Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 2489 1307697 1219427 2026-10-25T02:16:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307697 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Ғәйнә (мәғәнәләр)}} {{Халыҡ | название = Ғәйнә | изображение = | ширина = | подпись = Тамғалары | самоназвание = | численность = билдәһеҙ | расселение = {{Флагификация|Российская Федерация}}<br> *{{Флагификация|Пермь крайы}}<br> [[Барҙы районы|Барҙы]], [[Көйәҙе районы|Көйәҙе]] һәм [[Пермь районы|Пермь]] райондары *{{Флагификация|Башҡортостан}}<br>[[Асҡын районы|Асҡын]], [[Тәтешле районы|Тәтешле]] һәм [[Әлшәй районы|Әлшәй]] райондары | вымер = | архкультура = | язык = [[башҡорт теле|башҡорт]] ([[төньяҡ-көнбайыш диалект]]) | раса = | религия = [[ислам]] | родственные = | входит = | включает = | происхождение = }} '''Ғәйнә''' — төньяҡ [[башҡорттар]]ы ҡәбиләһе. Иң боронғо һәм күп һанлы ҡәбиләләр иҫәбендә булған. Ырыуҙың составы: тол-ғәйнә, тор-ғәйнә, бисер-ғәйнә, мул-ғәйнә. Әлеге ваҡытта ғәйнәләр [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы|Асҡын]], [[Әлшәй районы|Әлшәй]] һәм [[Тәтешле районы|Тәтешле]], [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы|Барҙы]], [[Көйәҙе районы|Көйәҙе]] һәм [[Пермь районы|Пермь]] райондарында йәшәй. Барҙы районының Тол йылғаһы буйында, мәҫәлән, халыҡтың иҫәбен [[1979]] йылда алғанда 49 мең [[Башҡорттар|башҡорт]] йәшәүе асыҡланды. [[Файл:Гайнинские башкиры.jpg|thumb|300px|Ғәйнә башҡорттары Тол йылғаһы аша күпер төҙөлөшөндә. ХХ б. башы]] == Ырыуҙар == * [[ТОР]] * [[ТОЛ]] * [[МОЛ]] (Аралар: [[ар (ара)|ар]], [[байләр|бай]], [[бисер]], [[истәк (ара)|истәк]], [[ишбулат]], [[казанбай]], [[ҡусҡар (ара)|ҡусҡар]], [[ҡыпсаҡ]], [[кәрий]], [[максәй]], [[мышар (ара)|мышар]], [[мурашей]], [[мәмәт]], [[ар (ара)|нуҡшы]], [[сабир]], [[саҡай]], [[сараш-баш]], [[ширмеш|сирмеш]], [[собханғол (ара)|собханғол]], [[сыбар йыйын]], [[таймас]], [[тараз]], [[тау (ара)|тау-баш]], [[тимган]], [[турғай (ара)|турғай]], [[усай]], [[шабай (ара)|шабай]], [[эскәре йыйын]], [[әйзүәк]], [[әрәмәс]]) * [[БИСЕР]]. == Тарихы == Төньяҡ башҡорттарының тарихын яҡшы белгән титуляр советник [[Попов Никита Саввич|Н. Попов]] ғәйнәләрҙең Болғар өлкәһендә йәшәгән тархандарҙан сығыуын раҫлай. Әйткәндәй, ырыуҙың тархандарҙан килеп сығыуы хаҡындағы атама бер [[башҡорт]] халҡы өсөн генә хас түгел, ул башҡа халыҡтарға ла ҡағыла. Ғәйнәләрҙең сығышы хаҡында профессор [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р. Ғ. Кузеевтың]] ҡарашы иғтибарға лайыҡ. Уның фекеренсә, тархан этнонимы [[Дунай]] болгарҙары — [[венгрҙар]] — [[Волга]] буйҙары [[болғарҙар]]ы — башҡорттар бәйләнешен аңлата. Был берләшмәләр араһында бәйләнеш күптән йәшәгән. Волга буйынан был этноним көнсығышҡа һәм төньяҡ-көнсығышҡа таралған. Күсеп килгән болғарҙар араһында хәҙерге Башҡортостан ерендә тархан ғәйнәләр ҙә булған. [[Юрматы]], [[йәнәй]] һәм башҡа ырыуҙар менән бергә тархан ғәйнәләр боронғо башҡорт этносының үҙәген тәшкил иткән. Ғәйнәләр үҙҙәренен боронғо иле — [[Волга буйы Болғары|Болғар]] өлкәһен ташлап киткән. Сығанаҡтар буйынса, [[Кама]] буйында башҡорттар [[XIII быуат|XIII]]—[[XIV быуат]]тарҙа барлыҡҡа килә. Ләкин [[XII быуат]]та уҡ ғәйнәләрҙең Көньяҡ Уралға күсеүе күрһәтелгән. Башҡортостанға ғәйнәләр [[Тере Танып|Танып]] йылғаһы буйлап төшкән. Артабан [[ҡатайҙар]] һәм [[ҡыпсаҡтар]]ҙың төньяҡ-көнсығышҡа күпләп күсеүе арҡаһында ғәйнәләр төньяҡҡараҡ киткән. Ошо мәлдә ғәйнә ҡәбиләһенең ҡыпсаҡтар менән ныҡ аралашыуы булған. == Тормош-көнкүреше == [[Ҡуян (Пермь крайы)|Ҡуян]] һәм [[Башҡултай|Ҡолтай]] ауылында йәшәгән ғәйнәләрҙең [[Башҡортостанда игенселек|игенселек]] менән шөғөлләнеүе хаҡында яҙма документ бар. Бынан 350 йыл элек яҙылған документ башҡорттарҙың шөғөлө хаҡында тулыһынса күҙалларға мөмкинлек бирмәһә лә, ҡайһы бер мәғлүмәттәр яғынан бик ҡиммәт. Ғәйнәләр ултыраҡ тормошҡа һәм игенселеккә башҡаларҙан иртәрәк күскән. Көнгөр бургомистры Юхнев яҙған мәғлүмәттәр ошо хаҡта һөйләй: «Уҫы даруғаһы башҡорттары йорттарҙа йәшәй. Уларҙың сәсеүлеге һәм игене күп, йәйге мәлдә дала буйлап күсеп йөрөмәйҙәр, урыҫтар кеүек өйҙәрҙә йәшәйҙәр. Башҡа халыҡтарҙыҡы кеүек, уларҙың да малы ишле, бесәнде күп сабалар». Башҡорттар игенселектән башҡа [[малсылыҡ]], ағас әҙерләү, [[һунарсылыҡ]] һәм [[умартасылыҡ]] менән дә шөғөлләнгән. Н. Попов ғәйнәләрҙең көнкүреше хаҡында ентекләп яҙып ҡалдырған. Башҡорттар, ти ул, малдарын ҡыш мәлендә үҙ йортонда тота, шулай ҙа [[игенселек]] — уларҙың йәшәүенең төп сығанағы. Улар ер эшкәртеү өсөн һуҡа, тырма, ураҡ һәм салғы ҡулланған. Йәйге осорҙа ғәйнәләр төп йәшәгән урынынан алыҫ түгел йәйләүҙәргә күсә торған булған. Бында инде торлаҡты ваҡытлыса ғына иҙәнһеҙ, тәҙрәһеҙ, түбә таҡтаһыҙ төҙөгәндәр. Архив сығанаҡтары ер участкаларының күләме хаҡында ла фекер йөрөтөргә мөмкинлек бирә. Байтаҡ ҡына ауылдарҙа (Ишмән, [[Барҙы]], Ҡыҙылъяр, Шлыҡ, [[Иҫке Ашап]], [[Танып (Барҙы районы)|Танып]]) ни бары берәр дисәтинә иген сәсһәләр, башҡа ауылдарҙа ике-өс дисәтинә, ә бына Ишем ауылында 12,7 дисәтинә сәскәндәр. Игенселектең алға китеүе арҡаһында уны эшкәртеү ҙә ярайһы уҡ яҡшы үҫеш алған. Бында тирмәндәр бик күп булған, һәр ауылдың үҙенең, ҡайһы берҙәренең икешәр-өсәр тирмәне булған. 189 йорттан торған [[Елпачиха|Үдик (Елпачиха)]] ауылында [[Әмзе]] йылғаһында өс тирмән булған. Тирмән өсөн йылға һәм быуалар бик оҫта файҙаланылған. Ғәйнәләрҙең малсылығы хаҡында ла документтар байтаҡ мәғлүмәттәр килтерә. Уҫы өйәҙе хужалыҡтары буйынса фекер йөрөткәндә ҡайһы бер ауылдарҙа һәр ихатаға бер-ике һыйыр малы, ҡайһыларында 3—4, бер нисәһендә бишәр баш тура килеүе хаҡында әйтелә, һәр ихатала 1—2 ат, бынан тыш, һәр ғаиләнең һарыҡ-кәзәһе булған. Документтар буйынса фекер йөрөткәндә, һыйыр малдары төп урынды биләгән, артабан — йылҡы һәм һарыҡ-кәзә. Малсылыҡта ошондай структура — бөтә урында ла бер сама тиерлек. Ғәйнәләрҙең хужалығында ағас эше байтаҡ урынды биләгән. Улар төҙөлөш өсөн ағас киҫкән, һал ағыҙған, йүкә әҙерләгән, ыҫмала һәм дегет ҡайнатҡан. Пермь өйәҙендә документтар буйынса, бер йылда нисә күнәк дегет ҡайнатылыуы, купме тал ҡайырыһы, күпме һала-баш һалыныуы хаҡында мәғлүмәттәр бирелгән. Улар [[металлургия]] заводтарында үҙләштерелгән. Ғәйнәләр умартасылыҡ менән дә ихлас шөғөлләнгән. Бигерәк тә тәүге осорҙа [[солоҡсолоҡ]] киң таралған булған. Ләкин артабан экономик яктан файҙалыраҡ ысулға күскәндәр — рамлы умарталарҙа күс тоторға өйрәнгәндәр. Бында йәшәгән халыҡтың көнкүреше һәм мәҙәниәте лә үҙгәреп ҡоролған. Игенселек уларҙың эшмәкәрлегенә төп йүнәлеш биргән. Малсылыҡтан игенселеккә күсеү уларҙың көнкүрешен үҙгәрткән. Хәҙер башҡорт ауылдары урыҫ ауылдарынан бер ни менән дә айырылмай башлаған. Йорттар, элекке кеүек, ойҡашып түгел, ә туп-тура урамдар булып урынлаштырыла, урыҫ мейесе менән йылытыла башлай. == Урынлашыуы == {| class="wikitable" !colspan="3" |Ғәйнә башҡорттарының тораҡ пункттары{{sfn|История башкирских родов|2015|страницы=125—160}}<ref>{{китап| автор = [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Асфандияров А. 3.]]| заглавие =История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий| ссылка = | ответственный = | издание = | место = Уфа| издательство = Китап| год = 2009| страницы =| страниц = 744| isbn = 978-5-295-04683-4| ref =}}</ref> |- ! РФ субъекты !! Район !! Тораҡ пункттар |- |rowspan="3" | [[Пермь крайы]] || [[Барҙы районы]] || [[1-се Барҙыбаш]], [[1-се Ҡыҙылъяр]], [[2-се Барҙыбаш]], [[2-се Ҡыҙылъяр]], [[Аҡбаш (Барҙы районы)|Аҡбаш (Әмзебаш)]], [[Аҡлыш]], Аҡтыбай (Алтыбай), Алтынай, [[Барҙы|Барҙы (Ҡажмаҡты)]], [[Батырбай]], [[Башаптүз]], [[Березники (Барҙы районы)|Березники (Ҡайынауыл)]], [[Бисер|Бисер (Оҙон Ялан)]], [[Бөрөжлө]], [[Елпачиха|Елпачиха (Удик)]], Иләнсек, [[Искер]], [[Иҫке Башап]], [[Иҫке Чат]], Ишмән, [[Йөкшөр]], [[Йәрмиә (Пермь крайы)|Йәрмиә (Зәрмиә, Шермеинск)]], [[Канюки]], Куран, Күгейә (Кувия), [[Күҙемйәр]], [[Күчтәнтей]], Ҡарағаш, [[Ҡоҙаш]], Менгарда, [[Мостовая|Мостовая (Сүжде)]], [[Наратҡы]], [[Очҡул]], [[Солтанай (Барҙы районы)|Солтанай]], [[Сөжән]], Сәрмияда, [[Сәрәш]], [[Танып (Барҙы районы)|Танып]], [[Толҡанны]], [[Тонтортүз]], [[Төнгүк]], [[Түбән Искилде]], [[Уймыж]], [[Фиҙеркә|Фиҙеркә (Өчмөчтө)]], [[Шликбаш]], [[Шликтүз]] (Усть-Шлык), [[Чалкау]], [[Чувашай]], [[Юғары Башап|Юғары Башап (Башапбаш)]], [[Юғары Искелде]], Юғары Күгейә, Юғары Күчтәнтей, [[Яңы Башап|Яңы Башап (Яңауыл)]], [[Яңы Чат]] һ. б. |- | [[Пермь районы]] || [[Башҡултай (Пермь крайы)|Башҡолтай]], [[Ҡуян (Пермь крайы)|Ҡуян]] |- | [[Уҫы районы]] || [[Ольховка (Уҫы районы)|Ольховка (Уймужбаш)]] |- |rowspan="3" | [[Башҡортостан]] || [[Бишбүләк районы]] || [[Мәнәүез-Мәскәү]] |- | [[Миәкә районы]] || [[Кесе Гәйнә]], [[Тауҡай-Гәйнә]] |- | [[Әлшәй районы]] || [[Гәйнәямаҡ]] |- | [[Свердловск өлкәһе]] || [[Әшит ҡала округы]] || [[Ғәйнә (Свердловск өлкәһе)|Ғәйнә]] |} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Әйнә менән Ғәйнә]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{Врезка | Выравнивание = right | Ширина = 200px | Фон = #bbe0cc | Заголовок = [[b:Тормош һабаҡтары. 6 класс#Ғәйнәләр|Ғәйнәләр]] бар | Содержание = [[File:Wikibooks-logo-ba.svg|38px]] Викидәреслектә | Заголовок снизу = 1 }} * ''[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Асфандияров А. З.]], Асфандиярова К. М.'' История башкирских сел и деревень Пермской и Свердловской областей. Кн. 8. — Уфа: Китап, 1999. * {{книга | автор = | заглавие = Башкиры-гайнинцы: история и современность | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2012 | том = | страниц = 264 | страницы = | isbn = 978-5-295-05131-9 | ref = }}{{ref-ru}} * Башкиры — гайнинцы Пермского края. История, этнография, антропология, этногеномика / Под общ. ред. Р. М. Юсупова. — Уфа: Гилем, 2008.{{ref-ru}} * {{китап| автор=| заглавие= История башкирских родов. Гайна. Том 11 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], Ю. М. Юсупов, Р. Р. Асылгужин, Р. Р. Шайхеев, И. Р. Саитбатталов, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин, А. Р. Махмудов, Р. М. Рыскулов, А. Р. Асылгужин, А. Я. Гумерова, Г. Ю. Галеева, Г. Д. Султанова| ссылка =http://vk.com/doc265974427_437071280?hash=3b653aca29857d614c&dl=ee36c87b2e2412a3de | ответственный = | место= Уфа| издательство= ГУП РБ Уфимский полиграфкомбинат| год= 2015| том= | страниц= 696| страницы= | isbn=978-5-85051-641-3| ref=История башкирских родов}}{{ref-ru}} * {{Китап:Башҡорт ҡәбиләләре тарихынан}} * {{ПБН}}{{ref-ru}} * ''[[Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы|Кульбахтин Н. М.]]'' Из истории гайнинских башкир. — Уфа, 1996. * [http://vk.com/doc265974427_437375796?hash=faa80bf4e0388b2544&dl=315077749391a3e42a Тулвинские татары и башкиры: этнографические очерки и тексты.] — Пермь, 2004. * ''Хотинец В. Ю.'' Этнопсихологический анализ особенностей развития гайнинских башкир. Барда, 1999. * ''Шумилов Е. Н.'' Гайнинские (Бардымские) башкиры Пермской области // Ватандаш, № 9, 2004. * ''Шумилов Е. Н.'' Татары и башкиры Западного Урала. Пермь, 2008. * ''[[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]'' Антропологическая характеристика современных башкир-гайнинцев // Урал-Алтай: через века в будущее. Т. 2. — Уфа, 2008. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|82802|автор=[[Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы|Йәнғужин Р. З.]]}} * {{БЭ2013|index.php/8-statya/12032-perm-bash-orttary|Пермь башҡорттары|автор=Йосопов Р. М., Черных А. В., Шитова С. Н.}} * [http://www.vatandash.ru/index.php?article=137 ''Мурзабулатов М.'' Пермские башкиры//ж."Ватандаш"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720053529/http://vatandash.ru/index.php?article=137 |date=2017-07-20 }} * [https://web.archive.org/web/20160304140455/http://fairway.h1.ru/1/185_1.html ''Чагин Г. Н.'' Пермские башкиры: история и современная демографическая ситуация в Пермской области] == Видеояҙмалар == * {{YouTube|lm0L4cQ8LL4|Башкиры рода Гайна (Пермский край)}} * {{YouTube|8yxS6XbCF1U|Башкирское родословие: Гайна}} {{Башҡорт ҡәбиләләре}} [[Категория:Башҡорт ҡәбиләләре]] [[Категория:Пермь крайы башҡорттары]] 7ao4t8p6qtjajzl8jx5zrek32dlf90a 0 4047 1307687 1306134 2026-10-24T21:30:13Z Таёжный лес 39277 1307687 wikitext text/x-wiki {{Ил |Башҡортса исеме= <div style="text-align: center;">Ҡытай Халыҡ Йөмһүриәте</div> |Төп исеме= <div style="text-align: center;">{{small|{{lang-zh|中國 / 中国}},<br> {{small|[[ябай ҡытай теле|ябай]] 中华人民共和国</div>}}}} |Төп килеш=Ҡытай |Герб=中華人民共和國國徽.svg |Герб урынына = |Нигеҙ һалынған=[[1949]] |Аудио= |Девиз= |Гимн исеме= Ирекмән маршы |Гимн= |Аудио= |Идара итеү формаһы=[[Парламент республикаһы]] |Картала=China in its region (claimed hatched).svg |Телдәр=[[Ҡытай теле]] |Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы= |Бойондороҡһоҙ= |Башҡала=[[Пекин]] |Иң ҙур ҡалалары=[[Чунцин]], [[Шанхай]], [[Пекин]], [[Тяньцзинь]], [[Гуанчжоу]] |Етәкселәр вазифалары=Дәүләт башлығы<br>Премьер-министр |Етәкселәр= [[Си Дзиньпин]]<ref>[http://www.itar-tass.com/c512/675427.html Си Дзиньпин занял высший государственный пост в Китае, возглавив "пятое поколение" руководителей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020032642/http://www.itar-tass.com/c512/675427.html |date=2013-10-20 }}{{ref-ru}}</ref> <br> Ли Кецән<ref>[http://www.itar-tass.com/c512/676725.html ҠХР хөкүмәтен Ли Кецән етәкләй] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020031753/http://www.itar-tass.com/c512/676725.html |date=2013-10-20 }}{{ref-ru}}</ref> |Территория буйынса урын=3 |Территория=9 596 960 |Һыу %=8,62 |Халыҡ буйынса урыны=1 |Халыҡ=1 317 000 000 |Иҫәп йылы=2007 |Халыҡ тығыҙлығы=140 |[[ЭТП]]= 7,318 трлн<ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD|title=GDP|publisher=World Bank|accessdate=October 9,2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6ESNTbD18|archivedate=2013-02-15}}</ref> <br> |ЭТП иҫәпләү йылы=2013 |ЭТП буйынса урын= |Кеше башына ЭТП=<ref name=autogenerated2>Data refer to the year 2013. [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/02/weodata/weorept.aspx?sy=2000&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=subject&ds=.&br=1&pr1.x=37&pr1.y=8&c=924%2C964%2C922%2C456%2C134%2C528%2C926%2C111&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CPPPSH%2CLP&grp=0&a= IMF database], [[IMF]].</ref> |Валюта=[[Женьминьби|юань (женьминьби)]] (CNY, код 156)<ref>Шулай уҡ [[Гонконг]]та гонконг доллары һәм [[Макао]]ла патака.</ref> |Домен=.cn, .中国, .中國, .公司, .网络 |Телефон коды=86 |Ваҡыт бүлкәте=+8 }} '''Ҡытай, Ҡытай Халыҡ Республикаһы (ҠХР)''' (ҡытайса ғәҙәти ''中國/中国，ябай 中华人民共和国'') — [[Азия|Көнсығыш Азиялағы]] социалистик дәүләт. Халыҡ һаны буйынса (1,36 млрд-тан күберәк<ref name=":0">{{Cite web|accessdate = 2015-11-10|title = The World Factbook|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html|publisher = www.cia.gov}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011073205/https://www.cia.gov/library//publications/the-world-factbook/geos/ch.html |date=2016-10-11 }}</ref>) [[Ер|донъяла]] — беренсе, майҙаны буйынса [[Рәсәй]] менән [[Канада]]нан ҡала өсөнсө урында тора. Рәсми тел — [[Ҡытай теле|ҡытай]] (путунхуа; [[Тайвань|Тайванда]] һәм [[Макао]]ла — кантон) теле. Ил халҡының күпселеге — этник [[ҡытайҙар]], үҙатама — ''[[Хань (халыҡ)|хань]].'' Донъяла юғары бойондороҡһоҙ дәүләт (держава) булып иҫәпләнә, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] Именлек советының даими ағзаһы. [[Ер|Ер шарында]] космосты яулау буйынса алдынғы илдәрҙең береһе, хәрби хеҙмәткәрҙәренең һаны буйынса донъялағы иң ҙур армияға һәм йәҙрә ҡоралына эйә. 2014 йылдың декабренән [[Эске тулайым продукт]] күләме буйынса донъяла беренсе урынға сыҡты. Ҡытай төрлө халыҡ-ара ойошмаларҙың, шул иҫәптән [[БМО]], [[АТЭС]], [[G20]], [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы]], [[ШОС]] һәм [[БРИКС]]-тың ағзаһы булып тора. 1949 йылда Ҡытай Халыҡ Республикаһы ойошторолғандан алып илде Комунистар партияһы етәкләй. Ҡытай 14 ил менән сиктәш. == Ил атамаһының сығышы == Дөйөм таралған фараз буйынса, «''Ҡытай''» «''Ҡатай''» һүҙенән алынған тип иҫәпләнә. Уның сығышы үҙ сиратында ''[[Кидандар|кидань (китай)]]'' исемле манжур күсмә ҡәбиләләренә барып тоташа. 907 йылда улар Төньяҡ Ҡытайҙы баҫып ала һәм унда үҙҙәренең [[Ляо]] дәүләтен ойоштора. XII—XIII быуаттарҙа уларҙың урынына башҡа күскенселәр — ''джурджендәр'' һәм [[монголдар]] килеп ултырһа ла, тәүге этноним Төньяҡ Ҡытай топонимы булып нығынып ҡала. [[Европа]] сәүҙәгәрҙәре, атап әйткәндә, [[Марко Поло]], был исемдең «''Катай''» («''Cathay''») формаһын урта быуат Көнбайыш Европаһына алып ҡайта, һәм ул унда быға тиклем ҡулланылған [[латин теле]]нән алынған «''China''» һүҙен ҡыҫырыҡлап сығара. Артабан был яңы исем [[славян телдәр]]гә күсә һәм уларҙа «Китай» булып нығына. Көнбайышта «''Катай''» Ҡытайҙың шиғри исеме булараҡ ара-тирә хәҙер ҙә ҡулланыла. == Тарихы == {{Төп мәҡәлә|Ҡытай тарихы}} [[Файл:Zhongguo.gif|мини|250px|справа|Джунго ''«Урталыҡтағы дәүләт»'' — Ҡытайҙың үҙатамаһы]] Ҡытай тарихы яҙма сығанаҡтарҙың төрлөлөгө менән үҙенсәлекле. Улар археологик мәғлүмәттәр менән берлектә сәйәси һәм социаль хәл-ваҡиғаларҙы бик боронғо замандарҙан алып тергеҙеү мөмкинлеген бирә. Изгеләр тип танылған дини-фәлсәфәуи һәм тарихи йөкмәткеле текстар — бигерәк тә [[Конфуций]] тәғлимәттәре яҙылғандары — үҙ сиратында ҡытай мәҙәниәтенең (цивилизацияһының) һәм ҡытай халҡын донъяға ҡарашының артабан үҫеүенә йоғонто яһаған. Һәр кешенең ерҙәге тормошта бәхеткә, байлыҡ һәм муллыҡҡа өлгәшеүгә йүнәлтелгән юғары социаль-сәйәси әүҙемлеге Ҡытай мәҙәниәтенә Конфуций осоронан уҡ хас була. Һәр кемдең яҙмышы хоҙайҙың алдан билдәләүенә түгел, ә уның үҙ тырышлығына бәйле. Ҡытай мәҙәниәте — донъялағы иң боронғоларҙың береһе. Ғалимдәр билдәләүенсә, уның йәше биш мең йылға тиң, ә булған яҙма сығанаҡтар бары 3500 йылдан кәм булмаған осорҙо яҡтырта. Бер-береһен алмаштырған династиялар тарафынан тағы камилләштерелгән административ идара системаһының бик борондан килеүе ҡытай дәүләте өсөн һис шикһеҙ өҫтөнлөк тыуҙырған. Шуға ла уның иҡтисады артта ҡалған күршеләре-күсмә ҡәбиләләр һәм таулы халыҡтар менән сағыштырғанда ныҡ үҫкән ауыл хужалығына нигеҙләнә. Беҙҙең эраға тиклем I быуатта конфуцианлыҡты дәүләт идеологияһы итеү һәм б. э. т. II быуатта берҙәм яҙма системаһы индереү ҡытай мәҙәниәтен тағы ла нығыта. [[Файл:The Great Wall of China at Jinshanling.jpg|thumb|[[Бөйөк Ҡытай диуары]]]] Сәйәси күҙлектән Ҡытай бер нисә мең йыллыҡтар барышында цикл рәүешендә ҡабатланған сәйәси берҙәмлек һәм тарҡалыу осорҙары аша үтә. Ул ғына ла түгел, ҡайһы бер осраҡта өлөшләтә йә тулыһынса сит ил дәүләте составына инә (миҫал өсөн [[Юань империяһы|Юань]] һәм [[Цин империяһы|Цин империялары]]). Ҡытай биләмәләре ситтән һөжүмдәргә даими дусар булһа ла, баҫҡынсыларҙың күбеһе иртәме-һуңмы барыбер «ҡытайлашып», ҡытай этносы эсендә юғала, ә улар дәүләттәрепнең ерҙәре ғәҙәттә Ҡытайға ҡушыла. Бөгөнгө Ҡытай дәүләте һәм йәмғиәте — быуаттар дауамында тирә яҡтағы күп һанлы Азия халыҡтарының миллионлаған вәкилдәренең күсенеп йөрөүе һәм хань ассимиляцияһына бирелеүе, мәҙәни һәм сәйәси үҙ-ара үтеп инеү һәм бер-береһенә йоғонто яһау һөҙөмтәһе. Бында шулай уҡ традицион ҡытай тарихнамәһенең башҡа халыҡтар (монголдар, манжурҙар) тарихын һанға һуҡмайынса, уларҙың үҙаллы дәүләттәрен Ҡытайҙың өлөшө итеп ҡарап, барыһын да Ҡытай хроникаль-династия тарихына индереүен иҫтә тоторға кәрәк. [[Файл:Raising an army.jpg|thumb|[[Цин династияһы]] ғәскәрҙәренең баш күтәреүселәр менән бәрелеше ''[[Мяо]]'']] [[Файл:Regaining the Provincial Capital of Ruizhou.jpg|thumb|Тайпиндәр ихтилалы]] [[Файл:Illustration of the Decapitation of Violent Chinese Soldiers by Utagawa Kokunimasa 1894.png|thumb|1894—1895 йылғы<br> япон-ҡытай һуғышы]] ; Ҡытай тарих фәнендә ҡабул ителгән ҡыҫҡаса хронологик таблица {|class="standard" ! Йылдар !! Дәүләт (династия) |- ! Беҙҙең эраға тиклем ! |- |б.э.т. 2353—2255 йылдар |Легендар хаким император Яо |- |б.э.т. 2255—2205 йылдар |Легендар хаким Шунь |- |б.э.т. 2205—1766 йылдар |Легендар [[Ся династияһы]] |- |б.э.т. 1766—1122 йылдар |[[Шан династияһы]]ның традицион даталары |- |б.э.т. 1122—249 йылдар |[[Чжоу династияһы]]ның традицион даталары |- |б.э.т. 221—206 йылдар |[[Цинь династияһы]]ның традицион даталары, милли ҡытай дәүләтенең ойошоуы |- |б.э.т. 206 — беҙҙең эраның 220 йылы |[[Хань династияһы]]ның традицион даталары<br> (шул иҫәптән [[Көнбайыш Хань]] — б.э.т. 206 йылдан беҙҙең эраның 25 йылы,<br> [[Көнсығыш Хань]] — беҙҙең эраның 25 — 220 йылдары) |- ! Беҙҙең эра ! |- |220—264 |Вэй династияһы, [[Өс батшалыҡ дәүере]] |- |265—420 |[[Цзинь (265—420)|Цзинь династияһы]] (265—420) ([[Цзинь (265—420)|Көнбайыш Цзинь]]: 265—316, Көнсығыш Цзинь: 317—420) |- |420—479 |Көньяҡ Сун династияһы |- |479—501 |Ци династияһы |- |502—556 |Лян династияһы |- |557—588 |Чэнь династияһы |- |581—618 |[[Суй династияһы]] |- |618—917 |[[Тан династияһы]], Ҡытай мәҙәниәтенең «Алтын быуаты» |- |907—959 |[[Биш династия һәм ун батшалыҡ дәүере]] |- |960—1279 |[[Сун династияһы]], Урта быуаттар өсөн ныҡ юғары иҡтисади үҫеш осоро |- |1280—1368 |[[Юань династияһы]] (монгол династияһы) |- |1368—1644 |[[Мин династияһы]] |- |1644—1911 |[[Цин династияһы]] (манжурҙар) |- |1912—1949<br> ([[Тайвань (утрау)|Тайванда]] — бөгөнгәсә) |[[Ҡытай Республикаһы]] |- |1949 йылдың 1 октябренән |Ҡытай Халыҡ Республикаһы |} == Дәүләт ҡоролошо == Ҡытай Халыҡ Республикаһы — унитар республика, демократик халыҡ диктатураһының социалистик дәүләте. Илдең төп ҡануны — 1982 йылда ҡабул ителгән [[конституция]]. Дәүләт власының юғары органы — 2979 депутаттан торған бер палаталы Халыҡ вәкилдәренең бөтөн ҡытай йыйылышы (урыҫса Всекитайское собрание народных представителей — ВСНП). Ул халыҡ вәкилдәренең төбәк йыйылыштары тарафынан биш йыллыҡ срокка һайлана. Йыйылыш сессиялары йыл һайын саҡрыла. Сессиялар араһында Йыйылыш вәкәләтлектәрен уның Даими комитеты атҡара. Һайлауҙарға бары тик Ҡытай коммунистар партияһы һәм Ҡытайҙың халыҡ сәйәси консультатив советына (урыҫса Народный политический консультативный совет Китая — НПКСК) ингән һәм «демократик» тип аталған һигеҙ сәйәси фирҡә депутаттары ғына үткәрелә. Гонкондағы КҠР-ҙың махсус администртив райондары биләмәләрендә һәм Макаола үҙҙәренең айырым закон сығарыу органдары бар. Халыҡ вәкилдәренең бөтөн ҡытай йыйылышы депутаттарның барыһы ла — коммунистар партияһы һәм демократтар блогы вәкидәре. Дәүләт башлығы — Ҡытай Халыҡ Республикаһы Рәйесе ([[Си Дзиньпин]] ({{lang-zh|习近平}}). Ул ил етәкселәренең бишенсе быуын вәкиле. Дәүләттең юғары башҡарма органы — ҠХР-ҙың Дәүләт советы (Үҙәк халыҡ хөкүмәте). Уның составы: премьер, уның урынбаҫарҙары, Дәүләт советы ағзалары, министрҙа, комитеттар рәйестәре, генераль ревтизор һәм яуаплы секретарь. Юғары Халыҡ Суды — юғары суд инстанцияһы, ә халыҡ судтары — беренсе инстанция һәм кассация судтары булып иҫәпләнә. Юғары Халыҡ Прокуратураһы һәм уның урындағы органдары — прокурор күҙәтеүен (надзоры) тормошҡа ашыра. Дәүләт власының урындағы органдары булып халыҡ вәкилдәре йыйылыштары, ә даими эшләүсе орган булып даими комитеттар һанала (улар волостарҙа юҡ). Урындағы халыҡ хөкүмәттәре башҡарыу-етәксе органдар булып иҫәпләнә. == Физик-географик характеристика == [[Файл:China topo.png|мини|300px|Ҡытайҙың топографик картаһы]] === Географик урыны === Ҡытай Көнсығыш Азияла урынлашҡан. Көнсығыштан уны [[Тымыҡ океан]]дың көнбайыш диңгеҙҙәре йыуа. Төньяҡ-көнсығышта ул [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы]] һәм [[Рәсәй]] менән, төньяҡта — [[Монголия]], төньяҡ-көнбайышта Рәсәй һәм [[Ҡаҙағстан]], көнбайышта — [[Ҡырғыҙстан]], [[Тажикстан]] һәм [[Афғанстан]] менән, көньяҡ-көнбайышта — [[Пакистан]], [[Һиндостан]], [[Непал]] һәм [[Бутан]] менән, көньяҡта — [[Мьянма]], [[Лаос]] һәм [[Вьетнам]] менән сиктәш. Ил биләмәләре майҙаны 9,6 млн км²<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html Сайт ЦРУ. The world factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612213511/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html |date=2007-06-12 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011073205/https://www.cia.gov/library//publications/the-world-factbook/geos/ch.html |date=2016-10-11 }}</ref>. Был йәһәттән Ҡытай [[Азия]]ла иң ҙур дәүләт булһа, [[Ер|Ер шарында]], Рәсәй менән [[Канада]]нан ҡалып, өсөнсө урында тора. Ҡытайҙа бер дөйөм сәғәт бүлкәте билдәләнгән — UTC+8. Ҡытайҙың диңгеҙ буйы ярҙары төньяҡта Төньяҡ Корея менән сиктән башланып, көньяҡта Вьетнамға тиклем һуҙыла һәм дөйөм оҙонлоғо 14 500 киомет тәшкил итә. Ил биләмәләрен [[Көнсығыш Ҡытай диңгеҙе]], Корея ҡултығы, [[Һары диңгеҙ]] Һәм [[Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе]] һыуҙары йыуа. [[Тайвань утрауы]] материктан [[Тайвань боғаҙы]] менән айырылған. === Рельефы === [[Файл:1 li jiang guilin yangshuo 2011.jpg|thumb|Гуйцзян (Лицзян) йылғаһы]] Ҡытайҙың ер өҫтө төҙөлөшө бик төрлө: бында бейек тауҙар ҙа, яҫы таулыҡ һәм уйпаттар ҙа, сүллек һәм киң тигеҙлектәр ҙә бар. Рельеф буйынса ил биләмәләре өс эре төбәккә бүленеп тикшерелә: * [[Тибет ҡалҡыулығы]] диңгеҙ кимәленән 2000 метр бейеклектә Ҡытайҙың көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан; * 200—2000 метрлы тауҙар һәм юғарғы тигеҙлектәр бүлкәте илдең төньяғында ята; * төньяҡ-көнсығыш, көнсығыш һәм көньяҡтағы 200 метрҙан артмаған түбәнге тигеҙлектәр һәм тәпәш тауҙарҙа Ҡытай халҡының күп өлөшө йәшәй. Төньяҡта [[Пекин]]дан башлап көньяҡтағы [[Шанхай]]ға тиклем йәйелеп ятҡан [[Бөйөк Ҡытай тигеҙлеге]], [[Хуанхэ]] йылғаһы һәм [[Янцзы]] дельтаһы диңгеҙ буйҙарында бергә ҡушыла. [[Джудзян|Ынйы йылғаһы]] (һәм уның төп ҡушылдығы Сидзяндең) бассейны Ҡытайҙың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан һәм Янцзы йылғаһы бассейнынан ''Нанлинг'' тауҙары һәм ''Уйишан'' тау һырттары менән айырылған (һуңғылар [[ЮНЕСКО]]-ның Бөтә донъя мираҫының Ҡытай буйынса исемлегенә индерелгән). Көнбайыштан көнсығышҡа Ҡытайҙың ер йөҙө өс киртләс балыҡҡа килтерә. Уларҙың тәүгеһе диңгеҙ кимәленән 4000 метрҙан бейегерәк тауҙары булған Тибет ҡалҡыулығы. Бейеклектәре 1500 ҙән 3000 метрғаса булған Сычуань һәм Үҙәк Ҡытай тауҙары икенсе киртләсте хасил итә. Бында үҫемлектәр донъяһы ҡырҡа үҙгәрә: сағыштырмаса ҙур булмаған арауыҡта тәбиғәт зоналарынан бейек тауҙарҙағы һыуыҡ сүллектәрҙән башлап субтропик урманды осратырға мөмкин. Киртләстәрҙең өсөнсөһөнә диңгеҙ кимәленән 1500 метрҙан түбәнерәк ятҡан уңдырышлы тигеҙлектәр инә. === Климаты === [[Файл:Longji Terraces.JPG|thumb|Гуанси-Чжуан автономиялы районы]] Ҡытай климаты үҙенең төрлөлөгө менән айырыла: көньяҡ-көнсығышта ул субтропик булһа, илдең төньяҡ-көнбайышына ҡырҡа континенталь, сүллектәрҙәң ҡоро климаты хас. Көньяҡтағы яр буйҙарында һауа торошона океан һәм ҡоро ерҙең дымды төрлөсә тартыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән муссондар — йәйен диңгеҙҙән, ҡышын ҡоро ерҙән иҫкән елдәр тәьҫир тә. Нәтижәлә һауа һәм елдәр йәй көндәре үтә дымлы, ҡыштарын, киреһенсә, шаҡтай ҡоро була. Нәҡ ошо муссондарҙың килеп-китеүе юғары дәрәжәлә яуым-төшөм миҡдарын һәм уның ил буйынса бүленешен билдәләй ҙә инде. Ҡытай биләмәләренең күп өлөшө уртаса климат өлкәләренә тура килһә лә, географик киңлек, оҙонлоҡ һәм бейеклек буйынса ҙур айырымлыҡтар температура һәм һауа торошононоң төрлөлөгөн тыуҙыра. Илдең 2/3-нән күберәк өлөшөн тау һырттары, яҫы таулыҡ һәм уйпаттар, сүллек һәм ярым сүллектәр алып тора. Халыҡтың яҡынса 90 % Ҡытайҙың ни бары 10 % майҙанын биләгән диңгеҙ буйы райондарында һәм Янцзы, Хуанхэ (Һары йылға — Жёлтая река) һәм Перл кеүек ҙур йылға үҙәндәрендә йәшәй. Ауыл хужалығы ерҙәрен оҙаҡ һәм көсөргәнешле эшкәртеү һөҙөтәһендә һәм тирә яҡ мөхитте сәнәғәт тармағы бысратыуы нәтижәһендә был биләмәләрҙең экологик хәле үтә ауыр. [[Файл:Dunhuang Gisela Brantl 09.JPG|thumb|Ганьсу]] Ҡытайҙың иң төньяҡ провинцияһы ''Хэйлунцзян'' Рәсәйҙең [[Владивосток]] һәм [[Хабаровск]] ҡалаларыныҡына оҡшаш уртаса климатта булһа, көньяҡтағы ''Хайнань'' утрауы — [[Тропик климат]] зонаһында ята. Был ике төбәктең һауа температураһы араһындағы айырма ҡыштары бик ҙур булһа ла, йәйен аҙая төшә. Мәҫәлән, Хэйлунцзяндың төньяғында ҡышҡы һыуыҡ −38 °C етеүе мөмкин. Ғинуарҙың уртаса температураһы −16 °C тирәһе булһа, июлдеке +20 °C. ''Гуандун'' провинцияһының көньяғында уртаса температура ғинуарҙа 10 °C, июлдә 28 °C. Яуым-төшөм миҡдарындағы айырма температураға ҡарағанда ла күберәк: ''Циньлин'' тауҙарының көньяҡ биттәрендә яуған ямғырҙарҙың күбе йәйге муссонға тура килә. Төньяҡҡа һәм көнбайышҡа табан яуым-төшөм аҙая. Илдең төньяҡ-көнбайыш райондары — иң ҡоро һанала, нәҡ бында урынлашҡан [[Такла-Макан]], [[Гоби]] һәм ''Ордос'') сүллектәрендә ямғыр бөтөнләй юҡ дәрәжәлә. Ҡытайҙың көньяҡ һәм көнсығыш төбәктәре йылыына биш тапҡыр тиерлек емергес диңгеҙ ҡойоно (тайфундан), шулай уҡ һыу баҫыуҙан, муссондан, [[цунами]] һәм ҡоролоҡтан ҡаза күрә. Илдең төньяҡ райондарына һәр яҙ һары туҙан дауылдары ябырыла — улар төньяҡ сүлдәрҙә барлыҡҡа килеп, елдәр менән Корея һәм Япония тарафтарына йүнәлә. == Административ-территориаль бүленеше == Ҡытай 22 провинцияға бүленгән, [[Тайвань]] 23-сө итеп иҫәптә йөрөтөлә. Шулай уҡ аҙ һанлы милләттәр йәшәгән биш автономиялы район һәм үҙәк бойһоноуындағы һәм үҙ биләмәләренә эйә дүрт ҡала бар. {| class="standard" ! № !! Төбәк !! Пиньинь !! (кит.) !! Адм. үҙәк !! Пиньинь !! Халыҡ,<ref>[http://www.citypopulation.de City Population — Statistics & Maps of the Major Cities, Agglomerations & Administrative Divisions for all Countries of the World]</ref><br>(2010) кеше !! Майҙан,<ref>[http://www.statoids.com/ucn.html Provinces of China], Statoids.com</ref><br>км² !! Халыҡ тығ.,<br>кеше/км² |- !colspan="9" |Провинциялар |- |1 |Анхой |Anhui |安徽 |Хефей |Hefei |59 500 510 |140 455 |423,63 |- |2 |Фудзян |Fujian |福建 |Фуджоу |Fuzhou |36 894 216 |122 919 |300,15 |- |3 |Ғәнсу |Gansu |甘肃 |Ланджоу |Lanzhou |25 575 254 |459 233 |55,69 |- |4 |Гуаңдоң |Guangdong |广东 |[[Гуаңджоу]] |Guangzhou |104 303 132 |178 341 |584,86 |- |5 |Гуйджоу |Guizhou |贵州 |Гуйяң |Guiyang |34 746 468 |174 976 |198,58 |- |6 |Хайнан |Hainan |海南 |Хайкоу |Haikou |8 671 518 |34 438 |251,80 |- |7 |Хебей |Hebei |河北 |Шидзяджуаң |Shijiazhuang |71 854 202 |187 240 |383,75 |- |8 |Хэйлуңдзяң |Heilongjiang |黑龙江 |Харбин |Harbin |38 312 224 |431 767 |88,73 |- |9 |Хенан |Henan |河南 |Джеңджоу |Zhengzhou |94 023 567 |166 310 |565,35 |- |10 |Хубей |Hubei |湖北 |[[Вухан]] |Wuhan |57 237 740 |185 673 |308,27 |- |11 |Хунан |Hunan |湖南 |Чаңша |Changsha |65 683 722 |211 231 |310,96 |- |12 |Дзяңсу |Jiangsu |江苏 |[[Нанчиң]] |Nanjing |78 659 903 |98 285 |800,32 |- |13 |[[Дзяңси]] |Jiangxi |江西 |Нанчаң |Nanchang |44 567 475 |171 041 |260,57 |- |14 |Жирин |Jilin |吉林 |Чаңчун |Changchun |27 462 297 |191 038 |143,75 |- |15 |Ляониң |Liaoning |辽宁 |Шеньяң |Shenyang |43 746 323 |147 451 |296,68 |- |16 |Циңхай |Qinghai |青海 |Синиң |Xining |5 626 722 |720 459 |7,81 |- |17 |Шанси |Shanxi |山西; |Тайюан |Taiyuan |37 327 378 |204 846 |182,22 |- |18 |Шандуң |Shandong |山东 |Дзинан |Jinan |95 793 065 |156 219 |613,20 |- |19 |Шэньси |Shaanxi |陕西; |[[Сиань]] |Xi’an |35 712 111 |149 708 |238,55 |- |20 |Сычуань |Sichuan |四川 |[[Чеңду]] |Chengdu |80 418 200 |491 146 |163,74 |- |21 |Юннан |Yunnan |云南 |Кунминг |Kunming |45 966 239 |388 610 |118,28 |- |22 |Джедзян |Zhejiang |浙江 |Хаңджоу |Hangzhou |54 426 891 |106 078 |513,08 |- !colspan="9" |Ҡытай контроле аҫтында булған провинция <br> (сәйәси торошо билдәләнмәгән) |- |23 |[[Тайвань]] |Taiwan |台湾 |[[Тайбэй]] |Taipei |23 069 345<ref>[http://eng.stat.gov.tw/mp.asp?mp=5 Official National Statistics Taiwan estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425183615/http://eng.stat.gov.tw/mp.asp?mp=5 |date=2009-04-25 }}</ref> |36 178 |637,66 |- !colspan="9" |Автономиялы райондар |- |24 |Гуанси-Чжуан автономиялы районы |Guangxi |广西 |Нанниң |Nanning |46 026 629 |235 001 |195,86 |- |25 |Эске Монголия автономиялы районы (Эске Монголия) |Inner Mongolia |内蒙古 |Хух-Хото |Hohhot |24 706 321 |1 181 104 |20,92 |- |26 |Нинся-Хуэй автономиялы районы |Ningxia |宁夏 |Йинчуан |Yinchuan |6 301 350 |52 188 |120,74 |- |27 |Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы |Xinjiang |新疆 |Урумчи |Urumqi |21 813 334 |1 743 441 |12,51 |- |28 |Тибет автономиялы районы |Tibet |西藏 |Лхаса |Lhasa |3 002 166 |1 178 441 |2,55 |- !colspan="9" |Үҙәккә бойһонған ҡалалар |- |29 |[[Пекин]] |Beijing |北京 | | |19 612 368 |16 808 |1166,85 |- |30 |Чунцин |Chongqing |重庆 | | |28 846 170 |82 403 |350,06 |- |31 |[[Шанхай]] |Shanghai |上海 | | |23 019 148 |6 500 |3541,41 |- |32 |[[Тяньцзинь]] |Tianjin |天津 | | |12 938 224 |11 943 |1083,33 |- !colspan="9" |Махсус административ райондар |- |33 |[[Гонконг]] |Hong Kong (Xianggang) |香港 | | |6 864 346<ref>[[Гонконг]]</ref> |1 095 |6268,81 |- |34 |[[Макао|Макао (Аомен)]] |Macau (Àomén) |澳门 | | |541 200<ref>[http://www.dsec.gov.mo/Statistic/Demographic/DemographicStatistics/DemographicStatistics2009Q3.aspx Estimates of population]</ref> |27 |20 044,44 |- style="background: #CCC;" | ||Барлығы|| || || || ||1 363 249 758||9 662 593||141,09 |} == Халҡы == [[Файл:China-demography.png|мини|справа|250px|ҠХР-ҙың демографик үҫеше]] Ҡытайҙа үҙ мәҙәниәте, йолаһы, кейемдәре, күп осраҡта айырым теле булған бер нисә тиҫтә милләт халҡы йәшәй, шуларҙың 56-һы рәсми танылыу алған. Шулай ҙа уларҙың барыһы бергә илдә йәшәүселәрҙең ни бары 7 процентҡа яҡынын ғына тәшкил итә. Төп халыҡ — үҙҙәрен [[Хань (халыҡ)|хань]] тип атаусы ҡытайҙар. 2000 йылдың ноябрендә үткәрелгән иҫәп алыу буйынса улар абсолют күпселек йәғни 1 137 386 112 кеше. 2010 йылғы VI иҫәп алыу буйынса, континентта йәшәүселәрҙең һаны 1 млрд 339 млн 724 мең 852 кеше. Был шарттарҙа Ҡытай Коммунистар партияһы ғаиләне планлаштырыу буйынса ҡатғи сәйәсәт алып бара. Был бигерәк тә эшсе ҡулдар талап ителгән ауыл ерендә ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. [[Ир]]ҙәрҙең [[ҡатын-ҡыҙ]]ҙар менән нисбәте — 106,74:100 (сағыштырыу өсөн донъя буйынса 101,44:100). Дөйөм алғанда, ҡатын-ҡыҙҙарҙың уртаса ғүмер оҙонлоғо ирҙәргә ҡарағанда күберәк, бөтә илдә ул 71 йәшкә тиң. Ҡалала йәшәүселәр тәүге тапҡыр 2011 йылда бар халыҡтың 51,27 процентын тәшкил итте. {| class="wikitable" |+ '''1953-2010 йылдарҙағы Ҡытай халҡының милли яҡтан бүленеше''' |-bgcolor="#e0e0e0" ! rowspan="2" | Халыҡ ! colspan="2" | 1953 йылғы иҫәп алыу ! colspan="2" | 1964 йылғы иҫәп алыу ! colspan="2" | 1982 йылғы иҫәп алыу ! colspan="2" | 1990 йылғы иҫәп алыу ! colspan="2" | 2000 йылғы иҫәп алыу ! colspan="2" | 2010 йылғы иҫәп алыу [http://www.stats.gov.cn/tjsj/pcsj/rkpc/6rp/excel/A0201.xls] |-bgcolor="#e0e0e0" ! Халыҡ һаны ! % ! Халыҡ һаны ! % ! Халыҡ һаны ! % ! Халыҡ һаны ! % ! Халыҡ һаны ! % ! Халыҡ һаны ! % |- | [[Хань (халыҡ)|Ханьдар]] | align="right" | 547 283 057 | align="right" | 93,94 | align="right" | 651 296 368 | align="right" | 94, 22 | align="right" | 936 703 824 | align="right" | 93,30 | align="right" | 1 042 482 187 | align="right" | 91,96 | align="right" | 1 159 400 000 | align="right" | 91,59 | align="right" | 1 225 932 641 | align="right" | 91,51 |- | Аҙ халыҡтар | align="right" | 35 320 360 | align="right" | 6,06 | align="right" | 39 883 909 | align="right" | 5,78 | align="right" | 67 233 254 | align="right" | 6,70 | align="right" | 91 200 314 | align="right" | 8,04 | align="right" | 106 430 000 | align="right" | 8,41 | align="right" | 113 792 211 | align="right" | 8,49 |- | Джуандар | align="right" | 6 611 455 | align="right" | 1,13 | align="right" | 8 386 140 | align="right" | 1,21 | align="right" | 13 378 000 | align="right" | 1,32 | align="right" | 15 489 630 | align="right" | 1,37 | align="right" | 16 178 811 | align="right" | 1,28 | align="right" | 16 926 381 | align="right" | 1,26 |- | Манжурҙар | align="right" | 2 418 931 | align="right" | 0,42 | align="right" | 2 695 675 | align="right" | 0,39 | align="right" | 4 299 159 | align="right" | 0,42 | align="right" | 9 821 180 | align="right" | 0,87 | align="right" | 10 682 263 | align="right" | 0,84 | align="right" | 10 387 958 | align="right" | 0,78 |- | Хуэйҙар | align="right" | 3 559 350 | align="right" | 0,61 | align="right" | 4 473 147 | align="right" | 0,64 | align="right" | 7 227 022 | align="right" | 0,71 | align="right" | 8 602 978 | align="right" | 0,76 | align="right" | 9 816 802 | align="right" | 0,78 | align="right" | 10 586 087 | align="right" | 0,79 |- | Мяо халҡы | align="right" | 2 511 339 | align="right" | 0,43 | align="right" | 2 782 088 | align="right" | 0,40 | align="right" | 5 036 377 | align="right" | 0,50 | align="right" | 7 398 035 | align="right" | 0,65 | align="right" | 8 940 116 | align="right" | 0,71 | align="right" | 9 426 007 | align="right" | 0,70 |- | [[Уйғырҙар]] | align="right" | 3 640 125 | align="right" | 0,62 | align="right" | 3 996 311 | align="right" | 0,58 | align="right" | 5 986 869 | align="right" | 0,59 | align="right" | 7 214 431 | align="right" | 0,64 | align="right" | 8 399 393 | align="right" | 0,66 | align="right" | 10 069 346 | align="right" | 0,75 |- | Туцзя ар халҡы | align="right" | | align="right" | | align="right" | 524 755 | align="right" | 0,07 | align="right" | 2 834 732 | align="right" | 0,28 | align="right" | 5 704 223 | align="right" | 0,50 | align="right" | 8 028 133 | align="right" | 0,63 | align="right" | 8 353 912 | align="right" | 0,62 |- | И халҡы | align="right" | 3 254 269 | align="right" | 0,56 | align="right" | 3 380 960 | align="right" | 0,49 | align="right" | 5 457 251 | align="right" | 0,54 | align="right" | 6 572 173 | align="right" | 0,58 | align="right" | 7 762 286 | align="right" | 0,61 | align="right" | 8 714 393 | align="right" | 0,65 |- | [[Монголдар]] | align="right" | 1 462 956 | align="right" | 0,25 | align="right" | 1 965 766 | align="right" | 0,58 | align="right" | 3 381 000 | align="right" | 0,33 | align="right" | 4 806 849 | align="right" | 0,42 | align="right" | 5 813 947 | align="right" | 0,46 | align="right" | 5 981 840 | align="right" | 0,45 |- | Тибеттар | align="right" | 2 775 622 | align="right" | 0,48 | align="right" | 2 501 174 | align="right" | 0,36 | align="right" | 3 874 035 | align="right" | 0,38 | align="right" | 4 593 330 | align="right" | 0,41 | align="right" | 5 416 021 | align="right" | 0,43 | align="right" | 6 282 187 | align="right" | 0,47 |- | Буй халҡы | align="right" | 1 247 883 | align="right" | 0,21 | align="right" | 1 348 055 | align="right" | 0,19 | align="right" | 2 122 389 | align="right" | 0,21 | align="right" | 2 545 059 | align="right" | 0,22 | align="right" | 2 971 460 | align="right" | 0,23 | align="right" | 2 870 034 | align="right" | 0,21 |- | Корейҙар | align="right" | 1 120 405 | align="right" | 0,19 | align="right" | 1 339 569 | align="right" | 0,19 | align="right" | 1 766 439 | align="right" | 0,17 | align="right" | 1 920 597 | align="right" | 0,17 | align="right" | 1 923 842 | align="right" | 0,15 | align="right" | 1 830 929 | align="right" | 0,14 |- | Башҡалар | align="right" | 6 718 025 | align="right" | 1,15 | align="right" | 7 015 024 | align="right" | 1,01 | align="right" | | align="right" | | align="right" | 16 531 829 | align="right" | 1,46 | align="right" | 20 496 926 | align="right" | 1,62 | align="right" | 22 363 137 | align="right" | 1,67 |-bgcolor="#e0e0e0" ! align="left" | Бөтәһе, ҠХР ! colspan="2" | 582 603 417 ! colspan="2" | 694 581 759 ! colspan="2" | 1 008 175 288 ! colspan="2" | 1 133 682 501 ! colspan="2" | 1 265 830 000 ! colspan="2" | 1 339 724 852 |} == Сит илдәр менән мөнәсәбәте == === Рәсәй һәм уның төбәктәре менән бәйләнештәр === ==== Башҡортостан Республикаһы менән хеҙмәттәшлек ==== Һуңғы йылдарҙағы мәғлүмәттәр раҫлауынса, Ҡытай Халыҡ Республикаһы Башҡортостандың сауҙа партнерҙары араһында бишенсе урынды алып тора. Мәҫәлән, 2014 йылда республиканың Ҡытай менән тышҡы сауҙа әйләнеше 685,1 миллион доллар тәшкил иткән, ошо сумманың 79 проценты (541,5 миллион доллар) экспорт тауарҙарына тура килә. Башҡортостандан Ҡытайға турбореактив двигателдәр, нефть һәм нефть продукцияһы, химия сәнәғәте продукцияһы, вертолеттар, көкөрт, бал һәм башҡа тауарҙар оҙатыла. Ә Ҡытайҙан насостар, электр ҡорамалдары, пластмасса әйберҙәр, торбалар, консерваланған йәшелсә һәм еләк-емеш, аяҡ кейемдәре һәм башҡа продукция килтерелә. [[Башҡортостан Хөкүмәте]] менән Хэйлунцзян, Ляонин һәм [[Цзянси]] провинциялары хөкүмәттәре араһында хеҙмәттәшлек тураһында бер нисә килешеү төҙөлгән. 2015 йылдың 28 ноябрендә Өфө ҡалаһы һәм Хэйлунцзян провинцияһының ҙурлығы һәм бар яҡтан әһәмиәт-мөһимлеге менән икенсе ҡалаһы булған Цицикар араһында туғанлыҡ бәйләнештәре урынлаштырылды.<ref name="ГПБ">[http://www.bashinform.ru/bash/790875/ Өфө менән Цицикар туғандаш ҡалалар тип иғлан ителде — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 1 декабрь]</ref> * 2015 йылдың 28 ноябрендә [[Өфө]] һәм Хэйлунцзян провинцияһының Цицикар ҡалаһы араһында туғанлашыу хаҡында Меморандумға ҡул ҡуйылды.<ref name="ГПБ" /> * «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, 2015 йылдың 30 ноябрендә Ҡытайҙың Рәсәйҙәге илселегендә [[Башҡортостан]] менән таныштырыу сараһы уҙҙы<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/790774/ Ҡытайҙың Рәсәйҙәге илселегендә Башҡортостан менән таныштырыу сараһы уҙҙы — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 30 ноябрь]</ref>. Унда ҡатнашҡан эшлекле даирә вәкилдәренә һәм рәсми кешеләргә республиканың сәнәғәт һәм туристик мөмкинлектәре хаҡында киң мәғлүмәт бирелде. Сарала билдәләнеүенсә, алдағы осорҙа 10-дан ашыу проектты тормошҡа ашырыу, шул иҫәптән Башҡортостанда металлургия заводы, ауыл хужалығы сеймалын эшкәртеү, аҙыҡ-түлек етештереү, төҙөлөш материалдары предприятиеларын төҙөү ҡаралған. Бынан тыш, Ҡытай эшҡыуарҙары мәҙәни үҙәктәр, сауҙа йорттары һалырға тәҡдим итә. Ошо проекттарҙың күбеһе 2016 йылда ғәмәлгә ашырыла башлаясаҡ. * 2015 йылдың 10-11 ноябрендә Башҡортостанда Ҡытайҙың Ляонин провинцияһының рәсми делегацияһы эш сәфәре менән булды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/782778/ Өфөгә Ҡытайҙың Ляонин провинцияһы делегацияһы килде — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 10 ноябрь]</ref>. * 2015 йылдың 5-6 ноябрендә [[Өфө]]лә [[Башҡортостан]]да Ҡытайҙың Цзянси провинцияһы иҡтисады һәм мәҙәниәте көндәре үткәрелде<ref>[http://www.bashinform.ru/news/780533-bashkiriya-v-dni-ekonomiki-i-kultury-tszyansi-primet-bolee-200-gostey-iz-kitaya/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 3 ноябрь]{{ref-ru}}</ref>. Уның барышында [[Башҡортостан Хөкүмәте]] менән Ҡытай Халыҡ Республикаһы [[Цзянси]] провинцияһының Халыҡ хөкүмәте араһында хеҙмәттәшлекте киңәйтеү тураһында килешеүгә<ref>[http://www.bashinform.ru/news/780854-bashkortostan-i-tszyansi-realizuyut-20-sovmestnykh-proektov/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 5 ноябрь]{{ref-ru}}</ref> һәм республиканың Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты менән Цзянси провинцияһының Туристик үҫеш комиссияһы араһында туризм өлкәһендә үҙ-ара хеҙмәттәшлек итеү хаҡында меморандумға ҡул ҡуйылды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/780803/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 5 ноябрь]</ref>. Провинция губернаторы Лу Синьше етәкселегендәге рәсми делегация вәкилдәре Өфө моторҙар эшләү берекмәһендә булды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/781607/ Цзянси провинцияһы вәкилдәре Өфө моторҙар эшләү берекмәһендә булды — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 6 ноябрь]</ref>, ә ике яҡтың эшҡыуарҙары үҙ-ара файҙалы булған төрлө һөйләшеүҙәр үткәрҙе<ref>[http://www.bashinform.ru/news/781016-bashkirskie-i-kitayskie-predprinimateli-proveli-delovye-vstrechi/?sphrase_id=789206 Башкирские и китайские предприниматели провели деловые встречи — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 5 ноябрь]{{ref-ru}}</ref>. Цзянси иҡтисады һәм мәҙәниәте көндәре барышында шулай уҡ баш ҡалала төҙөләсәк «Өфө—Янцзы» халыҡ-ара эш үҙәгенең нигеҙ ташы һалынды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/781412/ «Өфө—Янцзы» халыҡ-ара эшлекле үҙәгенә нигеҙ ташы һалынды — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 6 ноябрь]</ref>. * 2015 йылдың 21 сентябрендәге Ҡытай Халыҡ Республикаһына эш сәфәре барышында Башҡортостандың рәсми делегацияһы Ляонин провинцияһында республика менән таныштырыу үткәрҙе. Был сарала машиналар эшләү, нефть сығарыу һәм уны эшкәртеү, ауыл хужалығы һәм төҙөлөш тармаҡтарында мәшғүл булған эре компаниялар вәкилдәре ҡатнашты. Башҡортостан һәм Ляонин хөкүмәттәре ике яҡтың эшлекле даирәләрен үҙ-ара хеҙмәттәшлек мөмкинселектәрен өйрәненеүҙә һәм тәғәйен сараларҙы тормошҡа ашырыуҙа киләсәктә әүҙемерәк булырға саҡырҙы. Был эшмәкәрлеккә булышлыҡ итеү йөҙөнән ике төбәк хөкүмәттәре ҡарауы аҫтында [[урыҫ теле|урыҫ]] һәм [[ҡытай теле|ҡытай телдәрендә]] инвестиция мәсәләләренә ҡағылған уртаҡ сайт булдырыу планлаштырыла. Ул тауар әйләнеше һәм капитал һалымдар күләмен арттырыу буйынса көнүҙәк тәҡдимдәрҙе туплаясаҡ үҙ-ара файҙалы мәғлүмәттәр майҙансығы буласаҡ тип күҙаллана<ref>[http://www.bashinform.ru/news/765463-bashkortostan-i-kitayskaya-provintsiya-lyaonin-sozdadut-edinyy-investitsionnyy-sayt/ Башкортостан и китайская провинция Ляонин создадут единый инвестиционный сайт — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 21 сентябрь]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Барлукова О. Д. Китайская интеллигенция в условиях модернизации общества (последняя четверть ХХ века): монография / ФГОУ ВПО «Бурятская ГСХА им. В. Р. Филиппова». — Улан-Удэ: Изд-во БГСХА, 2008. — 115 с.