙылған шәжәрәһе булып тора. Унда хакимәнең исеме ''Билкис'' һәм шәжәрә ағасында уның үҙ урыны бар — Сәба кенәзе ''Ду Таба'' (икенсе исеме ''Мәнһән-әл'') уның ире булып тора, ә атаһының исеме ''Һадһад'' һәм Сәба тарихында батырҙар дәүерен кәүҙәләндергән Тобба тигән батшалар нәҫеленә ҡарай (ата-бабалары сәби һалдаттары менән Һиндостан менән Ҡытайға тиклем барып етә, риүәйәттәрҙә һөйләнеүенсә, тибеттар уларҙан сыҡҡан). Асад батшаның Билкис тоҡомонан булыуы билдәле&lt;ref&gt;Байер Рольф…, с. 24-27&lt;/ref&gt;. Был хикәйәттә бөйөк үткәндәрҙе һағыныу һәм йәшәйештең буш нәмә булыуына моңһоуланыу төҫмөрләнә. Унда шулай уҡ батшабикәнең тылсымлы сығышы тураһында бәйән ителә: атаһы һунарҙа бер ғәзәлде баҫтырып аҙаша ла Талаб-ибн-Сина батша биләмәһендә ендәр йәшәгән тылсымлы ҡалаға барып юлыға. Ғәзәл батша ҡыҙы Харураға әүерелә һәм Һадһадҡа кейәүгә сыға. Тикшеренеүселәр был сюжеттың Ғәрәбстандағы исламға тиклемге йәнлек культы менән бәйләнешен билдәләй: батшабикәнең атаһы Һадһад һөҙһөт ҡошона оҡшаш, олатаһы Талаб б.э.т. III быуаттан ай менән бәйле илаһ булараҡ танылған, исеме «тау кәзәһе» тигәнде аңлата, ә әсәһе әүерелмеш ғәзәл булып тора&lt;ref&gt;Байер, Рольф… с.98-102&lt;/ref&gt;.[[Файл:Osmanischer Meister 001 detail.jpg|thumb|250px|&lt;center id=&quot;542&quot;&gt;''«Сөләймән менән Сәба батшабикәһе»'', деталь. Ғосман оҫтаһы, XVI б.]]
Фарсы яҙыусыһы Жәмиҙең ] ''«[[Ете тәхет]]»'' тигән халыҡсан романында ''«Salaman va Absal»'' тигән бүлектә ҡатын-ҡыҙҙың хыянатсыллығы тураһында бәләкәй генә эссе бар, һәм Сәба батшабикәһе енси мөнәсәбәттәргә ирекле ҡарашын таный: ''«Бер ваҡытта ла, төнөн дә, көндөҙ ҙә, мин көҫәп ҡарап ҡалмаған бер ир-егет тә юҡтыр»''.&lt;ref&gt;Шунда уҡ,  73 бит&lt;/ref&gt; Ә Низами, Сөләймән менән Билкистең насар ҡылыҡтарын яманлап, уларҙың өйләнешеүе һәм фалижлы балалары тыуыуы тураһында һөйләй, был бала батша менән батшабикә [[Аллаһ|Аллаға]] йәшерен теләктәрен әйтһә генә һауығырға тейеш була. Батшабикә ирен алдағыһы килеүен әйтә, ә батша, иҫ киткес бай булыуына ҡарамаҫтан, башҡаларҙың да байлығына эйә булырға теләүен белдерә. Әҫәрҙең һабағы — тәүбәгә килгәс кенә ҡотолоу табыу.

Фарсы яҙыусыһы һәм мистигы Жәләледдин Руми ([[XIII быуат|XIII б]].) ''«Мәснәүи»'' тигән 4-се китабында (Ҡөрьәнгә шиғри тәфсир) батшабикәнең ҙур байлыҡ тейәп килеүе, ләкин был байлыҡтың Сөләймән байлыҡтары эргәһендә остоҡ ҡына булып күренеүе тураһында һөйләй. Төп һабаҡ: ысын бүләк — алтын түгел, ә Алланы таныу, шунлыҡтан Сөләймән батшабикәнән бүләккә «уның саф йөрәген» көтә. Ә фарсы шағиры Хафиз, киреһенсә, Билкистең вәсвәсә һалырлыҡ ылыҡтырғыс образын тыуҙыра.

Ҡайһы бер ғәрәп текстарында батшабикәнең исеме — ''Балмака, Ялмака, Ялааммака, Иллумку, Алмака'' һ. б.

=== Сәба батшабикәһенең йомаҡтары ===
==== Йәһүд йолаһында ====
Сәба батшабикәһе, Сөләймән уны бик йылы ҡаршы алмаһа ла, маҡсатына өлгәшергә тырыша. Ул батшаға табышмаҡтар сисергә тәҡдим итә: ''«Яуаптарын тапһаң, мин һине аҡыл эйәһе тип танырмын, тапмаһаң — һине иң ҡәҙимге бер кеше тип белермен»''.

Табышмаҡтарҙың исемлеге (уларҙың ҡайһы берҙәре бер-береһенә ауаздаш) бер нисә иври сығанағында бар:
* ''«Эстер китабы»''на ҡарата «Таргум Шени»ҙа — 3 йомаҡ;
* ''«Мидраш Мишлей»''ҙа («Сөләймәндең әйтемдәре китабына мидраш»), шулай уҡ «''Йылъяҙмалар''»ға ''«Ялкут Шимони»''ҙа — 4 йомаҡ;
* ''«Мидраш Һа-хефец»'' (Британия музейында һаҡланған [[Йемен|йәмән]] манускрипты) — 19 йомаҡ&lt;ref name=&quot;riddle&quot;&gt;[http://links.jstor.org/sici?sici=0015-587X(189009)1%3A3%3C349%3ATROSIR%3E2.0.CO%3B2-E S. Schechter. The Riddles of Solomon in Rabbinic Literature, Folklore, 1 том, № 3 (сен., 1890), 349—358 биттәр]&lt;/ref&gt;.
'''''«Таргум Шени»'''''&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt; буйынса, Сәба батшабикәһе түбәндәге һорауҙарҙы биргән:
# ''«Ағас ҡоҙоҡ, тимер күнәк, таш сығара, һыу түгә. Был нимә?»'' — ''«Һөрмәлек» ''(Һөрмә)''. ''(Һөрмәлектең төрөпкәһе ҡамыштан, тотҡос булып хеҙмәт иткән һурҙыртҡысы металдан эшләнгән. Ҡаш һәм күҙ буяу өсөн матдә үҙе минералдан иретеп алынған; күҙгә төшһә, йәш ҡойҙорған).
# ''«Ерҙән сыға, тупраҡ менән туҡлана, һыу кеүек түгелә, яҡтылыҡ һибә. Был нимә?»'' — ''«[[Нефть]]»''.
# ''«Өҫтөнән дауыл һыҡранып, олоп уҙа; башы ҡамышҡа оҡшаған; байҙарға ул — хөрмәт, ярлыларға — хурлыҡ; мәрхүмдәргә — хөрмәт, тереләргә — хурлыҡ; ҡоштарға — ҡыуаныс, балыҡтарға — хәсрәт. Был нимә?»'' — ''«Етен»''. (Етендән байҙарға нәфис кейем тегелә, ярлылар өсөн тупаҫ кейем һуғыла, мәрхүмдәргә кәфен тегелә, дар ағасы өсөн бау ишелә. Етен орлоғо — ҡоштарға ем, етендән балыҡ тота торған ау үрелә.)
[[Файл:Sheba demin.jpg|thumb|350px|&lt;center id=&quot;619&quot;&gt;'' «Сөләймән менән Сәба батшабикәһе»'', [[:it:Giovanni De Min (pittore)|Джованни Демин]], XIX быуат&lt;/center&gt;]] '''''«Мидраш Мишлей»'''''&lt;ref&gt;«Мидраш Мишлей» («Мәҫәлдәр китабына мидраш») 1:5а&lt;/ref&gt; менән «''Ялкут Шимони''»&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt; башҡа төрлө йомаҡтарҙы килтерә:
# ''«Етәү сыға, туғыҙ инә, икәү ҡоя, ә берәү эсә»''. Сөләймән уйлап та тормай яуап бирә: ''«Ете — яңғыҙ ҡалыу көндәре, күрем ваҡытында ҡатындың бысраҡ булыуы, туғыҙ — ауырлы булыу айҙарының һаны, ике имсәк һөт бирә, ә берәү имсәк сабыйы эсә».
# ''«Ҡатын улына әйткән: „һинең атайың — минең атайым, һинең олатайың — минең ирем, һин минең улым, ә мин һинең апайың“».'' Яуап: ''«Был әсә — үҙ атаһынан бала тапҡан Лут ҡыҙҙарының береһе»''.
# Батшабикә үҙе менән бер төрлө кейем кейгән, бер буйлы һәм бер төрлө кәүҙәле йәштәрҙе алып килгән, уларҙы егеттәргә һәм ҡыҙҙарға бүлергә кәрәк булған. Сөләймән алашарҙарына сәтләүек менән ҡурылған орлоҡ килтерергә ҡушҡан, шунан уларҙы тарата башлаған. Егеттәр уңайһыҙланып тормайынса, кейемдәренең итәген күтәреп, сәтләүектәрҙе шунда һалдыртҡан, ә ҡыҙҙар, оялсанланып, баштарына ябылған бөркәнсек ситенә һалдырған.&lt;ref name=&quot;kluger&quot; /&gt;
## Тағы бер мидрашта Сөләймән ысын сәскәне яһалманан айырырға тейеш булған, уға бал ҡорто ярҙам иткән.&lt;ref&gt;«[[:he:ספר האגדה|ספר האגדה]]» («Сефер ха-Агада», йәғни «Агада китабы») И. Х. Равницкий һәм Х. Н. Бялик тарафынан төҙөлгән. Ч. 1-2. Одесса, 1910—1915.&lt;/ref&gt;
## Икенсе бер йомаҡта Сөләймән ебәк епте сатнаған зөбәржәт аша үткәрергә тейеш булған, уға ебәк ҡарышлауығы ярҙам иткән.&lt;ref name=&quot;meet&quot;&gt;[http://www.windweaver.com/sheba/Sheba6.htm Makeda, queen of Sheba. ]&lt;/ref&gt;
# Сөләймән йәнә лә сөннәтле ирҙәрҙе сөннәтһеҙҙәрҙән айырырға тейеш булған. Сөләймән баш ҡаһинға Килешеү Һандығын килтерергә ҡушҡан. Сөннәтлеләр тубыҡланған, уларҙың йөҙҙәренә Бәрәкәт нуры ҡунған, ә сөннәтһеҙҙәр Һандыҡ алдына йөҙтүбән йығылған.
[[Файл:Saba-anonim.jpg|thumb|150px|left|&lt;center id=&quot;657&quot;&gt;''«Сөләймән һәм Сәба батшабикәһе»'',&lt;br /&gt; билдәһеҙ рәссам, [[XV быуат]], Брюгге&lt;/center&gt;]]''«Мидраш Һа-хефец»''та 19 йомаҡ бар&lt;ref name=&quot;riddle&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=Vu9f_NQhaP0C&amp;pg=PA85&amp;dq=queen+sheba&amp;lr=&amp;hl=ru&amp;sig=bcckvQcZVy36zRAGCE1Skam3g9Q Louis Ginzberg. ]&lt;/ref&gt;, уларҙың тәүге дүртеһе ''«Мидраш Мишлей»''ҙағы йомаҡтарға тап килә, ә ҡалған 15-е башҡаса:
# Кем тыумаған да, үлмәҫ тә? — ''Алла'', Аллаға шөкөр. 
# Ниндәй ер ҡояшты бер генә тапҡыр күргән? — [[Муса (пәйғәмбәр)|Муса]] менән исраил халҡы алдында, һыуы ике яҡҡа айырылып, юл һалынған [[Ҡыҙыл диңгеҙ]] төбө.
# Ун ҡапҡалы ниндәй кәртә ул, береһе асылһа — туғыҙы бикле; туғыҙы асылһа, береһе ябыла? — Был кәртә — ҡатын-ҡыҙҙың ҡарыны; ун ишек — кәүҙәләге ун тишек: күҙҙәр, ҡолаҡтар, танау тишектәре, ауыҙ, бәүел-нәжестән ҡотолоу юлдары һәм кендек. Бала ҡарында ятҡанда уның кәүҙәһендә тик кендек тишеге генә асыҡ, башҡалары ябыҡ; бала тыуғанда, кендек ябыла, ә башҡа тишектәр асыла.
# Тере сағында тик тора, ҡырҡһалар, йөрөй башлай, нимә ул? — Карап эшләү өсөн ҡырҡылған ағас.
# Ризыҡ та, эсемлек тә, һауа ла түгел, өс кешене үлемдән ҡотҡарған өс әйбер ни? — Мисәт, бау һәм таяҡ. Йәһүдә менән  Тамарҙың тарихы күҙҙә тотола, ундағы өсәү — Тамар менән уның ике улы.
# Мәмерйәгә өсәү инделәр, бишәү сыҡтылар, кемдәр ул? — [[Лут]], уның ике ҡыҙы һәм уларҙың ике балаһы. 
# Мәйет тере, ҡәбере бәүелә, мәйет доға уҡый. Был ни? — Кит балығы эсендәге Әйүп.
# Ерҙә ашаған һәм эскән, ләкин ир менән ҡатындан тыумаған өсәү кемдәр ул? — [[Ибраһим]]ға килгән өс фәрештә. 
# Дүртәү, әжәл йортона инеп тә, тере сыҡты, икәү, тормош йортона инеп тә, мәрхүм булды. Кемдәр ул? — Дүртәү: ''Даниел, Хананъяһ, Мишаел һәм Ғазаръя'' (утлы мейестәге үҫмерҙәр, [[:ru:s:Книга пророка Даниила#3:93 3:93|Дан.]], икәү — ''Надав менән Авиһуд'' (Һарундың ике улы, ''Раббы ҡаршыһына Ул тыйған мәжүси утты килтергән'' өсөн көл-күмергә әйләндерелгәндәр, [[:ru:s:Левит#10:1 10:1-2|Лев.]]).
# Кемдәр тыуа, ләкин үлмәй? — Күккә тереләй алынған [[Ильяс пәйғәмбәр]] '' ([[:ru:s:Четвёртая книга Царств#2:11 2:11|Цар4]]) менән Мәсих''.
# Ғүмер бирһәләр ҙә, нимә тыумаған? — ''Алтын үгеҙ'', ([[Муса (пәйғәмбәр)|Муса]] юҡта халыҡ һорауы буйынса Һарун эшләгән илаһ: «Мин иһә уларға: „Кемегеҙҙә алтын бар, килтерегеҙ“, — тинем. Алып килделәр. Мин алтынды утҡа ташланым да бына ошо үгеҙ килеп сыҡты''».
# Нимә, тупраҡтан сыҡһа ла, кеше ҡулы менән эшләнә һәм ерҙән сыҡҡан менән туҡлана? — ''Филтә''.
# Икәүҙең ҡатыны булды, икене тыуҙырҙы, бөтә дүртеһе лә бер ата балалары? — ''Тамар''.
# Әжәл ингән ниндәй йортта бер үлек тә юҡ, тик унан берәү ҙә тере сыҡмаҫ? — ''Самсон менән фәләстиндәр тураһында тарих'' (әсирлеккә алынған Самсон мәжлес барғанда йорт ҡыйығын терәтеп торған бағаналарға бәйләп ҡуйыла ла, уларҙы шылдырып, «''йортто унда булған бар халыҡтың өҫтөнә ишелдерә''» —  ([[:ru:s:Книга Судей Израилевых#16:30 16:30|Суд.]]).
# Батшабикә эрбет бүрәнәләр килтерергә ҡуша һәм Сөләймәндән бүрәнәләрҙең ҡайһы яғы ос, ҡайһы яғы төп булыуын, ҡайһы яҡтан ботаҡтар, ҡайһы яҡтан тамыр үҫкәнен күрһәтеүен үтенә. Сөләймән бүрәнәләрҙе һыуға һалырға бойора. Бүрәнәләрҙең һыу төбөнә тартылған башы — аҫҡы, тамыр яҡ, күтәрелеп ҡалған башы ос яҡ була.

Шуныһын билдәләргә кәрәк: был исемлектәге йомаҡтарҙың күбеһе тормош аҡылына түгел, ә иври халҡының тарихы буйынса белемдәргә нигеҙләнгән һәм уларҙың алыҫ илдән килгән ҡояшҡа табыныусы батшабикә ауыҙынан ишетелеүе сәйер. Етмәһә, Даниел, Ильяс һәм Әйүп Сөләймән хакимлығы осоронан һуң тыуғанлыҡтан, Сәба батшабикәһенең һорауҙарына бер нисек тә эләгә алмаҫ ине.
* Каббалистик «Зогар китабы»нда  (XIV б. самаһы) батшабикә Сөләймәнгә уға сандали эшләп биреүҙе табышмаҡ итеп ҡуша&lt;ref&gt;Был версия арамей חדא (йомаҡ ҡойоу) һәм ғәрәп חד'אא (аяҡ кейеме) оҡшашлығына нигеҙләнеп төҙөлгән, булһа кәрәк.&lt;/ref&gt;. Был йомаҡ батшабикәнең аяғы хайуан аяғы кеүек булғанлыҡтан уға аяҡ кейеме кәрәкмәүенә нигеҙләнгән. Сөләймән сандали эшләүҙән баш тарта.
Был бәхәс аҙағына Сәба батшабикәһе Сөләймәндең үҙенән аҡыллыраҡ икәнлеген танырға мәжбүр була.
{| cellspacing=&quot;5&quot; class=&quot;toccolours&quot; id=&quot;cx758&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; color: black; width: 18em; max-width: 40%; margin-bottom: 10px; background: rgb(216, 191, 216);&quot; data-source=&quot;758&quot; data-cx-weight=&quot;144&quot; contenteditable=&quot;true&quot; data-cx-draft=&quot;true&quot;
| id=&quot;761&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; |
: Бына Сәба хакимәһе
: Сөләймәндең әхирәте,
: Эфиоп ваҡсылбикәһе,
: Аҡылын күрһәтәм тип,
: Табышмаҡтар ҡоя-ҡоя
: Ялҡытып бөттө инде!
|- id=&quot;775&quot;
| id=&quot;776&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; | &lt;center id=&quot;777&quot;&gt;''[[Генрих Гейне]]''&lt;ref&gt;[http://www.a-u-m.ru/telepat3/m/POEZIQ/GEJNE/romansero01.txt Генрих Гейне. ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;/center&gt;
|}

==== Башҡа мәҙәниәттәрҙә ====
Йәһүд әҙәбиәтенән айырмалы, башҡа халыҡтар табышмаҡтар темаһына үтә ҙур иғтибар бирмәгән, шулай ҙа үҙенсәлекле йомаҡтар ҙа осраштыра.
* Ғәрәп йомағында батшабикә ерҙән дә, күктән дә бирелмәгән «һыуһынды ҡандырыр» һыу тураһында һорай. Сөләймәнгә Ябраил фәрештә был хаҡта алдан уҡ әйтеп ҡуйған була — ат тире, был — берҙән-бер хайуандың һыуһын ҡандыра ала торған тире, сөнки ул тоҙло түгел (Урта быуаттарҙағы хата ҡараш).
* Ғәрәп әҙәбиәтендә ҡыҙҙарҙы егеттәрҙән айырырға тәҡдим ителгәс, мидраштарҙан айырмалы, Сөләймән уларға бит йыуырға ҡуша. Егеттәр — һыңар ҡул менән, ҡыҙҙар ҡуш услап йыуына. Ә текстарҙың береһендә — ислам авторы Хөсәйендә ҡыҙҙар — егет булып, егеттәр ҡыҙ булып кейенгән.
* Урта быуаттар Европаһының быға оҡшаш текстары һаҡланмаған, әммә сәнғәт әҫәрҙәренән йомаҡтарҙы аңларға була. Мәҫәлән, Сөләймәндең аҡылын һынауға арналған XV быуат немец келәмдәрендә Сөләймән, алма тотҡан ике бер иш бала һәм ҡулына ике сәскә тотҡан батшабикә һүрәтләнгән. Келәмгә уның һорауы яҙылған: ''«Әйт әле миңә, батша/ Сәскәләр һәм балалар/ Тәбиғәте менән оҡшашмы/ Әллә оҡшаш түгелме».'' Батша балаларҙың енесен һәм сәскәләрҙең ҡыйһыһы ысын, ҡайһыһы яһалма икәнен айырырға тейеш. Сәскәгә ҡағылышлыһында уға бал ҡорто ярҙам итә (иври мидрашындағыса), ә балаларҙы уларҙың алманы нисек йыйғанына ҡарап айыра (йәһүдсәлә сәтләүек ине). Ошолай уҡ алмалы текстарҙың иң боронғоһо — исемһеҙ авторҙың ''«Римлыларҙың һәм башҡаларҙың төрлө эш-ғәмәлдәре тураһында трактат» тигән ҡулъяҙмаһы'' (Болонья, 1326).
* «Кебра Негаст»та «ул уны ''табышмаҡтар ''менән һынарға килгән» тигән Библия һөйләме «ул уны аҡылы менән һынарға килгән» тип тәржемә ителгән һәм, моғайын, шуға эфиоп яҙмаларында йомаҡтар юҡтыр.
* Ҡайһы бер йомаҡтарҙың таралыу даирәһе бик киң: мәҫәлән, япон фрейлинаһы Сей Сёнагондың «Баш осондағы яҙмалар»ында (б. э. 1000—1010 йй.), иври сығанаҡтарындағы йомаҡтар бар: еп үткәрергә кәрәк булған зиннәтле таш, бүрәнәне һыуға төшөрөп, уның осо менән төбөн табыу тураһындағылар — уларҙы илселәр аша бик аҡыллы ҡытай императоры «ябайыраҡ» япон императорына әйтеп ебәрә.

=== Сәба батшабикәһенең бүләктәре ===
Төрлө халыҡтарҙың легендаларында һәм риүәйәттәрендә батшабикә килтергән бүләктәр төрлө:
: Библияла:
* ''Ынйы һәм аҫыл таштар'';
* ''Алтын һәм хуш еҫле һумала-майҙар''
: Легендаларҙа:
* ''Көмөш''; христиан легендаһы буйынса, уның эсенән [[30 көмөш тәңкә]] [[Йәрүсәлим ҡорамы]] емерелгәндә (дүрт быуат үткәндән һуң) юғала, шунан улар (тағы биш быуаттан) тылсым эйәләренең Ғайсаға бүләктәре араһында булып сыға, ниһайәт, [[Йәһүдә Искариот]]ҡа хыянат өсөн бирелә (''&quot;Сөләймәндең васыяты&quot;на'' — мысыр христианы тарафынан I—IV бб. иври легендалары нигеҙендә яҙылған текстҡа ярашлы);
* ''Бер үк йылды һәм көндө тыуған, бер төрлө буйлы һәм кәүҙәле, ҡуйы ҡыҙыл төҫтәге бер төрлө кейемгә кейенгән бик күп егет һәм ҡыҙ'' — батшаның аҡылын һынауҙа ҡатнашыу өсөн;
* ''Сәрүи ағасы'';
[[Файл:Pur sang arabe - Haras de Kabyuk (Bulgarie).jpg|thumb|200px|&lt;center id=&quot;836&quot;&gt; Ғәрәп тоҡомло ат]]
* Һутлы бәлзәм ''(Amyris Opobalsamum) тигән хуш еҫле үҫемлектең ''орлоҡтары'', уларҙан хушбуй эшләйҙәр ([[Иосиф Флавий]] яҙғанса&lt;ref name=&quot;флавий&quot;&gt;[http://bibleworld2005.narod.ru/book/iudadrev/8.html Иосиф Флавий ''Иудейские древности'' VIII, 4:5]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;), йәнә [[икмәк ағасы]]ның орлоҡтары;&lt;ref&gt;[http://www.jewukr.org/center/tubishvat/child1.html Деревья Эрец-Израэль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080209020438/http://www.jewukr.org/center/tubishvat/child1.html |date=2008-02-09 }}&lt;/ref&gt;
* Һуңынан Ирод батша хазиналығына эләгеп, унан [[Иосиф Аримафейский]] Ғайсаға тапшырған туҫтаҡ, йәғни — ''Изге Туҫтаҡ (Святой Грааль)'';&lt;ref&gt;Байер Рольф, Царица Савская. След в истории, Ростов-на-Дону, 1998, с. 10&lt;/ref&gt;
* '' Сафанад (Safanad, «Саф») исемле тоҡом айғыры,'' риүәйәткә ярашлы, ғәрәп аттарының тоҡом башы.&lt;ref&gt;Amirsadeghi, Hossein (editor) and Peter Upton, Rik van Lent, photographer.&lt;/ref&gt;
Быларҙан тыш, һуңғыраҡ осор әҙәбиәтендә башҡа күп төрлө бүләктәр телгә алына ([[Сапфир|зәңгәр яҡуттар]], [[зөбәржәт]]тәр, һауыт-һаба һ. б.), быларҙың авторҙарын табырға булалыр, моғайын.

Батшабикәгә Сөләймәндең яуап бүләктәре иҫәбенә XVII быуатта Сәба батшабикәһенең китапханаһын да индергәндәр. Ул, йәнәһе, Абиссинияла һаҡланған һәм Рим папаһы вәкилдәре тарафынан өйрәнелгән, улар араһында, имештер ҙә, батшаның батшабикә янына килгән һайын биргән һәм артабан йыл һайын ебәреп торған китаптары ла бар. Китапханала [[Енох]]тың тәбиғәт күренештәре һәм башҡа физик күренештәр тураһындағы, [[Нух]]тың [[математика]] һәм церемониялар тураһындағы китаптары, [[Ибраһим]]дың [[Мамре]] имәнлегендәге фәлсәфәүи әңгәмәләренең яҙмалары, Сивилланың китаптары һәм батшабикәнең үҙенең әҙәрҙәре һаҡлана, йәнәһе. Ләкин был тарих әҙәби ялған булып сыға.&lt;ref&gt;Иштван Рат-Вег.&lt;/ref&gt;

=== Христиан йолаһында ===
==== Суламита менән Мәсихтең кәләше ====
{| cellspacing=&quot;5&quot; class=&quot;toccolours&quot; id=&quot;cx875&quot; style=&quot;float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; color: black; width: 20em; max-width: 20%; margin-bottom: 10px; background: rgb(216, 191, 216);&quot; data-source=&quot;875&quot; data-cx-weight=&quot;421&quot; contenteditable=&quot;true&quot; data-cx-draft=&quot;true&quot;
| id=&quot;878&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |
: Сарон баҡсаһы нәркәсе — Сөләймән —
: Һөйҙө Көньяҡ хакимәһе
: Бәлкисте —
: Өҙөлөп яратҡан ҡатынын.
: Батша уға хас ҡол ише ғашиҡ ине.
: Пальма менән лимон үҫә торған яҡта
: Сарон нәркәсе Сөләймән
: Тығыҙ күкрәге гөлдәй гүзәл булған
: Көньяҡ хакимәһе Бәлкисте һөйҙө.
: Тәхеттәге һөйөклөһөнөң наҙҙарынан
: Елбәҙәк гөлдәй сәскә атты ҡатын.
: Тик батшабикә аҡылына хайран ҡалып,
: Ҡурҡышынан ҡай саҡ илар булды
: Күркәм Сөләймән…
|- id=&quot;906&quot;
| id=&quot;907&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; | &lt;center id=&quot;908&quot;&gt;''[[Игорь Северянин]]''
|}Библиялағы «Сөләймәндең гүзәлдәрҙән-гүзәл йыры»на аңлатмаларҙа типологик христиан экзегезаһы ғәҙәттә Сөләймәнде һәм уның һөйөклөһө Суламитаны Мәсих-кейәү һәм Сиркәү-кәләш итеп ҡарай. Был аңлатманы Инжилдағы Ғайса һәм уның эйәрсәндәрен Сөләймән һәм көньяҡ батшабикәһенә тиңләштергән хикәйәткә яраҡлатыу  һөҙөмтәһендә Сәба батшабикәһе менән Суламита-Мәсих Сиркәүе образдары бер-береһенә яҡыная. Оригендың &quot;''Гүзәлдәрҙән-гүзәл йыр буйынса әңгәмәләр''&quot;ендә улар тығыҙ үрелә, ә ҡара тәнле Суламита ([[:ru:s:Песнь песней Соломона#1:4 1:4, 5|Песн.]]) «''эфиоп һылыуы''» тип ҡарала.&lt;ref&gt;Ориген, [https://web.archive.org/web/20080530024905/http://www.mystudies.narod.ru/library/o/origen/song1.htm ''Беседы на Песнь Песней'']&lt;/ref&gt; Был яҡынлыҡ «Гүзәлдәрҙән-гүзәл йыр»ҙың урта быуаттарҙағы комментарийҙарында, атап әйткәндә, Бернар Клервосский һәм Гонорий Августодунский аңлатмаларында үҫеш ала. Һуңғыһы Сәба батшабикәһен Мәсихтең һөйөклөһө тип үк атай.&lt;ref&gt;Barbara Baert, [http://books.google.com/books?id=vVcRd2sldBIC&amp;dq=true-cross+stauros&amp;hl=ru ''A Heritage Of Holy Wood: The Legend of the True Cross in Text and Image''], Brill, 2004, 333—342 бб.&lt;/ref&gt; Урта быуаттарҙағы латин [[Библия]]ларында «''Гүзәлдәрҙән-гүзәл йыр''»ҙың беренсе битендәге &lt;big&gt;C&lt;/big&gt; инициалы ([[Латин теле|лат.]] ''Canticum Canticorum'') эсенә йыш ҡына Сөләймән менән Сәба батшабикәһе һүрәте лә төшөрөлгән була. Шул уҡ ваҡытта Сиркәүҙе кәүҙәләндергән батшабикә образы Ҡыҙ Мәрйәм образы менән бәйләнелә, күрәһең, ошо сәбәпле иконаларҙа Ҡара Мадонналар (ҡара: [[Сәба батшабикәһе#Һынлы сәнғәттә|түбәндә]]) килеп сыҡҡандыр.

==== Тылсымсы ҡатын һәм сивилла ====
Урта быуаттар Европаһы әҙәбиәтендә, күрәһең, әйтелеш оҡшашлығы арҡаһындалыр, Сәба батшабикәһен антик донъяның легендар күрәҙәсеһе сивилла менән тиңләштереү хасил була. Әйтәйек, монах Георгий, Византияның IX быуаттағы йылъяҙмасыһы яҙыуынса, гректар Сәба батшабикәһен Сивилла тип йөрөткән. Сәба Сивиллаһын Павсаний Фәләстандан ситтә, Сүриә тауҙарында, ивриҙар менән бергә йәшәгән күрәҙәсе тип һүрәтләй, ә III быуат римлыһы Элиан уны ''Йәһүд Сивиллаһы'' тип атай.&lt;ref name=&quot;kluger&quot; /&gt; Николай Спафарий «''Сивиллалар тураһындағы китабында»'' (1672 йыл) Сивилла Сәбаға тотош бер бүлекте арнай. Ул былай тип яҙа: «''был батшабикә аҡыллы сивилла ҡиәфәтендә аҡыллы батшаны күрергә килә һәм күрәҙәсе булараҡ Сөләймән аша Мәсихте күрә''».&lt;ref&gt;[http://monotheism.narod.ru/parabiblical/spapharyi.htm Николай Спафарий ''Книга о сивиллах'']{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Сәба батшабикәһенең сивилла ҡиәфәтендәге һүрәтләнеше Бет-Ләхәмдә Мәсих Раштыуаһы базиликаһының көнбайыш фасадындағы мозаикала бар (320-се йылдар).&lt;ref&gt;[http://www.deisis.ru/ru/texts/22.htm Царица Савская] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207032638/http://deisis.ru/ru/texts/22.htm |date=2015-02-07 }}&lt;/ref&gt;

[[Урта быуаттар]]ҙа таралған йәһүди-христиан &quot;''Сивилла күрәҙәләре''&quot;ндә әүернә данлана,&lt;ref&gt;[http://www.portal-credo.ru/site/?act=lib&amp;id=1135 Даниелу Ж. ]&lt;/ref&gt; был Сәба батшабикәһенең Тереклек тыуҙырыусы Әүернә алдындағы ғибәҙәте тураһында сюжетҡа нигеҙ булғандыр. Батшабикәне сивиллаға тиңләү көнбайыш легендаларына ғына хас түгел, [[православие]] иконаларына ла Көньяҡ Сивиллаһының (Сәба баташбикәһенең) күрәҙәһе яҙылған.&lt;ref&gt;[http://www.simvol-veri.ru/article/icons/v_2.shtm Древо Иессеево (Родословие Иисуса Христа)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071026224839/http://www.simvol-veri.ru/article/icons/v_2.shtm |date=2007-10-26 }}&lt;/ref&gt;. XVI быуат башындағы &quot;Рус Хронографы&quot;нда ул «батшабикә Сивилла» тип исемләнә&lt;ref&gt;Полное собрание русских летописей.&lt;/ref&gt;.