{{ref-ru}} * Барлукова О. Д. Китайская интеллигенция в условиях модернизации общества // Вестник БГУ. — Улан-Удэ: Издательство БГУ, 2012. — Вып. 6а. — С. 144—147.{{ref-ru}} * Барлукова О. Д. Образование и интеллигенция в Китае: социально-философский анализ: монография / М-во сельского хоз-ва Российской Федерации? ФГБОУ ВПО «Бурятская гос. сельско-хозяйственная акад. им. В. Р. Филиппова». — Улан-Удэ: Изд-во БГСХА, 2013. — 103 с. — ISBN 978-5-8200-0305-9.{{ref-ru}} * Барлукова О. Д. Условия и факторы трансформации интеллигенции в период модернизации китайского общества (последняя четверть XX в.) // Вестник Томского государственного университета. — Томск: ТГУ, 2014. — № 382. — С. 51-60.{{ref-ru}} * Чжан Би Юй. Тенденции развития туристического комплекса Китая. — Москва, 2015. — 200 с.{{ref-ru}} == Һылтанмалар == {{Викиһаҡлағыс|Category:China}} {{Wikiatlas|the People's Republic of China}} * [http://ru.china-embassy.org/rus Посольство КНР в РФ] * [http://www.russia.org.cn/rus Посольство России в Китае] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150415010655/http://www.russia.org.cn/rus/ |date=2015-04-15 }} * [http://russian.people.com.cn Жэньминь Жибао онлайн] * [http://www.russian.xinhuanet.com/russian/index.htm Агентство Синьхуа] * [http://russian.cri.cn Международное радио Китая] * [http://russian.china.org.cn/russian/index.htm Китайский информационный Интернет-центр] * [http://bigchina.ru/ Каталог сайтов о Китае] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423071604/http://www.bigchina.ru/ |date=2012-04-23 }} {{Navboxes (beta) |navbar = plain |state = collapsed |title = Ҡытай |titlestyle = background:{{цвет|Китай}} |list = {{Азия илдәре}} {{ШОС}} {{G20}} {{БРИКС}} }} {{вс}} {{Һайланған мәҡәлә|География}} [[Категория:Ҡытай| ]] [[Категория:Социалистик илдәр]] 83uuggxau2lcp0s1mt0vmgvr8y1j8or 0 15103 1307705 1302576 2026-10-25T11:31:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307705 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Һоро өйрәк | image file = Anas strepera pair.jpg | image descr = Серая утка (''Anas strepera'') | regnum = Хайуандар | phylum = [[Хордалылар]] | classis = [[Ҡоштар]] | ordo = [[Ҡаҙ һымаҡтар]] | familia = [[Өйрәктәр]] | genus = [[Йылға өйрәктәре]] | species = '''Һоро өйрәк''' | latin = {{btname|Anas strepera| <br />[[Linnaeus]], 1758}} | commons = Anas strepera | wikispecies = Anas strepera | itis = 175073 | ncbi = 75861 }} {{Международная Красная книга|LC|100600427}} [[File:30.3.09 Canard chipeau (Anas strepera, Gadwall).webm|thumb|Һоро өйрәк]] Һоро өйрәк- өйрәктәр ғаиләһендәге йылғаларҙа көн итеүсе һыу ҡошо. [[Файл:Gadwalls I IMG 7068.jpg|thumb|left| [[Калькутта]]ла]] [[Файл:Anas strepera 06263.JPG‎|thumb|left|Пар өйрәк [[Сиэтл]]е]] [[Файл:Gadwall, juvenile, Quetico.jpg|thumb|left|Йәш ҡош, [[Онтарио]]]] [[File:Mareca strepera MHNT.ZOO.2010.11.18.4.jpg|thumb|left| ''Mareca strepera'']] == Ҡылыҡһырлама == Диалекттарҙа сысҡаҡ һуна тип тә йөрөтөлә. Йорт өйрәге ҙурлығында. Эңерҙә һәм төндә туҡланыусы бик һаҡ ҡош. Дөйөм төҫө ерәнһыу һоро. Йорт өйрәгенә оҡшаған.Ҡауырһындары ерән һәм аҡ таптар менән сыбарланған. Түше, ҡорһағы һәм ҡанаттарындағы көҙгөләре аҡ. суҡышы ҡара көрән. Һуна өйрәктән төҫө һәм көҙгөһөнөң аҡ булыуы менән айырыла. Йорт өйрәктәре кеүек бажҡылдай. == Йәшәүе == Үләнле һәм томбойоҡло күлдәрҙә, яй аға торған, үҫемлеккә бай йылғаларҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһын ерҙә, үлән араларында, ҡыуаҡтар араһында яһай. 8-12 бөртөк һорғолт һары йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар. == Туҡланыуы == Һыу бөжәктәре һәм үҫемлектәре, үлән орлоҡтары, иген, ләм менән туҡлана. . [[Файл:Gadwall drake.jpg|thumb|left|Ата ҡош]] [[Файл:Gadwalls I IMG 1087.jpg|thumb|left| Калькуттала]] == Һылтанмалар == * [http://birds-altay.ru/2009/07/seraya-utka/ Серая утка на сайте «Птицы Алтая»] * http://rus-oxota.ru/4/22/utki/Seraya_utka {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090928225908/http://rus-oxota.ru/4/22/utki/Seraya_utka |date=2009-09-28 }} * http://water-birds.narod.ru/anas_strepera.htm * Clements, James, (2007) [https://web.archive.org/web/20150923210713/http://www.cornellpress.cornell.edu/cup_detail.taf?ti_id=4566 ''The Clements Checklist of the Birds of the World''], Cornell University Press, Ithaca * Dunn, J. & Alderfer, J. (2006) ''National Geographic Field Guide to the Birds of North America'' 5th Ed. * Floyd, T (2008) ''Smithsonian Field Guide to the Birds of North America'' Harper Collins, New York * '''Linnaeus''', C (1758). Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata.. Holmiae. (Laurentii Salvii). «A. macula alarum rufa nigra alba.» ('''Latin''') * {{cite book | last =Madge | first =Steve | coauthors= Burn, Hilary|title = Wildfowl: An Identification Guide to the Ducks, Geese and Swans of the World (Helm Identification Guides) | url =https://archive.org/details/wildfowl0000stev | year = 1988| publisher = Christopher Helm|pages =[https://archive.org/details/wildfowl0000stev/page/222 222]-224| isbn = 0-7470-2201-1}} == Оло һылтанмалар == * [http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=427&m=0 BirdLife Species Factsheet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090104224857/http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=427&m=0 |date=2009-01-04 }} * [http://www.rspb.org.uk/birds/guide/g/gadwall/index.asp RSPB A to Z of UK Birds Page] * [http://www.blevinsphoto.com/gadwall.htm An article and photograph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105220744/http://www.blevinsphoto.com/gadwall.htm |date=2009-01-05 }} * [http://www.sdakotabirds.com/species/gadwall_info.htm Gadwall Information and Photos — South Dakota Birds and Birding] * [https://web.archive.org/web/20090327014047/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Gadwall.html Gadwall Information — Cornell Lab of Ornithology] * [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i1350id.html Gadwall — USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916062958/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i1350id.html |date=2008-09-16 }} * [http://www.massaudubon.org/birdatlas/index.php?search=yes&id=46 Massachusetts Breeding Bird Atlas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211013501/http://www.massaudubon.org/birdatlas/index.php?search=yes&id=46 |date=2008-12-11 }} * [http://ibc.hbw.com/ibc/phtml/especie.phtml?idEspecie=476 Gadwall videos] on the Internet Bird Collection [[Категория:Өйрәктәр]] [[Категория:Ҡоштар]] [[Категория:Башҡортостан ҡоштары]] [[Категория:Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы:Ҡоштар]] 1ne2gmqyhel8lz9hatzbmtoa976k630 0 25155 1307700 1285067 2026-10-25T04:53:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307700 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Ҡарсыға ябалаҡ | image file = Surnia-ulula-002.jpg | regnum = Хайуандар | phylum = [[Хордалылар]] | classis = [[Ҡоштар]] | ordo = [[Ябалаҡ һымаҡтар]] | familia = [[Ябалаҡтар]] | genus = '''Ҡарсыға ябалаҡтар''' | species = '''Ҡарсыға ябалаҡ''' | latin = {{btname|Surnia ulula| <br /> ([[Linnaeus]], [[1758]])}} | range map = Surnia ulula distr.png | range map caption = Ареал обитания | wikispecies = Surnia ulula | commons = Category:Surnia ulula | itis = 177898 | ncbi = 69940 }} {{Международная Красная книга|LC|106002260}} '''Ҡарсыға ябалаҡ, юлаҡлы ябалаҡ, һыҙма ябалаҡ, һырлы ябалаҡ'''({{lang-ru|ястребиная сова }}) ({{lang-la|Surnia ulula}}) == Ҡылыҡһырлама == Ҡарғанан бәләкәйерәк. Осоп барған ҡоштоң киң ҡанаттары һәм оҙон ғына ҡойроғо күҙгә ташлана. Ҡанаттарын йыш-йыш ҡына һелтәп, шым оса. Ҡайһы ваҡыт бер урында «бейей», һырты аҡ таптар менән сыбарланған ҡара-һоро. Кәүҙәһенең аҫ яғы ҡара арҡыры тоташ һыҙыҡлы аҡ төҫтә. Күҙҙәре һары. Осҡан ҡош ҡарсығаны хәтерләтә. Ҡыҫҡа ҡойроғо, оҙон ҡанаты менән айырыла. == Тауышы == Тауышы яңғырауыҡлы: «улйүйүйү» йәки «ки-ки-ки». == Йәшәү рәүеше == Аралаш һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Ваҡ ҡоштар, сысҡандар менән •туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә таралған. Ағас башын¬да, һирәкләп ағас ҡыуыштарында оялай. З—4 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. == Әҙәбиәт == * [[Э. Ф. Ишбирҙин]]. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90 * Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9 * Рябицев. «Птицы Урала, Приуралья и Западной Сибири». Издательство Уральского университета. 2001 г. == Һылтанмалар == [[Рәсем:Stamp of Kazakhstan 327.jpg|left]] [[File:Surnia ulula ulula MHNT.ZOO.2010.11.158.3.jpg|thumb|left|''Surnia ulula ulula'']] * [http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds/387.html База данных «Позвоночные животные России»: ястребиная сова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610195752/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds%2F387.html |date=2015-06-10 }} * [http://ibc.hbw.com/ibc/phtml/especie.phtml?idEspecie=2677 Ястребиная сова]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — видео на Internet Bird Collection * [https://web.archive.org/web/20090327014800/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Northern_Hawk_Owl.html Ястребиная сова] — Cornell Lab of Ornithology * [http://sdakotabirds.com/species/northern_hawk_owl_info.htm Ястребиная сова] — информация и фото на сайте Птицы Северной Дакоты * [http://www.enature.com/fieldguides/detail.asp?recnum=BD0686 Ястребиная сова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070715164921/http://enature.com/fieldguides/detail.asp?recnum=BD0686 |date=2007-07-15 }} — eNature.com * [http://www.bird-stamps.org/cspecies/7811800.htm Ястребиная сова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120930074008/http://www.bird-stamps.org/cspecies/7811800.htm |date=2012-09-30 }} на марках {{ornitology-stub}} [[Категория:Ябалаҡтар]] [[Категория:Ҡоштар]] [[Категория:Башҡортостан ҡоштары]] [[Категория:Евразия ҡоштары]] [[Категория:Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы:Ҡоштар]] ton4f05tg03b04gmht6914q8w7n0fev 0 30173 1307665 1109613 2026-10-24T12:48:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307665 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = ҡала |башҡортса исеме = Хальберштадт |төп исеме = Halberstadt |ил = Германия |герб = DE-ST 15-0-85-135 Halberstadt COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 53|lat_sec 45 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 2|lon_sec = 48 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = 5 район |башлыҡ төрө = Обербургомистр |башлыҡ = Андреас Хенке |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 82,22 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 119 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 42605 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 38820 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = HZ (элек HBS) |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 85 135 |Commons-тағы категория = Halberstadt |сайт = http://www.halberstadt.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Хальберштадт''' ({{lang-de|Halberstadt}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса ҡалала 42605 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 82,22 км². Диңгеҙ кимәленән 119 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38820 һәм автомобиль коды — HZ (элек HBS). == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20091214090957/http://www.halberstadt.de/ Рәсми сайт]. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} 9ga1258pxscah6vcllum0h3xauwnocd 0 30602 1307668 678739 2026-10-24T13:43:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307668 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = ҡала |башҡортса исеме = Хоэнмёльзен |төп исеме = Hohenmölsen |ил = Германия |герб = Wappen_Hohenmölsen_Stadt.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 9|lat_sec 23 |lon_dir= E |lon_deg = 12|lon_min = 5|lon_sec = 53 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = 6 район |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Ханс Дитер фон Финтель<br />([[Христиан-демократ союз (Германия)|ХДС]]) |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 63,52 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 149 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 10567 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 6679 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = BLK (30.06.2007 тиклем WSF) |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 84 235 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.stadt-hohenmoelsen.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Хоэнмёльзен''' ({{lang-de|Hohenmölsen}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса ҡалала 10567 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 63,52 км². Диңгеҙ кимәленән 149 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6679 һәм автомобиль коды — BLK (30.06.2007 тиклем WSF). == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20130602192038/http://www.stadt-hohenmoelsen.de/ Рәсми сайт]. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} h83032r6n9r1hhqcpzkowvp6y44xstv 0 30662 1307681 678215 2026-10-24T17:34:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307681 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Шелльдорф |төп исеме = Schelldorf |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 52|lat_min = 28|lat_sec 11 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 58|lon_sec = 59 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = Штендаль (район) |теҙмәләге район = Штендаль (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Эдвард Роговски |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 4,62 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 33 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 130 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 39517 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = SDL |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 90 465 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.tangermuende.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Шелльдорф''' ({{lang-de|Schelldorf}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 130 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 4,62 км². Диңгеҙ кимәленән 33 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39517 һәм автомобиль коды — SDL. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20080914001930/http://www.tangermuende.de/ Рәсми сайт]. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} 8941i3o6d0ocoteecb83zs1www5vjup 0 30670 1307667 677941 2026-10-24T13:13:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307667 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Хемертен |төп исеме = Hämerten |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 52|lat_min = 35|lat_sec 35 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 58|lon_sec = 59 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = Штендаль (район) |теҙмәләге район = Штендаль (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = Бургомистр |башлыҡ = Аннедоре Фос |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 6,74 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 34 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 211 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 39590 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = SDL |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 90 215 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.tangermuende.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Хемертен''' ({{lang-de|Hämerten}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 211 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 6,74 км². Диңгеҙ кимәленән 34 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39590 һәм автомобиль коды — SDL. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20080914001930/http://www.tangermuende.de/ Рәсми сайт]. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} q4uo4fjli2pcsfgtzx2guw3f18ske43 0 66802 1307703 1275724 2026-10-25T07:47:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307703 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡурған өлкәһе''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] өлкәһе, [[Урал федераль округы]]на инә. 1943 йылдың 6 феврелендә ойошторолған. Составында 24 район, 9 ҡала, 6 ҡала тибындағы ҡасаба. == Географияһы == Көнбайыш-Себер тигеҙлегенең көньяғында урынлашҡан. [[Свердловск өлкәһе]], [[Силәбе өлкәһе]], [[Төмән өлкәһе]] һәм [[Ҡаҙағстан]] менән сиктәш. Үҙәге — [[Ҡурған (ҡала)|Ҡурған]] ҡалаһы. Майҙаны — 71 мең км². == Халҡы == Халҡы — 0,9 млн кеше, шул иҫәптән 12,3 мең ''[[башҡорт]]'' (2010). Халҡының уртаса тығыҙлығы — 12,7 кеше/км². Халҡының тәбиғи кәмеүе — 2,8 мең кеше. Урбанизация — 54,6 %; ҙур ҡалалары — Ҡурған һәм Шадринск. Иҡтисади әүҙем халҡының һаны — 473 мең кеше. Миграция иҫәбенә кәмеүе — 4,2 мең кеше. Милли составы (%): ''[[урыҫтар]]'' — 90, ''[[татарҙар]]'' — 1,9, [[башҡорттар]] — 1,4. Ҡурған өлкәһе башҡорттары Урал аръяғы башҡорттарына ҡарай. == Билдәле шәхестәре == * [[Волкова Маргарита Андреевна]] (1930—2.03.2009), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-технолог, хужалыҡ эшмәкәре. 1953 йылдан [[СНОС| «Салауатнефтеоргсинтез» производство берекмәһенең]] яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1960 йылдан — смена начальнигы, 1961 йылдан — өлкән инженер-технолог, 1963 йылдан — цех начальнигы урынбаҫары, 1974—1985 йылдарҙа — бүлек начальнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы (1979). [[СССР]]-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1983). Сығышы менән Шадрин районы Неонилинский ауылынан<ref>[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/3558-volkova-margarita-andreevna Башҡорт энциклопедияһы — Волкова Маргарита Андреевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028001331/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/3558-volkova-margarita-andreevna |date=2020-10-28 }}{{V|30|05|2020}}</ref>. == Тарихы == 16 быуат уртаһына тиклем Ҡурған өлкәһенең хәҙерге биләмәләре ''Себер ханлығында'' була, уға Уралдың көнсығыш битләүҙәрендә, Иҫәт, Мейәс, Уй ылғалары буйында йәшәгән башҡорттарҙың ерҙәре инә. ''Башҡортостандың Урыҫ дәүләтенә ҡушылыуынан'' һуң ''Себер даруғаһының'' Ҡатай, Ҡалмаҡ һәм Һарт улустары, 1919 йылға тиклем — ''[[Силәбе өйәҙе]]'', 1919—22 йылдар — ''[[Ялан кантоны]]'', 1943 йылда өлкәнең ''[[Әлмән районы|Әлмән]]'' һәм ''[[Сафакүл районы|Сафакүл райондары]]'' башҡорттар айырыуса тупланып йәшәгән территориялар иҫәбенә инә. == Власть тармаҡтары == Ҡурған өлкәһе Уставына ярашлы, дәүләт власы суд, башҡарма һәм ҡанундар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. === Башҡарма власть === * Ҡурған өлкәһе Губернаторы — өлкә башлығы һәм төбәктең иң юғары вазифалы кешеһе<ref>[http://kurganobl.ru/polnomochiya Губернатор / ПОЛНОМОЧИЯ. Из Устава Курганской области. Правительство Курганской области Официальный сайт]{{ref-ru}}{{V|19|03|2016}}</ref>. Ҡурған өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Ҡурған өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Ҡурған өлкәһе Уставы менән билдәләнгән. === Суд власы === Ҡурған өлкәһе суд системаһы составында: * Ҡурған өлкәһе суды, Рәсәй Юғары судының түбәнге инстанция суды * Ҡурған өлкәһе арбитраж суды, Рәсәй Юғары судының түбәнге инстанция суды === Закондар сығарыу власы === * Өлкә Парламенты — Ҡурған өлкәһе думаһы. == Административ ҡоролошо == Өлкәлә 24 муниципаль район һәм 2 ҡала округы бар. ;Муниципаль райондар [[Файл:Kurgan Oblast Administrative Numbered 2014.svg|thumb|400px|Ҡурған өлкәһенең административ ҡоролошо]] # [[Әлмән районы]] # Белозерский районы # Варгаши районы # Далмат районы # Звериноголовский районы # Каргаполье районы # Ҡатай районы # Кетов районы # Ҡортамыш районы # Лебяжье районы # Маҡуш районы # Мишкин районы # Мокроус районы # Петухов районы # Половинское районы # Тубыл яны районы # [[Сафакүл районы]] # Сиҙәм (Целинный) районы # Частоозерье районы # Шадрин районы # Шатров районы # Шумиха районы # Щучье районы # Юрғамыш районы ;Ҡала округттары # [[Шадринск]] # Ҡурған == [[Башҡортостан]] менән Ҡурған өлкәһе араһында хеҙмәттәшлек == Башҡортостан м‑н Ҡурған өлкәһе араһында Гуманитар өлкәлә хеҙмәттәшлек итеү тураһында килешеүгә (1995), Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек т‑да килешеүгә (1998), Сауҙа‑иҡт., фәнни‑техник, соц. һәм мәҙәни хеҙмәттәшлек т‑да килешеүгә (2006) ҡул ҡуйылған. Башҡортостан һәм Ҡурған өлкәһе араһында сауҙа әйләнеше 2006 йылда 1485,8 млн һум тәшкил иткән. ''[[Башҡорт]]тарҙың йәмәғәт берекмәләре'', 18 башҡорт фольклор, шул иҫәптән өс балалар коллективы эшләй. 1995 йылдан башлап өлкә радиоһында ''[[башҡорт теле]]ндә'' ай һайын «Тыуған яҡ» тапшырыуы сыға. Райондың 17 мәктәбендә (7‑һендә башҡорт теле мотлаҡ уҡытыла торған предмет булараҡ өйрәнелә) башҡорт халҡының тарихы һәм әҙәбиәте буйынса факультативтар, түңәрәктәр ойошторола. [[Әлмән районы]] Тәңрекүл урта мәктәбе башҡорт телен, мәҙәниәтен, тарихын өйрәнеү буйынса методик үҙәк итеп билдәләнгән. 2005 йылдан башлап Башҡортостан һәм Ҡурған өлкәһе ғилми һәм медицина учреждениелары араһында үҙ‑ара хеҙмәттәшлек үҫешә, атап әйткәндә, Ҡурған ҡалаһындағы академик Г. А. Илизаров исемендәге «Тергеҙеү травматологияһы һәм ортопедияһы» Рәсәй ғилми үҙәге Башҡортостандың медицина учреждениеларына консультатив һәм методик ярҙам күрһәтә. Ҡурған өлкәһендә тыуған Ғ. С.''Ғәлиуллина'', Ш. Ә.''Манатов'', Д. П.''Соколов'', Ғ. Ғ.''Тағанов'' һ.б. эшмәкәрлеге Башҡортостан менән бәйле. Башҡортостан менән Ҡурған өлкәһе иҡтисад өлкәһендә төбәк-ара бәйләнеште лә йылдың-йылы әүҙемләштерә. 2016 йылдың мартында өлкәнең Ҡортамыш районы менән иҡтисади мәсьәләләрҙе үҫтереү, [[тарих]]и һәм мәҙәни мираҫты һаҡлау, байытыу өлкәһендә хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйылды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/828258/ Башҡортостан менән Ҡурған өлкәһе иҡтисади партнерлыҡты үҫтерә — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 18 март]{{V|19|03|2016}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/7632-ur-an-lk-e|Ҡурған өлкәһе|автор=Сәмиғуллин В. К.}} * [https://web.archive.org/web/20121114054809/http://oldkurgan.ru/ Проект «Старые фотографии и открытки Кургана и Курганской области»] * [http://www.kurganobl.ru/ Правительство Курганской области — Официальный сайт] * [http://www.oblduma.kurgan.ru/ Курганская областная Дума — Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311005254/http://oblduma.kurgan.ru/ |date=2008-03-11 }} * [http://www.msu45.ru/ Портал представительных органов муниципальных районов и городских округов Курганской области — Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402064315/http://www.msu45.ru/ |date=2022-04-02 }} * [http://www.kurgan-city.ru/ Официальный сайт Администрации и городской Думы Кургана] * [http://www.kultura.kurganobl.ru/ Управления культуры Курганской области — Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226154730/http://kultura.kurganobl.ru/ |date=2021-02-26 }} * [http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=45 Курганская область в справочнике-каталоге «Вся Россия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090701064227/http://www.terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=45 |date=2009-07-01 }} * [http://www.kurgan.ru/ Информационный портал Кургана] * [http://45f.ru/ Спутниковые снимки и векторные карты Кургана и Курганской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516033433/http://45f.ru/ |date=2013-05-16 }} * [http://persona.kurganobl.ru/ Лица Зауралья] {{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}} {{Ҡурған өлкәһе}} [[Категория:Ҡурған өлкәһе]] 7kp1twx7nlr7y6emovlpsgyh1k7xvov 0 67372 1307684 1282279 2026-10-24T20:38:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307684 wikitext text/x-wiki [[Рәсем:Enciklopedija Jugoslavije 1st ed.jpg|thumb|right|bottom|250px|Энциклопедия]] '''Энциклопе́дия''' ({{lang-grc|ἐγκύκλιος παιδεία}} «тулы түңәрәктә уҡытыу», {{lang-grc2|κύκλος}} «түңәрәк» + {{lang-grc2|παιδεία}} «уҡытыу, пайдейя») — айырым тармаҡтарҙан торған һәм билдәле системаға һалынған барлыҡ кешелек туплаған белемдәр йыйынтығы. Шулай уҡ энциклопедия тип төрлө фәндәргә күҙәтеү булған (башлыса һүҙлек формаһында) фәнни-белешмә ҡулланманы атайҙар<ref>Толковый словарь русского языка: В 4 т. / Под ред. Д. Н. Ушакова.— Репринтное издание: М., 1995</ref>. Киң мәғәнәлә — төрлө темаға бағышланған һәм күп китап уҡыусылар өсөн тәғәйенләнгән фәнни [[мәғлүмәт]] һәм белешмә йыйынтығы. {{начало цитаты}} Ысынында иһә энциклопедияның маҡсаты — киләсәк быуын өсөн беҙ бер нәмә лә эшләй алманыҡ тип онотолоп ҡалмау өсөн, беҙҙән алдараҡ килгән быуындың хеҙмәте бушҡа китмәһен һәм беҙҙән һуң килгән быуын белем менән байып йомартыраҡ һәм бәхетлерәк булһын тип, бөтә донъяла таралған белемде бергә туплап, хәҙер йәшәгән кешеләргә аңлайышлы һәм беҙҙән һуң килгән быуандарға тапшырыу өсөн бер йыйылма яһау. {{oq|fr| En effet, le but d’une ''Encyclopédie'' est de rassembler les connoissances éparses sur la surface de la terre ; d’en exposer le système général aux hommes avec qui nous vivons, & de le transmettre aux hommes qui viendront après nous ; afin que les travaux des siecles passés n’aient pas été des travaux inutiles pour les siecles qui succéderont ; que nos neveux, devenant plus instruits, deviennent en même tems plus vertueux & plus heureux, & que nous ne mourions pas sans avoir bien mérité du genre humain. // iw2|L’Encyclopédie||fr, 1re éd., 1751, статья [[s:fr:L’Encyclopédie/1re édition/ENCYCLOPÉDIE|''Encyclopédie'']] (Tome 5, pp. 635-648A)}} {{конец цитаты|источник=''Дени Дидро''<ref>Denis Diderot and Jean le Rond d'Alembert [http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=did;cc=did;idno=did2222.0000.004;rgn=main;view=text ''Encyclopédie.''] University of Michigan Library:Scholarly Publishing Office and DLXS. Retrieved on: November 17, 2007</ref>}} == Төшөнсә == Беҙгә билдәле булған энциклопедия [[XVIII быуат]]та барлыҡҡа килә. Ул һүҙлек өлгөһөндә төҙөлгән була. Уҡыусыға һүҙлек тик һүҙҙең аңлатмаһын ғына бирә, һүҙлектәр уҡыусы һүҙҙең мәғәнәһе һәм ҡулланыу даирәһе тураһында минимум мәғлүмәт бирә. Был етешһеҙлекте бөтөрөү өсөн энциклопедия предметты тәрәнерәк өйрәнә һәм был турала булған белемде тулыраҡ бирә. Йыш ҡына энциклопедия географик карталар, иллюстрациялар, библиография һәм статистика тураһында мәғлүмәтте берләштерә. === Белем өлкәһе === [[Файл:Yongle Dadian Encyclopedia 1403.jpg|thumb|11 095 томлы «[[Юнлэ дадянь]]» энциклопедияһы — тарихта иң ҙур энциклопедия]] Энциклопедиялар универсаль (мәҫәлән, «Большая советская энциклопедия», «Британия энциклопедияһы», «[[Википедия]]»), тармаҡ («Математик энциклопедия», «Техник энциклопедиия»), региональ, ғәмәли мәсьәлә һәм шәхси булыуы мөмкин. ==== Универсаль энциклопедиялар ==== Универсаль энциклопедия — донъя һәм кешелек тураһында барлыҡ белемде берләштәргән энциклопедия<ref>http://slovari.yandex.ru/dict/milchin/article/mil/mil-2271.htm{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Яндекс. Словари: Универсальная энциклопедия</ref>. Император Тит Флавий Веспасиан өсөн Өлкән Плиний төҙөгән тарих китабы универсаль энсиклопедияның иң боронғо миҫалы. === Кем өсөн тәғәйенләнгән === Энциклопедия адресланған аудитория: * уҡыусының әҙерлек кимәле буйынса * уҡыусының йәше буйынса булыуы мөмкин. Уҡыусының әҙерлек кимәле буйынса энциклопедия билдәле бер белем өлкәһенән материал бирә (мәҫәлән, медицина, философия, хәрби эш һәм юриспруденция тураһында) һәм был өлкәлә билдәле булған терминдарҙы ҡуллана. Уҡыусының йәше буйынса әҙерләнгән энцикопедия предметты аңлатыу тәрәнлеге буйынса, шрифт һәм бәйән итеү стиле буйынса айырыла. [[Файл:Persian-encyclopedia.jpg|thumb|right|250px|Фарси энциклопедияһы]] === Төҙөү ысулы === Белешмә булараҡ ҡулланыу өсөн энциклопедияны төҙөү ысулы бик тә мөһим. Тарихи яҡтан ике төп төҙөү ысулы һаҡланып килгән: алфавит буйынса һәм иерархия буйынса. '''Алфавит (йәки алфавит буйынса һүҙҙәр) буйынса төҙөү''' ысулы буйынса бер-береһе менән бәйләнмәгән энциклопедик мәҡәләләр алфавит буйынса урынлаша. Мәҡәләләр айырым һүҙҙәр йәки һүҙ бәйләнештәр менән айырылған энциклопедияларҙы '''энциклопедик һүҙлек''' тип атайҙар. 82 томлы [[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге]], 58 томлы Гранат энциклопедик һүҙлеге быға миҫал. Мәғлүмәт бик ҡыҫып бирелгән энциклопедик белешмәләр ҙә була, улар энциклопедияның башҡа төрө. '''Система (йәки логика-тематика, иерархия) буйынса төҙөү'''. Мәғлүмәтте биреү белем тармағы буйынса төҙөлгән энциклопедиялар ҙа була. Мәҫәлән, 12 томлы Балалар энциклопедияһы. Ҡатнаш энциклопеяларар ҙа була. Мәҫәлән, «Ҙур совет энциклопедияһы» алфавит буйынса төҙөлгән, әммә «СССР» тигән томы логика-тематика (иерархия) буйынса төҙөлгән. Энциклопедяла кәрәкле мәғлүмәтте эҙләү өсөн электрон ҡоролмалар яңы мөмкинлектәр аса, мәҫәлән кәрәкле мәғлүмәтте мөһим (асҡыс) һүҙ буйынса табырға була. == Тарих == === Боронғо энциклопедиялар === «Энциклопедия» тигән термин ҡулланышҡа [[XVI быуат]]та ғына инһә лә, энциклопедик хеҙмәттәр боронғо замандан уҡ билдәле булған. Б.Э.Т II быуатта [[Боронғо Мысыр]]ҙа терминдар һүҙлеге төҙөлгән. Б.Э.Т XII — X быуаттарҙа [[Боронғо Ҡытай]]ҙа белемдәр йыйынтығы эшләнгән. [[Урта быуаттар]]ҙа энциклопедия христиан донъяһында ла бик популяр булған: көнбайышта Исидор Севильский хеҙмәттәре, көнсығышта Суда исемле византия һүҙлеге билдәле булған. Б.Э.Т 350 йылда Спевсипп беренсе тапҡыр кешелек йыйған бөтә белемде бергә тупларға тырышып ҡарай. Уның хеҙмәттәре һаҡланмаған. Спевсиптан айырмалы булараҡ,«Эр Я» исемле Ҡытайҙа йыйылған энциклопедия һаҡланған (Б.э,т IV—II быуаттар). Б.Э.Т 239 йылда тамамланған «Анналы Люй Бувэя» (Лю әфәнденең яҙғы һәм көҙгө йылъяҙмаһы) заманына күрә бөйөк энциклопедия була. Уны төҙөүсе Люй Бувэй кешелеккә билдәле булған бөтә белемде туплай алыуына шул тиклем ышанған, хатта энциклопедияға бер һүҙ өҫтәй алған йәки ундағы мәғлүмәткә ризаһыҙлыҡ белдергән кешегә наградаға 1 кг алтын вәғәҙә иткән<ref>Джеймс П., Торп Н. Древние изобретения. — Мн. — 1997 — Стр. 634—635 — ISBN 985-438-139-0</ref>. Өлкән Плиний төҙөгән ''«Тәбиғи тарих»'' боронғо замандың иң тулы энциклопедияһы. Был хеҙмәт 77 йылда тамамлана һәм 37 томдан 2500 бүлектән тора. Уны төҙөүҙә 100 автор . 2000 хеҙмәтен тәҡдим иткән. 20 мең иғтибарға лайыҡ «факттар» ғына һайланып алынған. ''Атхарваведа'' тигән боронғо хеҙмәт тә киңлеге буйынса энциклопедияға яҡын, унда батшалыҡ, туй, ерләү тураһында төрлө ылымдар, аласыҡ төҙөү, дауалау ысулдары яҙылған. === Урта быуат энциклопедиялары === [[Файл:Yongle Dadian Encyclopedia 1403.jpg|мини|''Юнлэ дадянь'' энциклопедияһы. Текст ике бағана менән яҙылған.]] Мосолман Көнсығышында [[X быуат]]тан дүрт томлыҡ «Таҙалыҡ фекерҙәштәре энциклопедияһы» ([[урыҫ теле|урыҫса]] «Энциклопедия братьев чистоты») билдәле була. Ул төрлө белем өлкәләренә арналған 50 популяр очерктан торған. Ошондай белешмә баҫмаларҙан был энциклопедия берҙән-бер булған<ref>Павел Вячеславович Густерин. [http://arabinform.com/publ/ehnciklopedija_quot_bratev_chistoty_quot/113-1-0-1136 Энциклопедия братьев чистоты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160629104546/http://arabinform.com/publ/ehnciklopedija_quot_bratev_chistoty_quot/113-1-0-1136 |date=2016-06-29 }}.</ref>.. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-МЭСБЕ|Энциклопедия}} * {{ВТ-ЕЭБЕ|Энциклопедия}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Энциклопедия|Аркадий Георгиевич Горнфельд}} * {{БСЭ3|статья= [http://bse.sci-lib.com/article126748.html Энциклопедия] |автор= Н. В. Гудовщикова, И. М. Терехов}} * {{статья|автор=Ирина Фёдоровна Попова|заглавие=Юн-лэ да дянь|издание=Духовная культура Китая: энциклопедия: в 5 т.|ответственный=Гл. ред. М. Л. Титаренко; Ин-т Дальнего Востока РАН|том=4. Историческая мысль. Политическая и правовая культура / ред. М. Л. Титаренко и др.|место=М.|издательство=Вост. лит.|год=2009|страницы=831—832|ref=Попова}} == Һылтанмалар == * [http://rus.1september.ru/2001/34/5_9.htm Константин Романович Симон. «Термины „энциклопедия“ и „свободные искусства“ в их историческом развитии».] * К. Р. Симон. [https://web.archive.org/web/20070610174758/http://rus.1september.ru/2001/34/5_9.htm «Термины „энциклопедия“ и „свободные искусства“ в их историческом развитии»] // «Русский язык». — 2001. — № 34. {{dmoz|/World/Russian/Источники_информации/Энциклопедии/|Энциклопедии}} * [https://web.archive.org/web/20180925212519/http://www.encyclopedia.ru/cat/ Каталоги энциклопедий] на сайте «Мир энциклопедий». * [http://www.rubricon.com/about_rubricon.asp?pid=5_0_2 Каталог энциклопедий, словарей и справочников] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070106005427/http://www.rubricon.com/about_rubricon.asp?pid=5_0_2 |date=2007-01-06 }} издательства «Большая Российская энциклопедия» ([[1926]]—[[1999]]). {{Внешние ссылки}} {{Әҙерләмә}} [[Категория:Китаптар]] [[Категория:Энциклопедиялар|*]] sc05m59fj3xv2okhzt4unz36textesn 0 67819 1307676 1307619 2026-10-24T17:11:39Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу 1307676 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''23 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 296-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 297-се). Йыл аҙағына тиклем 69 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Плеерҙың тыуған көнө. ** {{comment|Ҡар барыҫы көнө|День снежного барса}} ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Венгрия}}: Республика көнө. * {{Ливия}} [[Ливия]]: Еңеү һәм азатлыҡ көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Юрист ярҙамсыһы көнө. ** [[Телевидение]]ла ток-шоу алып барыусылар көнө. * {{Флагификация|Бразилия}}: Лётчиктар көнө. * {{Флагификация|Мексика}}: Доктор көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Гаражистар көнө. ** [[Реклама]] хеҙмәткәрҙәре көнө. ** Төрлө сараларҙы ойоштороусылар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1689 йыл]]: [[Англия]] парламенты Хоҡуҡтар хаҡында билль ҡабул итә. * [[1914 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙә Щукин театр училищеһы асыла (хәҙер Борис Щукин исемендәге Театр институты). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1931 йыл]]: [[Башҡортостан]] республика оборона спорт-техник ойошмаһы (РОСТО) ойошторола. * [[1946 йыл]]: [[БМО Генераль Ассамблеяһы]]ның беренсе ултырышы башлана. * [[1956 йыл]]: [[Венгрия]]ла [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|советтарға]] ҡаршы ихтилал башлана. * [[1958 йыл]]: [[Борис Пастернак]] [[әҙәбиәт]] буйынса [[Нобель премияһы]] лауреаты итеп иғлан ителә. * [[1974 йыл]]: [[Халыҡ-ара олимпия комитеты]]ның [[Вена]]лағы 75-се сессияһы XXII [[Олимпия уйындары]]н 1980 йылда [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] баш ҡалаһы Мәскәүҙә үткәреү тураһында ҡарар ҡабул итә. * [[1985 йыл]]: Мәскәүҙә рок-лабораторияһы эш башлай. * [[1989 йыл]]: [[Будапешт]]а Венгр Республикаһы ойошторолоу тураһында иғлан ителә. * [[2001 йыл]]: Беренсе [[iPod]] һатыуға сығарыла. * [[2002 йыл]]: Дубровкалағы Театр үҙәгендә «Норд-Ост» мюзиклы барғанда террорсылар 800 тирәһе кешене аманатҡа ала. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Мазунова Лидия Константиновна]] (1945), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]]-методист. 1969 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1997 йылдан башҡа телдәрҙә белем биреү методикаһы һәм икенсе сит тел кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (2006), профессор. (2006). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың [[Андижан]] ҡалаһынан. * [[Савицкий Александр Казимирович]] (1945), [[музыка]]нт, педагог. 1970 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, доцент (1989). [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған артисы һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге [[Мәскәү өлкәһе]]нең Балашиха районы Савино ҡасабаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Марков Геннадий Павлович]] (1970), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре, йәмәғәтсе. 2005 йылдан «Үмәр» яуаплалығы сикләнгән йәмғиәт директоры. Башҡортостан Республикаһы [[керәшендәр]]енең милли-мәҙәни үҙәге етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2012). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баҡалы районы]] [[Үмәр]] ауылынан. * [[Жданова Елена Александровна]] (1980), [[спорт]]сы. 1995—2005 йылдарҙа күреү буйынса инвалид спортсыларҙың еңел атлетика буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы (1998) һәм атҡаҙанған (2001) спорт мастеры. Инвалидтарҙың бөтә донъя уйындары чемпионы (2003) һәм төрлө кимәлдәге башҡа чемпионаттар еңеүсеһе, призёры һәм рекордсыһы. 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2002). [[Өфө]]нөң 20-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе һәм күреү буйынса инвалидтарҙың «Луч» республика спорт-тергеҙеү үҙәге тәрбиәләнеүсеһе. Сығышы менән хәҙерге [[Алтай крайы]]ның [[Бийск]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Коваль Юрий Никифорович]] (1936—6.11.2020), [[журналистика|журналист]]. 1969 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. 1966 йылдан [[«Ленинец» гәзите|«Ленинец»]], «Вечерняя Уфа» һәм [[«Советская Башкирия» гәзите|«Советская Башкирия»]] гәзиттәре, 2001—2008 йылдарҙа [[Бельские просторы (журнал)|«Бельские просторы» журналы]] хеҙмәткәре. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2006). * [[Ғилфанов Мулланур Вәли улы]] (1951), муниципаль орган хеҙмәткәре. 1990—1993 йылдарҙа [[Ағиҙел (ҡала)|Ағиҙел]] ҡала хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған энергетигы (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Краснокама районы]] Иҫке Ҡабан ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Зәйҙуллин Илдар Сәйетғәли улы]] (1956), офтальмолог-табип-ғалим[[фән|ғалим]]. Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институтының балалар офтальмологияһы бүлеге мөдире. Медицина фәндәре докторы (2012). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2019). * [[Ишбулдин Рәмил Илдус улы]] (1966), [[йөрәк]]-[[ҡан тамырҙары]] хирургы-ғалим. 2001 йылдан Республика кардиология диспансерының бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 1995 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2009). * [[Букет Евгений Васильевич]] (1981), [[Украина]] журналисы, тыуған яҡты өйрәнеүсе һәм йәмәғәтсе. «Викимедиа Украина» ойошмаһының идара рәйесе. Вики-Һабантуй 2015-тә ҡатнашыусы. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Пантюхин Анатолий Алексеевич]] (1932—31.05.2017), табип-терапевт, 1969—1989 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы|Ҡариҙел үҙәк район дауаханаһының]] баш табибы, [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған табибы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. * [[Трапезников Василий Николаевич]] (1957), [[спорт]]сы, йәйәнән уҡ атыу буйынса [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1982). Шәхси иҫәптә СССР-ҙың абсолют чемпионы (1982), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] чемпионы (1981), [[Европа]] Кубогын яулаусы (1995). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө]] ҡалаһынан. }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Любушкин Виктор Васильевич]] (1913—1.02.1983), [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары, [[Тау эше|тау сәнәғәте]] хеҙмәткәре. 1939—40 йылдарҙағы совет‑фин һуғышында ҡатнашыусы. 1955 йылдан [[КПСС]]-тың [[Сибай]] ҡала комитетының 1‑се секретары; 1961 йылдан Башҡортостан Халыҡ Хужалығы Советының Төҫлө металлургия идаралығы начальнигы; 1966—1974 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]] директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның өсөнсө—алтынсы саҡырылыш (1951—1967) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1956), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1949, 1971), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1970), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|Почёт Билдәһе]] (1961, 1966) ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Кваркен районы]] Айҙарәле ҡасабаһынан. * [[Ҡалҡаманов Ғәриф Хәким улы]] (1923—1992), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, уҡсылар полкы пулеметсыһы, [[рядовой]]. [[Шишмә районы]] «Победа» колхозының элекке рәйесе. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ыҫлаҡ (Шишмә районы)|Ыҫлаҡ]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Родионов Михаил Семёнович]] (1928—6.07.1997), механизатор. 1954 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозы механизаторы, 1983—1989 йылдарҙа — газовик. Ленин (1972) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1974) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Йылайыр районы]]ның [[Петровка (Йылайыр районы)|Петровка]] ауылынан. * [[Бикташев Марс Миңләхмәт улы]] (1938), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Мәләүез]] тимер-бетон конструкциялары заводының элекке эшсеһе. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған төҙөүсеһе. * [[Сәхиуллин Илдус Рәхимйән улы]] (1938—29.11.2014), [[Педагогика|педагог]]. 1963 йылдан [[Дүртөйлө]]нөң хәҙерге 2-се лицейы уҡытыусыһы, 1973 йылдан 4-се урта [[мәктәп директоры]]ның уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары, 1976—1999 йылдарҙа — директоры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1988), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Борай районы]]ның [[Яңы Йәлдәк]] ауылынан. * [[Шакирова Рима Шәһит ҡыҙы]] (1948), [[Стәрлетамаҡ]] дәүләт филармонияһының 1996—2009 йылдарҙағы художество етәксеһе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Чистякова Татьяна Ивановна]] (1948), педагог-[[музыка]]нт. 1975 йылдан [[Өфө]]ләге [[урта махсус музыка колледжы]] уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Рыбалко Павел Семёнович]] (1894—28.08.1948), хәрби эшмәкәр. Ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, 1945). Бронетанк ғәскәрҙәре маршалы (1945). [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1919—1920 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ өйәҙе|Стәрлетамаҡ өйәҙ]] хәрби комиссариатының сәйәси бүлек мөдире. Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Сумы өлкәһе]] Лебедин районының Кесе Выстороп ауылынан. * [[Ғәзизов Чингиз Барый улы]] (1949), юрист. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкиле (1996—2004). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юрисы, Рәсәй Федерацияһы Прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре (1994). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Таймаҫов Салауат Усман улы]] (1949), ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (2000), доцент (2000). * [[Чариков Владимир Петрович]] (1949), спортсы, [[Шайбалы хоккей|хоккейсы]], тренер. 1967—1970 йылдарҙа [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев» хоккей командаһы]] уйынсыһы. 