«''Алтын легенда''» составындағы Сәба батшабикәһе тураһындағы көнбайыш легендаларында ул тылсымсы һәм күрәҙәсе тип һүрәтләнә һәм ''Regina Sibylla ''тип атала.&lt;ref name=&quot;kluger&quot; /&gt;[[Файл:Piero della Francesca 011-2.jpg|thumb|220px|left|&lt;center id=&quot;980&quot;&gt;''Сәба батшабикәһе Тереклек тыуҙырыусы Әүернә алдына теҙләнә''&lt;br /&gt;Пьеро делла Франческа фрескаһы, Ареццолағы Сан-Франческо базиликаһы]]

==== Батшабикә һәм Тереклек тыуҙырыусы Әүернә ====
''«Алтын легенда»''&lt;span&gt;ға ярашлы&lt;/span&gt;, тылсымлы һәм сивилла Сәба батшабикәһе Сөләймән батшаға килгәндә юлда шишмә аша һалынған баҫма алдында теҙләнә. Легенда буйынса, был баҫма [[Изгелек менән Яуызлыҡты айырыу ағасының]] [[Әҙәм]]де ерләгән саҡта ауыҙына һалып ҡалдырылған ботағынан үҫеп сыҡҡан һәм һуңынан Йәрүсәлим ҡорамын төҙөгәндә сығарып ташланған ағастан эшләнгән булған.

Уның алдында теҙләнеп, ул Донъяны Ҡотҡарыусының ошо ағасҡа аҫылырын һәм йәһүдиҙәр батшалығының бөлөрөн һәм бөтөрөн алдан күргән.&lt;ref name=&quot;legenda&quot;&gt;О святом кресте // Яков Ворагинский ''«Золотая легенда»''&lt;/ref&gt;

Ул шишмә аша әлеге баҫманан атлап сыҡмаған, һыуҙы ялан аяҡ кисеп сыҡҡан.&lt;ref&gt;[http://www.simbolarium.ru/simbolarium/sym-uk-cyr/cyr-k/kot/krest.htm Крест] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080307062646/http://www.simbolarium.ru/simbolarium/sym-uk-cyr/cyr-k/kot/krest.htm |date=2008-03-07 }}&lt;/ref&gt; Урта быуат теологы Гонорий Августодунский ''«De imagine mundi»'' (''Донъя ҡиәфәте тураһында'') тигән әҫәрендә, һыуға ингәс тә уның хайуандыҡы кеүек аяғы кешенекенә әйләнгән, тип һөйләй (ғәрәп легендаларынан алынған).

Легенда буйынса, Сөләймән шөбһәгә төшә һәм баҫма бүрәнәһен күмеп ҡуйырға ҡуша, тик ул ағас мең йылдан табыла һәм ''Ғайса Мәсихте'' аҫа торған дарҙы яһауға тотонола.

«''Әүернә Ағасы тураһындағы һүҙ''» тигән рус апокрифында ([[XV быуат|XV]]—[[XVI быуат|XVI]] [[XVI быуат|быуаттар]]) сивилла, Сөләймән ырғытып ҡуйған ағасты ҡарарға килеп, уның өҫтөнә ултыра һәм утта көйә. Шунан ул былай ти: «''Эй, өс ҡат ҡәһәрләнгән ағас''», ә эргәһендә торған кешеләр уға ҡаршы: «''Эй, өсләтә хозур ағас, Раббы шуға аҫыла бит!''» — тип һөрән һала.&lt;ref&gt;[http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4928 Слово о Крестном Древе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080206001621/http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4928 |date=2008-02-06 }}&lt;/ref&gt;

==== Урыҫ апокрифтарында ====
[[Файл:Saba ephiop 02.jpg|thumb|250px|&lt;center id=&quot;1026&quot;&gt;Батшабикәнең тыуыуы, тәхеткә ултырыуы, Йәрүсәлимгә барыуы һәм ир балаға ауырға ҡалыуы тураһында хикәйәт (эфиоп «комиксы»)&lt;/center&gt;]]Сивиллаға оҡшап, ул боронғо рус православие әҙәбиәтенә лә килеп инә.&lt;span style=&quot;font-size: 12.8000001907349px; line-height: 12.8000001907349px;&quot;&gt; &lt;/span&gt;

«''Сөләймән хөкөмдәре''» тигән апокрифик хеҙмәттә Сөләймән менән Сәба батшабикәһенең осрашыуы ентекле һүртәтләнә. Ул [[XIV быуат]] аҙағынан Иҫке Ғәһед китаптарына аңлатмаларҙан торған «''Толковая Палея''» эсендә киң тарала. Сөләймән тураһындағы бындай хикәйәләр тыйыу аҫтында булһа ла, ''«Палея»'' үҙе дөрөҫ китап тип һанала.&lt;ref name=&quot;legsolomon&quot;&gt;[http://www.mosds.ru/BRK1/XIV-04.htm Сказания о Соломоне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071028085710/http://www.mosds.ru/BRK1/XIV-04.htm |date=2007-10-28 }}&lt;/ref&gt; Сөләймән тураһындағы урыҫ хикәйәттәренең урта бауыттарҙағы Европа һәм Талмуд әҙәбиәтенә оҡшашлығы, шулай уҡ тел үҙенсәлектәре текстың иври нөсхәһенән тәржемә ителгәнлеген дәлилләй.&lt;ref&gt;«''Изборник''» (сборник произведений литературы Древней Руси). М., 1969 г. С. 747&lt;/ref&gt; Иври мидраштарын урыҫсаға әйләндереүҙе XIII быуаттың беренсе яртыһына индерәләр.&lt;ref&gt;[http://palomnic.org/bibl_lit/drev/apokrif/ ''Апокрифы'' // «Православная энциклопедия», т. 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080221042950/http://palomnic.org/bibl_lit/drev/apokrif/ |date=2008-02-21 }}&lt;/ref&gt;

«''Сөләймән хөкөмдәре''» бәйән итеүенсә, «''Малкатошка исемле сит милләтле көньяҡ батшабикәһе булған. Ул Сөләймәнде табышмаҡтар менән һынамаҡҡа килгән''».&lt;ref name=&quot;sydi&quot;&gt;[http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4920 ''Суды Соломона''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102005049/http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4920 |date=2012-11-02 }}&lt;/ref&gt; Батшабикәнең урыҫса яңғырашлы исеме ''Малкатошка'' (ҡайһы бер ҡулъяҙмаларҙа ''Малкатошва'') ивриса ''Малкат Шва'' менән оҡшаш яңғырашлы, күрәһең, шунан алынғандыр. Батшабикә Сөләймәнгә бүләк итеп ''20 тәпән алтын, һәр төрлө эсемлектәр, серемәй торған ағас килтерә''. Сөләймән менән батшабикәнең осрашыуы ошолай һүрәтләнә:

Батшабикәнең тәне йөнлө тип яҙылыуы тексты ғәрәп легендаларына оҡшаш итә.

Иври риүәйәттәрендәге кеүек үк, батшабикә Сөләймәнде табышмаҡтар менән һынай, улар &quot;''Сөләймән хөкөмдәре''&quot;ндә килтерелә:
* Сөләймәнгә бер төрлө кейемле һәм ҡиәфәтле егеттәр менән ҡыҙҙарҙы ике тапҡыр айырырға тура килә. Беренсеһендә Сөләймән уларға йыуынырға ҡуша, егеттәр тиҙ, ҡыҙҙар оҙаҡ йыуына. Икенсеһендә йәшелсә йыйырға ҡуша, уларҙы «''егеттәр — итәгенә, ҡыҙҙар еңенә тултыра''»;
* Сәба батшабикәһе [[сөннәт]]ле ирҙәрҙе сөннәтһеҙҙәрҙән айырырға ҡуша. Яуап былай була: «''Батша Раббы исеме яҙылған изге тажды килтерергә бойора. Уның ярҙамында Билғамдың пәйғәмбәрлек итеү һәләте тартып алынған була. Сөннәтлеләр баҫып ҡала, ә сөннәтһеҙҙәр йөҙтүбән йығыла''».

Батшабикә Малкатошканың табышмаҡтарынан тыш, &quot;''Сөләймән хөкөмдәре''&quot;ндә ул алып килгән аҡыл эйәләре менән Сөләймәндең аҡыл эйәләре араһындағы бәхәс бар:

Аҙағында иври һәм эфиоп хикәйәләрендәге кеүек батшабикә менән Сөләймән араһындағы мөхәббәт тураһында һөйләнелә: ''«Ул унан ауырға ҡала һәм иленә ҡайтып китә һәм улы тыуа, һәм ул Навуходоносор була»''.&lt;ref name=&quot;sydi&quot;/&gt;

=== Образды иблисләштереү ===
{| cellspacing=&quot;5&quot; class=&quot;toccolours&quot; id=&quot;cx1100&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; color: black; width: 22em; max-width: 40%; margin-bottom: 10px; background: rgb(216, 191, 216);&quot; data-source=&quot;1100&quot; data-cx-weight=&quot;270&quot; contenteditable=&quot;true&quot; data-cx-draft=&quot;true&quot;
| id=&quot;1103&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; |
: Исемем арфалар моңо,
: Лиралар сыңы аҫтында
: Һәр тарафта яңғырап торор;
: Донъялағы барлыҡ илдәр,
: Бар дәүерҙәр йырсылары
: Миңә мәңге мәҙхиә йырлар&lt;span style=&quot;line-height: 1.5em; font-size: 85%;&quot;&gt;.&lt;/span&gt;
: Аҡылым, көсөм, ғәйрәтем өсөн
: Миңә бөтәһе хеҙмәт итә.
: Мин — Сәба. Мин Ҡояшҡа,
: Барыһын еңер көнгә табынам.
|- id=&quot;1122&quot;
| id=&quot;1123&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; | &lt;center id=&quot;1124&quot;&gt;''Мирра Лохвицкая''
|}Библиянан һуңғы осорҙағы иври риүәйәттәрендә һәм уларға ауаздаш мосолман әҙәбиәтендә Сөләймәнде һынаған Сәба батшабикәһенең образы иблискә тиңләштерелә башлағаны күҙәтелә. Ул христиан әҙәбиәтенә лә үтеп инә. Библия хикәйәттәренең маҡсаты — Сөләймәндең аҡылын һәм ул идара иткән Исраил дәүләтенең сәскә атыуын данлау. Батша менән батшабикәнең бер-береһенә ҡаршы тороуы темаһы юҡ. Ләкин һуңға табан, хәҙерге заман тикшеренеүселәре фекеренсә&lt;ref&gt;Jacob Lassner, [http://books.google.ru/books?id=7hzuHiOjYUoC ''Demonizing the Queen of Sheba: Boundaries of Gender and Culture in Postbiblical Judaism and Medieval Islam''], University of Chicago Press, 1993.&lt;/ref&gt;, был мотив Алла биргән донъя ҡоролошон шик аҫтына алырға тырышыуға әйләнә. Батшабикә образы кире һыҙаттар, хатта асыҡтан-асыҡ иблислек билдәләре ала, мәҫәлән, йөнлө аяҡ. Вәсвәсә һалыу, гонаһлы бәйләнеш, ошо бәйләнештән донъяға килгән Навуходоносор — Ҡорамды емереүсе — темаһы барлыҡҡа килә. Ә батшабикә Сөләймәнгә килтергән көмөш иң аҙаҡтан [[Йәһүдә Искариотҡа]] түләнгән утыҙ көмөш аҡсаға барып тоташа. [[Файл:Lilith Periodo de Isin Larsa y Babilonia.JPG|thumb|200px|left|&lt;center id=&quot;1148&quot;&gt;''Бабилдың хайуан ҡатыш тәнле алиһәһе һүрәте (Иштар, Астарта, Лилит йәки Төн батшабикәһе), б.э.т.'' 2025—1750 йй.]]Батшабикә образы легендар иблис [[Лилит]] образы менән бәйле. Тәүге тапҡыр уларҙың образдары &quot;''Әйүп китабына таргум''«да ([[:ru: s:Книга Иова#1:15 1:15|Иов.]]) бәйләп ҡарала, унда әйтелеүенсә, Лилит, Сәба батшабикәһе ҡиәфәтен алып, Әйүпте яфалай.&lt;ref&gt;Wim Beuken, [http://books.google.com/books?id=Knh6Vh2lSOUC&amp;hl=ru ''The Book of Job''], Peeters Publishers, 1994, pp. 268—272.&lt;/ref&gt; Ошо уҡ таргумда ''„уларға сәбиҙәр һөжүм итә“'' тигән урын ''„уларҙа Змаргад (Зөбәржәт) батшабикәһе Лилит һөжүм итә“'' тип тәржемәләнә.&lt;ref name=&quot;lilit&quot;&gt;Мифы народов мира, М., 1988, т.2, с.55&lt;/ref&gt; Бер ғәрәп легендаһында Сөләймән шулай уҡ, батшабикә ҡиәфәтендәге Лилит түгелме икән был, тип шикләнә. Һуңғыраҡ осор каббалистик трактаттарының береһендә билдәләнгәнсә, Сәба батшабикәһе Сөләймәнде һынау өсөн Лилит [[Әҙәм]]де албырғатҡан табышмаҡтарҙы ҡулланған.&lt;ref&gt;''Livnat ha-Sappir'', edited by Joseph Angelino, Jerusalem, 1913.&lt;/ref&gt; Шулай уҡ был батшабикә ҡиәфәтенә инеп, Лилиттың Вормстан бер фәҡирҙе әүрәткәне тураһындағы хикәйәт тә бар.&lt;ref name=&quot;lilit&quot;/&gt;

Урта быуат каббалистары ышанауынса, Сәба батшабикәһенең яуыз әрүахын да саҡырып була. [[XIV быуат]]та ошондай арбауҙар әйтергә тәҡдим ителә: ''«…Сәба батшабикәһен күргең килһә, дауахананан бер лот алтын ал; шунан бер аҙ шарап һеркәһе, бер аҙ ҡыҙыл шарап ал да бөтәһен һалып бута. Шуның менән һөртөн дә әйт: «Һин, Сәба батшабикәһе, кил… ярты сәғәттә, зыян-зарар итмә. Ялбарып һорайым, һинән һәм Малкиелдән, Тафтефил исеме менән үтенәм. Амин. Села»''. Бынан тыш, ул «''Мин тауға үрләгәндән һуң…''» тигән һүҙҙәр менән башланған алхимик трактаттың авторы тип һаналған.

==== Сәба батшабикәһенең аяғы ====
Ғәҙәти булмаған аяҡ боронғола мөғжизәүи һәләт билдәһе тип ҡаралған. Батшабикә аяҡтарының йөн менән ҡапланған булыуы Мидрашта телгә алына, ә Ҡөрьәндә күҙҙә тотола (Ҡөрьән тәфсирселәренең яҙмаларында батшабикәнең тәне уның иблислеге күрһәткесе булыуын билдәләй&lt;ref name=&quot;hertz&quot;/&gt;). Шуға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер ғәрәп легендаларында (улар, моғайын, Ҡөрьәнгә тиклем үк сыҡҡандыр һәм тәфсирҙәргә лә йоғонто яһағандыр) тояҡлы кәзә аяғы тураһында һүҙ бара, был, бәлки, Көньяҡ Ғәрәбәнең зооморф ай алиһәһе шаңдауылыр&lt;ref name=&quot;myth&quot;/&gt; — ул Астартаға (Ilumquh, Almaqah, Amm, Ilmuqah, Sin, Syn, Wadd) оҡшаш булған.&lt;ref&gt;Данное утверждение может оспариваться, так как это лунное божество, видимо, было мужского пола — что тем не менее, достаточно странно, поскольку лунные божества у индоевропейских народов, как правило, богини, а солярные — боги.&lt;/ref&gt; Был ай алиһәһенә табына торған урындарҙы ерле халыҡ әле лә ''Мәхрәм Билкис'' («Билкистың ҡатын-ҡыҙ йорто») тип атай.&lt;ref name=&quot;kluger&quot; /&gt; 1950-се йылдарҙа был ҡорамды Уэндель Филлипс ҡаҙып сығара.&lt;ref&gt;Церен Э. Библейские холмы. М.: Наука, 1966, с. 450 цит.&lt;/ref&gt; Бинаның әйләнәһе 350 м, тәҙрәләре бик күп. Филиппс былай ти: ''«Ҡорамдың эске стенаһында бер рәт итеп 64 тәҙрә урыны кеүек уйым яһалған, улар рәшәткә менән биҙәлгән. Һигеҙ менән алтмыш дүрт — күк алиһәһе [[Венера (планета)|Венераның]] һандары. Боронғо ғәрәптәрҙә күк алиһәһе Венера образы Сәба батшабикәһе Бәлкис образы менән ҡатнашҡан».'' «Бәлкис» исеме, бәлки, «Илмука» тигәндең вариантылыр&lt;ref name=&quot;kluger&quot; /&gt;. Ғәрәп яҙмаларында ''Балмака'' («Алмака») тигән вариант та ҡулланыла, ғалимдар уның боҙоп әйтелеүенән ''Билкис ''килеп сыҡан тип һанай &lt;ref&gt;Байер, Рольф… с. 87&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Image-Schedel'sche Weltchronik-Hoof man.jpg|thumb|150px|&lt;center id=&quot;1204&quot;&gt; ''Тояҡлы кеше һүрәте.'' Нюрнберг хроникаһынан гравюра]]Түбәндәге легендалар батшабикәнең тояҡтарына үҙҙәренсә аңлатма бирә:
* &quot;''Кебра Негаст''&quot;тың ғәрәп версияһында батшабикәнең кешесә булмаған ҡиәфәте тураһындағы тарихҡа ярашлы, борон Абиссинияға(Эфиопияға) тамырҙарында батша ҡаны аҡҡан принцессалар идара иткән (йәғни Сәба батшабикәһе тыумыштан аҡһөйәк нәҫелдән булған):
* Төньяҡ Эфиопияла иртә христиан легендаһы Сәба батшабикәһенең ишәк тояҡлы булыуын иблислеккә бәйләп аңлата. Легенда уның тигре ҡәбиләһенән сыҡҡанлығы һәм исеме ''Этъе Азеб'' (йәғни «Көньяҡ Батшабикәһе», Сәба батшабикәһе Яңы Ғәһедтә генә шулай тип исемләнә) булыуы тураһында һөйләй. Уның халҡы аждаһағамы, йыланғамы табынған, уға ирҙәр өлкән ҡыҙҙарын ҡорбан иткән:
Европа христиан иконаларында аяҡтар ярылы ҡаҙ тәпәйенә әйләнә&lt;ref&gt;[http://www.iconclass.nl/libertas/ic?task=getnotation&amp;datum=11I63(SHEBA)&amp;style=notationbb.xsl&amp;taal=en Iconclass. ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; — был, бәлки, германдарҙың ҡаҙ тәпәйле мәжүси алиһәһе Перхтаға, Берхтаға ''([[:en:Perchta|Perchta]]) менән бәйлелер. (Ошо әлиһә христиандарҙа изге Бертаға әйләнгәндер, шулай уҡ Европа фольклорында Инә Ҡаҙ образы тыуыуға сәбәпсе булғандыр). Икенсе бер версияға ярашлы, Инә Ҡаҙ әкиәттәрен һөйләүсе образына Сәба-сивилла йоғонто яһаған.&lt;ref&gt;[http://www.answers.com/topic/mother-goose Fairy Tale Companion. ]&lt;/ref&gt; ''Королева Ҡаҙ Тәпәй'' образы Көньяҡ Францияла таралған (''Reine Pédauque'', итал. ''piede d’auca'', «ҡарға тәпәйе»), был осраҡта Сәба батшабикәһе тураһындағы һүҙ барғанлығы бөтөнләй онотола.

== Тикшеренеүселәр фекерҙәре ==
[[Файл:Stele Iglum Louvre AO1029.jpg|thumb|200px|&lt;center id=&quot;1276&quot;&gt;Сәба стелаһы: мәжлес һәм дөйә ҡыуыусы, өҫтәге яҙыу — сәби телендә.]]

=== Библия тексында ===
Сәба батшабикәһе тураһындағы текстың ҡасан яҙылғаны билдәле түгел. Филолог-библеистарҙың күпселеге фараз итеүенсә, Сәба батшабикәһе тураһындағы тарих иртә вариантта ''Ҡабатлап әйтелгән ҡанундар''ҙы уның билдәһеҙ авторы, традиция буйынса уны ''Девтерономист'' (''[[:en:Deuteronomist|Deuteronomist]]'',  ''Dtr1'') тип атайҙар (б.э.т. 640—609 йй.), яҙып, девтерономик тарихты хасил итеүсе китаптар араһына ҡуйғанына тиклем үк барлыҡҡа килгән. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, ''Өсөнсө Батшалар китабына'' (''Dtr2'') хикәйә икенсе девтерономик редакцияһында ингән. Хикәйәнең маҡсаты абруйлы, ҡеүәтле Сөләймән батшаны данлау. Шуныһы: был маҡтау девтерономик тарихтың Сөләймәнгә тәнҡитле мөнәсәбәте менән ярашып бөтмәй. Һуңынаныраҡ был тарих Икенсе Йылъяҙмалар (II Паралипоменон) китабына ла индерелә, ә ул Бабил әсирлеге осоронан һуң яҙылған.&lt;ref name=&quot;retso&quot;&gt;Jan Retsö, [http://books.google.com/books?id=pUepRuQO8ZkC&amp;hl=ru ''The Arabs in Antiquity: Their History from the Assyrians to the Umayyads''], London: Routledge, 2003, pp. 134—135, 171—175&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lowell K.&lt;/ref&gt;

=== Фараздар һәм археологик шәһәҙәтнамәләр ===
Тикшеренеүселәр билдәләүенсә, Сәба батшабикәһенең Йәрүсәлимгә сәфәре Исраил батшаһының Ҡыҙыл диңгеҙ буйында нығынырға һәм ошоноң менән Сәбаның һәм башҡа Көньяҡ Ғәрәбә батшалыҡтарының [[Сирия|Сүриә]] һәм [[Месопотамия|Местопотамия]] менән каруан сауҙаһы юлдарына хужа булыуына кәртә ҡуйырға тырышыуы менән бәйлелер.&lt;ref&gt;[https://eleven.co.il/article/13635 Электрон йәһүд энциклопедияһынан мәҡәлә]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.biblicalstudies.ru/Books/Men3-5.html Мень А., протоиерей. ''Исагогика'' (§ 30. Соломон. Храм иерусалимский (3 Цар 1-11; 2 Пар 1-9). ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080101202621/http://www.biblicalstudies.ru/Books/Men3-5.html |date=2008-01-01 }}&lt;/ref&gt;. Ассири сығанаҡтары раҫлауынса, Көньяҡ Ғәрәбә халыҡ-ара сауҙаны б.э.т. 890 йылда уҡ алып барған, шулай булғас, ниндәйҙер ғәрәп батшалығының Йәрүсәлимгә сауҙа мәсьәләләре буйынса сәфәр ҡылыуы бик тә ихтимал тойола&lt;ref&gt;Andre Lemaire, ''The United Monarchy: Saul, David and Solomon'' // ''Ancient Israel'', Washington, 1988, p. 105&lt;/ref&gt;.

Тик хронология менән бәйле проблема бар: Сөләймән яҡынса б.э.т. 965—926 йй. йәшәгән, ә сәбиҙәр монархияһының тәүге эҙҙәре унан һуң яҡынса 150 йылдан ғына күренә&lt;ref name=&quot;taini&quot;&gt;[http://www.zagadki.claw.ru/shared/013.htm Тайны царицы]&lt;/ref&gt;.[[Файл:Bar'an temple 1986-3.jpg|thumb|200px|&lt;center id=&quot;1322&quot;&gt;Мәғрәбтә Ҡояш Ҡорамы харабалары. Б.э.т. VIII быуатта төҙөлгән, 1000 йыл торған]][[XIX быуат|XIX]] быуатта тикшеренеүселәр И. Галеви һәм Глазер Ғәрәбә сүлендә бик ҙур Мәғрәб ҡалаһының харабаларын таба&lt;ref&gt;[http://www.avialine.com/country/1/articles/31/863/0/0/3237.html Царица Савская — библейский персонаж, легендарная царица Савы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ucalgary.ca/UofC/events/unicomm/NewsReleases/queen.htm Arabian desert surrenders Queen of Sheba’s secrets]&lt;/ref&gt;. Унда табылған яҙыуҙар араһында ғалимдар дүрт Көньяҡ Ғәрәбә дәүләтенең исемен уҡый: Минийә, Һадрамаут, Ҡатабан һәм [[Сәба батшалығы|Сәба]]. Асыҡланыуынса, Мәғрәб ҡалаһы (хәҙерге [[Йемен|Йәмән]]) Сәба батшаларының резиденцияһы булған, был батшабикәнең Ғәрәбә ярымутрауының көньяғынан булыуын раҫлай. Көньяҡ Ғәрәбәлә табылған яҙмалар хакимәләр исемен телгә алмай, ләкин б.э.т. VIII—VII бб. документтары аша Ғәрәбәнең төньяҡ өлкәләре хакимәләре билдәле. 1950-се йылдарҙа Вендел Филипс ''(Wendell Philips)'' Мәғрәбтә Бәлкис алиһәһе ҡорамын ҡаҙый&lt;ref name=&quot;arch&quot;&gt;[http://nauka.bible.com.ua/new/zater_kor1.html Опарин А. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080324114304/http://nauka.bible.com.ua/new/zater_kor1.html |date=2008-03-24 }}&lt;/ref&gt;. [[2005 йыл|2005]] йылда американ археологтары Санала Библиялағы Сәба батшабикәһенең Мәғрәбтәге һарайы эргәһендә (Сананан төньяҡтараҡ) ҡорам емереклектәрен таба. АҠШ тикшеренеүсеһе Мадлен Филлипс 3 мең йыл элекке колонналар, һүрәттәр һәм төрлө әйберҙәр таба&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/science/discovery/20051106/42001999.html Американские археологи заявили, что нашли в Йемене «чудо света», РИА Новости]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.[[Файл:LocationYemen.png|thumb|left|&lt;center id=&quot;1351&quot;&gt;[[Йемен|Йәмән]] — батшабикә, моғайын, ошо төбәктән килгәндер]][[Файл:Ethiopia in its region.svg|thumb|left|&lt;center id=&quot;1358&quot;&gt;[[Эфиопия]] — ошо илдә, моғайын, уның улы батшалыҡ иткәндер]]Сәба батшабикәһенең улы тураһында легенданың Эфиопияла килеп сығыуын тикшеренеүселәр ошоноң менән бәйләй: күрәһең, б.э.т. VI быуатта сәбиҙәр, Баб-әл-Мандәб боғаҙы аша сығып, Ҡыҙыл диңгеҙ буйына ултырғандарҙыр һәм Эфиопияның бер өлөшөн биләгәндәрҙер&lt;ref&gt;Бейер Р. Царь Соломон. Ростов-на-Дону: Феникс, 1998, с. 201.&lt;/ref&gt;, улар үҙҙәренең хакимәһе тураһындағы хәтирәне лә, моғайын, ошонда еректергәндәрҙер. Эфиопия провинцияларының береһе Шева (Шава, хәҙ. Шоа) тип атала.

Тағы бер ярайһы уҡ киң таралған фараз буйынса, Сәба батшабикәһенең (бәлки, уның прототибының) тыуған ере Көньяҡ түгел, ә Төньяҡ Ғәрәбә булған. Башҡа төньяҡ ғәрәп ҡәбиләләре араһында сәбиҙәр Тиглатпаласар III стелаһында телгә алына. Был төньяҡ сәбиҙәре ниндәйҙер билдәләр буйынса Әйүп китабындағы (Иов. [[:ru:s:Книга Иова#1:15|1:15]]) сәбиҙәргә, Зөлкифел пәйғәмбәр китабындағы (Иез. [[:ru:s:Книга пророка Иезекииля#27:22|27:22]]) Сәбаға, шулай уҡ [[Ибраһим]]дың ейәне Шеваға (Быт. [[:ru:s:Бытие#25:3|25:3]], Быт. [[:ru:s:Бытие#10:7|10:7]], Быт. [[:ru:s:Бытие#10:28|10:28]]) (Шева менән бергә телгә алынған уның туғаны Дедандың исеме Мәҙинәнән төньяҡтараҡ ятҡан Әл-Ула сәхрәһе менән бәйле) тиңләштерелгәндер. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, Исриал батшалығы тәүҙә — төньяҡ сәбиҙәр менән, һуңынан, бәлки, улар ярҙамындалыр, көньяҡтағы Сәба менән бәйләнешкә инә&lt;ref name=&quot;retso&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Israel Eph’al, [http://books.google.com/books?id=2-QO9Noo-ygC&amp;hl=ru ''The Ancient Arabs: Nomads on the Borders of the Fertile Crescent, 9th—5th Centuries''], Leiden: Brill, 1982, p. 64&lt;/ref&gt;. Тарихсы Дж. А. Монтгомери фаразлауынса, б.э.т. X быуатта сәбиҙәр Төньяҡ Ғәрәбәлә йәшәгән, шуға ҡарамаҫтан, көньяҡтан килгән сауҙа юлдарына контроллек иткән&lt;ref&gt;J.&lt;/ref&gt;.[[Файл:Zenobia.jpg|200px|thumb|&lt;center id=&quot;1401&quot;&gt;Зенобия, Пальмира батшабикәһе, XX быуаттағы яугирҙар королеваһы Зенаның «кендек инәһе»]]Ғәрәбстанды тикшереүселәрҙең иң билдәлеләренең береһе Г.Сент Джон Филби ''(H.St.John Philby)'' фаразлауынса ла, Сәба батшабикәһе Төньяҡ Ғәрәбәнән сыҡҡан, ә Көньяҡтан түгел. Ә уның тураһындағы легендалар ҡайһылыр мәлдә Пальмираның (хәҙерге Тадмур, Сүриә) яугира батшабикәһе Зенобия (ул б.э. III быуатында йәшәгән һәм иудаизмға күскән) тураһындағы тарихтар менән буталып киткән&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=prq6ykijSyQC&amp;pg=PA224&amp;dq=queen+sheba&amp;lr=&amp;hl=ru&amp;sig=BL0-0eTDXwbHqpclc5ixc-pq_rY David Hatcher Childress. ]&lt;/ref&gt;. Мәҫәлән, [[Мөхәммәд (пәйғәмбәр)|Мөхәммәт]] биографтарының береһе һөйләүенсә, нәҡ Пальмирала VIII быуатта хәлиф Вәлид I идара иткән саҡта '' «Бында тәҡүәле Билкис, Сөләймәндең ҡатыны, ерләнгән…» ''тигән яҙыулы саркофаг табыла. Ибри каббалистик традицияһы ла Тадмурҙы иблис батшабикә ерләнгән ҡала тип һанай, ә ҡала үҙе шомло иблистәр төбәге тип иҫәпләнә&lt;ref&gt;Байер, Рольф… с.92&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Сәба батшабикәһе менән икенсе бер шәреҡ хакимәһе — данлыҡлы [[Семирамида]] менән йәнәшәлектәр үткәрелә, был ханым да һуғыштар алып барған, ерҙәрҙе һуғарыу менән шөғөлләнгән, шул уҡ осорҙарҙа — б.э.т. IX быуат аҙағында йәшәгән. Бындай эҙҙәр фольклорҙа ла шәйләнә. Мәҫәлән, беҙҙең дәүер яҙыусыһы Мелитон Семирамиданың атаһы Һадһад исемеле булыуы тураһындағы сүриә легендаһын һөйләй. Өҫтәүенә, йәһүд легендаһы батшабикәне — Навуходоносорҙың әсәһенә, ә Семирамиданы уның ҡатынына әйләндерә&lt;ref&gt;Байер, Рольф… с. 148—150&lt;/ref&gt;.

[[Васко да Гама]] юлдаштарының береһе фекеренсә, Сәба батшабикәһе Софаланан — Көньяҡ ярымшарҙың борондан документтар буйынса билдәле гаваненән, уның фараз итеүенсә, Офир тип аталған яр буйынан, сыҡҡан. Ошо юҫыҡта Софаланы ''«Юғалған йәннәт»''тә Джон Мильтон да телгә ала. Әйткәндәй, һуңынан ошо төбәктә португалдар Сәба батшабикәһенең алтындарын эҙләү буйынса экспедициялар ойоштора&lt;ref&gt;[http://www.mainlesson.com/display.php?author=colvin&amp;book=south&amp;story=queen The queen of Sheba’s mines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713164148/http://www.mainlesson.com/display.php?author=colvin&amp;book=south&amp;story=queen |date=2007-07-13 }}&lt;/ref&gt;.

==== Башҡа фараздар ====
Иосиф Флавий ''«Йәһүд боронғолоҡтары»'' тигән хеҙмәтендә «''ул саҡтарҙа Мысырҙа һәм Эфиопияла хакимлыҡ иткән һәм аҡыл эйәһе булыуы менән, ғөмүмән, иҫ киткес сифаттары менән айырылып торған''» батшабикәнең Сөләймәнгә килеүе тураһындағы хикәйәне һөйләй&lt;ref name=&quot;флавий&quot;/&gt;. Йәрүсәлимгә килгәс, ул, башҡа легендаларҙағы кеүек, Сөләймәнде табышмаҡтар менән һынай, уның аҡылына һәм байлығына таң ҡала. Был хикәйә шуның менән ҡыҙыҡ: историограф батшабикәнең тыуған ере тип бөтөнләй башҡа илдәрҙе атай.[[Файл:Hatshetsup-temple-1by7.jpg|thumb|200px|&lt;center id=&quot;1450&quot;&gt;Хатшепсут ҡорамының дөйөм күренеше&lt;/center&gt;]]Тикшеренеүсе Иммануил Великовский, академик булмаған «ревизионистик йылъяҙманы» төҙөүсе, фекеренсә, Сәба батшабикәһе — ул [[Хатшепсут]] батшабикә (Боронғо Мысырҙың традицион йылъяҙмағына ярашлы, б. э. т. XV быуат), [[фирғәүен]]дәрҙең 18-се династияһы хакимдары араһында иң тәүгеләрҙең һәм иң ҡеүәтлеләрҙең береһе (Яңы батшалыҡ), уның атаһы Тутмос I Ҡуш (Эфиопия) илен Мысырға ҡушҡан.

Великовский билдәләүенсә, Дәйер әл-Баһриҙа (Үрге Мысыр) батшабикә үҙенә Пунт төбәгендәге өлгө буйынса кәшәнә төҙөткән, унда батшабикәнең серле илгә сәфәре тураһында барельефтар бар. Был илде ул «''Илаһи''», башҡа бер тәржемәлә «''Алла ере''» тип атай&lt;ref&gt;[http://www.krugosvet.ru/articles/62/1006202/1006202a1.htm Великовский, Иммануил (Энциклопедия «Кругосвет»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080123214148/http://www.krugosvet.ru/articles/62/1006202/1006202a1.htm |date=2008-01-23 }}&lt;/ref&gt;. Хатшепсут барельефтары Библиялағы Сәба батшабикәһенең Сөләймән батшаға сәфәренә оҡшаш күренештәрҙе һүрәтләй. Тарихсылар был ерҙең ҡайҙалығын аныҡ ҡына белмәй, ләкин әлеге осорҙа, Пунт — ул хәҙерге [[Сомали]] урынлашҡан ер, тигән фараздар бар&lt;ref&gt;[http://strany.clow.ru/information/480-1.html ''Сомали'' (Энциклопедия «Страны и народы)»]&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, «Сәбиә» (ивриса ''Шева'') менән «Фива» — Хатшепсут (др.-греч. — ''Теваи''&lt;ref&gt;семит һәм башҡа күп телдәрҙең ҡанунына ярашлы, ва-се иероглифтарында «ш» өнөтөң в «т»-ға һәм «с»-ға күсеүе мөмкин&lt;/ref&gt;) батшалыҡ иткәндәге Мысырҙың баш ҡалаһы — бер төрлө атамалар булыуы аңлашылып тора.

Британ яҙыусыһы Ральф Эллис ''(Ralph Ellis) (''уның теорияһын ғалимдар шик аҫтына ала) Сәба батшабикәһе фирғәүен Псусеннес II-нең ҡатыны булған, был хаким Мысырға Сөләймән осоронда идара иткән, ә исеме мысыр телендә ''Pa-'''Seba'''-Khaen-Nuit ''&lt;span&gt;булған, ти. &lt;/span&gt;'' ''

Шулай уҡ Сәба батшабикәһе менән ҡытай алиһәһе Си Ван Му — көнбайыш ожмах һәм үлемһеҙлек алиһәһе — араһында йәнәшәлектәр үткәрелгәне бар. Был легендалар ҙа шул осорға ҡарай һәм оҡшаш һыҙаттарға эйә.

== Сәнғәттәге образы ==
[[Файл:BlackSheba-Text.jpg|thumb|200px|&lt;center id=&quot;1489&quot;&gt;'' «Сәба батшабикәһе».''&lt;br /&gt;Урта быуаттарҙағы немец манускриптынан миниатюра.]][[Файл:Bocaccio sheba.jpg|thumb|200px|&lt;center id=&quot;1496&quot;&gt;Боккаччоның &lt;br /&gt; ''«Данлыҡлы ҡатын-ҡыҙҙар» '' тигән китабына миниатюра, Франция, XV б.]][[Файл:Saabaghiberti.jpg|thumb|200px|&lt;center id=&quot;1503&quot;&gt;Лоренцо Гиберти. ''«Ожмах ҡапҡаһы»:'' Сөләймән менән Сәба батшабикәһенең осрашыуы]]

=== Һынлы сәнғәттә ===
Көнбайыш Европаның һынлы сәнғәтендә Сәба батшабикәһе темаһы (Иҫке Ғәһедтең башҡа күп сюжеттары кеүек үк) әллә ни популяр булмай. Урта быуаттарҙа батшабикә ҡара тәнле итеп һүрәтләнә&lt;ref&gt;[http://dailyheadlines.uark.edu/8003.htm Nikolaus von Verdun, «The Queen of Sheba Before Soloman»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080306003421/http://dailyheadlines.uark.edu/8003.htm |date=2008-03-06 }}&lt;/ref&gt; (ғәмәлдә Йәмән халҡы семит төркөмөнә инә), шулай уҡ уның ҡаҙ тәпәйле һүрәттәре телгә алына. Ҡара тәнле Сәба батшабикәһе Ҡара Мадонналар — ҡара тәнле Алла Анаһын һүрәтләгән иконалар һәм статуялар барлыҡҡа килеү сәбәбе булғандыр, тип тә фараз ителә.&lt;ref name=&quot;black&quot;/&gt;

Батшабикәнең «Ҡаҙ Тәпәйле королева» итеп һүрәтләнеүе тәү башлап сәнғәт тарихсыһы Жан Мабийон тарафынан 1682 й. тасуирлана. Былар Сен-Бенинь (Дижон) аббатлығында, Неверҙа (Бретань), Сен-Пуркен-сюр-Сулдә (Оверн) һәм Нель-ла-Репосттағы (Шампань) сиркәүҙәрҙә осраған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был статуялар һаҡланмаған, Француз революцияһы осоронда емертелгән.

Яңырыу осоронда батшабикәгә ҡыҙыҡһыныу арта, уның батшаларса ҡиәфәтенә, зиннәтлелеккә иғтибар бирелә. Пьеро делла Франческаның Ареццолағы Сан-Франческо сиркәүендәге фрескалары оло иғтибарға лайыҡ. Пьеро делла Франческа уны аҡ тәнле итеп, европаса кейемдәргә кейендереп төшөрә.

Франческо иконаларынан ''«Сөләймәндең Сәба батшабикәһе менән осрашыуы»'' тигән эш айырыуса типик тип баһалана. Унда Исраил батшаһы алдына теҙләнгән батшабикә һүрәтләнә. Бындай иконография урта быуаттар манускрипттарында ла, Яңы осор һынлы сәнғәтендә лә йыш осрай. Атап әйткәндә, Тинторетто, [[Питер Пауль Рубенс|Рубенс]]&lt;ref&gt;[http://www.hermitagerooms.com/exhibitions/rubens/soloman.asp Рубенс. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090224071852/http://www.hermitagerooms.com/exhibitions/rubens/soloman.asp |date=2009-02-24 }}&lt;/ref&gt; әҫәрҙәрендә һәм Рафаэль һүрәттәрендә.&lt;ref&gt;[http://www.christusrex.org/www1/stanzas/L43-Loggia.html Царица Савская в станцах Рафаэля]&lt;/ref&gt; Был ике хакимдың осрашыуы мотивы Иҫке Ғәһедтең башҡа персонаждарына ҡарата ла ҡулланыла, мәҫәлән, Эстер менән Артаксеркс осрашыуы, йәки хатта король Карла I-нең ҡатыны менән осрашыуы.&lt;ref&gt;[http://emc.eserver.org/1-3/jones.html The Queen of Sheba in Englishwomen’s Amateur Needlework] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080730005339/http://emc.eserver.org/1-3/jones.html |date=2008-07-30 }}&lt;/ref&gt; Батшабикәнең барокко стилендәге һүрәтләнештәре Эскориал эштәрендә осрай. Лукас ван Хеере картинаһында Сөләймәндең йөҙө һүрәткә заказ биргән испан короле Филипп II-нең йөҙө ҡуйып төшөрөлгән.&lt;ref&gt;[http://sapiens.ya.com/jrcuadra/jrfland6.htm Lucas de Heere: «La visita de la reina de Saba al rey Salomon»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101129214915/http://sapiens.ya.com/jrcuadra/jrfland6.htm |date=2010-11-29 }}&lt;/ref&gt; Аҙ билдәле рәссамдар әҫәрҙәрендә лә был сюжет йыш осрай&lt;ref&gt;[http://www.holybible.tv/hb1_004.htm Solomon Receiving The Queen Of Sheba (1642 oil on oak) by Dirck van Delen-Dutch painter, 1605—1671] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140426153317/http://www.holybible.tv/hb1_004.htm |date=2014-04-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://cgfa.sunsite.dk/k/p-knupfer1.htm Knüpfer, Nicolaus The Queen of Sheba Before Solomon ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080219090113/http://cgfa.sunsite.dk/k/p-knupfer1.htm |date=2008-02-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.artrenewal.org/asp/database/art.asp?aid=2334&amp;page=1&amp;order=t Giovanni Demin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030701054134/http://www.artrenewal.org/asp/database/art.asp?aid=2334&amp;page=1&amp;order=t |date=2003-07-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.lesartsdecoratifs.fr/fr/01museeartsdeco/03visite/01parcours/oeuvre02-003_co.html Paul Vredeman de Vries,Adriaen van Nieulandt. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071021231004/http://www.lesartsdecoratifs.fr/fr/01museeartsdeco/03visite/01parcours/oeuvre02-003_co.html |date=2007-10-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.wsu.edu/~fa308310/fa308/renaissance.html Лавиния Фонтана. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080403003126/http://www.wsu.edu/~fa308310/fa308/renaissance.html |date=2008-04-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.swo.de/khw2003_1b.html Adriaen von Stalbemt (1580—1662): König Salomon und die Königin von Saba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050221075819/http://www.swo.de/khw2003_1b.html |date=2005-02-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.artandarchitecture.org.uk/images/gallery/472bf253.html Jacob de Wit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311155745/http://artandarchitecture.org.uk/images/gallery/472bf253.html |date=2016-03-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://it.easyart.com/stampe-su-tela/Frans-Francken-II-the-Younger/Solomon-and-the-Queen-of-Sheba-301637.html Solomon and the Queen of Sheba Frans Francken II the Younger]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. [[XV быуат|XV]]быуаттан бирле төшөрөлгән гравюралар ҙа күп. [[Файл:Persischer Meister 002.jpg|thumb|200px|left|&lt;center id=&quot;1557&quot;&gt; ''«Сәба батшабикәһе тәхеттә»:'' XVI б. фарсы миниатюраһы]]Бынан тыш, дини трактовка арҡаһында Сәба батшабикәһенең баш эйеүе «Әүлиәләрҙең баш эйеүе» темаһына яҡынайтылыуын билдәләргә кәрәк (ҡара: ''Яңы Ғәһедтә''). Әүлиәләрҙең баш эйергә килеүе Сөләймәнгә батшабикәнең баш эйергә килеүенә бәрәбәр ваҡиға. Был оҡшашлыҡ сәнғәт әҫәрҙәрендә лә сағыла. Мәҫәлән, Босхтың ''«Әүлиәләрҙең баш эйеүе»,''&lt;span&gt; Яңырыу осоронан &lt;/span&gt;Джулио Кловионың ''«Часослов Фарнезе» ''&lt;span&gt;тигән эштәре шундайҙарҙан&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[http://www.themorgan.org/collections/collections.asp?id=110 Джулио Кловио. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501030230/http://www.themorgan.org/collections/collections.asp?id=110 |date=2012-05-01 }}&lt;/ref&gt;

=== Европа әҙәбиәтендә ===
* Боккаччо, ''«Абруйлы ҡатындар»'', 1360—1362 йылдар;
* Кристина Пизанская, ''«Ҡатын-ҡыҙ ҡалаһы тураһында китап»'', 1404—1405 йылдар;
* Педро Кальдерон, ''«Көнсығыш Сибилла, йәки Бөйөк Сәба батшабикәһе», пьеса ''(беренсе тапҡыр [[Мадрид]]та 1682 йылда ҡуйыла);
* Генрих Гейне батшабикәне [[:ru:s:Принцесса Шабаш (Гейне/Майков)|''«Принцесса Шабаш»'']] тигән шиғырында телгә ала һәм уның Сөләймән менән осрашыуы тураһында ''«Атта Тролль»'' тигән поэмаһында һөйләй&lt;ref&gt;[http://www.lib.ru/POEZIQ/GEJNE/atta_troll.txt Генрих Гейне. ]&lt;/ref&gt;.
* Роберт Браунинг, ''«Сөләймән һәм Бәлкис»'', поэма, [[1833 йыл|1833]] йыл;
{| cellspacing=&quot;0,5&quot; class=&quot;toccolours&quot; id=&quot;cx1634&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; color: black; width: 22em; max-width: 40%; margin-bottom: 10px; background: rgb(216, 191, 216);&quot; data-source=&quot;1634&quot; data-cx-weight=&quot;486&quot; contenteditable=&quot;true&quot; data-cx-draft=&quot;true&quot;
| id=&quot;1637&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; |Бармағыңды иңбашыма терә — тамырҙарың буйлап утлы тулҡын йүгергәндәй булыр. Тәнемдең бәләкәс кенә өлөшөнә ҡағылыу ҙа һиңә тотош империяны яулап алғандан ҡеүәтлерәк шатлыҡ килтерер. Иренеңде яҡын килтер! Үбеүемдең тәме һинең йөрәгеңдә ирер емеш кеүек татлы булыр! Аһ! Сәстәрем болото аҫтында онотолорһоң, түшем менән танһығыңды ҡандырырһың,ҡул-аяҡтарыма һоҡланырһың, күҙҙәремдең ҡараһына иҫереп, минең ҡосағымда, өйөрмәлә…
: Антоний тешен шығырҙата.
|- id=&quot;1647&quot;
| id=&quot;1648&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; | &lt;center id=&quot;1649&quot;&gt;''Флобер, «Изге Антонийҙы аҙҙарырыу»''
|}
* Гюстав Флобер, ''«Изге Антонийҙы аҙҙырыу»'' — батшабикә изге Антоний алдында, уны аҙҙырырға теләп, үтә күренмәле кейемдә пәйҙә булғандай итә;
* Анатоль Франс, ''«Валтасар»''. Новелла Сәба батшабикәһе Балкида һәм уның һөйгәне Валтасар, Инжил әүлиәләренең береһе, тураһында;&lt;ref&gt;[http://www.lib.ru/INOOLD/FRANS/novells.txt Анатоль Франс. ]&lt;/ref&gt;
* Ян Потоцкий, ''«Сарагосала табылған ҡулъяҙма»'' романы — батшабикәнең Сөләймәнгә ике игеҙәк ҡыҙ табыуы һәм был балаларҙың, күккә алынып, үлемһеҙгә әйләнгәне тураһында;&lt;ref&gt;[http://www.lib.ru/INPROZ/POTOCKIJ/saragosa.txt Ян Потоцкий. ]&lt;/ref&gt;
* Кнут Гамсун, ''«Сәба батшабикәһе», новелла;''
* Генри Хаггард, ''«Сөләймән батша ҡаҙылмалары»'', [[1885 йыл|1885 й]]ыл; ''«Сәба батшабикәһенең йөҙөгө»'', 1910 йыл&lt;ref&gt;[http://fanlib.ru/BookInfo.aspx?Id=ac9cf0da-801b-4238-b64c-99dc79450fe7 Хаггард. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513162027/http://fanlib.ru/BookInfo.aspx?Id=ac9cf0da-801b-4238-b64c-99dc79450fe7 |date=2013-05-13 }}&lt;/ref&gt;;
* Редьярд Киплинг, ''«Аяғы менән тып иткән күбәләк»'', 1910 йыл&lt;ref&gt;[http://lib.babr.ru/index.php?book=4404 Киплинг. ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; — балалар өсөн әкиәт;
* Вильям Линдсей, ''«Сөләймән батша һәм Сәба батшабикәһе»'', поэма, 1917 йыл;
* Уильям Батлер Йейтс, ''«Solomon to Sheba»'', [[1918 йыл|1918 й]]ыл&lt;ref&gt;[http://www.windweaver.com/sheba/Sheba9.htm Йейтс шиғырҙары, ингл.]&lt;/ref&gt;;
* Жерар де Нерваль,'' «Таң батшабикәһе һәм ендәр арбаусы Сөләймән тураһында әкиәт»'';&lt;ref&gt;[http://www.beth.ru/nerval/saba1.htm Жерар де Нерваль «История о Царице утра и о Сулаймане, повелителе духов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119030644/http://www.beth.ru/nerval/saba1.htm |date=2008-01-19 }}&lt;/ref&gt;
* Нил Гейман ''«Америка аллалары»'', китап;
* Артуро Перес-Реверте, ''«Көньяҡ королеваһы»'', роман;
* Рут Фэйнлайт, ''«Сөләймән һәм Сәба батшабикәһе»,'' поэма, [[2002 йыл|2002 й]]ыл.&lt;ref&gt;[http://magazines.russ.ru/nov_yun/2003/5/feinlait.html Рут Фэйнлайт, «Соломон и Царица Савская» поэмаһы]&lt;/ref&gt;

==== Урыҫ әҙәбиәтендә ====
* А. И. Куприн, ''«Суламифь»'', повесть, 1908 йыл — батша һөйгәне Суламифҡа әүәлге ҡатындары, шул иҫәптән Сәба батшабикәһе, тураһында һөйләй. Куприн әҫәрендәге батшабикә Йәрүсәлимдә йәшәй, ләкин гел аяғын йәшерә, хатта мөхәббәт уйынында ла кейемдәре менән ҡаплай. Ҡыҙыҡһыныусан батша легендаларҙағы кеүек иҙән менән һынау ойоштора һәм күрә: батшабикәнең аяҡтары иҫ киткес матур, тик бик йөнтәҫ. Бынан ары батшабикә асыуланып ҡайтып китә. Сөләймән уға, сәсте бөтөрә торған матдә тоттороп, кешеһен ебәрә, ә батшабикә Сөләймәнгә был кешенең ҡырҡылған башын тоҡҡа һалып оҙата. Купринда йомаҡ бына ошондай: батшабикә Сөләймәнгә сәтләүек ҙурлыҡ алмас ебәрә. Был алмас эсендә бик нескә, бик ҡатмарлы ярыҡ була. Шуның аша ебәк еп үткәрергә кәрәк була. Батша унда ебәк ҡарышлауығын индереп ебәрә, ҡарышлауыҡ, юлды табып, артынан ебәк еп ҡалдырып килеп сыға.
* Мирра Лохвицкая, драматик поэма, ''«Шәреҡҡә илткән юлдан»''&lt;ref&gt;[http://www.mirrelia.ru/texts/?l=vol_3a М. Лохвицкая. «На пути к Востоку»]&lt;/ref&gt;: Бәлкис һәм Сөләймән тураһында. Шулай уҡ ''«Сәба батшабикәһе» ''тигән шиғыры бар.
* Игорь Северянин: шиғырҙарында Бәлкис тигән батшабикә тураһында яҙа ''(«Сарон фантазияһы», «Бәлкис», «Родель», «Фантазия», «Бәлкистең ғәйебе»)''.&lt;ref&gt;[http://www.mirrelia.ru/echo/?l=sever#61 Мирра Лохвицкая: Поэтические отголоски. ]&lt;/ref&gt;
* Вячеслав Иванов, ''«Сәба батшабикәһенең раузаһы»'' шиғыры.
* Николай Гумилёв, күпмелер ваҡыт Эфиопияла йәшәһә лә, батшабикә тураһында шиғыр яҙмай, уның образын һирәк-мирәк файҙалана'' («Сәйәхәткә саҡырыу»)''&lt;ref&gt;[http://www.fictionbook.ru/author/gumilev_nikolayi/sbornik_stihov/gumilev_sbornik_stihov.html#TOC_id2705034 Гумилёв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080118115022/http://www.fictionbook.ru/author/gumilev_nikolayi/sbornik_stihov/gumilev_sbornik_stihov.html#TOC_id2705034 |date=2008-01-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;
* Философ Владимир Соловьёв Мысырҙан ҡайтҡас, Фёдор Сологуб уның һөйләгәндәренән ''«Соловьёв — Фиваидала» ''&lt;span&gt;тигән шаян пьеса яҙа&lt;/span&gt;. Соловьёв Сфинкс йомаҡтарын сисә, батшабикәне оятҡа ҡалдыра.
[[Файл:Sheba-Arabian-queen.jpg|thumb|200px|&lt;center id=&quot;1743&quot;&gt;1921-се йыл кинофильмы афишаһы]]

=== Музыкала ===
* Шарль Гуно, ''«Сәба батшабикәһе» операһы,'' премьераһы [[1862 йыл|1862]] йылда була;
* [[Георг Фридрих Һендель|Фридрих Гендель]], ''«Сөләймән»'' ораторияһы, премьераһы [[1749 йыл|1749]] йылда була;
* Карл Голдмарк, ''«Сәба батшабикәһе» ''операһы'', ''([[1875 йыл|1875]] йыл)&lt;ref&gt;[http://www.hs-deutschkreutz.at/goldmark/queen_of_sheba.html Голдмарктың «Суламифь» операһының либреттоһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180521022948/http://www.hs-deutschkreutz.at/goldmark/queen_of_sheba.html |date=2018-05-21 }}&lt;/ref&gt;;
* Отторино Респиги, ''«Бәлкис — Сәба батшабикәһе»'' балеты'', (1930-[[1931 йыл|31]] йылдар).

=== Кинематографта ===
* ''«Шеба батшабикәһе»'' ([[1921 йыл]]), ролдә Бетти Блайт;
* ''«Сәба батшабикәһе»'' ([[1952 йыл]]);
* ''«Сөләймән һәм Шеба»'' ([[1959 йыл]]), ролдәрҙә Юл Бриннер һәм Джина Лоллобриджида;
* ''«Шеба батшабикәһе Атом кешеһен осрата»'' ([[1963 йыл]]), ролдәрҙә Джудит Малина, Тейлор Мид;
* ''«Сөләймән һәм Шеба»'' ([[1995 йыл]]), телефильм, ролдәрҙә Хэлли Берри, Джимми Смитц;
* ''«Сөләймән»'' ([[1997 йыл]]), телефильм, ролдәрҙә Бен Кросс һәм Вивика А. Фокс.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
* Батшабикә исеменең ике варианты ла, ''Билкис'' һәм ''Македа'', ярайһы уҡ таралған ҡатын-ҡыҙ исеме булып тора — беренсеһе ислам илдәрендә, икенсеһе — Африка христиандары, шулай уҡ афроамерикандар араһында.
* [[11 сентябрь]], Сәба батшабикәһенең Сөләймән эргәһенән тыуған иленә ҡайтҡан көнө, Эфиопияла Яңы йылдың рәсми башланыу көнө тип иҫәпләнә һәм ''[[:en:Enkutatash|Enkutatash]] ''&lt;span&gt;тип атала&lt;/span&gt;''. ''
* Әһәмиәте буйынса Эфиопияның өсөнсө ордены булып ''Сәба батшабикәһе ордены'' (Order of the Queen of Sheba) тора, ул [[1922 йыл|1922 й]]ылда булдырылған. Орден кавалерҙары араһында: королева Мария (инглиз короле Георг V-нең ҡатыны), Франция президенты [[Шарль де Голль]], АҠШ президенты Дуайт Эйзенхауэр&lt;ref&gt;[http://awards.netdialogue.com/Africa/Ethiopia/ImpEthiopia/Sheba/Sheba.htm Орден царицы Савской]&lt;/ref&gt;.
* Пушкиндың ата-бабаларынан Абрам Петрович Ганнибал, бер версия буйынса, Эфиопиянан булған һәм, үҙе әйтеүенсә, кенәздәр нәҫеленән сыҡҡан. Әгәр был нәҫел батшалыҡ итеүсе династияға берәй төрлө яҡынлыҡта торһа, «Сәба батшабикәһе менән Сөләймән батша ҡаны» [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]]да ла булғандыр.
* [[Сомали]]ҙа [[2002 йыл|2002]] йылда Сәба батшабикәһе һүрәте баҫылған тимер аҡса сығарыла&lt;ref&gt;[http://www.saratovmint.net.ru/article_info.php?articles_id=29 Царица Савская на монете Сомали] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090522211802/http://www.saratovmint.net.ru/article_info.php?articles_id=29 |date=2009-05-22 }}&lt;/ref&gt;, ғәмәлдә был ил менән батшабикәне бер ниндәй легенда ла бәйләмәй.
* Йәмән ғәзәлдәренең һирәк осрай торған бер төрө батшабикә хөрмәтенә «Билкис ғәзәле» (''Gazella bilkis'') тип аталған.
* Француз кухняһында батшабикә хөрмәтенә ''gâteau de la reine Saba ''&lt;span&gt;тип аталған шоколадлы бәлеш бар. &lt;/span&gt;
* Ике [[астероид]]: ''585 Bilkis'' һәм ''1196 Sheba ''&lt;span&gt;батшабикә исемен йөрөтә. &lt;/span&gt;
* Эфиопияның туризм төбәктәренең береһе — Аксумдағы Дунгур харабалары — (бер нигеҙһеҙгә) «Сәба батшабикәһе һарайы» тип йөрөтөлә. [[Оман]]дағы Салалала ла шундай уҡ һарайҙы күрәһәтәләр. 
* [[1985 йыл]]да мансиҙар ҡорамында, Үрге Нильдино тигән ауыл эргәһендә, Дауыт, Сөләймән һәм Сәба батшабикәһе һүрәтләнгән көмөш сынаяҡ аҫты табыған. Урындағы легенда буйынса, ул Обь йылғаһында балыҡ тотҡанда ауға эләккән&lt;ref&gt;[http://www.sati.archaeology.nsc.ru/museum/prj7/href.php?art=e&amp;e=17 Серебряное блюдо с Малой Оби]&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар һәм сығанаҡтар ==
{{Иҫкәрмәләр|2|height=200}}
&lt;div class=&quot;references-small references-scroll&quot; id=&quot;cx1854&quot; style=&quot;column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;&quot; data-source=&quot;1854&quot; data-cx-state=&quot;source&quot; data-cx-weight=&quot;8624&quot; contenteditable=&quot;true&quot; data-cx-draft=&quot;true&quot;&gt;
&lt;references /&gt;
&lt;/div&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Кебра Негаст
* Беренсе Ҡорам
* Сөләймән
* [[Сәба батшалығы]], сәбиҙәр, Сәба батшалары
* Сәба Сивиллаһы
* Самсон — Иҫке Ғәһед батыры, көсөнөң сере сәсендә булған. Фәләстиндәргә табышмаҡтар әйткән
* Сфинкс — табышмаҡтар әйткән ярымйәнлек, ярымҡатын, боронғо грек мифологияһынан, сығышы менән Эфиопиянан тип һаналған. Лилитҡа оҡшап, ҡорбандарын быуып үлтергән.

== Әҙәбиәт ==
* &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[s:ЭСБЕ/Балькис Балькис]&lt;nowiki&gt; // &lt;/nowiki&gt;[[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге|Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]]: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — &lt;span style=&quot;border-bottom:1px dotted gray; cursor:default;&quot; title=&quot;Санкт-Петербург&quot;&gt;СПб.&lt;/span&gt;, 1890—1907.&lt;/span&gt;
* Байер Рольф, ''Царица Савская. След в истории'', Ростов-на-Дону, 1998. ISBN 5-222-00421-X, Rolf Beyer: Die Königin von Saba, Engel und Dämon. Der Mythos einer Frau. Lübbe, Bergisch Gladbach 1988, ISBN 3-7857-0449-6
* Бретон Ж. ''Повседневная жизнь Счастливой Аравии во времена царицы Савской.'' М., 2003. ISBN 5-235-02571-7
* Littmann, ''The Legend of the Queen of Sheba in the Tradition of Axum'', Princeton, 1904. &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;
* ''Mdrsh mshl, Midrasch Mischle, Sammlung Agadischer Auslegung der Spruche Salamon’s (Midrash on the Proverbs,'' Critically Edited, with a Commentary and Detailed Preface) by Salomon Buber
* ''The Targum of Esther (Second) (Targum Sheni)'' Translated by Bernard Grossfeld — Professor of Hebrew and Aramaic at the University of Wisconsin — Milwaukee, and founding member of the Association for Targumic Studies. Published in 1991 by T &amp; T CLARK LTD, Edinburgh, in co-operation with The Liturgical Press, Collegeville, Minnesota 56321 USA. ISBN 0-567-09495-8&lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;border-bottom:1px dotted gray; cursor:default&quot; title=&quot;Хотя данный ISBN номер не соответствует стандарту, именно в таком виде он указан в источнике.&quot;&gt;(ошибоч.&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;border-bottom:1px dotted gray; cursor:default&quot; title=&quot;Хотя данный ISBN номер не соответствует стандарту, именно в таком виде он указан в источнике.&quot;&gt;)&lt;/span&gt;&lt;span&gt; &lt;/span&gt;
* Jacob Lassner, [http://books.google.ru/books?id=7hzuHiOjYUoC ''Demonizing the Queen of Sheba: Boundaries of Gender and Culture in Postbiblical Judaism and Medieval Islam''], University of Chicago Press, 1993 &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;, включает подборку текстов о царице Савской (pp.&amp;nbsp;161–214):
** &lt;small&gt;The Queen Sheba in the ''Midrash Mishle''; Riddles of the ''Midrash ha-Hefez''; ''Targum Sheni''; Pseudo Ben Sira; The Yemenite Tale of Saadiah Ben Joseph; Recent Jewish Folklore and Folkloric Texts; Various Qur’anic Texts; Tha’labi’s Version of Sulayman and Bilqis, the Queen; Passages from Al-Kisa’i&lt;/small&gt;
* Wendell Philips, ''Quataban and Sheba,'' 1955.
* «Queen of Sheba and Biblical Scholarship» by Bernard Leeman (Queensland Academic Press) Westbrook Australia 2005 ISBN 0-9758022-0-8
* The Queen of Sheba’s Goose-Foot in Medieval Literature and Art, in The Authority in the Medieval West, ed. M. GOSMAN et al., Groningen, 1999, pp.&amp;nbsp;175–192

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20070814034711/http://www.jerusalem-korczak-home.com/ed/a1.html «Её Величество Женщина — Царица Савская», статья Алекса Резникова на сайте «Еврейские древности»]
* [http://www.isidore-of-seville.com/sheba/ Галерея и исследования] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050805082649/http://www.isidore-of-seville.com/sheba/ |date=2005-08-05 }} &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;(англ.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;)&lt;/span&gt;
* [http://sapiens.ya.com/jrcuadra/jrhist-9c.htm Галерея барочных изображений царицы и царя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080405165819/http://sapiens.ya.com/jrcuadra/jrhist-9c.htm |date=2008-04-05 }} &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;(англ.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;)&lt;/span&gt;
* [http://www.windweaver.com/sheba/Shebahome.htm «Makeda, Queen of Sheba» by Tracy Mark] &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;(англ.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;)&lt;/span&gt;
* Царица Савская &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot;&gt;(англ.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot;&gt;)&lt;/span&gt;&lt;span&gt; на сайте &lt;/span&gt;Internet Movie Database
* [http://www.mgb-home.de/Israel-Geschichte.html Две библейские открытки с изображением встречи Соломона и царицы Савской] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100610051151/http://www.mgb-home.de/Israel-Geschichte.html |date=2010-06-10 }}

{{Һайланған мәҡәлә|Шәхес}}

[[Категория:Йәмән тарихы]]
[[Категория:Иудаистик мифология]]
[[Категория:Боронғо Яҡын Көнсығыш]]</text>
      <sha1>npzhqhh5f7ypr6mi11k9ast3mopzzht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Социализм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97481</id>
    <revision>
      <id>1307654</id>
      <parentid>1299298</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T20:04:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21075" sha1="60n6y73ml7uaaz7z7qwkzuqxjf9q0kl" xml:space="preserve">{{Социализм}}
'''Социали́зм''' — социаль ғәҙеллек, ирек һәм бойондороҡһоҙлоҡ, социаль тигеҙлек принциптарын тормошҡа ашырыуҙы үҙенең маҡсаты һәм идеалы итеп ҡуйған тәғлимәт (доктрина). «Социализм» төшөнсәһе бер үк ваҡытта ошо принциптарҙы тормошҡа ашырған [[ижтимағи-иҡтисади формация|ижтимағи ҡоролош]]то ла аңлата&lt;ref name =&quot;BEV&quot;&gt;Ҙур энциклопедик һүҙлек (Большой энциклопедический словарь)&lt;/ref&gt;. Бының өсөн социализм үҙе алдына глобаль бурыс ҡуя: бар булған мөмкинлектәрҙе файҙаланып, [[капитализм]]ды ҡолатыу һәм яҡын киләсәктә кешелектең ал тарихын тамамлаусы һәм бар яҡтан камил булған йәмғиәт төҙөү&lt;ref name=&quot;ivin&quot;&gt;{{книга|автор= |заглавие= Философия: Энциклопедический словарь|ответственный= Под ред А. А. Ивина|ссылка= http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_philosophy/1131/СОЦИАЛИЗМ|место= Москва|издательство= Гардарики|год= 2004|том= |страниц= 1074|страницы= |isbn=5–8297–0050–6}}&lt;/ref&gt;. [[Британник энциклопедияһы]]нда билдәләнеүенсә, социализм — ул [[йәмәғәт милке]]нә йәки милек һәм тәбиғи байлыҡтарға йәмәғәт контроленә саҡырған ижтимағи-иҡтисад
[[доктрина]]һы&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/551569/socialism ''Социализм на сайте Энциклопедии Британника'']&lt;/ref&gt;; милекте дөйөмләштереү (йәмәғәт милкенә әйләндереү), ғөмүмән алғанда, социализмдың иң мөһим билдәләренең береһе итеп ҡарала&lt;ref&gt;[http://www.sno.pro1.ru/lib/frolov/3-18.htm Щ. Д. Тпнкнб. Тюйек Опнлереъ : Оепбше Срнохвеяйхе Опнейрш Х Ху Йпхрхйх] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307132104/http://www.sno.pro1.ru/lib/frolov/3-18.htm |date=2014-03-07 }}&lt;/ref&gt;.