1991 йылдан [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев» хоккей клубының]] баш администраторы, 1999—2010 йылдарҙа — начальнигы. [[Шайбалы хоккей]] буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:23 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1715 йыл]]: Пётр II, [[Рәсәй Империяһы|Рәсәй]] императоры. * [[1734 йыл]]: Никола-Эдм Ретиф де ла Бретон, [[Франция]] [[яҙыусы]]һы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1868 йыл]]: Фредерик Уильям Ланчестер, [[Англия]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]]. * [[1875 йыл]]: Гилберт Льюис, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] [[физика|физигы]] һәм [[химия|химигы]]. * [[1904 йыл]]: Святослав Рерих, [[рустар|рус]] [[һынлы сәнғәт|рәссамы]]. * [[1928 йыл]]: Юрий Сау́льский, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] композиторы, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ артисы (1990). * [[1940 йыл]]: [[Пеле]], «футбол батшаһы». }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:23 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1872 йыл]]: Теофиль Готье, [[Франция]] [[яҙыусы]]һы. * [[1946 йыл]]: Эрнест Сетон-Томпсон, [[Канада]] яҙыусыһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1972 йыл]]: Борис Ливанов, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[театр]] һәм кино [[Актёрлыҡ сәнғәте|актёры]], СССР-ҙың халыҡ артисы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К23]] [[Категория:23 октябрь]] gk1eghmwcv09u8vnpv3gde9bovypejf 0 67831 1307675 1257586 2026-10-24T17:02:23Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу 1307675 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''26 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 299-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 300-сө). Йыл һуңына тиклем 66 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Көтөлмәгән һөйөнөстәр көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Австралия}}: [[Бала]]ларҙы яҡлау көнө. * {{Флагификация|Австрия}}: Республика көнө. * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Үпкә]] һаулығы көнө. ** Финанс енәйәттәре менән көрәш көнө. ** [[Ҡабаҡ]] көнө. * {{Флагификация|Әзербайжан}}: Гранат көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Табип-колопроктологтар көнө. * {{Флагификация|Бенин}}: Ҡораллы көстәр көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: [[Суд]] органдары хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Тунис}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1861]]: Филипп Рейс [[телефон]] уйлап таба. * [[1900]]: [[Нью-Йорк]]та метро асыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1956]]: МАГАТЭ (Халыҡ-ара Атом Энергияһы Агентлығы) ойошторола. * [[2012]]: «Windows 8» системаһы ҡулланыуға тәҡдим ителә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Имаҡов Таһир Ғилман улы]] (1895—14.11.1937), [[дәүләт]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1919—1920 йылдарҙа [[Башревком]]дың эске эштәр һәм милләттәр комиссары. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғыштарында]] һәм [[Башҡорт милли хәрәкәте]]ндә ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Ширипина Елена Васильевна]] (1910—11.05.1981), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[балет]] артисы, [[Педагогика|педагог]]. [[[[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955), [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1957). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ижбулдин Михаил Ирдуганович]] (1945), [[Педагогика|педагог]]. 1968—2010 йылдарҙа [[Бөрө районы]] [[Шишмә (Шишмә ауыл советы, Бөрө районы)|Шишмә]] урта мәктәбенең [[мари теле]] һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1995). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Фәттәхова Фәриҙә Миңлемөхәмәт ҡыҙы]] (1960), [[Өфө ҡалаһы]] «Торлаҡ хужалығы идаралығы» муниципаль бюджет учреждениеһының директор урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның торлаҡ-коммуналь хужалығының почётлы хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Хәлимов Андалис Ғариф улы]] (1941), юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[Инженерлыҡ эше|инженер механик]]-[[фән|ғалим]]. 1969 йылдан [[Өфө нефть институты]] (1985 йылға тиклем [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһындағы филиалы) һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1999 йылдан [[Өфө]]ләге «Технология, экспертиза һәм ышаныслылыҡ» ғилми-техник үҙәгенең генераль директоры. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2017), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001). * [[Новикова Лилиә Барый ҡыҙы]] (1946), юғары мәктәп хеҙмәткәре, невролог-ғалим. 1977 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡтыусыһы, шул иҫәптән 2001 йылдан Өҫтәлмә һөнәри белем биреү институтының неврология һәм нейрохирургия кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2004 йылдан Өфөләге Баш ҡан тамырҙары үҙәге һәм Инсульт кисергән ауырыуҙарҙы реабилитациялау үҙәге етәксеһе. 2007 йылдан Башҡортостан Республикаһының баш неврологы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған табибы. Профессор П. Я. Гапонюк исемендәге премия лауреаты (2013). [[Почёт ордены]] кавалеры һәм [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены|2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының]] миҙалы менән бүләкләнеүсе (2016). }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ғәлләмов Мөнир Нафиҡ улы]] (1927—15.09.2021), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]]-[[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан [[«Башнефть» берекмәһе]]нең баш инженеры; 1984—1998 йылдарҙа [[Башҡортостан нефть ғилми‑тикшеренеү һәм проект институты]] директоры. Техник фәндәр кандидаты (1972). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған нефтсеһе (1977), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған [[нефть]] һәм [[газ]] сәнәғәте хеҙмәткәре (1988), [[Рәсәй]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1995), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы нефтсеһе (1972); [[И. М. Губкин]] исемендәге премия лауреаты (1989). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1970, 1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Иҫке Собханғол (Туймазы районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. * [[Яҡупов Миңлеғәле Миңләхмәт улы]] (1932—20.02.2010), [[Журналистика|журналист]], 1959—1979 йылдарҙа [[Йәншишмә (гәзит)|«Башҡортостан пионеры»]] гәзите мөхәррире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Игебаева Гөлнур Яңыбай ҡыҙы]] (1957), [[Педагогика|педагог]]. [[Йылайыр районы]] [[Байғужа (Йылайыр районы)|Байғужа]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбенең элекке [[математика]] һәм [[физика]] уҡытыусы һәм район мәғариф бүлегенең элекке начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Касимов Олег Валерианович]] (1972), [[музыка]]нт-саксофонсы, композитор, аранжировщик. 2006 йылдан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның эстрада-джаз оркестрының художество етәксеһе һәм дирижеры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]]. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Бикбов Сәрүәй Шәйбәк улы]] (1908—5.02.1990), [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары, йәмәғәт ойошмаһы хеҙмәткәре. 1942 йылдан [[ВКП(б)]]-ның [[Ишембай]] ҡала комитетының беренсе секретары; 1945 йылдан [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире, секретары; 1956—1972 йылдарҙа Профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советы рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 2—8-се саҡырылыш (1948—1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1948), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971), өс [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1944, 1945, 1967) ордены кавалеры. * [[Сынбулатова Вәсилә Ғилман ҡыҙы]] (1923—27.11.2000), [[Педагогика|педагог]]. 1941 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[мәктәп]]тәре [[уҡытыусы]]һы, шул иҫәптән 1947 йылдан [[Әҙел (Хәйбулла районы)|Әҙел]] башланғыс мәктәбе мөдире, 1967—1979 йылдарҙа — [[Әбүбәкер]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1966). Сығышы менән ошо ауылдан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Федорочева Клавдия Ивановна]] (1928—28.10.1994), педагог. 1957 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының 11-се, 1971—1991 йылдарҙа —17-се урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1977) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1967). Сығышы менән [[Өфө кантоны]] Надеждин утарынан. * [[Гаврилова Зинаида Петровна]] (1948), [[малсылыҡ|малсы]]. 1970—2008 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Рассвет» хужалығы һауынсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Бикеш (Баймаҡ районы)|Бикеш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Вәхитов Рауил Сәми улы]] (1929—6.11.2000), [[фән|ғалим]]-[[Физик химия|физик‑химик]]. 1986—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1977), профессор (1978). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Бохара өлкәһе Пешку ҡасабаһынан. * [[Шакиров Сәғит Хәсән улы]] (1929—2011), хужалыҡ эшмәкәре. 1979–1989 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Материаль-техник тәьминәт буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Бикмәтов Альберт Әлмир улы]] (1964), [[спорт]]сы. 1987—1991 йылдарҙа [[СССР]]-ҙың, 1992 йылдан — Рәсәй Хәрби Һауа көстәренең йыйылма командаһы ағзаһы. [[Парашют спорты]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1996). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (2003). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Сәйфетдинов Эмиль Дамир улы]] (1989), спортсы. 2007 йылдан спидвей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2007). [[Европа]] чемпионы (2014–2015), донъя чемпионатының бронза призёры (2009). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан. * [[Әхмәҙуллина Хәмиҙә Миңвәли ҡыҙы]] (1959), ғалим-гигиенист‑эпидемиолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2015), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Олокүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Олокүл]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:26 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1645]]: Арент де Гелдер, [[Голландия]] рәссамы. * [[1685]]: Доменико Скарлатти, [[Италия]] композиторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1983]]: Дмитрий Сычёв, [[Рәсәй]] [[футбол]]сыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:26 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1909]]: Ито Хиробуми, [[Япония]]ның беренсе премьер-министры. * [[1973]]: [[Семён Будённый]], [[СССР]]-ҙың хәрби эшмәкәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1942]]: [[Низам Ҡәрипов]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған [[башҡорт]] яҙыусыһы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К26]] [[Категория:26 октябрь]] 5wpl3wabkfeb4f5ugfn6z35dlg7juxu 1307677 1307675 2026-10-24T17:17:50Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт, күренеште төҙәтеү 1307677 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''26 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 299-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 300-сө). Йыл һуңына тиклем 66 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Мәктәп]] [[китапхана]]лары көнө (октябрҙең 4-се дүшәмбеһе). ** Көтөлмәгән һөйөнөстәр көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Австралия}}: [[Бала]]ларҙы яҡлау көнө. * {{Флагификация|Австрия}}: Республика көнө. * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Үпкә]] һаулығы көнө. ** Финанс енәйәттәре менән көрәш көнө. ** [[Ҡабаҡ]] көнө. * {{Флагификация|Әзербайжан}}: Гранат көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Табип-колопроктологтар көнө. * {{Флагификация|Бенин}}: Ҡораллы көстәр көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: [[Суд]] органдары хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Тунис}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1861 йыл]]: Филипп Рейс [[телефон]] уйлап таба. * [[1900 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та метро асыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1917 йыл]]: Тыныслыҡ тураһында декрет ҡабул ителгән көн. * [[1956 йыл]]: МАГАТЭ (Халыҡ-ара Атом Энергияһы Агентлығы) ойошторола. * [[1994 йыл]]: [[Нефтекама]] ҡалаһында хәҙерге [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]]ның филиалы — «Мираҫ» картиналар галерияһы асыла. * [[2012 йыл]]: «Windows 8» системаһы ҡулланыуға тәҡдим ителә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Имаҡов Таһир Ғилман улы]] (1895—14.11.1937), [[дәүләт]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1919—1920 йылдарҙа [[Башревком]]дың эске эштәр һәм милләттәр комиссары. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғыштарында]] һәм [[Башҡорт милли хәрәкәте]]ндә ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Ширипина Елена Васильевна]] (1910—11.05.1981), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[балет]] артисы, [[Педагогика|педагог]]. [[[[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955), [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1957). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ижбулдин Михаил Ирдуганович]] (1945), [[Педагогика|педагог]]. 1968—2010 йылдарҙа [[Бөрө районы]] [[Шишмә (Шишмә ауыл советы, Бөрө районы)|Шишмә]] урта мәктәбенең [[мари теле]] һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1995). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Фәттәхова Фәриҙә Миңлемөхәмәт ҡыҙы]] (1960), [[Өфө ҡалаһы]] «Торлаҡ хужалығы идаралығы» муниципаль бюджет учреждениеһының директор урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның торлаҡ-коммуналь хужалығының почётлы хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Хәлимов Андалис Ғариф улы]] (1941), юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[Инженерлыҡ эше|инженер механик]]-[[фән|ғалим]]. 1969 йылдан [[Өфө нефть институты]] (1985 йылға тиклем [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһындағы филиалы) һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1999 йылдан [[Өфө]]ләге «Технология, экспертиза һәм ышаныслылыҡ» ғилми-техник үҙәгенең генераль директоры. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2017), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001). * [[Новикова Лилиә Барый ҡыҙы]] (1946), юғары мәктәп хеҙмәткәре, невролог-ғалим. 1977 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡтыусыһы, шул иҫәптән 2001 йылдан Өҫтәлмә һөнәри белем биреү институтының неврология һәм нейрохирургия кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2004 йылдан Өфөләге Баш ҡан тамырҙары үҙәге һәм Инсульт кисергән ауырыуҙарҙы реабилитациялау үҙәге етәксеһе. 2007 йылдан Башҡортостан Республикаһының баш неврологы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған табибы. Профессор П. Я. Гапонюк исемендәге премия лауреаты (2013). [[Почёт ордены]] кавалеры һәм [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены|2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының]] миҙалы менән бүләкләнеүсе (2016). }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ғәлләмов Мөнир Нафиҡ улы]] (1927—15.09.2021), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]]-[[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан [[«Башнефть» берекмәһе]]нең баш инженеры; 1984—1998 йылдарҙа [[Башҡортостан нефть ғилми‑тикшеренеү һәм проект институты]] директоры. Техник фәндәр кандидаты (1972). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған нефтсеһе (1977), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған [[нефть]] һәм [[газ]] сәнәғәте хеҙмәткәре (1988), [[Рәсәй]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1995), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы нефтсеһе (1972); [[И. М. Губкин]] исемендәге премия лауреаты (1989). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1970, 1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Иҫке Собханғол (Туймазы районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. * [[Яҡупов Миңлеғәле Миңләхмәт улы]] (1932—20.02.2010), [[Журналистика|журналист]], 1959—1979 йылдарҙа [[Йәншишмә (гәзит)|«Башҡортостан пионеры»]] гәзите мөхәррире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Игебаева Гөлнур Яңыбай ҡыҙы]] (1957), [[Педагогика|педагог]]. [[Йылайыр районы]] [[Байғужа (Йылайыр районы)|Байғужа]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбенең элекке [[математика]] һәм [[физика]] уҡытыусы һәм район мәғариф бүлегенең элекке начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Касимов Олег Валерианович]] (1972), [[музыка]]нт-саксофонсы, композитор, аранжировщик. 2006 йылдан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның эстрада-джаз оркестрының художество етәксеһе һәм дирижеры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]]. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Бикбов Сәрүәй Шәйбәк улы]] (1908—5.02.1990), [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары, йәмәғәт ойошмаһы хеҙмәткәре. 1942 йылдан [[ВКП(б)]]-ның [[Ишембай]] ҡала комитетының беренсе секретары; 1945 йылдан [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире, секретары; 1956—1972 йылдарҙа Профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советы рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 2—8-се саҡырылыш (1948—1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1948), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971), өс [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1944, 1945, 1967) ордены кавалеры. * [[Сынбулатова Вәсилә Ғилман ҡыҙы]] (1923—27.11.2000), [[Педагогика|педагог]]. 1941 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[мәктәп]]тәре [[уҡытыусы]]һы, шул иҫәптән 1947 йылдан [[Әҙел (Хәйбулла районы)|Әҙел]] башланғыс мәктәбе мөдире, 1967—1979 йылдарҙа — [[Әбүбәкер]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1966). Сығышы менән ошо ауылдан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Федорочева Клавдия Ивановна]] (1928—28.10.1994), педагог. 1957 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының 11-се, 1971—1991 йылдарҙа —17-се урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1977) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1967). Сығышы менән [[Өфө кантоны]] Надеждин утарынан. * [[Гаврилова Зинаида Петровна]] (1948), [[малсылыҡ|малсы]]. 1970—2008 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Рассвет» хужалығы һауынсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Бикеш (Баймаҡ районы)|Бикеш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Вәхитов Рауил Сәми улы]] (1929—6.11.2000), [[фән|ғалим]]-[[Физик химия|физик‑химик]]. 1986—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1977), профессор (1978). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Бохара өлкәһе Пешку ҡасабаһынан. * [[Шакиров Сәғит Хәсән улы]] (1929—2011), хужалыҡ эшмәкәре. 1979–1989 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Материаль-техник тәьминәт буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Бикмәтов Альберт Әлмир улы]] (1964), [[спорт]]сы. 1987—1991 йылдарҙа [[СССР]]-ҙың, 1992 йылдан — Рәсәй Хәрби Һауа көстәренең йыйылма командаһы ағзаһы. [[Парашют спорты]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1996). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (2003). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Сәйфетдинов Эмиль Дамир улы]] (1989), спортсы. 2007 йылдан спидвей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2007). [[Европа]] чемпионы (2014–2015), донъя чемпионатының бронза призёры (2009). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан. * [[Әхмәҙуллина Хәмиҙә Миңвәли ҡыҙы]] (1959), ғалим-гигиенист‑эпидемиолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2015), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Олокүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Олокүл]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:26 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1645]]: Арент де Гелдер, [[Голландия]] рәссамы. * [[1685]]: Доменико Скарлатти, [[Италия]] композиторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1983]]: Дмитрий Сычёв, [[Рәсәй]] [[футбол]]сыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:26 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1909]]: Ито Хиробуми, [[Япония]]ның беренсе премьер-министры. * [[1973]]: [[Семён Будённый]], [[СССР]]-ҙың хәрби эшмәкәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1942]]: [[Низам Ҡәрипов]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған [[башҡорт]] яҙыусыһы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К26]] [[Категория:26 октябрь]] dek13ufdmahtea6tp2hga49ugrgsdtn 1307678 1307677 2026-10-24T17:21:09Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1307678 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''26 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 299-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 300-сө). Йыл һуңына тиклем 66 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Мәктәп]] [[китапхана]]лары көнө (октябрҙең 4-се дүшәмбеһе). ** Көтөлмәгән һөйөнөстәр көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Австралия}}: [[Бала]]ларҙы яҡлау көнө. * {{Флагификация|Австрия}}: Республика көнө. * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Үпкә]] һаулығы көнө. ** Финанс енәйәттәре менән көрәш көнө. ** [[Ҡабаҡ]] көнө. * {{Флагификация|Әзербайжан}}: Гранат көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Табип-колопроктологтар көнө. * {{Флагификация|Бенин}}: Ҡораллы көстәр көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: [[Суд]] органдары хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Тунис}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1861 йыл]]: Филипп Рейс [[телефон]] уйлап таба. * [[1900 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та метро асыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1917 йыл]]: Тыныслыҡ тураһында декрет ҡабул ителгән көн. * [[1956 йыл]]: МАГАТЭ (Халыҡ-ара Атом Энергияһы Агентлығы) ойошторола. * [[1994 йыл]]: [[Нефтекама]] ҡалаһында хәҙерге [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]]ның филиалы — «Мираҫ» картиналар галерияһы асыла. * [[2012 йыл]]: «Windows 8» системаһы ҡулланыуға тәҡдим ителә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Имаҡов Таһир Ғилман улы]] (1895—14.11.1937), [[дәүләт]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1919—1920 йылдарҙа [[Башревком]]дың эске эштәр һәм милләттәр комиссары. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғыштарында]] һәм [[Башҡорт милли хәрәкәте]]ндә ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Ширипина Елена Васильевна]] (1910—11.05.1981), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[балет]] артисы, [[Педагогика|педагог]]. [[[[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955), [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1957). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ижбулдин Михаил Ирдуганович]] (1945), [[Педагогика|педагог]]. 1968—2010 йылдарҙа [[Бөрө районы]] [[Шишмә (Шишмә ауыл советы, Бөрө районы)|Шишмә]] урта мәктәбенең [[мари теле]] һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1995). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Фәттәхова Фәриҙә Миңлемөхәмәт ҡыҙы]] (1960), [[Өфө ҡалаһы]] «Торлаҡ хужалығы идаралығы» муниципаль бюджет учреждениеһының директор урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның торлаҡ-коммуналь хужалығының почётлы хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Хәлимов Андалис Ғариф улы]] (1941), юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[Инженерлыҡ эше|инженер механик]]-[[фән|ғалим]]. 1969 йылдан [[Өфө нефть институты]] (1985 йылға тиклем [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһындағы филиалы) һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1999 йылдан [[Өфө]]ләге «Технология, экспертиза һәм ышаныслылыҡ» ғилми-техник үҙәгенең генераль директоры. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2017), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001). * [[Новикова Лилиә Барый ҡыҙы]] (1946), юғары мәктәп хеҙмәткәре, невролог-ғалим. 1977 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡтыусыһы, шул иҫәптән 2001 йылдан Өҫтәлмә һөнәри белем биреү институтының неврология һәм нейрохирургия кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2004 йылдан Өфөләге Баш ҡан тамырҙары үҙәге һәм Инсульт кисергән ауырыуҙарҙы реабилитациялау үҙәге етәксеһе. 2007 йылдан Башҡортостан Республикаһының баш неврологы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған табибы. Профессор П. Я. Гапонюк исемендәге премия лауреаты (2013). [[Почёт ордены]] кавалеры һәм [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены|2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының]] миҙалы менән бүләкләнеүсе (2016). }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ғәлләмов Мөнир Нафиҡ улы]] (1927—15.09.2021), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]]-[[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан [[«Башнефть» берекмәһе]]нең баш инженеры; 1984—1998 йылдарҙа [[Башҡортостан нефть ғилми‑тикшеренеү һәм проект институты]] директоры. Техник фәндәр кандидаты (1972). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған нефтсеһе (1977), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған [[нефть]] һәм [[газ]] сәнәғәте хеҙмәткәре (1988), [[Рәсәй]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1995), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы нефтсеһе (1972); [[И. М. Губкин]] исемендәге премия лауреаты (1989). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1970, 1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Иҫке Собханғол (Туймазы районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. * [[Яҡупов Миңлеғәле Миңләхмәт улы]] (1932—20.02.2010), [[Журналистика|журналист]], 1959—1979 йылдарҙа [[Йәншишмә (гәзит)|«Башҡортостан пионеры»]] гәзите мөхәррире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Игебаева Гөлнур Яңыбай ҡыҙы]] (1957), [[Педагогика|педагог]]. [[Йылайыр районы]] [[Байғужа (Йылайыр районы)|Байғужа]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбенең элекке [[математика]] һәм [[физика]] уҡытыусы һәм район мәғариф бүлегенең элекке начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Касимов Олег Валерианович]] (1972), [[музыка]]нт-саксофонсы, композитор, аранжировщик. 2006 йылдан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның эстрада-джаз оркестрының художество етәксеһе һәм дирижеры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]]. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Бикбов Сәрүәй Шәйбәк улы]] (1908—5.02.1990), [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары, йәмәғәт ойошмаһы хеҙмәткәре. 1942 йылдан [[ВКП(б)]]-ның [[Ишембай]] ҡала комитетының беренсе секретары; 1945 йылдан [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире, секретары; 1956—1972 йылдарҙа Профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советы рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 2—8-се саҡырылыш (1948—1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1948), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971), өс [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1944, 1945, 1967) ордены кавалеры. * [[Сынбулатова Вәсилә Ғилман ҡыҙы]] (1923—27.11.2000), [[Педагогика|педагог]]. 1941 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[мәктәп]]тәре [[уҡытыусы]]һы, шул иҫәптән 1947 йылдан [[Әҙел (Хәйбулла районы)|Әҙел]] башланғыс мәктәбе мөдире, 1967—1979 йылдарҙа — [[Әбүбәкер]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1966). Сығышы менән ошо ауылдан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Федорочева Клавдия Ивановна]] (1928—28.10.1994), педагог. 1957 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының 11-се, 1971—1991 йылдарҙа —17-се урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1977) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1967). Сығышы менән [[Өфө кантоны]] Надеждин утарынан. * [[Гаврилова Зинаида Петровна]] (1948), [[малсылыҡ|малсы]]. 1970—2008 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Рассвет» хужалығы һауынсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Бикеш (Баймаҡ районы)|Бикеш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Вәхитов Рауил Сәми улы]] (1929—6.11.2000), [[фән|ғалим]]-[[Физик химия|физик‑химик]]. 1986—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1977), профессор (1978). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Бохара өлкәһе Пешку ҡасабаһынан. * [[Шакиров Сәғит Хәсән улы]] (1929—2011), хужалыҡ эшмәкәре. 1979–1989 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Материаль-техник тәьминәт буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Бикмәтов Альберт Әлмир улы]] (1964), [[спорт]]сы. 1987—1991 йылдарҙа [[СССР]]-ҙың, 1992 йылдан — Рәсәй Хәрби Һауа көстәренең йыйылма командаһы ағзаһы. [[Парашют спорты]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1996). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (2003). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Сәйфетдинов Эмиль Дамир улы]] (1989), спортсы. 2007 йылдан спидвей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2007). [[Европа]] чемпионы (2014–2015), донъя чемпионатының бронза призёры (2009). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан. * [[Әхмәҙуллина Хәмиҙә Миңвәли ҡыҙы]] (1959), ғалим-гигиенист‑эпидемиолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2015), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Олокүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Олокүл]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:26 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1645 йыл]]: Арент де Гелдер, [[Голландия]] рәссамы. * [[1685 йыл]]: Доменико Скарлатти, [[Италия]] композиторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1983 йыл]]: Дмитрий Сычёв, [[Рәсәй]] [[футбол]]сыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:26 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1909 йыл]]: Ито Хиробуми, [[Япония]]ның беренсе премьер-министры. * [[1973 йыл]]: [[Семён Будённый]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] хәрби эшмәкәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1942 йыл]]: [[Низам Ҡәрипов]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған [[башҡорт]] яҙыусыһы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К26]] [[Категория:26 октябрь]] gabhsezoej9mgvw3rwnd9vhzqagf4jp 1307679 1307678 2026-10-24T17:22:02Z Айсар 10823 /* 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү 1307679 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''26 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 299-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 300-сө). Йыл һуңына тиклем 66 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Мәктәп]] [[китапхана]]лары көнө (октябрҙең 4-се дүшәмбеһе). ** Көтөлмәгән һөйөнөстәр көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Австралия}}: [[Бала]]ларҙы яҡлау көнө. * {{Флагификация|Австрия}}: Республика көнө. * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Үпкә]] һаулығы көнө. ** Финанс енәйәттәре менән көрәш көнө. ** [[Ҡабаҡ]] көнө. * {{Флагификация|Әзербайжан}}: Гранат көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Табип-колопроктологтар көнө. * {{Флагификация|Бенин}}: Ҡораллы көстәр көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: [[Суд]] органдары хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Тунис}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1861 йыл]]: Филипп Рейс [[телефон]] уйлап таба. * [[1900 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та метро асыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1917 йыл]]: Тыныслыҡ тураһында декрет ҡабул ителгән көн. * [[1956 йыл]]: МАГАТЭ (Халыҡ-ара Атом Энергияһы Агентлығы) ойошторола. * [[1994 йыл]]: [[Нефтекама]] ҡалаһында хәҙерге [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]]ның филиалы — «Мираҫ» картиналар галерияһы асыла. * [[2012 йыл]]: «Windows 8» системаһы ҡулланыуға тәҡдим ителә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Имаҡов Таһир Ғилман улы]] (1895—14.11.1937), [[дәүләт]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1919—1920 йылдарҙа [[Башревком]]дың эске эштәр һәм милләттәр комиссары. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғыштарында]] һәм [[Башҡорт милли хәрәкәте]]ндә ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Ширипина Елена Васильевна]] (1910—11.05.1981), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[балет]] артисы, [[Педагогика|педагог]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955), [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1957). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ижбулдин Михаил Ирдуганович]] (1945), [[Педагогика|педагог]]. 1968—2010 йылдарҙа [[Бөрө районы]] [[Шишмә (Шишмә ауыл советы, Бөрө районы)|Шишмә]] урта мәктәбенең [[мари теле]] һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1995). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Фәттәхова Фәриҙә Миңлемөхәмәт ҡыҙы]] (1960), [[Өфө ҡалаһы]] «Торлаҡ хужалығы идаралығы» муниципаль бюджет учреждениеһының директор урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның торлаҡ-коммуналь хужалығының почётлы хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Хәлимов Андалис Ғариф улы]] (1941), юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[Инженерлыҡ эше|инженер механик]]-[[фән|ғалим]]. 1969 йылдан [[Өфө нефть институты]] (1985 йылға тиклем [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһындағы филиалы) һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1999 йылдан [[Өфө]]ләге «Технология, экспертиза һәм ышаныслылыҡ» ғилми-техник үҙәгенең генераль директоры. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2017), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001). * [[Новикова Лилиә Барый ҡыҙы]] (1946), юғары мәктәп хеҙмәткәре, невролог-ғалим. 1977 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡтыусыһы, шул иҫәптән 2001 йылдан Өҫтәлмә һөнәри белем биреү институтының неврология һәм нейрохирургия кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2004 йылдан Өфөләге Баш ҡан тамырҙары үҙәге һәм Инсульт кисергән ауырыуҙарҙы реабилитациялау үҙәге етәксеһе. 2007 йылдан Башҡортостан Республикаһының баш неврологы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған табибы. Профессор П. Я. Гапонюк исемендәге премия лауреаты (2013). [[Почёт ордены]] кавалеры һәм [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены|2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының]] миҙалы менән бүләкләнеүсе (2016). }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ғәлләмов Мөнир Нафиҡ улы]] (1927—15.09.2021), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]]-[[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан [[«Башнефть» берекмәһе]]нең баш инженеры; 1984—1998 йылдарҙа [[Башҡортостан нефть ғилми‑тикшеренеү һәм проект институты]] директоры. Техник фәндәр кандидаты (1972). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған нефтсеһе (1977), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған [[нефть]] һәм [[газ]] сәнәғәте хеҙмәткәре (1988), [[Рәсәй]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1995), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы нефтсеһе (1972); [[И. М. Губкин]] исемендәге премия лауреаты (1989). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1970, 1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Иҫке Собханғол (Туймазы районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. * [[Яҡупов Миңлеғәле Миңләхмәт улы]] (1932—20.02.2010), [[Журналистика|журналист]], 1959—1979 йылдарҙа [[Йәншишмә (гәзит)|«Башҡортостан пионеры»]] гәзите мөхәррире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Игебаева Гөлнур Яңыбай ҡыҙы]] (1957), [[Педагогика|педагог]]. [[Йылайыр районы]] [[Байғужа (Йылайыр районы)|Байғужа]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбенең элекке [[математика]] һәм [[физика]] уҡытыусы һәм район мәғариф бүлегенең элекке начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Касимов Олег Валерианович]] (1972), [[музыка]]нт-саксофонсы, композитор, аранжировщик. 2006 йылдан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның эстрада-джаз оркестрының художество етәксеһе һәм дирижеры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]]. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Бикбов Сәрүәй Шәйбәк улы]] (1908—5.02.1990), [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары, йәмәғәт ойошмаһы хеҙмәткәре. 1942 йылдан [[ВКП(б)]]-ның [[Ишембай]] ҡала комитетының беренсе секретары; 1945 йылдан [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире, секретары; 1956—1972 йылдарҙа Профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советы рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 2—8-се саҡырылыш (1948—1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1948), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971), өс [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1944, 1945, 1967) ордены кавалеры. * [[Сынбулатова Вәсилә Ғилман ҡыҙы]] (1923—27.11.2000), [[Педагогика|педагог]]. 1941 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[мәктәп]]тәре [[уҡытыусы]]һы, шул иҫәптән 1947 йылдан [[Әҙел (Хәйбулла районы)|Әҙел]] башланғыс мәктәбе мөдире, 1967—1979 йылдарҙа — [[Әбүбәкер]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1966). Сығышы менән ошо ауылдан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Федорочева Клавдия Ивановна]] (1928—28.10.1994), педагог. 1957 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының 11-се, 1971—1991 йылдарҙа —17-се урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1977) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1967). Сығышы менән [[Өфө кантоны]] Надеждин утарынан. * [[Гаврилова Зинаида Петровна]] (1948), [[малсылыҡ|малсы]]. 1970—2008 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Рассвет» хужалығы һауынсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Бикеш (Баймаҡ районы)|Бикеш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Вәхитов Рауил Сәми улы]] (1929—6.11.2000), [[фән|ғалим]]-[[Физик химия|физик‑химик]]. 1986—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1977), профессор (1978). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Бохара өлкәһе Пешку ҡасабаһынан. * [[Шакиров Сәғит Хәсән улы]] (1929—2011), хужалыҡ эшмәкәре. 1979–1989 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Материаль-техник тәьминәт буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Бикмәтов Альберт Әлмир улы]] (1964), [[спорт]]сы. 1987—1991 йылдарҙа [[СССР]]-ҙың, 1992 йылдан — Рәсәй Хәрби Һауа көстәренең йыйылма командаһы ағзаһы. [[Парашют спорты]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1996). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (2003). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Сәйфетдинов Эмиль Дамир улы]] (1989), спортсы. 2007 йылдан спидвей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2007). [[Европа]] чемпионы (2014–2015), донъя чемпионатының бронза призёры (2009). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан. * [[Әхмәҙуллина Хәмиҙә Миңвәли ҡыҙы]] (1959), ғалим-гигиенист‑эпидемиолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2015), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Олокүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Олокүл]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:26 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1645 йыл]]: Арент де Гелдер, [[Голландия]] рәссамы. * [[1685 йыл]]: Доменико Скарлатти, [[Италия]] композиторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1983 йыл]]: Дмитрий Сычёв, [[Рәсәй]] [[футбол]]сыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:26 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1909 йыл]]: Ито Хиробуми, [[Япония]]ның беренсе премьер-министры. * [[1973 йыл]]: [[Семён Будённый]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] хәрби эшмәкәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1942 йыл]]: [[Низам Ҡәрипов]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған [[башҡорт]] яҙыусыһы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К26]] [[Категория:26 октябрь]] 9zm933ynln63br8grq3l3zumdyokhbg 1307680 1307679 2026-10-24T17:29:13Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1307680 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''26 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 299-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 300-сө). Йыл һуңына тиклем 66 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Мәктәп]] [[китапхана]]лары көнө (октябрҙең 4-се дүшәмбеһе). ** Көтөлмәгән һөйөнөстәр көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Австралия}}: [[Бала]]ларҙы яҡлау көнө. * {{Флагификация|Австрия}}: Республика көнө. * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Үпкә]] һаулығы көнө. ** Финанс енәйәттәре менән көрәш көнө. ** [[Ҡабаҡ]] көнө. * {{Флагификация|Әзербайжан}}: Гранат көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Табип-колопроктологтар көнө. * {{Флагификация|Бенин}}: Ҡораллы көстәр көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: [[Суд]] органдары хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Тунис}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1861 йыл]]: Филипп Рейс [[телефон]] уйлап таба. * [[1900 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та метро асыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1917 йыл]]: Тыныслыҡ тураһында декрет ҡабул ителгән көн. * [[1956 йыл]]: МАГАТЭ (Халыҡ-ара Атом Энергияһы Агентлығы) ойошторола. * [[1994 йыл]]: [[Нефтекама]] ҡалаһында хәҙерге [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]]ның филиалы — «Мираҫ» картиналар галерияһы асыла. * [[2012 йыл]]: «Windows 8» системаһы ҡулланыуға тәҡдим ителә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Имаҡов Таһир Ғилман улы]] (1895—14.11.1937), [[дәүләт]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1919—1920 йылдарҙа [[Башревком]]дың эске эштәр һәм милләттәр комиссары. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғыштарында]] һәм [[Башҡорт милли хәрәкәте]]ндә ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Ширипина Елена Васильевна]] (1910—11.05.1981), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[балет]] артисы, [[Педагогика|педагог]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955), [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1957). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ижбулдин Михаил Ирдуганович]] (1945), [[Педагогика|педагог]]. 1968—2010 йылдарҙа [[Бөрө районы]] [[Шишмә (Шишмә ауыл советы, Бөрө районы)|Шишмә]] урта мәктәбенең [[мари теле]] һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1995). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Фәттәхова Фәриҙә Миңлемөхәмәт ҡыҙы]] (1960), [[Өфө ҡалаһы]] «Торлаҡ хужалығы идаралығы» муниципаль бюджет учреждениеһының директор урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның торлаҡ-коммуналь хужалығының почётлы хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ғәбитов Мырҙагилде Ғәзизйән улы]] (1926—1952), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Хәйбулла районы]]ның элекке [[Малсылыҡ|малсыһы]]. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. * [[Хәлимов Андалис Ғариф улы]] (1941), юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[Инженерлыҡ эше|инженер механик]]-[[фән|ғалим]]. 1969 йылдан [[Өфө нефть институты]] (1985 йылға тиклем [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһындағы филиалы) һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1999 йылдан [[Өфө]]ләге «Технология, экспертиза һәм ышаныслылыҡ» ғилми-техник үҙәгенең генераль директоры. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2017), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001). * [[Новикова Лилиә Барый ҡыҙы]] (1946), юғары мәктәп хеҙмәткәре, невролог-ғалим. 1977 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡтыусыһы, шул иҫәптән 2001 йылдан Өҫтәлмә һөнәри белем биреү институтының неврология һәм нейрохирургия кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2004 йылдан Өфөләге Баш ҡан тамырҙары үҙәге һәм Инсульт кисергән ауырыуҙарҙы реабилитациялау үҙәге етәксеһе. 