«Социализм» төшөнсәһен тәүгеләрҙән булып 1834 йылда үҙенең «Индивидуализм һәм социализм» хеҙмәтендә [[Франция|француз]] [[Философия|философы]] ''Пьер Леру'' (7.07.1979—2.04.1871) ҡуллана&lt;ref&gt;[http://www.kakprosto.ru/kak-87705-chto-takoe-socializm Что такое социализм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121110212651/http://www.kakprosto.ru/kak-87705-chto-takoe-socializm |date=2012-11-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ntsrs.ru/liter/vosch/ss1.htm СО-ЛИДАРИЗМ И СОЦИА-ЛИЗМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103191648/http://ntsrs.ru/liter/vosch/ss1.htm |date=2012-11-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;*[http://www.rfi.fr/acturu/articles/111/article_2677.asp Г.Аккерман. Кто придумал слово «социализм»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131009001607/http://www.rfi.fr/acturu/articles/111/article_2677.asp |date=2013-10-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Ғилми билдәләмәләр ==
[[Иҡтисад (фән)|Иҡтисадсы]] һәм [[тарих]]сы ''Михаил Туган-Барановский'' яҙғанса, «социализм» атамаһы авторҙары үҙҙәренең был билдәләмәһе менән быға тиклем өҫтөнлөк иткән һәм шәхси эшҡыуарлыҡтың сикләнмәгән иркен хужалыҡ ҡоролошо идеалы итеп һанаған иҡтисади йүнәлешкә ҡапма-ҡаршы булған һәм йәмәғәт хеҙмәттәшлеге мөһимлеген алға ҡуйған яңы ижтимағи йүнәлеште тасуирларға, характерларға уйлаған. Шулай итеп, социализм айырым шәхес мәнфәғәтен йәмғиәт һәм коллектив мәнфәғәтенән өҫтөн ҡуйыусы индивидуаллеккә ([[урыҫ теле|урыҫса]] [[индивидуализм]]ға) ҡаршы ҡуйылған&lt;ref&gt;[http://az.lib.ru/t/tuganbaranowskij_m_i/text_1918_socializm_kak_polozhitelnoe_uchenie.shtml М.Туган-Барановский. Социализм как положительное учение]&lt;/ref&gt;.

Социализмдың философик фекер һәм ҡараштары нигеҙендә ''сәйәси идеология'' булдырыла, һәм ул түбәндәге үҙенсәлектәр хас булған йәмғиәт төҙөүҙе үҙенең маҡсаты итеп күрә:

* кешене кеше тарафынан иҙеү һәм ҡыҫып-яфалау юҡ;
* социаль ғәҙеллек һәм тигеҙлек раҫланған;
* хеҙмәт кешеһенә бар яҡтан ихтирам, [[эшселәр синыфы]] йәмғиәттең алдынғы синыфы.
* халыҡтың социаль яҡтан көсһөҙ ҡатламынан сығыусыларға илдең бер төркөм иң яҡшы вәкилдәренән торған сәйәси, хәрби, фәнни һәм мәҙәни элитаға үрләү өсөн киң мөмкинлектәр асыла.
* коллектив ҡиммәттәрҙең шәхси ҡиммәттәрҙән өҫтөнлөгө раҫланған.
* пролетар интернационализм нигеҙендә милләттәрҙең һәм уларҙың мәҙәниәтенең тигеҙлеге гарантиялана.

[[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] буйынса, «социализм — ул бар халыҡ файҙаһына йүнәлтелгән һәм шуның өсөн дә капиталистик булыуҙан туҡтап, дәүләт-капиталистикка әйләнгән монополия»&lt;ref&gt;''[[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]].'' «Грозящая катастрофа и как с ней бороться» (1920).&lt;/ref&gt;.

== Социализм идеяларының тарихы ==
Хосуси милекселектән баш тартыу һәм уртаҡ бүлеү нигеҙендәге йәмәғәт ҡоролошо хаҡындағы идеялар кешелек тарихының бар дауамында йәшәп
килгән{{sfn|Шафаревич|loc=Введение}}. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, барлыҡ был тәғлимәттәрҙең дөйөм бер үҙәге — улар үҙ заманының тормош ҡоролошон тулыһынса инҡар итә, уны емерергә саҡыра, замандың барлыҡ төп проблемаларын хәл ителәсәк ғәҙелерәк ижтимағи ҡоролошто һүрәтләй һәм уға барыуҙың конкрет юлдарын күрһәтә{{sfn|Шафаревич|с=15}}&lt;ref group = &quot;Прим.&quot;&gt;Дини әҙәбиәттә бындай ҡараштарҙы [[хилиазм]] тип атап йөрөтәләр&lt;/ref&gt;.

=== Антика осоро ===
* Тәүге социализм идеялары [[Боронғо Греция]] философы [[Платон]]дың [[Дәүләт (Платон)|«Дәүләт»]] һәм «Ҡанундар» исемле хеҙмәттәрендә (диалогтарында) урын ала. Платон буйынса, өлгөлө (идеаль) дәүләттең төп күрһәткесе — ғәҙеллек.
* Социализм идеялары шулай уҡ б.э.т. IV быуатта Афинала ла таралыу таба. Уларҙың йөкмәткеһе кинәйәле (аллегорик) алым менән [[Аристофан]]дың «Ҡатын-ҡыҙҙар халыҡ йыйылышында» (икенсе исеме «Закон сығарыусылар», урыҫса «Женщины в народном собрании», «Законодательницы») комедяһында әйтеп бирелгән{{sfn|Шафаревич|с=20}}:
&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;
  Утверждаю: все сделаться общим должно и во всем 
     пусть участвует каждый. 
     &lt;...&gt; 
     Мы общественной сделаем землю, 
     Всю для всех, все плоды, что растут на земле, все чем 
     собственник каждый владеет.
&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Утопистар ===
Социализм идеялары тәүге коммунист-утопистар [[Томас Мор]] (1478—1535) һәм Томмазо Кампанелла (1568—1639) хеҙмәттәрендә лә сағылыш таба. Мәҫәлән, Томас Мор һүрәтләгән Утопия утрауында хосуси милекселек һәм [[аҡса әйләнеше]] юҡ һәм тулы тигеҙлек хөкөм һөрә. [[Йәмғиәт]] нигеҙен ғаилә һәм хеҙмәт коллективы тәшкил итә. Хеҙмәт барыһы өсөн дә мотлаҡ. Шәхси инстинкттарҙың үҫеүен булдырмау өсөн ғаиләләр даими рәүештә йорттары менән алмаша.

=== Яңы ваҡыт ===
Көнбайыш [[Европа]]ла социалистик проекттарҙың киң таралыуы XIX быуат башына тура килә, һәм был туранан-тура ''Анри Сен-Симон, Шарль Фурье, Роберт Оуэн'' исемдәре менән бәйле.

=== Карл Маркс буйынса социализм ===
{{main|Марксизм}}
[[Файл:Karl Marx 001 restored.jpg|мини|справа|Карл Маркс]]

* «Беҙ үҙенең нигеҙендә үҫешкән коммунистик йәмғиәт менән түгел, ә яңы ғына капиталистик йәмғиәттән сыҡҡаны менән эш итәбеҙ. Шуға ла ул бар яҡтан да, иҡтисади, рухи һәм аҡыл яғынан да үҙе сыҡҡан иҫке йәмғиәт ҡалдыҡтарын һаҡлай әле». ([[Карл Маркс]], «Критика Готской программы»).
* [[Владимир Ленин]] — «Капиталистик йәмғиәт эсенән яңы ғына сыҡҡан һәм бар яҡлап та иҫке иҫке йәмғиәт ҡалдыҡтарын һаҡлаған бына ошо коммунистик йәмғиәтте Маркс коммунистик йәмғиәттең „беренсе“ йәки түбән фазаһы тип атай ҙа инде».([[Владимир Ленин]], «Государство и революция»).
* Хеҙмәт һөҙөмтәһе һәр шәхси етештереүсе күпме (хеҙмәт (өлөшө) пайы) хеҙмәт көнө сарыф итеүгә ҡарап бүленә. Принцип: «Һәр кемдән һәләтенә ҡарап! Һәр кемгә ихтыяжы буйынса!».
* Кеше мөлкәтенә шәхси ҡулланыу әйберҙәренән башҡа бер нәмә лә күсә алмай.
Капитализмдан айырмалы рәүештә, етештереү сараларына хосуси милек, башҡа индивидтар етештергән продуктты алып һатыу (спекуляция — алыпһатарлыҡ), эшҡыуарлыҡ тыйыла.
* Дәүләт [[пролетариат диктатураһы]]ның сағылышы була.

&quot;[[Коммунистар партияһы манифесы]]&quot;нда социализмды индереү өсөн Маркс түбәндәге сараларҙы тәҡдим итә:

* Ергә хоҡуҡты тартып алыу (урыҫса экспроприация земельной собственности) һәм ерҙән алынған килемде (рентаны) дәүләт сығымдарын ҡаплауға йүнәлтеү.
* Юғары үҫә барған (прогрессив) һалым.
* Мираҫ итеү хоҡуғын бөтөрөү.
* Барлыҡ эмигранттарҙың һәм боласыларҙың мөлкәтен көсләп дәүләткә тартып алыу (конфискация).
* Дәүләт капиталына һәм сикләнмәгән хоҡуҡҡа эйә булған милли банк ярҙамында кредит биреүҙе дәүләт ҡулында үҙәкләштереү.
* Барлыҡ транспортты дәүләт ҡулында үҙәкләштереү.
* Дәүләт фабрикалары һәм етештереү ҡоралдарын арттырыу, һөрөү өсөн ерҙәр таҙартыу һәм дөйөм планда ерҙәрҙе яҡшыртыу.
* Хеҙмәттең барыһы өсөн дә мотлаҡ булыуы, сәнәғәт армиялары (бигерәк тә игенселек өсөн) ойоштороу.
* Игенселекте сәнәғәт менән берләштереү, ҡала менән ауыл араһындағы айырымлыҡтарҙы аҡрынлап бөтөрөүгә булышлыҡ итеү.
* Барлыҡ балалар өсөн йәмәғәт һәм буш тәрбиә. Балаларҙың хәҙерге формалағы фабрика хеҙмәтен бөтөрөү. Тәрбиәне матди етештереү менән бәйләп ойоштороу һ.б.

== Иҫкәрмәләр ==
;Аңлатмалар
{{примечания|group = &quot;Прим.&quot;}}
;Төшөрмәләр
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
|автор = Людвиг фон Мизес
|заглавие = Социализм. Экономический и социологический анализ 
|место =  -- Москва
|год = 1994
|оригинал      = Socialism. An Economic and Sociological Analysis
 |страниц       = 416
 |серия         = 
 |isbn          = ISBN 5-86366-022-8  
 |тираж         = 
 |ref = Мизес «Социализм»
|издательство = Catallaxy
|ссылка = http://www.libertarium.ru/l_lib_socialism0 
}}
* ''Саймон Ньюком.'' [http://tapemark.narod.ru/newcomb.html Мыльные пузыри социализма (1890)]
* Бердяев Николай Александрович. [http://www.philosophy.ru/library/berd/dem.html  Демократия, социализм и теократия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130122191107/http://philosophy.ru/library/berd/dem.html |date=2013-01-22 }}
* {{статья
|автор        = Александр Иосифович Зайцев
|заглавие     = Дискуссия о социализме в античности
|ссылка       = http://ec-dejavu.ru/s-2/Socialism.html
|издание      = Античность и современность
|тип          = Доклады конференции Ассоциации антиковедов. Москва. 30 октября - 2 ноября 1989
|место        = М
|страницы     = 24—28
}}
* [[Альберт Эйнштейн]] [http://monthlyreview.org/2009/05/01/why-socialism  Почему социализм? (1949) (англ.)] На русском языке статья опубликована в журнале «Коммунист». — 1989. — № 17. — С. 96—100.
* [http://tapemark.narod.ru/kommunizm/195.html Научный коммунизм: Словарь (1983) / Социализм]
* [http://socialist.memo.ru/lists/slovnik/ Российские социалисты и анархисты после октября 1917 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120302201547/http://socialist.memo.ru/lists/slovnik/ |date=2012-03-02 }}
* [http://specnaz.ru/article/?1151 Социализм без ярлыков]
* [http://moskprf.ru/content/view/1177/2/  Росстат: социализм неизбежен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118131742/http://moskprf.ru/content/view/1177/2/ |date=2012-01-18 }}
* [http://revsoc.org/archives/2309 Социализм как историческая возможность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305022549/http://revsoc.org/archives/2309 |date=2016-03-05 }}
* ''[[Сталин Иосиф Виссарионович|И. Сталин]].'' [http://communist.ru/index.php?article_id=2161 Анархизм и социализм.]{{Недоступная ссылка|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{статья
| автор         = Хорина Г. П. 
| заглавие      = Судьба социалистической идеи в России в курсе культурологии
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_4/Khorina/11.pdf
| автор издания = 
| издание       = Знание. Понимание. Умение
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2005
| том           = 
| номер         = 4
| страницы      = 43—45
}}
* {{книга
|автор = Кокшотт, Пол; Коттрелл, Аллин. пер. с англ. Дергунова, Ю., Жиловца, Ю., Литвак, Е., Никонова, А.
|заглавие = К новому социализму
|место = Москва
|год = 2007
|ссылка = http://left.ru/2006/7/tns.phtml
}}
* ''Гюстав Лебон. [http://samoderjavie.ru/lebon-psihologiya-socializma «Психология социализма»]''
* ''Геннадий Андреевич Зюганов''. [http://www.kprf.org/showthread-t_17.html Русский социализм — ответ на русский вопрос] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160128154812/http://www.kprf.org/showthread-t_17.html |date=2016-01-28 }}
* [http://klio.3dn.ru/publ/9-1-0-301 Чарушников В. Д. Эпоха «развитого социализма». — М.: «Российская историография», 2012. — 102 с.]
* {{книга
 |автор         = Игорь Ростиславович Шафаревич
 |часть         = 
 |ссылка часть  = 
 |заглавие      = Социализм как явление мировой истории
 |оригинал      = 
 |ссылка        = http://shafarevich.voskres.ru/index.htm#a5 
 |викитека      = 
 |ответственный = 
 |издание       = 
 |место         = Москва
 |издательство  = Советский Писатель
 |год           = 1991
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 
 |серия         = 
 |isbn          = 5-265-01-844-1
 |тираж         = 
 |ref = Шафаревич
}}

* {{книга
 |автор         = Фридрих Август фон Хайек
 |часть         = 
 |ссылка часть  = 
 |заглавие      =  Пагубная самонадеянность (Ошибки социализма)
 |оригинал      = Fatal Conceit
 |ссылка        =  http://libertarium.ru/l_lib_conceit0?NO_COMMENTS=1&amp;PRINT_VIEW=1
 |викитека      = 
 |ответственный = 
 |издание       = 
 |место         = Москва
 |издательство  = «Новости» 
 |год           = 1992
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 
 |серия         = 
 |isbn          =  5-7020-0445-0
 |тираж         = 
 |ref = ПС
}}
* [https://www.academia.edu/8409272/Социализм_ХХI_век_Socialism_ХХI_century Социализм: ХХІ век / под ред. И. И. Миговича. Киев, 2013.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Политология]]
[[Категория:Социаль эволюция]]
[[Категория:Сәйәси теориялар]]
[[Категория:Социология]]
[[Категория:Ижтимағи ҡоролош]]
[[Категория:Социализм]]</text>
      <sha1>60n6y73ml7uaaz7z7qwkzuqxjf9q0kl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пран</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123535</id>
    <revision>
      <id>1307636</id>
      <parentid>1306548</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T14:16:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikynator</username>
        <id>39948</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1307636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12323" sha1="65gsw1znrvj5dykqevx5lac1l6ulrz7" xml:space="preserve">{{Кинематографист
 |имя                  = Пран
 |оригинал имени       = Pran
 |изображение          = Pran 90th bday.jpg
 |ширина               = 
 |описание изображения = 
 |имя при рождении     = Пран Кришан Сиканд
 |место рождения       = {{МР|Нью-Дели}}, [[Британия Һиндостаны]]
 |профессия            = {{Актёр|Һиндостан|XX быуат}}
 |годы активности      = 1940 — 1978
 |направление          = 
 |награды              = {{Падма Бхушан}}
}}'''Пран''' (үҙенең фамилияһы '''Пран Кришан Сиканд''', {{lang-en|Pran Krishan Sikand}}; [[12 февраль]] [[1920 йыл]], [[Нью-Дели]], [[Британия  Һиндостаны]] — [[12 июль]] [[2013 йыл]], [[Һиндостан]], [[Мумбай]], Махараштра) — [[Һиндостан]] киноактёры, бер нисә премия лауреаты, шул иҫәптән Һиндостан кинематографындағы юғары ҡаҙаныштары өсөн награда — Дадасахеба Фальке исемендәге премия.

== Биографияһы ==
Инженер-төҙөүсе һәм хөкүмәт подрядчигы Кевал Кришан Сикандтың бай ғаиләһендә тыуған; Прандың алты ағаһы һәм апаһы була&lt;ref&gt;[http://www.imdb.com/name/nm0695199/bio Биография Прана на IMDb]&lt;/ref&gt;. Бала саҡтан һәләтлелеге менән айырылып тора, бигерәк тә математиканан. Атаһы Һиндостандың төрлө ҡалаларында эшләүе арҡаһында, Пран Капуртхала, Уннао, Мирут, Дехрадун ҡалаларында белем ала һәм, ниһайәт, Рампурҙа мәктәпте тамамлап ҡуя. Урта белем алғандан һуң [[Шимла]]ла Das &amp; Co училищеһына уҡырға инә, ул профессиональ фотограф булырға хыяллана, шунда уҡ башҡарыу сәнғәте менән мауығып китә һәм Рамаяна постановкаһында үҙенең беренсе Сита ролен башҡара&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-14/india/40569318_1_ramlila-shimla-ramlia|title=When 'Sher Khan' played coy 'Sita' in Shimla|publisher=''[[Times of India]]''|date=14 Jul 2013|author=Surekha Dhaleta}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202095456/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-14/india/40569318_1_ramlila-shimla-ramlia |date=2014-02-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Карьераһы ==
1940 йылда Лахорҙа яҙыусы Мөхәммәт Вәли менән осраҡлы күрешеүенән һуң режиссёр Моти Б. Гидваниҙың «Jat Yamla» картинаһында үҙенең беренсе яуыз йән (злодей) ролен уйнай&lt;ref&gt;[http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-facts-you-did-not-know-about-pran/20120416.htm 92 факта, которых вы не знали о Пране]&lt;/ref&gt;. Әммә беренсе ысын уңыш уға 1942 йылда ғына «Khandaan» картинаһындағы төп роленән һуң йылмая. 1942—1946 йылдарҙа Пран 22 фильмда төшә, улар иҫәбенән 18 прокатҡа 1947 йылдан һуң ғына сығарыла. Артабан ул Лахорҙы ташлап сығып китә һәм [[Мумбай]]ға күсенә.

Мумбайҙа яҙыусы Сәғәҙәт Хәсән Манто ярҙамы менән актёр «Ziddi» картинаһында роль ала, төр ролдәрҙә Дев Ананд һәм Камини Каушал төшәләр. 1950 йылда Пран тип баш злодей Болливудтың төп яуыз йәне тип һанала. Актёр Дилип Кумар менән хеҙмәттәшлеге бигерәк тә емешле була: уның менән Пран «Азад» (1955), «Девдас» (1955), «Мадхумати» (1958), «Рам һәм Шиам» (1967) фильмдарында уйнай.

Кишор Кумар менән Пран комедия фильмдарында бер нисә роль башҡара: «Aasha» (1957), «Тәрбиәсе» (1958), «Dewaqoof» (1960), «Льготалы билет» (1962), «Аферист» (1963).
[[Файл:Chhagan_Bhujbal_and_Pran_at_the_Dada_Saheb_Phalke_Academy_Awards,_2010.jpg|слева|мини]]
1960 йыл аҙағында Пран «Upkar» (1967) картинаһында һуғыш геройы — ветеран Маланг Чача ролен уйнай. Был фильм уға беренсе ''Filmfare Awards '' премияһын алып килә.1969 йылдан һуң уға «Farishta Nannha» (1969), «Mein Mangal Jangal» (1972), «Дөрөҫлөктө» (1973), «Ek Ek Kunwara Kunwari» (1973), «Раха кетон һәм» (1978), «Өс мушкетер кеүек» (1984)&lt;ref name=&quot;Life of Pran&quot;&gt;[http://www.hindustantimes.com/entertainment/sid911.aspx Life of Pran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131008191830/http://www.hindustantimes.com/entertainment/sid911.aspx |date=2013-10-08 }}&lt;/ref&gt;, «Мөхәббәт тураһында легенда» (1984) фильмдарында төп ролдәр тәҡдим итәләр. Пран Ашок Кумарҙың бик яҡын дуҫы була, улар бергә 27 фильмда төшәләр, шул иҫәптән «Сәскәгә әйләнгән күҙ йәштәре» (1969), «Көнбайыш һәм Көнсығыш» (1970), «Ғәҙел хөкөм» (1971), «Рам һәм Шанкр» (1976), «Туған ҡан» (1978), «Ике юлдаш» (1978) һәм башҡа күп фильмдарҙа.

1969—1982 йылдарҙа Пран, Раджеш Кханнанан ҡала, Болливудтың иң юғары түләнмәле актёры тип һанала. 1973 йылда ул ваҡытта Болливудта яңыларҙан булған [[Амитабх Баччан]]ды режиссёр Пракаш Мехраның «Һуңлап килгән яза» фильмына төп ролгә тәҡдим итә, был ролгә алдан билдәлерәк булған актёрҙарҙы, мәҫәлән, Дев Анандты йәки Дхармендраны саҡырырға планлаштырылған булған. Ошонан һуң Пран һәм Баччан бергә 16 картинала төшә: «Амар, Әкбәр, Антони», «Мафия башлығы» (1978), «Ганга исеме менән ант итәм» (1978), «Тоғро дуҫтар» (1980), «Калия» (1981) һәм башҡалар. Пран Манмохан Десаиҙың яратҡан актёры була һәм Десаи уны үҙенең картиналарына даими саҡырып торған. Пран уның «Мутлашыусы» (1960), «Алдаҡсы» (1963), «Мәңгелек мөхәббәт әкиәте» (1977) һәм «Яҙмыш» (1981) фильмдарында төшә.

1998 йылда Пран 78 йәшендә йөрәк өйәнәген кисерә&lt;ref&gt;[http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-92-facts-you-didnt-know-about-pran-part-two/20120423.htm 92 факта, которых вы не знали о Пране: Часть II]&lt;/ref&gt; һәм артабан режиссёрҙар тәҡдим иткән бөтә ролдәрҙән тиерлек баш тарта.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
* Пран 1939 йылда, Радж Капур, Дев Ананд һәм Дилип Кумарҙан алдараҡ, үҙенең карьераһын башлай.
* Ул яуыздар ролен шул тиклем килештереп уйнай, хатта Һиндостанда ата-әсәләр балаларына оҡшаш исем ҡушыуҙан тыйылалар.
* [[Амитабх Баччан]] менән берлектә уйнаған фильмдарҙың береһендә генә Пран кире ролде уйнай.
* «Мафия башлығы» фильмындағы роле өсөн Пранға гонорарҙы төп ролде башҡарған Амитабх Баччанға ҡарағанда ике мәртәбәгә күберәк түләгәндәр.
* «Бобби» фильмын төшөргән саҡта Радж Капур Пранға тейешле гонорар түләй алмай, шуға күрә Пран фильмда символик хаҡҡа ғына — 1 рупияға — ҡатнашырға ризалаша.
* «Бобби» фильмын төшөргән саҡта Пран йылғала бата яҙа. Бәхеткә ҡаршы, ул ташҡа тотоноп өлгөрә һәм бәләнән ҡотола.
* 1990 йылдарҙа, оло йәштә, аяҡтар менән булған проблемаларға ҡарамаҫтан,  Пран «Үлем фәрештәһе» һәм «Беҙҙең менән һинең хыялдар» фильмдарында төшөргә риза була, әммә күпселек сәхнәләрҙә ул ултырған килеш төшкән.

== Шәхси тормошо ==
1945 йылдың 18 апрелендә&lt;ref&gt;[http://issuu.com/skjhingan/docs/thebollywoodicons] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106175418/http://issuu.com/skjhingan/docs/thebollywoodicons |date=2014-01-06 }} The Bollywood Icons&lt;/ref&gt; Пран Шукле Сикандҡа өйләнә, ике улы һәм ҡыҙы бар:
* Арвинд (1946 йылдың 11 авгусында тыуған), бизнесмен, Лондонда йәшәй, ҡатыны — Читра, ике улы бар.
* Сунил (1947 йылдың май айында тыуған), ҡатыны — Джотти, улы бар.
* Пинки (1949 йылда тыуған), ире — Вивек Пхал, ике улы бар.

== Наградалары һәм премиялары ==
* 2013 йыл — Дадасахеба Фальк исемендәге премия&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Actor Pran to receive this year's Dadasaheb Phalke Award|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-12/news-interviews/38490891_1_dadasaheb-phalke-award-villain-character-roles|date=12 апреля 2013 года|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130708111632/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-12/news-interviews/38490891_1_dadasaheb-phalke-award-villain-character-roles|archivedate=2013-07-08|accessdate=2017-07-16}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130708111632/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-12/news-interviews/38490891_1_dadasaheb-phalke-award-villain-character-roles |date=2013-07-08 }}(инг.) &lt;span id=&quot;cxmwaA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(12 апреля 2013 года).&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* {{IMDb name|id=0695199}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwcw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''[[:ru:Internet Movie Database|Internet Movie Database]]''&lt;span id=&quot;cxmwcw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; сайтта&lt;/span&gt;

[[Категория:XX быуат актёрҙары]]
[[Категория:Һиндостан актёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]]
[[Категория:Падма Бхушан кавалерҙары]]
[[Категория:Дадасахеб Фальке исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:12 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:1920 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:2013 йылда вафат булғандар]]</text>
      <sha1>65gsw1znrvj5dykqevx5lac1l6ulrz7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Солтанов Ринат Ишбулды улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126161</id>
    <revision>
      <id>1307652</id>
      <parentid>1305428</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T19:15:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23332" sha1="k2wduh29414b980gmow90lopev8iqyl" xml:space="preserve">{{Однофамильцы|Солтанов}}
{{Ук}}
'''Солтанов Ринат Ишбулды улы''' ([[9 май]] [[1954 йыл]] — [[22 май]] [[2021 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалим-философы, ислам һәм философия тарихы, дин өйрәнеү ғилеме һәм [[этика]] буйынса белгес; сәйәсмән{{sfn|Кускильдин|2009|с=}} Философия фәндәре докторы (1993), профессор (1992). «Философский энциклопедический словарь» авторҙарының береһе. Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышының II-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты (1995—1999).{{sfn|Кускильдин|2009|с=}}&lt;ref name=&quot;labyrinth&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;garant&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;niiss&quot;&gt;[http://www.niiss.ru/d_sultanov.shtml Султанов, Ринат Ишбулдович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170819231856/http://www.niiss.ru/d_sultanov.shtml |date=2017-08-19 }} // Федеральное Собрание Российской Федерации Справочник&lt;/ref&gt; «Яблоко-Башҡортостан» йәмәғәт ойошмаһының Үҙәк советы рәйесе.&lt;ref name=&quot;labyrinth&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;garant&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;niiss&quot; /&gt;

== Биографияһы ==
Ринат (Ренат) Ишбулды улы Солтанов 1954 йылдың 9 майында Башҡорт АССР-ының [[Баймаҡ районы]] Сибай ҡасабаһында (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{МР|Сибай}} ҡалаһы) хеҙмәткәрҙәр ғаиләһендә тыуған.&lt;ref name=&quot;labyrinth&quot;&gt;[http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=9498 Султанов, Ринат Ишбулдович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170819234201/http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=9498 |date=2017-08-19 }} // База данных «Лабиринт» В. В. Прибыловского&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;garant&quot;&gt;
* [http://duma2.garant.ru/deputats/186-1.htm Султанов, Ринат Ишбулдович] // Государственная Дума Федерального собрания РФ (1996—1999)
* [http://www.yabloko.ru/Persons/sultan.html Султанов Ринат Ишбулдович] // Официальный сайт политической партии «Яблоко»
* [http://enc-dic.com/enc_biography/Sultanov-rinat-ishbuldovich-17357.html Султанов, Ринат Ишбулдович] // Большая биографическая энциклопедия, 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;niiss&quot; /&gt; Милләте — [[башҡорт]].&lt;ref name=&quot;garant&quot; /&gt;

1971 йылда мәктәпте алтын миҙалға тамамлай.&lt;ref name=&quot;labyrinth&quot; /&gt; 1976 йылда [[ М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]ның философия факультетында «философ, философия уҡытыусыһы» һөнәре буйынса юғары белем ала{{sfn|Кускильдин|2009|с=}}&lt;ref name=&quot;garant&quot; /&gt;. Университетта уҡығанда философия тарихы һәм этика кафедраһында махсуслашыу үтә&lt;ref name=&quot;labyrinth&quot; /&gt;

1976—1978 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]нда ассистент һәм 1982—1989 йылдарҙа — ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент була.{{sfn|Кускильдин|2009|с=}}&lt;ref name=&quot;labyrinth&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;niiss&quot; /&gt;

1978—1981 йылдарҙа  М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты философия факультетының аспирантураһында уҡый.

1984 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында философия фәндәре докторы, профессор Гусейнов Абдусәләм Абдулкәрим улы етәкселегендә «Роль дискуссий о свободе воли в оформлении теологической этики мутазилитов (VIII—IX вв.)» темаһына «философия фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай (специальность 09.00.05 — марксистик-ленинсы этика)&lt;ref&gt;Султанов, Ренат Ишбулдович. [http://cheloveknauka.com/v/214877/d#?page=1 Роль дискуссий о свободе воли в оформлении теологической этики мутазилитов (VIII—IX вв.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210930202626/http://cheloveknauka.com/v/214877/d#?page=1 |date=2021-09-30 }} : диссертация... кандидата философских наук : 09.00.05. — Москва, 1984. — 290 c.&lt;/ref&gt;

1990—1992 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Философия институтында докторантурала уҡый.&lt;ref name=&quot;niiss&quot; /&gt; Рәсәй фәндәр академияһы институтының Көнсығыш философияһы үҙәге әйҙәүсе фәнни хеҙмәткәре була.{{sfn|Кускильдин|2009|с=}}&lt;ref name=&quot;garant&quot; /&gt;

1992 йылда «профессор» исеме бирелә.{{sfn|Кускильдин|2009|с=}}

1992—1995 йылдарҙа— профессор, Маймонид исемендәге дәүләт академияһының философия һәм хоҡуҡ факультеты деканы һәм кафедра мөдире.{{sfn|Кускильдин|2009|с=}}&lt;ref name=&quot;niiss&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ug&quot; /&gt;

1993 йылда Рәсәй фәндәр академияһы институтында «Становление арабомусульманской этической мысли (VII—XII вв.)» темаһына «философия фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай (специальность 09.00.03 — философия тарихы). Рәсми оппоненттары — философия фәндәре докторы, профессор Игнатенко Александр Александрович, философия фәндәре докторы, профессор Кирабаев Нур Серикович һәм философия фәндәре докторы, профессор Тавризян Гаянэ Михайловна. Етәксе ойошма — М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты (сит ил философияһы тарихы кафедраһы).{{sfn|Кускильдин|2009|с=}}&lt;ref&gt;Султанов, Ренат Ижбулдович. [http://irbis.gnpbu.ru/Aref_1993/Sultanov_R_I_1993.pdf Становление арабомусульманской этической мысли (VII—XII вв.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170819232850/http://irbis.gnpbu.ru/Aref_1993/Sultanov_R_I_1993.pdf |date=2017-08-19 }} : автореферат дис. … доктора философских наук : 09.00.03. — Москва, 1993. — 44 c.&lt;/ref&gt;

1995—1996 йылдарҙа «ЯБЛоко-Башҡортостан» йәмәғәт ойошмаһының иҡдисади һәм сәйәси тикшеренеүҙәр үҙәгенең ғилми хеҙмәткәре.{{sfn|Кускильдин|2009|с=}}&lt;ref name=&quot;garant&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;niiss&quot; /&gt;

1995 йылдың октябрендә Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышының Дәүләт Думаһына депутатлыҡҡа кандидат булараҡ « „ЯБЛоко“ йәмәғәт ойошмаһы» һайлау берләшмәһенең дөйөм федераль исемлегенә индерелә.&lt;ref name=&quot;garant&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;niiss&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ug&quot;&gt;[http://www.ug.ru/old/96.03/03.html Тема: Дума-96] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170819233837/http://www.ug.ru/old/96.03/03.html |date=2017-08-19 }} // Учительская газета, № 3 (9564)&lt;/ref&gt; 1995 йылдың 17 декабренән Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышы Дәүләт думаһының депутаты.

&lt;ref name=&quot;garant&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;niiss&quot; /&gt; 1996 йылдың 31 ғинуарынан&lt;ref&gt;Постановление ГД ФС РФ от 31.01.1996 № 38-II ГД [http://ipravo.info/russia2/act82/575.htm «О составе Комитета Государственной Думы по делам Содружества Независимых Государств и связям с соотечественниками»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170819231744/http://ipravo.info/russia2/act82/575.htm |date=2017-08-19 }}&lt;/ref&gt; 1997 йылдың 5 февраленә хәтле&lt;ref name=&quot;7law&quot;&gt;Постановление ГД ФС РФ от 05.02.1997 № 1055-II ГД [http://7law.info/russia/documents8h/r810.htm «Об изменениях в составах некоторых Комитетов Государственной Думы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170819233813/http://7law.info/russia/documents8h/r810.htm |date=2017-08-19 }}&lt;/ref&gt; — Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе һәм ватандаштар менән бәйләнеш эштәре буйынса комитет ағзаһы, 1997 йылдың 6 февраленән&lt;ref name=&quot;7law&quot; /&gt; — Милләттәр эштәре буйынса комитет рәйесе урынбаҫары.

&lt;ref name=&quot;garant&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;niiss&quot; /&gt; 1996 йылдың 16 ғинуарынан 1999 йылдың 5 февраленә хәтле — «ЯБЛоко» йәмәғәт ойошмаһы фракцияһы ағзаһы.

1999 йылдың 6 февраленән 1999 йылдың 19 февраленә тиклем бер ниндәй ҙә депутаттар берләшмәһендә тормай.&lt;ref name=&quot;garant&quot; /&gt; 1999 йылдың 20 февраленән — «Рәсәй региондары» депутаттар группаһы ағзаһы.&lt;ref name=&quot;garant&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gosduma.net/structure/deputies/22400/ Султанов Ринат Ишбулдович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170820034349/http://www.gosduma.net/structure/deputies/22400/ |date=2017-08-20 }} // Официальный сайт Государственной Думы&lt;/ref&gt;

Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһенең Парламент-ара ассамблеяһы мәҙәниәт, фән, мәғариф һәм мәғлүмәт мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы (мәҙәниәт, фән, мәғариф һәм мәғлүмәт мәсьәләләре.&lt;ref name=&quot;garant&quot; /&gt;

Кеше хоҡуҡтары буйынса Өфө тикшеренеү үҙәге Советы рәйесе.&lt;ref name=&quot;garant&quot; /&gt;

Ҡатыны менән айырылышҡан, улы бар.&lt;ref name=&quot;niiss&quot; /&gt;

50-нән артыҡ фәнни хеҙмәт авторы.{{sfn|Кускильдин|2009|с=}}

Ринат Солтанов 2021 йылдың 22 майында ҡаты ауырыуҙан [[Мәскәү]] ҡалаһында вафат булды&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1598394-v-moskve-skonchalsya-rossiyskiy-filosof-i-politik-eks-deputat-gosdumy-rinat-sultanov/ В Москве скончался российский философ и политик, экс-депутат Госдумы Ринат Султанов. ИА «Башинформ», 27 мая 2021 года]{{ref-ru}}{{V|27|05|2021}}&lt;/ref&gt;, 26 майҙа Яңы Мәскәүҙәге Львов зыяратынды ерләнде&lt;ref&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2,_%D0%A0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%88%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Султанов, Ринат Ишбулдович, статья в РусВики]{{ref-ru}}{{V|27|05|2021}}&lt;/ref&gt;.

== Хеҙмәттәре ==
=== Монографиялары ===
* Султанов Р. И. Становление арабомусульманской этической мысли. М., 1993. 
* Султанов Р. И. Рыцари, благородные разбойники в просто порядочные люди. М., 1993. 
* Султанов Р. И. Чаша любви и шаровары почёта. М., 1993.

=== Брошюралары ===
* Как возник ислам?: (Методические рекомендации лекторам и пропагандистам) / Подгот. Р. И. Султановым. Уфа, 1989. — 35 с.
* Ислам в Поволжье и на Урале: Методические рекомендации в помощь лекторам и пропагандистам. Р. И. Султановым. Уфа, 1989. — 28 с.

=== Мәҡәләләре ===
* Султанов Р. И. Эволюция средневековых учений о свободе воли // Мораль, общество, личность. Вып.2. М., 1980.
* Султанов Р. И. Генезис учения о свободе воли в средневековом исламе // Мораль, общество, личность. Вып. З. М., 1982.
* Султанов Р. И. Касб и проблема свободы воли в мусульманской теологии // Вопросы истории этической мысли. М., 1983.
* Султанов Р. И. Об изучении начальной стадии ислама // Методологичес­кие проблемы изучения истории философия Зарубежного Востока. М., 1987.
* Султанов Р. И. Общие характеристики начального этапа арабомусульманской культуры // Социокультурные характеристики средневековой философии. М., 1990.
* Султанов Р. И. К истории становления теологического рационализма. Сравнительный анализ мыслительных схем калама и патристики // Рационалистическая традиция и современность. Ближний Средний Восток. М., 1990.
* Султанов Р. И. Малаф ал-ислам ва-л-муслимин фи-л-иттихад ас-суфйати фи дав ат-татаввурат ал-ахира // Ал-Хайат. 11.08.1990. № 10054.
* Султанов Р. И. Ат-тараджум ар-русийа ля ма ани ал-Куран ал-карми // Ал-Хайат. 29.05.1991. № 10341.

=== Философия энциклопедик һүҙлеге ===
* {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть= Ашари Абу-ль-Хасан|ссылка часть=http://terme.ru/termin/ashari-abu-l-hasan.html#item-24499 |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1983|страницы=43|страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}}
* {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть=Вахдад аль-вуджуд|ссылка часть=http://terme.ru/termin/vahdat-al-vudzhud.html |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1983|страницы=74—75 |страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}}
* {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть=Исфаханская школа|ссылка часть=http://terme.ru/termin/isfahanskaja-shkola.html |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия |год=1983|страницы=233|страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}}
* {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть=Ихван ас-Сафа|ссылка часть=http://terme.ru/termin/ihvan-as-safa.html#item-25011 |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия |год=1983|страницы=234|страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}}
* {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть=Ишрак|ссылка часть=http://terme.ru/termin/ishrak.html#item-25014 |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия |год=1983|страницы=235|страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}}
* {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть=Кадар|ссылка часть=http://terme.ru/termin/kadar.html#item-25024 |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия |год=1983|страницы=239|страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}}
* {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть=Калам|ссылка часть=http://terme.ru/termin/kalam.html#item-25027 |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия |год=1983|страницы=240|страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}}
* {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть=Касб|ссылка часть=http://terme.ru/termin/kasb.html#item-25049 |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1983|страницы=250|страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}}
* {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть=Коран|ссылка часть=http://terme.ru/termin/koran.html#item-25122 |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия |год=1983|страницы=279—280|страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}}
* {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть=Мутазилиты|ссылка часть=http://terme.ru/termin/mutazility.html#item-25366 |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1983|страницы=391|страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}}
* {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть=Сухраварди Яхья Ас|ссылка часть=http://terme.ru/termin/suhravardi-jahja-as.html#item-25952 |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия |год=1983|страницы=664—665|страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|92827}}{{V|27|05|2021}}  

{{ВС}}

{{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}}
[[Категория:Философтар]]
[[Категория:СССР философтары]]
[[Категория:Рәсәй философтары]]
[[Категория:Рәсәй сәйәсмәндәре]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]]
&lt;!-- [[Категория:Историки философии]]
[[Категория:Религиоведы России]]
[[Категория:Выпускники философского факультета МГУ]]
[[Категория:Сотрудники ИФАН]]
[[Категория:Преподаватели Башкирского государственного педагогического университета]]
[[Категория:Фракция «Яблока» в Государственной думе Российской Федерации]]
[[Категория:Члены партии «Яблоко»]]
[[Категория:Авторы энциклопедий и словарей]]
[[Категория:Религиоведы СССР]]
[[Категория:Исламоведы СССР]]
 --&gt;</text>
      <sha1>k2wduh29414b980gmow90lopev8iqyl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әхмәт Йәсәүи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134985</id>
    <revision>
      <id>1307635</id>
      <parentid>1255208</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T13:37:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nobatali</username>
        <id>49250</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1307635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11106" sha1="f6sje2t5lhfda6dz90ey0fs1h7k0u3v" xml:space="preserve">[[File:Hoca Ahmet Yesevi.png|thumb|middle|220px|Common Turkic: Xoca Ahmed Yesevi]]
{{Ук}}
[[Файл:Arslan_legend.jpg|мини|279x279пкс|Сайрамда юл эргәһендәге яҙыу (үзбәксә) «Бында ошо хан күперендә Арыстанбаб төрки халыҡтарының изгеһе Хәҙрәт Солтанға пәйғәмбәрҙең аманаты хөрмәне тапшырған»]]
'''Әхмәт Хужа Йәсәүи''' ({{Lang-kk|Қожа Ахмет Ясауи}},{{Lang-uz|Xoja Ahmad Yassaviy}}, {{Lang-tk|Hoja Ahmet Ýasawiy}}, шулай уҡ халыҡта '''Солтан Хәҙрәт''' булараҡ билдәле. {{Lang-uz|Ҳазрат Султон}}, {{Lang-kk|Әзірет Сұлтан}}; 1103, Сайра — 1166, [[Төркөстан (ҡала)|Төркөстан]]&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?vid=ISBN1850654034&amp;id=iEJg6Ivwt2wC&amp;pg=PA373&amp;lpg=PA373&amp;dq=yasawi%2Bturkic&amp;sig=7bAxvMT8QMobcUbAdZ8hTSBRBVc Islam in the Soviet Union: From the Second World War to Perestroika]&lt;/ref&gt;) — [[Суфыйсылыҡ|суфыйсы]] шағир, төрөк телле донъяла тәүге суфый мистиктәренең береһе. Сығышы буйынса [[Төрки халыҡтар|төрөк]] тип иҫәпләнә. Ул шағатай (иҫке узбәк) телендә яҙған&lt;ref&gt;[http://bse.sci-lib.com/article083648.html Писал на чагатайском языке]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nklibrary.kz/elib/collect/statyii/hikmety_yasavi.htm переводы с чагатайского на казахский язык]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kazpravda.kz/c/1174507427 Ясави первым из религиозных деятелей своего времени стал излагать духовные наставления на чагатайском]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. «Хикмәттәр китабы» («Дивани хиҡмәт», (Диуан — лирик шиғырҙар йыйынтығы) «Книга мудрости») шиғырҙар циклы авторы.

Хужаған тәриҡәтенең өсөнсө хәлифе, [[Йәсәүилек|Йәсәүиә]] тәриҡәтен нигеҙләүсе.
[[Файл:1989_CPA_6136.jpg|мини|[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] почта маркаһы, [[1989 йыл]]]]

== Биографияһы ==
Уның ысын биографияһы билдәһеҙ, әммә уның тураһында күп легендалар бар. 1103 йылда хәҙерге [[Ҡаҙағстан]] биләмәһендә Сайрам ҡалаһында тыуған. Уның атаһы шәйех Ибраһим, ул малай ғына саҡта вафат була, һәм уларҙың ғаиләһе Яс ҡалаһына (хәҙерге [[Төркөстан (ҡала)|Төркөстан]] ҡалаһы) күсеп китә. Унда Арыстанбаб Әхмәт Хужа Йәсәүиҙең уҡытыусыһы була. Уҡытыусыһы вафат булғас, ул [[Бохара|Бохараға]] килә һәм Йософ Хәмәдани уҡыусыһы булып китә&lt;ref&gt;Y. N. Öztürk: ''The Eye of the Heart'' (Redhouse Press Istanbul 1988), p.49&lt;/ref&gt;.

Ул Яс ҡалаһына әйләнеп ҡайтҡан ваҡытта, был ҡала [[Дәште Ҡыпсаҡ]] далаһында мөһим ғилем һәм мәҙәниәт үҙәгенә әйләнгән була. Әхмәт Хужа Йәсәүи, үҙенең һуңғы көндәренә тиклем подвалда хөжрәгә бикләнеп, был донъянан 63 йәшендә, Мөхәммәт пәйғәмбәр йәшендә китергә ҡарар итә, сөнки ул берәү ҙә Мөхәммәт пәйғәмбәрҙән юғары була алмай, һәм ярашлы рәүештә, ул, [[ислам]] тәғлимәтенә тоғро кеше булараҡ, артабан ҡояшты күрергә тейеш түгел тип иҫәпләй.

Йәсәүи изге кеүек ерләнә. Ул [[Үҙәк Азия]]ла йәшәгән бөтә төрки халыҡтарының милли изгеһе тип һанала. Уның ҡәберендә Ҡарахан күрһәтеүе буйынса төҙөлгән кәшәнә [[Монгол империяһы|монголдар походы]] ваҡытында емерелгән. Ә ул үлгәндән һуң 223 йыл үткәс, әмир [[Аҡһаҡ Тимер]]ҙең шәхси күрһәтмәһе буйынса, Әхмәт Хужа Йәсәүиҙең абруйын таныу сифатында, шулай уҡ далала йәшәүсе күсмә халыҡтар араһында үҙ позицияларын нығытыуға йүнәлтелгән сәйәси аҙым итеп, уның ҡәбере өҫтөндә «Хәҙрәт солтан» мавзолейы төҙөлә. Мавзолей 1396 йылда, Аҡһаҡ Тимерҙең [[Алтын Урҙа]] ханы Туҡтамышҡа ҡаршы еңеүле походынан һуң шунда уҡ төҙөлә башлай. Ул нигеҙ һалған тәғлимәт Йәсәүиә тәриҡәте тигән исем ала. Был мәктәптең шәйехтәре [[Бохара ханлығы|Бохарала]] [[XIX быуат]]та әмирҙәр һарайында почетлы урынды биләйҙәр&lt;ref&gt;Devin Deweese «The Politics of Sacred Lineages in 19th-century Central Asia: Descent groups linked to Khwaja Ahmad Yasavi in Shrine Documents and Genealogical Charters» ''International Journal of Middle Eastern Studies'' Vol.31 (1999) pp507-530&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Туркестан.jpg|мини|[[Төркөстан (ҡала)|Төркөстан ҡалаһында]] Әхмәт Хужа Йәсәүи Мавзолейы, [[Ҡаҙағстан]]]]

== Әхмәт Хужа Йәсәүи легендалары ==
Риүәйәттәр Арыстанбабты Әхмәт Хужа Йәсәүиҙең рухи остазы һәм уҡытыусыһы тип атай. Тап Арыстанбаб, үлер алдынан Йәсәүигә хөрмә һөйәге эсенә һалынған аманатты тапшыра. Легенда буйынса Арыстанбаб [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт пәйғәмбәр]]ҙең сәхәбәләре була. Бер ваҡыт Мөхәммәт пәйғәмбәр һәм уның сәхәбәләре хөрмә ашап ултырғандар. Бер емеш һәр ваҡыт табаҡтан төшөр булған, һәм пәйғәмбәр яңылыҡ ишетә: «Был хөрмә һеҙҙән 400 йыл һуңыраҡ тыуасаҡ мосолман Әхмәт өсөн тәғәйенләнгән». Пәйғәмбәр сәхәбәләренән, кем был хөрмәне буласаҡ хужаһына тапшырыр тип һорай. Бер кем дә өндәшмәй. Пәйғәмбәр үҙенең һорауын ҡабатлай, һәм шул саҡта Арыстанбаб яуап бирә: «Әгәр Һеҙ алланан 400 йыл ғүмер һорап алып бирһәгеҙ, мин хөрмәне тапшырам».

Яҙма сығанаҡтарға һәм халыҡ риүәйәттәренә ярашлы («Рисолаи Сарем-Исфижоб» һәм Куприлозад китабы), Арыстанбаб Әхмәт Хужаға ысынлап та 400 йылдан һуң хөрмә һөйәген тапшыра һәм уның остазы була&lt;ref&gt;[http://www.inform.kz/rus/article/2228359 АРЫСТАН-БАБА МАВЗОЛЕЙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522021226/http://www.inform.kz/rus/article/2228359 |date=2010-05-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
* [[Әхмәт Хужа Йәсәүи исемендәге Халыҡ-ара ҡаҙаҡ-төрөк университеты]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=[[Гордлевский, Владимир Александрович|Гордлевский В. А.]]|часть=Ходжа Ахмед Ясеви|заглавие=Избранные сочинения|место={{М.}}|издательство=[[Восточная литература (издательство)|Издательство восточной литературы]]|год=1962|том=III|страницы=361—368|страниц=588|тираж=1 450|ref=Гордлевский}}
* {{Китап|автор=Жандарбек З. З.|часть=Ходжа Ахмет Йасави и возрождение тюркской государственности|заглавие=Суфизм в Иране и Центральной Азии: Материалы международной конференции 2–3 мая 2006 года г. Алматы|ссылка=http://www.safarabdulloh.kz/img/books/%D0%A1%D1%83%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%BC.pdf|ответственный=Редактор-составитель С. Абдулло|место=Алма-Ата|год=2006|страницы=171—177|страниц=330}}
* {{Китап|автор=Камаладдини С. Б.|часть=Туркестанский старец и его мистический путь|заглавие=Суфизм в Иране и Центральной Азии: Материалы международной конференции 2–3 мая 2006 года г. Алматы|ссылка=http://www.safarabdulloh.kz/img/books/%D0%A1%D1%83%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%BC.pdf|ответственный=Редактор-составитель С. Абдулло|место=Алма-Ата|год=2006|страницы=40—49|страниц=330}}
* {{Мәҡәлә|автор=Санан Мехти|заглавие=Путь Ясави и его роль в развитии ислама в Центральной Азии|ссылка=http://www.lib.csu.ru/vch/101/150.pdf|язык=ru|издание=Вестник Челябинского государственного университета|тип=журнал|место=Челябинск|год=2007|номер=23|страницы=150—159}}

== Һылтанмалар ==
* {{БРЭ|Ахмед Яссави|id=1842585|том=2|страницы=576|ref=БРЭ}}

* {{Из БСЭ|заглавие=Ахмед Ясави}}

* [http://articlekz.com/taxonomy/term/1506 Ходжа Ахмет Яссауи (Наука)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322112808/http://articlekz.com/taxonomy/term/1506 |date=2014-03-22 }}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]</text>
      <sha1>f6sje2t5lhfda6dz90ey0fs1h7k0u3v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307639</id>
      <parentid>1307635</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T16:08:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jeż0216</username>
        <id>45221</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Nobatali|Nobatali]] эшләгән [[Special:Diff/1307635|1307635]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Nobatali|фекер алышыу]]) AI generated image</comment>
      <origin>1307639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11023" sha1="jbkuo6ccbh95253bq8byahode01eybz" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Arslan_legend.jpg|мини|279x279пкс|Сайрамда юл эргәһендәге яҙыу (үзбәксә) «Бында ошо хан күперендә Арыстанбаб төрки халыҡтарының изгеһе Хәҙрәт Солтанға пәйғәмбәрҙең аманаты хөрмәне тапшырған»]]
'''Әхмәт Хужа Йәсәүи''' ({{Lang-kk|Қожа Ахмет Ясауи}},{{Lang-uz|Xoja Ahmad Yassaviy}}, {{Lang-tk|Hoja Ahmet Ýasawiy}}, шулай уҡ халыҡта '''Солтан Хәҙрәт''' булараҡ билдәле. {{Lang-uz|Ҳазрат Султон}}, {{Lang-kk|Әзірет Сұлтан}}; 1103, Сайра — 1166, [[Төркөстан (ҡала)|Төркөстан]]&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?vid=ISBN1850654034&amp;id=iEJg6Ivwt2wC&amp;pg=PA373&amp;lpg=PA373&amp;dq=yasawi%2Bturkic&amp;sig=7bAxvMT8QMobcUbAdZ8hTSBRBVc Islam in the Soviet Union: From the Second World War to Perestroika]&lt;/ref&gt;) — [[Суфыйсылыҡ|суфыйсы]] шағир, төрөк телле донъяла тәүге суфый мистиктәренең береһе. Сығышы буйынса [[Төрки халыҡтар|төрөк]] тип иҫәпләнә. Ул шағатай (иҫке узбәк) телендә яҙған&lt;ref&gt;[http://bse.sci-lib.com/article083648.html Писал на чагатайском языке]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nklibrary.kz/elib/collect/statyii/hikmety_yasavi.htm переводы с чагатайского на казахский язык]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kazpravda.kz/c/1174507427 Ясави первым из религиозных деятелей своего времени стал излагать духовные наставления на чагатайском]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. «Хикмәттәр китабы» («Дивани хиҡмәт», (Диуан — лирик шиғырҙар йыйынтығы) «Книга мудрости») шиғырҙар циклы авторы.

Хужаған тәриҡәтенең өсөнсө хәлифе, [[Йәсәүилек|Йәсәүиә]] тәриҡәтен нигеҙләүсе.
[[Файл:1989_CPA_6136.jpg|мини|[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] почта маркаһы, [[1989 йыл]]]]

== Биографияһы ==
Уның ысын биографияһы билдәһеҙ, әммә уның тураһында күп легендалар бар. 1103 йылда хәҙерге [[Ҡаҙағстан]] биләмәһендә Сайрам ҡалаһында тыуған. Уның атаһы шәйех Ибраһим, ул малай ғына саҡта вафат була, һәм уларҙың ғаиләһе Яс ҡалаһына (хәҙерге [[Төркөстан (ҡала)|Төркөстан]] ҡалаһы) күсеп китә. Унда Арыстанбаб Әхмәт Хужа Йәсәүиҙең уҡытыусыһы була. Уҡытыусыһы вафат булғас, ул [[Бохара|Бохараға]] килә һәм Йософ Хәмәдани уҡыусыһы булып китә&lt;ref&gt;Y. N. Öztürk: ''The Eye of the Heart'' (Redhouse Press Istanbul 1988), p.49&lt;/ref&gt;.

Ул Яс ҡалаһына әйләнеп ҡайтҡан ваҡытта, был ҡала [[Дәште Ҡыпсаҡ]] далаһында мөһим ғилем һәм мәҙәниәт үҙәгенә әйләнгән була. Әхмәт Хужа Йәсәүи, үҙенең һуңғы көндәренә тиклем подвалда хөжрәгә бикләнеп, был донъянан 63 йәшендә, Мөхәммәт пәйғәмбәр йәшендә китергә ҡарар итә, сөнки ул берәү ҙә Мөхәммәт пәйғәмбәрҙән юғары була алмай, һәм ярашлы рәүештә, ул, [[ислам]] тәғлимәтенә тоғро кеше булараҡ, артабан ҡояшты күрергә тейеш түгел тип иҫәпләй.

Йәсәүи изге кеүек ерләнә. Ул [[Үҙәк Азия]]ла йәшәгән бөтә төрки халыҡтарының милли изгеһе тип һанала. Уның ҡәберендә Ҡарахан күрһәтеүе буйынса төҙөлгән кәшәнә [[Монгол империяһы|монголдар походы]] ваҡытында емерелгән. Ә ул үлгәндән һуң 223 йыл үткәс, әмир [[Аҡһаҡ Тимер]]ҙең шәхси күрһәтмәһе буйынса, Әхмәт Хужа Йәсәүиҙең абруйын таныу сифатында, шулай уҡ далала йәшәүсе күсмә халыҡтар араһында үҙ позицияларын нығытыуға йүнәлтелгән сәйәси аҙым итеп, уның ҡәбере өҫтөндә «Хәҙрәт солтан» мавзолейы төҙөлә. Мавзолей 1396 йылда, Аҡһаҡ Тимерҙең [[Алтын Урҙа]] ханы Туҡтамышҡа ҡаршы еңеүле походынан һуң шунда уҡ төҙөлә башлай. Ул нигеҙ һалған тәғлимәт Йәсәүиә тәриҡәте тигән исем ала. Был мәктәптең шәйехтәре [[Бохара ханлығы|Бохарала]] [[XIX быуат]]та әмирҙәр һарайында почетлы урынды биләйҙәр&lt;ref&gt;Devin Deweese «The Politics of Sacred Lineages in 19th-century Central Asia: Descent groups linked to Khwaja Ahmad Yasavi in Shrine Documents and Genealogical Charters» ''International Journal of Middle Eastern Studies'' Vol.31 (1999) pp507-530&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Туркестан.jpg|мини|[[Төркөстан (ҡала)|Төркөстан ҡалаһында]] Әхмәт Хужа Йәсәүи Мавзолейы, [[Ҡаҙағстан]]]]

== Әхмәт Хужа Йәсәүи легендалары ==
Риүәйәттәр Арыстанбабты Әхмәт Хужа Йәсәүиҙең рухи остазы һәм уҡытыусыһы тип атай. Тап Арыстанбаб, үлер алдынан Йәсәүигә хөрмә һөйәге эсенә һалынған аманатты тапшыра. Легенда буйынса Арыстанбаб [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт пәйғәмбәр]]ҙең сәхәбәләре була. Бер ваҡыт Мөхәммәт пәйғәмбәр һәм уның сәхәбәләре хөрмә ашап ултырғандар. Бер емеш һәр ваҡыт табаҡтан төшөр булған, һәм пәйғәмбәр яңылыҡ ишетә: «Был хөрмә һеҙҙән 400 йыл һуңыраҡ тыуасаҡ мосолман Әхмәт өсөн тәғәйенләнгән». Пәйғәмбәр сәхәбәләренән, кем был хөрмәне буласаҡ хужаһына тапшырыр тип һорай. Бер кем дә өндәшмәй. Пәйғәмбәр үҙенең һорауын ҡабатлай, һәм шул саҡта Арыстанбаб яуап бирә: «Әгәр Һеҙ алланан 400 йыл ғүмер һорап алып бирһәгеҙ, мин хөрмәне тапшырам».

Яҙма сығанаҡтарға һәм халыҡ риүәйәттәренә ярашлы («Рисолаи Сарем-Исфижоб» һәм Куприлозад китабы), Арыстанбаб Әхмәт Хужаға ысынлап та 400 йылдан һуң хөрмә һөйәген тапшыра һәм уның остазы була&lt;ref&gt;[http://www.inform.kz/rus/article/2228359 АРЫСТАН-БАБА МАВЗОЛЕЙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522021226/http://www.inform.kz/rus/article/2228359 |date=2010-05-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
* [[Әхмәт Хужа Йәсәүи исемендәге Халыҡ-ара ҡаҙаҡ-төрөк университеты]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=[[Гордлевский, Владимир Александрович|Гордлевский В. А.]]|часть=Ходжа Ахмед Ясеви|заглавие=Избранные сочинения|место={{М.}}|издательство=[[Восточная литература (издательство)|Издательство восточной литературы]]|год=1962|том=III|страницы=361—368|страниц=588|тираж=1 450|ref=Гордлевский}}
* {{Китап|автор=Жандарбек З. З.|часть=Ходжа Ахмет Йасави и возрождение тюркской государственности|заглавие=Суфизм в Иране и Центральной Азии: Материалы международной конференции 2–3 мая 2006 года г. Алматы|ссылка=http://www.safarabdulloh.kz/img/books/%D0%A1%D1%83%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%BC.pdf|ответственный=Редактор-составитель С. Абдулло|место=Алма-Ата|год=2006|страницы=171—177|страниц=330}}
* {{Китап|автор=Камаладдини С. Б.|часть=Туркестанский старец и его мистический путь|заглавие=Суфизм в Иране и Центральной Азии: Материалы международной конференции 2–3 мая 2006 года г. Алматы|ссылка=http://www.safarabdulloh.kz/img/books/%D0%A1%D1%83%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%BC.pdf|ответственный=Редактор-составитель С. Абдулло|место=Алма-Ата|год=2006|страницы=40—49|страниц=330}}
* {{Мәҡәлә|автор=Санан Мехти|заглавие=Путь Ясави и его роль в развитии ислама в Центральной Азии|ссылка=http://www.lib.csu.ru/vch/101/150.pdf|язык=ru|издание=Вестник Челябинского государственного университета|тип=журнал|место=Челябинск|год=2007|номер=23|страницы=150—159}}

== Һылтанмалар ==
* {{БРЭ|Ахмед Яссави|id=1842585|том=2|страницы=576|ref=БРЭ}}

* {{Из БСЭ|заглавие=Ахмед Ясави}}

* [http://articlekz.com/taxonomy/term/1506 Ходжа Ахмет Яссауи (Наука)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322112808/http://articlekz.com/taxonomy/term/1506 |date=2014-03-22 }}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]</text>
      <sha1>jbkuo6ccbh95253bq8byahode01eybz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тағанай (милли парк)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140375</id>
    <revision>
      <id>1307661</id>
      <parentid>1270295</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T02:20:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1307661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18403" sha1="37dbwf2ee9yx3h208zfwkt29vvh7n7m" xml:space="preserve">{{Ук}}
''' «Тағанай»''' Милли паркы — [[Көньяҡ Урал]]да [[Силәбе өлкәһе]] территорияһында урынлашҡан [[милли парк]].

== Тасуирлама ==
РСФСР Министрҙар Советының «Тағанай Милли паркын булдырыу тураһында» 130-сы 1991 йылғы 5 март ҡарары менән барлыҡҡа килә.

«Тағанай» Милли паркы территорияһы өс яҡтан тау яҫылығына һәм артабан тигеҙлекле урман далаһына күсеүсе айырым тау төйөнөн тәшкил итеүсе уртаса бейеклектәге Көньяҡ Уралдың тау һырттарының төньяҡ өлөшөн үҙ эсенә ала. Милли парк Силәбе өлкәһенең көнбайыш өлөшөндә, өлкә үҙәгенән 130 километрҙа урынлашҡан һәм Европа менән Азия сигенә барып тоташа. Административ яҡтан парк биләмәһе ике муниципаль берәмек: [[Златоуст]] һәм [[Ҡуҫа районы]] ҡала округтары сиктәрендә урынлашҡан. Силәбе — Өфө — Мәскәү йүнәлешендәге автомобиль һәм тимер юлдары аша үткән [[Златоуст|Златоуст ҡалаһы ]] парктың территориаль үҙәге булып тора.

=== Парк биләмәһе дәүмәле ===
«Тағанай» милли паркы көньяҡтан төньяҡҡа табан 52 километрға һуҙылған, ә көнбайыштан көнсығышҡа — 568 км. Парктың дөйөм майҙаны уртаса 10-15 км² (56,8 мең гектар) тәшкил итә.

Парк биләмәһе административ үҙәктәре көньяҡ-көнбайышта [[Златоуст]], көнбайышта — [[Ҡуҫа]], көньяҡ-көнсығышта — [[Мейәс]] һәм төньяҡ-көнбайышта — [[Ҡарабаш (ҡала)|Ҡарабаш]] булған дүрт муниципаль берәмектәр ҡамалышында урынлашҡан. 

Территория буйынса ике юл үтә: береһе көньяҡтан, Златоуст — Мейәс, икенсеһе — көньяҡ-көнбайыштан, Златоуст — Магнитка — Александровка. Паркта юл-һуҡмаҡ селтәренең тығыҙлығы юғары түгел. Башлыса, был тауҙарҙа һәм тау аралары үҙәндәрендә күп быуын сәйәхәтселәр һалған традицион туристик һуҡмаҡтар. Шуларҙың иң популяры Ҙур Тағанай һыртының көнсығыш битләүе буйлап үтә. Урман әҙерләүселәрҙән мираҫ булып тороп ҡалған урман хужалығы юл селтәрҙәре күпселеген йылдың ҡоро мәлендә һәм ҡыш көндәре генә үтерлек.

=== Урман фонды ерҙәре структураһы ===

* урман  менән ҡапланған майҙан — 52588 га (93 %);
* һаҙлыҡ — 14 га;
* йылғалар — 54 га;
* юл, ҡырҡынты — 608 га;
* көтөүлектәр, сабынлыҡтар — гектар 509 га;
* таҡыр ер, {{comment|үртән|гари}}, буш урын — 1791 га;
* усадьбалар — 1268 га.

=== Айырыуса ҡиммәтле тәбиғәт объекттары ===
Тәбиғәт ҡомартҡыһын киләһе милли паркы биләмәһендә урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://www.zapoved.ru/catalog/126 Таганай, национальный парк/Общая информация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170520162458/http://www.zapoved.ru/catalog/126 |date=2017-05-20 }}, Сайт Минприроды Российской Федерации «Особо охраняемые природные территории Российской Федерации».&lt;/ref&gt;:
* Ицыл тауҙарындағы реликт шыршылыҡ;
* Өс Туған — таш ҡаялар төркөмө;
* Шайтан ҡапҡа {{comment|остоҡ|останец}}тары — Йөрмә тауы түбәһендәге остоҡ ҡаялар;
* Митька ҡаялары — «Ҡыҙ туғандар» {{comment|сусағы|сопка}}, Слюдалы таусыҡ һәм Ике башлы сусаҡтың исемһеҙ бер нисә остоғо;
* Откликной тау {{comment|ҡырласы|гребень}};
* Әхмәт копь;
* Николае-Максимилиановский {{comment|күмер соҡорҙары|копь}};
* [[Оло Киалим|Оло Ҡыялым]] йылғаһы;
* Оло Таҫма йылғаһы

=== Иҫтәлекле урындар ===
Милли парк территорияһында бер нисә уникаль географик объект бар&lt;ref&gt;[http://www.taganay.org/about/attractions/ Достопримечательности парка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170322015236/http://www.taganay.org/about/attractions/ |date=2017-03-22 }}, ФГБУ «Национальный парк «Таганай»&lt;/ref&gt;.