2007 йылдан Башҡортостан Республикаһының баш неврологы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған табибы. Профессор П. Я. Гапонюк исемендәге премия лауреаты (2013). [[Почёт ордены]] кавалеры һәм [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены|2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының]] миҙалы менән бүләкләнеүсе (2016). }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ғәлләмов Мөнир Нафиҡ улы]] (1927—15.09.2021), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]]-[[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан [[«Башнефть» берекмәһе]]нең баш инженеры; 1984—1998 йылдарҙа [[Башҡортостан нефть ғилми‑тикшеренеү һәм проект институты]] директоры. Техник фәндәр кандидаты (1972). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған нефтсеһе (1977), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған [[нефть]] һәм [[газ]] сәнәғәте хеҙмәткәре (1988), [[Рәсәй]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1995), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы нефтсеһе (1972); [[И. М. Губкин]] исемендәге премия лауреаты (1989). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1970, 1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Иҫке Собханғол (Туймазы районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. * [[Яҡупов Миңлеғәле Миңләхмәт улы]] (1932—20.02.2010), [[Журналистика|журналист]], 1959—1979 йылдарҙа [[Йәншишмә (гәзит)|«Башҡортостан пионеры»]] гәзите мөхәррире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Игебаева Гөлнур Яңыбай ҡыҙы]] (1957), [[Педагогика|педагог]]. [[Йылайыр районы]] [[Байғужа (Йылайыр районы)|Байғужа]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбенең элекке [[математика]] һәм [[физика]] уҡытыусы һәм район мәғариф бүлегенең элекке начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Касимов Олег Валерианович]] (1972), [[музыка]]нт-саксофонсы, композитор, аранжировщик. 2006 йылдан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның эстрада-джаз оркестрының художество етәксеһе һәм дирижеры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]]. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Бикбов Сәрүәй Шәйбәк улы]] (1908—5.02.1990), [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары, йәмәғәт ойошмаһы хеҙмәткәре. 1942 йылдан [[ВКП(б)]]-ның [[Ишембай]] ҡала комитетының беренсе секретары; 1945 йылдан [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире, секретары; 1956—1972 йылдарҙа Профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советы рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 2—8-се саҡырылыш (1948—1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1948), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971), өс [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1944, 1945, 1967) ордены кавалеры. * [[Сынбулатова Вәсилә Ғилман ҡыҙы]] (1923—27.11.2000), [[Педагогика|педагог]]. 1941 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[мәктәп]]тәре [[уҡытыусы]]һы, шул иҫәптән 1947 йылдан [[Әҙел (Хәйбулла районы)|Әҙел]] башланғыс мәктәбе мөдире, 1967—1979 йылдарҙа — [[Әбүбәкер]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1966). Сығышы менән ошо ауылдан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Федорочева Клавдия Ивановна]] (1928—28.10.1994), педагог. 1957 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының 11-се, 1971—1991 йылдарҙа —17-се урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1977) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1967). Сығышы менән [[Өфө кантоны]] Надеждин утарынан. * [[Гаврилова Зинаида Петровна]] (1948), [[малсылыҡ|малсы]]. 1970—2008 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Рассвет» хужалығы һауынсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Бикеш (Баймаҡ районы)|Бикеш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Вәхитов Рауил Сәми улы]] (1929—6.11.2000), [[фән|ғалим]]-[[Физик химия|физик‑химик]]. 1986—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1977), профессор (1978). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Бохара өлкәһе Пешку ҡасабаһынан. * [[Шакиров Сәғит Хәсән улы]] (1929—2011), хужалыҡ эшмәкәре. 1979–1989 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Материаль-техник тәьминәт буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Бикмәтов Альберт Әлмир улы]] (1964), [[спорт]]сы. 1987—1991 йылдарҙа [[СССР]]-ҙың, 1992 йылдан — Рәсәй Хәрби Һауа көстәренең йыйылма командаһы ағзаһы. [[Парашют спорты]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1996). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (2003). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Сәйфетдинов Эмиль Дамир улы]] (1989), спортсы. 2007 йылдан спидвей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2007). [[Европа]] чемпионы (2014–2015), донъя чемпионатының бронза призёры (2009). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан. * [[Әхмәҙуллина Хәмиҙә Миңвәли ҡыҙы]] (1959), ғалим-гигиенист‑эпидемиолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2015), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Олокүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Олокүл]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:26 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1645 йыл]]: Арент де Гелдер, [[Голландия]] рәссамы. * [[1685 йыл]]: Доменико Скарлатти, [[Италия]] композиторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1983 йыл]]: Дмитрий Сычёв, [[Рәсәй]] [[футбол]]сыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:26 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1909 йыл]]: Ито Хиробуми, [[Япония]]ның беренсе премьер-министры. * [[1973 йыл]]: [[Семён Будённый]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] хәрби эшмәкәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1942 йыл]]: [[Низам Ҡәрипов]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған [[башҡорт]] яҙыусыһы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К26]] [[Категория:26 октябрь]] 9713f3kozscac6puvn20ofu299sjtgr 0 81609 1307682 1297862 2026-10-24T19:15:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307682 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = |Төп исеме = |Рәсеме =Шарипов Сабир.jpg |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Тыуыу датаһы = 20.03.1948 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Белорет районы}} [[Баҡый (Белорет районы)|Баҡый]] ауылы |Вафат булыу датаһы = 31.08.2018 |Вафат булған урыны = [[Башҡортостан Республикаһы]], {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы |Гражданлығы = {{USSR}} <br>{{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы, журналист, тәржемәсе |Әүҙемлек йылдары = 1977—2018 |Йүнәлеше = |Жанр = [[проза]] |Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]] | Наградалары = Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997) |Викимилек = |Викикитапхана = }} {{фамилиялаш|Шәрипов}} '''Шәрипов Сабир Нәғим улы''' ([[20 март]] [[1948 йыл]] — [[31 август]] [[2018 йыл]]) — [[башҡорт]] яҙыусыһы, журналист һәм тәржемәсе, 1986 йылдан [[СССР]]-ҙың [[СССР Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар]] һәм 1991 йылдан — Журналистар союздары ағзаһы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). == Биографияһы == Сабир Нәғим улы Шәрипов 1948 йылдың 20 мартында [[Башҡорт АССР-ы]] [[Белорет районы]]ның [[Баҡый (Белорет районы)|Баҡый]] ауылында урман хужалығы эшсеһе ғаиләһендә тыуған. Үҙ ауылында һигеҙ йыллыҡ мәктәпәте тамамлағандан һуң, 1963—1967 йылдарҙа [[Белорет]] педагогия училищеһында уҡый. «Башланғыс синыф уҡытыусыһы» дипломы алып, 1967 йылда үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлегенең тыуған ауылы мәктәбендә башлай. 1969 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]] филология факультетының [[башҡорт теле|башҡорт]]—[[рус теле|рус]] бүлегенә уҡырға инә. 1974 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|БДУ]]-ны тамамлағас, [[Башҡортостан (гәзит)|«Совет Башҡортостаны»]] гәзите редакцияһына тәржемәсе итеп эшкә саҡырыла. 1977 йылда, запастағы [[офицер]] булараҡ, Совет Армияһы сафтарына хәрби хеҙмәткә саҡырыла һәм 1979 йылға тиклем сәйәси бүлек хеҙмәткәре вазифаһында «Байкал—Амур» магистрале төҙөлөшөнә йәлеп ителгән хәрби частә хеҙмәт итә. Запасҡа ҡайтҡандан һуң, [[Башҡортостан (гәзит)|«Совет Башҡортостаны»]] [[гәзит]]ендә эшен дауам итә: баҫманың [[әҙәбиәт]], [[сәнғәт]] һәм [[мәҙәниәт]] бүлеге мөдире була. Аҙаҡтан бер нисә йыл [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел»]] [[журнал]]ы редакцияһында әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй. 1989—1990 йылдарҙа [[Мәскәү]]ҙә [[СССР Яҙыусылар союзы]] ҡарамағындағы Юғары әҙәби курстарҙа уҡып ҡайтҡандан һуң, 2003 йылға тиклем [[«Китап» нәшриәте]]ндә [[нәфис әҙәбиәт|нәфис]] һәм балалар [[әҙәбиәт]]е редакцияһы мөдире була. Һуңынан [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел»]] [[журнал]]ында әҙәби мөхәррир һәм [[проза]] бүлеге мөдире вазифаларын башҡара. == Ижади эшмәкәрлеге == Туған [[тел]]гә һәм [[әҙәбиәт]]кә һөйөү Сабир Шәрипов күңелендә [[Белорет]] педагогия училищеһында уҡыған йылдарҙа ныҡлап формалаша, нәҡ ошо осорҙа буласаҡ әҙип ижадҡа ла тартыла. Ҡәләмен һәм әҙәби ҡомарын һынап ҡараү йөҙөнән тәүге [[хикәйә]]ләрен ҡағыҙға төшөрә. Тыуған ауылында уҡытыусы булып эшләй башлағас, үҙенең тәүге әҫәрҙәрен [[Белорет районы]] гәзите "Урал"да баҫтыра. Тәүге ижады емештәре менән ҡанатланған егет шуға ла [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына юллана ла инде. Бындағы [[башҡорт теле|башҡорт]]—[[рус теле|рус]] бүлегендә әүҙем эшләп килгән «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәге уның өсөн ысын мәктәпкә әйләнә: йәш автор сәмләнеп яңынан-яңы хикәйәләр яҙа, уларҙың ҡайһы берҙәре ваҡытлы матбуғат биттәрендә баҫыла. Ә ''«Һалсы малай»'' тип исемләнгәне йәш һәм башлап яҙыусыларҙың әҫәрҙәренән төҙөлгән «Йәш көстәр» альманахының 1977 йылда нәшер ителгән 16-сы китабында донъя күрә. ''«Ҡышҡы усаҡ»'' тигән икенсе хикәйәһе шул уҡ альманахтың 1981 йылда баҫылған 17-се китабына индерелә. Артабан [[Башҡортостан (гәзит)|«Совет Башҡортостаны»]] гәзитендә эшләү, Совет Армияһы сафтарында «БАМ» төҙөлөшөнә йәлеп ителгән хәрби частә хеҙмәт итеү әҙипкә буласаҡ әҫәрҙәре өсөн бай материал бирә. Уның тәүге хикәйәләре башлыса ауыл тормошона, хозур тәбиғәтле [[Белорет]] яҡтарында йәшәусе тырыш урмансылар эшмәкәрлегенә арналған булһа, 1992 йылда нәшер ителгән беренсе оло әҫәре — ''«Хушлашмайым»'' [[роман]]ы заманында быуат төҙөлөшө итеп иғлан ителгән «Байкал—Амур» тимер юл магистрален һалыусылар хеҙмәтенә арнала. Яҙыусы үҙенең әҫәрҙәрендә кешеләр араһындағы төрлө яҡлы мөнәсәбәттәрҙе ҡыҙыҡлы һәм мауыҡтырғыс алымдар менән һүрәтләй, үҙенә генә хас образдар тыуҙыра, яҡшы сифаттарға, юғары хистәргә дан йырлай. Авторҙың әйтеп кителгән романы [[татар]] һәм [[сыуаш теле|сыуаш]] телдәренә, хикәйәләре [[рус теле|рус]], [[украин теле|украин]] һәм [[төрөк теле|төрөк]] телдәренә тәржемә ителеп, үҙ уҡыусыһын республиканан ситтә лә тапты. Сабир Шәрипов үҙе лә тәржемә менән әүҙем генә шөғөлләнә. Ул Виктор Сидоровтың [[Салауат Юлай улы|Салауат Юлаев]]ҡа арналған «Шағир һәм яугир Салауат» китабын, күренекле [[рус теле|рус]] [[СССР|совет]] яҙыусыһы Михаил Шолоховтың илебеҙҙең бер нисә быуын уҡыусыһына билдәле «Кеше яҙмышы» хикәйәһен һәм башҡа ҡайһы бер әҙиптәрҙең әҫәрҙәрен [[башҡорт теле|башҡорт]]саға ауҙарҙы. [[Башҡорт]] әҙәбиәтен үҫтереүгә индергән һиҙелерлек өлөшө өсөн яҙыусы Сабир Шәриповҡа 1997 йылда «[[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелде. Үҙенең әҫәрҙәре өсөн ул [[Белорет районы]]ның [[Хамматов Яныбай Хаммат улы|Яныбай Хамматов]] исемендәге һәм [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының [[Ибраһимов Ғәли Ғизетдин улы|Ғәли Ибраһимов]] исемендәге премияһына лайыҡ булды. Сабир Нәғим улы Шәрипов 2018 йылдың 31 авгусында Өфө ҡалаһында вафат булды<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1203980-v-ufe-ushel-iz-zhizni-izvestnyy-bashkirskiy-pisatel-sabir-sharipov-/ В Уфе ушел из жизни известный башкирский писатель Сабир Шарипов. ИА «Башинформ», 2018, 31 августа]{{ref-ru}}{{V|31|08|2018}}</ref>. == Өҫтәмә мәғлүмәт == Сабир Шәрипов — тыумыштан ысын мәғәнәһендә тәбиғәт балаһы һәм ғүмере барышында шулай булып ҡала килә. Ул урман-ҡырҙарҙы гиҙергә ярата, тыуған яҡтарында йыш була. Әле лә уның һунарсы әүәҫлеге тамсы ла кәмемәгән, ул мөкиббән киткән балыҡсы ла. Ял ваҡыттарында өҙҙөрөп баянда уйнап ебәреүе үҙенә генә түгел, бар тыңлаусыларына ла яңы дәрттәр өҫтәй. Оҫта шахматсы. Яҙыусының тормош иптәше [[Шәрипова Зәйтүнә Яхъя ҡыҙы]] — [[Башҡортостан]]да ғына түгел, республиканан ситтә лә киң билдәле әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре докторы, 1996 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союзы ағзаһы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004). == Китаптары == * Тауҙарҙағы эҙҙәр: Хикәйәләр. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1982. — 192 б. * Ҡайынлы артылыш: Повесть һәм хикәйәләр. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1985. — 256 б. * Хушлашмайым: Роман. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1992. — 336 б. * Старозимовье: Повести, рассказы, новеллы, миниатюры. — Уфа: Китап, 1995. — 240 с.{{ref-ru}} * Аҡ ҡулсатыр: Повестәр, хикәйәләр, хикмәтәр һәм мәҙәктәр. — Өфө: Китап, 1998. — 488 б. * Костер на снегу: Рассказы. — Чебоксар: 2001. — 190 с. ''([[сыуаш теле|сыуашса]])'' * Хушлашмыйм: Роман. — Ҡазан: Татарстан китап нәшриәте, 2003. — 270 б. ''([[татар теле|татарса]])'' * Приглашение на чужбину: Повесть, рассказы, миниатюры. — Уфа: Китап, 2004. — 216 с.{{ref-ru}} == Тәржемәләре == * Сидоров В. Шағир һәм яугир Салауат: (Салауат Юлаев тураһында китап) / В. Сидоров. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1985. — 160 б. * Шолохов М. Кеше яҙмышы: хикәйә / М. Шолохов // Ағиҙел. — 2005, № 5. — Б. 114—135. * Ғиләжев А. Балта кем ҡулында?: роман / А. Ғиләжев. — Өфө: Китап, 2006. — 320 б. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Байкал — Амур магистрале төҙөлөшө өсөн» миҙалы (1998) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997) * [[Белорет районы]]ның [[Хамматов Яныбай Хаммат улы|Яныбай Хамматов]] исемендәге премияһы (2008) * [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының [[Ибраһимов Ғәли Ғизетдин улы|Ғәли Ибраһимов]] исемендәге премияһы == Әҙип ваҡытлы матбуғатта == * [[Дамир Шәрәфетдинов]]. «Ошо Сабир Шәриповмы?». [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2018, 3 апрель<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/29695-osho-sabir-shripovmy.html «Ошо Сабир Шәриповмы?». «Башҡортостан» гәзите, 2018, 3 апрель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181020092931/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/29695-osho-sabir-shripovmy.html |date=2018-10-20 }}{{V|03|04|2018}}</ref>. * [[Әминев Әмир Мөхәмәт улы|Әминев А.]] Хеҙмәттәштәрем хаҡында... — Өфө: [[«Китап» нәшриәте|Китап]], 2011. — 122 бит. * [[Хажиев Ризван Закирхан улы|Ризван Хажиев.]] Ижад ҡомарың һүнмәһен, һүрелмәһен : [яҙыусы Сабир Шәрипов тур.] // Башҡортостан. — 2008. — 20 март. * [[Нәҙерғолов Миңлеғәли Хөсәйен улы|Нәҙерғолов М.]] Яңы артылыш // [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел»]]. 1986, № 6. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://web.archive.org/web/20160305050301/http://wiki02.ru/encyclopedia/Sharipov_Sabir_Nagimovich/t/16382 «Башкортостан». Энциклопедия. Шарипов Сабир Нагимович]{{ref-ru}} * Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} * Сабир Шарипов: биобиблиогр. указ. / сост. А. А. Юланова; ред. З. Т. Агзамова; отв. за вып. А. А. Ибрагимов. — Уфа: Нац. б-ка им. А.- З. Валиди РБ, 2011. — 54 с. * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * [http://libmap.bashnl.ru/node/252 Сайт Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305201925/http://libmap.bashnl.ru/node/252 |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}} * [http://www.bashinform.ru/news/538964 Сабир Шарипов — тонкий мастер художественного слова (К 65-летию башкирского писателя)]{{ref-ru}} * [http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=914 Сайт Башкирского книжного издательства «Китап» имени Зайнаб Биишевой]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} * [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-368?sort=Resource.resourceYear Национальная электронная библиотека Республики Башкортостан. Сабир Шарипов: Биобиблиографический указатель] [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса журналистар]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:СССР Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Яныбай Хамматов исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Ғәли Ибраһимов исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:«Башҡортостан» гәзите журналистары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:«Китап» нәшриәте хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Ағиҙел» журналы хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:XX быуат журналистары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] t3qp3x6bztqgjkn2ha36im4800h0rba 0 82694 1307694 1272726 2026-10-25T01:35:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307694 wikitext text/x-wiki {{Историческое государство |название =Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге |самоназвание =الدولة العباسية |флаг = Black flag.svg |карта =Abbasid Caliphate most extant.png |p1 =Өмәүиҙәр хәлифәлеге |flag_p1 =Umayyad Flag.svg |образовано =750 |ликвидировано =1258 |s1 =Хүләгүҙәр дәүләте |flag_s1 =Flag of Ilkhanate.gif |s2 =Фатимиҙар хәлифәлеге |flag_s2 =Rectangular green flag.svg |s3 =Толониҙәр дәүләте |flag_s3 =Black flag.svg |столица =Анбар (750—762)<br />[[Бағдад]] (762—836)<br />[[Сәмәррә]] (836—892)<br />[[Бағдад]] (892—1258) |язык =[[Ғәрәп теле|ғәрәп]] |форма_правления =хәлифәлек |династия =Ғәббәсиҙәр |религия =[[Ислам]] }} '''Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге''' ({{lang-ar|الدولة العباسية}}), '''Бағдад хәлифәлеге''' — 750 йылдан алып 1258 йылға тиклем булған феодаль теократик дәүләт. Идара итеүсе династия — Ғәббәсиҙәр. Хәлифәлек составына хәҙерге [[Азия]]ның ғәрәп илдәре, [[Урта Азия]]ның бер өлөшө, [[Мысыр]], [[Иран]] һәм Төньяҡ [[Африка]] биләмәләре ингән. 945 йылда Буйиҙар хәлифәлекте баҫып алғанға тиклем үҙаллы сәйәсәт алып барған<ref name="Беляев">{{статья| автор = Беляев Е. А.| заглавие = Аббасидов халифат| ссылка = http://www.runivers.ru/bookreader/book10460/#page/14/mode/1up| издание = Советская историческая энциклопедия| место = М.| издательство = Издательство «Советская энциклопедия»| год = 1961| том = 1| страницы = 28—32}}</ref>. 1055 йылда [[Бағдад]]ты төрки [[сәлжүктәр]] яулап алғандан һуң, Ғәббәсиҙәр хәлифәләре тик баш ҡалаға яҡын булған өлкәгә генә эйә булған<ref name="ИС2000">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/hist_dic/8702 Аббасидов халифат] Исторический словарь. 2000.</ref>. Хәлифә [[Әбү Йәғәфәр әл-Мансур]] илдең баш ҡалаһын ''Анбар'' ҡалаһынан [[Бағдад]] ҡалаһына күсерә<ref name="Krugosvet">Аббасиды // Энциклопедия «Кругосвет»</ref>. 836 йылдан алып 892 йылға тиклем хәлифәлектең баш ҡалаһы [[Сәмәррә]] булған. Ғәббәсиҙәр заманында ғәрәптәрҙең дәүләте '''Бағдад хәлифәлеге''' тип аталған. [[Файл:Islamic - Leaf from Qur'an - Walters W55465A - Full Page.jpg|220px|мини|справа|Ғәббәсиҙәр осорондағы [[Ҡөрьән]]]] == Хәлифәлектең тарихы == === Ғәббәсиҙәрҙең власҡа килеүе === Ғәббәсиҙәр власҡа үҙ дәғүәһен былай тип дәлилләгән: идара итеүсе [[Өмәүиҙәр хәлифәлеге|Өмәүиҙәр]], ғәрәптәрҙең [[ҡорайыштар]] ҡәбиләһенән сыҡһалар ҙа, [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Рәсүлулла]] нәҫеле булған ''Хашимиҙар''ға ҡарамағандар. Ғәббәсиҙәр үҙҙәренең нәҫелен пәйғәмбәрҙең олатаһынан йәки Мөхәммәтең атаһы ''Ғабдулла ибн Ғәбдел-Моталиптың'' ҡустыһынан — ''Ғәббәс ибн Ғәбдел-Моталиптан'' башлаған. Тәүге осорҙа Ғәббәсиҙәр дәүләт эштәрендә мөһим урын биләмәгән. Әммә хәлифәлектә Өмәүиҙәр династияһы идаралығы менән ризаһыҙлыҡ үҫкән һайын, Ғәббәсиҙәрҙең йоғонтоһо көсәйә барған. Ғәббәстең тыуаһы ''Мөхәммәт ибн Ғәли ибн Ғабдулла'' VIII быуат башында власть өсөн көрәштә [[шиғыйҙар]]ҙың бер нисә нәҫеле менән яҡынлашыуға ирешә. Ошонан алып Ғәббәсиҙәр, төрлө яҡҡа үҙ кешеләрен ебәреп, Өмәүиҙәрҙе ҡолатыу өсөн йәшерен әҙерлек башлайҙар. [[Әл-Күфә]] ҡалаһы уларҙың төп үҙәге булып китә. Әммә 743 йылда Мөхәммәт ибн Ғәли ибн Ғабдулланы язалап үлтерәләр һәм был эште уның улы ''Ибраһим ибн Мөхәммәт'' дауам итә. Ибраһимды шиғыйҙар яҡлап сыға<ref>[http://slovari.yandex.ru/dict/muslim1/article/mus/mus-0009.htm Аббасиды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080218083531/http://slovari.yandex.ru/dict/muslim1/article/mus/mus-0009.htm |date=2008-02-18 }} в энциклопедии «Все монархи мира. Мусульманский Восток VII—XV вв.»</ref>. 743 йылда Хишам хәлифә үлгәндән һуң Өмәүиҙәр араһында башланған үҙ-ара низағлашыу Ғәббәсиҙәрҙең уңышҡа өлгәшеүенә булышлыҡ итә. 747 йылда Ирандың [[Хөрәсән]] провинцияһында Ибраһим ибн Мөхәммәт етәкселегендә ихтилал тоҡана. Ибраһим үлгәндән һуң, ихтилалға ҡустыһы ''Әбү әл-Ғәббәс әс-Саффа'' (750—754) етәкселек итә. 749 йылдың 26 июнендә ғәббәсиҙәр ҙур еңеү яулай, шул уҡ йылдың 28 ноябрендә Әл-Күфә ҡалаһының йәмиғ мәсетендә Әбү әл-Ғәббәс яңы подданныйҙарын антҡа килтерә. Һуңғы Өмәүиҙәр династияһы хәлифәһе ''Мәрүән II'' илдең көнбайыш өлөшөндә тағы ла ярты йыл хакимлыҡ итә, аҙағыраҡ [[Мысыр]]ға ҡасып, шунда үлтерелә. 750 йылда хәлифәлектәге власть тулыһынса Ғәббәсиҙәр династияһы ҡулына күсә. === Хәлифәлектең тасуирламаһы === [[Файл:Abbasids Baghdad Iraq 765.jpg|thumb|upright|Ғәббәсиҙәр аҡсаһы. [[Бағдад]], 765 йыл.]] 762 йылда хәлифә [[Әбү Йәғәфәр әл-Мансур]] [[Тигр]] йылғаһы буйындағы бәләкәй генә ауыл урынында буласаҡ баш ҡаланы күсерә, ул [[Бағдад]] тип атала. Баш ҡала өсөн урын уңышлы һайланған: Тигр һәм [[Евфрат]] йылғалары араһының уңдырышлы, халыҡ тығыҙ ултырған үҙәгендә [[Ғәрәбстан]]дан, [[Сүриә]]нән, [[Кавказ]] аръяғынан, [[Иран]]дан килгән сауҙа юлдары киҫешкән. Ғәббәсиҙәр династияһы идара иткән йылдарҙа ғәрәптәр [[Сицилия]], [[Кипр]], [[Крит]] утрауҙарын һәм Көньяҡ [[Италия]]ның бер өлөшөн баҫып ала. Яулап алынған өлкәләрҙә крәҫтиәндәрҙән ҙур һалым йыйылған. [[Ислам]] динен ҡабул иткәндәр башта йән башынан алына торған һалымдан азат ителгән, был яулап алынған илдәрҙә күп халыҡтың икенсе дингә күсеүенә этәргес биргән. Әммә һуңғараҡ был ташлама бөтөрөлгән. Мосолмандар [[Иран]], [[Ираҡ]], [[Афғанстан]], [[Мысыр]], [[Сүриә]], [[Африка]]ның байтаҡ өлөшө, [[Һиндостан]]дың бер өлөшө һәм [[Индонезия]]ның күпселек халҡын тәшкил иткән. Ғәббәсиҙәр осоронда ислам [[Урта Азия]]ла, Төньяҡ һәм Көнсығыш [[Кавказ]] менән [[Волга]] буйының күп халыҡтары араһында, шул иҫәптән [[Башҡортостанда ислам|башҡорттарҙа]] нығынған. Хәлифәлектә мосолман булмаған бөтә кешеләр юғары һалымдар түләгән һәм үҙ иҫәптәренә ғәскәр аҫрарға тейеш булған. Баҫып алынған илдәрҙең халыҡтарына ҡорал йөрөтөү тыйылған, улар ғәрәптәрҙән кейемдәре менән айырылып торорға тейеш булған. Уларға судта мосолмандарға ҡаршы шаһит булып сығыш яһарға рөхсәт ителмәгән. [[Файл:Wilayah Abbasiyyah semasa khalifah Harun al-Rashid.jpg|220px|мини|[[Һарун әр-Рәшит]] (786—809) хакимлығы осорондағы хәлифәлек]] VIII—IX быуаттарҙа хәлифәлектә ғәрәптәрҙең хакимлығына һәм халыҡты иҙеүгә ҡаршы ихтилалдар тулҡыны күтәрелгән, хәлифәлек эстән ҡаҡшаған. Халыҡ ихтилалдарын баҫтырыр өсөн, хәлифәләр ғәскәрҙәрҙе төрки халыҡтарынан йыйған, уларҙан хакимдарға тоғро гвардия ойошторолған. Әммә һуңыраҡ, көслө власҡа эйә булып алғас, гвардия башлыҡтары хәлифәләрҙе үҙ ихтыярҙары менән тәхеткә ултыртҡан һәм бәреп төшөргән. Дәүләттәге бөтә ерҙәр ҙә хәлифәнеке тип һаналған. Хәлифәләрҙең туғандары төбәктәрҙә һанаттары итеп тәғәйенләнгән. Һанаттар — әмирҙәр халыҡтан алынған һалым иҫәбенә чиновниктар һәм ғәскәр тотҡан, баҫып алыу һуғыштарына етәкселек иткән. Тора-бара әмирҙәр үҙҙәренең вазифаларын идара итергә алған провинциялары менән бергә мираҫҡа ҡалдыра башлаған. Үҙ хәрби көсөнә таянып, уларҙың ҡайһылары хәлифәгә буйһонорға баш тартҡан һәм бойондороҡһоҙ хакимға әйләнгән. Мәҫәлән, VIII быуат уртаһында [[Испания]]ла үҙ аллы ғәрәп дәүләте — [[Кордова әмирлеге]] (Х быуаттан — [[Кордова хәлифәлеге]]) барлыҡҡа килгән, ә IX быуатта Бағдад хәлифәлегенән Урта Азия, Иран, Афғанстан, Урта Азия, Мысыр һәм Төньяҡ Африка провинциялары айырылып сыҡҡан. [[Файл:Byzantine-Arab wars, 837-838.svg|мини|[[Византия]]-ғәрәп һуғыштары (837—838)]] 945 йылда Бағдадты шиғыйҙар династияһынан сыҡҡан ''Бөүәхиҙәр'' була. Был осорҙа хәлифәлек составында тик баш ҡала һәм уның тирәһендәге ерҙәр генә тороп ҡала. Бөүәхиҙәр әмирҙәре хәлифәләр исеменән дәүләт менән идара иткән. Ғәббәсиҙәр хәлифәләренең тәңкәләрҙә яҙылыуы дауам ителһә лә, уларҙың сәйәси власы булмай һәм тик рухи авторитеты һаҡланып ҡала. 1055 йылда Бағдадты [[Сәлжүк империяһы|сәлжүктәр]] баҫып алғандан һуң да Ғәббәсиҙәрҙең тик рухи авторитеты ғына һаҡланған. Ғәббәсиҙәр ҡулында дини власть булғанға күрә, әмирҙәр һәм солтандар уларға ант иткән һәм инвеститура алған. 1118 йылда, сәлжүк солтаны ''Мөхәммәт I'' үлгәндән һуң, Ираҡ солтанатлығы тарҡалыш кисерә башлаған. Ғәббәсиҙәр яңынан власты ҡайтарыр өсөн көрәш башлаған. 1124 йылда ''Әбу Мансур әл-Мөстәшиҙи'' сәлжүк солтанына — ''Мөхәммәт II'' һалым түләүҙән баш тарта һәм 30 меңлек ғәскәр йыйып, Бағдадты сәлжүктәр буйһоноуынан ҡотҡара. [[Файл:Dalal Bridge.jpg|мини|Далал күпере]] Бөүәхиҙәргә тиклемге замандан алып тәүге тапҡыр бойондороҡһоҙ хаким тип ''Мөхәмәт әл-Мөҡтәфи'' (1136—1160) идаралығы осоро һанала. Хәлифәлектең биләмәләре Тигр һәм Ефрат йылғаларының бассейнында ''Тикрит'' ҡалаһынан алып ''Шатт-әл-Ғәрәб''кә тиклем һәм [[Әл-Күфә]]нән алып ''Хульван''ға тиклем һуҙылған. Әл-Мөҡтәфинең вариҫтары дәүләттең сәйәси һәм иҡтисади торошон нығытҡан. Хәлифә ''Әл-Mөстәжи'' (1160—1170) сәлжүктәрҙең көслө союздаштарын — Мазйәҙиттәрҙе ҡыйрата, ә хәлифә ''Әл-Mөстәжи'' (1170—1180) Әзербайжан атабәктәре һәм Әйүбиҙәр менән дуҫлыҡ мөнәсәбәттәре урынлаштыра. Хәлифә ''Әхмәт ән-Насир'' (1180—1225) дәүләт составына Хузестан, Рей һәм [[Хәмәдан]] ҡала-өлкәләрен ҡуша. Хорезм шаһы ''Текеш'' ярҙамында Ираҡтағы сәлжүктәрҙе еңеп ҡуя, 1194 йылда сәлжүк солтаны ''Тогрул III'' хорезмлылар менән алышта һәләк була. Әммә тиҙҙән хәлифәлектең Хорезм менән низағ барлыҡҡа килә. Ән-Насир хорезмлыларҙан Көнбайыш Иранды ташлап китеүҙе талап иткән, әммә хорезмшах Текеш Хузестанды уға биреүен һораған. 1200 йылда, Текеш үлгәндән һуң, ихтилал тоҡана, Хорезмдың ғәскәрҙәрен баш күтәреүселәр ҡыйрата. === Хәлифәлектең тарҡалыуы === Ғәббәсиҙәр дәүләтендә ике йөҙ йыл дауамында үҫеш күҙәтелгән, әммә хәлифәлектең феодал тарҡалышы көсәйә барған һайын, династия яйлап бөтә барған. 1258 йылдың февралендә [[Монгол империяһы]]ның кенәзе [[Хүләгү]] Бағдадты яулап ала һәм ҡаланы талай. Баш ҡала яулап алынғандан һуң 10 көн үткәс, Бағдад хәлифәлегенең иң аҙаҡҡы хәлифәһе ''Әл-Мөстәһсим'' язалап үлтерелә. Уның нәҫеленән тик кесе улы Хүләгүнең ҡатыны булышлығында тере ҡалдырыла. [[Файл:Arabian nights manuscript.jpg|мини|«[[Мең дә бер кисә]]» әкиәттәр йыйынтығының ҡулъяҙмаһы]] 1261 йылда [[Мәмлүктәр|Мәмлүк]] солтаны [[Бейбарыҫ I]] [[Ҡаһирә]]лә хәлифә итеп Бағдадтан ҡасып килгән һәм үҙен Ғәббәсиҙәр нәҫеленән булыуын иғлан иткән ''Әл-Мөстәнсир II әл-Ҡаһирә''не ҡуйған. Әммә монголдар менән алышта Әл-Мөстәнсир II юҡ булған һәм хәлифә итеп ''Әл-Хаким I әл-Ҡаһирә'' (идара итеү йылдары: 1262—1302) танылған. Ҡаһирә хәлифәләре артабанғы йөҙ йыллыҡтарҙа солтандарҙың ихтыярына бәйле булған, тик һарайҙағы һәм дини церемонияларҙа ғына ҡатнашҡан. Улар был вазифаны [[Мысыр]]ҙы 1517 йылда [[Ғосман империяһы]] баҫып алғанға тиклем башҡарған. Шул уҡ йылды ғосман солтаны [[Сәлим I]], һуңғы Ҡаһирә хәлифәһен ''Әл-Mөтәүәки III'' [[Истанбул]]ға һөргөнгә ебәреп, хәлифә титулын ҡабул итә. == Хәлифәлек мәҙәниәте == Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенең сәскә атыу осоро ''Әбу Йәғәфәр әл-Maнсур'' (754—775), ''Мөхәмәт әл-Mahди'' (775—785), ''[[Һарун әр-Рәшит]]'' (786—809), ''Ғабдулла әл-Мәһмүн'' (813—833) хакимлығына тап килә. Хәлифәлектә ислам дине менән берлектә [[ғәрәп теле]] киң таралыу алған, был телдә рәсми власть органдары, судтар эш алып барған, шәкерттәрҙе уҡытҡандар. Ғәрәп теле фән һәм әҙәбиәт теленә әйләнгән. Илдә күпләп мәғариф үҙәктәре — мәктәбәләр һәм [[мәҙрәсә]]ләр асылған. [[Файл:Mustansiriya University CPT.jpg|thumb|upright|Бағдад мәҙрәсәһе]] [[Файл:Al-Jaahith - African Arab Naturalist - Basra - al jahiz.jpg|thumb|upright|«[[Химия]]ның атаһы» — [[Жәбир ибн Хәйән]]<ref>{{citation|first=Zygmunt S.|last=Derewenda|year=2007|title= On wine, chirality and crystallography|journal=Acta Crystallographica A|volume= 64|page = 247}}</ref><ref>{{Citation | first = John | last = Warren | year = 2005 | title = War and the Cultural Heritage of Iraq: a sadly mismanaged affair | journal = Third World Quarterly | volume = 26 | issue = 4, 5 | pages = 815–30 | doi=10.1080/01436590500128048}}</ref><ref>{{Citation | first = A | last = Zahoor | year = 1997 | url = http://www.unhas.ac.id/~rhiza/saintis/haiyan.html | title = Jabir ibn Haiyan (Geber) | publisher = University of Indonesia}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080630061235/http://www.unhas.ac.id/~rhiza/saintis/haiyan.html |date=2008-06-30 }}</ref><ref>{{Citation | first = Paul | last = Vallely | url = http://news.independent.co.uk/world/science_technology/article350594.ece | title = How Islamic inventors changed the world | newspaper = The Independent | place = United Kingdom }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517013534/http://news.independent.co.uk/world/science_technology/article350594.ece |date=2008-05-17 }}</ref>]] Хәлифәлектә [[математика]], [[астрономия]], [[география]], [[медицина]] һымаҡ [[фән]]дәр ныҡ үҫешкән. VIII—IX быуаттарҙа боронғо грек, фарсы, һинд ғалимдарының хеҙмәттәре ғәрәп теленә тәржемә ителгән. Бигерәк тә ''Һарун әр-Рәшит'' хакимлығы осоронда күп хеҙмәттәр тәржемә ителгән, Бағдадта ҡулъяҙмалар һаҡлана торған йортҡа — «Аҡыл йорто»на нигеҙ һалынған. Һуңыраҡ шундай йорттар илдең башҡа эре ҡалаларында барлыҡҡа килгән, уларҙа ғалимдар китаптар, торлаҡ, аҡса менән тәьмин ителгән. Ғәрәптәргә [[Пифагор]], [[Евклид]] һәм [[Архимед]]тың, һинд астрономдары һәм математиктарының хеҙмәттәре билдәле булған һәм улар [[алгебра]]ны төҙөгән, һинд цифрҙарын ҡулланған. Һуңғылары ғәрәптәр аша Европаға үтеп инеп, ғәрәптәрҙеке булып киткән. [[Бағдад]] һәм [[Дамаск]] ҡалаларында обсерваториялар эшләгән. Ғәрәп астрономдары Ерҙең әйләнәһен яҡынса хисаплап сығарған, [[йондоҙ]]ҙарҙың урынлашыуын һүрәтләгән. Урта Азия ғалимы [[Әл-Бируни]] (973—1048) география, [[тарих]], астрономия һәм башҡа фәндәр буйынса хеҙмәттәр яҙып ҡалдырған. Ул [[Ғаләм]]ебеҙ үҙәгендә [[Ҡояш]] тора һәм [[Ер (планета)|Ер]] уның тирәләй әйләнә тигән фаразды әйтеп ҡалдырған. Ғәрәп сәйәхәтселәре, географтары һәм тарихсылары хәлифәлеккә ингән илдәрҙең, [[Һиндостан]], [[Ҡытай]], [[Африка]], [[Европа]] һәм [[Азия]] дәүләттәренең тарихы һәм географияһы тураһында мәғлүмәттәр йыйған. Хәлифәлектә медицина ла тиҙ үҫеш алған. [[Урта Азия]]ла йәшәгән философ, табип, астроном, географ һәм шағир [[Әбүғәлисина]] (980—1037) йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы булған, уны хөрмәтләп «ғалимдарҙың ғалимы» тип атағандар. Хәлифә [[Һарун әр-Рәшит]] (768—809) мәшһүр «[[Мең дә бер кисә]]» әкиәттәр йыйынтығының геройы булған. Әкиәттәрҙә Һарун ғәҙел батша булып күҙ алдына баҫа. Подданныйҙарының мохтажлыҡтарын белер өсөн, ул, кейемен алмаштырып, төндәрен Бағдад урамдарына сыға, уны бер вәзире һәм тәнһаҡсыһы ғына оҙатып йөрөй. Ысынында иһә Һарун әр-Рәшит мәкерле һәм ҡанһыҙ хаким булған. Подданныйҙары уны күрә алмаған. Хәлифә Бағдадта торорға ҡурҡҡан һәм ҡала ситендәге ҡәлғәлә йәшәгән. Ҡалаға ул һалымдан алып еткерелмәгән түләүҙәрҙе алыу өсөн генә килеп киткән. Бик бай Иран ырыуынан булған вәзиренең байлығына һәм йоғонтоһона ҡыҙығып, хәлифә уны язаларға әмер биргән, ә уның байлығын, һарайҙарын, йорт-ерҙәрен ҡаҙнаға тартып алған. Һарун хәлифәлектең сиктәрен тағын да киңәйтергә тырышҡан, [[Византия империяһы]]на ҡаршы һуғыш алып барған һәм [[Кесе Азия]]лағы биләмәләрен бөлгөнлөккә төшөргән, әммә етди уңыштарға өлгәшә алмаған. [[Фарсы теле]]ндә ижад иткән билдәле шағир [[Фирҙәүси]] (934—1020) ''«[[Шаһнамә]]»'' поэмаһын 30 йыл дауамында яҙа. == Халифәләр исемлеге == [[Файл:Abbasids.png|thumb|400px|right|Ғәббәсиҙәр нәҫеленең [[шәжәрә]]һе. Йәшел төҫ менән [[Бағдад]] хәлифәләре, һары төҫ менән [[Ҡаһирә]] хәлифәләре, һәм йәйә эсендә идара итеү йылдары күрһәтелгән. [[Мөхәммәт пәйғәмбәр]] эре хәрефтәр менән яҙылған.]] [[Файл:Great Mosque of Samarra.jpg|мини|[[:ru:Малвия|Мәлүиә манараһы]]. [[Сәмәррә]], 852 йыл.]] [[Файл:Baghdad old Abbasid Minaret.jpg|мини|Әл-Ғазали манараһы. [[Бағдад]].]] [[Файл:Bronze ewer Met 49.49.jpg|мини|Бронзанан эшләнгән һауыт. VIII быуат.]] {|class="wikitable" |- ! # || Хәлифәләр || [[Һижри]]<br />календарь || [[Григориан календары|Григориан]]<br />календары |- style="background:silver;" | style="text-align:center;" colspan="4"|'''Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенең хәлифәләре''' |- | 1 || '''Әбу әл Ғәббәс әс-Саффа''' || 131—136 || 750—754 |- | 2 || '''Әбу Йәғәфәр әл-Maнсур''' || 136—158 || 754—775 |- | 3 || '''Мөхәмәт әл-Mahди''' || 158—169 || 775—785 |- | 4 || '''Муса әл-Һaҙи''' || 169—170 || 785—786 |- | 5 || '''[[Һарун әр-Рәшит]]''' || 170—193 || 786—809 |- | 6 || '''Мөхәмәт әл-Әмин''' || 193—198 || 809—813 |- | 7 || '''Ғабдулла әл-Мәһмүн''' || 198—218 || 813—833 |- | 8 || '''Мөхәмәт әл-Мөтәсим''' || 218—227 || 833—842 |- | 9 || '''Һарун әл-Ваҙыҡ''' || 227—232 || 842—847 |- | 10 || '''Йәғәфәр әл-Мотавәкил''' || 232—247 || 847—861 |- | 11 || '''Мөхәмәт әл-Мөнтәсир''' || 247—248 || 861—862 |- | 12 || '''Әхмәт әл-Мөстәһин''' || 248—252 || 862—866 |- | 13 || '''Зөбәйер әл-Мотаз''' || 252—255 || 866—869 |- | 14 || '''Мөхәмәт әл-Мөхтәҙи''' || 255—256 || 869—870 |- | 15 || '''Әхмәт әл-Мөһтәмиҙи''' || 257—279 || 870—892 |- | 16 || '''Ғабдулла әл-Мөһтәмдиҙи''' || 279—289 || 892—902 |- | 17 || '''Ғәли әл-Mөхтәфи''' || 289—295 || 902—908 |- | 18 || '''Йәғәфәр әл-Мөҡтәдир''' || 295—320 || 908—932 |- | 19 ||'''Мөхәмәт әл-Ҡаһир''' || 320—322 || 932—934 |- | 20 || '''Әхмәт әр-Рәҙи''' || 322—329 || 934—940 |- | 21 || '''Ибраһим әл-Mөтәҡи''' || 329—334 || 940—944 |- | 22 || '''Ғабдулла әл-Мөстәҡфи''' || 334—336 || 944—946 |- | 23 || '''Ғабдул-Ҡасим әл-Мөҙи''' || 336—363 || 946—974 |- | 24 || '''Әбүбәкер әт-Taйы''' || 363—381 || 974—991 |- | 25 || '''Әл-Ҡадир''' || 382—422 || 991—1031 |- | 26 || '''Әл-Ҡайым''' || 422—468 || 1031—1075 |- | 27 || '''Ғабдулла әл-Мөҡтәдир''' || 468—487 || 1075—1094 |- | 28 || '''Әхмәт әл-Мостазаһир''' || 487—512 || 1094—1118 |- | 29 || '''Әбу Мансур әл-Мөстәшиҙи''' || 512—530 || 1118—1135 |- | 30 || '''Әбу Йәғәфәр әр-Рәшит''' || 530—531 || 1135—1136 |- | 31 || '''Мөхәмәт әл-Мөҡтәфи''' || 531—555 || 1136—1160 |- | 32 || '''Йософ әл-Мөстәнжи''' || 555—566 || 1160—1170 |- | 33 || '''Әл-Mөстәжи''' || 566—576 || 1170—1180 |- | 34 || '''Әхмәт ән-Насыр''' || 576—622 || 1180—1225 |- | 35 || '''Әз-Заһир''' || 622—623 || 1225—1226 |- | 36 || '''Әл-Мөстәнсир''' || 623—640 || 1226—1242 |- | 37 || '''Әл-Мөстәһсим''' || 640—656 || 1242—1258 |- style="background:silver;" | style="text-align:center;" colspan="4"|'''Ҡаһирә хәлифәләре''' |- | 39 || '''Әл-Мөстәнсир II әл-Ҡаһирә''' || 659—660 || 1261—1262 |- | 40 || '''Әл-Хаким I әл-Ҡаһирә''' || 660—702 || 1262—1302 |- | 41 || '''Әл-Мөстәҡфи I әл-Ҡаһирә''' || 702—741 || 1303—1340 |- | 42 || '''Әл-Ваҙиҡ I''' || 741—742 || 1340—1341 |- | 43 || '''Әл-Хаким II әл-Ҡаһирә''' || 742—753 || 1341—1352 |- | 44 || '''Әл-Мөтәҙир I''' || 753—764 || 1352—1362 |- | 45 || '''Әл-Mөтәүәки I''' || 764—785 || 1362—1383 |- | 46 || '''Әл-Ваҙиҡ II''' || 785—788 || 1383—1386 |- | 47 || '''Әл-Мөстәсим''' || 788—791 || 1386—1389 |- | 48 || '''Әл-Mөтәүәки I''' (йәнә) || 791—809 || 1389—1406 |- | 49 || '''Әл-Мөстәһим әл-Ҡаһирә''' || 809—817 || 1406—1414 |- | 50 || '''Әл-Мөтәҙир II''' || 817—845 || 1414—1441 |- | 51 || '''Әл-Мөстәҡфи II''' || 845—855 || 1441—1451 |- | 52 || '''Әл-Ҡайым''' || 855—859 || 1451—1455 |- | 53 || '''Әл-Мөстәнжи''' || 859—884 || 1455—1479 |- | 54 || '''Әл-Mөтәүәки II''' || 884—902 || 1479—1497 |- | 55 || '''Әл-Мөстәсик''' || 902—914 || 1497—1508 |- | 56 || '''Әл-Mөтәүәки III''' || 914—923 || 1508—1517 |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{Викиһаҡлағыс|Category:Abbasid Caliphate}} * {{статья | заглавие = Аббасиды | ссылка = http://slovari.yandex.ru/dict/muslim1/article/mus/mus-0009.htm | автор издания = Рыжов К. В. | издание = Все монархи мира. Мусульманский Восток VII—XV вв. | место = М. | издательство = Вече | год = 2004 | страницы = }} * {{статья |автор = Бартольд В. В. |заглавие = Халиф и султан |автор издания = Бартольд В. В. |издание = Сочинения |место = М. |издательство = Наука |год = 1966 |том = VI: Работы по истории ислама и арабского халифата }} * {{статья | автор = Беляев Е. А. | заглавие = Аббасидов халифат | ссылка = http://www.runivers.ru/bookreader/book10460/#page/14/mode/1up | издание = Советская историческая энциклопедия | место = М. | издательство = Издательство «Советская энциклопедия» | год = 1961 | том = 1 | страницы = 28-32 }} * {{статья | автор = Большаков О. Г. | заглавие = ал-ʿАббāсӣйȳн | ссылка = http://www.scribd.com/doc/57453775/Ислам-Энциклопедический-словарь-1991#page=5 | издание = Ислам: Энциклопедический словарь | место = М. | издательство = Наука. Главная редакция восточной литературы | год = 1991 | страницы = 5-6 }} * {{книга|автор=Альфан Л.|заглавие=Великие империи варваров: от Великого переселения народов до тюркских завоеваний XI века|место=М.|издательство=Вече|год=2006}} * {{книга | автор = Босворт К. Э. | заглавие = Мусульманские династии. Справочник по хронологии и генеалогии | оригинал = The Islamic Dynasties. A Cronological and Genealogical Handbook | ссылка = http://gendocs.ru/v8797/босворт_к.э._мусульманские_династии | ответственный = Пер. с англ. П. А. Грязневича, отв. редактор И. П. Петрушевский | место = {{М}} | издательство = Главная редакция восточной литературы издательства «Наука» | год = 1971 | страниц = 324 | тираж = 14000 }} * {{книга |заглавие = История Востока |ссылка = http://gumilevica.kulichki.net/HE2/index.html |место = |издательство = Восточная литература |год = 1995 |том = 2: Восток в средние века |страницы = }} * {{книга |заглавие = История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века |ссылка = http://farhang-alshia.narod.ru/karbin/histoir.html |место = Л. |издательство = Издательство Ленинградского университета |год = 1958 |страниц = 390 }} * {{книга |автор = Фильштинский И. М. |заглавие = История арабов и Халифата (750—1517 гг.) |издание = 3-е издание, исправленное и дополненное |место = М. |издательство = АСТ: Восток-Запад |год = 2008 |страницы = |страниц = 349 |серия = Историческая библиотека |isbn = 978-5-17-05-14-75-5 |тираж = 2000 }} * {{из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00000/05700.htm}}. == Һылтанмалар == * ''Наумкин В. В.'' [http://topwar.ru/67229-halifat-kak-eto-nachinalos.html Халифат. Как это начиналось] {{Яҡшы мәҡәлә|Тарих}} [[Категория:Азия тарихи дәүләттәре]] [[Категория:Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге]] ij48ibj5imh9of1w2h6ksrcwc05l8x1 0 109124 1307706 1307469 2026-10-25T11:45:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307706 wikitext text/x-wiki {{Археологик мәҙәниәт | Эпоха = [[бронза быуаты]] | Название = Һынташты мәҙәниәте | Культура-предшественница = | Культура-преемница = | Географический регион = [[Көньяҡ Урал]] (Рәсәй, Ҡаҙағстан) | Иллюстрирование = | В составе = [[Һынташты (археологик ҡомартҡылар төркөмө)|Һынташты]], [[Арҡайым]] | Датировка культуры = б.э.т. III — II меңйыллыҡ | Территория распространения = | Этническая принадлежность = | Тип хозяйства = | Основные исследователи = | Категория на Викискладе = }} {{Шуҡ|Һынташты (археологик ҡомартҡылар төркөмө)}} {{Башҡортостан тарихы}} '''Һынташты мәҙәниәте''' — ҡула ( [[бронза быуаты]]) археологик мәҙәниәте (б.э.т. III меңйыллыҡ аҙағы — б.э.т. II меңйыллыҡ башы). Андрон мәҙәни-тарихи уртаҡлығының бер өлөшө булып тора. == Топонимика == Мәҙәниәттең атамаһы [[Һынташты]] йылғаһы ([[Тубыл]] йылғаһының һул ҡушылдығы) буйындағы ултыраҡ исеменән алынған. == Характеристика == Һынташты мәҙәниәте төньяҡ киңлегенең 54 һәм 52 градустары араһында һәм көнсығыш оҙонлоғоноң 59 һәм 62 меридиандары араһында Көньяҡ Урал арты һәм Көньяҡ Уралдың төньяҡ далаларында таралған. Хәҙерге заманда Силәбе һәм Ырымбур өлкәләрендә мәҙәниәттең 22 нығытылған ултырағы табылған. Һынташты мәҙәниәте ултыраҡ һәйкәлдәренең күпселеге Урал һәм Тубыл йылғалары бассейнында урынлашҡан. Көньяҡ Уралда [[Арҡайым]], Берсуат ултыраҡтары табылған<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/bersuat/t/2007 Берсуат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202055732/http://wiki02.ru/encyclopedia/bersuat/t/2007 |date=2020-12-02 }}</ref>, Таш Амбар, Ҡуйсаҡ, [[Һынташты (археологик ҡомартҡылар төркөмө)|Һынташты]], Тамаҡ, Степное, Кизильское, Аландское, Һынташты II һ.б.; Һынташты, Оло Ҡараған, Кәкрегүл, Буланово, Степное VII, Танабиргән II, Биштамаҡ ҡәберлектәре һ.б. Һынташты нығытылған ултыраҡтарының майҙаны, ҡағиҙә булараҡ, 2 гектар тәшкил итә, ҡайһы берҙә 3,4 гектарға етә. Ултыраҡтарҙың үҙенсәлеге булып монументаль һаҡлағыс ҡорамалдарҙың сикләнгән комплексы формаһындағы фортификация системаһы тора. Ултыраҡтарҙың диуарҙары 5,5 метр ҡалынлыҡтағы һәм 3,5 метр бейеклектәге балсыҡ ҡатыш блоктарҙан һалынған. Майҙаны һәм үҙәгендә урамы булған түңәрәк, оҙонса һәм дүрткел планировкалы. Торлаҡтарҙа усаҡтар, асыҡ мейестәр (каминдар), мөгәрәптәр, ҡоҙоҡтар, мәғдән иретеү мейестәре табылған. Керамик һауыт-һаба — тулҡынлы һыҙыҡлы, фигуралар төшөрөлгән осло һәм түңәрәк ҡабырғалы (банка) формалы һауыт. Һынташты мәҙәниәте керамикаһы ямная мәҙәниәтенә барып тоташмаһа ла, һуңғы катакомба һәм абаш мәҙәниәттәренә йәнәш (параллель) тора<ref name=Tkachev2006>В. В. Ткачев, А. И. Хаванский. Һынташты мәҙәниәте керамикаһы. Орск — Самара, 2006 г.</ref>. В. А. Городцов катакомба мәҙәниәтен асыусы булған, ул 1901—1903 йылдарҙа Төньяҡ Донец боронғо ҡурғандарын тикшергәндә, катакомбаларға — вертикаль ҡоҙоҡтарҙан торған үҙенсәлекле ҡәберлектәргә (инеү соҡорҙарына), дромосҡа (коридор кеүек үткәлгә) һәм ерләү камераларына (ерләү урынына) иғтибар иткән. Ҡәберлек ҡорамалының конструктив үҙенсәлектәренән сығып, уны катакомба мәҙәниәте тип атағандар<ref name="ReferenceB">Городцов В. А. Результаты археологических исследований в Изюмском уезде Харьковской губернии, 1901 года // Труды XII АС. — М., 1905. — Т. 1. — С. 174—341.</ref>. Мәйеттәрҙе ҡурған ҡәберлектәренә, күбеһенсә, ултыраҡтарға ҡаршы яҡта, йылға аръяғына, 3,5 метр тәрәнлектәге ерләү соҡор-төрбәләренә, һул яғына бөкөрәйтеп, устарын йөҙөнә яҡынайтып һалып, ерләгәндәр. Ҡәберлектәргә яу ҡоралы (уҡ башаҡтары, баулы һөңгөләр (гарпундар), балталар, һөңгө башаҡтары), хеҙмәт ҡоралдары (бысаҡтар, энәләр, ураҡтар, уймырҙар, ҡасауҙар, ҡармаҡтар), биҙәүестәр (муйынсаҡтар, беләҙектәр, сулпылар), көнкүреш һәм йола предметтары һ.б. һалынған. Бик күп ҡәберлектәргә, башы, аяҡтары йүгереү торошонда урынлаштырылған, ҡорбан ителгән ат һалғандар; ике тәгәрмәсле яу арбалары ла осрай<ref name=zdanovich/>. Хайуандар (аттар, эре мөгөҙлө мал, ваҡ мал, эттәр), ерләү йолаһының бер өлөшө булараҡ, ҡорбан ителгән<ref name=ZdanodichDG>Зданович Д. Г. Жертвоприношения животных в погребальном обряде населения степного Зауралья эпохи средней бронзы. Автореферат дисс. на соискание уч. степени канд. ист. наук. Екатеринбург, 2005</ref>. Ерләү йолалары кешенең йәмғиәттәге урынына бәйле булмаған, ә уның енси-йәш градацияларын сағылдырған. Ул дәүерҙә йәшәү сығанағы булып малсылыҡ торған. Һынташты мәҙәниәте вәкилдәре мәғдәнселек, мейестә яндырылған балсыҡтан әйберҙәр яһау (керамика), тире эшкәртеү, туҡыу һ.б. менән шөғөлләнгән. == Фән == Һынташты мәҙәниәтен тикшереү менән ғалимдар И. М. Батанина, Н. Б. Виноградов,В. Ф. Генинг, А. В. Епимахов, Г. Б. Зданович, Т. С. Малютина, Д. Г. Зданович, Е. В. Куприянова һ.б. шөғөлләнгән. == Килеп сығышы == Хәҙерге моментта археологияла һынташты мәҙәниәтенең килеп сығыуы һәм формалашыуы буйынсе уртаҡ фекергә килешеү (консенсус) юҡ<ref>Происхождение и хронология синташтинской культуры (материалы заседания круглого стола) // Аркаим — Синташта: древнее наследие Южного Урала, ч.2 (сбор. под. ред. Г. Б. Здановича). Челябинск. 2010 г.</ref>. Төрлө фекер һәм сығанаҡ мәҙәниәттәр атала: [[Абаш мәҙәниәте|абаш]] (Т. М. Потёмкина, В. С. Горбунов, О. В. Кузьмин, А. Д. Пряхин), катакомба (Н. М. Малов, В. В. Филипченко, А. В. Епимахов, Е. Е. Ткачёв),<ref name=Tkachev2006/>, күп валиклы керамика мәҙәниәте, донец катакомба, вольск-лбищен, полтавкин(Н. Б. Виноградов) мәҙәниәттәре<ref>П. Ф. Кузнецов. Очерк к происхождению синташтинской культуры. // Аркаим — Синташта: древнее наследие Южного Урала, ч.2 (сбор. под. ред. Г. Б. Здановича). Челябинск. 2010 г.</ref>, ямная<ref>Н. Б. Виноградов. Проблема происхождения памятников синташтинского типа в Южном Зауралье. (перспективы взаимопонимания) // Аркаим — Синташта: древнее наследие Южного Урала, ч.2 (сбор. под. ред. Г. Б. Здановича). Челябинск. 2010 г.</ref>, яҡын көнсығыш мәҙәниәттәре<ref>С. А. Ближневосточные компоненты в формировании синташтинской культуры и её хронология. // Аркаим — Синташта: древнее наследие Южного Урала, ч.2 (сбор. под. ред. Г. Б. Здановича). Челябинск. 2010 г.</ref>. Һынташты мәҙәниәтенең формалашыуына (ямная мәҙәниәте) боронғо ямная һәм катакомба ҡәбиләләре тәьҫир иткән, шулай уҡ урындағы халыҡ сәбәпсе булған тигән фараз йәшәй<ref name=zdanovich>Г. Б. Зданович. [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/5836-sintashtinskaya-kultura Синташтинская культура. Башкирская энциклопедия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202030559/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/5836-sintashtinskaya-kultura |date=2017-02-02 }}</ref>. Хәҙерге ваҡытта археологтарҙың күпселеге ямная һәм һынташты мәҙәниәттәренең туранан-тура бәйләнгәнлеген кире ҡаға<ref name=Tkachev2006/><ref>Богданов С. В. Проблема участия древнеямной традиции в генезисе синташтинских памятников. // Аркаим — Синташта: древнее наследие Южного Урала, ч.2 (сбор. под. ред. Г. Б. Здановича). Челябинск. 2010 г.</ref><ref>О. Д. Молчанов. Дискуссионные вопросы происхождения керамических традиций синташтинских памятников. // Аркаим — Синташта: древнее наследие Южного Урала, ч.2 (сбор. под. ред. Г. Б. Здановича). Челябинск. 2010 г.</ref><ref>В. В. Ткачев. К проблеме синташтинского культурогенеза. // Аркаим — Синташта: древнее наследие Южного Урала, ч.2 (сбор. под. ред. Г. Б. Здановича). Челябинск. 2010 г.</ref>. Был мәҙәниәттең һинд-иран характерлы булыуын ғына барыһы ла таный<ref>Пьянков И. В. Аркаим и индоранская вара. // Аркаим — Синташта: древнее наследие Южного Урала, ч.1 (сбор. под. ред. Г. Б. Здановича). Челябинск. 2010 г.</ref><ref>Джоунс-Блей К. Индоевропейский погребальный обряд, Ригведа и Авеста. // Аркаим - Синташта: древнее наследие Южного Урала, ч.1 (сбор. под. ред. Г. Б. Здановича). Челябинск. 2010г.</ref><ref>Зданович Д. Г., Куприянова Е. В. Лошади и Близнецы: к археологии ритуала Центральной Евразии эпохи бронзы. // Аркаим — Синташта: древнее наследие Южного Урала, ч.1 (сбор. под. ред. Г. Б. Здановича). Челябинск. 2010 г.</ref>. == Генетик тикшеренеүҙәр == Палеогенетика өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә ярашлы, һынташты мәҙәниәте кешеләренең баулы (шнурлы) керамика мәҙәниәте халҡы менән генетик яҡтан шаҡтай оҡшаш булыуы раҫлана. Баулы (шнурлы) керамика мәҙәниәте популяцияларының көнсығышҡа миграцияһы, моғайын, һынташты мәҙәниәте формалашыуға килтергәндер<ref name=nature2015>{{публикация|статья|автор=Morten E. Allentoft et al|заглавие=Population genomics of Bronze Age Eurasia|издание=[[Nature]]|год=2015|volume=522|страницы=167–172|doi=10.1038/nature14507}}</ref><ref>{{публикация|статья|автор=John Novembre|заглавие=Human evolution: Ancient DNA steps into the language debate|издание=[[Nature]]|год=2015|volume=522|страницы=164–165|doi=10.1038/522164a}}</ref>. Һынташты мәҙәниәте вәкилдәренең ҡаҙылып алынған ДНК-аларын тикшергәндә, уларҙың Y-хромосомалы R1a гаплотөркөмгә<ref name=nature2015/> (R1a1a1b2a2-Z2124 һәм R1a1a1b2a2a-Z2123<ref>[http://www.ancestraljourneys.org/ancientdna.shtml Ancient Eurasian DNA of the Copper and Bronze Ages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122094550/http://www.ancestraljourneys.org/ancientdna.shtml |date=2017-01-22 }}</ref>) һәм митохондриаль гаплотөркөмгә [[J гаплотөркөм (мтДНК)|J1]]-гә, J2-гә, [[N гаплотөркөм (мтДНК)|N1]]-гә һәм [[U гаплотөркөм (мтДНК)|U2]]-гә ҡарағанлығы асыҡлана<ref name=nature2015/>. RISE386   Bulanovo Sintashta б.э.т. 2298-2045 йылдар менән билдәләнгән, Z2121 һәм Z2124 сниптары буйынса ыңғай һөҙөмтә бирә. YP1460 снибы өсөн дә ыңғай һөҙөмтә күҙәтелә. YP1460 снибы ҡырғыҙ тармағы өсөн позитив булған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * История башкирского народа : в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов ; Институт истории, языка и литературы УНЦ РАН. Уфа.: изд. Гилем, 2012. — 400 с.: ил. — ISBN 978-5-02-037008-1. т. 2. — 2012. — ISBN 978-5-91608-100-8 * Генинг В. Ф., Зданович Г. Б., Генинг В. В. * Синташта. Археологический памятник арийских племен Урало-Казахстанских степей. Челябинск, 1992. Т. 1. С. 10-15. * Генинг В. Ф. Могильник Синташта и проблема ранних индоиранских племен // СА. 1977. № 4. С. 53-73. * Смирнов К. Ф., Кузьмина Е. Е. Происхождение индоиранцев в светеновейших археологических открытий. М., 1977 * {{книга|автор = Онищенко М. В.|часть = Проблема изучения Синташтинской культуры|ссылка часть = http://archaeology.asu.ru/images/e/e1/Raesc_XLI_p001.pdf |заглавие = Историко-культурное наследие Северной Азии: Итоги и перспективы изучения на рубеже тысячелетий (Материалы XLI Региональной археолого-этнографической студенческой конференции. Барнаул, 25-30 марта 2001 г.)|оригинал = |ссылка = http://archaeology.asu.ru/portal/%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B5_%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B8:_%D0%98%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8_%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%8B_%D0%B8%D0%B7%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B6%D0%B5_%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8F%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%B9_%282001%29|ответственный = Под ред. А. А. Тишкина|издание = |место = Барнаул|издательство = Изд-во Алт. ун-та|год = 2001|том = |страницы = 220-223|страниц = 600|серия = |isbn = {{ISBN с опечаткой|номер_с_опечаткой=5-7904-036-5|в_шаблоне=1}}<!--9 знаков вместо 10 по стандарту-->|тираж = 400}} == Һылтанмалар == * [http://wiki02.ru/encyclopedia/Sintashtinskaya_kultura/t/12615] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://kladina.narod.ru/zdanovich1997/zdanovich1997.htm] [[Категория:Европаның археологик мәҙәниәте]] [[Категория:Башҡорттар]] [[Категория:Башҡортостан тарихы]] [[Категория:Төрки халыҡтар]] [[Категория:Урал]] 99630c1xp84ypfj76gs880hyvi0lbgz 0 119293 1307685 1201203 2026-10-24T20:46:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307685 wikitext text/x-wiki {{Википедия бүлеге}} '''Эрзя Википедияһы''' ({{lang-myv|Эрзянь Википедия}}) — [[Википедия]]ның [[эрзя теле]]ндәге бүлеге. [[2008 йыл]]дың [[26 май]]ында эшләй башлай (быға тиклем инкубаторҙа була)<ref name="erzia.saransk.ru">[http://www.erzia.saransk.ru/arhiv.php?n=2328&nom11=284 Газета "Эрзянь мастор" : Архив номеров<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201041643/http://www.erzia.saransk.ru/arhiv.php?n=2328&nom11=284 |date=2017-12-01 }}</ref>. [[2007 йыл]]дың июлендә Википедияның урыҫ бүлеге ирекмәне, [[Мәскәү]]ҙә йәшәүсе Андрей Суриков проект төҙөү инициативаһы менән сығыш яһай. Шулай уҡ инициатив төркөмгә [[Финляндия]]ла эрзя теле уҡытыусыһы, америка тел белгесе Джек Рютер, [[Санкт-Петербург]]тан журналист Петрянь Андю (Андрей Петров) һәм [[Ульяновск]]иҙан инженер-программист Михаил Степченко инә<ref>[http://www.erzan.ru/news/erzjane-poluchajut-vikipediju-na-rodnom-jazyke Эрзяне получают Википедию на родном языке | Эрзянь ки. Культурно-образовательный портал<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304130529/http://www.erzan.ru/news/erzjane-poluchajut-vikipediju-na-rodnom-jazyke |date=2016-03-04 }}</ref><ref>[http://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/38429/ Эрзянская Википедия успешно развивается<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. 2008 йылдың 19 февралендә Википедияның тел комитеты «Эрзя Википедияһы» ҡабул ителгән талаптарға тура килеүен һәм әҙерлеген раҫлай һәм уны уңышлы проект тип таный<ref>[http://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/17011/ Языковой комитет Википедии признал эрзянскую Википедию успешным проектом<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080404213205/http://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/17011/ |date=2008-04-04 }}</ref>. Бынан һуң 4 ай дауамында белгестәр мәғлүмәттәрҙе инкубаторҙан күсереү өсөн платформа әҙерләй, мәҡәләләрҙең дөрөҫлөгөн тикшерә<ref name="erzia.saransk.ru"/>. Тәүге ярты йыл эсендә эрзя бүлегенең администраторҙары итеп Петрянь Андю, Андрей Суриков һәм Джек Рютер һайлана<ref name="erzia.saransk.ru"/>. 2015 йылдың 16 майында бүлектәге мәҡәләләр һаны 2000 үтеп китә<ref>[[m:Wikimedia_News#Wikipedias]] даты значимых рубежей википедий</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://erzianj.borda.ru/?1-18-0-00000026-000-10001-0 Мелькужо Эрзянь Мастор - Форум Страна эрзян, эрзянский форум] * [[:ru:Википедия:Вики-конференция 2009/Программа/Доклады/Развитие Википедии на эрзянском языке]] {{Рәсәй халыҡтары телдәрендәге Википедиялар}} [[Категория:Эрзя теле]] [[Категория:2008 йылда барлыҡҡа килгән сайттар]] erapfrdhj1y6d3vbekemgbkn1z0j6sq 0 121602 1307686 1307435 2026-10-24T21:03:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307686 wikitext text/x-wiki [[Файл:2008-07-19 kd-oj en uk-ls.JPG|thumb|275px|Эсперанто телендә музыкаль компакт-дискылар]] '''Эсперанто музыка мәҙәниәте''' —  [[эсперанто]] телендә яҙылған, яҙҙырылған һәм башҡарылған йырҙар. Эсперанто-артистарҙың был телде белеү һәм музыкаль белем кимәле үҙгәреп тора. Уларҙың ҡайһы берҙәре, эсперанто телдә һөйләшмәһә лә, тексты ятлап алыу юлы менән, йырҙарҙы башҡаралар. Шулай уҡ эсперантоны популяр музыкала ла осратырға мөмкин. == Танылған эсперанто-төркөмдәр == * Dolchamar * Kaj Tiel Plu * Persone == Танылған йырҙары == * Ĉu vi pretas?! — Dolchamar йыры, ул рәсми рәүештә яҙылған беренсе эсперанто хип-хоп йыры<ref>[http://www.vinilkosmo-mp3.com/dolchamar-c-74_98.html Информация о группе Dolchamar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602102904/http://www.vinilkosmo-mp3.com/dolchamar-c-74_98.html |date=2013-06-02 }}</ref>. * Espero La — эсперанто-хәрәкәтенең традицион гимны, ул [[Людвик Лазарь Заменһоф|Людвик Заменһофтың]] ошо уҡ исемдәге шиғырына нигеҙләнеп яҙылған. * Бамба Ла. Эсперантсыларҙың йәштәр эсперанто-осрашыуҙарында популяр булған мексика халыҡ йырының эсперантоға тәржемәһе. Уны башҡарған ваҡытта бейеүселәр эргәһендәгеләрҙең яуырындарына тотоноп, әле уңға. әле һулға хәрәкәт итә-итә, түңәрәк буйлап йөрөйҙәр. Шулай уҡ түңәрәк уртаһындағы бер нисә кеше лә бейеп тора, уларға түңәрәккә баҫыу өсөн, үҙҙәренә оҡшаған кешене өс тапҡыр үбергә кәрәк, шунан һуң улар урындары менән алмашыналар<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=HGrfsK1swug Танец Ла бамба]</ref>. Бейеү [[1982 йыл]]да 38-енсе Халыҡ-ара эсперанто йәштәре конгресында<ref>{{ref-eo}}</ref> барлыҡҡа килә. Йырҙың популярлығы уның [[1990 йыл]]да<ref>Wandel, Amri: De Playa Girón al Villa Trópico. </ref> TEJO рәсми гимн булып раҫланғас, йырҙың популярлығы тағы ла арта. Әммә һуңыраҡ был ҡарар ғәмәлдән сығарыла. == Ойошмалар == * EUROKKA ({{Lang-eo|Esperanto-Universala-Rok-Organizo, Kolektiva Komunik-Asocio}}; {{Lang-ru|Всемирная эсперанто-ассоциация рок-музыки}}) — эсперанто-ассоциацияһының рок-музыкаһы. * [[:fr:Vinilkosmo|Vinilkosmo]] — эсперанто музыкаһы лейбы . == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == === Эсперанто музыкаһы === * {{Ref-eo}}(эсп.) [https://web.archive.org/web/20200219221613/http://kantaro.ikso.net/ Kantaro-Vikio — эсперанто телендәге йырҙарҙың викилағы тупланмаһы] ** {{Ref-eo}}(эсп.) [https://web.archive.org/web/20200130205205/http://kantaro.ikso.net/e-muziko_en_interreto Интернет эсперанто-музыкаһы.] * {{Ref-eo}}(эсп.) [https://web.archive.org/web/20030319221119/http://www.esperanto.dk/muziko/ Эсперанто музыкаһы] * {{Ref-eo}}(эсп.) [http://www.studio-pro.ch/esperanto-muziko.html Эсперанто  телендә этник музыка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090103204355/http://www.studio-pro.ch/esperanto-muziko.html |date=2009-01-03 }} * [http://worldtv.com/esperanto_muziko_tv ТВ эсперанто музыкаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100415154206/http://worldtv.com/esperanto_muziko_tv |date=2010-04-15 }} * [http://ru.lernu.net/biblioteko/muziko/index.php  lernu.net -тағы эсперанто музыкаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110212194410/http://ru.lernu.net/biblioteko/muziko/index.php |date=2011-02-12 }} === Ойошмалар === * [http://artista.ikso.net/eurokka/ EUROKKA сайты] * [http://www.vinilkosmo.com/ Vinilkosmo Сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060131040027/http://www.vinilkosmo.com/ |date=2006-01-31 }} === Башҡалары === * [http://www.tekstoj.nl/esperanto/konsiloj.htm Эсперанто теленән йырҙарҙы тәржемә итеү буйынса кәңәштәр] [[Категория:Эсперанто]] bnqyy75wo4bynvw2alaq9vf6rfjq9b9 0 122203 1307683 1302752 2026-10-24T19:15:41Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Ghassem_Rezai_With_Shah.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No permission since 13 October 2026. 1307683 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | должность = Иран шаһиншаһы | порядок = 35 | имя = Мөхәммәт Риза Пәхләүи | изображение = Mohammad Reza Pahlavi.png | описание изображения = | герб = | подпись герба = | ширина герба = <!-- ширина изображения герба в пикселях (по умолчанию — 100px) --> | начало полномочий = 1941 йылдың 26 сентябре | коронация = 1967 йылдың 26 октябре | флаг = | флаг2 = Standard of the Shahanshah of Iran.svg | окончание полномочий = 1979 йылдың 11 феврале | предшественник = [[Риза Пәхләүи]] | преемник = титул бөтөрөлгән | премьер = {{Collapsible list |title=''исемлекте ҡарағыҙ''|1=Али Мансур <br> Мөхәммәт Али Форуғи<br>Али Сөхәйле<br>Әхмәт Ҡәүәм ас-Салтан<br>[[Али Сөхәйле]](2-се срок)<br>Мөхәммәт Сәйет<br>Мортаза-Ҡоло Баят<br>Ибраһим Хәкими<br>Мөхсән Саҙрый]]<br>Ибраһим Хәкими (2-се срок)<br>Әхмәт Ҡәүәм ас-Салтани<br>Сардар се срок)<br>Хаж Али Размара<br>Хөсәйен Ала]]<br>Мөхәммәт Мосаддыҡ<br>Әхмәт Ҡәүәм ас-Салтани (5-се срок)<br>Мөхәммәт Мосаддыҡ (2-се срок)<br>[[Захеди, Фазлулла Захеди<br>Хөсәйен Ала (2-се срок)<br>Манучехр Эғбал<br>Жафар Шәриф-Имами<br>Али Әмини<br>Әмир Асадулла Аләм<br>Хасан Али Мансур<br>Әмир Ғәббәс Хәүәйда<br>Жамшид Амузиһар<br>Жафар Шәриф-Имами]](2-се срок)<br>Ғоләм Риза Азһари]]<br>Шапур Бәхтейәр}} | место рождения = {{comment|Тәһран|Тегеран}}, {{comment|Фарсыстан|Персия}}, Каджарҙар династияһы | награды = {{{!}} {{!}}{{Орден Пехлеви}}{{!!}}{{Зөлфиҡәр ордены}}{{!!}}{{Таж ордены сылбыры (Иран)}} {{!}}- {{!}}{{!!}}{{Лиякат ордены}} {{!}}- {{!}}{{Орден Бани|GCB}}{{!}}{{!}}{{Орден Белого льва}}{{!}}{{!}}{{Баш командующий дәрәжәһендәге Почёт легионы ордены}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер Большого Креста особой степени ордена За заслуги перед ФРГ}}{{!}}{{!}}{{Большой крест с лентой Ордена За заслуги перед Итальянской Республикой}}{{!}}{{!}}{{Большая Звезда Почёта за Заслуги перед Австрией}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер ордена Слона}}{{!}}{{!}}{{Орден Спасителя}}{{!}}{{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Леопольда I}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Святого Олафа}}{{!}}{{!}}{{Орден Югославской большой звезды}}{{!}}{{!}}{{Финляндия арыҫланы ордены}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер Высшего ордена Святого Благовещения}}{{!}}{{!}}{{Орден Хризантемы}}{{!}}{{!}}{{Орден Карлоса III}} {{!}}- {{!}}{{Военный Крест 1939-1945 (Франция)}}{{!}}{{!}}{{Орден Золотой шпоры}}{{!}}{{!}}{{Орден Серафимов}} {{!}}- {{!}}{{Орден Нила}}{{!!}}{{Азат итеүсе Сан-Мартин орденының ҙур тәреһе}}{{!!}}{{Кавалер Большого креста ордена Южного Креста}} {{!}}- {{!}}{{Орден Чакри}}{{!!}}{{Соломон ордены}}{{!!}}{{Королевская Викторианская цепь}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Нидерландского льва}}{{!!}}{{Большой крест ордена Ацтекского орла}}{{!!}}{{Хөсәйен ибн Алиҙың 1 класлы ордены}} {{!}}- {{!}}{{Король Әбдел-Азиз ордены}}{{!!}}{{Яңырыу орденының ҙур йондоҙо}}{{!!}}{{Малайзия Тажы ордены сылбыры}} {{!}}- {{!}}{{1 класлы Оясви Раянья ордены}}{{!!}}{{Омандың 1 класлы хәрби ордены кавалеры}}{{!!}}{{1959 йылдан Бойондороҡһоҙлоҡ орденының ҙур таҫмаһы (Тунис)}} {{!}}- {{!}}{{Ҡояш ордены (Афғанстан)}}{{!!}}{{Нишан-е-Пакистан ордены}}{{!!}}{{Орден Независимости (Катар)}} {{!}}- {{!}}{{Большая лента специального класса ордена Благожелательных облаков}}{{!!}}{{Мөхәммәт Али орденының ҙур таҫмаһы}}{{!!}}{{Иҙрис I ордены сылбыры}} {{!}}} }} '''Мөхәммәт Риза Пәһләүи''' ([[26 октябрь]] [[1919 йыл]] — [[27 июль]] [[1980 йыл]]) — {{comment|Пәһләүиҙәр|Пехлеви}} династияһынан [[1941]]—[[1979]] йылдарҙа хакимлыҡ иткән [[Иран]]дың утыҙ бишенсе һәм һуңғы шаһы<ref name="IC">[http://www.iranchamber.com/history/mohammad_rezashah/mohammad_rezashah.php Iranian Chamber Society. History of Iran. Mohammad Reza Shah Pahlavi.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170206231102/http://www.iranchamber.com/history/mohammad_rezashah/mohammad_rezashah.php |date=2017-02-06 }}</ref>. Күп кенә ислам традициялары менән хушлашырға тырышып ҡарай, хатта ҡыҫҡа ваҡытҡа булһа ла, йыл хисабын да һижриҙән түгел, Әһәмәниҙәр династияһы дәүеренән алып индерә (Раштыуанан 1976 йылды ул 1355 һижрә йылы тип түгел, шаһиншаһ хакимлығының 2535 йылы тип иғлан итә); әммә тиҙҙән хуплау тапмаған был яңылыҡты юҡҡа сығарырға мәжбүр була. [[1973 йыл]]да Иранда бер партиялы авторитар режим урынлаштырыла, бөтә граждандарға идара итеүсе партия ағзаһы булырға ҡушыла, ә бөтә башҡа йәмәғәт берекмәләре тыйыла; шулай уҡ йәшерен полиция ойошторола. 1979 йылғы Ислам революцияһы шаһты бәреп төшөрә, ул илдән ҡыуыла һәм [[Ҡаһирә]]лә, һөргөндә йәшәп, вафат була. Һуңғы шаһтарҙың Реформаларына ҡаршы реакция тулҡынында аятолла Хөмәйни етәкселегендә власҡа исламсы [[Фундаментализм|фундаменталистар]] килә. == Биографияһы == Мөхәммәт Риза 1919 йылдың 26 октябрендә [[Тәһран]]да ул ваҡытта Фарсы казак бригадаһы командиры, ә һуңғараҡ — иран ҡораллы көстәре баш командующийы, хәрби министры һәм премьер-министры булып киткән полковник Ризахан ғаиләһендә тыуа. [[1925 йыл]] аҙағында Ризахан Әхмәт-шаһ Каджарҙы тәхеттән төшөрә һәм, династияһына «Пәхләүи» фамилияһын ҡабул итеп, үҙен иран шаһы тип иғлан итә. [[1925 йыл|1925]]—[[1930 йыл]]дарҙа Мөхәммәт Риза Пәһләүи — Фарсы кадет корпусында, һуңынан — [[Швейцария]]лағы Institut Le Rosey мәктәп-пансионында, [[1936 йыл|1936]]—[[1938 йыл]]дарҙа  Тәһранда офицерҙар училищеһында уҡый. == Икенсе Бөтә донъя һуғышы һәм хакимлығының башы == [[1941 йыл]]дың сентябрендә, Иранды инглиз һәм совет ғәскәрҙәре оккупацияланыуынан, атаһы Риза Пәһләүиҙең тәхеттән баш тартыуы һәм һөрөлөүенән һуң, Мөхәммәт Риза Пәһләүи Иран шаһиншаһы тип иғлан ителә һәм [[1942 йыл|1942 йылда,]] союз килешеүенә ҡул ҡуйып, [[Бөйөк Британия]] һәм [[СССР]] менән хеҙмәттәшлек итеү теләген белдерә. [[1943 йыл]]дың [[9 сентябрь|9 сентябрендә]] шаһ үҙенең указы менән нацистик [[Өсөнсө рейх|Германияға]] һуғыш иғлан итә. [[1946 йыл]]да совет ғәскәрҙәре Ирандың төньяғынан сығарыла. Башта шаһ ил менән идара итеүгә аҙ ҡыҫыла, хөкүмәт мәжлескә отчёт бирә. Шаһ тәжрибәһеҙ һәм баҙнатһыҙ хаким тип һанала. [[1949 йыл]]дың [[4 февраль|4 февралендә]] шаһҡа уңышһыҙ һөжүмдән һуң, хәлдәр үҙгәрә. Тәһран университетындағы тантаналы церемония ваҡытында, Фахр-Арай өс метр алыҫлыҡтан атып, шаһтың яңағын еңелсә яралай. Фахр-Арайҙы офицерҙар шундуҡ атып үлтерә. Иранда хәрби хәл-торош индерелә. Үлтереүсе ағза булып торған Ирандың халыҡ партияһы закондан тыш тип иғлан ителә, оппозиция эшмәкәрҙәре ҡулға алына. [[1949 йыл]]да {{comment|Ойоштороу йыйылышы|Учредительное собрание}}, дәүләт идаралығында шаһҡа, мәжлесте таратыу хоҡуғын рөхсәт иткән киң вәкәләттәр биреп, конституцияға үҙгәрештәр индереүҙе хуплай. == 1950-се йылдар башындағы сәйәси көрсөк == Икенсе Бөтә донъя һуғышынан һуң, илдә өҫтөнлөклө урынды биләгән Бөйөк Британия һәм уны ҡыҫырыҡлап сығарырға тырышҡан АҠШ араһында Иранға йоғонто өсөн киҫкен көрәш тоҡана. Инглиз-Иран нефть компанияһы килемдәрен британия акционерҙары һәм Иран араһында бүлеү тураһында һөйләшеүҙәр башлай. Шул уҡ ваҡытта Иранда нефть сәнәғәтен дәүләт милкенә әйләндереү тураһындағы саҡырыуҙар башлана. [[1951 йыл]]дың мартында премьер-министр Али Размара {{comment|дәүләт милкенә әйләндереүгә|национализациялауға}} ҡаршы булыуын белдерә, дүрт көн үтеүгә ул мәсеттән сыҡҡан сағында атып үлтерелә. [[1951 йыл]]дың апрелендә шаһ премьер-министр итеп дәүләт милкенә әйләндереү өсөн сығыш яһаусы Мөхәммәт Мосаддыҡты тәғәйенләй, ә [[1 май]]ҙа, мәжлес уны бер тауыштан ҡабул иткәндән һуң, Инглиз-Иран нефть компанияһын национализациялау тураһындағы законға ҡул ҡуя. Национализациялағандан һуң, британ белгестәре ҡайтып китеү һәм Британия эмбарго индереү сәбәпле, нефть сығарыу туҡтап ҡала тиерлек. [[1952 йыл]]дың 16 июлендә, Мосаддыҡ үҙенә ғәҙәттән тыш вәкәләттәр һәм армияны буйһондороуҙы талап иткәне өсөн, шаһ уны отставкаға ебәрә. Был Тәһранда дөйөм забастовкаға һәм ихтилалға сәбәп була. [[1952 йыл]]дың 22 июлендә шаһ Мосаддыкты тағы ла премьер-министр итеп ҡуйырға мәжбүр була. 1952 йылдың октябрендә Мосаддыҡ хөкүмәте Англия менән мөнәсәбәттәрен өҙә. [[1953 йыл]]дың февралендә Мосаддыҡ, монарх идара итергә түгел, тәхеттә ултырырға тейеш, тип, шаһҡа Иранды ҡалдырып китергә тәҡдим итә. Шул уҡ ваҡытта британдар, нефть килемдәрен Америка менән бүлешеүгә ризалыҡ биргәс, уларҙың ярҙамына таянып, Мосаддыкты ҡолатыуға өлгәшә. Планлаштырылған түңкәрелеш [[Иранда түңкәрелеш (1953)|Аякс операцияһы]] атамаһын ала. [[16 август|16]] — [[18 август]]а шаһ [[Бағдад]]та ([[Ираҡ]]), [[18 август|18]] — [[22 август]]а — [[Рим]]дә ([[Италия]]) ваҡытлыса һөргөндә була. [[1953 йыл]]дың авгусында тәхеткә бәйле хәрбиҙәр, генерал Ф. Захеди етәкселегендә, инглиз-американдар ярҙамында түңкәрелеш ойоштора һәм Мосаддыҡтың Милли фронт хөкүмәтен ҡолата. Шул ваҡыттан алып ғәмәлдә шаһ илдәге тулы власҡа эйә була. [[1954 йыл]]дың [[19 сентябрь|19 сентябрендә]] Иран хөкүмәте Халыҡ-ара нефть консорциумы менән килешеүгә ҡул ҡуя (21 октябрҙә мәжлес хуплай). Уның буйынса Халыҡ-ара нефть консорциумының (ҡыҫҡартып: МНК) 95 % акцияһы 8 компанияға ҡарай: 40 % — «British Petroleum» тип үҙгәртелгән элекке АИНК-ға ; 14 % — инглиз-һолланд «Royal Dutch Shell»; 35 % — америка "ҙур биш"е ҡулында («Стандарт ойл оф Нью-Джерси», «Сокони мобил ойл», «Стандарт ойл оф Калифорниа», «Тексако», «Галф ойл корпорейшн») һәм 6 % — француз «Компани франсез де петроль» компанияһында. Иран 50 % саф табыш ала. Килешеү ғәмәле 25 йылға  — артабан [[1994 йыл]]ға тиклем оҙайтыу шарты менән[[1979 йыл]] аҙағына тиклем билдәләнә. Килешеү 1951 йылғы нефть сәнәғәтен дәүләт милкенә әйләндереү тураһындағы ҡарарҙы ғәмәлдә юҡҡа сығара. [[1957 йыл]]да − ЦРУ-ның һәм Моссадтың ярҙамы менән САВАК йәшерен сәйәси полицияһы ойошторола. == Ирандың тышҡы сәйәсәте == [[Файл:Mohammad Reza Pahlavi, Shah of Iran, President Richard Nixon, and Mrs. Nixon Entering a State Dinner in the White House - DPLA - c6c601044eaa77ccda01fc308c036537.gif|мини|230x230пкс|Мөхәммәт Риза Пәһләүи һәм АҠШ президенты Ричард Никсон Патриция Никсон менән.]] === 1950-се йылдар === [[1955 йыл]]дың [[11 октябрь|11 октябрендә]] Иран Бағдад пактына ҡушыла. [[1957 йыл]]да үҙе Иран Британияның элекке колонияһы [[Бахрейн]]ды үҙенең территорияһы тип иғлан итә. [[1971 йыл]]да Бахрейнда, халыҡтың күпселеге Бөйөк Британияға буйһонмау һәм Иранға инмәү өсөн тауыш биргән референдумдан һуң, яңы дәүләт хасил була һәм Иран Бахрейн менән дипломатик мөнәсәбәт урынлаштыра. === 1960 - 1970-се йылдар === 1960 -1970-се йылдарҙа Ирандың тышҡы сәйәсәтендә принципиаль үҙгәрештәр һәм яңы йүнәлеш барлыҡҡа килә. Беренсенән, шаһ социалистик илдәр менән иҡтисади хеҙмәттәшлек күләме масштабын ҡырҡа киңәйтә. Был Көнбайыштың Иранда сәнәғәттең нигеҙ база тармаҡтарын үҫтереүгә ярҙам итергә теләмәгәнлегенән; СЭВ илдәре менән тышҡы иҡтисади хеҙмәттәшлек шарттарының отошло булыуынан; Тәһрандың ҡаршы торған ике система араһында баланста булыуы тышҡы сәйәсәтен үҙаллы үткәреү мөмкинлеген күберәк биргәнлектән; Фарсы ҡултығы районында конфликт килеп тыуған осраҡта Төньяҡ Иран сигендә тылдар тәьмин итергә тырышыуынан; Урта Көнсығышта совет сәйәсәтенең формалашыуына Бағдадтың йоғонтоһон нейтралләштереү өмөтөнән килеп сыға. Исфахан металлургия комбинаты совет-иран хеҙмәттәшлегенең төп объекты була. Иран-Европа контракттары менән Трансиран газ үткәргесе буйлап Иран газын Кавказ аръяғына һәм шундай уҡ күләмдәге Себер газын Көнбайыш Европаға һатыу ике ил өсөн дә мөһим әһәмиәткә эйә «быуат килешеүе» була, Тәһранға «Европаға тәҙрә» асыу мөмкинлеген бирә. Совет-иран хеҙмәттәшлеге менән параллель рәүештә Ирандың Көнсығыш Европа илдәре, бигерәк тә нефть сығарыу ҡорамалдары етештереү буйынса артыҡ ҡеүәттәргә эйә Румыния, менән хеҙмәттәшлеге үҫешә. [[Файл:Standard_of_the_Shahanshah_of_Iran.svg|слева|мини|200x200пкс|<center>Шаһ Арьямехрҙың Император Штандарты</center>]] Икенсенән, Тәһран {{comment|Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһын|ОПЕК}} төҙөүҙә һәм нефть сығарыусы илдәрҙең Көнбайыштың сәнәғәт йәһәтенән үҫешкән илдәре менән тиң хоҡуҡлы булыуы, иң тәүҙә нефткә хаҡтарҙы һәм уны сығарыу хоҡуғы өсөн аҡса бүлеүҙе арттырыу буйынса әүҙем көрәшә. [[1973 йыл]]да нефтте 20 йыл дауамында МНК ҡарамағына поставкалауы һәм һуңғыһы (МНК) килемдең 60 % Тәһран файҙаһына билдәләнгән сумма күсереп тороу йөкләмәһен үтәү килешеүе менән МНК мөлкәте {{comment|Иран милли нефть компанияһына|ИННК}} бирелә. Һөҙөмтәлә нефткә хаҡ артыуы һәм МНК-ның Иран милли нефть компанияһына аҡса бүлеүе арҡаһында Ирандың табышы 1972 йылдағы 2,4 миллиард долларҙан [[1974 йыл]]да 20 миллиардҡа саҡлы үҫә. Өсөнсөнән, шаһтың тышҡы сәйәсәтендә империалистик ынтылыштар ғына түгел, Ирандың хәрби ҡеүәтен үҫтереү, хатта донъя иҡтисадын күпмелер дәрәжәлә Тәһрандан бойондороҡло итерлек, планетаның «кәрәсин мискәһе» — Фарсы ҡултығында үҙ контролен урынлаштырыу планы менән нығытылған империалистик һыҙаттары (1970-се йылдарҙа хәрби сығымдар 20 тапҡырға артҡан) барлыҡҡа килә. Донъяла иң көслө һауа мендәрендәге флот төҙөп, өсөнсө донъяла иң камил ПВО системаһы булдырып, хәрби-һауа көстәре һәм вертолёттар паркы буйынса, АҠШ-тан башҡа, бөтөн [[НАТО]] илдәрен уҙып, Иран донъяның иң мөһим нефть транспорт артерияһы булған Ормуз боғаҙында өҫтөнлөккә өлгәшергә тырыша. Боғаҙҙың икенсе ярында булыу маҡсатында, шаһ Омандағы эске конфликтҡа ҡыҫыла һәм был солтанаттағы партизандарға ҡаршы үҙенең ғәскәрҙәрен ебәрә. Башҡа ғәрәп дәүләттәре менән Тәһрандың мөнәсәбәттәре көсөргәнешле була. Шаһ белудждарҙың сепаратизмынан ҡурҡа, шул арҡала [[Пакистан|Паҡстан]] һәм [[Афғанстан]] менән дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен тәьмин итеүгә ҙур көс сарыф итә. [[Файл:Pahlavi_Coronation.png|слева|мини|<center>[[1967 йыл]]да Шаһтың батшабикә Фәрәхте таж кейҙереп тәхеткә ултыртыу тантанаһы.</center>]] 1971 йылдың 1 декабрендә, инглиз ғәскәрҙәрен Фарсы ҡултығынан сығарғандан һәм [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре|Берләшкән Ғәрәп Әмирлеге — ОАЭ]] барлыҡҡа килгәндән һуң, иран ғәскәрҙәре инглиздәр килгәнгә тиклем был утрауҙар иран территорияһына ингән тигән сәбәп менән {{comment|Һормуз боғаҙы|Ормузский пролив}}ның өс утрауын: Абу-Мусаны, Томбе Бозоргты һәм Томбе Кучекты яулап ала (инглиз-иран һөйләшеүҙәре һәм ҡайһы бер ғәрәп илдәренең был ыңғайҙан протестары [[1972 йыл]]дың октябренә тиклем дауам итә). Шаһ [[Фарсы ҡултығы]]ндағы монархиялар яҡлы була. [[Йемен]]дәге ([[1962 йыл|1962]]—[[1970 йыл|1970]]) граждандар һуғышы барышында Иран монархистарға ярҙам күрһәтә. Шуға оҡшаған сәйәсәт Оманда үткәрелә, [[1973 йыл]]да бында экспедицион корпус ебәрелә, һәм ул Дофар провинцияһында монархияға ҡаршы партизан хәрәкәтен баҫтырыуҙа мөһим роль уйнай. Шаһ Советтар Союзы менән дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен хуплай. Мөхәммәт Риза өс тапҡыр —[[1956]], [[1965]] һәм [[1972 йыл]]дарҙа СССР-ға килә. [[1963]], [[1966]] һәм [[1972 йыл]]дарҙа СССР менән Иран араһында иҡтисад һәм техник өлкәләрҙә, төрлө сәнәғәт объекттарын төҙөү буйынса хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуя һ . б. Мосолман лидерҙары араһында беренсе булып Мөхәммәт Риза [[Израиль]] менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштыра, шуның өсөн уны радикал мосолман руханиҙары «сионистар сәйәсәте булышсыһы» пособнигы тип тәнҡитләй. Ираҡ менән көсөргәнешле мөнәсәбәттәр һаҡлана. [[1975 йыл]]да Сәддам Хөсәйен менән Алжир килешеүенә ҡул ҡуйыла. Әммә конфликт, революция һәм репрессиялар иран армияһын көсһөҙләндергәндән, шаһты ҡолатҡандан һуң ғына, асыҡтан-асыҡ һуғышҡа әйләнә; Сәддам Хөсәйен Иранға һөжүм итә. == Шаһтың эске сәйәсәте һәм радикаль реформалар серияһы == [[Файл:WhiteRevolution.jpg|мини|Шаһ ер участкаларын бүлә.]] 1963 йылда шаһ «Аҡ революция» тип аталған радикаль иҡтисади һәм ижтимағи реформаларҙың ҙур программаһын башлай. Баштараҡ ул үҙ эсенә 6 пунктты алһа, артабан уларға тағы ла 13 пункт индерелә. Программаға, тормошҡа ашырыу барышында хөкүмәт, нефть экспорты табышын файҙаланып, алпауыттарҙан ер участкаларын һатып алып, уны баҙар хаҡынан 30 % түбәнерәк хаҡҡа ер эшкәртеүсе крәҫтиәндәргә {{comment|көтәсәккә|рассрочка}} һатыуҙы ойошторған ер реформаһы индерелә. [[1970 йыл]]да 1,2 млн крәҫтиән ғаиләһе (иран крәҫтиәндәренең яртыһы тиерлек) ер ала. Урмандар һәм көтөүлектәр милли милеккә әйләндерелә. Индустриалләштереү киң йәйелдерелә, дәүләт ярҙамы менән заманса металлургик, машиналар эшләү, нефть химияһы, автомобилдәр, суднолар һәм самолёттар эшләү предприятиелары барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта дәүләт предприятиеларының бер өлөшө, эшселәрҙең табыш алыуҙа ҡатнашыу программаларын таратыу юлы менән хосусилаштырыла. Радикаль реформалар күмәк халыҡтың һәм мосолман шиғисыларының оппозицияһын тыуҙыра. Шаһ үҙе күп кенә ислам традициялары менән хушлашырға тырышып ҡарай, хатта ҡыҫҡа ваҡытҡа булһа ла, йыл хисабын да һижриҙән түгел, Әһәмәниҙәр династияһы дәүеренән алып (Раштыуанан 1976 йылды ул 1355 һижрә йылы тип түгел, шаһиншаһ власының 2535 йылы тип иғлан итә) индергә; әммә тиҙҙән хуплау тапмаған был яңылыҡтан баш тартырға мәжбүр була. 1973 йылда Иранда власҡа, авторитетҡа өнһөҙ буйһоноуға нигеҙләнгән авторитар бер партиялы режим урынлаштырыла, бөтөн граждандарға идара итеүсе партия ағзаһы булырға ҡушыла, һ.б. төрлө йәмәғәт берләшмәләре тыйыла. == Шаһты ҡыуып ебәреү һәм уның вафаты == [[1979 йыл]]ғы Ислам революция Иран шаһын ҡолата һәм ул илде ташлап китә. Һуңғы шаһтарҙың реформаларына ҡаршы реакция тулҡынында власҡа башында аятолла Хөмәйни торған ислам фундаменталистары килә. Тәүҙәрәк Мөхәммәт Риза Мысырға йүнәлә, һуңынан Мароккола, Багамда һәм Мексикала һөргөндә йәшәй. Ирандың ислам властары уны биреүҙәрен талап итә, был арала элекке монархтың һаулығы насарая. Уға {{comment|лимфа яман шеше|неходжскинская лимфома}} диагнозы ҡуйыла. Мөхәммәт Ризаның АҠШ-ҡа дауаланырға килеүе [[1979 йыл]]дың ноябрендә Ирандағы Америка илселеген мосолман экстремистарының баҫып алыуына һәм киҫкен халыҡ-ара көрсөккә килтерә. Ҡолатылған шаһ АҠШ-тан китә һәм Панамаға, һуңғараҡ яңынан Мысырға килә һәм бында уға доктор Майкл Дебейка ашығыс медицина ярҙамы күрһәтә, шул иҫәптән спленэктомия, эшләй<ref>''Kent Demaret'', [http://www.people.com/people/archive/article/0,,20076289,00.html Dr. Michael Debakey Describes the Shah’s Surgery and Predicts a Long Life for Him] // People.</ref>, ләкин шулай ҙа Вальденстрёмдың макроглобулинемия (неходжкинский лимфомаһы тибы) өҙлөгөүе һөҙөмтәһендә [[1980 йыл]]дың 27 июлендә, 60 йәшендә вафат була. Мысыр президенты Әнүәр Садат милли {{comment|матәм|траур}} иғлан итә һәм дәүләт кимәлендәге ерләү тураһында бойороҡ бирә<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,921924,00.html Shah’s Flight] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130825233219/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,921924,00.html |date=2013-08-25 }} // TIME.</ref>. {{comment|Ҡаһирә|Каир}}лә Мөхәммәт Ризаны һуңғы юлға оҙатҡанда Пәхләүи ғаиләһенең тәрән ҡайғыһын уртаҡлашыуҙа Әнүәр Садат, Ричард Никсон һәм Греция короле Константин II ҡатнаша<ref>''Erich Wiedemann'', Welch ein hoheitsvoller Trotzkopf // Der Spiegel vom 4.</ref>. Ирандың һуңғы шаһиншаһы Ҡаһирәнең әр-Рифаи мәсетендә {{comment|ҡайнаға|шурин}}һы — Мысыр һәм Судандың {{comment|һуңғыһының алдындағы|предпоследний}} короле Фәруҡ I йәнәшендә ерләнә. [[Файл:Tomb_of_Mohammad_Reza_Pahlavi_2.jpg|мини|Ҡаһирәләге әр-Рифаи мәсетендә Мөхәммәт Риза Пәхләүиҙең тынлыҡ тапҡан урыны]] Шуныһы ҡыҙыҡ, һөргөндә саҡта, Мөхәммәт Риза Англияла {{comment|һыйыныр урын|прибежище}} табырға өмөт итә. Англия {{comment|батшабикә|королева}}һе, шаһтың Яҡын Көнсығышта британ мәнфәғәттәрен тормошҡа ашырыуын иҫәпкә алып, Британия уға ярҙамдан баш тартырға тейеш түгел тип иҫәпләй. Премьер-министр [[Маргарет Тэтчер]] фекеренсә, шаһ «Бөйөк Британияның ышаныслы һәм файҙалы дуҫы була», шуның өсөн ул шаһҡа шәфҡәтле ҡарашта була. Әммә бындай хәл яңы ислам республикаһы менән мөнәсәбәттәргә кире тәьҫир итерен аңлағанлыҡтан, Форин-офис коллегияһы шаһты Англияла һыйындырыу сәйәси яҡтан дөрөҫ булмаясаҡ, тигән ҡарарға килә. Ирандағы элекке британ илсеһе Денис Райтҡа айырым бурыс йөкмәтелә — Багам утрауҙарының береһендә ул шаһ менән {{comment|йәшерен|инкогнито}} осрашырға тейеш һәм уны британ хөкүмәте ҡарарын ҡабул итергә кәрәклегенә ышандырырға тейеш була (Тэтчер хөкүмәте ил сигендә шаһты индереүҙән баш тартыу ситуацияһында ҡалырға теләмәй), — был йөкләмәне Денис Райт уңышлы үтәй. Быға бәйле шаһтың әсе төңөлөүен, өмөтө өҙөлөүен бер нимә лә тарҡата алмай<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1490427/Sir-Denis-Wright.html][http://www.independent.co.uk/news/obituaries/sir-denis-wright-493602.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/news/2005/may/23/guardianobituaries.politics Денис Райт: человек, которого Тэтчер послала сказать шаху держаться подальше]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/12/091230_iran_secret_files.shtml BBC Russian — В мире — Лондон побоялся принять свергнутого шаха Ирана]</ref>. == Ғаиләһе == Шаһ өс тапҡыр өйләнә. Уның тәүге ҡатыны Мысыр короле Фуад I-нең ҡыҙы Фәүзиә була. Икенсе ҡатыны - яртылаш немец сығышлы Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри үҙ заманының иң билдәле ҡатын-ҡыҙҙарының береһе. Улдары булмаған өсөн, тәүге ике ҡатыны менән айырылыша. Тәүге ҡатыны Фәүзиәнән Шаһназ исемле ҡыҙы була. Шаһтың өсөнсө ҡатыны, уға ике ул һәм ике ҡыҙ тыуҙырған Фәрәх Диба, Тәбриз әзербайжан ҡыҙы, [[1967 йыл]]да {{comment|шаһбаныу|императрица}} булараҡ, таж кейҙерелеп, тәхеткә ултыртыла. Уның {{comment|Бөйөк Кир II|Кир Персидский}} иҫтәлегенә Риза Кир Пәхләүи атлы өлкән улы, атаһы вафат булғандан һуң, Пәхләүи йортоноң башында тора һәм юҡҡа сыҡҡан иран шаһ тәхете вариҫы булып һанала. Кесе улы Али Риза Пәхләүи [[2011 йыл]]дың [[4 ғинуар]]ында Бостондағы йортонда үҙ-үҙен атып үлтерә. == Наградалары == * {{Флагификация|Иран|1964}} — Фарсы тажы орденының ҙур таҫмаһы (1926) * {{Флагификация|Иран|1964}}— Пехлеви орденының ҙур сылбыры(1932) * {{Флагификация|Иран|1964}} — 1 дәрәжә Зөлфиҡәр ордены * {{Флагификация|Иран|1910}} — «Өсөнсө эсфанада» иҫтәлекле билдәһе * {{Флагификация|Мысыр|1922}} — Мөхәммәт Али ордены сылбыры (1939) * {{Флагификация|Бөйөк Британия}}— Бани орденының Ҙур тәреһе рыцаре (GCB) (1942) * {{Флагификация|Чехословакия}} — Аҡ арыҫлан орденының Ҙур тәреһе (1943) * {{Флагификация|Франция}} — Пальма ботаҡлы хәрби тәре (1945) * {{Флагификация|Китайская Республика}} — Большая лента специального класса ордена Благожелательных облаков (1946) * {{Флагификация|АҠШ|1912}} — Баш командующий дәрәжәһендәге «Почёт легионы» ордены(1947) * {{Флагификация|Ватикан}} — Алтын тибенге ордены рыцаре (1948) * {{Флагификация|Бөйөк Британия}} — Королева Виктория сылбыры (RVC) (1948) * {{Флагификация|Иран|1964}} — Grand Cordon of the Order of the Zulfiqar (1949) * {{Флагификация|Иордания}} — Хөсәйен ибн Али ордены сылбыры (1949) * {{Флагификация|Иордания}} — Яңырыу орденының ҙур таҫмаһы (1949) * {{Флагификация|Сәғүд Ғәрәбстаны|1938}} — 1-се дәрәжә король Абдель-Азиз ордены (1955) * {{Флагификация|Германия}} — Махсус класлы «Германия Федератив Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының ҙур тәреһе (1955) * {{Флагификация|Ливан}} — Ҡаҙаныштар орденының ҙур таҫмаһы (1956) * {{Флагификация|Испания|1945}} — Большая цепь ордена Ярма и стрел (1957) * {{Флагификация|Италия}} — «Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының ҙур таҫма менән биҙәлгән ҙур тәреһе (1957) * {{Флагификация|Ливия|1951}} — ордена Иҙрис I ордены сылбыры (1958) * {{Флагификация|Япония}} — Хризантема ордены сылбыры (1958) * {{Флагификация|Австрия}} — Ҙур Почёт йондоҙо (1958) * {{Флагификация|Дания}} — Фил ордены рыцаре (1959) * {{Флагификация|Нидерланд}} — Нидерланд арыҫланы орденының ҙур тәреһе (1959) * {{Флагификация|Пакистан}} — Пакистандың 1 класлы ордены (1959) * {{Флагификация|Непал}} — Оясви Раянья ордены(1960) * {{Флагификация|Греция|1828}} — Ҡотҡарыусы орденының ҙур тәреһе (1960) * {{Флагификация|Бельгия}} — Леопольд I орденының ҙур тәреһе(1960) * {{Флагификация|Норвегия}} — Изге Олаф орденының сылбырҙағы ҙур тәреһе (1961) * {{Флагификация|Эфиопия|1897}} — Соломон орденының ҙур сылбыры (1964) * {{Флагификация|Афганистан|1930}} — Ҡояш орденының ҙур таҫмаһы (1965) * {{Флагификация|Берләшкән Ғәрәп Республикаһы}} — Большая цепь ордена Нила (1965) * {{Флагификация|Аргентина}} — Азат итеүсе Сан-Мартин орденының ҙур тәреһе (1965) * {{Флагификация|Тунис}} — Бойондороҡһоҙлок орденының ҙур сылбыры (1965) * {{Флагификация|Бразилия}} — Көньяҡ Тәре орденының ҙур сылбыры (1965) * {{Флагификация|Марокко}} — Махсус дәрәжәле Мөхәмәҙиә ордены (1966) * {{Флагификация|Бахрейн}} — Әл-Хәлифә ордены (1966) * {{Флагификация|Катар}} — Бойондороҡһоҙлоҡ ордены (1966) * {{Флагификация|Сәғүд Ғәрәбстаны|1938}} — Бөйөк Бадра ордены (1966) * {{Флагификация|Судан|1956}} — Почёт ордены сылбыры (1966) * {{Флагификация|Югославия}} — Ҙур Югославия Йондоҙо ордены (1966) * {{Флагификация|Швеция}} — Серафимдар ордены (1967) (Knight-1960) * {{Флагификация|Малайзия}} — Малайзия Тажы ордены (DMN) (1968) * {{Флагификация|Таиланд}} — Чакра ордены рыцаре (1968) * {{Флагификация|Финляндия}} — Финляндия Арыҫланы орденының ҙур тәреһе (1970) * {{Флагификация|Оман}} — Омандың 1 класлы хәрби ордены (1973) * {{Флагификация|Испания|1945}} — Карлос III орденының ҙур тәреһе (1975) * {{Флагификация|Мексика}} — Ацтек бөркөтө ордены сылбыры (1975)<ref>[http://www.royalark.net/Persia/pahlavi3.htm RoyalArkc.net], The Royal Ark</ref> == Мөхәммәт Риза Пәһләүиҙең сәнғәттә сағылышы == === Шаһ аҡса купюраларында === Мөхәммәт Риза Пәһләүи, [[1944 йыл]]дан башлап, Ирандың бөтөн сығарылыш аҡса купюраларында ла һүрәтләнгән. Аҡсаларҙағы портреттары уның йәшен сағылдырған һәм үҙгәргән: башта өлкәнәйә барғандар, артабан уның менән бергә ҡартайғандар. {| align="left" class="standard" border=2 |+ |----- | [[Файл:IranP39-5Rials-(1944) f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP45-500Rials-(1944)-donatedth f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP55-20Rials-(1951)-donatedth f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP64-10Rials-Sh1333(1954) f.jpg|200px]] |----- | colspan="2"|1944 йылғы 5 һәм 500-лөк иран риалы | colspan="2"| |+ |} {{clear}} {| align="left" class="standard" border=2 |+ |----- | [[Файл:IranP70-200Rials-(1958)-donatedth f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP74-500Rials-SH1341(1962)-donatedoy f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP88-500Rials-(1969)-donatedth f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP105c-1000Rials-(1974-79)-donatedoy f.jpg|200px]] |----- | colspan="2"|1958 йылғы 200 иран риалы һәм 1962 йылғы 500 иран риалы | colspan="2"|1969 йылғы 500 иран риалы һәм 1974 йылғы 1000 иран риалы |+ |} {{clear}} ==== Ислам революцияһынан һуң шаһ менән көрәш ==== 1979 йылда Ислам революцияһы еңгәндән һуң, [[аятолла]] [[Хөмәйни]]ҙең яңы ислам власы Ирандың бөтөн купюраларында ла һүрәтләнгән шаһтың портреттарын бер (портретын) йәки ике (портретын һәм еүеш тамғаһын) сатраш тамға менән, ғәҙәттә ҡыҙыл буяу менән {{comment|билдәләгән|запечатывала}}. {| align="left" class="standard" border=2 |+ |----- | [[Файл:IranP100a(u)-20Rials-(1974-79)-unofficialoverprint-donatedoy f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP101c(u)-50Rials-(1974-79)-unofficialoverprint-donatedoy f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP102b(u)-100Rials-(1974-79)-unofficialoverprint-donatedoy f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP106d(u)-5000Rials-(1974-79)-unofficialoverprint-donatedoy f.jpg|200px]] |----- | colspan="2"|Надпечатки [[1979 год]]а на [[20]] и [[50]] [[Иранский риал|риалов]] [[1974 год]]а | colspan="2"|Надпечатки [[1979 год]]а на [[100]] и [[5000]] [[Иранский риал|риалов]] [[1974 год]]а |+ |} {{clear}} ==== 1979/1980 йылдарҙағы {{comment|«Билге»|«Запечатка»}} ==== Артабан, [[1980 йыл]]да яңы власть күрә алмаған яуыз {{comment|«көнбайышсы»|«западник»}} шаһтың портреттарын ғәҙәти генә һыҙып ташлау ҡәнәғәтләнерлек түгел тип тапҡан. Пәһләүиҙең банкноталарҙағы һынланышын, уның силуэтын ҡабатлаған {{comment|«сәнғәтле»|«художественным»}}бормалы-һырмалы ҡара һүрәт менән ҡапларға бойоролған. Ирандың Үҙәк банкында баҫтырылған, әммә әйләнешкә сығарылмаған [[1974 йыл]]ғы банкнота үрнәктәренең күп һаҡланып ҡалыуы арҡаһында был эш маҡсатҡа ярашлы тип табылған. {| align="left" class="standard" border=2 |+ |----- | [[Файл:IranP112a-100Rials-(1979)-donatedTA f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP119a-200Rials-(1979)-donatedTA f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP114c-500Rials-(ca1980) f.jpg|200px]] | [[Файл:IranP125a-1000Rials-ND-donatedoa f.jpg|200px]] |----- | colspan="2"|1974 йылғы 100 һәм 200 иран риалдарындағы 1980 йылғы {{comment|«Билге»|«Запечатка»}} | colspan="2"|1974 йылғы 500 һәм 1000 иран риалдарындағы 1980 йылғы {{comment|«Билге»|«Запечатка»}} |+ |} {{clear}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Леопольд I Ҙур тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Нидерланд арыҫлан орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Изге Олаф Ҙур тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡотҡарыусы ордены Ҙур тәреһенең кавалерҙары]] [[Категория:Көньяҡ Тәре ордены Ҙур тәре кавалеры]] [[Категория:«ГФР алдындағы ҡаҙаныштар өсөн» орденының махсус дәрәжәле Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:«Нил мәрйене» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Австрия Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн Почёттың ҙур йондоҙо кавалерҙары]] [[Категория:Изге Аннунциата юғары ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хризантема Юғары ордены кавалерҙары]] [[Категория:Королева Виктория сылбыры кавалерҙары]] [[Категория:«Почёт легионы» ордены кавалерҙары (баш командующийҙар)]] [[Категория:«Нишан-е-Пакистан» ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Аҡ арыҫлан ордены (ЧССР) кавалерҙары]] [[Категория:Алтын шпора ордены кавалерҙары]] [[Категория:Чакри Король йорто ордены кавалерҙары]] [[Категория:Бойондороҡһоҙлоҡ ордены (Катар) кавалерҙары]] [[Категория:Пехлеви ордены кавалерҙары]] [[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]] [[Категория:Фил ордены кавалерҙары]] [[Категория:Югославия оло йондоҙо ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хәрби тәре 1939—1945 менән наградланыусылар (Франция)]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Иран хакимдары]] [[Категория:1919 йылда тыуғандар]] q30d2drgkrwnxy248g25fintfvmbyrr 0 142312 1307699 1187059 2026-10-25T03:56:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307699 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡамыш тауығы'''<ref>Коблик Е. А., Редькин Я. А., Архипов В. Ю. Список птиц Российской Федерации. — М.: Товарищество научных изданий КМК, '''2006'''. — 256 с. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5873172633 ISBN 5-87317-263-3]</ref>, шулай уҡ һыу<ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Водяная курочка|[[Брандт, Эдуард Карлович|Брандт Э. К.]]}}</ref>, йәки һаҙ тауығы<ref>Птицы СССР. Курообразные, журавлеобразные / Потапов Р. Л., Флинт В. Е. (отв. редакторы) — Л.: Наука, 1987. — 528 с.</ref><ref name="Викитека ЭСБЕ2">{{ВТ-ЭСБЕ|Болотные курочки|[[Брандт, Эдуард Карлович|Брандт Э. К.]]}}</ref>, һирәк '''лы́ска'''<ref>Чаще применяется к [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%85%D0%B0 лысухе], см {{статья|автор=|заглавие=Лыска|автор издания=|ссылка=http://iling.spb.ru/vocabula/srng/srng_17.pdf|издание=[[Словарь русских народных говоров]]|ответственный=Гл. ред. [[Филин, Федот Петрович|Ф. П. Филин]]|место=Л.|издательство=Наука|год=1982|том=17 (Лесокаменный — Масленичать)|номер=|страницы=224|страниц=383}}</ref> ({{lang-lat|Gallinula chloropus}}Gallinula chloropus) — ҙур булмаған, күгәрсен ҙурлығында  һыу тауығы ғаиләһенә ҡараған һыуҙа йөҙә торған ҡош, [[Австралия]] менән [[Антарктида]]нан башҡа бөтә ҡитғаларҙа ла киң таралған. Торғон һәм ағын һыу ятҡылыҡтарында йәшәй.  Ғәҙәттә аҫтыртын йәшәү рәүеше алып бара — киң таралыуына ҡарамаҫтан, был ҡошто ҡырағай тәбиғәттә күреүе ҡыйын. Шулай ҙа Европаның халыҡ тығыҙ ултырған райондарында ҡоштар кешенең булыуына өйрәнә. Ҡоштоң фәнни атамаһын латинсанан «йәшел аяҡлы тауыҡ» һымаҡ тәржемә итергә була, был уның йорт тауыҡтарына оҡшашлығына күрһәтә<ref name="BritishBirds">{{книга|автор=Francesca Greenoak|заглавие=British Birds: Their Folklore, Names and Literature|место=London|издательство=A & C Black|год=1997|allpages=239|isbn=0-7136-4814-7}}</ref>. == Тасуирламаһы == === Тышҡы күренеше === Ҙур булмаған 27—31 см оҙонлоҡтағы ҡош<ref name="Mullarney">{{книга|автор=Killian Mullarney, Lars Svensson, Dan Zetterström, & Peter J. Grant|заглавие=Birds of Europe|место=Princeton, NJ|издательство=Princeton University Press|год=1999|pages=116|allpages=392|isbn=978-0-691-05054-6}}</ref>, ҡанаттарының ҡоласы 50—55 см һәм ауырлығы 192—493 г<ref name="Taylor1998">{{книга|автор=Taylor, B.|заглавие=Rails: A Guide to the Rails, Crakes, Gallinules and Coots of the World|место=London|издательство=[[Издательство Йельского университета|Yale University Press]]|год=1998}}</ref>. Муйынында ҡауырһыны һоро-ҡара йәки күкһел сағылыш менән ҡарағусҡыл-һоро, ҡабырғаларында тар аҡ һыҙыҡтар һәм аҡ  ҡойроҡ аҫтында ҡара һыҙыҡтар бар. Ҡышын башы һәм арҡаһы еңелсә һиҙелерлек һарғылт-һоро төҫмөрлөк ала, ә ҡорһағы асығыраҡ күренә. Иң мөһим елпеүес ҡанаттары ҡара-һоро. Төләү тамамланғандан һуң күкрәгендәге ҡауырынының һәм ҡорһағының алғы өлөшөнөң остары аҡ төҫ менән тамамлана, шунлыҡтан кәүҙәһенең был өлөшөндә ҡауырһыны бер аҙ сыбар күренә.  Оло ҡоштарҙың төләүе йылына ике тапҡыр: ҡышҡылыҡҡы төләү  ғинуар— февраль айында ҡышлау ваҡытында үтә, апрель-май айҙарында тамамлана; оялағандан һуңғы төләү  июль — октябрь айҙарына тура килә. Суҡышы сағыштырмаса ҡыҫҡа, өсмөйөш формаһында, асыҡ-һары һәм ҡыҙыл ерлегендә йәки йәшкелт аҙағында. Маңлайында асыҡ-ҡыҙыл тире табы бар, ул суҡышының дауамы һымаҡ күренә. Күҙҙең төҫлө шекәрәһе ҡарығыу осоронда ҡарағусҡыл-ҡыҙыл, ә башҡа ваҡытта ҡыҙыл-һоро. Аяҡтары батҡыл ярҙарҙа йөрөү өсөн яраҡлаштырылған— оҙон һәм көслө, тырнаҡтары оҙон һәм еңелсә бөгөлгән бармаҡтар менән; сирағында ҡыҙыл дүңгәләк менән йәшкелт-һары төҫтә. Башҡа һыуҙа йөҙә  торған ҡоштарға хас бармаҡтары араһында ярылары бөтөнләй юҡ тиерлек. Инә һәм ата ҡош бер-береһенән тышҡы ҡиәфәттәре менән әллә ни айырылмай  — ата ҡош бер аҙ ҙурыраҡ, ә инә ҡоштоң ҡорһаҡ өлөшө асығыраҡ төҫтә.  Йәш ҡоштар бер аҙ айырыла—уларҙың  һорғолт эйәге, тамағы һәм күкрәге менән ҡауырһыны аҡһыл-һоро төҫтә. Уларҙың да ҡойроҡ аҫты аҡ һәм ҡабырғаларында аҡ һыҙыҡтар бар, әммә маңлайҙарында ҡыҙыл тире тап юҡ, ә суҡышы һары менән тамамланып һоро төҫтә. Йәш ҡоштарҙың тормошоноң тәүге йылында  оялау осоро август аҙағына—сентябрь башына тулыһынса тамамлана.  === Тауышы === [[Файл:Gallinula_chloropus_1_young_(Marek_Szczepanek).jpg|слева|мини|250x250пкс|Йәш ҡамыш тауығы]] Ҡамыш тауығы ғәҙәттә шым ҡош, әммә көслө һәм киҫкен тауыш сығарыуға һәләтле. Улар араһында бер аҙ һайыҫҡан сырҡылдауына оҡшаш  — «кик-ик-ик» йәки «крррук» һәмаҡ әҙ йышлыҡ менән сырылдауҙы ишетергә була. Икенсе өнө бер ижекле, әммә шулай уҡ яңғырауыҡлы һәм ҡиҫкен — «киик» йәки «киррк». Һағайған ҡош шым ғына «курр» тигән тауыш сығара. Осошта йәки яҙ көнө төнгө ваҡытта ҡамыш тауыҡтары тиҙ темпта «крек-крек-крек» тип ҡытҡылдайҙар<ref name="Beme">{{книга|автор=Р. Л. Бёме, Н. П. Грачев, Ю. А. Исаков|заглавие=Птицы СССР. Курообразные, Журавлеобразные|ссылка=http://water-birds.narod.ru/gallinula_chloropus.htm|место=Л.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1987}}</ref><ref name="Oiseaux">{{cite web|url=http://www.oiseaux.net/birds/common.moorhen.html|title=Common Moorhen|publisher=Oiseaux.net|accessdate=2017-10-27|lang=en}}</ref>. === Хәрәкәте === Ҡош югереп китмәйенсә осоп китә; ҡанаттары менән йыш елпеп, шәп һәм тура оса. Осошта муйынын алға һәм еңелсә өҫкә, шул уҡ ваҡытта аяҡтарын артҡа һуҙа. Вертикаль тиерлек ергә төшә, йыш ҡына туранан-тура ҡыуаҡлыҡтарҙың ботаҡтарына ултыра.  Йыш ҡына шырлыҡтар араһына инеп, ҡуйы ботаҡтар араһында етеҙ йөрөй. Ҡашҡабаштарҙан айырмалы рәүештә ҡамыш тауыҡтары һыу менән тығыҙ бәйле түгел, ваҡыттарының күп өлөшөн ҡоро ерҙә, яр буйы әрәмәлектәрендә  үткәрә. Еңелсә алға эйелеп, һәм  яртылаш бөгөлгән аяҡтарында ерҙә тиҙ һәм етеҙ йөрөй. Ҡайһы саҡта ҡошто һыуҙың ситендә баҫып торғанын күрергә була. Һыуҙа йөҙөү өсөн үҙенсәлекле ярылары булмауына ҡарамаҫтан, ҡамыш тауығы бик яҡшы йөҙә: яй ғына һыутәңкәләр һәм башҡа һыу үҫемлектәре араһында, йыш ҡына хәрәкәтенең юнәлешен үҙгәртә һәм ҡайһы саҡта урынында киҫкен боролош яһай<ref name="Buturlin">{{книга|автор=Бутурлин С. А. и др.|заглавие=Птицы. Животный мир СССР|место=М.—Л.|год=1940}}</ref><ref name="Bogolubov">{{книга|автор=Боголюбов А. С., Жданова О. В., Кравченко М. В.|заглавие=Определитель птиц и птичьих гнёзд средней полосы России|ссылка=http://www.ecosystema.ru/08nature/birds/053.php|место=М.|издательство=Экосистема|год=2006}}</ref>. Һыуҙа  башын һәм сағыштырмаса оҙон ҡойроғон даими һикертә, был уның һәм башҡа төр ҡамыш тауыҡтарының, шулай уҡ ҡашҡабаштарҙың үҙенсәлекле һыҙаты булып тора.  Сума һалып бармай, күберәк тик хәүеф янағанда ғына; һыу аҫтында һыу төбө үҫемлектәренә йәбешеп тора. Аҙыҡ эҙләп, башын һыуға сумдыра.  == Таралыуы == [[Файл:Gallinula_chloropus_distribution_map.png|справа|мини|286x286пкс|Ҡамыш тауығының таралыуы&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Места гнездовий &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Круглогодично &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Места зимовок ]] Ҡамыш тауытары Иҫке һәм Яңы Донъяла киң таралған === Ареалы === [[Европа]]ла,  Альптың бейек таулы райондарынан, төньяҡ киңлектең  66° төньяҡтараҡ [[Скандинавия]] ярымутрауынан һәм [[Рәсәй]]ҙең төньяғынан тыш, бөтә ерҙә лә тиелек оя ҡора. Рәсәй Федерацияһында ареалдың төньяҡ  сиге  60° төньяҡ киңлектә —  Карел муйыны, [[Новгород өлкәһе|Новгород]], Рыбинск һыуһаҡлағысынан төньяҡтараҡ [[Вологда өлкәһе|Вологда]] өлкәһе, [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]], [[Башҡортостан]], [[Омск өлкәһе]] һәм [[Алтай крайы]] аша үтә. Ҡош шулай уҡ Алыҫ Көнсығышта, [[Приморье крайы]]нда<sup title="Сахалин" rel="mw:WikiLink" href="//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD" class=""><span class="cx-segment-block">[13]</span></sup>, Сахалин һәм көньяҡ   Курил утрауҙарында осрай<sup class="cx-segment-block"><span title="Азия" rel="mw:WikiLink" href="//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F" class=""><nowiki>[14]</nowiki></span></sup>. [[Азия]]ла ҡош шулай уҡ [[Һиндостан]]да һәм [[Филиппин]]ға тиклем  көньяҡ-көнсығышта таралған, әммә  [[Урта Азия|Урта]] һәм [[Үҙәк Азия]]ның дала һәм ҡоро ерҙәрендә, шулай уҡ Көнбайыш Себерҙә юҡ. [[Африка]]ла ҡошто  ҡитғаның көньяғында ғына, [[Мадагаскар]]ҙа,  [[Конго Демократик Республикаһы|Конго]]ның көнбайышында һәм [[Алжир]]ҙа осратырға мөмкин. Төньяҡ Америкала ҡош көньяҡта һәм АҠШ-тың көнсығышында, шулай уҡ [[Мексика]]ла оялай.  Ҡамыш тауыҡтары шулай уҡ Үҙәк  Америкала, [[Кариб диңгеҙе]] утрауҙарында һәм [[Бразилия]]нан алып [[Аргентина]] һәм [[Перу]]ға тиклем Көньяҡ Америкала киң таралған === Йәшәү урыны === Йәшәү урыны тәбиғи йәки ҡамыш, күрән, башҡа һыу яны үләндәре үҫкән  ярҙары менән яһалма сөсө һыу ятҡылыҡтары менән бәйле. Һыуҙа тәлмәрйен тәңкәһе үҫкән  ярҙарға һәм әрәмәлектәргә  өҫтөнлөк бирә<sup title="Германия" rel="mw:WikiLink" href="//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F" class="">[[Швейцария|<span title="Закавказье" rel="mw:WikiLink" href="//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%8C%D0%B5" class="">[12]</span>]]</sup>. Ҡағиҙә булараҡ,  үҙен бик йәшерен тота — көндөҙ яр буйҙарындағы әрәмәлектәрҙә була, эңер төшкәс кенә асыҡ һыу өҫтөнә килеп сыға.   === Миграцияһы === [[Файл:Schoenoplectus_lacustris_260605.jpg|справа|мини|341x341пкс|Ҡамыш тауығының типи йәшәү урыны  — күл ҡамышы әрәмәлектәре ]] Ареалдың ҙур өлөшөндә ҡамыш тауығы ултыраҡ  йәшәү рәүеше алып бара, һәм тик төньяҡта ғына өлөшләтә йәки тулыһынса  күсмә ҡош була.  Билдәле булыуынса, Европала миграцияға әүәҫлек көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай арта:  элекке [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] илдәрендә һәм [[Финляндия]]ла бөтә ҡоштар ҙа күсә, [[Скандинавия]]ла, [[Польша]]ла һәм төньяҡ [[Германия]]ла ҡышлауға әҙ процент ҡала, ә Көнбайыш [[Европа]]ла ҡоштар башлыса ултыраҡ  йәшәй. Төньяҡ Европаның күсер ҡоштары ҡышын Британия утрауҙарына, [[Пиреней ярымутрауы]]на, [[Италия]], [[Балҡан тауҙары]] һәм Төньяҡ Африкаға  етеп,  көнбайышҡа йәки көньяҡ-көнбайышҡа күсә.  Үҙәк һәм Көнсығыш Европа популяцияһының  миграцияһы төньяҡтан көньяҡҡа йәки төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа юнәлеш ала <ref name="GROMS">Global Register of Migratory Species. Species fact sheet «[http://131.220.109.5/groms/Species_HTMLs/Gchlorop.html Gallinula chloropus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071127102435/http://131.220.109.5/groms/Species_HTMLs/Gchlorop.html |date=2007-11-27 }}» Прочитано 2007-10-26{{недоступная ссылка|accessdate=2017-10-27}}</ref>  Көнбайыш Себер ҡоштары   [[Каспий диңгеҙе]] яры буйҙарына, [[Урта Азия]] көньяғына, [[Ираҡ]], [[Иран]], [[Афғанстан]] һәм [[Яҡын Көнсығыш]] илдәренә күсә. Ҡамыш тауыҡтарының айырым ҡышлау урындары Африкала Сахаранан көньяҡҡа, Сенегалда, Чадтың көньяғында, Гамбияла, Малила, Суданда һәм  Нигерияның төньяғында күҙәтелгән;  әммә был урында ҡоштарҙың оялауы  өйрәнелмәгән<ref name="GROMS"/>. Америка территорияһында ҡамыш тауығы [[Мексика ҡултығы]] ярҙарынан  һәм [[Флорида]]нан төньяҡҡа күсә.  Күсенгән осраҡта оялау урынына апрель-май айҙарында осоп килә, Август баштарында осоп китә<ref name="Bogolubov"/>. Яҙғы осош ваҡытында ҡоштар күп осраҡта парлашып (бик һирәк яңғыҙ), ҙур бейеклектә һәм төндә оса. Көҙгө осоштары түбәнерәк бейеклектә, башта пар менән йәки яңғыҙ, ә һуңынан 10  ҡошҡа тиклем өйкөм менән оса<ref name="Beme"/>.  == Үрсеүе == [[Файл:Waterhoennest.JPG|слева|мини|256x256пкс|Йомортҡалары]] Ҡамыш тауығы пары бер нисә йыл һаҡлана. Үрсеү миҙгеле ултыраҡ һәм күсмә ҡоштар айырыла — бер территорияла даими йәшәгән осраҡта ул йыл әйләнәһенә, ә күсмә ҡоштарҙың тик миграция мәлендә йылы ваҡытта була<ref name="CMI">Conservation Management Institute «[http://fwie.fw.vt.edu/WWW/esis/lists/e101014.htm (DRAFT) — Taxonomy Species MOORHEN, COMMON, HAWAIIAN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050129221449/http://fwie.fw.vt.edu/WWW/esis/lists/e101014.htm |date=2005-01-29 }}» Прочитано 2007-10-27{{недоступная ссылка|accessdate=2017-10-27}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ecos.fws.gov/ecp0/profile/speciesProfile?spcode=B00H|title=Hawaiian common gallinule (Gallinula galeata sandvicensis)|website=Environmental Conservation Online System|publisher=U.S. Fish & Wildlife Service|accessdate=2017-10-27|lang=en}}</ref>. Миграция осоронда ҡоштар оялау урынына һуң ғына, боҙ иреп бөткәс осоп килә, парҙар ҡышлау урынында уҡ барлыҡҡа килә.   Оялау өсөн үлән баҫҡан ҙур булмаған һыу ятҡылығын  — урман күлен, бәләкәй һаҙлыҡты йәки тын ғына йылғаны һайлай.  Шул уҡ ваҡытта парҙар башҡа ҡоштар менән күршелектән ҡаса — көтөлмәгән ҡунаҡтан ҡамыш тауыҡтары оялау территорияһын агрессив һаҡлай. Ҙур булмаған һыу ятҡылығында, ғәҙәттә, бер пар оялай, ә ҙур һыу ятҡылыҡтарында улар бер нисә пар булырға мөмкин. Күрше оялар араһы 25 м кәм түгел, ә үҙенең оялау территорияһы диаметрҙа 8 м тирәһе тәшкил итә. Оя һыу ятҡылығы араһында ҙур булмаған ҡалҡыулыҡта йәки һыуҙан ҡалҡып торған түңгәк өҫтөндә, һыуға батҡан ағас ботаҡтарында, ҡамыш, екән әрәмәлектәрендә, һыу эргәһендә ҡыуаҡлыҡтарҙа урынлаша.  Әгәр яр буйында ҡуйы үҫемлектәр булһа, оя ерҙә лә  урынлашырға  мөмкин<ref name="Bogolubov"/><ref name="CMI"/>. Оя өсөн материал сифатында бер төрлө төҙөлөш материалдары — йәнәшәлә үҫкән  үҫемлектәрҙең — ҡамыш, ҡуһа, екән, күрән, [[лотос]], [[Аҡ томбойоҡ|томбойоҡ]] һ. б. ҡоро япраҡтары һәм һабаҡтары ҡулланыла . Төҙөлөш менән ата ҡош та, инә ҡош та шөғөлләнә, әммә ҡашҡабаштарҙан айырмалы рәүештә бурыстар бүленеше айырыла  — оя төбөн эшләүҙе ата ҡош башҡара, инә ҡош улаҡты түшәү менән шөғөлләнә<ref name="Beme"/>. Америка тикшеренеүселәре билдәләгәнсә, оя өсөн төҙөлөш материалдары йыйыуҙа ата ҡош күберәк шөғөлләнә<ref name="Nagata1983">{{статья |автор = Nagata, S. E. |заглавие = Status of the Hawaiian gallinule on lotus farms and a marsh on Oahu, Hawaii |язык = en |издание = Master of Science Thesis |место = Colorado |издательство = Colorado State University |год = 1983 |страницы = 87 }}</ref>  Дөйөм алғанда, ояның диаметры 21-25, бейеклеге 15 см булған шыма һәм тәрән генә улаҡ барлыҡҡа килә<ref name="Bogolubov"/>. [[Файл:Teichhuhn_0507241b.jpg|справа|мини|236x236пкс|Ҡош балаһы]] Ғәҙәттә ике миҙгелдә йомортҡа һала — Рәсәйҙә беренсе тапҡыр йомортҡа һалыу апрель аҙағында-май башында, ә икенсеһе  июнь-июль айҙарында. Һәр һалыуы 24 сәғәт интервал менән 3-15  йомортҡанан (ғәҙәттә 5-9) тора<ref name="Taylor1998"/><ref name="Bannor2002">{{статья |автор = Bannor, B. K., and E. Kiviat |заглавие = Common Moorhen (Gallinula chloropus) |язык = en |ответственный = A. Poole and F. Gill, eds. |издание = The Birds of North America |место = Philadelphia, PA |издательство = The Birds of North America, Inc. |год = 2002 |номер = 685 }}</ref>. Йомортҡа күләме 38-50×23-34 мм, асыҡ-һары, тут йәки һары төҫтә,  ваҡ һоро төрткөләр һәм эре көрән-һоро таптар менән<ref name="Siberia">{{cite web |url = http://birds.sfu-kras.ru/index.php?f=species&ids=111 |title = Камышница |author = Андрей Байкалов |publisher = birds.sfu-kras.ru |accessdate = 2017-10-27 }}</ref>.Әгәр тәүге йомортҡалар ниндәй ҙә булһа сәбәп менән юғалһа,  инә ҡоштар ҡабат йомортҡа һалыуға һәләтле. Инкубация осоро  17-22 көн тәшкил итә; ата-әсәләре икеһе йомортҡаларҙы баҫып сығара, әммә инә ҡош ояла күберәк ултыра. Моронлап сыҡҡан ҡошсоҡтар йәшкелт-һары төҫмөрлөк менән оҙон ҡара йөн менән ҡапланған. Башындағы йөнө бик һирәк. Ҡош балалары бик иртә йөҙә башлай, әммә тәүге аҙна ярым-ике аҙнала үҙаллы аҙыҡ табыуға һәләтле булмайҙар—был осраҡта уларға ата һәм инә ҡош ярҙам итә. 42—70 көндән һуң тулыһынса ҡанаттары нығына, әммә ата-әсәһе икенсе йомортҡа һалыу менән мәшғүл булғансы әле улар үҙаллы булмайҙар<sup class="cx-segment-block"><span class="cx-segment-block"><nowiki>[8]</nowiki></span></sup>. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, беренсе оя балалары ҡабаттан йомортҡа баҫып сығарыуҙа ҡатнашалар һәм бәләкәй туғандарын туҡландырыуға ярҙам итәләр<ref name="Beme"/>.  Йәш ҡоштарҙың  енси өлгөргәнлеге киләһе йылдан башлана. == Туҡланыуы == [[Файл:Gallinula_chloropus_2_(Marek_Szczepanek).jpg|справа|мини|250x250пкс|Ҡамыш тауығы һыу ятҡылығында үҙенә аҙыҡ эҙләй.]] Ҡамыш тауығының рационы күп төрлө, тупаҫ аҙыҡтарҙы ла, үҫемлек аҙыҡтарҙы ла үҙ эсенә ала. Һыуға сумып та аҙыҡ таба, ә ҡорола үлән орлоҡтарын, ағас һәм ҡыуаҡлыҡтарҙың емешен сүпләй. Шулай уҡ түбәндән осҡан бөжәктәрҙе тота. Һыу йәки һыу яны үҫемлектәре ([[ҡамыш]], күрән, томбойоҡлолар һ.б.), ылымыҡтар, башаҡлылар, ярым ҡыуаҡлыҡтарҙың еләктәре ([[миләш]], һырғанаҡ, гөлйемеш, пирус), умыртҡаһыҙ хайуандар ([[бөжәктәр]], ҡарышлауыҡтар, үрмәксе һымаҡтар, ямғыр селәүсендәре), [[моллюскылар]] һәм [[сүмесбаш]]тар менән туҡлана. == Йыртҡыстары == Европала ҡамыш тауыҡтары өсөн иң хәүефлеләре булып ябай [[Һар]], ҡара һәм [[Ала ҡарға|һоро ҡарға]], һайыҫҡан, [[Селән|һоро селән]], һаҙ ҡамышҡараһы, [[Өкө|филин]], америка шәшкеһе, [[төлкө]]ләр тора<sup class="cx-segment-block"><span title="Крысы" rel="mw:WikiLink" href="//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B" class=""><nowiki>[10]</nowiki></span></sup><sup class="cx-segment-block"><span title="Крысы" rel="mw:WikiLink" href="//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B" class=""><nowiki>[23]</nowiki></span></sup>. Бынан тыш, ҡайһы бер төбәктәрҙә ҡамыш тауыҡтарын сикләүсе фактор булып  [[Ҡомаҡтар|ҡомаҡ]], бесәйҙәр, [[эт]]тәр һәм мангуста тора. == Ҡамыш тауығына һунар == Ҡамыш тауығы   һәүәҫкәр һәм спорт [[Һунар]]ының объекты булып тора<ref>[http://www.hunter.ru/hunting/boloto/part6.htm Б. Е. Цеплюм «Нунрю Мю Анкнрмсч Х Ксцнбсч Дхвэ». Пняяхияйхи Нунрмхвхи Онпрюк Hunter.Ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100402034942/http://www.hunter.ru/hunting/boloto/part6.htm |date=2010-04-02 }}{{недоступная ссылка|accessdate=2017-10-27}}</ref>, һаҙ-болон [[кейек]] ҡошона ҡарай, Рәсәйҙә уларға  һунар  йәйге-көҙгө осорҙа асыла (август—ноябрь)<ref>Постановление Правительства РФ № 18 от 10.01.2009, Приложение 2</ref>. Аҫтыртын йәшәү рәүеше һәм күп булмауы сәбәпле, йыш ҡына өйрәктәргә һунар иткәндә юл ыңғайы атып алалар.  [[Рәсәй Федерацияһы]]  Һалым кодексының 333.3-сө статьяһына ярашлы бер тапҡыр бирелә торған лицензия нигеҙендә тауыҡ ҡошона атыу рөхсәт ителә<ref>[http://nalog.consultant.ru/online/?req=doc;base=NBU;n=60735;p=33 «Налоговый кодекс Российской Федерации (часть вторая)» от 05.08.2000 N 117-ФЗ (принят ГД ФС РФ 19.07.2000) (ред. от 03.06.2006, с изм. от 13.06.2006)]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018 |bot=InternetArchiveBot }}{{недоступная ссылка|accessdate=2017-10-27}}</ref>. == Төрсәләре == {| align="center" bgcolor="#ffffff" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border: 1px solid rgb(0, 0, 0); margin-left: 3px; margin-bottom: 10px;" width="90%" class="" !Төрсә !Таралыуы |- |''G. c. chloropus'' (Linnaeus, 1758) |[[Европа]], Төньяҡ Африка, [[Канар]], Азор утрауҙары, Йәшел морон утрауҙары, [[Азия]] (Көнбайыш Себер, Алыҫ Көнсығыш, Сахалин һәм Курил утрауҙары, [[Япония]], [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]]   [[Малайзия|Малайзи]]яға тиклем, [[Шри-Ланка]]) |- |''G. c. galeata'' (Lichtenstein, 1818) |Тринидад, [[Гайана]], Амазонас штатынан көньяҡҡа [[Бразилия]]ға, [[Аргентина|Төньяҡ  Аргентина]], [[Уругвай]] |- |''G. c. orientalis'' (Horsfield, 1821) |[[Сейшел Утрауҙары|Сейшел]], Андаман утрауҙары, [[Малайзия|Көньяҡ Малайзия]], [[Индонезия]], [[Филиппин]], [[Палау]] |- |''G. c. meridionalis'' (C. L. Brehm, 1831) |Сахаранан көньяҡҡа ҡарай [[Африка]], Изге Елена Утрауы |- |''G. c. pyrrhorrhoa'' (A. Newton, 1861) | Мадагаскар утрауҙары, Реюньон, [[Маврикий]]; [[Комор]] утрауҙары |- |''G. c. garmani'' (Allen, 1876) |Андтар ([[Перу]] һәм [[Аргентина]]ның төньяҡ-көнбайышы) |- |''G. c. sandvicensis'' (Streets, 1877) — '''Гавайская камышница'''<ref name="red_book">{{книга|автор=Фишер Д., Саймон Н., Винсент Д.|заглавие=Красная книга. Дикая природа в опасности|ответственный=пер. с англ., под ред. [[Банников, Андрей Григорьевич|А. Г. Банникова]]|место=М.|издательство=Прогресс|год=1976|страницы=303—304|страниц=478}}</ref> |Гавайя утрауҙарының эндемигы   |- |''G. c. cerceris'' (Bangs, 1910) |Антил  утрауҙары  (Тринидад и [[Барбадос]] утрауҙарынан тыш) |- |''G. c. cachinnans'' (Bangs, 1915) |Көньяҡ-көнсығыш  [[Канада]]нан көньяҡҡа Төньяҡ Америка һәм  Көнбайыш  [[Панама|Панам]]анан төньяҡҡа, [[Бермуд утрауҙары|Бермуд]] и Галапагос утрауҙары |- |''G. c. pauxilla'' (Bangs, 1915) |Көнсығыш Панаманан төньяҡта Америка    Төньяҡ-Көнбайыш Перуға тиклем көньяҡта |- |''G. c. guami'' (Hartert, 1917) |Төньяҡ Мариан утрауҙарының эндемигы |- |''G. c. barbadensis'' (Bond, 1954) |Барбадос эндемигы |} <gallery class="center"> File:Gallinula_galeata_Common_Gallinule_Florida_750px.jpg|Һыуҙа File:Gallinula_chloropus_young.jpg|Йәш ҡош File:Waterhoen_tussen_pinksterbloemen.JPG|Яр буйы әрәмәлектәрендә File:Gallinula_chloropus.jpg|йомортҡа баҫып ултырған ҡамыш тауығы File:Common-moorhen-1.jpg|Күкһел ҡауырһын менән </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2|height=200}} == Һылтанмалар == * [http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds/208.html Позвоночные животные России: Камышница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225015630/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds%2F208.html |date=2021-02-25 }} * [http://www.ecosystema.ru/08nature/birds/053.php Камышница на сайте ecosystema.ru] * [https://web.archive.org/web/20070908043133/http://www.birds.kz/Gallinula%20chloropus/index.html Птицы Казахстана. Камышница] * [http://water-birds.narod.ru/gallinula_chloropus.htm Водоплавающие и чайковые птицы Подмосковья. Учебно-методическая страничка для натуралистов и любителей птиц.] * [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Gallinula_chloropus.html Animal Diversity Web: Gallinula chloropus Common moorhen]{{Ref-en}}(инг.) * [http://131.220.109.5/groms/Species_HTMLs/Gchlorop_Bild.html Карта распространения камышницы в мире] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071127102440/http://131.220.109.5/groms/Species_HTMLs/Gchlorop_Bild.html |date=2007-11-27 }}{{Ref-en}}(инг.) * [http://www.inhs.uiuc.edu/chf/pub/ifwis/birds/common-moorhen.html Illinois Natural History Survey.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070906130405/http://www.inhs.uiuc.edu/chf/pub/ifwis/birds/common-moorhen.html |date=2007-09-06 }} [http://www.inhs.uiuc.edu/chf/pub/ifwis/birds/common-moorhen.html Common Moorhen Gallinula chloropus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070906130405/http://www.inhs.uiuc.edu/chf/pub/ifwis/birds/common-moorhen.html |date=2007-09-06 }}{{Ref-en}}(инг.) * [https://web.archive.org/web/20090307103546/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Common_Moorhen.html All About Birds: Common Moorhen]{{Ref-en}}(инг.) * [http://www.birdsofbritain.co.uk/bird-guide/moorhen.asp Birds of Britain: Moorhen, Gallinula chloropus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171122004715/http://www.birdsofbritain.co.uk/bird-guide/moorhen.asp |date=2017-11-22 }}{{Ref-en}}(инг.) [[Категория:Юғалыу хәүефе янамаған төрҙәр]] [[Категория:1758 йылда тасуирланған хайуандар]] [[Категория:Алфавит буйынса хайуандар]] [[Категория:Евразия ҡоштары]] [[Категория:Төньяҡ Америка ҡоштары]] [[Категория:Көньяҡ Америка ҡоштары]] [[Категория:Төньяҡ Африка фаунаһы]] fhwidpggkpj4wdmiq7twv83kuaqyicl 0 144128 1307698 1279474 2026-10-25T03:39:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307698 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡалдыҡтар''' — етештереү процесында, эш барышында, хеҙмәт күрһәткәндә йә ҡулланған ваҡытта барлыҡҡа килгән предметтар. Уларҙы ташлайҙар, йәки ташлау өсөн тәғәйенләнгәндәр. == Дөйөм мәғлүмәт == [[Файл:Dynamics of production of waste in Russia.jpg|thumb|500px|Рәсәйҙә ҡалдыҡтар күләме үҫеше]] Етештереү һәм ҡулланыу ҡалдыҡтары һаны ХХ быуатта йылдам арта бара, был ҙур ҡалаларҙа һәм етештереү предприятиеларында оло проблемаға әйләнде.<br> Тәбиғи фәндәр һәр [[матдә]]не ғәмәлдә теге йәки был рәүештә ҡулланырға мөмкин тип аңлата. Тик иҡтисади йәһәттән [[ маҡсат]]ҡа ярашлы булыу-булмауы тәбиғи рәүештә быны сикләп тора. == Ҡалдыҡ кластары == Ҡалдыҡтар ошолай айырыла - '''килеп сығышы буйынса''': *етештереү ҡалдыҡтары (сәнәғәт ҡалдыҡтары) *ҡулланыу ҡалдыҡтары (коммуналь-көнкүреш)[ *хәрби ҡалдыҡтар '''составы буйынса:''' *биологик сығышлы ҡалдыҡтар *техноген ҡалдыҡтар '''агрегат хәле буйынса:''' *ҡаты *шыйыҡ *газ хәлендә * хәүефлелеге буйынса (кеше һәм/йәки тирә-яҡ мөхит өсөн) Рәсәйҙә Ҡалдыҡтарҙың федераль классификация каталогы (ФККО) бар, унда ҡалдыҡтарҙың килеп сығышына бәйле код бирелә. [[Файл:Waste in Russia and the EU.jpg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Waste_in_Russia_and_the_EU.jpg|мини|400x400пкс|Рәсәй{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} һәм Европа]] == Рәсәйҙә ҡалдыҡтарға бәйле проблемалар == [[Рәсәй| Рәсәй иҡтисадында]] йыл да 3,4 млрд. тонна ҡалдыҡтар барлыҡҡа килә, шул иҫәптән 2,6 миллиард тоннаһы — сәнәғәт ҡалдыҡтары, 700 миллион тоннаһы — ҡошсолоҡ һәм малсылыҡтың шыйыҡ ҡалдыҡтары, 35-40 млн тонна — ТБО, 30 млн т — таҙартҡыс ҡоролмалар ҡалдыҡтары. Уны уртаса ҡулланыу кимәле яҡынса 26 процент тәшкил итә. Ҡалдыҡтарҙы рациональ ҡулланмау — технологиялар юҡлыҡтан түгел, ә икенсел сеймал сифатында ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү күп осраҡтарҙа рентабелле булмауынан килә . Хәҙерге ваҡытта Рәсәйҙә ҡалдыҡтарҙы йыйыу һәм эшкәртеү өсөн тәүшарттар барлыҡҡа килгән: *сит илдәрҙә ҡалдыҡтарҙы йыйып эшкәртеү буйынса үҙәкләштерелгән идара итеү милли системалары тәжрибәһе бар, улар экологик түләүҙәр иҫәбенә эшләнә, йәғни бюджеттан маҡсатлы финанслау юҡ (байырым махсус дәүләт программаларынан тыш); * 70-80 йылдар икенсел сеймал йыйыуҙы һәм эшкәртеүҙе ойоштороу буйынса совет осоро тәжрибәһе бар, был территориаль принцип буйынса эшләнә ине. Уның айырым система элементтары килеп тыуған иҡтисади шарттарҙа ла эшләүен дауам итә; * Һуңғы йылдарҙа Рәсәйҙә иң ҙур ҡалаларҙа (Мәскәү, Санкт-Петербург һ. б.) уларҙың административ органдарының финанс ярҙамында ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү һәм локаль йыйыу системаларын булдырыу тәжрибәһе бар. == Шулай уҡ ҡара == * [[Твёрдые бытовые отходы]] * [[Гарбология]] * [[Туалет]] * [[Система управления отходами]] * [[Мусоровоз]] * [[Зелёная химия]] * [[Ядерные отходы]] * [[Свалочный газ]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания|33em}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Отходы |Портал = |Викисловарь=отходы |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = }} * [http://ecologyproblems.ru/index.php/50-ekologicheskaya-problema-otkhodov Экологическая проблема отходов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140228133137/http://ecologyproblems.ru/index.php/50-ekologicheskaya-problema-otkhodov |date=2014-02-28 }} / ecologyproblems.ru {{Проверить авторитетность|9|08|2017}} * [https://web.archive.org/web/20120915043134/http://www.makeiteco.ru/legislation Законодательные акты Российской Федерации, регулирующие классификацию, сбор, хранение, транспортировку и переработку отходов.] * [http://www.waste.ru Отраслевой портал Отходы. Ру] 2003—2017 * [http://www.waste.org.ua Отраслевой сайт — Отходы и вторсырьё] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180811115244/http://waste.org.ua/ |date=2018-08-11 }} (Украина) * [https://web.archive.org/web/20080413161622/http://ecooil.su/Main/Knatko.htm ИММ-технология против отходов] * [https://web.archive.org/web/20080418093353/http://www.bellona.ru/Casefiles/Basel Базельская конвенция о контроле за трансграничной перевозкой опасных отходов и их удалением (1989)], Беллона, 2007 * Старший прокурор отдела по надзору за соблюдением федерального законодательства прокуратуры Тюменской области советник юстиции О. М. Копьева, [http://kultura-prava.ru/index.php/2010-05-14-13-31-20/2010-05-14-13-38-02/106-2010-07-18-08-34-33.html Снижение у предпринимателей и организаций объёма документации по отходам — это реальность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191103103807/http://kultura-prava.ru/index.php/2010-05-14-13-31-20/2010-05-14-13-38-02/106-2010-07-18-08-34-33.html |date=2019-11-03 }} / Портал kultura-prava.ru, 18 ИЮЛЬ 2010 {{Бысраныуҙар}} {{Экология}} {{Экосистема}} [[Категория:Ҡалдыҡтарҙы утилләштереү һәм эшкәртеү]] [[Категория:Экология]] tvllirzuahnzkfgxf8fdddhuu75ruon 0 159293 1307670 1152003 2026-10-24T16:28:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307670 wikitext text/x-wiki {{Спортсмен |имя = Светлана Чуракова |пол = ҡатын-ҡыҙ |полное имя = Светлана Александровна Чуракова |прозвище = ''Светка Золотая Ручка, Однорукий Бандит, Модель-киборг''<ref name=RIA>[https://ria.ru/20171115/1508813676.html Российские "киборги": будни железного человека и бионической принцессы] {{ref-ru}}</ref> |дата рождения = 7.10.1993 |место рождения = {{МестоРождения|Архангельск}}, [[Рәсәй]] |гражданство = {{Флагификация|Россия}} |рост = 198<ref name=RG/> |вес = |позиция = |нынешний клуб = {{Флаг России}} ЦСП-Крылатское |клубы = {{спортивная карьера||{{Флаг России}} ЦСП-Крылатское|}} |национальная сборная = {{спортивная карьера||{{Флаг России}} [[Женская сборная России по волейболу сидя|Россия (паралимп.)]]|}} | медали = {{ОИ-спорт|[[Волейбол]]}} {{турнир|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин|Донъя чемпионаттары]]}} {{медаль|Алтын|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин 2018|Роттердам 2018]]}} {{турнир|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин|Европа чемпионаттары]]}} {{медаль|Алтын|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин 2019|Будапешт 2019]]}} {{турнир|Дәүләт наградалары}} {{Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры}} }} '''Светлана Александровна''' '''Чуракова''' ([[7 октябрь]] [[1993 йыл]])<ref>[https://minsport.samregion.ru/wp-content/uploads/sites/8/2019/06/oda.pdf Список кандидатов в спортивные сборные команды России по спорту лиц с поражением ОДА (летние дисциплины) на сезон 2019 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203750/https://minsport.samregion.ru/wp-content/uploads/sites/8/2019/06/oda.pdf |date=2020-03-18 }} {{ref-ru}}</ref> — ултырып волейбол уйнаусы, «ЦСП-Крылатское» уйынсыһы; 2018 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында донъя чемпионы<ref>[https://www.championat.com/volleyball/news-3496755-zhenskaja-sbornaja-rossii-po-volejbolu-sidja-vpervye-vyigrala-chm.html Женская сборная России по волейболу сидя впервые выиграла ЧМ] {{ref-ru}}</ref>, 2017 йылда<ref>Спортсменки ЦСП «Крылатское» стали чемпионками Европы по волейболу сидя {{ref-ru}}</ref> һәм 2019 йылда<ref>[https://rg.ru/2019/11/14/zaderzhan-moshennik-obmanuvshij-chlena-paralimpijskoj-sbornoj-rossii.html Задержан мошенник, обманувший волейболистку паралимпийской сборной России] {{ref-ru}}</ref> Европа чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2018)<ref>[http://www.copmos.ru/sport/type22 ЦОП Москомспорта. ВОЛЕЙБОЛ СИДЯ (спорт лиц с поражением ОДА)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203748/http://www.copmos.ru/sport/type22 |date=2020-03-18 }}</ref>. Рәсәйҙә беренсе протез ҡуллы волейболсы<ref name="RG">[https://rg.ru/2019/03/13/chto-pomoglo-svetlane-churakovoj-stat-pervoj-v-rossii-volejbolistkoj-s-protezom-ruki.html Источник Светы] {{ref-ru}}</ref>. == Биографияһы == Светлана Александровна Чуракова 1993 йылдың 7 октябрендә [[Архангельск]] ҡалаһында тыуған, бала саҡтан инвалид (тыумыштан уң иңбашы булмай). 25 йәшенә журналистика факультетын тамамлай, тәржемәсе һәм журналист дипломы ала. Төбәктең «Вести Поморья» программаһында хәбәрсе булып эшләй<ref>{{Youtube|itlgGOlgPjo|Светлана Чуракова стала чемпионкой мира по волейболу сидя}}</ref><ref>[https://www.pomorie.ru/2019/03/06/5c7fdd6812f17b628f27c042.html Сегодня в Москве прошла торжественная церемония награждения сборной Россиий по волейболу сидя] {{ref-ru}}</ref>, инглиз теле уҡытыусыһы, протез-ортопедия предприятиеһының директор урынбаҫары була. Йәйәнән атыу менән шөғөлләнә, университетта матурлыҡ конкурсында приз эйәһе була (инвалидлыҡ менән беренсе һәм берҙән-бер ҡатнашыусы була). Йәйәнән атыу буйынса шөғөлөнән һуңғараҡ протездың уңайһыҙ булыуы арҡаһында баш тарта.<ref name="RG"/>. Протез ҡулланып, мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр өсөн «Кибатлетика» ярышында ҡатнашыусы. Ултырып волейболда Мәскәү ҡалаһы «ЦСП-Крылатское» клубы өсөн сығыш яһай, спорт өсөн махсус протез ҡуллана<ref name="RG"/>. Волейбол менән дәрестәргә тиклем (17 йәшендә) 196 см оҙонлоҡта һәм 127 кг ауырлыҡта була, әммә һуңыраҡ 44 кг ауырлыҡты ташлай. 2019 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында Европа чемпионаты еңеүсеһе<ref>[https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/20-07-2019-muzhskaya_i_zhenskaya_sbornye_komandy_rossii_vyigrali_chempionat_evropy_po_voleybolu_sidya/ МУЖСКАЯ И ЖЕНСКАЯ СБОРНЫЕ КОМАНДЫ РОССИИ ВЫИГРАЛИ ЧЕМПИОНАТ ЕВРОПЫ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210210045410/https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/20-07-2019-muzhskaya_i_zhenskaya_sbornye_komandy_rossii_vyigrali_chempionat_evropy_po_voleybolu_sidya/ |date=2021-02-10 }} {{ref-ru}}</ref> һәм 2018 йылда донъя чемпионаты еңеүсеһе була<ref>[https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/zhenskaya_sbornaya_komanda_rossii_po_voleybolu_sidya_vpervye_zavoevala_titul_chempiona_mira/ ЖЕНСКАЯ СБОРНАЯ КОМАНДА РОССИИ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ ВПЕРВЫЕ ЗАВОЕВАЛА ТИТУЛ ЧЕМПИОНА МИРА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203751/https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/zhenskaya_sbornaya_komanda_rossii_po_voleybolu_sidya_vpervye_zavoevala_titul_chempiona_mira/ |date=2020-03-18 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[https://paralymp.ru/sport/athletes/svetlana_churakova/ Профиль на сайте Паралимпийского комитета России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210127135235/https://paralymp.ru/sport/athletes/svetlana_churakova/ |date=2021-01-27 }} {{ref-ru}}</ref>. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исемен ала. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастерҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Архангельскиҙа тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1993 йылда тыуғандар]] [[Категория:7 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Спортсылар]] soeg7oj9l9ti8c1riogv8btwqgip6n7 0 162177 1307666 1305791 2026-10-24T13:06:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307666 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хасбулатов Руслан Имранович''' ({{lang-ce|Хасболтера Ӏимранан кӏант Руслан}}; [[22 ноябрь]] [[1942 йыл]] — [[3 ғинуар]] [[2023 йыл]]) — Рәсәй [[Сәйәсмән|сәйәси эшмәкәре]], публицист һәм ғалим, Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), Рәсәй Федерацияһы Юғары Советының һуңғы рәйесе, тәүҙә Рәсәйҙең беренсе президенты [[Ельцин Борис Николаевич|Борис Ельцинды]]ң арҡаҙашы, һуңынан уның төп оппоненты була, 1993 йылдың октябренә тиклем Рәсәй Коснтитуция көрсөгөнөң әүҙем ҡатнашыусыһы, 1994 йылда Чечняла «Профессор Хасбулатовтың Тыныслыҡ миссияһын» ойоштороусы. 1994 йылдан — Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университетының донъя иҡтисады кафедраһы мөдире. == Биографияһы == Руслан Имранович Хасбулатов [[1942 йыл]]дың [[22 ноябрь|22 ноябрендә]]<ref name="biografija.ru">[http://www.biografija.ru/biography/khasbulatov-ruslan-imranovich.htm Хасбулатов Руслан Имранович — Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220208082548/https://www.biografija.ru/biography/khasbulatov-ruslan-imranovich.htm |date=2022-02-08 }}</ref> [[Грозный]] ҡалаһында тыуа, сығышы менән Чечен-Ингуш АССР-ының Харачой тейпынан<ref name="moscowwriters.ru">[http://moscowwriters.ru/TVOR-P/x/xasbul/xasbul-tv.htm Биография на сайте «Московские писатели»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417023718/http://moscowwriters.ru/TVOR-P/x/xasbul/xasbul-tv.htm |date=2021-04-17 }}</ref>. [[Чечендар]]ҙың депортацияһынан һуң Ҡаҙағстанда (Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе, Булаевский районы, Полудино ауылы) йәшәй, бала сағы һәм үҫмер йылдары шунда үтә. [[1962 йыл]]да Мәскәүгә юллана, унда [[1965 йыл]]да — Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын, ә 1970 йылда ошо уҡ университеттың иҡтисад факультетында аспирантура тамамлай. [[1970 йыл]]да уҡыу йортоноң махсуслашҡан ғалимдар советы ултырышында — кандидатлыҡ<ref name="biografija.ru"/>, ә [[1980 йыл]]да докторлылыҡ диссертацияһын яҡлай<ref name="moscowwriters.ru"/>. [[1978 йыл]]дан Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университетында уҡыта<ref name="moscowwriters.ru"/>. Үҙгәртеп ҡороу осоронда СССР Министрҙар Советының социаль үҫеш буйынса Ғилми советы бюроһы ағзаһы була, ҡуртым тураһында законды эшләүҙә ҡатнаша<ref name="biografija.ru"/>. [[1990 йыл]]дың 4 мартында Чечен-Ингуш АССР-ының (1993 йылдың 9 ғинуарынан — Чечен Республикаһы) 37-се Грозный милли-территориаль һайлау округынан РСФСР халыҡ депутаты итеп һайлана. Һайлау алды программаһында автономияларҙың киң хоҡуғы, башҡа суверенлы республикалар менән тиң хоҡуҡлы союз, власть структураларының демократик структураларын төҙөү, урындағы советтарҙың урындағы ҡанун сығарыу хоҡуғы менән ғәмәлдәге үҙидара органы булған берҙәм Рәсәй өсөн сығыш яһай<ref name="biografija.ru"/>. 1990 йылдың 5 июненән 1991 йылдың 29 октябренә тиклем — РСФСР Юғары Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары<ref>[http://vedomosti.rsfsr-rf.ru/1990/2/#17 Постановление Съезда народных депутатов РСФСР от 5 июня 1990 года об избрании Первого заместителя Председателя Верховного Совета РСФСР]</ref><ref>{{Cite web|url=http://poisk-zakona.ru/267877.html|title=Постановление Съезда народных депутатов РСФСР от 29.10.1991 № 1818-I|accessdate=2014-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141220172339/http://poisk-zakona.ru/267877.html|archivedate=2014-12-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220172339/http://poisk-zakona.ru/267877.html |date=2014-12-20 }}</ref>. [[1991 йыл]]дың 10 июленән — РСФСР Юғары Советы рәйесе вазифаһын башҡарыусы. 1991 йылдың 29 октябренән —РСФСР Юғары Советы рәйесенең<ref>{{Cite web|url=http://poisk-zakona.ru/267878.html|title=Постановление Съезда народных депутатов РСФСР от 29.10.1991 № 1817-I|accessdate=2014-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141220172939/http://poisk-zakona.ru/267878.html|archivedate=2014-12-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220172939/http://poisk-zakona.ru/267878.html |date=2014-12-20 }}</ref>. 1992 йылдың сентябрендә бер йылға<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6746|title=Хасбулатов опять председатель|date=1992-09-14|accessdate=2017-09-28}}</ref> БДБ илдәре-дәүләттәренең парламент-ара ассамблеяһы советы рәйесе итеп һайлана<ref name="biografija.ru"/>. [[1994 йыл]]>дан — Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университетының донъя иҡтисады кафедраһы мөдире<ref>[https://echo.msk.ru/guests/799/ Радиостанция «Эхо Москвы» / Гости / Хасбулатов Руслан]</ref>. 2023 йылдың 3 ғинуар кисендә (Мәскәү ваҡыты менән 19 сәғәт тирәһендә) [[Мәскәү өлкәһе]] Можайский ҡала округына ҡараған Ольгино ҡасабаһындағы дачаһында вафат була<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5757928|title=Умер экс-председатель Верховного совета РСФСР Руслан Хасбулатов|website=Коммерсантъ|date=2023-01-03|access-date=2023-01-03}}</ref><ref>[https://tass.ru/obschestvo/16738293 Умер последний председатель Верховного совета РСФСР Хасбулатов]</ref><ref>[https://www.bashinform.ru/news/politics/2023-01-04/skonchalsya-eks-predsedatel-verhovnogo-soveta-rsfsr-ruslan-hasbulatov-3094007 Скончался экс-председатель Верховного совета РСФСР Руслан Хасбулатов. ИА «Башинформ», 4 января 2023 года]{{ref-ru}}{{V|04|01|2023}} </ref>. == Библиографияһы == * Экономика современной Канады. — М., 1977; * Освободившиеся страны. Политико-экономический анализ. — 1986; * Актуальные проблемы социалистического строительства. — М., 1986 (в соавторстве с В. Я. Иохиным); * Development country and Imperialism. — India, 1985; * Современная международная торговля. — 1987; * Управление корпорациями: теория и опыт. — 1987; * Мировая экономика и международные экономические отношения. — М., 1988; * Бюрократия — тоже наш враг. — М.: Политиздат, 1989; * Бюрократическое государство. — М., 1991; * Власть: размышления спикера. — М., 1992; * Выбор судьбы. — М.: Республика, 1993; * Россия: пора перемен. — 1993; * Возможна ли «балканизация» России? — М.: Известия, 1993; * Международные экономические отношения: в 2 т. — М.: Новости, 1991; (редактор) * Мировая экономика. — М., 1994; * {{книга |автор = Хасбулатов Р. И. |заглавие = Чечня: мне не дали остановить войну : Записки миротворца |ссылка = https://search.rsl.ru/ru/record/01001710325 |место = М. |год = 1995 |isbn = 5-86020-361-6 }} * ''Хасбулатов Р. И.'' Бессилие власти. Путинская Россия. — М.: Яуза, 2012; * {{книга |автор = Хасбулатов, Р. И. |заглавие = Мировая экономика и международные экономические отношения |место = М. |издательство = Гардарики |год = 2006 |страницы = 671 |isbn = 5-8297-0280-0 }} * {{книга |автор = Хасбулатов, Р. И. |заглавие = Великая российская трагедия |место = М. |издательство = ТОО «СИМС» |год = 1994 |isbn = 5-86020-310-1 |ссылка = http://1993.sovnarkom.ru/KNIGI/HASBULAT/hasb0.htm }} * Эпоха США: Технология доминирования и грядущего упадка. — Экономика и политика России, № 2, Апрель 2000 г.; * Мировая экономика. Теория. Концепции. Политика: В 2 т. — 2001; * Взорванная жизнь: Кремль и российско-чеченская война. — М.: Грааль, 2002 * Международные экономические отношения. Углублённый курс: Учебник. — 2011 * Международные экономические отношения: Учебник для бакалавров. — М.: Юрайт, 2012. — 910 с. — («Бакалавр. Углублённый курс»). — 1 000 экз., ISBN 978-5-9916-1618-8 * Мировая экономика: Учебник для бакалавров. — М.: Юрайт, 2012. — 884 с. — («Бакалавр»). — 1 000 экз., ISBN 978-5-9916-1528-0 * Преступный режим: «Либеральная тирания» Ельцина. — М.: Яуза-пресс, 2011. — 416 с. — 3 000 экз. — ISBN 978-5-9955-0304-0 * [http://www.socionauki.ru/journal/articles/132573/ Идолы и идолопоклонники: крах либертаризма]. Статья первая. Век глобализации, № 1, 2011, с. 3-14 * Иллюзия величия: Катастрофа лидерства. — М.: Яуза-Пресс, 2012. — 448 с. — (Главный свидетель. Сенационные мемуары). — 3000 экз. — ISBN 978-5-9955-0335-4 * Экономика: 10 кл.: Профильный уровень: Учебник для общеобразовательных учреждений. — М.: Дрофа, 2012. — 158 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-358-08857-3 * Экономика: 11 кл.: Профильный уровень: Учебное пособие для общеобразовательных учреждений. — М.: Дрофа, 2012. — 144 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-358-09031-6 * Полураспад СССР. Как развалили сверхдержаву — М.: Яуза-Пресс, 2011. — ISBN 978-5-9955-0302-6 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{Сотрудник РАН|2422|Руслана Имрановича Хасбулатова}} * [https://web.archive.org/web/20211118213400/https://svpressa.ru/politic/article/46946/ Руслан Хасбулатов: На стороне ГКЧП могли выступить Грачёв, Лебедь и Громов] * [https://svpressa.ru/politic/article/52139/ Руслан Хасбулатов: Путин — пленник привычек и образа жизни] * [https://echo.msk.ru/guests/799/ Все интервью Хасбулатова Р. И. на радиостанции] «Эхо Москвы» * [http://finam.fm/guestinfo/32/ Все интервью Хасбулатова Р. И. на радиостанции] «Финам FM» * [https://www.youtube.com/watch?v=E-CbXcz40Os Интервью телеканалу «Дождь»: «Руслан Хасбулатов. Ельцин не знал, что делать»] * [http://www.sovross.ru/articles/718/11793/ Катастрофа лидерства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190326094858/http://www.sovross.ru/articles/718/11793/ |date=2019-03-26 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=xPS8SA4Lo0A «Роковой щелчок». Р.Хасбулатов] * [http://www.kp.ru/daily/26205/3091201 Руслан Хасбулатов — «КП»: Передайте Обаме — Крым и Севастополь могли войти в Россию еще 20 лет назад!] * [http://www.kp.ru/daily/26241/3123604 Руслан Хасбулатов — «КП»: «Украина пока остается „недогосударством“] * [https://aif.ru/politics/russia/1316873 „Ельцин сломал мне жизнь“. Руслан Хасбулатов уже 20 лет живёт вне политики] * Интервью Хасбулатова Р.