==== [[Тау һырты|Тау һырттары]] ====

* Оло Тағанай
* Урта Тағанай
* Кесе Тағанай
* Оҙон мороно 
* Ицыл
* Нәжми
* [[Урал тауҙары|Урал]]
* Чернореченский
* {{comment|Йөрмә|Юрма}} 

==== Түбәләр (тауҙар) ====

* Александровский сусағы (Урал һырты, 843 м)
* Оло Урал сусағы (урал һырттары, 873 м)
* Дөйә (Оло Тағанай һырты, 1100 м)
* Йыраҡ Тағанай (Оло Тағанай һырты, 1146. м.)
* Ике башлы сусаҡ (Оло Тағанай һырты, 1034 м — көньяҡ түбәһе һәм 1041 м — төньяҡ түбәһе)
* Евграфовский тауҙары (Нәжми һырты)
* Ицыл (Ицыл һырты, 1068 м)
* {{comment|Түңәрәк|Круглица}} Тағанай/Түңәрәк сусаҡ (Оло Тағанай һырты, 1178 м)
* Монблан (Урта һәм Кесе Тағанай һырттары араһында яҡынса 680 м оҙонлоғондағы ҡырлас, 1025 м)
* Откликной ҡырласы/Перекликной ҡулы/Откликной (Оло Тағанай һырты, 1155 м)
* Слюдалы таусыҡ (Оло Тағанай һырты)
* Һайыҫҡан тауы/Тесьминский тауы (649. м.)
* Терентьев тауы/Терентьевка (771 м)
* Урал сусағы (Урал һырты, 873 м)
* Ҡара ҡая ([[Нәжми һырты]], 853 м)
* Йөрмә (Йөрмә һырты, 1003 м)

==== {{comment|биләндәре|седловина}}  ====

* Оло {{comment|ҡул|лог}} (Түңәрәк һәм Йыраҡ Тағанай тауҙары араһында). Төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә  «Өс туған» урынлашҡан.
* Әкиәттәр үҙәне/Ҡом таусыҡтар (Откликной ҡырласы һәм Түңәрәк Тағанай тауҙары араһында). Әкиәт персонаждарын хәтерләткән бик күп остоҡтар бар.
* Быяласыҡ

==== Боронғо тау {{comment|остоҡтары|останцы}}  ====

* Ҡаядромдар Скалодромдар (Ике башлы сауҡалар)
* Өс туған (Оло Тағанай һырты)
* Ҡыялым ҡаялары 
* Шайтан ҡапҡалары (Йөрмә тауы)
* Митькин ҡаяһы/Бетле таусыҡтар(Оло Тағанай һырты)

==== Таш йылғалар ====

* Оло Таш йылға— авантюриндан[3] торған иң ҙур ҡоромарҙың береһе. Оҙонлоғо 6 км тиклем, киңлеге-700 м тиклем, тәрәнлеге 4-6 м. Оло һәм &lt;/font&gt;Урта Тағанай һырттары араһында урынлашҡан.
* Ҡором йылға — Йыраҡ Тағанай һәм Дөйә тауҙарынан башлап Оло Ҡыялым йылғаһына саҡлы. Кәҫләнмәгән өлөшөнөң оҙонлоғо 1,5 км тиклем, киңлеге 200-1000 метр. Ҡоромдоң бер өлөшө кәҫләнгән, урман баҫҡан.

==== Һыу сығанаҡтары ====
Милли парк территорияһында Иҙел-Ҡама ([[Каспий диңгеҙе]] бассейны) һәм Обь-Иртыш ([[Төньяҡ Боҙло океан|Төньяҡ боҙло океандың Кар диңгеҙе]] бассейны) йылға бассейндары һыу айырғысы араһындағы сик урынлашҡан.

* Йылғалар. [[Оло Киалим|Оло Ҡыялым]] тйылғаһы Төньяҡ Боҙло океанға ҡоя торған һыуҙар йыя. Каспий диңгеҙенә  [[Ҡуҫа (йылға)|Ҡуҫа]] йылғаһының бик күп ҡушылдыҡтары: [[Шумга 1-се|1-се Шумга,]][[Шумга 2-се|2-се Шумға]], 3-сө Шумға,[[Тесьма|Таҫма]], Оло һәм [[Кесе Тесьма|Кесе Таҫма]], Ҡара, Лубянка, Ташйылға, Губенка йылғасыҡтары һ. б. һыуҙарын йыя.
* Шишмәләр. Яҙма таш, Полина, Тағанай шишмәһе.
* Сығанаҡтар. Аҡ шишмә, Шат шишмә, Гөрләүек шишмә.
* Ҙур мүкле һаҙ.

== Атаманың килеп сығышы ==
Топонимдарҙың килеп сығышын Тағанай оронимы менән бәйләйҙәр. [[Башҡорт теле]]нән Тағанай «ай аҫлығы» (таған — «аҫлыҡ, өсаяҡ» һәм ай)&lt;ref name=&quot;tt1&quot;&gt;[http://taganay.ru/?p=21 ТВОЙ ТАГАНАЙ &quot; Гора молодого месяца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121119033454/http://taganay.ru/?p=21 |date=2012-11-19 }}&lt;/ref&gt; тип тәржемә ителә.

«Тағанай» һүҙе башҡорт телендә тыуған ай тау — «тыуған айҙың тауы», «йәш ай тауы» тигәнгә барып тоташа, тип иҫәпләй топонимист Г. Е. Корнилов.&lt;ref&gt;https://vk.com/club73607076&lt;/ref&gt;

== Статистик мәғлүмәт ==

* Дөйөм майҙаны — 568 км².
* Көньяҡтан төньяҡҡа оҙонлоғо — 15 км
* Ҡурсаулыҡ зонаһы  21 %, рекреацион  зона — 59 % тәшкил итә.

== Климаты ==

* Һыуыҡ булмаған, йылы осор дауамлылығы — 70 көндән 105 көнгә тиклем.
* Максималь температура — +38&amp;nbsp;°C, минималь  -50&amp;nbsp;°C тиклем.
* Уртаса йыллыҡ яуым төшөм күләме — 500-1000 мм.
* Тотороҡло ҡар япмаһы булған осор дауамлылығы — 160-190 көн.
* Уртаса ҡар ҡатламы барлыҡҡа килгән дата — [[9 ноябрь|9 ноябрҙә]], ҡарҙың юҡҡа сығыуы — [[8 апрель]].
* Һауа дымлылығы — 64 %-тан алып  84 %-ҡа тиклем.
* Уртаса тупраҡ туңыу тәрәнлеге - 66 см  (38-ҙән 125 см-ға тиклем).
* Уртаса йылға туңыу датаһы — [[6 ноябрь]], асылыу ваҡыты — [[11 апрель]].

== Үҫемлек донъяһы ==
Тағанайҙың үҫемлек донъяһы — бер нисә тәбиғәт зонаһын үҙ эсенә алған күп төҫлө үҙенсәлекле үҙәк. Төньяҡтан һырттар буйлап бында урта тайганың тау шыршы урмандары, көнсығыштан — ҡарағас менән ҡайын ҡатыш көньяҡ-тайга урмандары менән ҡапланған ҡайын-ҡарағай урмандары инә. Һәм шунда уҡ тау далаларын күрергә була, ә бейек тауҙарҙы субальп болондары һәм тау тундраһы биләй. Бында, ҙур булмаған территорияла, үҫемлектәрҙең көнсығыш- һәм үҙәк-европа төрҙәре көнбайыш- һәм үҙәк-себер үҫемлектәренең уникаль күрше булыуын күрәбеҙ.

Тағанай һырттары флора таратыуҙың үҙенсәлекле меридиональ коридоры булып тора тора. Мәҫәлән, арктик урал флораһының а күп төрҙәре ареалы  бейек тауҙар буйлап көньяҡҡа алыҫыраҡ инәләр, ә икенсе яҡтан Көньяҡ Уралдың көнсығыш тау битләүҙәренән төньяҡҡа көньяҡ дала флораһы үтеп инә. Дөйөм алғанда, парк территорияһында бер бөтөнгә ике флористик тел — береһе, һырттың үҙәк өлөшөнән үткәне, төньяҡтан, икенсеһе көньяҡтан  — көнсығыш тау алдынан, ҡушыла.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
File:TAGANAY KAMENNAYA REKA.JPG|Оло таш Йылға оло Таш аҫтында ҡыш ҡар
File:View over Taganai on Zlatoust.jpg|Ҡалған төр йүнәлеш Златоуст
File:Останцы.jpg|Фуражкаһын соп. Останец. Был күренеш йылға ташты
Вид с Откликного.jpg|Ҡышҡы төрҙәре менән һырт откликной
&lt;/gallery&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Рәсәйҙең милли парктары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.taganay.org Официальный сайт национального парка «Таганай»]&amp;nbsp;(рус.). &lt;small&gt;Проверено 22 июня 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120430045254/http://www.taganay.org/ |date=2012-04-30 }} 2&amp;nbsp;апреля 2012&amp;nbsp;года.&lt;/small&gt;
* [http://www.taganai.ru Национальный парк &quot;Таганай&quot;. Компания &quot;Таганай-travel&quot; - организация отдыха на Южном Урале]&amp;nbsp;(рус.). &lt;small&gt;Проверено 26 декабря 2011.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513120727/http://www.taganai.ru/ |date=2012-05-13 }} 2&amp;nbsp;апреля 2012&amp;nbsp;года.&lt;/small&gt;
* [http://nashural.ru/Mesta/taganai.htm Статья про Таганай на сайте проекта &quot;Наш Урал&quot;]&amp;nbsp;(рус.). &lt;small&gt; {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111217044704/http://nashural.ru/Mesta/taganai.htm |date=2011-12-17 }} 2&amp;nbsp;апреля 2012&amp;nbsp;года.&lt;/small&gt;
* [http://oopt.info/index.php?oopt=513 Национальный парк «Таганай»]&amp;nbsp;(рус.).&amp;nbsp;— На сайте ООПТ России. &lt;small&gt;Проверено 22 июня 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819165310/http://oopt.info/index.php?oopt=513 |date=2011-08-19 }} 2&amp;nbsp;апреля 2012&amp;nbsp;года.&lt;/small&gt;
* [http://www.zlatoust.ru/a/taganay2/ Национальный парк «Таганай»]&amp;nbsp;(рус.).&amp;nbsp;— На сайте Zlatoust.ru. &lt;small&gt;Проверено 22 июня 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120404045016/http://www.zlatoust.ru/a/taganay2/ |date=2012-04-04 }} 2&amp;nbsp;апреля 2012&amp;nbsp;года.&lt;/small&gt;
* [http://wikimapia.org/#lat=55.2544684&amp;lon=59.7917175&amp;z=11&amp;l=1&amp;m=a&amp;v=2&amp;show=/5393705/ru/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA-%D0%A2%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9 Национальный парк «Таганай»]&amp;nbsp;(рус.).&amp;nbsp;— на сайте Wikimapia. &lt;small&gt;Проверено 22 июня 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826041141/http://www.wikimapia.org/#lat=55.2544684&amp;lon=59.7917175&amp;z=11&amp;l=1&amp;m=a&amp;v=2&amp;show=/5393705/ru/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA-%D0%A2%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9 |date=2011-08-26 }} 25&amp;nbsp;августа 2011&amp;nbsp;года.&lt;/small&gt;
* [http://gorod-asha.ru/?site=statya&amp;park_taganai&amp;opisanie=4 Природный парк Таганай]&amp;nbsp;(рус.).&amp;nbsp;— описание маршрута &quot;Киалимская тропа&quot;. &lt;small&gt; {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120410194652/http://gorod-asha.ru/?site=statya |date=2012-04-10 }} 2&amp;nbsp;апреля 2012&amp;nbsp;года.&lt;/small&gt;
* [https://web.archive.org/web/20150217075414/http://pochel.ru/c/natsionalnyij-park-taganaj/ Национальный парк Таганай]&amp;nbsp;(рус.).&amp;nbsp;— на сайте Путеводителя по Челябинской области.
* [https://vk.com/club73607076 Ҡыҙыҡлы топонимика сайты]

{{Рәсәйҙең милли парктары}}
[[Категория:Категория МСОП II]]
[[Категория:Ҡуҫа районы]]
[[Категория:Рәсәйҙең милли парктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе географияһы]]</text>
      <sha1>37dbwf2ee9yx3h208zfwkt29vvh7n7m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сур (ҡала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144086</id>
    <revision>
      <id>1307655</id>
      <parentid>998097</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:54:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1307655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16834" sha1="n2dwhsj3q1mp9mro57dvpamvvpi53ri" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Tyre_Triumphal_Arch.jpg|мини|Триумфаль арка (беҙҙең эраға тиклем II быуат, реконструкция)]]
[[Файл:TyreChrstQrtrPier.jpg|мини|Тир гаване, 2006 йыл]]
[[Файл:Tyre_in_Lebanon_marking_as_protected_cultural_property.jpg|мини|Боронғо Тир ҡалаһының мәҙәни милек булараҡ һаҡланыуын күрһәткән Ҙур билдә.]]
[[Файл:Roman_Hippodrome_in_Tyre,_Lebanon.jpg|мини|Тир ҡалаһында Рим ипподромы.]]
[[Файл:Tyre2009b.JPG|мини|Хәҙерге заманда Тир ҡалаһының кәньяҡ өлөшө.]]
'''Сур'''&lt;ref name=&quot;СГНЗС&quot;&gt;{{Книга:СГНЗС|351}}&lt;/ref&gt;, йәки '''Тир''' ({{lang-ar|صور}}صور{{lang-ar|صور}}, ''Сур''&lt;ref&gt;Инструкция по передаче на картах географических названий арабских стран. — М.: Наука, 1966. — С. 27.&lt;/ref&gt;, финикий теленән 𐤑𐤅𐤓 «Сор» — ''ҡаялы утрау''; {{lang-el|Τύρος}}) — [[Ҡала|Ливандағы ҡала]]. Көньяҡ Ливан мухафазаһында урынлашҡан. Тир — [[Финикия]]ның һәм Урта диңгеҙҙең иң боронғо сауҙа үҙәктәренең береһе. Ғәрәпсә хәҙерге заман атамаһы — '''Сур'''. [[Юпитер]]ҙың Европа юлдашындағы Тир ҡулса структураһы уның хөрмәтенә аталған.

== Тарихы ==

=== Ҡалаға нигеҙ һалыу тураһында риүәйәттәр ===
Финикия мифтары (Филон Библский яҙып алған) был ҡалаға нигеҙҙе аллалар һалған тип һүрәтләй (тап улар — мифтарҙың геройҙары, башҡаса аңлатҡанда ярымаллалар&lt;ref&gt;Fleming, Wallace Bruce. [http://www.archive.org/stream/historyoftyre00flemrich/historyoftyre00flemrich_djvu.txt The history of Tyre]. New York : Columbia University Press, 1915. p.7&lt;/ref&gt;). Ул мифтарға ярашлы, Усоос бүрәнәгә ултырып утрауға йөҙөп килә, ике ментрҙы ҡаҙаҡлап ҡуя һәм уларҙы ҡорбан ителгән малдарҙың ҡаны менән һуғара&lt;ref&gt;''Erik Langkjer.'' The Origin of Our Belief in God: From Inner Anatolia 7000 B.C. to Mt. Sinai and Zion : Included a Chapter on Harappa Culture. Underskoven Publishers, 2004. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/8790767977 ISBN 8790767977], [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9788790767976 ISBN 9788790767976] // 2.01 [http://langkjer.dk/origin/2-01.htm Tyre]&lt;/ref&gt;. Икенсе бер риүәйәт: утрау тулҡындарҙа бәүелеп йөрөй; ундағы ике ҡая араһында үҫкән ағаста бөркөт ултыра; утрауға кем дә булһа берәү йөҙөп килеп, бөркөттө ҡорбан итеп салһа, утрау туҡтарға тейеш. Был ғәмәлде диңгеҙҙә йөҙгән тәүге йән эйәһе Усоос атҡара, һәм утрау ергә беркетелә.

Урындағы ҡанбабалар [[Геродот]]ҡа, ҡалаға нигеҙ 23 быуат элек, йәғни беҙҙең эраға тиклем XXVIII быуатта һалынған, тип һөйләй. Ике антик тарихсы ҡалаға нигеҙ һалыу ваҡытын һуңғараҡ күсерә — беҙҙең эраға тиклем 1200 йылдар тирәһе, тиҙәр улар: Иосиф Флавий, был ваҡиғаны [[Сөләймән|Соломон Ғибәҙәтханаһын]] төҙөүҙән 240 йылға алға күсерә, Марк Юниан Юстин да, Тир Трояны емергәндән һуң төҙөлә, тип раҫлай.

=== Тәүге тарихи сығанаҡтар ===
Тирҙың («Сурраның») иң боронғо яҙмаларҙа аталыуы — Амарн архивында һаҡлана. Тир кенәзе Абимилки урындағы дипломатик хат алышыуҙарҙа 10 таҡтасыҡтың (146-сынан 155-енсегә тиклем) авторы була. Ул үҙенең сюзерены, Египет фирғәүене Эхнатонға төбәктәге хәлдәр торошо тураһында еткерә — сөнки ул Тирҙың хакимы сифатында раҫланған һәм рабис («генерал») званиеһын йөрөтә. Бынан тыш Абимилки түбәнселек менән (таҡтасыҡтар араһында «Фирғәүенгә Гимн» бар) Египеттан Сидон кенәзе Зимридаға һәм аморейҙарға (шул иҫәптән хапируға һәм уларҙың юлбашсыһы Азируға) ҡаршы ярҙам һорай; уны утрауға япҡандар, уның хатта эсергә һыуы ла, яғырға утыны ла юҡ. Anastasi I (беҙҙең эраға тиклем XIII быуат) папирусында Тир «диңгеҙҙәге ҡала, уға һыуҙы караптарҙа ташыйҙар, ә унда балыҡ диңгеҙ ҡомона ҡарағанда ла күберәк» тип билдәләп үтелә.

Боронғо тораҡ пункты, ысынлап та, утрауҙа урынлашҡан; материкта ҡала сите һәм зыярат ҡына була; материктағы атамаһы — Палетир («боронғо Тир»), уға нигеҙ аңғармаҫтан ғына һалына. Утрауҙа һыу булмай; һыуҙы Рас-эль-Аиндан ярға тиклем үткәрәләр, шунан караптарға тейәп ҡалаға ташыйҙар (Телль-Машук һәм Рас-эль-Аин араһында һалынған һыу үткәргестең ҡалдыҡтары беҙҙең көндәргә лә килеп еткән); ҡамауҙа ҡалған ваҡытта ямғыр һыуын цистерналарға йыйыр булалар.

Утрауҙа ике гавань була — төньяҡта Сидон гаване һәм көньяҡ-көнсығышта Египет гаване; һуңғыһы ҡом менән ҡапланған, һәм утрауҙың бер өлөшө диңгеҙ тарафынан йыуылған.

=== Тирҙың сәскә атҡан осоро ===
Беҙҙең эраға тиклем XII быуатта, филистимлеләр Сидонды емергәндән һуң, Финикия ҡалалары араһында Тир алғв сыға; сауҙала ул төп ролде үтәй башлай. Финикиялыларҙың Урта диңгеҙҙең көнбайыш яртыһындағы бөтә колониялары (Кадис, Утика, Карфаген һәм күп кенә башҡалары) Тирҙы өҫтөн күрә: улар был ҡаланың башҡалар менән сағыштырғанда алда барыуын таный, уларҙың Аллаһы Мелькартты үҙҙәренең Аллаһы тип иҫәпләй һәм йыл һайын Мелькарттың ғибәҙәтханаһына яһаҡ ебәрә. Тирға ҡаршы баш күтәрергә маташҡан Утиканы батша Хирам I (беҙҙең эраға тиклем 969—936 йылдар) тиҙ арала тынысландыра. Яҡшы ойоштороусы һәм ҡала биҙәүсе булараҡ танылған аҡыллы сәйәсмән Хирам 53 йәшендә вафат була, ул 34 йыл Тир батшаһы тәхетендә ултыра. Тышҡы сәйәсәттә ул Сидондан уға күскән Тирҙың өҫтөнлөгөн раҫлай, киттийҙар менән һуғыша (Кипрҙа йәшәүселәр менән) һәм [[Дауыт|Давид батшанан алып Израиль-Иудей батшалығы]] менән союзда тора. Хирам [[Сөләймән|Соломон]] батша менән дуҫ булғанға күрә, Тир халҡы йәһүдтәргә Соломон Ғибәҙәтханаһын төҙөргө ярҙам итә.

Тәхеткә власты законһыҙ рәүештә үҙ ҡулына алған Итобаал I ултырғанға тиклем (ул Иезавелиның ҡустыһы, Ахава Израильскийҙың еҙнәһе) Тирҙа бола артынан бола булып тора. Ул тәхеттә булғанда Ассирия батшаһы Ашшурнацирапал II көнбайышҡа хәрби походы менән Нар-эль-Кельбаға тиклем барып етә (беҙҙең эраға тиклем 876 йыл); Тир уға бүләктәр биреп ҡотола. Иттобаал ассирийлыларҙан һаҡланыу өсөн Ботрисҡа нигеҙ һала, Израиль батшаһы Омри менән союз төҙөй һәм Ливия Авзуһына колония ебәрә. Уның ейәне Маттане I Салманасар II Тирҙан бүләктәр ала (беҙҙең эраға тиклем 842 йыл) , Тирҙың артабанғы батшаһы Пигмалион (антик сығанактар Карфагенға нигеҙ һалған Элиссаны, йәғни Дидонаны уның һеңлеһе тип атай) заманында Рамман-Нирариға (беҙҙең эраға тиклем 804 һәм 801 йылдар) хәрби походтар була, ә бит Тир үҙ ваҡытында уға бүләктәр бирә. Тиглатпалассару Өсөнсөгә Тир 150 талант түләй; уның яҙмаларында Тирҙың батшалары Хирам II һәм Маттан II (беҙҙең эраға тиклем 738 һәм 734 йылдар) атап үтелә. Уларҙан һуң тәхеттә Элулай, йәки Пюй (беҙҙең эраға тиклем 728—692 йылдар) ултыра, ул киттийлыларҙы ҡайтанан буйһондора һәм Салманасар Дүртенсенең биш йыл буйы ҡамауына сыҙай.

Даими ҡамау һәм һуғыштар ҡаланы көсһөҙләндерә. Беҙҙең эраға тиклем IX быуатта ҡолдар, был хәлдән файҙаланып, баш күтәрә, юғары ҡатлам кешеләрен ҡыра. Был восстание тураһындағы бик аҙ ғына мәғлүмәттәр буйынса фекер йөрөткәндә, баш күтәргән ҡолдар ир затынан булған бөтә аҡһөйәктәрҙе юҡ итә, ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар баш күтәреүселәргә таратып бирелә; Абдастарт (грекса Стратон) батша итеп һайлана.

=== Антик осорҙа һәм урта быуатта Тир ===
Беҙҙең эраға тиклем 126 йылда Тир Селевкид империяһынан бойондороҡһоҙлоҡ алыуға өлгәшә. Эллинизм осоронда Тир белемлелек үҙәгенә әйләнә (тарихсылар Менандр, Дий, философ-неоплатоник Порфирий). Иудей һуғышы осоронда йәһүдтәргә ҡаршы була. Беҙҙең эраға тиклем 43 йылда Рим ҡуйған Марий тиран булараҡ эҙ ҡалдыра. Тирҙа [[христианлыҡ]] бик иртә барлыҡҡа килә; [[Апостол Павел]] (Деяния XXI, 3) был ҡалала йәшәп китә; тиҙҙән ҡала епископияға (изге Дорофей һәм башҡалар) әйләнә. Эҙәрлекләүҙәр осоронда ҡаланың ҡайһы бер христиандары язаға дусар ителеп үлә; Диоклетиан осоронда ғына бында 156 кеше язалана. Ориген Тирҙа үлә; әле VI быуатта уның уның кәшәнәһен күрһәтер булалар.

Урта быуаттарҙа Тир Көнсығыштың төп ҡалаларының береһе була, баҫып алыу мөмкин булмағанға күрә, ул ҙур роль уйнай. Мосолмандар араһындағы үҙ-ара низағтар булғанға күрә генә Балдуин II Венеция флоты ярҙамы менән Тирҙы баҫып ала (1124 йыл); франкия епархияһына нигеҙ һалына (Вильгельм, архиепископ Тирский, тарихсы). Тир бик бай һәм сәнәғәт ҡалаһы була, ул быяла изделиелары менән дан тотаю

=== Хәҙерге хаман ===
Хәҙерге заманда Тир урынында торған Сур — яр менән берләшкән утрауҙың төньяғында урынлашҡан, сауҙа [[Бәйрүт]]ҡа күсеү сәбәпле, айырым иҡтисади әһәмиәткә эйә булмаған ҡала. Каймакам резиденцияһы.
Халыҡ һаны 90 тирәһенә етә (54 000 мосолман-шиит, 18 000 мосолман-сөннәт, 18 000 католик йәшәй); православныйҙарҙың күбеһе, [[Католицизм|Католик Сиркәүенә]] йөрөп, Мелькит католик сиркәүен булдыра; ҡала общинаһына архиепископ Тирский етәкселек итә.
Мәктәптәр һәм төрлө миссиялар учреждениялары монах ордендарына һәм протестант сиркәүҙәренә буйһона.

1837 йылда Тир [[ер тетрәү]]ҙән ныҡ зыян күрә.

== Туғанлашҡан ҡалалар ==
* {{Флаг|Алжир}} Алжир
* {{Флаг|Иран}} Дизфуль, [[Иран]]
* {{Флаг|Испания}} Малага, Испания
* {{Флаг|Россия}} [[Новороссийск]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] (2013 йылдан)&lt;ref&gt;[http://www.novodar.ru/index.php/administr-punkt/384-administr-cat/8778-nsptdggp-12-2013 Героизм на двоих. У города-героя Новороссийска новый побратим — Тир. Этот город, сейчас находящийся в Ливане, стал героическим еще тогда, когда не сдался Александру Македонско…]&lt;/ref&gt;
* {{Флаг|Франция}} Перпиньян, [[Франция]]
* {{Флаг|Тунис}} [[Тунис (ҡала)|Тунис]]

== Шулай уҡ ҡара ==
* Осада Тира Александром Македонским
* Список царей Тира
* Тирский шекель

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* [http://www.forumromanum.org/literature/justin/english/trans18.html Justinus], Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus, 18.3 — история основания Тира в труде Юстина
* ''Опарин А. А.'' Колесо в колесе. Археологическое исследование книги пророка Иезекииля. [https://web.archive.org/web/20120718084426/http://nauka.bible.com.ua/koleso/kol1-06.htm Часть I. Проклятие Иезекииля. Город, сброшенный в море]
* http://www.bibliotekar.ru/goroda/6.htm
* &lt;span data-wikidata-qualifier-id=&quot;P248&quot;&gt;[https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Тир Тир]&lt;/span&gt; // [[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге|Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]] : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — &lt;abbr title=&quot;Санкт-Петербург&quot;&gt;СПб.&lt;/abbr&gt;, 1890—1907.{{ВТ-ЭСБЕ+|Тир}}

[[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>n2dwhsj3q1mp9mro57dvpamvvpi53ri</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Трахтенберг Орест Владимирович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155732</id>
    <revision>
      <id>1307662</id>
      <parentid>1287554</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T04:38:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1307662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6624" sha1="szi7shvbaiywvlx69qwyren9j3ant1w" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Трахтенберг Орест Владимирович''' ([[18 август]]  (30 август) [[1889 йыл|1889]]  — [[23 май]] [[1959 йыл|1959]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] ғалимы,  диалектик һәм тарихи материализм, урта быуаттар, Яңы дәүер һәм яңы ваҡыт  философияһы тарихы,  рус [[Фәлсәфә|философияһы]] тарихы өлкәһендә белгес. Философия фәндәре докторы, профессор.

== Биографияһы ==
Орест Владимирович Трахтенберг  [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Петроград университетын]] хоҡуҡ  философияһы һөнәре буйынса  тамамлай.1921 йылдан  [[Мәскәү]]ҙә эшләй, Н.К. Крупская исемендәге  коммунистик тәрбиә академияһында һәм башҡа юғары уҡыу йорттарында уҡыта. «Тарихи материализм буйынса уҡытыусы менән әңгәмә» һәм «Диалектик материализм буйынса уҡытыусы менән әңгәмә» (1925) методик әсбаптары авторы, урта мәктәптәр өсөн тарих буйынса тәүге совет  дәреслектәрен төҙөүҙә ҡатнаша &lt;ref&gt;[http://www.dates.gnpbu.ru/4-9/Trahtenberg/trahtenberg.html Философская Энциклопедия. В 5 т. под ред. Ф.В. Константинова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923212832/http://www.dates.gnpbu.ru/4-9/Trahtenberg/trahtenberg.html |date=2015-09-23 }} — М.: Советская энциклопедия, 1960-1970&lt;/ref&gt;.  1939 йылдан — СССР ФА философия институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре (1946—1949 йылдарҙа— философия тарихы секторы мөдире).  МДУ философия факультетының сит ил философияһы тарихы кафедраһы профессоры (1943–1959)&lt;ref&gt;[http://letopis.msu.ru/peoples/3274 Летопись Московского университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133948/http://letopis.msu.ru/peoples/3274 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. [[1941 йыл]]да урта быуат Көнбайыш Европа философияһы тарихы буйынса диссертация яҡлай.  1943 йылда философия фәндәре өлкәһендә өс томлыҡ «Философия тарихы»  ғилми хеҙмәте өсөн беренсе дәрәжә Сталин премияһына лайыҡ була&lt;ref&gt;[http://www.ras.ru/publishing/rasherald/rasherald_articleinfo.aspx?articleid=7c15295e-348f-4300-a155-104e0d1c2b7d Постановление Совета Народных Комиссаров СССР от 22.03.1943 № 341 «О присуждении Сталинских премий за выдающиеся работы в области науки за 1942 год»]&lt;/ref&gt;  (авторҙаштар менән; феодаль йәмғиәт философияһы бүлеге, Яңы дәүер,  Конте, Милле тураһында бүлектәр һ. б. авторы)&lt;ref&gt;[http://www.az-libr.ru/Persons/KG0/831c27f2/index.shtml П.В. Алексеев. Философы России XIX-XX столетий (биографии, идеи, труды)] — М., Академический проект, 2002&lt;/ref&gt;. Премия Оборона фондына  тапшырыла.Өфөлә эвакуацияла була,  1943—1945 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты|К.А. Тимирязев исемендәге  Башҡорт дәүләт педагогия институтында]] уҡыта (1944 йылдарҙа —марксизм-ленинизм кафедраһы мөдире )&lt;ref&gt;[http://www.wiki02.ru/encyclopedia/Trahtenberg_Orest_Vladimirovich/t/14204 Энциклопедия Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211113074838/http://wiki02.ru/encyclopedia/Trahtenberg_Orest_Vladimirovich/t/14204 |date=2021-11-13 }}&lt;/ref&gt;.1945 йылда Мәскәүгә ҡайта, Мәскәү дәүләт университетында  һәм СССР  Фәндәр академияһының философия институтында эшен дауам итә.  1947 йылда  РСФСР педагогия фәндәре академияһының  тулы хоҡуҡлы ағзаһы итеп һайлана.  1952 йылдан КПСС ағзаһы

== Төп хеҙмәттәре ==

* «Очерки по истории западноевропейской средневековой философии» (1957)
* «Очерки по истории философии и социологии Англии XIX в.» (1959)
* «Развитие материализма и его борьба против идеализма в период первых буржуазных революций (конец XVI – начало XVIII вв.). Лекции» (1956)

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

[[Категория:Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Философия фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1959 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:23 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]]
[[Категория:1889 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>szi7shvbaiywvlx69qwyren9j3ant1w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тайминя Дайна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182550</id>
    <revision>
      <id>1307659</id>
      <parentid>1280621</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T00:39:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1307659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6079" sha1="e1fimac7mhpo3pctmgyyohuas11g75o" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Tamborētas_hiperboliskās_plaknes.gif|мини|Одна из моделей гиперболических плоскостей Дайны Таймини]]
'''Дайна Тайминя Яновна''' ({{Lang-lv|Daina Taimiņa}}, {{Lang-en|Daina Taimina}}; [[19 август]] [[1954 йыл]], [[Рига]]) — латыш сығышлы америка математигы. Математика фәндәре докторы.

== Биографияһы ==
Дайна Тайминя [[Рига]]&lt;nowiki/&gt;ла 1954 йылда тыуған. Рига гимназияһын һәм Латвия дәүләт университетының физика-математика факультетын тамамлаған (1977).  [[1990 йыл|1990 йылда]] Белоруссия Фәндәр академияһының математика институтында  «Behavior of Different Types of Automata and Turing Machines on Infinite Words» кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.   [[1992 йыл]] Латвия университетында докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Латвия университетында һәм Ригалағы Уҡытыусыларҙы уҡытыу институтында уҡыта.. 1992 йылдан 1996 йылға тиклем «Zvaigzne» и «Mācību grāmata»ғилми нәшриәттәрендә мөхәррир булып эшләй. 1997 йылдан 2006 йылға тиклем Корнелль университетында  ассоциацияланған профессор.

2007 йылдан Дайна Таймина Нью-Йоркта Корнелла Университетында профессор сифатында математиканан уҡыта.  2010 йылда ''Diagram'' премияһы лауреаты була, премияны Британия журналы  ''The Bookseller'' йыл һайын китаптың сәйер атамаһы өсөн бирә''.''   Дайн Тайминяның китабы  «Вязальные приключения с гиперболическими плоскостями» («Crocheting Adventures with Hyperbolic Planes») тип атала, һәм премия  жюрийы был атаманы  «тулыһынса аҡылһыҙлыҡ» тип атай&lt;ref&gt;Латвийский математик стала лауреатом международной премии за «полное безумие» на сайте Delfi.lv, 29 марта 2010&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Математик Дайна Тайминя из Латвии стала лауреатом премии «Diagram» на сайте baltic-course.com, Нина Коляко, БК, Рига, 30.03.2010&lt;/ref&gt;.
 