И на радиостанции „Комсомольская правда“ http://www.kp.ru/radio/stenography/120366/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201027091756/https://www.kp.ru/radio/stenography/120366/ |date=2020-10-27 }} * [https://lenta.ru/articles/2015/04/28/hasbulatov/ „Ельцин всегда был трусом“] * [https://www.youtube.com/watch?v=btbZaROXP30 Хасбулатов рассказал, как было написано „воззвание Ельцина“] [https://web.archive.org/web/20200124001941/http://www.vestifinance.ru/articles/74257 текстовая версия] * [https://kavtoday.ru/article/3799%7Ctitle=Руслан Хасбулатов: „С тоской смотрю, как Кавказ раздирают в клочья“]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://lenta.ru/articles/2020/06/11/khasbulatov/ Страну мы потеряем, а вы станете бедными и никому не нужными»] * [https://vz.ru/politics/2020/6/12/1044318.html Руслан Хасбулатов: Предтечей распада СССР стал Юрий Андропов] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]] [[Категория:СССР иҡтисадсылары]] [[Категория:Иҡтисад фәндәре докторҙары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Рәсәй юристары]] [[Категория:Рәсәй иҡтисадсылары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Грозныйҙа тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1942 йылда тыуғандар]] [[Категория:22 ноябрҙә тыуғандар]] rkfcqdqa4466xg0ng2r5yar0gql72ge 0 170290 1307702 1306116 2026-10-25T07:10:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307702 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Ҡоҙғондар | regnum = Хайуандар | images_set = {{4 изображения|im1=Corvus brachyrhynchos 2.jpg|cap1=Америка ҡоҙғоно|im2=House Crow.jpg|cap2=Блестящий ворон|im3=Corvus corax (FWS).jpg|cap3=Ҡоҙғон|im4=Wrona Siwa.jpg|cap4=Һоро ҡоҙғон}} | image title = | image descr = | parent = Corvidae | rang = Род | latin = Corvus | author = [[Linnaeus]], [[1758]] | syn = | typus = | children name = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | wikispecies = Category:Corvus | commons = Category:Corvus }} '''Ҡоҙғондар''' ({{Lang-la|Corvus}}) — ҡарғалар ғаиләһенә ингән [[Ҡоштар|ҡош]]. (Corvidae). Ырыу төрҙәренә ҡоҙғондар,ала ҡарғалар, [[Ҡара ҡарға|ҡара ҡарғалар]] һәм [[Сәүкә|сәүкәләр]] инә. «Ҡоҙғон» менән «ҡарға» араһында аныҡ ҡына айырма юҡ.Ҡоҙғондар башҡа ҡарғаларға ҡарағанда эрерәк була.Тауышы көслө «ҡорҡ -ҡорҡ» йәки тоноҡ «ҡро- ҡро». [[Көньяҡ Америка]], [[Антарктида|Антарктиданан]] һәм ҡайһы бер утрауҙарҙан башҡа был ырыу ҡоштарын бөтә континеттарҙа ла осратырға була. Ҡоҙғондар ырыуы ҡарғалар ғаиләһенең яҡынса өстән бер өлөшөн тәшкил итә. Һуңғы тикшеренеүҙәрҙән күренеүенсә, ҡоҙғондоң ҡайһы бер төрҙәре эш ҡоралдарын ҡуллана белеүҙәрен генә түгел, ә уларҙы булдыра белеүҙәрен дә күрһәткән.<ref name="Winkler">{{Cite news|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/08/0808_020808_crow.html|title=Crow Makes Wire Hook to Get Food|last=Winkler|first=Robert|date=8 August 2002|work=National Geographic|accessdate=6 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604052745/http://news.nationalgeographic.com/news/2002/08/0808_020808_crow.html|archivedate=4 June 2011}}</ref>. Хәҙерге ваҡытта ҡоҙғондар донъяла иң аҡыллы хайуандарҙың береһе булып һанала , ә уларҙың энцефализация коэффициенты (мейе ауырлығын күрһәтеүсе) [[Приматтар|приматтарҙыҡына]] тигеҙ. == Этимологияһы == Өноҡшаш һүҙҙәр нигеҙендә ''*k'er-'' һинд-европа телендә «ҡарға- ворон» була һәм [[Славян телдәр|славян телдәренә]] башланғыс ''*u-''<ref>{{Китап|автор=Пётр Червинский|заглавие=Фольклор и этимология: Лингвоконцептологические аспекты этносемантики|ответственный=|издание=|место=|издательство=Piotr Czerwinski|год=2015|страницы=20|страниц=424|isbn=}}</ref>. тирбәлеүенән күскән. Праславян теленән ''*vorna'' башҡалар: урыҫ-сиркәү славян телендә ''врана'' (κορώνη), [[Украин теле|украинса.]] ворона (''ҡарға)'', [[Болгар теле|болг.]] ''врана'', сербохорва. ''врана'', словен ''vrána'', чех. ''vrána'', словак ''vrana'', [[Поляк теле|поляк]] ''wrona'', [[Кашуб теле|кашуб.]] ''varna'', словинский ''vãrna''. Боронғо ҡәрҙәш литва телендә ''várna'' «ворона», [[Прус теле|боронғо прус теле]] шул уҡ -''warne'' .. Праславян ''*vorna'', литва várna < *uōrnā (от *uornos «ворон»): ворона (ҡарға) ҡоҙғон менән бәйле тип билдәләнде<ref>[[Этимологический словарь русского языка Макса Фасмера]]</ref>. Герман телдәрендә һинд-европа телендәге атама «ворона- ҡарға» һинд-европа телдәрендә ятҡан тамыр һүҙ ''*k'er-'', менән алмаштырыла Торна боронғо инглиз телендә ''crāwe'' ''(''[[Английский язык|ингл.]] &nbsp;<span lang="en" style="font-style:italic;">crow</span>), Боронғо немец- ''krā(w)д (''{{Lang-de|Krähe}}'')'', боронғо исланд -''kráka'' (ворона-ҡарға), ''krákr'' (ворон-ҡоҙғон). == Тасуирлама == Ҡоҙғондарҙың бөтә төрөнөң дә ҡауырһыны ҡара йәки күкһел ҡара төҫтә,ҡайһы берҙәрендә аҡ таптар осрай. Ныҡ кәүҙәле, суҡышы һәм тәпәйҙәре бик көслө. [[Енси диморфизм]] бик сағылып бармай. [[Файл:Crow_on_a_branch.jpg|мини|[[Ҡара ҡарға|Ҡара ҡарғалар]] ағас ботағында]] == Төрҙәре == * {{Bt-ruslat|Белощёкий ворон|Corvus albicollis}} * {{Bt-ruslat|Пегий ворон|Corvus albus}} * {{Bt-ruslat|Беннетов ворон|Corvus bennetti}} * {{Bt-ruslat|Американский ворон|Corvus brachyrhynchos}} * {{Bt-ruslat|Капский ворон|Corvus capensis}} * {{Bt-ruslat||Corvus caurinus}} * {{Bt-ruslat|Ворон{{!}}Обыкновенный ворон|Corvus corax}} * {{Bt-ruslat|Чёрная ворона|Corvus corone}} * {{Bt-ruslat|Серая ворона|Corvus cornix}} * {{Bt-ruslat|Австралийская ворона|Corvus coronoides}} * {{Bt-ruslat|Бронзовая ворона|Corvus crassirostris}} * {{Bt-ruslat|Белошейная ворона|Corvus cryptoleucus}} * {{Bt-ruslat|Даурская галка|Corvus dauuricus}} * {{Bt-ruslat||Corvus edithae}} * {{Bt-ruslat|Малый ворон|Corvus enca}} * {{Bt-ruslat|Флоресский ворон|Corvus florensis}} * {{Bt-ruslat|Грач|Corvus frugilegus}} * {{Bt-ruslat|Гигантский ворон|Corvus fuscicapillus}} * {{Bt-ruslat|Гавайский ворон|Corvus hawaiiensis}} * {{Bt-ruslat|Мексиканский ворон|Corvus imparatus}} * {{Bt-ruslat|Ямайский ворон|Corvus jamaicensis}} * {{Bt-ruslat|Гуамский ворон|Corvus kubaryi}} * {{Bt-ruslat|Антильский ворон|Corvus leucognaphalus}} * {{Bt-ruslat|Большеклювая ворона|Corvus macrorhynchos}} ** {{Bt-ruslat||Corvus macrorhynchos levaillantii}} * {{Bt-ruslat||Corvus meeki}} * {{Bt-ruslat|Южноавстралийская ворона|Corvus mellori}} * {{Bt-ruslat|Галка|Corvus monedula}} * {{Bt-ruslat|Новокаледонский ворон|Corvus moneduloides}} * {{Bt-ruslat|Кубинский ворон|Corvus nasicus}} * {{Bt-ruslat|Австралийский ворон|Corvus orru}} * {{Bt-ruslat|Рыбный ворон|Corvus ossifragus}} * {{Bt-ruslat|Пальмовый ворон|Corvus palmarum}} ** {{Bt-ruslat||Corvus palmarum minutus}} * {{Bt-ruslat|Щетинистая ворона|Corvus rhipidurus}} * {{Bt-ruslat|Пустынный буроголовый ворон|Corvus ruficollis}} * {{Bt-ruslat||Corvus sinaloae}} * {{Bt-ruslat|Блестящий ворон|Corvus splendens}} * {{Bt-ruslat|Тасманийский ворон|Corvus tasmanicus}} ** {{Bt-ruslat||Corvus tasmanicus boreus}} * {{Bt-ruslat|Ошейниковый ворон|Corvus torquatus}} * {{Bt-ruslat|Серый ворон|Corvus tristis}} * {{Bt-ruslat|Сулавесский ворон|Corvus typicus}} * {{Bt-ruslat|Бангайская ворона|Corvus unicolor}} * {{Bt-ruslat|Молуккский ворон|Corvus validus}} * {{Bt-ruslat|Белоклювый ворон|Corvus woodfordi}} == Ғүмер оҙонлоғо == Ҡоҙғондар быуаттан артыҡ йәшәй тигән фекер ысынбарлыҡҡа тап килмәй. Улар тутыйғоштар кеүек 70-75 йәшкә етеүе мөмкин<ref>''В. Вдовиченко'' [http://www.mybirds.ru/groups/vran/title/white.php ХОТИТЕ ПРОСЛЫТЬ БЕЛОЙ ВОРОНОЙ — ЗАВЕДИТЕ ДОМА ЧЕРНОГО ВОРОНА] // Энциклопедия владельца птицы</ref> Ҡырағай тәбиғәттә иң билдәле Америка ҡоҙғоно 30 йәштә була<ref>McGowan, K.J. [http://www.birds.cornell.edu/crows/crowfaq.htm#longevity «Frequently Asked Questions About Crows»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126130244/http://www.birds.cornell.edu/crows/crowfaq.htm#longevity |date=2021-01-26 }}, Cornell Lab of Ornithology</ref> Ситлектә йәшәгән иң ҡарт ҡарғаның 59 йәшендә вафат булыуы билдәле<ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/07/AR2006070700860.html Crow Believed to Be Oldest in World Dies]. Associated Press via Washington Post (7 July 2006)</ref>. == Мәҙәниәттә һәм мифологияла == [[Файл:Brooklyn_Museum_-_Crow_on_a_Branch_-_Kawanabe_Kyosai.jpg|мини|Каванабэ Кёсай (1831-1889) — Ҡоҙғон ағас ботағында. Бруклин музейы.]] [[Овидий]] ҡарға тураһынла ямғыр хәбәрсеһе,тип яҙған (''Amores'' 2,6, 34)<ref>{{Китап|автор=de Vries, Ad|заглавие=Dictionary of Symbols and Imagery|ответственный=|издание=|место=Amsterdam|издательство=North-Holland Publishing Company|год=1976|страницы=275|страниц=|isbn=0-7204-8021-3}}</ref>. Боронғо гректар, сәүкәне майлы мискәлә тотһаң,тылсымлы ҡошҡа әйләнә,тип иҫәпләгәндәр.,<ref>{{Китап|автор=Thompson, D'Arcy Wentworth|заглавие=Jackdaw|ответственный=|издание=A Glossary of Greek Birds|место=Oxford|издательство=|год=1895|страницы=89|страниц=|isbn=}}</ref>. Месопотамия һәм Библияла ҡоҙғон туфан һыуы тураһындағы хикәйәттәрҙә телгә алынған: * Библия китабындағы 8 -се [[Тәүрат|Тәүра]]<nowiki/>тҡа ярашлы Йәшәйеш китабында, Нух ҡоҙғондо осороп ебәрә,ләкин ул «осоп китә лә кире ҡайта »,шунан Нух өс тапҡыр (аҙна һайын) күгәрсен осорған, ул беренсе тапҡыр бер нәмәһеҙ кире ҡайтҡан, икенсе мәртәбә майлы япраҡ алып ҡайтҡан, ниһайәт, өсөнсө тапҡыр кире әйләнеп ҡайтмаған. * «[[Гилгәмеш эпосы|Гилгәмеш хаҡындағы эпос]]<nowiki/>» та Утнапишти күгәрсенде ер эҙләргә ебәргән. Күгәрсен бер түңәрәк эйләнгән дә кире ҡайтҡан. Шунан Утнапишти ҡоҙғондо ебәргән,теге кире ҡайтмаған. Утнапишти ҡоҙғон ер тапты тигән һығымтаға килгән<ref>{{Китап|автор=Kovacs, Maureen Gallery|заглавие=The epic of Gilgamesh|ответственный=|издание=|место=|издательство=Stanford University Press|год=1989|страницы=102|страниц=|isbn=ISBN 978-0-8047-1711-3}}</ref>. Ҡытай мифологияһына ярашлы донъяла ун ҡоҙғон күтәреп торған ун ҡояш булған..Бер ваҡыт ун ҡояш бөтәһе бер юлы баҫырға уйлай, был һәләкәткә килтереүе мөмкин булған. Шул саҡта аллалар Хоу И ебәрәләр, ул ҡоҙғондоң тик береһен генә иҫән ҡалдыра, ҡалғандарынын үлтерә<ref>{{Китап|автор=Yang, Lihui|заглавие=Handbook of Chinese Mythology|ответственный=|издание=|место=|издательство=Oxford University Press|год=2008|страницы=95–96, 231|страниц=|isbn=978-0-19-533263-6}}</ref>. Ирланд мифологияһында ҡоҙғон Морригандың үлем һәм һуғыш аллаһы итеп ҡабул ителә <ref>{{Китап|автор=Leeming, David Adams|заглавие=Crows and ravens|ответственный=|издание=The Oxford companion to world mythology|место=|издательство=Oxford University Press|год=2005|страницы=86|страниц=|isbn=978-0-19-515669-0}}</ref> Скандинавия мифологияһында Мунин һәм Хугин ҡоҙғондары бөтә Мидгард буйлап осалар һәм Один аллаға булып торған хәлдәр тураһында хәбәр итеп барғандар. [[Швеция|Швецияла]],юрауҙарға ярашлы,ҡоҙғон-үлгән кешенең йәне<ref>{{Cite web|url=http://www.avianweb.com/commonravens.html|title=Common Raven {{!}} Beauty of Birds|publisher=www.avianweb.com|lang=en|accessdate=2018-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140418205056/http://avianweb.com/commonravens.html|archivedate=2014-04-18}}</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ ==     * Ҡарға ояһы * Аҡ ҡарға * Кутх * Ҡоҙғон байрағы * Ҡарасҡы == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Ворон}} * [http://zoomet.ru/metod_ptica.html Советтар союзы ҡош]: 6 т. / под ред. һәм г. п. Дементьев Н. Гладков А. — М.: наука Совет, 1951-1954. [[Категория:Ҡоштар төрҙәре]] [[Категория:Ҡоҙғондар]] [[Категория:Алфавит буйынса хайуандар]] tjqjt531s0p9drjfryqeg7zcv9comdy 0 173828 1307704 1187465 2026-10-25T11:27:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307704 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {| border="1" cellpadding="2" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" ! colspan="2" bgcolor="PowderBlue" | |- '''Һиндукуш''' — [[Татарстан Республикаһы|Татарстан,]] [[Туҡай районы]] Иҫке Абдул [[ауыл]]ында урынлашҡан социаль-патриотик музей, муниципаль бюджеттағы коммерциялы булмаған ойошма. [[Афған һуғышы|Афғанстан һуғышы]] музейы [[2009 йыл]]да булараҡ асыла. == Тарихы == Музей [[2009 йыл|2009 йылдың]] [[15 февраль|15 февралендә]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] ғәскәрҙәрен [[Афғанстан]]дан сығарыуҙың 20 йыллығы көнөндә асыла. [[2011 йыл]]дан муниципаль музей статусында. Беренсе директоры — Әбүзәр Ғабдрахманов. Музей шураһына афғансылар Нәҡип Хафизов, Илдус Насиров, Марсель Ситдиҡов, Айбулат Якупов һайлана. [[2004 йыл|2004 йылдың]] [[23 февраль|23 февралендә]] [[Туҡай районы|районы Туҡай]] Элекке Абдул [[ауыл]]ы [[Афған һуғышы|Афғанстан һуғышы]] ветерандары әленән-әле осрашып йәшәү өсөн хәрби-патриотик клуб төҙөргә килешәләр. Бының өсөн: [[ауыл]] китапханаһының фойеһын бүлеп бирә. Бер аҙҙан әлеге клуб эшендә, уның үткәргән сараларында [[Сәмәкәй (Туҡай районы)|Сәмәкәй]], Мерәҫ, [[Теләнсетамаҡ|Хәйерсе Тамаҡ]], [[Сәйет (Татарстан)|Сәйет]], Яңы Бүләк, Октябрь-Бүләк, Иҫке Дөрөш, [[Ҡаҙаҡтар (Туҡай районы)|Казактар]] [[ауыл]]ы афғансылары (''барлығы 40 кеше'') ҡатнаша. Музей башта [[Афған һуғышы|Афғанстан һуғышы]] музейы булараҡ ойошторола башлай. Ләкин [[Бөйөк Ватан һуғышы]], [[Чечен Республикаһы|Чечня]] һуғышы, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[Ҡоро ер ғәскәрҙәре|армияһы]] тормошы тураһында экспонаттар килгәс, ижтимағи-патриотик музей статусын ала һәм [[Афған һуғышы|Афғанстан һуғышында]] ҡатнашҡандарҙың барыһына ла билдәле исем — [[Афғанстан]] биләмәһенең 80 % — ын алып торған [[тау]] массивы — [[Һиндукуш]] исеме менән атала. Музейҙы биҙәү, беренсе экспонаттарҙы табыу һәм урынлаштырыуҙы афғансылар үҙ хисаптарынан эшләйҙәр. [[2008 йыл]]да музей (''клуб'') [[Татарстан Республикаһы|Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы]] мәҙәниәт министрлығынан ''125 меңлек'' грант ота, һәм ул аҡсаға быяла шкафтар, стеллаждар һатып алына. Спонсорҙар табып, хәрби ҡоралдар (''макеттары'') алына. [[Туҡай районы|Район]] башлығы музей алдындағы майҙансыҡты һәм андағы [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк тыуған ил өсөн үҙен ҡорбан итеү булғандар]] иҫтәлегенә асылған һәйкәлгә килеү юлдарын асфальтлауҙа ярҙам күрһәтә.<ref>[http://chelny-week.ru/2014/10/a-vy-uzhe-posetili-gindukush/ «''Новая неделя''», 30.10.2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190823001536/http://chelny-week.ru/2014/10/a-vy-uzhe-posetili-gindukush/ |date=2019-08-23 }}</ref> *Музей директоры — Резеда Ғарипова (Якупова). *Музей адресы — [[Татарстан Республикаһы|Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы]], [[Туҡай районы|районы Туҡай]], Элекке Абдул [[ауыл]]ы, Үҙәк урам, 16. == Экспонаттар == Музейҙа раритеттар күрергә була. [[:ru:Винтовка Мосина|Мосин винтовкаһы]], Калашников автоматы, [[:ru:Пистолет-пулемёт Шпагина|Шпагин пистолет-пулеметы]], [[:ru:Ручной пулемёт Дегтярёва|Дегтярев пехота пулеметы]], [[:ru:Пулемёт Максима|«Максим» пулеметы]], [[:ru:MP 38/40|«Шмайсер» автоматы]], Маузер пистолеты (''үҙе ҙурлығындағы макеттары'') күрһәтелә. Һирәк экспонат — [[:ru:Подводное ружьё|һыу аҫтында ата торған ҡоралдың]] патроны. Пуля тишкән һалдат [[:ru:Каска|каскалары]], атыу ҡоралы фрагменттары, төрлө калибрҙағы артиллерия [[:ru:Снаряд|снарядтары]] ҡыйпылсыҡтары һәм [[:ru:Оружейная гильза|гильзалары]], [[:ru:Патрон|патрондар]], [[:ru:Фляга|флягалар]], [[Германия|алман]] [[:ru:StG 44|коралы]] деталдәре, [[:ru:Афганские моджахеды|Афған "дошман"дарының ҡоралдары]] һәм кейемдәр ҡуйылған. Экспозицияла — бик мөһим юлды күрһәтеүсе оло диуар хаталары, фотолар, документтар күргәҙмәһе, ветерандарҙың иҫтәлектәре,һалдат хаттары, макеттар, альбомдар, сувенирҙар, рәсемдәр урын алған. == Залдар == * Хәрби дан залы (''[[2009 йыл]]да асыла''). * «Һиндукуш» залы. * Хәрби хеҙмәткәрҙәр кейеме залы. [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]], Совет Армияһы, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[Ҡоро ер ғәскәрҙәре|армияһы]] һалдаттарының көндәлек һәм байрам хәрби кейемдәре күрһәтелә. * Атыу ҡоралы күргәҙмә залы (''[[2013 йыл]]да асыла'')<ref>[http://kpfu.ru/chelny/studenty-kfu-posetili-obschestvenno-120192.html КФУ сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304230903/http://kpfu.ru/chelny/studenty-kfu-posetili-obschestvenno-120192.html |date=2016-03-04 }}</ref> == Төп эш йүнәлеше == * Экскурсиялар уҙғарыу, [[Бөйөк Ватан һуғышы]], [[Афған һуғышы|Афғанстан һуғышы]], [[Чечен Республикаһы|Чечня]] һуғышы ваҡытындағы экспонаттар менән музей фондтарын байытыу, егеттәрҙе [[Ҡоро ер ғәскәрҙәре|хәрби хеҙмәткә]] оҙатыу тантаналары үткәреү. * «Музей асылыу тарихы», «Вставай, страна огромная…», «Этот День Победы!», «Атаҡлы кешеләр яҙмышы», «Ҡаһармандар йәнәшәбеҙҙә йәшәй», «Я — гражданин России» темаһына экскурсиялар уҙғарыла. * Хәрби-патриотик айлыҡтар үткәреү традицияға кергән: [[сентябрь]]-[[октябрь]] — «Хәрби дан биләмәләре» (''Рубежи воинской славы''), [[ноябрь]]-[[декабрь]] — «Һинең һаҡлаусыларҙың, Мәскәү !» (''Твои защитники, Москва!''), [[февраль]] — «Ватанға хеҙмәт итәм» (''Служим Отечеству''), [[апрель]]-[[май]] — «Ҡотҡарылған донъя хәтерләй!» (''И помнит мир спасенный!''). * Музей [[Ҡазан]], [[Чистай]], [[Алабуға (ҡала)|Алабуға]], [[Яр Саллы|Яр Челнинка]] ижтимағи-патриотик ойошмалары, [[Татарстан Республикаһы|Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы]] ветерандарының «Хәрби туғанлыҡ» (''Боевое братство'') йәмәғәт ойошмаһы хәрәкәте (''рәйесе'' отставкалағы генерал-майор, ТР элекке хәрби комиссары Иван Данилович Сагдеев) менән даими бәйләнештә тора<ref>[http://top-bal.ru/kultura/26519/index.html?page=3 Тукай районы мәдәният бүлеге еллык хисабында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304113223/http://top-bal.ru/kultura/26519/index.html?page=3 |date=2016-03-04 }}</ref>. == Сығанаҡтар == # ''З. Дәүләтшин''. Ауылым-ғорурлығым (1 китап, [[2003 йыл|2003]]). Тормош тулҡындары (2 китап, [[2007 йыл|2007]]), [[Яр Саллы|Яр Челнинка]]. (''350 йыллыҡ [[тарих]]лы Элекке Абдул [[ауыл]]ы белешмәләге''). # ''Н. Хөсни''. Что такое «Гиндукуш» ? «''Новый Сарман''», № 28, [[2014 йыл]], [[9 апрель]]. == Һылтанмалар == * [http://tukay.tatarstan.ru/rus/munitsipalnoe-byudzhetnoe-uchrezhdenie.htm «Һиндукуш» музейы районы Туҡай рәсми сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181020132135/http://tukay.tatarstan.ru/rus/munitsipalnoe-byudzhetnoe-uchrezhdenie.htm |date=2018-10-20 }} * [http://kpfu.ru/chelny/studenty-kfu-posetili-obschestvenno-120192.html КФУ студенттары "Һиндукуш"та булды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304230903/http://kpfu.ru/chelny/studenty-kfu-posetili-obschestvenno-120192.html |date=2016-03-04 }} * [https://web.archive.org/web/20160306010942/http://tatfrontu.ru/news/muzey-gindukush-posetili-deti-siroty-iz-menzelinska «Һиндукуш» музейы Бөйөк Ватан һуғышы виртуаль музейы сайтында] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [https://web.archive.org/web/20190823001536/http://chelny-week.ru/2014/10/a-vy-uzhe-posetili-gindukush/ Музейҙы асыу идеяһын биргән Айбулат Яҡупов менән әңгәмә] == Иҫкәрмәләр == {{искәрмәләр}} [[Категория:Хәрби-тарих музейҙары]] [[Категория:Туҡай районы]] [[Категория:Рәсәй музейҙары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы (Татарстан)]] bjkp7xsyok7ifrslheb3rs7b5kxa856 0 175449 1307669 1252456 2026-10-24T16:03:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307669 wikitext text/x-wiki {{Язык | имя = Чех теле | самоназвание = čeština, český jazyk | страны = [[Чехия]];<br> [[Словакия]], [[Австрия]], [[Хорватия]];<br> Көнбайыш Европа илдәре;<br> [[Рәсәй]];<br> [[АҠШ]], [[Канада]], [[Аргентина]];<br> [[Австралия]] | регион = | официальный язык = {{флагификация|Чехия}}<br>{{флагификация|Европейский союз}}<br> '''Региондар''':<br> {{Флагификация|Австрия}}<ref name="European Charter for Regional or Minority Languages">{{cite web|url=http://conventions.coe.int/treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?NT=148&CM=1&DF=&CL=ENG&VL=1|title=List of declarations made with respect to treaty No. 148. European Charter for Regional or Minority Languages|author=|authorlink=|date=01.04.2016|editor=|format=|work=|pages=|location=|publisher=[[Совет Европы|Council of Europe]]|accessdate=|lang=en|description=|ref=|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150918164438/http://www.conventions.coe.int/Treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?NT=148&CM=1&DF=&CL=ENG&VL=1 |date=2015-09-18 }}{{проверено|16|01|2017}}</ref>;<br> {{Флагификация|Босния и Герцеговина}}<ref name="European Charter for Regional or Minority Languages"/>;<br> {{Флагификация|Хорватия}}<ref name="European Charter for Regional or Minority Languages"/>;<br> {{Флагификация|Словакия}}<ref name="European Charter for Regional or Minority Languages"/> | регулирующая организация = Чех теле институты | число носителей = 10,62 млн чел.<ref name="Ethnologue. Czech">{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/language/ces/18|title=Czech. A language of Czech Republic|date=2016|editor=Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, Charles D. Fennig|work=[[Ethnologue|Ethnologue: Languages of the World]] (19th Edition)|pages=|location=Dallas|publisher=[[SIL International]]|lang=en|description=|archiveurl=http://archive.li/thLnz|archivedate=2017-01-16}}{{проверено|16|01|2017}}</ref> | рейтинг = | статус = Хәүефһеҙлектә | вымер = | категория = [[Евразия телдәре]] | классификация = [[Һинд-европа телдәре|Һинд-европа ғаиләһе]] : [[Славян телдәре|Славян тармағы]] :: Көнбайыш славян төркөмө :::чех-словак төркөмсәһе Туғандаш телдәр: [[Словак теле|словак]], [[Поляк теле|поляк]], [[Кашуб теле|кашуб]], [[Лужи телдәре|лужи]] һәм [[Полаб теле|полаб]] | письмо = [[Латиница]]<br> ([[чех алфавиты]]) | ГОСТ 7.75-97 = чеш 790 | ISO1 = cs | ISO2 = ces/cze | ISO3 = ces }} '''Чех теле''' (үҙатамаһы: ''čeština'', ''český jazyk'') — чехтарҙың теле, [[славян телдәр]]енең береһе. Көнбайыш славян төркөмө ; [[словак теле]]нә иң яҡын торған тел, уның менән чехия-словакия төркөмсәһенә берләшә.<ref name="The Slavonic Languages 455">{{Китап|автор=Short D.|часть=Czech|заглавие=The Slavonic Languages|ответственный=[[Комри, Бернард|Comrie B.]], Corbett G|место=London, New York|издательство=[[Routledge]]|год=1993|pages=455|allpages=1078|isbn=0-415-04755-2}}</ref><ref>{{Китап|автор=[[Селищев, Афанасий Матвеевич|Селищев А. М.]]|заглавие=Славянское языкознание. Западнославянские языки|место={{М.}}|издательство=[[Государственное учебно-педагогическое издательство Министерства Просвещения РСФСР|Государственное учебно-педагогическое издательство Наркомпроса РСФСР]]|год=1941|том=1|страницы=22|страниц=462}}</ref>. Башлыса [[Чехия]]ла таралған; ҙур булмаған чех телендә һөйләшеүселәр төркөмдәре [[Словакия]]ла, [[Австралия]]ла, [[Рәсәй]]ҙә, [[Хорватия]]ла, [[Көнбайыш Европа]]ның ҡайһы бер илдәрендә, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]- та, [[Канада]]ла, [[Аргентина]]ла, [[Австралия]] һәм башҡа илдәрҙә йәшәй. Чех Республикаһының рәсми теле (''úřední jazyk'') һәм [[Европа берлеге|Европа берлегенең]] 2004 йылдан 24 [[рәсми тел]]дәренең береһе<ref name="Чешский язык. Языки мира 234—235">{{Китап|автор=[[Скорвид, Сергей Сергеевич|Скорвид С. С.]]|часть=Западнославянские языки. Чешский язык|ссылка часть=http://www.slavcenteur.ru/Proba/ucheba/kursy/Skorvid_CheshskijJazyk.pdf|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|ответственный=|издание=|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=234—235|isbn=5-87444-216-2}}</ref>. Ҡайһы бер [[Үҙәк Европа|Үҙәк]] һәм [[Көнсығыш Европа]] дәүләттәрендә , ҡағиҙә булараҡ, чехтар ойошоп йәшәйҙәр (Австрия, [[Босния һәм Герцеговина]], [[Хорватия]] һәм [[Словакия]]), чех теле өсөн төбәк статусын алыу мөмкинлеге ҡарала. Донъяла чех телендә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны 10,62 миллион кешегә артты, шуларҙан [[Чехия]]ла — 10,40 млн кеше йәшәй (2012). Чех теленең үҙенсәлеге түбәндәгеләр: ҡайһы бер көнбайыш славян телдәренән айырыусы йәки уларға яҡынайтыусы фонетик билдәләр, һуҙынҡы фонемаларының оҙон һәм ҡыҫҡа вокализм системаһы , ''a'', ''ā'', ''u'', ''ū'' йомшаҡ тартынҡылар араһында тарихи үҙгәреше һәм ''e'', ''i'', ''í йомшаҡ тартынҡыларҙан һуң''; консонантизм системаһында— ижек яһаусы танау өндәре [л] һәм [r], альвеоляр ҡалтыраулы ''ř'' ([rš], [rž]) булыуы, йомшаҡ ''r' үҫешкән'', палаталь тартынҡыларҙың юғалыуы; морфонологияла — ҡыҫҡа һуҙынҡыларҙың оҙон һуҙынҡылар һәм дифтонг ''ou'' ([ou]) бер морфема сиктәрендә сиратлашыуы; морфология өлкәһендәге үҙенсәлек: исемдәрҙең бик күп килеш менән үҙгәртеү төрө (склонение), хәҙерге заман ҡылым формаларының зат менән үҙгәреш типтарының булыуы, ябай үткән замандың булмауы . Чех телендә дүрт диалект төркөмө билдәләнә: чех теленең үҙенең, ганац, ляш (силезский) һәм моравия-словак диалекттары. Чех әҙәби теленең нигеҙе булып урта чех һөйләше тора. Әҙәби тел һәм диалекттар менән бер рәттән, чех телендә һөйләшеүселәр араһында интердиалекттар таралған. Шуларҙың береһе — көнкүреш йәнле һөйләү теле (сығышы буйынса чех интердиалекты) — чех теленең субстандарт формаһы булып тора. Чех әҙәби теле тарихы боронғо чех (1500 йыл тиклем), иҫке чех (XVIII быуаттың беренсе яртыһына тиклем) һәм яңы чех (XVIII быуаттың икенсе яртыһынан алып) осорҙарына бүленә<ref name="Чешский язык. Языки мира 236">{{Китап|автор=[[Скорвид, Сергей Сергеевич|Скорвид С. С.]]|часть=Западнославянские языки. Чешский язык|ссылка часть=http://www.slavcenteur.ru/Proba/ucheba/kursy/Skorvid_CheshskijJazyk.pdf|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|ответственный=|издание=|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=236|isbn=5-87444-216-2|ref=}}</ref>. Яҙма нигеҙендә латин графикаһы ята, Европала диакритика киң ҡулланылған (42 позицияның 15). Тәүге яҙма ҡомартҡылары XIII быуат аҙағына ҡарай. == Атамаһы тураһында == Чех телендә үҙатамаһының ике варианты бар. Уларҙың береһе — ''jazyk český'' — рәсми атамаһы; икенсеһе — ''čeština'' — йәнле һөйләү телендә киң таралыш алған<ref name="Чешский язык. Языки мира 234">{{Китап|автор=[[Скорвид, Сергей Сергеевич|Скорвид С. С.]]|часть=Западнославянские языки. Чешский язык|ссылка часть=http://www.slavcenteur.ru/Proba/ucheba/kursy/Skorvid_CheshskijJazyk.pdf|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|ответственный=|издание=|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=234|isbn=5-87444-216-2}}</ref>. Лингвоним «чех теле» чех халҡының үҙатамаһынан ''Češi'' «чехтар» (''Čech'' «чехтар», ''Češka'' «чешка») килеп сыҡҡан. Һүҙ «чех» кесерәйтеү форманты ''*-xъ'' ярҙамында килеп сыҡҡан, ''*čelověkъ'' һәм ''*čelędь'' һүҙҙәрендә сағыла йәки был һүҙҙең эске формаһы булып тора<ref>{{Мәҡәлә|автор=Spal J., Machek V.|заглавие=Původ jména Čech|ссылка=http://nase-rec.ujc.cas.cz/archiv.php?art=4320|издание=Naše řeč|тип=|год=1953|том=36|номер=9—10|страницы=263—267}}</ref>. Чех теленең тәүге яҙмаһы [[Латин теле|латинса]] — ''lingua Sclavonica'' — XII быуаттар башында телгә алына. Һуңыраҡ тексттарҙа түбәндәге атамалар барлыҡҡа килә: ''Slavico lingua-Bohemica'' йәки ''Slavo lingua-Bohemica'' «славя-богема (славян-чех) теле» һәм һуңынан ''lingua Bohemica'' «богема (чехия) теле»<ref>{{Китап|автор=[[Дуличенко, Александр Дмитриевич|Дуличенко А. Д.]]|заглавие=Введение в славянскую филологию|ссылка=|место={{М.}}|издательство=«Флинта»|издание=2-е изд., стер|год=2014|страниц=338|isbn=978-5-9765-0321-2|ref=}}</ref>. Латинса исеме ''lingua Bohemica урта быуаттарҙағы'' Чехияның тарихи өлкәһе Богемия (''Bohemia)'' атамаһынан килеп сыҡҡан, был төбәк халҡының боронғо кельт ҡәбиләләре менән бәйле. Латиндан был лингвоним башҡа телдәргә лә үтеп инә, мәҫәлән, [[Немец теле|немец]] теленә — ''Sprache böhmische'' (ул хәҙерге ваҡытта иҫкергән тип иҫәпләнә). == Лингвогеография == === Ареалы һәм һаны === Чех теленең төп таралған территорияһы — [[Чехия|Чех Республикаһы]]. 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, Чехияның 10,44 млн халҡынан 9,26 миллион кеше туған телен чех тип күрһәтә, улар араһынан чехтар — 6 593,23 мең , моравандар — 429,63 мең, [[словактар]] —14,73 мең, силезецтар — 10,76 мең, [[немецтар]] — 4,71 мең (2,08 миллион кеше милләтен күрһәтмәгән). Дөйөм алғанда чехия (беренсе йәки икенсе телдә) Чехияла 10,40 млн кеше һөйләшә (2012). Донъяла барлығы, донъя телдәре ''[[Ethnologue]]'' белешмә мәғлүмәте буйынса, теге йәки был дәрәжәлә 10,62 миллион кеше чех телен белә. Чех телендә һөйләшкән 200 меңдән ашыу кеше Чехиянан ситтә йәшәй. Чехия менән күрше дәүләттәр территорияһында чех телендә һөйләшеүселәрҙең иң күбеһе [[Словакия]]ла, ул оҙаҡ ваҡыт Чехия менән бергә . [[Австро-Венгрия|Австро-венгрия империяһы]] составында була һәм, һуңғараҡ, берҙәм [[Чехословакия|Чехословакия дәүләтендә]]. Чех телен белеүселәр Словакияла , ҡағиҙә булараҡ, дисперслы күсенгәндәр. 2011 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәте буйынса, был илдә 35 216 мең кеше туған тел сифатында чех телен күрһәтә, йәки илдәге халыҡтың 0,7 % (2001 йылда 48 201 мең кешеһе өсөн чех теле туған тел), йәмәғәт тормошонда 18 747мең кеше Словакияның (0,3 %) чех телен ҡулланған булһа, өйҙәге аралашыуҙа — 148 17 (0,3 %). Шул уҡ ваҡытта Словакияла үҙҙәренен чехтар тип 30 367 кеше (0,6 %) кеше иҫәпләй. Бөтә [[словактар]] өсөндә чех телен һүлпән белеү хас<ref name="The Slavonic Languages 455">{{Китап|автор=Short D.|часть=Czech|заглавие=The Slavonic Languages|ответственный=[[Комри, Бернард|Comrie B.]], Corbett G|место=London, New York|издательство=[[Routledge]]|год=1993|pages=455|allpages=1078|isbn=0-415-04755-2}}</ref>. Сағыштырмаса ҙур һанда чех телендә һөйләшеүселәр шулай уҡ күрше Австрияла йәшәйҙәр — 17 742 мең кеше (2001). [[Польша]]ла чех телендә һөйләшеүселәр һаны аҙ. 2011 йылғы мәғлүмәткә ярашлы, чех телендә өйҙә аралашҡан кеше һаны — 1451 , туған теле тип атаған — 890 кеше. Шуның менән Польшаның 3447 кешеһе үҙен чехия милләтенә индергән. [[Файл:Vojvodina-west-east-slavs-rus.png|мини|180x180пкс|Чешко-Ауылы [[Воеводина]]ла ([[Сербия]])]] [[Файл:Czech_USC2000_PHS.svg|мини|270x270пкс|Чех телендә һөйләшеүселәр [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] территорияһында таралышы (2000)]] Чех телендә һөйләшеүселәр шулай уҡ Австрия-Венгрия империяһының элекке башҡа илдәрендә лә йәшәй. [[Хорватия]]ла чех телен туған тел тип һанаусы 6292 кеше (унда бөтәһе чехтар — 9641). [[Сербия]]ла чех телен туған тип 2000-ләп кеше атай; XIX быуатта Чехиянан күсенеүселәр Бела-Црква [[Воеводина]] общинаһының бер нисә ауылдарында йәшәй (чех теле дүрт төбәк телдәренең береһе) — күпселек чех телендә һөйләшеүселәр бер генә ауылда — Чешко-Село. Серб Боснияһы Республикаһында һәм Герцеговинала чехтар 500-ҙән ашыу кеше түгел.[[Румыния]]ла 2011 йылда Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәте буйынса, чех телендә һөйләшеүселәр 2174 иҫәпләнә. Чех теле шулай уҡ элекке [[Рәсәй империяһы]] илдәрендә таралған. [[Украина]]ла 5917 чех милләте кешеһенең мең бер йөҙ туҡһаны чех телен туған тип күрһәтә (2001), Рәсәйҙә — 13 074 (2010). Бынан тыш, чех телендә йәшәгән һөйләшеүселәр [[Ҡаҙағстан]]да һәм башҡа илдәрҙә йәшәй. Чех телендә Төньяҡ Америкалағы XIX быуаттағы иммигранттарҙың тоҡомдары һәм [[Көнбайыш Европа]] илдәрендәге хәҙерге заман хеҙмәт мигранттары һөйләшә.. [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] чех телендә 52 890 кеше һөйләшә (2010) булһа, [[Канада]]ла — 23580 кеше ({{Тәржемәһеҙ 5|Перепись населения Канады (2011)|2011||Canada 2011 Census}}). Халыҡ иҫәбен алыу һәм баһалау мәғлүмәте буйынса, чех телендә һөйләшеүселәр һаны төрлө дәүләттәрҙә {| class="sortable wikitable" ! style="width:150px" |Донъя илдәре !һаны<br><br>(чел.) !халыҡ иҫәбен алыу йылы<br><br>(баһалар)/сығанаҡ |- |Чехия |10 400 000 |{{Тәржемәһеҙ 5|Перепись населения Чехии (2011)|2011|cs|Sčítání lidu, domů a bytů 2011 v Česku}}<ref name="Český statistický úřad">{{Cite web}}{{проверено|16|01|2017}}</ref> |- |США |52 890 |2010<ref name="US. Language by State">{{Cite web}}{{проверено|16|01|2017}}</ref> |- |Словакия |35 216 |2011<ref name="Štatistický úrad Slovenskej republiky. Tab. 11">{{Cite web}}{{проверено|16|01|2017}}</ref><ref name="Štatistický úrad Slovenskej republiky. Tab. 12">{{Cite web}}{{проверено|16|01|2017}}</ref><ref name="Štatistický úrad Slovenskej republiky. Tab. 13">{{Cite web}}{{проверено|16|01|2017}}</ref> |- |Канада |23 580 |{{Тәржемәһеҙ 5|Перепись населения Канады (2011)|2011||Canada 2011 Census}}<ref name="Statistics Canada">{{Cite web}}{{проверено|16|01|2017}}</ref> |- |Австрия |17 742 |2001<ref name="Statistik Austria">{{Cite web}}{{проверено|16|01|2017}}</ref> |- |Россия |13 074 |2010 |- |Хорватия |6292 |{{Тәржемәһеҙ 5|Перепись населения Хорватии (2011)|2011|hr|Dodatak:Popis stanovništva u Hrvatskoj 2011.}}<ref name="Republika Hrvatska — Državni zavod za statistiku">{{Cite web}}{{проверено|16|01|2017}}</ref> |- |Румыния |2174 |2011<ref name="Institutul Naţional de Statistică">{{Cite web}}{{проверено|16|01|2017}}</ref> |- |Сербия |2000 |{{Тәржемәһеҙ 5|Перепись населения в Сербии (2011)|2011|sr|Попис становништва 2011. у Србији}}<ref name="Попис становништва, домаћинстава и станова 2011 у Републици Србији">{{Cite web}}{{проверено|16|01|2017}}</ref> |- |Польша |1451 |{{Тәржемәһеҙ 5|Перепись населения Польши (2011)|2011|pl|Narodowy Spis Powszechny 2011}}<ref name="Główny Urząd Statystyczny">{{Cite web}}{{проверено|16|01|2017}}</ref> |- |[[Украина телдәре|Украина]] |1190 |2001<ref name="Государственный комитет статистики Украины">{{Cite web}}{{проверено|16|01|2017}}</ref> |} === Социолингвистик мәғлүмәт === Прага лингвистик түңәрәге ағзалары (бигерәк тә Б Гавранек һәм А. Едличка) тарафынан чех теленең ҡатмарлы стилистик дифференциацияһын (айырылыуын) тасуирлайҙар. Әлеге мәлдә түбәндәге стилистик кимәлдәр айырылалар<ref>{{Китап|автор=Štícha F. et al.|заглавие=Akademická gramatika spisovné češtiny|место=Praha|издательство=Academia|год=2013|страницы=25—27|isbn=978-80-200-2205-9}}</ref>: * ''әҙәби чех'' (''čeština spisovná'') — телдең яҙма формаһының урта һәм юғары стилистик кимәлдәре формаль текста һәм беллетристикала ҡулланыла. * ''чех теленең көнкүреш--йәнле һөйләү теле'' (''čeština obecná'') — Богемияла һәм көнбайыш Моравияла телдең ауыҙ- тел формаһы, интердиалект йәки койнэ Үҙенең фонетик, морфологик һәм лексик үҙенсәлектәре бар: ** [[протеза]] ''v'' алдында ''o-'' (''vona'' урынынан ''ona'' «ул-она»); ** ''j'' төшөп ҡалыуы башланғыс тартынҡылар төркөмдәрендә (''jsem'' урынынан «я есть», ''du'' урынынан ''jdu'' «я иду»); ** ҡайһы бер осраҡта тартынҡылар төркөмдәрен ябайлаштырыу (''jabko'' урынынан ''jablko'' «алма-яблоко», ''pučit'' урынынан ''půjčit'' «одолжить»); ** ҡайһы бер урындарҙа (позицияла) оҙон һуҙынҡыларҙы ҡыҫҡартыу (''domu'' урынынан ''domů'' «өйгә-домой», ''jim'' урынынан ''jím'' «мин ашаным-я ем»); ** сифат ҡылымдарҙа тартынҡыларҙан һуң ''-l'' l төшөп ҡала (''upad'' урынынан ''upadl'' «упал»); ** сифаттарҙың ҡалын ялғауҙары (''dobrej'' урынынан ''dobrý'' «хороший», ''dobrý'' урынынан ''dobří'' (мужск. одушев.) һәм ''dobré'' (мужск. неодушев. һәм женск.) «хорошие»); ** ҡайһы бер ҡылым формалары (''seděj'' йәки ''seději'' урынынан ''sedí'' « улар ултыралар-они сидят»); ** сығанаҡ килеш ялғауҙары күплектә ''-ama''/''-ema'' (''ženama'' урынынан ''ženami «женщинами-ҡатын-ҡыҙ менән»'' , ''mužema'' урынынан ''muži'' «мужчинами-ирҙәр менән», ''stromama'' урынынан ''stromy'' «ағастар менән-деревьями»); ** ҡайһы бер лексика (''furt'' урынынан ''pořád''/''stále'' «даими-постоянно», ''fáč'' урынынан ''obvaz'' «бинт», ''flaška'' урынынан ''láhev'' «шешә-бутылка», ''бул'' урынынан ''brečet''/''plakat'' «илай-плакать»); * ''чех теленең йәнле һөйләү теле'' (''čeština hovorová'' йәки ''běžně čeština mluvená'') — чех теленең ауыҙ-тел формаһын ябай формаль булмаған коммуникацияла ҡулланыу, бер яҡлап асыҡтан-асыҡ китап әйтемдәрһеҙ һәм икенсе яҡлап вульгаризмдарҙың юҡлығы; чех теленең йәнле һөйләү теленә түбәндәге күренештәр хас : ** рәүештәрҙә аҙаҡҡы һуҙынҡыларҙың төшөп ҡалыуы (''zas'' урынынан ''zase'' «яңынан-снова», ''míň'' урынынан ''méně'' «аҙ-меньше»); ** форма ''jí'' урынынан ''ji'' «её» төшөм килештә килеүе; ** билдәләү алмаштары сифатында ''co формаһын ҡулланыу'' ''který'' «который» урынына (''holka, miluju jí co'' ''holka, miluji kterou'' "девушка, которую я люблю "); * ''стандарт тел'' (''čeština standardní'') — яҙма тексттарҙың теле, окказиональ (автор неолог.) неологизмдарҙан һәм вульгаризмдарҙан таҙартылған. [[Файл:Vojvodina_rusyn_croatian_czech_map.png|мини|200x200пкс|Воеводина чех телен рәсми ҡулланыу, Сербия — община, ул чех телендә рәсми таный, айыра зәңгәр төҫ]] . 1911 йылдан чех телен көйләү һәм өйрәнеү Чехия фәндәр Академияһы эргәһендәге чех теле институты шөғөлләнә<ref group="~">Первоначально с 1911 года существовал в качестве Кабинета словаря чешского языка (''Kancelář Slovníku jazyka českého''), в 1946 году преобразованную в Институт чешского языка (''Ústav pro jazyk český'').</ref>. Уның алдында хәҙерге чех теле һәм тарихын фундаменталь һәм ғәмәли тикшеренеүҙәр үткәреү бурысы тора.<ref>{{Cite web|url=http://www.ujc.cas.cz/oddeleni/index.php?page=index|title=Ústav pro jazyk český Akademie věd České republiky|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080220121131/http://www.ujc.cas.cz/oddeleni/index.php?page=index|archivedate=2008-02-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080220121131/http://www.ujc.cas.cz/oddeleni/index.php?page=index |date=2008-02-20 }}</ref>. Тәҡдим ителгән баҫмалар нәшер итә (мәҫәлән, " Чех теленең орфография ҡағиҙәләре " (''Pravopisu Pravidla českého''), "Чех әҙәби теле һүҙлектәре, « (''Češtiny Slovník spisovné''), „ Сит ил һүҙҙәренең академик һүҙлектәре“ (''Akademický slov slovník cizích'')) һәм йәмәғәтселеккә тел мәсьәләләре буйынса консультация бирә.. Мәғариф, йәштәр һәм физик тәрбиә министрлығы (''Ministerstvo školství, д mládeže tělovýchovy'') үрҙә күрһәтелгән уҡыу әсбаптарын чех телен өйрәнеүҙә хуплай, бигерәк тә мәктәптә чех телен өйрәнгән саҡта<ref>{{Cite web|url=http://www.msmt.cz/Files/PDF/VMSdeleni18519www15122005.pdf|title=Sdělení Ministerstva školství, mládeže a tělovýchovy k postupu a stanoveným podmínkám pro udělování a odnímání schvalovacích doložek učebnicím a učebním textům a k zařazování učebnic a učebních textů do seznamu učebnic|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060528003716/http://www.msmt.cz/Files/PDF/VMSdeleni18519www15122005.pdf|archivedate=2006-05-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cermat.cz/novamaturita/katalogy/Katalog_CJL_09092005.pdf|title=Katalog požadavků k maturitní zkoušce: Český jazyk a literatura: Zkouška zadávaná Ministerstvem školství, mládeže a tělovýchovy|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061107130323/http://www.cermat.cz/novamaturita/katalogy/Katalog_CJL_09092005.pdf|archivedate=2006-11-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061107130323/http://www.cermat.cz/novamaturita/katalogy/Katalog_CJL_09092005.pdf |date=2006-11-07 }}</ref>. === Диалекттар === [[Файл:Диалекты-чешского-языка.png|thumb|300px|[[Диалекты чешского языка]]<ref>{{книга|автор={{нп5|Белич, Яромир|Bělič J.|cs|Jaromír Bělič}}|заглавие=Nástin české dialektologie|ответственный=|место=Praha|издательство=SPN|год=1972|pages=40. Přehled nářečí českého jazyka|isbn=|ref=}}</ref><ref>{{книга|автор=Short D.|часть=Czech|заглавие=The Slavonic Languages|ответственный=[[Комри, Бернард|Comrie B.]], Corbett G|место=London, New York|издательство=[[Routledge]]|год=1993|pages=528 (Map 9.1. The main Czech dialect divisions)|allpages=1078|isbn=0-415-04755-2}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.osu.cz/fpd/kcd/dokumenty/cestinapositi/igstema1.htm#a3a|title=Čeština po síti. Útvary českého národního jazyka. Tradiční teritoriální dialekt|author=Kuldanová, Pavlína.|authorlink=|date=2003|editor=|format=|work=|pages=|location=|publisher={{нп5|Остравский университет|Ostravská univerzita v Ostravě|cs|Ostravská univerzita}}|accessdate=|lang=cs|description=Mapka českých nářečí (карта чешских диалектов)|ref=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110414200943/http://www.osu.cz/fpd/kcd/dokumenty/cestinapositi/igstema1.htm#a3a|archivedate=2011-04-14|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115062636/http://www.osu.cz/fpd/kcd/dokumenty/cestinapositi/igstema1.htm#a3a |date=2016-11-15 }}{{проверено|16|01|2017}}</ref>]] Чех теле бер нисә диалекта бүленә, дөйөм алғанда, улар бер-береһен аңлайҙар. Әлеге ваҡытта әҙәби теленең йоғонтоһо аҫтында диалекттар араһындағы сиктәр юйылалар. А.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Селищев чех теле диалекттарын чехия һәм моравияға бүлә. Чехия диалекты , үҙ сиратында, төньяҡ-көнсығыш һәм көньяҡ-көнбайышҡа бүленә<ref>{{Китап|автор=[[Селищев, Афанасий Матвеевич|Селищев А. М.]]|издание=Государственное учебно-педагогическое издательство Наркомпроса РСФСР|место=М.|год=1941|страницы=184—186}}</ref>. Б Гавранек классификацияһы буйынса, чехия диалекттары 6 диалект төркөмгә бүленә: урта чехия, көнсығыш чехия, көнбайыш чехия, ганац һәм ляш диалекттары. Башҡа классификация буйынса, чехия диалекты 4 диалект төркөмгә бүленә<ref>Karlík, Nekula, Pleskalová. Encyklopedický slovník češtiny. Praha : Nakladelství Lidové noviny, 2002, с. 393.</ref>: * чех һөйләштәре (һөйләү телендә койне сифатында); * үҙәк морав төркөмө һөйләштәре (ганац); * көнсығыш морав һөйләштәре төркөмө (морав-словак); * силезия һөйләштәре. Элекке судет немецтары йәшәгән сик буйы ерҙәрен халҡының төрлөлөгө арҡаһында бер диалектҡа индерергә мөмкин түгел. Польша ғалимы Т. Л-Сплавинский чех телендәге иң боронғо диалект үҙенсәлектәренә түбәндәгеләрҙе индерә<ref>{{Мәҡәлә|автор=Lehr-Spławiński T.|заглавие=Tło ugrupowania gwar czeskich|ссылка=|издание=Studia i szkice wybrane z językoznawstwa słowiańskiego|тип=|год=1966|том=2|номер=|страницы=253—254}}</ref>: * акут интонацияһы аҫтында ганац һәм ляш һөйләщендә , шулай уҡ улар менән ҡайһы бер күршеләрендә ике ижекле һүҙҙәрҙә оҙон һуҙынҡы ҡыҫҡартыла: ''skala'' (әҙәби. ''skála''), ''jama'' (әҙәби. ''jáma''), ''březa'' (әҙәби. ''bříza''), ''blato'' (әҙәби. ''bláto''); * v билабиаль әйтелешле һуҙынҡы, интервокаль хәлдә, тартынҡылар алдынан һәм төньяҡ-көнсығыш чех һөйләштәренең һүҙ аҙағында : ''kráwa'' (әҙәби. ''kráva''), ''prauda'' (әҙәби. ''pravda''), ''kreu'' (әҙәби. ''krev''); * [[Протеза|протез]] ''v'' күпселек һөйләштәрҙә ''o- алдынан'', һәм бынан көньяҡ чех һәм ляш һөйләштәренән башҡа : ''voko'' (әҙәби. ''oko''), ''von'' (әҙәби. ''on''), ''vod'' (әҙәби. ''od''); * башланғыс ''ji-'' күсә ''i-'' төньяҡ-көнсығыш чех һөйләштәрендә : ''iskra'' (әҙәби. ''jiskra''), ''ídlo'' (әҙәби. ''jídlo''); * тартынҡылар ҡушылмаһы ''šč'' күсә ''šť'' чехия һөйләштәрендә, шул уҡ ваҡытта моравия һөйләштәрендә тәүге хәл һаҡлана: ''šťáva'' — ''ščáva''; * һуңғы тартынҡыны ''v-'', ''m-'', ''l-'', ''r-'' алдынан яңғыраулана ляш һәм көнсығыш ганац һөйләштәрендә, шулай уҡ күсемле диалекттарҙың бер өлөшөндә; * көньяҡ чех һөйләштәрендә һаңғырау тартынҡыларҙан һуң, тартынҡыларҙың һаңғырауланышы: ''kfjet'' (әҙәби. ''květ''), ''tfoje'' (әҙәби. ''tvoje''); * ''t'' һәм ''d.тартынҡылары'' e алдынан йомшаҡ әйтелә, йыш ҡына — ''ć'' һәм ''dź'' ляш һөйләштәрендә күсеүе менән бәйле: ''idźe'' (әҙәби. ''jde''), ''ćeplo'' (әҙәби. ''teplo''); * тауыш среднеязычный ''ś'' һәм ''ź'' был һөйләш ляшский: ''nośić'' (әҙәби. ''nosit''), ''na voźe'' (әҙәби. ''na voze''); * ''ляш һөйләштәрендә dz'' өнө һаҡлана: ''cudz''y (әҙәби. ''cizí''). == Тел тарихы == Чех теле тарихы традиция буйынса өс периодҡа бүленә<ref name="Чешский язык. Языки мира 236">{{Китап|автор=[[Скорвид, Сергей Сергеевич|Скорвид С. С.]]|часть=Западнославянские языки. Чешский язык|ссылка часть=http://www.slavcenteur.ru/Proba/ucheba/kursy/Skorvid_CheshskijJazyk.pdf|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|ответственный=|издание=|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=236|isbn=5-87444-216-2|ref=}}</ref>:: # чех теленең боронғо осоро (''čeština stará'') — чех теле башҡа көнбайыш славян телдәр араһынан айырылған ваҡыттан (шартлы) 1500 йылдан. Был осор ике этапҡа бүленә: яҙмаға тиклем һәм яҙма. # Чех теленең иҫке осоро (''čeština starší'') — XVI быуаттың беренсе яртыһынан алып XVIII быуатҡа тиклем. Ҡайһы берҙә иҫке чех теле сиктәрендә осорҙар бүленә: XVI быуаттың мәҙәни- яҙма теле — „ гуманистик чех теле“ (''čeština humanistická'') һәм артабанғы быуат ярым тел — „ барокко чех теле“ (''čeština barokní''). # чех теленең яңы осоро (''čeština nová'') —XVIII быуаттың икенсе яртыһынан чех теленең милли яңырышы башланғысынан (яңы чех осороноң әҙәби тел башланғыс этабы ''čeština obrozenská булараҡ билдәле'') әлеге ваҡытҡа тиклем —хәҙерге чех теленең эшмәкәрлегенең этапты (''čeština současná''). [[Файл:Czechs_Slovakians1880.png|мини|300x300пкс|XIX быуатта чех һәм словак телдәренең таралыуы]] Беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән чех телендәге XIII быуат башында тулы кимәлдәге фраза 1057 йылдағы Литомержицк капитулын нигеҙләү тураһындағы грамотаға теркәлгән<ref name="Чешский язык. Языки мира 236">{{Китап|автор=[[Скорвид, Сергей Сергеевич|Скорвид С. С.]]