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Дайна Тайминя Евклидтыҡы булмаған геометрияның гиперболик яҫылыҡтарҙы күҙ алдына килтереү буйынса йөҙ йыллыҡ проблемаһын хәл итә&lt;ref&gt;[http://www.jr.lv/lv/aktualitates/arhivs.html;jsessionid=5D601961D05B9A1C12F1AB74FE82BE11?news_id=461 Arī Latvija piedalās pasaules tamborēšanas projektā]{{Недоступная ссылка|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Interneta grāmatnīca, Tija Vīksna, .2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://women.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/women/the_way_we_live/article4243171.ece How crochet solved an age-old maths problem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202052209/http://women.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/women/the_way_we_live/article4243171.ece |date=2008-12-02 }} Times, Alex Bellos, 2008&lt;/ref&gt;. Гиперболик яҫылыҡтар Евклидтыҡы булмаған геометрияға ҡағыла, уны ғәҙәттә күҙ алдына килтереүе ауыр. Дайна Таймина бәйләнгән туҡымаларҙы файҙаланып быны эшләй алған. Студия курсында Невклидтыҡы булмаған геометрияны ҡулланыу өсөн, гиперболик яҫылыҡтың беренсе моделен ул 1997 йылда ырғаҡ менән бәйләгән. Шул ваҡыттан алып ул йөҙҙән ашыу геометрик модель бәйләгән&lt;ref&gt;Ceļš no matemātikas uz mākslu&amp;nbsp;&lt;small&gt;(недоступная ссылка)&lt;/small&gt;.&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 22 апреля 2010.&lt;/small&gt;&amp;nbsp;&lt;small&gt;Архивировано 4&amp;nbsp;марта 2016&amp;nbsp;года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Баҫмалары ==
Китап авторы:

* «Вязальные приключения с гиперболическими плоскостями» («Crocheting Adventures with Hyperbolic Planes») (AK Peters, 2009)
* Experiencing Geometry: Euclidean and Non-Euclidean with History (co-author with David Henderson, 3rd edition, Pearson Prentice Hall, 2005)
* «История математики» (1990 г.)
* «Математика античности», Mathematics in antiquity (Латвия), рига: University Press, 1981

һ.б.

Рус, латыш һәм инглиз телдәрендә барлығы 47 баҫма.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==

* [https://web.archive.org/web/20180519113757/http://www.math.cornell.edu/~dtaimina/ Персональная интернет страница]{{Ref-en}} на сайте Корнеллского университета
[[Категория:СССР математиктары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Ригала тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1954 йылда тыуғандар]]
[[Категория:19 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>e1fimac7mhpo3pctmgyyohuas11g75o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Футбол буйынса Европа чемпионаты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195347</id>
    <revision>
      <id>1307663</id>
      <parentid>1279873</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:53:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1307663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44749" sha1="f32wx9ip2q8w7p3bgtwj93vcilorueo" xml:space="preserve">{{значения}}
{{Футбольный турнир
| название = Футбол буйынса Европа чемпионаты
| оригинальное название = '''UEFA European Football Championship'''
| логотип = 
| основан = [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1960|1960]]
| регион = [[Европа]] ([[УЕФА]])
| кол-во команд = 24 (финал)&lt;br&gt;55 (квалификация 2020)
| действующий чемпион = {{Флаг Италии}} [[Футбол буйынса Италия йыйылма командаһы|Италия]] (2 титул)
| наиболее титулован = {{Флаг Германии}} [[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]]&lt;br&gt;{{Флаг Испании}} [[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы|Испания]] (3 титул)
| сайт = uefa.com
| текущий сезон = [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2024]]
}}
'''Чемпиона́т Евро́пы по футбо́лу''', ҡыҫҡаса '''Евро''' ({{lang-en|UEFA European Championship, UEFA Euro}}) — милли йыйылмаларҙың [[УЕФА]] етәкселегендә үткән төп ярышы. Ярыштар 1960 йылдан алып 4 йылға бер үткәрелә һәм донъя чемпионаты араһында үтә. Башта турнир '''Европа милләттәре Кубогы''' тип атала, ә 1968 йылда исеме '''футбол буйынса Европа чемпионаты''' тип үҙгәртелә, һәм турнир рәсми статус ала&lt;ref&gt;''M. Macho.'' Zlatá kniha fotbalu. Druhé rozšířené vydání.&lt;/ref&gt;.

Турнирға башланыр алдынан ҡабул итеүсе илдәрҙән башҡа (улар автоматик рәүештә квалификация үтә) бөтә командалар ҙа квалификациялауҙа ҡатнаша.

Европа чемпионатының финал турнирҙары, 2020 йылды иҫәпкә алмағанда (COVID-19 пандемияһы арҡаһында ул кисектерелә), 4 йылға бер тапҡыр үткәрелә. Һайлап алыу турниры менән бергә ул 2 йыл дауам итә.

2008 йылғы Европа чемпионатына һайлап алыу ярыштарында 50 команда ҡатнаша. Финал турнирында 24 команда ҡатнаша: һайлап алыу турниры йомғаҡтары буйынса шундай хоҡуҡ алған 23 команда һәм ҡабул итеүсе илдең йыйылма командаһы. [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2000|2000]], [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2008|2008]] һәм [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2012|2012]] йылдарҙа чемпионатты ике ил ҡабул итә, турнир форматы уға тиклем 16 команда менән генә сикләнгән була. Европа кубогын беренсе булып [[Футбол буйынса СССР йыйылма командаһы|СССР йыйылма командаһы]] яулай.

== Ярыштар ==
1980 йылға тиклем турнирҙың йомғаҡлау өлөшөндә дүрт команда ғына ҡатнаша, 1980 йылдан алып 1992 йылға тиклем — һигеҙ, 1996 йылдан — 16, ә 2016 йылда чемпионаттың йомғаҡлау өлөшөндә беренсе тапҡыр 24 команда ҡатнаша. Турнирҙың йомғаҡлау өлөшөндә ҡатнашыусы командалар һайлап алыу уйындары серияһы аша билдәләнә: 1968 йылға тиклем командалар үҙ-ара өйҙәге һәм ситтәге уйындарҙа билдәләнә; 1968 йылдан башлап йыйылма командалар башта һайлап алыу төркөмдәрендә, һуңынан плей-оффта (төркөм еңеүселәре бер-береһенә ҡаршы уйнай; 1⁄4 этабы финалы аша) квалификациялана. 1980 йылға тиклем турнир үткәреү урыны һайлап алыу турнирын үткән һәм чемпионаттың финал өлөшөнә эләккән илдәр араһында һайланған. Ҡатнашыусылар киңәйгәндән һуң (1980), чемпионаттың йомғаҡлау өлөшөндә үткәреүсе ил командаһы автоматик рәүештә финалға сыға. Европа чемпионатын 14 ил ҡабул итә, шул иҫәптән ике тапҡыр [[Италия]] һәм [[Бельгия]] һәм өс тапҡыр [[Франция]].

2007 йылда [[Чехословакия]], [[Югославия]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзыны]]ң тарҡалыуы, Европала футбол берләшмәләре һаны артыуы һәм [[Израиль]] менән [[Ҡаҙағстан]]ды индереү арҡаһында турнирҙы 24 командаға тиклем киңәйтеү тураһында күп бәхәстәр бара.

=== Кубок ===
Европа чемпионына тапшырылған [[Анри Делоне Кубогы|кубок]] УЕФА-ның беренсе генераль секретары ''Анри Делоне'' хөрмәтенә атала. Ул беренселәрҙән булып Европа чемпионаты үткәреүҙе тәҡдим итә, әммә 1955 йылда, 1960 йылда үткәрелгән беренсе Европа чемпионатына тиклем 5 йыл ҡалғас, вафат була. Трофейҙы булдырыу өсөн уның улы Пьер Делоне яуаплы була. Кубокты Париж ювелиры Мишель Шобийон эшләй. Тарихтағы беренсе турнирҙан башлап чемпион Анри Делоне Кубогына лайыҡ була һәм уны 4 йыл дауамында, сираттағы Европа чемпионатына тиклем һаҡлай.

== Тарихы ==

=== УЕФА ойошторолоу ===

=== Беренсе чемпионат ===

== Чемпионаттар исемлеге ==

=== Призёрҙар ===
Түбәндә һәр чемпионаттың финал уйындары һәм өсөнсө урын өсөн матч һөҙөмтәләре күрһәтелгән:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%; text-align: center; width: 100%;&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;5%&quot;|Йыл
!rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;13%&quot;|Үткәрелеү урыны
!colspan=&quot;3&quot;|Финал
!colspan=&quot;4&quot;|3-сө урын өсөн матч
!colspan=&quot;2&quot;|Голдар
|-
!width=&quot;12%&quot;|Чемпион
!width=&quot;10%&quot;|Иҫәп
!width=&quot;12%&quot;|Финалсы
!width=&quot;12%&quot;|3-сө урын
!colspan=2 width=&quot;10%&quot;|Иҫәп
!width=&quot;12%&quot;|4-се урын
!width=&quot;7%&quot;|Бөтәһе
!width=&quot;7%&quot;|Уртаса
|-
|[[Футбол буйынса Европы чемпионаты 1960|1960]]
|{{Флаг Франции (1958—1976)|размер=22px}} [[Франция]]
|{{флаг СССР|30px}}&lt;br&gt;'''[[Футбол буйынса СССР йыйылма командаһы|СССР]]'''
|'''&lt;big&gt;[[Футбол буйынса Европы чемпионаты финалы 1960|2:1]]&lt;/big&gt;'''&lt;br&gt;[[өҫтәлмә ваҡыт]]
|{{флаг Югославии (1945-1991)|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Югославия йыйылма командаһы|Югославия]]
|{{флаг Чехословакии|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Чехословакия йыйылма командаһы|Чехословакия]]
|colspan=2|'''&lt;big&gt;2:0&lt;/big&gt;'''
|{{Флаг Франции (1958—1976)|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]]
|17
|4,25
|-style=&quot;background: #D0E6FF;&quot;
|[[Футбол буйынса Европы чемпионаты 1964|1964]]
|{{флаг Испании (1945-1977)|22px}} [[Испания]]
|{{флаг Испании (1945-1977)|30px}}&lt;br&gt;'''[[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы|Испания]]'''
|'''&lt;big&gt;[[Футбол буйынса Европы чемпионаты финалы 1964|2:1]]&lt;/big&gt;'''
|{{флаг СССР|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса СССР йыйылма командаһы|СССР]]
|{{флаг Венгрии|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Венгрия йыйылма командаһы|Венгрия]]
|colspan=2|'''&lt;big&gt;3:1&lt;/big&gt;'''&lt;br&gt;[[өҫтәлмә ваҡыт]]
|{{флаг Дании|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Дания йыйылма командаһы|Дания]]
|13
|3,25
|-
|[[Футбол буйынса Европы чемпионаты 1968|1968]]
|{{Флаг Италии (1946—2003)|22px}} [[Италия]]
|{{Флаг Италии (1946—2003)|30px}}&lt;br&gt;'''[[Футбол буйынса Италия йыйылма командаһы|Италия]]'''
|[[Футбол буйынса Европы чемпионаты финалы 1968|'''&lt;big&gt;1:1&lt;/big&gt;'''&lt;br&gt;ҡабаттан уйнау &lt;br&gt;'''&lt;big&gt;2:0&lt;/big&gt;''']]
|{{флаг Югославии (1945-1991)|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Югославия йыйылма командаһы|Югославия]]
|{{Флаг Англии|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]]
|colspan=2|'''&lt;big&gt;2:0&lt;/big&gt;'''
|{{флаг СССР|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса СССР йыйылма командаһы|СССР]]
|7
|1,4
|-style=&quot;background: #D0E6FF;&quot;
|[[Футбол буйынса Европы чемпионаты 1972|1972]]
|{{Флаг Бельгии|22px}} [[Бельгия]]
|{{Флаг ФРГ|30px}}&lt;br&gt;'''[[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|ФРГ]]'''
|'''&lt;big&gt;[[Футбол буйынса Европы чемпионаты финалы 1972|3:0]]&lt;/big&gt;'''
|{{флаг СССР|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса СССР йыйылма командаһы|СССР]]
|{{Флаг Бельгии|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Бельгия йыйылма командаһы|Бельгия]]
|colspan=2|'''&lt;big&gt;2:1&lt;/big&gt;'''
|{{флаг Венгрии|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Венгрия йыйылма командаһы|Венгрия]]
|10
|2,5
|-
|[[Футбол буйынса Европы чемпионаты 1976|1976]]
|{{флаг Югославии (1945-1991)|22px}} [[Югославия]]
|{{флаг Чехословакии|30px}}&lt;br&gt;'''[[Футбол буйынса Чехословакия йыйылма командаһы|Чехословакия]]'''
|'''&lt;big&gt;[[Футбол буйынса Европы чемпионаты финалы 1976|2:2]]&lt;/big&gt;'''&lt;br&gt;[[матчтан һуңғы пенальти|пенальти буйынса]]&lt;br&gt;'''&lt;big&gt;(5:3)&lt;/big&gt;'''
|{{Флаг ФРГ|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|ФРГ]]
|{{Флаг Нидерландов|30px}}&lt;br&gt;[[сборная Нидерландов по футболу|Нидерланд]]
|colspan=2|'''&lt;big&gt;3:2&lt;/big&gt;'''&lt;br&gt;[[өҫтәлмә ваҡыт]]
|{{флаг Югославии (1945-1991)|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Югославия йыйылма командаһы|Югославия]]
|19
|4,75
|-style=&quot;background: #D0E6FF;&quot;
|[[Футбол буйынса Европы чемпионаты 1980|1980]]&lt;br&gt;
|{{Флаг Италии (1946—2003)|22px}} [[Италия]]
|{{Флаг ФРГ|30px}}&lt;br&gt;'''[[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|ФРГ]]'''
|'''&lt;big&gt;[[Футбол буйынса Европы чемпионаты финалы 1980|2:1]]&lt;/big&gt;'''
|{{Флаг Бельгии|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Бельгия йыйылма командаһы|Бельгия]]
|{{флаг Чехословакии|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Чехословакия йыйылма командаһы|Чехословакия]]
|colspan=2|'''&lt;big&gt;1:1&lt;/big&gt;'''&lt;br&gt;[[матчтан һуңғы пенальти|пенальти буйынса]]&lt;br&gt;'''&lt;big&gt;(9:8)&lt;/big&gt;'''
|{{Флаг Италии (1946—2003)|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Италия йыйылма командаһы|Италия]]
|27
|1,93
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|Йыл
!rowspan=&quot;2&quot;|Үткәрелеү урыны
!colspan=&quot;3&quot;|Финал уйыны
!colspan=&quot;4&quot;|Еңелгән ярымфиналсылар&lt;sup&gt;('''[[#1|1]]''')&lt;/sup&gt;
!colspan=&quot;2&quot;|Голы
|-
!Чемпион
!Иҫәп
!Финалсы
!colspan=&quot;2&quot;|Чемпионға ҡаршы
!colspan=&quot;2&quot;|Еңелгән финалсыға ҡаршы
!Бөтәһе
!Уртаса
|-
|[[Футбол буйынса Европы чемпионаты 1984|1984]]
|{{Флаг Франции|22px}} [[Франция]]
|{{Флаг Франции|30px}}&lt;br&gt;'''[[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]]'''
|'''&lt;big&gt;[[Футбол буйынса Европы чемпионаты финалы 1984|2:0]]&lt;/big&gt;'''
|{{Флаг Испании|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы|Испания]]
|colspan=&quot;2&quot;|{{флаг Португалии|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Португалия йыйылма командаһы|Португалия]]
|colspan=&quot;2&quot;|{{флаг Дании|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Дания йыйылма командаһы|Дания]]
|41
|2,73
|-style=&quot;background: #D0E6FF;&quot;
|[[Футбол буйынса Европы чемпионаты 1988|1988]]
|{{Флаг ФРГ|22px}} [[Федеративная Республика Германии (1949—1990)|ФРГ]]
|{{Флаг Нидерландов|30px}}&lt;br&gt;'''[[Футбол буйынса Нидерланд йыйылма командаһы|Нидерланд]]'''
|'''&lt;big&gt;[[Футбол буйынса Европы чемпионаты финалы 1988|2:0]]&lt;/big&gt;'''
|{{флаг СССР|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса СССР йыйылма командаһы|СССР]]
|colspan=&quot;2&quot;|{{Флаг ФРГ|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|ФРГ]]
|colspan=&quot;2&quot;|{{Флаг Италии (1946—2003)|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Италия йыйылма командаһы|Италия]]
|34
|2,27
|-
|[[Футбол буйынса Европы чемпионаты 1992|1992]]
|{{Флаг Швеции|22px}} [[Швеция]]
|{{флаг Дании|30px}}&lt;br&gt;'''[[Футбол буйынса Дания йыйылма командаһы|Дания]]'''
|'''&lt;big&gt;[[Футбол буйынса Европы чемпионаты финалы 1992|2:0]]&lt;/big&gt;'''
|{{Флаг Германии|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]]
|colspan=&quot;2&quot;|{{Флаг Нидерландов|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Нидерланд йыйылма командаһы|Нидерланд]]
|colspan=&quot;2&quot;|{{Флаг Швеции|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]]
|32
|2,13
|-style=&quot;background: #D0E6FF;&quot;
|[[Футбол буйынса Европы чемпионаты 1996|1996]]
|{{Флаг Англии|22px}} [[Англия]]
|{{Флаг Германии|30px}}&lt;br&gt;'''[[сборная Германии по футболу|Германия]]'''
|'''&lt;big&gt;[[Футбол буйынса Европы чемпионаты финалы 1996|2:1]]&lt;/big&gt;'''&lt;br&gt;[[алтын гол]]
|{{флаг Чехии|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Чехия йыйылма командаһы|Чехия]]
|colspan=&quot;2&quot;|{{Флаг Англии|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]]
|colspan=&quot;2&quot;|{{Флаг Франции|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]]
|64
|2,06
|-
|[[Футбол буйынса Европы чемпионаты 2000|2000]]
|{{Флаг Бельгии|22px}} [[Бельгия]]/&lt;br&gt;{{Флаг Нидерландов|22px}} [[Нидерланд]]
|{{Флаг Франции|30px}}&lt;br&gt;'''[[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]]'''
|'''&lt;big&gt;[[Футбол буйынса Европы чемпионаты финалы 2000|2:1]]&lt;/big&gt;'''&lt;br&gt;[[алтын гол]]
|{{Флаг Италии (1946—2003)|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Италия йыйылма командаһы|Италия]]
|colspan=&quot;2&quot;|{{флаг Португалии|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Португалия йыйылма командаһы|Португалия]]
|colspan=&quot;2&quot;|{{Флаг Нидерландов|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Нидерланд йыйылма командаһы|Нидерланд]]
|85
|2,74
|- style=&quot;background: #D0E6FF;&quot;
|[[Футбол буйынса Европы чемпионаты 2004|2004]]
|{{флаг Португалии|22px}} [[Португалия]]
|{{Флаг Греции|30px}}&lt;br&gt;'''[[Футбол буйынса Греция йыйылма командаһы|Греция]]'''
|'''&lt;big&gt;[[Футбол буйынса Европы чемпионаты финалы 2004|1:0]]&lt;/big&gt;'''
|{{флаг Португалии|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Португалия йыйылма командаһы|Португалия]]
|colspan=&quot;2&quot;|{{флаг Чехии|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Чехия йыйылма командаһы|Чехия]]
|colspan=&quot;2&quot;|{{Флаг Нидерландов|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Нидерланд йыйылма командаһы|Нидерланд]]
|77
|2,48
|-
|[[Футбол буйынса Европы чемпионаты 2008|2008]]
|{{Флаг Австрии|22px}} [[Австрия]]/&lt;br&gt;{{флаг Швейцарии|22px}} [[Швейцария]]
|{{Флаг Испании|30px}}&lt;br&gt;'''[[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы|Испания]]'''
|'''&lt;big&gt;[[Футбол буйынса Европы чемпионаты финалы 2008|1:0]]&lt;/big&gt;'''
|{{Флаг Германии|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]]
|colspan=&quot;2&quot;|{{флаг России|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй]]
|colspan=&quot;2&quot;|{{флаг Турции|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Төркиә йыйылма командаһы|Төркиә]]
|77
|2,48
|- style=&quot;background: #D0E6FF;&quot;
|[[Футбол буйынса Европы чемпионаты 2012|2012]]&lt;br&gt;
|{{флаг Польши|22px}} [[Польша]]/&lt;br&gt;{{флаг Украины|22px}} [[Украина]]
|{{Флаг Испании|30px}}&lt;br&gt;'''[[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы|Испания]]'''
|'''&lt;big&gt;[[Футбол буйынса Европы чемпионаты финалы 2012|4:0]]&lt;/big&gt;'''
|{{Флаг Италии|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Италия йыйылма командаһы|Италия]]
| colspan=&quot;2&quot; |{{Флаг Португалии|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Португалия йыйылма командаһы|Португалия]]
| colspan=&quot;2&quot; |{{Флаг Германии|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]]
|76
|2,45
|-
|[[Футбол буйынса Европы чемпионаты 2016|2016]]&lt;br&gt;
|{{Флаг Франции|22px}} [[Франция]]
|{{Флаг Португалии|30px}}&lt;br&gt;'''[[Футбол буйынса Португалия йыйылма командаһы|Португалия]]'''
|'''&lt;big&gt;[[Футбол буйынса Европы чемпионаты финалы 2016|1:0]]&lt;/big&gt;'''&lt;br&gt;[[өҫтәлмә ваҡыт]]
|{{Флаг Франции|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]]
| colspan=&quot;2&quot; |{{Флаг Уэльса|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Уэльс йыйылма командаһы|Уэльс]]
| colspan=&quot;2&quot; |{{Флаг Германии|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]]
|108
|2,12
|-style=&quot;background: #D0E6FF;&quot;
|[[Футбол буйынса Европы чемпионаты 2020|2020]]&lt;br&gt;
|УЕФА 11 ағза-иленең&lt;br&gt;{{nobr|11 ҡалаһы&lt;sup&gt;('''[[#2|2]]''')&lt;/sup&gt;}}
|{{Флаг Италии|30px}}&lt;br&gt;'''[[Футбол буйынса Италия йыйылма командаһы|Италия]]'''
|'''&lt;big&gt;[[Футбол буйынса Европы чемпионаты финалы 2020|1:1]]&lt;/big&gt;'''&lt;br&gt;[[матчтан һуңғы пенальти|пенальти буйынса]]&lt;br&gt;'''&lt;big&gt;(3:2)&lt;/big&gt;'''
|{{Флаг Англии|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]]
| colspan=&quot;2&quot; |{{Флаг Испании|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы|Испания]]
| colspan=&quot;2&quot; |{{флаг Дании|30px}}&lt;br&gt;[[Футбол буйынса Дания йыйылма командаһы|Дания]]
|142
|2,78
|-
|[[Футбол буйынса Европы чемпионаты 2024|2024]]&lt;br&gt;
|{{Флаг Германии|22px}} [[Германия]]
|
|
|
|colspan=&quot;2&quot;|
|colspan=&quot;2&quot;|
|
|
|-style=&quot;background: #D0E6FF;&quot;
|[[Футбол буйынса Европы чемпионаты 2028|2028]]&lt;br&gt;
|{{флаг Великобритании|22px}} [[Великобритания]]/&lt;br&gt;{{флаг Ирландии|22px}} [[Ирландия]]
|
|
|
|colspan=&quot;2&quot;|
|colspan=&quot;2&quot;|
|
|
|-
|[[Футбол буйынса Европы чемпионаты 2032|2032]]&lt;br&gt;
|{{флаг Италии|22px}} [[Италия]]/&lt;br&gt;{{флаг Турции|22px}} [[Турция]]
|
|
|
|colspan=&quot;2&quot;|
|colspan=&quot;2&quot;|
|
|
|-
|}
&lt;div id=&quot;1&quot;&gt;
&lt;sup&gt;'''1'''&lt;/sup&gt; ''1984 йылдан башлап өсөнсө урын өсөн матч үткәрелмәй.''

&lt;sup&gt;'''2'''&lt;/sup&gt; ''[[Азербайджан]], [[Англия]], [[Венгрия]], [[Германия]], [[Дания]], [[Италия]], [[Испания]], [[Нидерланд]], [[Рәсәй]], [[Румыния]], [[Шотландия]].''
&lt;/div&gt;Ярымфиналда 19 команда уйнай, финал матчына 14-е сыға. Иң титуллы йыйылма команда — Германия, ул чемпионатта 3 тапҡыр еңеү яулай һәм тағы ла 3 тапҡыр финалда уйнай, Испания икенсе урында, 3 тапҡыр чемпионатта еңә һәм 1 тапҡыр финалсы була. Европа чемпионатында миҙалдарҙың дөйөм һаны буйынса 9 миҙал менән Германия йыйылма командаһы алда. Икенсе урынды Испания, Италия, Нидерланд, Рәсәй (СССР) һәм Португалия йыйылма командалары биләй, улар төрлө кимәлдәге 5 миҙал яулай. 

Европа чемпионатында еңгән ун команданың 3-ө турнир хужалары булараҡ чемпион була. Европа чемпионатында еңгән, әммә тыуған илендә уңышҡа өлгәшмәгән командалар — Германия, Нидерланд һәм Португалия. 

== Ҡаҙаныштары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|'''Команда'''
|'''Чемпион'''
|'''Вице-чемпион'''
|'''3-сө урын (1984 й. тиклем)'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;С 1984 года матч за третье место не проводится.&lt;/ref&gt;
|'''Ярымфиналсы (1984 йылдан)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;'''
|'''4-се урын (1984 й. тиклем)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;'''
|-
|{{Германия}} [[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]]
|3 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1972|1972]], [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1980|1980]], [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1996|1996]])
|3 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1976|1976]], [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1992|1992]], [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2008|2008]])
|—
|3 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1988|1988*]], [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2012|2012]], [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2016|2016]])
|—
|-
|{{Испания}} [[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы|Испания]]
|3 ([[Чемпионат Европы по футболу 1964|1964*]], [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2008|2008]], [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2012|2012]])
|1 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1984|1984]])
|—
|1 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2020|2020]])
|—
|-
|{{Италия}} [[Футбол буйынса Италия йыйылма командаһы|Италия]]
|2 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1968|1968*]], [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2020|2020]])
|2 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2000|2000]], [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2012|2012]])
|—
|1 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1988|1988]])
|1 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1980|1980*]])
|-
|{{Франция}} [[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]]
|2 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1984|1984*]], [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2000|2000]])
|1 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2016|2016*]])
|—
|1 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1996|1996]])
|1 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1960|1960*]])
|-
|{{СССР}} [[Футбол буйынса СССР йыйылма командаһы|СССР]]
|1 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1960|1960]])
|3 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1964|1964]], [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1972|1972]], [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1988|1988]])
|—
|—
|1 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1968|1968]])
|-
|{{Португалия}} [[Футбол буйынса Португалия йыйылма командаһы|Португалия]]
|1 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2016|2016]])
|1 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2004|2004*]])
|—
|3 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1984|1984]], [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2000|2000]], [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2012|2012]])
|—
|-
|{{Чехословакия}} [[Футбол буйынса Чехословакия йыйылма командаһы|Чехословакия]]
|1 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1976|1976]])
|—
|2 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1960|1960]], [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1980|1980]])
|—
|—
|-
|{{Нидерланды}} [[Футбол буйынса Нидерланд йыйылма командаһы|Нидерланд]]
|1 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1988|1988]])
|—
|1 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1976|1976]])
|3 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1992|1992]], [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2000|2000*]], [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2004|2004]])
|—
|-
|{{Дания}} [[Футбол буйынса Дания йыйылма командаһы|Дания]]
|1 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1992|1992]])
|—
|—
|2 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1984|1984]], [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2020|2020]])
|1 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1964|1964]])
|-
|{{Греция}} [[Футбол буйынса Греция йыйылма командаһы|Греция]]
|1 ([[Чемпионат Европы по футболу 2004|2004]])
|—
|—
|—
|—
|-
|{{Югославия}} [[Футбол буйынса Югославия йыйылма командаһы|Югославия]]
|—
|2 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1960|1960]], [[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1968|1968]])
|—
|—
|1 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1976|1976*]])
|-
|{{Англия}} [[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]]
|—
|1 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2020|2020]])
|1 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1968|1968]])
|1 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1996|1996*]])
|—
|-
|{{Бельгия}} [[Футбол буйынса Бельгия йыйылма командаһы|Бельгия]]
|—
|1 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1980|1980]])
|1 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1972|1972*]])
|—
|—
|-
|{{Чехия}} [[Футбол буйынса Чехия йыйылма командаһы|Чехия]]
|—
|1 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1996|1996]])
|—
|1 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2004|2004]])
|—
|-
|{{Венгрия}} [[Футбол буйынса Венгрия йыйылма командаһы|Венгрия]]
|—
|—
|1 ([[Футбол буйынса Европа чемпионатыу 1964|1964]])
|—
|1 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1972|1972]])
|-
|{{Швеция}} [[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]]
|—
|—
|—
|1 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1992|1992*]])
|—
|-
|{{Россия}} [[Футбол буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй]]
|—
|—
|—
|1 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2008|2008]])
|—
|-
|{{Турция}} [[Футбол буйынса Төркиә йыйылма командаһы|Төркиә]]
|—
|—
|—
|1 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2008|2008]])
|—
|-
|{{Уэльс флагы}} [[Футбол буйынса Уэльс йыйылма командаһы|Уэльс]]
|—
|—
|—
|1 ([[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2016|2016]])
|—
|}
Йондоҙ менән ('''*''') командаларҙың үҙ илендәге чемпионаттарҙағы һөҙөмтәләре күрһәтелгән.

=== Ҡатнашыусылар ===
{|table width=300 align=right style=&quot;border:1px solid #aeaeae; padding-left:30px; font-size:8.5pt;&quot; cellpadding=5
|bgcolor=#efefef align=center| '''Европа чемпионаттарының иң яҡшы бомбардирҙары'''
|- align=left
| &lt;div style=&quot;font-size:10pt;&quot;&gt;'''14 туп'''&lt;/div&gt;
* {{Флаг|Португалия|размер=20px}} [[Криштиану Роналду]] (Португалия)
&lt;div style=&quot;font-size:10pt;&quot;&gt;'''9 туп'''&lt;/div&gt;
* {{Флаг|Франция|размер=20px}} [[Мишель Платини]] (Франция)
&lt;div style=&quot;font-size:10pt;&quot;&gt;
'''7 туп'''&lt;/div&gt;
* {{Флаг|Франция|размер=20px}} [[Гризманн Антуан|Антуан Гризманн]] (Франция)
* {{Флаг|Англия|размер=20px}} [[Алан Ширер]] (Англия)
&lt;div style=&quot;font-size:10pt;&quot;&gt;'''6 туп'''&lt;/div&gt;
* {{Флаг|Франция|размер=20px}} [[Тьерри Анри]] (Франция)
* {{Флаг|Нидерланды|размер=20px}} [[Руд ван Нистелрой]] (Нидерланд)
* {{Флаг|Португалия|размер=20px}} [[Нуну Гомеш]] (Португалия)
* {{Флаг|Швеция|размер=20px}} [[Златан Ибрагимович]] (Швеция)
* {{Флаг|Нидерланды|размер=20px}} [[Патрик Клюйверт]] (Нидерланд)
* {{Флаг|Бельгия|размер=20px}} [[Ромелу Лукаку]] (Бельгия)
* {{Флаг|Испания|размер=20px}} [[Альваро Мората]] (Испания)
* {{Флаг|Англия|размер=20px}} [[Уэйн Руни]] (Англия)
&lt;div style=&quot;font-size:10pt;&quot;&gt;'''5 туп'''&lt;/div&gt;
* {{Флаг|Чехия|размер=20px}} [[Милан Барош]] (Чехия)
* {{Флаг|Нидерланды|размер=20px}} [[Марко ван Бастен]] (Нидерланд)
* {{Флаг Германия|20px}} [[Марио Гомес]] (Германия)
* {{Флаг|Франция|размер=20px}} [[Зинедин Зидан]] (Франция)
* {{Флаг Германия|20px}} [[Юрген Клинсманн]] (Германия)
* {{Флаг Польша|20px}} [[Роберт Левандовский]] (Польша)
* {{Флаг|Сербия и Черногория|размер=20px}} [[Саво Милошевич]] (Югославия)
* {{Флаг|Испания|размер=20px}} [[Фернандо Торрес]] (Испания)
* {{Флаг|Чехия|размер=20px}} [[Патрик Шик]] (Чехия)
|}
Европа чемпионатының йомғаҡлау өлөшөндә бөтәһе 39 команда ҡатнаша (мәғлүмәттәр 2021 йылдың 24 июненә ҡарата).
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Чемпионатта&lt;br&gt;ҡатнашыу!!Команда
|-
|13||{{Германия}} [[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]]
|-
|11||{{Испания}} [[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы|Испания]]
|-
|10||{{Франция}} [[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]] &lt;br&gt;{{Нидерланд}} [[Футбол буйынса Нидерланд йыйылма командаһы|Нидерланд]] &lt;br&gt;{{Италия}} [[Футбол буйынса Италия йыйылма командаһы|Италия]] &lt;br&gt;{{Флаг Англии}} [[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]]
|-
|9||{{Дания}} [[Футбол буйынса Дания йыйылма командаһы|Дания]]
|-
|8||{{Португалия}} [[Футбол буйынса Португалия йыйылма командаһы|Португалия]]
|-
|7
|{{Флаг Швеции}} [[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]] &lt;br&gt;{{Флаг Чехии}} [[Футбол буйынса Чехия йыйылма командаһы|Чехия]]
|-
|6||{{Бельгия}} [[Футбол буйынса Бельгия йыйылма командаһы|Бельгия]] &lt;br&gt;{{Хорватия}} [[Футбол буйынса Хорватия йыйылма командаһы|Хорватия]] &lt;br&gt;{{Флаг России}} [[Футбол буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй]]
|-
|5||{{Румыния}} [[Футбол буйынса Румыния йыйылма командаһы|Румыния]] &lt;br&gt;{{СССР флагы}} [[Футбол буйынса СССР йыйылма командаһы|СССР]] &lt;br&gt;{{Швейцария}} [[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]] &lt;br&gt;{{Турция}} [[Футбол буйынса Төркиә йыйылма командаһы|Төркиә]]
|-
|4||{{Греция}} [[Футбол буйынса Греция йыйылма командаһы|Греция]] &lt;br&gt; {{Югославия}} [[Футбол буйынса Югославия йыйылма командаһы|Югославия]] &lt;br&gt;{{Венгрия}} [[Футбол буйынса Венгрия йыйылма командаһы|Венгрия]] &lt;br&gt;{{Польша}} [[Футбол буйынса Польша йыйылма командаһы|Польша]]
|-
|3||{{Ирландия}} [[Футбол буйынса Ирландия йыйылма командаһы|Ирландия]] &lt;br&gt;{{Флаг Чехословакии}} [[Футбол буйынса Чехословакия йыйылма командаһы|Чехословакия]] &lt;br&gt;{{Флаг Шотландии}} [[Футбол буйынса Шотландия йыйылма командаһы|Шотландия]] &lt;br&gt;{{Австрия}} [[Футбол буйынса Австрия йыйылма командаһы|Австрия]] &lt;br&gt;{{Украина}} [[Футбол буйынса Украина йыйылма командаһы|Украина]]
|-
|2||{{Болгария}} [[Футбол буйынса Болгария йыйылма командаһы|Болгария]] &lt;br&gt;{{Уэльс флагы}} [[Футбол буйынса Уэльс йыйылма командаһы|Уэльс]] &lt;br&gt;{{Словакия}} [[Футбол буйынса Словакия йыйылма командаһы|Словакия]]
|-
|1||{{Норвегия}} [[Футбол буйынса Норвегия йыйылма командаһы|Норвегия]] &lt;br&gt;{{Словения}} [[Футбол буйынса Словения йыйылма командаһы|Словения]] &lt;br&gt;{{Латвия}} [[Футбол буйынса Латвия йыйылма командаһы|Латвия]]&lt;br&gt;{{Исландия}} [[Футбол буйынса Исландия йыйылма командаһы|Исландия]] &lt;br&gt;{{Северная Ирландия}} [[Футбол буйынса Төньяҡ Ирландия йыйылма командаһы|Төньяҡ Ирландия]] &lt;br&gt;{{Албания}} [[Футбол буйынса Албания йыйылма командаһы|Албания]] &lt;br&gt;{{СРЮ}} [[Футбол буйынса Сербии һәм Черногория йыйылма командаһы|СР Югославия]]&lt;br&gt;{{Флаг СНГ}} [[Футбол буйынса БДБ йыйылма командаһы|БДБ]] &lt;br&gt;{{Финляндия}} [[Футбол буйынса Финляндия йыйылма командаһы|Финляндия]] &lt;br&gt;{{Северная Македония}} [[Футбол буйынса Төньяҡ Македония йыйылма командаһы|Төньяҡ Македония]]
{{Сербия}} [[Сербия]]
|}

=== Дебютанттар ===
Европаның һәр чемпионатында кәм тигәндә бер дебютант сығыш яһай. Шуларҙың етеһе беренселекте ҡабул итеүсе ил командаһы була.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#DCDCDC&quot;
!Йыл
!Дебютант
|-
|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1960|1960]]|| {{футбол|Франция}} (хужа), {{футбол|СССР}}, {{футбол|Югославия}}, {{футбол|Чехословакия}}
|-
|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1964|1964]]|| {{футбол|Испания}} (хужа), {{футбол|Дания}}, {{футбол|Венгрия}}
|-
|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1968|1968]]|| {{футбол|Италия}} (хужа), {{футбол|Англия}}
|-
|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1972|1972]]|| {{футбол|Бельгия}} (хужа), {{Футбол|ФРГ}}
|-
|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1976|1976]]|| {{футбол|Нидерланд}}
|-
|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1980|1980]]|| {{футбол|Греция}}
|-
|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1984|1984]]|| {{футбол|Португалия}}, {{футбол|Румыния|1965}}
|-
|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1988|1988]]|| {{футбол|Ирландия}}
|-
|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1992|1992]]|| {{футбол|Швеция}} (хозяин), {{футбол|Шотландия}}, {{футбол|БДБ|1992}}
|-
|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 1996|1996]]|| {{футбол|Чехия}}, {{футбол|Турция}}, {{футбол|Россия}}, {{футбол|Хорватия}}, {{футбол|Швейцария}}, {{футбол|Болгария}}
|-
|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2000|2000]]|| {{футбол|Норвегия}}, {{футбол|Словения}}
|-
|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2004|2004]]|| {{футбол|Латвия}}
|-
|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2008|2008]]|| {{футбол|Австрия}} (хужа), {{футбол|Польша}}
|-
|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2012|2012]]|| {{футбол|Украина}} (хужа)
|-
|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2016|2016]]|| {{футбол|Исландия}}, {{футбол|Төньяҡ Ирландия}}, {{футбол|Уэльс}}, {{футбол|Албания}}, {{футбол|Словакия}}
|-
|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2020|2020]]|| {{футбол|Финляндия}}, {{футбол|Северная Македония}}
|-
|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2024|2024]]|| {{футбол|Сербия}}
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20120403091855/http://fannet.org/ История и статистика всех чемпионатов Европы на территории футбольных фанатов]
* [https://web.archive.org/web/20231125092124/https://soccer-stat.ru/indexeuro1.html Чемпионат Европы на сайте soccer-stat.ru]
* [http://goal.net.ua/news/1859.html История чемпионатов Европы на сайте ГОЛ!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231125200042/https://goal.net.ua/news/1859.html |date=2023-11-25 }}

{{ВС}}
{{Турниры УЕФА}}
{{ФИФА}}
{{Футбол буйынса Европа чемпионаты еңеүселәре}}
{{Чемпионаты Европы по футболу}}

[[Категория:Футбол буйынса Европа чемпионаты]]
[[Категория:Футбол буйынса Европа командалары]]
[[Категория:Футбол буйынса Европа чемпиондары]]</text>
      <sha1>f32wx9ip2q8w7p3bgtwj93vcilorueo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-10-24</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201605</id>
    <revision>
      <id>1307634</id>
      <timestamp>2026-10-23T12:58:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: 016 Ocelot in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg</comment>
      <origin>1307634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="scheer5evtor1or352mbq1qtzqdsdhq" xml:space="preserve">016 Ocelot in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg</text>
      <sha1>scheer5evtor1or352mbq1qtzqdsdhq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ленинад</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201606</id>
    <revision>
      <id>1307637</id>
      <timestamp>2026-10-23T16:05:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56625-91</username>
        <id>49252</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Эсемлек | исем = Ленинад | чын исеме = {{lang-en|Leninade}} | рәсем = Leninade.png | тасвирлама = Ленинад шешәһе, алғы һәм артҡы яғы | төp = [[алкоголһеҙ эсемлек]] | етештереүсе = Real Soda In Real Bottles, Ltd. | килеп сығышы = {{Флагификация|АҠШ}} | төҫ = ҡыҙыл | сайт = https://leninade.realsoda.com/ | төп компоненттары =...</comment>
      <origin>1307637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6949" sha1="gs9luytu13vzk9dwqku3hm77arz1ak2" xml:space="preserve">{{Эсемлек
| исем = Ленинад
| чын исеме = {{lang-en|Leninade}}
| рәсем = Leninade.png
| тасвирлама = Ленинад шешәһе, алғы һәм артҡы яғы
| төp = [[алкоголһеҙ эсемлек]]
| етештереүсе = Real Soda In Real Bottles, Ltd.
| килеп сығышы = {{Флагификация|АҠШ}}
| төҫ = ҡыҙыл
| сайт = https://leninade.realsoda.com/
| төп компоненттары = [[Газлы һыу]], [[тростник шикәре]], [[лимон кислотаһы]], [[гуммиарабик]], тәбиғи һәм яһалма тәмләткестәр, [[глицерил абиетат]], [[натрий бензоаты]]&lt;ref name=&quot;BEV&quot;&gt;{{cite web|last=Tanner|first=Steve|title=Review: Leninade Soda|url=http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|website=BevReview|access-date=2015-09-29|archive-date=2013-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013020025/http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
}}

'''Ленинад''' ({{Lang-en|Leninade}}) — [[лимонад]] нигеҙендә әҙерләнеүсе [[газлы һыу|газлы]] [[алкоголһеҙ эсемлек]], ''Real Soda In Real Bottles, Ltd'' компанияһы тарафынан етештерелә. атамаһы [[Владимир Ленин|Ленин]] исеме менән инглиз телендәге ''lemonade'' ({{Lang-ba|лимонад}}) һүҙенең ҡушылыуынан ([[контаминация]]) барлыҡҡа килгән, ә урамы [[Совет Социалистик Республикалары Союзы|совет]] стилендә бизәлгән.

== Тарихы ==
Эсемлек 2000 йылдар башынан бирле етештерелә, уның барлыҡҡа килеүе тураһында беренсе мәғлүмәттәр яҡынса [[2002 йыл]]ға ҡарай. Эсемлек асыҡ ҡыҙыл төҫтәге лимонадлы газировка сифатында тасуирлана. Ул [[кофеин]] үҙ эсенә алмай; ингредиенттар араһында газлы һыу, тростник шикәре, лимон кислотаһы, гуммиарабик, тәбиғи һәм яһалма тәмләткестәр, глицерил абиетат һәм натрий бензоаты бар&lt;ref name=&quot;POPSOP&quot;&gt;{{cite web|url=http://popsop.com/2337|title=Leninade: the soft drink of communistic nostalgia|work=Brand Magazine Online|date=2008-07-24|location=London|publisher=PopSop|archive-url=https://web.archive.org/web/20110701191127/http://popsop.com/2337|archive-date=2011.07.01|access-date=2011-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=This Exists: Leninade, The Soviet-Themed Soda|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/11/20/leninade-soviet-style-soda_n_2164783.html|website=The Huffington Post|access-date=2026-03-15|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150930090528/http://www.huffingtonpost.com/2012/11/20/leninade-soviet-style-soda_n_2164783.html|archive-date=2015-09-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|title=Review: Leninade Soda - Soviet-themed carbonated beverage with cane sugar - BevReview.com|lang=en|website=www.bevreview.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013020025/http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|archive-date=2013-10-13|access-date=2026-03-15}}&lt;/ref&gt;.

== Ҡабул итеү ==
[[Файл:Leninadebottlecap.jpg|мини|Ленинад шешәләре ҡапҡастарының аҫҡы яғы]]
''[[The Huffington Post]]'' мәғлүмәттәре буйынса, тәме Ленинадтың иң мөһим өҫтөнлөгө түгел — уны шешә этикеткаһына баҫылған совет һүҙтеҙмәләре һәм каламбурҙар аша һаталар. Шешәләге слогандар совет фразеологиясен һәм [[ССРБ-ла пропаганда|совет пропагандаһын]] пародиялай, ошондай гәфүрҙәрҙе ҡуллана:

- Сиратта торорға лайыҡлы тәм!
- Ураҡлы һәм сүкесле булығыҙ!
- Эс, иптәш! Эс! Юғиһә [[ГУЛАГ]]
- Һуғышты иң яҡшыһы [[Һалҡын һуғыш|һалҡын көйө]] бирергә
- Эҫе көндә һалҡын һуғыш менән һалҡынайығыҙ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://blogs.houstonpress.com/eating/2010/06/a_cooler_coke_leninade.php|title=A Cooler Coke: Leninade - Houston - Restaurants and Dining - Eating Our Words|lang=en|first=Katharine|last=Shilcutt|website=blogs.houstonpress.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121211020340/http://blogs.houstonpress.com/eating/2010/06/a_cooler_coke_leninade.php|archive-date=2012-12-11|access-date=2026-03-15}}&lt;/ref&gt;.

''[[Houston Press]]'' баҫмаһынан Кэтрин Шилкатт Ленинадты еңел газлы розовая лимонад кеүек тип тасуирлаған: «Миңә ул бик оҡшаны. Был ирония менән бирелә торған һәм [[ирония|ироник]] йылмайыу менән эселә торған еңел, күңелле йәйге эсемлек».

''BevReview'' баҫмаһында эсемлеккә күҙәтеү яһағанда Стив Таннер яҙған: «Шешәнең үҙе үк инде яғымлы [[сувенир]] булып тора, сөнки графика туранан-туры пыяла өҫтөнә баҫылған. Тәме шешәлә тасуирланмаған, һәм беренсе йотомда уны асыҡлау шаҡтый ҡатмарлы. Лимон, цитрус, сейә һәм грейпфрут нокталары бар, кәмендә минең тәм рецепторҙарым шулай тине. Стандарт булмаған тәм профиле эсемлеккә позициялау буйынса ла, тәм буйынса ла айырылып торорға ярҙам итә. Ленинад [[Көнсығыш блок|Көнсығыш блоктың]] [[стероидтар]] ҡулланмай торған олимпия спортсыһы кеүек үк үҙенсәлекле. Киңәш итәм!»

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
- {{Официальный сайт|http://leninade.realsoda.com}}
- {{Facebook|Leninade-53627296210}}

[[Төркөм:Лимонадтар]]
[[Төркөм:Алкоголһеҙ газлы эсемлекҙәр]]
[[Төркөм:АҠШ сәйәси сатираһы]]
[[Төркөм:ССРБ буйынса ностальгия]]
[[Төркөм:Владимир Ленин хөрмәтенә аталған объекттар]]</text>
      <sha1>gs9luytu13vzk9dwqku3hm77arz1ak2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307638</id>
      <parentid>1307637</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T16:08:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56625-91</username>
        <id>49252</id>
      </contributor>
      <origin>1307638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6949" sha1="bechz7gi5sow5gz6dj3il6pm8vex5nd" xml:space="preserve">{{Эсемлек
| исем = Ленинад
| чын исеме = {{lang-en|Leninade}}
| рәсем = Leninade.png
| тасвирлама = Ленинад шешәһе, алғы һәм артҡы яғы
| төp = [[алкоголһеҙ эсемлек]]
| етештереүсе = Real Soda In Real Bottles, Ltd.
| килеп сығышы = {{Флагификация|АҠШ}}
| төҫ = ҡыҙыл
| сайт = https://leninade.realsoda.com/
| төп компоненттары = [[Газлы һыу]], [[тростник шикәре]], [[лимон кислотаһы]], [[гуммиарабик]], тәбиғи һәм яһалма тәмләткестәр, [[глицерил абиетат]], [[натрий бензоаты]]&lt;ref name=&quot;BEV&quot;&gt;{{cite web|last=Tanner|first=Steve|title=Review: Leninade Soda|url=http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|website=BevReview|access-date=2015-09-29|archive-date=2013-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013020025/http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
}}

'''Ленинад''' ({{Lang-en|Leninade}}) — [[лимонад]] нигеҙендә әҙерләнеүсе [[газлы һыу|газлы]] [[алкоголһеҙ эсемлек]], ''Real Soda In Real Bottles, Ltd'' компанияһы тарафынан етештерелә. атамаһы [[Владимир Ленин|Ленин]] исеме менән инглиз телендәге ''lemonade'' ({{Lang-ba|лимонад}}) һүҙенең ҡушылыуынан ([[контаминация]]) барлыҡҡа килгән, ә урамы [[Совет Социалистик Республикалары Союзы|совет]] стилендә бизәлгән.

== Тарихы ==
Эсемлек 2000 йылдар башынан бирле етештерелә, уның барлыҡҡа килеүе тураһында беренсе мәғлүмәттәр яҡынса [[2002 йыл]]ға ҡарай. Эсемлек асыҡ ҡыҙыл төҫтәге лимонадлы газировка сифатында тасуирлана. Ул [[кофеин]] үҙ эсенә алмай; ингредиенттар араһында газлы һыу, тростник шикәре, лимон кислотаһы, гуммиарабик, тәбиғи һәм яһалма тәмләткестәр, глицерил абиетат һәм натрий бензоаты бар&lt;ref name=&quot;POPSOP&quot;&gt;{{cite web|url=http://popsop.com/2337|title=Leninade: the soft drink of communistic nostalgia|work=Brand Magazine Online|date=2008-07-24|location=London|publisher=PopSop|archive-url=https://web.archive.org/web/20110701191127/http://popsop.com/2337|archive-date=2011.07.01|access-date=2011-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=This Exists: Leninade, The Soviet-Themed Soda|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/11/20/leninade-soviet-style-soda_n_2164783.html|website=The Huffington Post|access-date=2026-03-15|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150930090528/http://www.huffingtonpost.com/2012/11/20/leninade-soviet-style-soda_n_2164783.html|archive-date=2015-09-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|title=Review: Leninade Soda - Soviet-themed carbonated beverage with cane sugar - BevReview.com|lang=en|website=www.bevreview.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013020025/http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|archive-date=2013-10-13|access-date=2026-03-15}}&lt;/ref&gt;.

== Ҡабул итеү ==
[[Файл:Leninadebottlecap.jpg|мини|Ленинад шешәләре ҡапҡастарының аҫҡы яғы]]
''[[The Huffington Post]]'' мәғлүмәттәре буйынса, тәме Ленинадтың иң мөһим өҫтөнлөгө түгел — уны шешә этикеткаһына баҫылған совет һүҙтеҙмәләре һәм каламбурҙар аша һаталар. Шешәләге слогандар совет фразеологиясен һәм [[ССРБ-ла пропаганда|совет пропагандаһын]] пародиялай, ошондай гәфүрҙәрҙе ҡуллана:

* Сиратта торорға лайыҡлы тәм!
* Ураҡлы һәм сүкесле булығыҙ!
* Эс, иптәш! Эс! Юғиһә [[ГУЛАГ]]
* Һуғышты иң яҡшыһы [[Һалҡын һуғыш|һалҡын көйө]] бирергә
* Эҫе көндә һалҡын һуғыш менән һалҡынайығыҙ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://blogs.houstonpress.com/eating/2010/06/a_cooler_coke_leninade.php|title=A Cooler Coke: Leninade - Houston - Restaurants and Dining - Eating Our Words|lang=en|first=Katharine|last=Shilcutt|website=blogs.houstonpress.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121211020340/http://blogs.houstonpress.com/eating/2010/06/a_cooler_coke_leninade.php|archive-date=2012-12-11|access-date=2026-03-15}}&lt;/ref&gt;.

''[[Houston Press]]'' баҫмаһынан Кэтрин Шилкатт Ленинадты еңел газлы розовая лимонад кеүек тип тасуирлаған: «Миңә ул бик оҡшаны. Был ирония менән бирелә торған һәм [[ирония|ироник]] йылмайыу менән эселә торған еңел, күңелле йәйге эсемлек».

''BevReview'' баҫмаһында эсемлеккә күҙәтеү яһағанда Стив Таннер яҙған: «Шешәнең үҙе үк инде яғымлы [[сувенир]] булып тора, сөнки графика туранан-туры пыяла өҫтөнә баҫылған. Тәме шешәлә тасуирланмаған, һәм беренсе йотомда уны асыҡлау шаҡтый ҡатмарлы. Лимон, цитрус, сейә һәм грейпфрут нокталары бар, кәмендә минең тәм рецепторҙарым шулай тине. Стандарт булмаған тәм профиле эсемлеккә позициялау буйынса ла, тәм буйынса ла айырылып торорға ярҙам итә. Ленинад [[Көнсығыш блок|Көнсығыш блоктың]] [[стероидтар]] ҡулланмай торған олимпия спортсыһы кеүек үк үҙенсәлекле. Киңәш итәм!»

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
- {{Официальный сайт|http://leninade.realsoda.com}}
- {{Facebook|Leninade-53627296210}}

[[Төркөм:Лимонадтар]]
[[Төркөм:Алкоголһеҙ газлы эсемлекҙәр]]
[[Төркөм:АҠШ сәйәси сатираһы]]
[[Төркөм:ССРБ буйынса ностальгия]]
[[Төркөм:Владимир Ленин хөрмәтенә аталған объекттар]]</text>
      <sha1>bechz7gi5sow5gz6dj3il6pm8vex5nd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡҡош батша ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201607</id>
    <revision>
      <id>1307648</id>
      <timestamp>2026-10-23T18:37:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56625-91</username>
        <id>49252</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Фильм | татарча исем =  | оригинал исем = The Swan Princess | башҡортса исем = Аҡҡош батша ҡыҙы | жанр = [[анимация фильмы|анимация]], [[ғаилә фильмы|ғаилә]], [[фэнтези]] | режиссёр = [[Ричард Рич]] | продюсер =  | сценарист =  | актёрҙар =  | композитор =  | оператор =  | монтаж =  | кинокомпани...</comment>
      <origin>1307648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2352" sha1="8nd5iibv48ovxr3gjhlmwvirr9jv63f" xml:space="preserve">{{Фильм
| татарча исем = 
| оригинал исем = The Swan Princess
| башҡортса исем = Аҡҡош батша ҡыҙы
| жанр = [[анимация фильмы|анимация]], [[ғаилә фильмы|ғаилә]], [[фэнтези]]
| режиссёр = [[Ричард Рич]]
| продюсер = 
| сценарист = 
| актёрҙар = 
| композитор = 
| оператор = 
| монтаж = 
| кинокомпания = 
| дистрибьютор = 
| оҙонлоғо = 01:25:36
| тел = [[инглиз теле|инглизсә]]
| ил = {{АКШ флагы|АКШ}} [[АКШ]]
| йыл = 1994
| сыҡҡан көнө = 
| бюджет = $21 млн.
| касса йыйымдары = $9.7 млн.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=swanprincess.htm|title=The Swan Princess (1994)|website=[[Box Office Mojo]]|accessdate=5 июнь 2012|archive-date=6 сентябрь 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906211346/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=swanprincess.htm}}&lt;/ref&gt;
| рейтинг = 
| imdb_id = 0111333
| сайт = 
| алдағы = 
| киләһе = 
| рәсем = Swanprincessposter.jpg
}}

'''«Аҡҡош батша ҡыҙы»''' (ингл. ''The Swan Princess'') — 1994 елда төшөрөлгән анимацион фильм.

== Сюжет ==
Тылсымлы ҡәлғәләр, серле урман ҡыуаҡлыҡтары, фантастик хайвандар һәм яуыз тылсымсылар булған ул әкиәт замандарында был тарих була. Яуыз тылсымсы Ротбарт тарафынан аҡҡошҡа әйләндерелгән матур батша ҡыҙы һәм принц Дерек, Аҡҡош күле буйында йәшәүсе бөтә ғәжәп заттар, уларҙың мөхәббәте, дуҫлығы һәм яуызлыҡҡа ҡаршы көрәше турындағы тарих.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{IMDb title|0111333}}

[[Категория:1994 йылда төшөрөлгән фильмдар]]
[[Категория:АҠШ фильмдары]]
[[Категория:Анимацион фильмдар]]
[[Категория:Фэнтези фильмдары]]</text>
      <sha1>8nd5iibv48ovxr3gjhlmwvirr9jv63f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яңы заман (альбом)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201608</id>
    <revision>
      <id>1307649</id>
      <timestamp>2026-10-23T18:51:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anonimowl</username>
        <id>25096</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Ук}}  '''Яңы заман''' — башҡорт рэперы [[Инсан]]дың дүртенсе студия альбомы. 2026 йылдың 23 октябрендә үҙнәшер ысулы менән сығарылған.  == Йырҙар исемлеге == {{Tracklist | all_writing = [[Инсан]], автор күрһәтелмәгән осраҡта | lyrics_credits = yes | music_credits =  | extra_column =  | title1 = Асылыш | length1 = 2:57 | title2 =...</comment>
      <origin>1307649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1146" sha1="46czks02giu53ni2xuhempbkap2zmoz" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Яңы заман''' — башҡорт рэперы [[Инсан]]дың дүртенсе студия альбомы. 2026 йылдың 23 октябрендә үҙнәшер ысулы менән сығарылған.

== Йырҙар исемлеге ==
{{Tracklist
| all_writing = [[Инсан]], автор күрһәтелмәгән осраҡта
| lyrics_credits = yes
| music_credits = 
| extra_column = 
| title1 = Асылыш
| length1 = 2:57
| title2 = Яңы заман
| length2 = 2:32
| title3 = Минең кешеләрем
| length3 = 2:47
| title4 = Осрашыу
| length4 = 2:40
| title5 = ДАН
| note5 = feat. Fil MC
| lyrics5 = Инсан, Fil MC
| length5 = 3:17
| title6 = Суперғаилә
| length6 = 2:43
| title7 = Һорауҙар
| length7 = 3:07
| title8 = БУЛ!
| note8 = feat. Сабина Кучаева
| length8 = 3:30
| title9 = Тауға
| length9 = 2:26
| title10 = Яныңда
| length10 = 2:25
| total_length = 28:28
}}

[[Категория:Алфавит буйынса музыкаль әҫәрҙәр]]

[[Категория:Алфавит буйынса альбомдар]]</text>
      <sha1>46czks02giu53ni2xuhempbkap2zmoz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307650</id>
      <parentid>1307649</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T18:57:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anonimowl</username>
        <id>25096</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1307650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1476" sha1="ca28hvlca017q58uieux0v74wztkp9y" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Яңы заман''' — башҡорт рэперы [[Инсан]]дың дүртенсе студия альбомы. 2026 йылдың 23 октябрендә үҙнәшер ысулы менән сығарылған.

== Йырҙар исемлеге ==
{{Tracklist
| all_writing = [[Инсан]], автор күрһәтелмәгән осраҡта
| lyrics_credits = yes
| music_credits = 
| extra_column = 
| title1 = Асылыш
| length1 = 2:57
| title2 = Яңы заман
| length2 = 2:32
| title3 = Минең кешеләрем
| length3 = 2:47
| title4 = Осрашыу
| length4 = 2:40
| title5 = ДАН
| note5 = feat. Fil MC
| lyrics5 = Инсан, Fil MC
| length5 = 3:17
| title6 = Суперғаилә
| length6 = 2:43
| title7 = Һорауҙар
| length7 = 3:07
| title8 = БУЛ!
| note8 = feat. Сабина Кучаева
| length8 = 3:30
| title9 = Тауға
| length9 = 2:26
| title10 = Яныңда
| length10 = 2:25
| total_length = 28:28
}}

== Альбомды яҙҙырыуҙа ҡатнашыусылар ==
* Инсан — аранжировкалар, тауыш яҙҙырыу, туплау һәм биҙәү, тышлыҡ
* ТК1-2Gel — cll (2, 6-7), vl (2, 6-7), nlv (6-7, 10)
* Гөлниә — вокал (4)
* Сабина Кучаева — вокал (8)

[[Категория:Алфавит буйынса музыкаль әҫәрҙәр]]

[[Категория:Алфавит буйынса альбомдар]]</text>
      <sha1>ca28hvlca017q58uieux0v74wztkp9y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307651</id>
      <parentid>1307650</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T18:57:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anonimowl</username>
        <id>25096</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Альбомды яҙҙырыуҙа ҡатнашыусылар */</comment>
      <origin>1307651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1418" sha1="8baup26v4f37as4osdo119snnouvf6n" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Яңы заман''' — башҡорт рэперы [[Инсан]]дың дүртенсе студия альбомы. 2026 йылдың 23 октябрендә үҙнәшер ысулы менән сығарылған.

== Йырҙар исемлеге ==
{{Tracklist
| all_writing = [[Инсан]], автор күрһәтелмәгән осраҡта
| lyrics_credits = yes
| music_credits = 
| extra_column = 
| title1 = Асылыш
| length1 = 2:57
| title2 = Яңы заман
| length2 = 2:32
| title3 = Минең кешеләрем
| length3 = 2:47
| title4 = Осрашыу
| length4 = 2:40
| title5 = ДАН
| note5 = feat. Fil MC
| lyrics5 = Инсан, Fil MC
| length5 = 3:17
| title6 = Суперғаилә
| length6 = 2:43
| title7 = Һорауҙар
| length7 = 3:07
| title8 = БУЛ!
| note8 = feat. Сабина Кучаева
| length8 = 3:30
| title9 = Тауға
| length9 = 2:26
| title10 = Яныңда
| length10 = 2:25
| total_length = 28:28
}}

== Альбомды яҙҙырыуҙа ҡатнашыусылар ==
* Инсан — аранжировкалар, тауыш яҙҙырыу, туплау һәм биҙәү, тышлыҡ
* Гөлниә — вокал (4)
* Сабина Кучаева — вокал (8)

[[Категория:Алфавит буйынса музыкаль әҫәрҙәр]]

[[Категория:Алфавит буйынса альбомдар]]</text>
      <sha1>8baup26v4f37as4osdo119snnouvf6n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тетрис</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201609</id>
    <revision>
      <id>1307653</id>
      <timestamp>2026-10-23T20:01:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56625-91</username>
        <id>49252</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Компьютер уйыны | исем = Тетрис | рәсем =  | рәсем асты = «Тетрис» уйынының типик барышы | төҙөүсе = [[Пажитнов Алексей Леонидович|Алексей Пажитнов]] | дизайнер = Алексей Пажитнов | программист = Алексей Пажитнов | нәшер итүче =  | сыҡҡан көнө = {{ССРФ флагы|ССРФ}} 1985 | жанр =...</comment>
      <origin>1307653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5214" sha1="q3nzp4vv1elkk8etycbxs2j21jzhdyk" xml:space="preserve">{{Компьютер уйыны
| исем = Тетрис
| рәсем = 
| рәсем асты = «Тетрис» уйынының типик барышы
| төҙөүсе = [[Пажитнов Алексей Леонидович|Алексей Пажитнов]]
| дизайнер = Алексей Пажитнов
| программист = Алексей Пажитнов
| нәшер итүче = 
| сыҡҡан көнө = {{ССРФ флагы|ССРФ}} 1985
| жанр = [[логик компьютер уйыны|логик уйын]]
| режимдар = [[Бер кулланыусылы уйын|бер кулланыусылы]]
| платформалар = Барлык диярлек
}}

'''Тетрис''' («[[тетрамино]]» һәм «теннис» һүҙҙәренән яки [[Xonix]] уйынынан яһалған) — совет программисы [[Пажитнов Алексей Леонидович|Алексей Пажитнов]] тарафынан уйлап табылған һәм эшләнгән [[компьютер уйыны]]. Уйын 1985 елда ССРФ Фәндәр академияһының [[А. А. Дородницын исемендәге иҫәпләү үҙәге|Иҫәпләү үҙәгендә]] эшләгәндә сығарылған.

«Тетрис» — дүрт квадраттан тоған [[полимино]] төрө булған «тетрамино» геометрик фигураларын ҡулланыуға нигеҙләнгән логик уйын. Пажитновка был уйындың идеяһын [[пентамино]] уйыны китереп сығарған. Уйындың беренче нөсхәһен Пажитнов [[Паскаль (программалау теле)|Паскаль телендә]] «[[Электроника-60]]» компьютеры өсөн яҙған. Коммерция версияһы 1987 елда АҠШ-тың Spectrum HoloByte компанияһы тарафынан сығарылған.

Киләһе йылдарҙа «Тетрис» төрлө йыһазларға, шул иҫәптән компьютерҙарга, уйын консолдәренә, калькуляторҙарға, мобиль телефондарға һәм медиаплеерҙарға күсерелгән.

== Ҡағиҙәләр ==
Өҫтән киңлеге 10 һәм бейеклеге 20 кәрәҙ булған стаканға осраҡлы тетрамино фигуралары төшә. Осош ваҡытында уйынсы фигураны 90 градусҡа бороп һәм горизонталь буйынса хәрәкәтләндерә ала. Әгәр 10 кәрәҙҙән тороусы горизонталь рәттәр тулһа, ул юғала, ә уның өҫтөндәге барлыҡ элементтар бер кәрәҙгә төшә. Уйын яңа фигура стаканға һыймағас тамамлана.

== Тарих ==
ССРФ-та «домино», «тримино», «тетрамино» һәм «пентамино» уйындары бик популяр булған. Алексей Пажитнов пентаминоны автоматик рәүештә йыйыу өҫтөндә эшләгәндә, заманса йыһазларҙың ҡеүәте етмәү сәбәпле, тетраминоға күсергә мәжбүр була, шуннан уйындың төп идеяһы барлыҡҡа килә.

IBM PC өсөн уйынды 16 йәшлек мәктәп уҡыусыһы [[Вадим Герасимов]] [[Turbo Pascal]] телендә яңынан яҙған. 

1989 елда [[Nintendo]] компанияһы [[Game Boy]] портатив консоле өсөн «Тетрис» версияһын сығара, был уйындың бөтә донъяға таралыуына зур этәргеч бирә — бер генә Game Boy өсөн дә 35 миллиондан артык дана һатылган. 2007 елда «Тетрис» АҠШ Конгресс китапханаһына һаҡлауға ҡабул ителгән мөһим компьютер уйындары исемлегенә кертелгән.

== Музыкаль бизәк ==
Уйындың беренче нөсхәләрендә музыка булмаған. Көнбайышта «Тетрис» менән бәйле булган иң танылган көй — ул «[[Коробушка|Коробейники]]» рус халык йыры, ул композитор [[Танака Хирокадзу|Хирокадзу Танака]] тарафынан Game Boy версияһы өсөн эшкәртелгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.tetris.com/ The Tetris Company LCC] — «ТЕТРИС» сәүдә маркаһы хокукы эйәһе

[[Категория:Тетрис]]
[[Категория:Компьютер уйындары]]
[[Категория:ССРФ-та эшләнгән компьютер уйындары]]
[[Категория:1984 елда тыуҙырылган компьютер уйындары]]</text>
      <sha1>q3nzp4vv1elkk8etycbxs2j21jzhdyk</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>