|часть=Западнославянские языки. Чешский язык|ссылка часть=http://www.slavcenteur.ru/Proba/ucheba/kursy/Skorvid_CheshskijJazyk.pdf|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|ответственный=|издание=|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=236|isbn=5-87444-216-2|ref=}}</ref>. Боронғо чех теле төрлө жанрҙағы ҙур һандағы ҡомартҡыларҙа документлаштырылған. Был осорҙа түбәндәге үҙгәрештәр булған<ref name="Чешский язык. Языки мира 236">{{Китап|автор=[[Скорвид, Сергей Сергеевич|Скорвид С. С.]]|часть=Западнославянские языки. Чешский язык|ссылка часть=http://www.slavcenteur.ru/Proba/ucheba/kursy/Skorvid_CheshskijJazyk.pdf|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|ответственный=|издание=|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=236|isbn=5-87444-216-2|ref=}}</ref>: * һуҙынҡыларҙың үҙгәреше ''<nowiki/>'a'' > ''ě'', ''<nowiki/>'u'' > ''i'', ''<nowiki/>'o'' > ''e''; * дифтонгылашыу һәм монофтогизациялашыу ''ě'' >''i̯e'' > ''ī'', ''ō'' > ''uo'' > ''ū''; * килеш һәм зат менән үҙгәреш системаһын үҙгәртеп ҡороу; * йәнлелек (одушёв) категорияһын булдырыу; * һан (двойстенного числа) юғалтыу; * аорист һәм имперфектты юғалтыу. Иҫке чех теле ҙур һандағы баҫма китаптарҙа сағылдыра. Грамматикаларҙа нығытылған нормалар барлыҡҡа килгән (1533 йылда чех теленең беренсе грамматикаһы сыға). Кралицкая Библияһы чех теленең юғары вариантына тәржемә ителгән<ref name="Чешский язык. Языки мира 236">{{Китап|автор=[[Скорвид, Сергей Сергеевич|Скорвид С. С.]]|часть=Западнославянские языки. Чешский язык|ссылка часть=http://www.slavcenteur.ru/Proba/ucheba/kursy/Skorvid_CheshskijJazyk.pdf|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|ответственный=|издание=|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=236|isbn=5-87444-216-2|ref=}}</ref>. == Яҙмаһы == [[Файл:Presl_brambor.JPG|мини|300x300пкс|Мәҫәлән, китаптың „Дөйөм ботаник“, икенсе баҫма, 1846 йыл]] [[Файл:Psací_písmo.gif|мини|300x300пкс|Алфавит хәрефтәрен ҡулъяҙма чех]] Айырым чех һүҙҙәре X быуат башынан уҡ латин һәм немец әҫәрҙәрендә осрай . Ләкин тулыһынса чех телендә яҙылған әҫәрҙәр XIII быуаттың икенсе яртыһында ғына билдәле („Островская песнь“ и „Кунгунтина песнь“). XIV быуаттан чех телендә байтаҡ ҡына әҙәбиәт барлыҡҡа килә<ref>{{книга|автор=Селищев А. М.|название=Славянское языкознание. Западнославянские языки|издание=Государственное учебно-педагогическое издательство Наркомпроса РСФСР|место=М.|год=1941|страницы=36}}</ref>. Уның яҙмаһы өсөн [[латин алфавиты]] ҡулланыла, әммә унда бөтә чех өндәрен бирер өсөн, хәрефтәр етмәй. Шуның өсөн яҙмаға төрлө диграфтар (''spřežkový pravopis'')<ref name="Sedláček2">{{статья|автор=Sedláček М.|заглавие=K vývoji českého pravopisu. Část 1.|ссылка=http://nase-rec.ujc.cas.cz/archiv.php?art=7120#_ftnref17|издание=Naše řeč|тип=|год=1993|том=76|номер=2|страницы=}}</ref> индерелә, ләкин ниндәй ҙә булһа берҙәм система булмай ([[:ru:Глухая постальвеолярная аффриката|t͡ʃ]] өсөн ''c'', ''cz'', ''czz'', ''chz'', ''ch ҡулланылған'')<ref>{{книга|автор=Гордина М. В.|заглавие=История фонетических исследований|ссылка=|место=СПб|издательство=Филологический факультет СПбГУ|год=2006|страницы=36|isbn=5-8465-0243-1}}</ref>. 1406 йылда исемһеҙ орфографик трактат яҙылған булған, уны XIX быуатта Ф. Палацкий аса һәм „<nowiki><i id="mwAqA">Orthographia bohemica</i></nowiki>“ тип атай, уның авторын Ян Гус тип фаразлай. Был трактатта чех теле өсөн эҙмә-эҙлекле орфография системаһы тәҡдим ителә. Чех телендәге өндәрҙе билдәләү өсөн латин алфавитында етмәгән хәрефтәр урынына диакратик билдәләр индерергә тәҡдим итәләр. Шулай шышылдаулы (щипящий) һәм йомшаҡ тартынҡыларҙы тапшырыу өсөн хәреф өҫтөндәге нөктә хеҙмәт итә, мәҫәлән, ''ċ'', ''ṡ'', ''ż'', ''ṙ'', ''ṅ'', ''ṫ'' артабан алмаштырыла гачек менән (''háček'' „ырғаҡ-крючок“), мәҫәлән, ''č'', ''š'', ''ž'', ''ř'', ''ň'', ''ť''. Һуҙынҡыларҙың оҙонлоғон тапшырыу өсөн акут файҙаланылған (чех. ''čárka,'' „черточка“)<ref>{{Китап|автор=Селищев А. М.|издание=Государственное учебно-педагогическое издательство Наркомпроса РСФСР|место=М.|год=1941|страницы=40}}</ref><ref>{{Китап|автор=Гордина М. В.|заглавие=История фонетических исследований|ссылка=|место=СПб|издательство=Филологический факультет СПбГУ|год=2006|страницы=36—37|isbn=5-8465-0243-1}}</ref><ref>{{Китап|автор=|издание=Academia|место=Praha|год=2007|страницы=11}}</ref>. Диакритика менән яҙыу тиҙ генә лә һәм һәр ерҙә лә ҡабул ителмәй. XVI быуат уртаһына тиклем диакритик һәм диграфик орфография паралллель ҡулланыла<ref name="Sedláček">{{Мәҡәлә|автор=Sedláček М.|заглавие=K vývoji českého pravopisu. Část 1.|ссылка=http://nase-rec.ujc.cas.cz/archiv.php?art=7120#_ftnref17|издание=Naše řeč|тип=|год=1993|том=76|номер=2|страницы=}}</ref>. [[Файл:Qwertz_cz.svg|мини|300x300пкс|Чех QWERTZ-клавиатура. QWERTY поженятся урыны менән генә айырылып һәм ул Y Z]] 1842 йылда ''j'' өнөн ''j'' хәрефе менән билдәләү тәҡдим ителә, элеккесә оҙон һуҙынҡы ''i'' — ''í'' хәрефе менән , ә ''j'' менән түгел, ә дифтонг ''eɪ'' — хәреф ҡуш. ''ej'' , ә ''ey түгел''. Был яңылыҡты билдәле славист Шафарик хуплай<ref name="Sedláček">{{Мәҡәлә|автор=Sedláček М.|заглавие=K vývoji českého pravopisu. Část 1.|ссылка=http://nase-rec.ujc.cas.cz/archiv.php?art=7120#_ftnref17|издание=Naše řeč|тип=|год=1993|том=76|номер=2|страницы=}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=Jedlička А.|заглавие=P. J. Šafařík a český jazyk|ссылка=http://nase-rec.ujc.cas.cz/archiv.php?art=4853|издание=Naše řeč|тип=|год=1961|том=44|номер=9—10|страницы=}}</ref>. 1849 йылда ''w урынына '' ''v яҙа башлайҙар'' ә ''au'' урынына — ''ou''. Чех яҙыу өлгөһө буйынса уға бик яҡын словак теле яҙмаһы төҙөлә. XIX быуат башында чех системаһына (ҡайһы бер үҙгәрештәр менән) хорват латины күсерелә. („[[гаевица]]<nowiki/>“). Чех теле өлгөһө буйынса ҡайһы бер славян телдәренең киң таралған латинлаштырыу системалары проектлаштырыла : [[Белорус теле|белорус теленең]], [[Украин теле|украина]] һәм [[Урыҫ теле|рус]] телдәренең, төп стандарттары латин транслитерацияһы, ғөмүмән, [[кириллица]]: {| | {| class="standard" style="text-align:center; font-family: Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, sans-serif;" !хәреф !чех<br><br>атамаһы !өн<br><br>([[Халыҡ-ара фонетик алфавит|МФА]]) ![[Аллофон|алло-<br><br>фондар]] |- |'''A a''' |''á'' |{{Ipa|[a]}} | |- |'''Á á''' |''dlouhé á'' |{{Ipa|[aː]}} | |- |'''B b''' |''bé'' |{{Ipa|[b]}} |{{Ipa|[p]}} |- |'''C c''' |''cé'' |{{Ipa|[ts]}} |{{Ipa|[dz]}} |- |'''Č č''' |''čé'' |{{Ipa|[tʃ]}} |{{Ipa|[dʒ]}} |- |'''D d''' |''dé'' |{{Ipa|[d]}} |{{Ipa|[t]}} |- |'''Ď ď''' |''ďé'' |{{Ipa|[ɟ]}} |{{Ipa|[c]}} |- |'''E e''' |''é'' |{{Ipa|[ɛ]}} | |- |'''É é''' |''dlouhé é'' |{{Ipa|[ɛː]}} | |- |'''Ě ě''' |''ije'' |{{Ipa|[ɛ]}}, {{Ipa|[jɛ]}} | |- |'''F f''' |''ef'' |{{Ipa|[f]}} | |- |'''G g''' |''gé'' |{{Ipa|[g]}} |{{Ipa|[k]}} |- |'''H h''' |''há'' |{{Ipa|[ɦ]}} |{{Ipa|[x]}}, {{Ipa|[h]}} |- |'''Ch ch''' |''chá'' |{{Ipa|[x]}} |{{Ipa|[ɣ]}}, {{Ipa|[ɦ]}} |- |'''I i''' |''í'' |{{Ipa|[ɪ]}} | |- |'''Í í''' |''dlouhé í'' |{{Ipa|[iː]}} | |- |'''J j''' |''jé'' |{{Ipa|[j]}} | |- |'''K k''' |''ká'' |{{Ipa|[k]}} |{{Ipa|[g]}} |- |'''L l''' |''el'' |{{Ipa|[l]}} | |- |'''M m''' |''em'' |{{Ipa|[m]}} |{{Ipa|[ɱ]}} |- |'''N n''' |''en'' |{{Ipa|[n]}} |{{Ipa|[ŋ]}} |} | | | {| class="standard" style="text-align:center; font-family: Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, sans-serif;" !хәреф !чех<br><br>атамаһы !өн<br><br>(МФА) !алло-<br><br>фондар |- |'''Ň ň''' |''eň'' |{{Ipa|[ɲ]}} | |- |'''O o''' |''ó'' |{{Ipa|[o]}} | |- |'''Ó ó''' |''dlouhé ó'' |{{Ipa|[oː]}} | |- |'''P p''' |''pé'' |{{Ipa|[p]}} |{{Ipa|[b]}} |- |'''Q q''' |''kvé'' |qu={{Ipa|[kv]}} | |- |'''R r''' |''er'' |{{Ipa|[r]}} | |- |'''Ř ř''' |''eř'' |{{Ipa|[r̝]}} |{{Ipa|[r̝°]}} |- |'''S s''' |''es'' |{{Ipa|[s]}} |{{Ipa|[z]}} |- |'''Š š''' |''eš'' |{{Ipa|[ʃ]}} |{{Ipa|[ʒ]}} |- |'''T t''' |''té'' |{{Ipa|[t]}} |{{Ipa|[d]}} |- |'''Ť ť''' |''ťé'' |{{Ipa|[c]}} |{{Ipa|[ɟ]}} |- |'''U u''' |''ú'' |{{Ipa|[ʊ]}} | |- |'''Ú ú''' |''dlouhé ú'' |{{Ipa|[uː]}} | |- |'''Ů ů''' |''ů s kroužkem'' |{{Ipa|[uː]}} | |- |'''V v''' |''vé'' |{{Ipa|[v]}} |{{Ipa|[f]}} |- |'''W w''' |''dvojité vé'' |{{Ipa|[v]}} |{{Ipa|[f]}} |- |'''X x''' |''iks'' |{{Ipa|[ks]}} |{{Ipa|[gz]}} |- |'''Y y''' |''ypsilon'' |{{Ipa|[ɪ]}} | |- |'''Ý ý''' |''dlouhé ypsilon'' |{{Ipa|[iː]}} | |- |'''Z z''' |''zet'' |{{Ipa|[z]}} |{{Ipa|[s]}} |- |'''Ž ž''' |''žet'' |{{Ipa|[ʒ]}} |{{Ipa|[ʃ]}} |} |} == Лингвистик ҡылыҡһырлама == === Фонетика һәм фонология === ==== Һуҙынҡылар ==== [[Файл:Czech_vowel_chart.png|мини|281x281пкс|Чех монофтонгыларының яңғырашы<ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=43|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref><ref name="phoible">{{Cite web|url=http://phoible.org/inventories/view/1140#tipa|title=Czech|accessdate=}}</ref>]] Чех телендә ун һуҙынҡы [[фонема]], оҙонлоҡ — ҡыҫҡалыҡ буйынса айырылалар<ref>{{Китап|автор=[[Скорвид, Сергей Сергеевич|Скорвид С. С.]]|часть=Западнославянские языки. Чешский язык|ссылка часть=http://www.slavcenteur.ru/Proba/ucheba/kursy/Skorvid_CheshskijJazyk.pdf|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|ответственный=|издание=|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=238|isbn=5-87444-216-2|ref=}}</ref>: {| class="wikitable" style="border-collapse: collapse;text-align:center;" ! rowspan="2" style="width:100px" |Күтәрелеш ! colspan="6" |Рәт |- ! colspan="2" |Алғы ! colspan="2" |Уртансы ! colspan="2" |Артҡы |- | |ҡыҫҡа |оҙон |ҡыҫҡа |оҙон |ҡыҫҡа |оҙон |- |Юғары |ɪ |iː | | |u |uː |- |Урта |ɛ |ɛː | | |o |oː |- |Түбәнге | | |a |aː | | |} Һуҙынҡылар оҙонлоғо мәғәнә айырмаһын бирә.: ''dal'' „ул бирҙе-он дал“ — ''dál'' „алыҫ- ,дальше“, „господа-әфәнделәр“ — ''páni''» — ''paní'' «госпожа-ханымдар», ''stály'' « улар тора-они стоят» — ''stálý'' «даими-постоянно». Оҙон һуҙынҡылар ҡыҫҡа һуҙынҡыға ҡарағанда яҡынса ике тапҡыр оҙонораҡ дауам ителә; бынан тыш, бер пар /ɪ/ — /iː/ күтәрелеш буйынса ныҡ айырыла. Оҙон һуҙынҡылар һаны һүҙҙә сикләнмәгән: ''vzácný'' «һирәк-редкий», ''mávání'' «полоскание», ''získávání'' «алыу, һатыу». Телмәр контексында ҡыҫҡа һуҙынҡылар оҙон һуҙынҡыларға ҡарағанда 3-4 тапҡырға йышыраҡ осрай<ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=44—45|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>. Бынан тыш чех телендә өс дифтонг: ''ou'', ''au'' һәм ''eu бар''. Дифтонг ''au'' һәм ''eu'' шулай уҡ оҙон ''ó'' тик үҙләштергән һүҙҙәрҙә, [[Ымлыҡтар|ымлыҡтарҙа]] һәм өноҡшаш һүҙҙәрҙә осрай.<ref name="Скорвид239">{{Китап|автор=[[Скорвид, Сергей Сергеевич|Скорвид С. С.]]|часть=Западнославянские языки. Чешский язык|ссылка часть=http://www.slavcenteur.ru/Proba/ucheba/kursy/Skorvid_CheshskijJazyk.pdf|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|ответственный=|издание=|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=239|isbn=5-87444-216-2|ref=}}</ref><ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=44|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>. Өн яһау хас [r] һәм [l]: ''vlk'' «бүре-волк», ''krtek'' «крот», ''bratr'' «брат». Бындай ижектәрҙе әйткәндә саманан тыш ҡыҫҡа тоноҡ өн барлыҡҡа килә.. Тотош фразалар бер «ысын» һуҙынҡыһыҙ бар: ''Strč krk prst skrz'' «просунь палец сквозь горло». ==== Тартынҡылар ==== Чех теле тартынҡылары (йәйә эсендә фонемаларҙың позицион варианттары, тартынҡы парларында һулдан- һаңғырау тартынҡылар, уң яҡтан — яңғырау тартынҡылар килтерелгән)<ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=45—46|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>: {| class="wikitable" style="text-align: center" ! !Ирен тартынҡылары !Альвеоляр (тел осо) !Палатальный (тел уртаһы) !Веляр (тел арты) !Тамаҡ төбө (Глоттальный) |- !Танау |m |n |ɲ | | |- !Шартлаулы |p b |t d. |c ɟ |k (g) | |- !Аффрикаттар | |ts (dz) |tʃ (dʒ) | | |- !Фрикативтар |(f) v |'s z |ʃ ʒ |x |ɦ |- !Ҡалтыраулы | |r r | | | |- !Аппроксиманталар | |l |джан | | |} Һүҙ аҙағында яңғырау тартынҡы һаңғыраулана. Тартынҡылар регрессив рәүештә һаңғырау-яңғырау буйынса [[Ассимиляция (тел белеме)|ассимиляциялаша]]: ''obchod'' [opxot] «магазин», ''platba'' [pladba] «платёж». Моравия вариантында ''sh төркөмөндә һүҙ башында'' шулай уҡ регрессив ассимиляция барлыҡҡа килә, ә көнбайыш чех телендә һәм әҙәби телдә — прогрессив: ''na shledanou'' (әҙәби. [na sxledanou], моравия [na zɦledanou]) «до свидания». Өн ''ř'' һаңғыраулана алдында ғына түгел, ләкин һаңғырау тартынҡынан да һуң<ref name="Скорвид240">{{Китап|автор=[[Скорвид, Сергей Сергеевич|Скорвид С. С.]]|часть=Западнославянские языки. Чешский язык|ссылка часть=http://www.slavcenteur.ru/Proba/ucheba/kursy/Skorvid_CheshskijJazyk.pdf|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|ответственный=|издание=|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=240|isbn=5-87444-216-2|ref=}}</ref>. Ғәҙәттә, паузанан һуң һүҙ башында һуҙынҡылар алдынан тамаҡ төбө шартлаулы ({{Ipa|ʔ}}) барлыҡҡа килә. Был шулай уҡ һүҙҙәр тоташҡанда һуҙынҡыларҙың берләшеүендә, бәйләүестәрҙә, приставкаларҙа (тамыр алдынан килеүсе) барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта бәйләүестең (предлог) аҙаҡҡы тартынҡыһы тамаҡ төбө шартлаулы тартынҡыһы алдынан да унан башҡа ла һаңғыраулана : ''v autě'' — [ʔaucɛ f] / [aucɛ f] «в машине»<ref name="Скорвид240">{{Китап|автор=[[Скорвид, Сергей Сергеевич|Скорвид С. С.]]|часть=Западнославянские языки. Чешский язык|ссылка часть=http://www.slavcenteur.ru/Proba/ucheba/kursy/Skorvid_CheshskijJazyk.pdf|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|ответственный=|издание=|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=240|isbn=5-87444-216-2|ref=}}</ref>. Тартынҡы ''n'' яһалыш урыны буйынса ''ŋ артҡы рәт'' алдында ''k'' һәм ''g'': ''tenký'' [teŋkiː] «йоҡа», ''tango'' [taŋgo] «танго» ассимиляциялаша<ref name="Скорвид240">{{Китап|автор=[[Скорвид, Сергей Сергеевич|Скорвид С. С.]]|часть=Западнославянские языки. Чешский язык|ссылка часть=http://www.slavcenteur.ru/Proba/ucheba/kursy/Skorvid_CheshskijJazyk.pdf|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|ответственный=|издание=|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=240|isbn=5-87444-216-2|ref=}}</ref>. ==== Просодия ==== Чех әҙәби телендә [[баҫым]] экспираторлы, һүҙ баҫымы фиксацияланғана (инициаль баҫым) — һәр ваҡыт беренсе [[Ижек|ижеккә]] төшә. Бер һәм ике ижекле исемдәр һәм алмаштар, уларға беркетелгән бер ижекле бәйләүестәр бер баҫымлы төркөм барлыҡҡа килтерә: ''do Prahy'' « в Прагу»,''ˈod nás'' «от нас»<ref name="Скорвид239">{{Китап|автор=[[Скорвид, Сергей Сергеевич|Скорвид С. С.]]|часть=Западнославянские языки. Чешский язык|ссылка часть=http://www.slavcenteur.ru/Proba/ucheba/kursy/Skorvid_CheshskijJazyk.pdf|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|ответственный=|издание=|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=239|isbn=5-87444-216-2|ref=}}</ref>. === Морфология === ==== Исем (һүҙ төркөмө) ==== Чех телендә исемдәр һан һәм [[килеш]] менән үҙгәрә, шулай уҡ енес категорияһының классификацияһы менән билдәләнә. Һан бары икәү — берлектә (''jednotné číslo'' / ''singulár'') һәм күплектә (''množné číslo'' / ''plurál''). Исемдәрҙең тик берлек һандағы төркөмө (singularia tantum) һәм (pluralia tantum) тик күплек һанлы ғына булыу төркөмө . [[Килеш|Килештәр]] алты — төп килеш, эйәлек килеш, төбәү килеш, төшөм килеш, урын һәм сығанаҡ килештәр. Бынан тыш, (муж. р.) һәм (жен. р.) берлек һанда саҡырыу (звательная) формаһы бар, ғәҙәттә, уларҙы шулай уҡ килеш тип һанайҙар. Исемдәр дүрт енес төшөнсәһе буйынса бүленәләр — муж. р. йәнле (одушевленный), муж. р. йәнһеҙ (неодушев.) жен. р. һәм сред. р.<ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=134—140|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref><ref>{{Китап|автор=[[Скорвид, Сергей Сергеевич|Скорвид С. С.]]|часть=Западнославянские языки. Чешский язык|ссылка часть=http://www.slavcenteur.ru/Proba/ucheba/kursy/Skorvid_CheshskijJazyk.pdf|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|ответственный=|издание=|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=245|isbn=5-87444-216-2|ref=}}</ref>. Килеш менән үҙгәртеүҙең 14 тибы бар (склонение), традиция буйынса аталған исемдәр өлгөһө: ''pán'', ''hrad'', ''muž'', ''stroj'', ''předseda'', ''soudce'', ''žena'', ''růže'', ''píseň'', ''kost'', ''město'', ''moře'', ''kuře'', ''stavení''<ref>{{Китап|автор=Štícha F. et al.|заглавие=Akademická gramatika spisovné češtiny|место=Praha|издательство=Academia|год=2013|страницы=311|isbn=978-80-200-2205-9}}</ref>. Исемдәрҙең килеш менән үҙгәрешенә (муж р. одушевленный) миҫал: ''pán'' «господин», ''muž'' «мужчина», ''předseda'' «председатель» һәм ''soudce'' «судья». Беренсе килеш тибы буйынса төп килештә ҡаты тартынҡыға тамамланған исемдәр үҙгәрә, икенсе тип буйынса йомшаҡ тартынҡыға тамамланған исемдәр<ref>{{Китап|автор=Štícha F. et al.|заглавие=Akademická gramatika spisovné češtiny|место=Praha|издательство=Academia|год=2013|страницы=316—317|isbn=978-80-200-2205-9}}</ref>.. {| class="wikitable" style="border-collapse: collapse;text-align:center;" ! style="width:120px" |Килеш ! style="width:100px" |Берлек һанда ! style="width:100px" |Күплек һанда ! style="width:100px" |Берлек һанда ! style="width:100px" |Күплек һанда ! style="width:100px" |Берлек һанда ! style="width:100px" |Күплек һанда ! style="width:100px" |Берлек һанда ! style="width:100px" |Күплек һанда |- !Төп килеш |''pán'' |''pánové''/''páni'' |''muž'' |''muži'' |''předseda'' |''předsedové'' |''soudce'' |''soudci'' |- !Эйәлек килеш |''pána'' |''pánů'' |''muže'' |''mužů'' |''předsedy'' |''předsedů'' |''soudce'' |''soudců'' |- !Төбәү килеш |''pánovi''/''pánu'' |''pánům'' |''muži''/''mužovi'' |''mužům'' |''předsedovi'' |''předsedům'' |''soudci'' |''soudcům'' |- !Төшөм килеш |''pána'' |''pány'' |''muže'' |''muže'' |''předsedu'' |''předsedy'' |''soudce'' |''soudce'' |- !Саҡырыу килеш |''pane'' |''pánové''/''páni'' |''muži'' |''muži'' |''předsedo'' |''předsedové'' |''soudce'' |''soudci'' |- !Сығанаҡ килеш |''pánem'' |''pány'' |''mužem'' |''muži'' |''předsedou'' |''předsedy'' |''soudcem'' |''soudci'' |- !Урын-ваҡыт килеш |''pánovi''/''pánu'' |''pánech'' |''muži''/''mužovi'' |''mužích'' |''předsedovi'' |''předsedech'' |''soudci'' |''soudcích'' |} Исемдәрҙең ир-ат енесе төшөнсәһенә ҡараған (муж. р.), йәнһеҙ (неодушёв) килеш менән үҙгәрешенә өлгө: ''hrad'' «замок», ''stroj'' «машина (механизм)» һәм ''kámen'' «таш-камень» Исемдәр төп килештә ҡаты тартынҡыға тамамланһа, беренсе тип буйынса үҙгәрә, икенсе тип буйынса функциональ йомшаҡ тартынҡыға. ''kámen'' өлгөһөндә ҙур булмаған исемдәрҙең төркөмө ''stroj'' тибында ялғау менән берлек һанда һәм ''hrad'' төрҙәре күплектә<ref>{{книга|автор=Štícha F. et al.|заглавие=Akademická gramatika spisovné češtiny|место=Praha|издательство=Academia|год=2013|страницы=329—330|isbn=978-80-200-2205-9}}</ref>.. {| class="wikitable" style="border-collapse: collapse;text-align:center;" ! style="width:120px" |Килеш ! style="width:100px" |Бер. һан ! style="width:100px" |Күп. һан ! style="width:100px" |Бер. һан ! style="width:100px" |Күп. һан ! style="width:100px" |Бер. һан ! style="width:100px" |Күп. һан |- !Төп килеш |''hrad'' |''hrady'' |''stroj'' |''stroje'' |''kámen'' |''kameny'' |- !Эйәлек килеш |''hradu'' |''hradů'' |''stroje'' |''strojů'' |''kamene'' |''kamenů'' |- !Төбәү килеш |''hradu'' |''hradům'' |''stroji'' |''strojům'' |''kameni'' |''kamenům'' |- !Төшөм килеш |''hrad'' |''hrady'' |''stroj'' |''stroje'' |''kámen'' |''kameny'' |- !Саҡырыу килеш |''hrade'' |''hrady'' |''stroji'' |''stroje'' |''kameni'' |''kameny'' |- !Сығанаҡ килеш |''hradem'' |''hrady'' |''strojem'' |''stroji'' |''kamenem'' |''kameny'' |- !Урын-ваҡыт килеш |''hradu''/''hradě'' |''hradech'' |''stroji'' |''strojích'' |''kameni'' |''kamenech'' |} Исем һүҙ төркөмө жен. р. үҙгәреү өлгөһө — ''žena'' «ҡатын-ҡыҙ-женщина», ''růže'' «роза», ''píseň'' «йыр» һәм ''kost'' «һөйәк-кость». Беренсе тип буйынса үҙгәрә төп килештә -а- ялғауына тамамланған, икенсе тип буйынса ''-e- ялғауына тамамланған исемдәр.'' Тартынҡыларға тамамланған исемдәр, ''píseň'' һәм ''kos тип буйынса үҙгәрәләр''<ref>{{Китап|автор=Štícha F. et al.|заглавие=Akademická gramatika spisovné češtiny|место=Praha|издательство=Academia|год=2013|страницы=338—339|isbn=978-80-200-2205-9}}</ref>. {| class="wikitable" style="border-collapse: collapse;text-align:center;" ! style="width:120px" |Килеш ! style="width:100px" |Бер. һан ! style="width:100px" |Күп. һан ! style="width:100px" |Бер. һан ! style="width:100px" |Күп. һан ! style="width:100px" |Бер. һан ! style="width:100px" |Күп. һан ! style="width:100px" |Бер. һан ! style="width:100px" |Күп. һан |- !Төп килеш |''žena'' |''ženy'' |''růže'' |''růže'' |''píseň'' |''písně'' |''kost'' |''kosti'' |- !Эйәлек килеш |''ženy'' |''žen'' |''růže'' |''růží'' |''písně'' |''písní'' |''kosti'' |''kostí'' |- !Төбәү килеш |''ženě'' |''ženám'' |''růži'' |''růžím'' |''písni'' |''písním'' |''kosti'' |''kostem'' |- !Төшөм килеш |''ženu'' |''ženy'' |''růži'' |''růže'' |''píseň'' |''písně'' |''kost'' |''kosti'' |- !Саҡырыу килеш |''ženo'' |''ženy'' |''růže'' |''růže'' |''písni'' |''písně'' |''kosti'' |''kosti'' |- !Сығанаҡ килеш |''ženou'' |''ženami'' |''růží'' |''růžemi'' |''písní'' |''písněmi'' |''kostí'' |''kostmi'' |- !Урын-ваҡыт килеш |''ženě'' |''ženách'' |''růži'' |''růžích'' |''písni'' |''písních'' |''kosti'' |''kostech'' |} Хәйер, ''píseň'' тибы исемдәре ''růže тибы исемдәренән төп килеш һәм төшөм килештә берлек һанда тик ялғауһыҙ булыуҙары ('' нуль), шулай уҡ саҡырыу килеше ялғауы менән айырылалар, традицион рәүештә айырым типҡа бүленәләр.<ref>{{Китап|автор=Štícha F. et al.|заглавие=Akademická gramatika spisovné češtiny|место=Praha|издательство=Academia|год=2013|страницы=338|isbn=978-80-200-2205-9}}</ref>. Исемдәрҙең (средний род) килеш менән үҙгәрешенә миҫалдар: ''město'' «ҡала», ''moře'' «диңгеҙ», ''kuře'' «себеш» һәм ''stavení'' «здание». Исемдәрҙең беренсе типтағы (''-o ялғауына тамамланған)'' килеш менән үҙгәреше, икенсе тип ''-e ялғауы менән''. Исемдәрҙең ''kuře'' тибы буйынса хайуан балаларын белдергән атамалар (детёнышей) һәм бер нисә һүҙ үҙгәрә. Исем һүҙ төркөмө ''-í тамамланған'' ''staven тибы буйынса үҙгәрәí''<ref>{{Китап|автор=Štícha F. et al.|заглавие=Akademická gramatika spisovné češtiny|место=Praha|издательство=Academia|год=2013|страницы=348—349|isbn=978-80-200-2205-9}}</ref>. {| class="wikitable" style="border-collapse: collapse;text-align:center;" ! style="width:120px" |Килеш ! style="width:100px" |Бер. һан ! style="width:100px" |Күп. һан ! style="width:100px" |Бер. һан ! style="width:100px" |Күп. һан ! style="width:100px" |Бер. һан ! style="width:100px" |Күп. һан ! style="width:100px" |Бер. һан ! style="width:100px" |Күп. һан |- !Төп килеш |''město'' |''města'' |''moře'' |''moře'' |''kuře'' |''kuřata'' |''stavení'' |''stavení'' |- !Эйәлек килеш |''města'' |''měst'' |''moře'' |''moří'' |''kuřete'' |''kuřat'' |''stavení'' |''stavení'' |- !Төбәү килеш |''městu'' |''městům'' |''moři'' |''mořím'' |''kuřeti'' |''kuřatům'' |''stavení'' |''stavením'' |- !Төшөм килеш |''město'' |''města'' |''moře'' |''moře'' |''kuře'' |''kuřata'' |''stavení'' |''stavení'' |- !Саҡырыу килеш |''město'' |''města'' |''moře'' |''moře'' |''kuře'' |''kuřata'' |''stavení'' |''stavení'' |- !Сығанаҡ килеш |''městem'' |''městy'' |''mořem'' |''moři'' |''kuřetem'' |''kuřaty'' |''stavením'' |''staveními'' |- !Урын-ваҡыт килеш |''městě'' |''městech'' |''moři'' |''mořích'' |''kuřeti'' |''kuřatech'' |''stavení'' |''staveních'' |} ==== Сифат (һүҙ төркөмө) ==== Сифаттар ике тип буйынса килеш менән үҙгәрәләр: йомшаҡ һәм ҡаты<ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=198|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>. Сифаттарҙың ҡаты төрөнөң килеш менән үҙгәрешенә миҫалдар: ''nový'' «яңы»<ref name="Short476">{{Китап|автор=Short D.|заглавие=The Slavonic Languages|часть=Slovak|место=London, New York|издательство=Routledge|год=1993|pages=476|isbn=978-83-01-15390-8}}</ref>: {| class="wikitable" style="border-collapse: collapse;text-align:center;" ! colspan="2" rowspan="2" style="width:120px" |Килеш ! colspan="3" |Берлек һанда ! colspan="3" |Күплек һанда |- !Мужской род !Средний род !Женский род !Мужской род<br><br><br><br>йәнле (одушевлённый) !Мужской род<br><br><br><br> йәнһеҙ (неодушевлённый.)<br><br><br><br> жен. род һәм средний род !Средний род |- ! colspan="2" |Төп килеш |''nový'' |''nové'' |''nová'' |''noví'' |''nové'' |''nová'' |- ! colspan="2" |Эйәлек килеш | colspan="2" |''nového'' |''nové'' | colspan="3" |''nových'' |- ! colspan="2" |Төбәү килеш | colspan="2" |''novému'' |''nové'' | colspan="3" |''novým'' |- ! rowspan="2" |Төшөм килеш |'''неодуш.''' |''nový'' | rowspan="2" |''nové'' | rowspan="2" |''novou'' | colspan="2" rowspan="2" |''nové'' | rowspan="2" |''nová'' |- |'''одуш.''' |''nového'' |- ! colspan="2" |Сығанаҡ килеш | colspan="2" |''novým'' |''novou'' | colspan="3" |''novými'' |- ! colspan="2" |Урын-ваҡыт килеш | colspan="2" |''novém'' |''nové'' | colspan="3" |''nových'' |} Чех теле һөйләшендә әҙәби урынына ''-ý-'' һәм ''-é-ялғауҙарҙа'' ''-ej-'' һәм ''-ý-'' ҡулланыла, шуға ярашлы: ''novej'' «новый», ''novýho'' «нового», ''novýmu'' «новому», ''novejch'' «новых», ''novejm'' «новым»<ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=198—199|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>. Әҙәби чех телендә исемдәр төп килештә, күплек һанда, муж. р. йәнле (одушёв.) торғанда ялғау алдынан тартынҡыларҙың сиратлашыуы барлыҡҡа килә: ''mla<span style="color:green">d.</span>ý'' «йәш-молодой» — ''mla<span style="color:green">d.</span>í'', ''pros<span style="color:green">t</span>ý'' «ябай-простой» — ''pros<span style="color:green">t</span>í'', ''hod<span style="color:green">n</span>ý'' «добрый» — ''hod<span style="color:green">n</span>í'', ''dob<span style="color:green">r</span>ý'' «хороший» — ''dob<span style="color:green">ř</span>í'', ''vyso<span style="color:green">k</span>ý'' «юғары-высокий» — ''vyso<span style="color:green">c</span>í'', ''ubo<span style="color:green">h.</span>ý'' «бәхетһеҙ-несчастный» — ''ubo<span style="color:green">z</span>í'', ''ti<span style="color:green">ch</span>ý'' «тихий» — ''ti<span style="color:green">š</span>í'', ''měst<span style="color:green">sk</span>ý'' «городской» — ''měst<span style="color:green">št</span>í'', ''angli<span style="color:green">ck</span>ý'' «инглизса-английский» — ''angli<span style="color:green">čt</span>í''<ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=199|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>. Чех телендә төп килештә, күплектә енес төшөнсәһендәге айырма юғала һәм исемдәр менән ''-ý ялғаулы форма ҡушылмаһы бөтә енесте белдергән исемдәр менән (муж.р. ,жен.р. ,сред. р.) ҡулланыла''<ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=199—200|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>. Сифаттарҙың йомшаҡ төрөнөң килеш менән үҙгәрешенә миҫал ''cizí'' «чужой-ят, сит ил-иностранный»<ref name="Short476">{{Китап|автор=Short D.|заглавие=The Slavonic Languages|часть=Slovak|место=London, New York|издательство=Routledge|год=1993|pages=476|isbn=978-83-01-15390-8}}</ref>: {| class="wikitable" style="border-collapse: collapse;text-align:center;" ! colspan="2" rowspan="2" style="width:120px" |Килеш ! colspan="3" |Берлек һаны ! colspan="1" rowspan="2" |Күплек һаны |- !Мужской род !Средний род !Женский род |- ! colspan="2" |Төп килеш |''cizí'' |''cizí'' |''cizí'' |''cizí'' |- ! colspan="2" |Эйәлек килеш | colspan="2" |''cizího'' |''cizí'' |''cizích'' |- ! colspan="2" |Төбәү килеш | colspan="2" |''cizímu'' |''cizí'' |''cizím'' |- ! rowspan="2" |Төшөм килеш |'''неодуш.''' |''cizí'' | rowspan="2" |''cizí'' | rowspan="2" |''cizí'' | rowspan="2" |''cizí'' |- |'''одуш.''' |''cizího'' |- ! colspan="2" |Сығанаҡ килеш | colspan="2" |''cizím'' |''cizí'' |''cizími'' |- ! colspan="2" |Урын-ваҡыт килеш | colspan="2" |''cizím'' |''cizí'' |''cizích'' |} Эйәлекте белдергән сифаттар (притяжательные) тик ир-ат енесенә ҡараған (муж.р.) суффикс ''-ov- ярҙамында'' йәки ҡатын-ҡыҙ енесе төшөнсәһендәге (жен.р.) ''-in- суффиксы ярҙамында барлыҡҡа килә.'' Эйәлекте белдергән сифаттар ҡатнаш тип буйынса килеш менән үҙгәрәләр: килештәрҙең бер өлөшөндә сифаттарҙың ялғауы булып, ә бер өлөшө — исемдәрҙеке булып тора<ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=203|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>. Эйәлек мәғәнәһен белдереүсе сифаттарҙың (притяжательные) килеш менән үҙгәртеү өлгөһө ''otcův'' «атаһының-отцов»<ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=204—205|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>: {| class="wikitable" style="border-collapse: collapse;text-align:center;" ! colspan="2" rowspan="2" style="width:120px" |Килеш ! colspan="3" |Берлек һанда ! colspan="3" |Күплек һанда |- !Мужской род !Средний род !Женский род !Мужской род<br><br><br><br> йәнле(одушев.) !Мужской род<br><br><br><br> йәнһеҙ (неодушев.) <br><br><br><br> женский род һәм средний род !Средний род |- ! colspan="2" |Төп килеш |''otcův'' |''otcovo'' |''otcova'' |''otcovi'' |''otcovy'' |''otcova'' |- ! colspan="2" |Эйәлек килеш | colspan="2" |''otcova'' |''otcovy'' | colspan="3" |''otcových'' |- ! colspan="2" |Төбәү килеш | colspan="2" |''otcovu'' |''otcově'' | colspan="3" |''otcovým'' |- ! rowspan="2" |Төшөм килеш |'''неодуш.''' |''otcův'' | rowspan="2" |''otcovo'' | rowspan="2" |''otcovu'' | colspan="2" rowspan="2" |''otcovy'' | rowspan="2" |''otcova'' |- |'''одуш.''' |''otcova'' |- ! colspan="2" |Сығанаҡ килеш | colspan="2" |''otcovým'' |''otcovou'' | colspan="3" |''otcovými'' |- ! colspan="2" |Урын-ваҡыт килеш | colspan="2" |''otcově'' |''otcově'' | colspan="3" |''otcových'' |} Шулай уҡ сит телдән барлыҡҡа килгән ҙур булмаған килеш менән үҙгәрмәүсе исем һүҙ төркөмө ба: ''khaki'' «хаки», ''lila'' «лиловый», ''blond'' «блондинистый», ''prima'' / ''príma'' «клёвый», ''fajn'' «классный», ''fér'' «честный», ''nóbl'' «аристократический», ''extra''<ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=205|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>. Сағыштырыу (''komparativ'' / ''druhý stupeň'') һәм артыҡлыҡ дәрәжәләре (''superlativ'' / ''třetí stupeň'') тик төп сифаттарҙан ғына барлыҡҡа килә. Сағыштырыу дәрәжәһе суффикстар (һүҙ яһаусы ялғауҙар) ''-ější''/''-ejší'', ''-ší'', ''-čí ярҙамында барлыҡҡа килә.'' Иң киң таралған суффикс ''-ější''/''-ejší'', суффикс ''-ší'' частоталы 40-ҡа яҡын булған сифаттарҙа ҡулланыла, суффикс ''-čí'' тик ун ҙур булмаған ''-ký тамамланған сифаттар менән ҡулланыла''<ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=206—207|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>. Ҡайһы бер сифаттарҙың сағыштырыу дәрәжә формалары супплетив барлыҡҡа килә: ''velký'' / ''veliký'' «ҙур-большой» — ''větší'', ''dobrý'' « яҡшы-хороший» — ''lepší'', ''malý'' «бәләкәй-маленький» — ''menší'', ''špatný'' «насар-плохой» / ''zlý'' «яуыз-злой» — ''horší'', ''dlouhý'' «оҙон-длинный» — ''delší'', ''brzký'' «тиҙ, иртә-скорый, ранний» — ''dřívější''<ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=208—209|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>. Артыҡлыҡ дәрәжәһе формалары сағыштырыу дәрәжәһенә префикс ''nej- ҡушыу ярҙамында барлыҡҡа килә''<ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=208|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>. ==== Һандар ==== Чех телендә телендә һандар түбәндәге лексик-грамматик разрядтар буйынса бүленәләр<ref>{{Китап|автор=[[Скорвид, Сергей Сергеевич|Скорвид С. С.]]|часть=Западнославянские языки. Чешский язык|ссылка часть=http://www.slavcenteur.ru/Proba/ucheba/kursy/Skorvid_CheshskijJazyk.pdf|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|ответственный=|издание=|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=258—259|isbn=5-87444-216-2|ref=}}</ref><ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=227|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>: * [[Һан (һүҙ төркөмө)|төп]] һандар (''základní''): ''jeden'' «бер», ''dva'' «ике», ''tři'' «өс»; * рәт һандары (''řadové''): ''první'' «беренсе», ''druhý'' «икенсе», ''třetí'' «өсөнсө»; * йыйыу һандары (видовые, ''druhové''): ''dvojí'', ''trojí'', ''čtverý''; * сама һандары (''násobné'') ''dvojnásobný'' "ике тапҡыр двукратный ", ''dvakrát'' «икеләтә-дважды»; * бүлем һандары: ''po jednom'' «бер өҫтәрәк», ''po dvou'' «икешәр-по два», ''po třech'' буйынса «өсәр-по три». Һандар разрядтарға бүленеүгә ҡарамай, ике төркөмдө барлыҡҡа килә: билдәле һандар(''určité'': ''pět'', ''pátý'', ''pětkrát'', ''paterý'') һәм билдәһеҙлек (''neurčité'': ''několik'', ''několikátý'', ''několikrát'', ''několikerý'')<ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=226|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref><ref>{{Китап|автор=Štícha F. et al.|заглавие=Akademická gramatika spisovné češtiny|место=Praha|издательство=Academia|год=2013|страницы=423|isbn=978-80-200-2205-9}}</ref>. Шулай уҡ һандар араһында ябай (''dva'', ''tři''), ҡушма (''dvacet'', ''třicet''), ҡатмарлы (''pět sto třicet'') һандар бар. Берҙән алып егерме бергә тиклем һандар : {| class="wikitable" ! ! rowspan="1" style="width:140px" |Төп һандар ! rowspan="1" style="width:140px" |Рәт һандары ! rowspan="1" style="width:140px" |Йыйыу һандары |- !Бер |''jeden'' (р. м.), ''jedna'' (ярай. р.), ''jedno'' (с. р.) |''první'' | |- !Ике |''dva'' (р. м.), ''dvě'' (ярай. р. с. р.) |''druhý'' |''dvoje'' |- !Өс |''tři'' |''třetí'' |''troje'' |- !Дүрт |''čtyři'' |''čtvrtý'' |''čtvero'' |- !Биш |''pět'' |''pátý'' |''patero'' |- !Алты |''šest'' |''šestý'' |''šestero'' |- !Ете |''sedm'' |''sedmý'' |''sedmero'' |- !Һигеҙ |''osm'' |''osmý'' |''osmero'' |- !Туғыҙ |''devět'' |''devátý'' |''devatero'' |- !Ун |''deset'' |''desátý'' |''desatero'' |- !Ун бер |''jedenáct'' |''jedenáctý'' |''jedenáctero'' |- !Ун ике |''dvanáct'' |''dvanáctý'' |''dvanáctero; tucet'' |- !Ун өс |''třináct'' |''třináctý'' |''třináctero'' |- !Ун дүрт |''čtrnáct'' |''čtrnáctý'' |''čtrnáctero'' |- !Ун биш |''patnáct'' |''patnáctý'' |''patnáctero'' |- !Ун алты |''šestnáct'' |''šestnáctý'' |''šestnáctero'' |- !Ун ете |''sedmnáct'' |''sedmnáctý'' |''sedmnáctero'' |- !Ун һигеҙ |''osmnáct'' |''osmnáctý'' |''osmnáctero'' |- !Ун туғыҙ |''devatenáct'' |''devatenáctý'' |''devatenáctero'' |- !Егерме |''dvacet'' |''dvacátý'' |''dvacatero'' |- !Егерме бер |''dvacet jedna'' |''dvacátý první'' |''jednadvacatero'' |- |} «Бер» һанының килеш менән үҙгәреше<ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=227—228|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>: {| class="wikitable" style="border-collapse: collapse;text-align:center;" ! colspan="2" rowspan="2" style="width:100px" |Килеш ! colspan="3" |Берлек һанда ! colspan="3" |Күплек һанда |- ! style="width:100px" |Мужской род ! style="width:100px" |Средний род ! style="width:100px" |Женский род ! style="width:100px" |Муж. р.йәнле (одушев.) ! style="width:100px" |Муж. р.йәнһеҙ (неодушев.) женский род ! style="width:100px" |Средний род |- ! colspan="2" |Төп килеш |''jeden'' |''jedno'' |''jedna'' |''jedni'' |''jedny'' |''jedna'' |- ! colspan="2" |Эйәлек килеш | colspan="2" |''jednoho'' |''jedné'' | colspan="3" |''jedněch'' |- ! colspan="2" |Төбәү килеш | colspan="2" |''jednomu'' |''jedné'' | colspan="3" |''jedným'' |- ! rowspan="2" |Төшөм килеш |неодуш. |''jeden'' | rowspan="2" |''jedno'' | rowspan="2" |''jednu'' | colspan="2" rowspan="2" |''jedny'' | rowspan="2" |''jedna'' |- |одуш. |''jednoho'' |- ! colspan="2" |Сығанаҡ килеш | colspan="2" |''jedním'' |''jednou'' | colspan="3" |''jednými'' |- ! colspan="2" |Урын-ваҡыт килеш | colspan="2" |''jednom'' |''jedné'' | colspan="3" |''jedněch'' |} «Ике», «өс», «дүрт», «биш» һандарының килеш менән үҙгәреше<ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=227—229-230|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>: {| class="wikitable" style="border-collapse: collapse;text-align:center;" ! colspan="2" rowspan="2" |Килеш ! colspan="2" |Ике ! rowspan="2" |Өс ! rowspan="2" |Дүрт ! rowspan="2" |Биш |- !Мужской род !Женский род һәм средний род |- ! colspan="2" |Төп килеш |''dva'' |''dvě'' |''tři'' |''čtyři'' |''pět'' |- ! colspan="2" |Эйәлек килеш | colspan="2" |''dvou'' |''tří / třech'' |''čtyř / čtyřech'' |''pěti'' |- ! colspan="2" |Төбәү килеш | colspan="2" |''dvěma'' |''třem'' |''čtyřem'' |''pěti'' |- ! colspan="2" |Төшөм килеш |''dva'' |''dvě'' |''tři'' |''čtyři'' |''pět'' |- ! colspan="2" |Сығанаҡ килеш | colspan="2" |''dvěma'' |''třemi / třema'' |''čtyřmi / čtyřma'' |''pěti'' |- ! colspan="2" |Урын-ваҡыт килеш | colspan="2" |''dvou'' |''třech'' |''čtyřech'' |''pěti'' |} Форма ''třech'', ''třema'', ''čtyřech'', ''čtyřma'' йәнле һөйләү телмәрендә осрай.<ref name="Cvrček230">{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=230|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>. 6-19 һәм тиҫтә һандары ''pět кеүек үҙгәрәләр''<ref name="Cvrček230">{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=230|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>. Йыйыу һандары tantum pluralia (''jedny dveře'' "одни двери ") исем менән бергә йәки төркөмдәре менән сығыш яһай йыйылмаһы йәки башҡа пар һүҙҙәре менән ҡулланыла (''boty dvoje'' «ике пар аяҡ кейеме-две пары обуви», ''dvoje sirky'' «ике тартма шырпы-две коробки спичек»). Әҙәби телдә төп килештә шундай формалар айырыла ''dvoje'', ''troje'', бер төрлө әйберҙәрҙе билдәләү өсөн ҡулланыла, һәм ''dvojí'', ''trojí'', төрлө предмет билдәләрен: ''boty dvoje'' «ике пар аяҡ кейеме-две пары обуви» — ''boty dvojí'' «ике (төрлө) пар аяҡ кейеме-две разные пары обуви». Әммә был айырма йәнле һөйләү телендә хәҙер юйыла<ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=234|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>. ==== Алмаштар ==== Чех телендә алмаштар түбәндәге разрядтарға бүленә: [[Зат (грамматик категория)|зат]] алмаштары, зат-ҡайтым (возвратное мест.), эйәлек, эйәлек-ҡайтым, күрһәтеү, билдәләү, һорау, сағыштырмаса, билдәһеҙлек, юҡлыҡ. Зат һәм зат-кире (лично-возвратное) алмаштары араһында тулы формаһы менән бер рәттән ҡыҫҡа формаһы билдәләнә. . Беренсе һәм икенсе зат һәм ҡайтым (возвратное мест.) алмаштарының үҙгәреше<ref>{{Китап|автор=[[Скорвид, Сергей Сергеевич|Скорвид С. С.]]|часть=Западнославянские языки. Чешский язык|ссылка часть=http://www.slavcenteur.ru/Proba/ucheba/kursy/Skorvid_CheshskijJazyk.pdf|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|ответственный=|издание=|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=264|isbn=5-87444-216-2|ref=}}</ref>: {| class="wikitable" style="border-collapse: collapse;text-align:center;" ! rowspan="3" style="width:100px" |Килеш ! colspan="2" |Берлек һаны ! colspan="2" |Күплек һаны ! rowspan="2" style="width:100px" | Ҡайтым (Возвратный) |- ! style="width:100px" |1-се зат ! style="width:100px" |2-се зат ! style="width:100px" |1-се зат ! style="width:100px" |2-се зат |- ! style="width:100px" |Мин ! style="width:100px" |Һин ! style="width:100px" |Беҙ ! style="width:100px" |Һеҙ ! style="width:100px" |Үҙ |- !Төп килеш |''já'' |''ty'' |''my'' |''vy'' |— |- !Эйәлек килеш |''mne, mě'' |''tebe, tě'' |''nás'' |''vás'' |''sebe, se'' |- !Төбәү килеш |''mně, mi'' |''tobě, ti'' |''nám'' |''vám'' |''sobě, si'' |- !Төшөм килеш |''mne, mě'' |''tebe, tě'' |''nás'' |''vás'' |''sebe, se'' |- !Сығанаҡ килеш |''mnou'' |''tebou'' |''námi'' |''vámi'' |''sebou'' |- !Урын-ваҡыт килеш |''mně'' |''tobě'' |''nás'' |''vás'' |''sobě'' |} ==== Ҡылым ==== Чех телендә ҡылымдың түбәндәге категориялары билдәләнә: төрҙәре, һөйкәлеш, [[Ҡылым замандары|заман]], зат, залог һәм енес (род)<ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=236|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>. Күсемле ҡылымдар (''slovesa zvratná / reflexivní'') ''se'' һәм ''si киҫәксәләре'' ярҙамында барлыҡҡа килә<ref>{{Китап|автор=Štícha F. et al.|заглавие=Akademická gramatika spisovné češtiny|место=Praha|издательство=Academia|год=2013|страницы=429|isbn=978-80-200-2205-9}}</ref>. Чех телендә өс ҡылым нигеҙе бар — хәҙерге заман нигеҙе (''přítomný / kmen prézentní''), унан хәҙерге заман формаһы, бойороҡ һөйкәлеше һәм хәл ҡылым, инфинитив нигеҙе һәм үткән заман нигеҙе (''minulý kmen''), унан үткән заман формалары, теләк-өндәү һөйкәлеше һәм хәл ҡылымдың үткән заманы барлыҡҡа килә<ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=247|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>. ===== Төрҙәре ===== Ҡылымдың ике төрө була: тамамланған эш-хәлде белдереүсе (''dokonavý vid'') һәм тамамланмаған эш-хәлде белдереүсе (''nedokonavý vid'')<ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=245|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>. ===== Зат менән үҙгәреше ===== Хәҙерге заман, берлектә, 3-сө зат ялғауына ярашлы, чех телендә ҡылымдар 5-се класҡа бүленә (''třída''), ул, үҙ сиратында, 13 типҡа бүләнәләр (''vzor'')<ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=249—250|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>: * I класс: ''-e-'' (''nese'' килтерә-несёт "«, ''bere'' „ала-берёт“, ''peče'' „печёт“, ''maže'' „мажет“, ''umře'' „уирёт“); * II класс: ''-ne-'' (''tiskne'' „баҫтыра-печатает“, „минует“», ''začne'' «башлай-начнет»); * III класс: ''-je-'' (''kryje'' «кроет», ''kupuje'' «покупает»); * IV класс: ''-í-'' (''trpí'' «страдат, терпит», ''prosí'' «һорай-просит», ''sází'' «ултырта-сажает»); * V класс: ''-á-'' (''dělá'' «делает»). Ҡылымдарҙың ''nese'' төрөнә хәҙерге заман, берлек һанда, 3-сө затта ''-e- ялғауы менән'' , ә инфинитивта — нигеҙе ''<nowiki/>'s'' йәки ''z тамамланған,'' шул уҡ ваҡытта хәҙерге заман һәм инфинитив нигеҙе йыш ҡына һуҙынҡының оҙонлоғо һәм сифаты менән айырыла, шулай уҡ тартынҡыларҙың сиратлашыуы ҡатнаша: ''kvést'' «цвести» — ''kvete'' цветёт", ''číst'' «читать» — ''čte'' «читает», ''růst'' «расти» — ''roste'' «растёт», ''příst'' «прясть, мурлыкать» — ''přede'' «прядёт, мурлычет», ''třást'' «трясти» — ''třese'' «трясёт», ''vézt'' «везти» — ''veze'' «везёт», ''lézt'' «лезть» — ''leze'' «лезёт», ''nést'' «нести» — ''nese'' «несёт»<ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=251—252|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>. Ҡылымдар хәҙерге заманда, берлектә, 3-сө затта нигеҙҙә ҡаты тартынҡынан һуң ''-e-'' булһа, ''bere'' төрөнә инә, ә инфинитивта — нигеҙе ''á.'' Ул кире формаларҙа һәм приставкаларҙа (''brát'' «брать» — ''nebrat'' «не брать» — ''vybrat'' "выбрать «) ҡыҫҡарырға мөмкин. Йыш ҡына хәҙерге заман һәм инфинитив нигеҙе араһында сиратлашыу бара: ''brát'' „брать“ — ''bere'' „берёт“, ''hnát'' „гнать“ — ''žene'' „гонит“<ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=253|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>. Хәҙерге заман ҡылымдарының зат менән үҙгәрешенә миҫал: ''nést'' „нести“, ''tisknout'' „печатать“, ''krýt'' „крыть“, ''kupovat'' „покупать“, ''trpět'' „терпеть, страдать“ и. ''dělat'' „делать“. Форма ''/ мё4л=мётенён 8у\'' йәнле һөйләү теле булып тора.<ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=251—266|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>: {| class="wikitable" style="border-collapse: collapse;text-align:center;" ! rowspan="1" |Зат һәм һан ! colspan="1" |I класс ! colspan="1" |II класс ! colspan="2" |III класс ! colspan="1" |IV класс ! colspan="1" |V класс |- !1-се зат берлек һанда |''nesu'' |''tisknu'' |''kryji'' / ''kryju'' |''kupuji'' / ''kupuju'' |''trpím'' |''dělám'' |- !2-се зат берлек һанда |''neseš'' |''tiskneš'' |''kryješ'' |''kupuješ'' |''trpíš'' |''děláš'' |- !3-сө зат берлек һанда |''nese'' |''tiskne'' |''kryje'' |''kupuje'' |''trpí'' |''dělá'' |- !1-се зат күплек һанда |''neseme'' / ''nesem'' |''tiskneme'' / ''tisknem'' |''kryjeme'' / ''kryjem'' |''kupujeme'' / ''kupujem'' |''trpíme'' |''děláme'' |- !2-се зат күплек һанда |''nesete'' |''tisknete'' |''kryjete'' |''kupujete'' |''trpíte'' |''děláte'' |- !3-сө зат күплек һанда |''nesou'' |''tisknou'' |''kryjí'' / ''kryjou'' |''kupují'' / ''kupujou'' |''trpí'' |''dělají'' |} Бынан тыш ярҙамсы ҡылымдар (неправильные глаголы) бар (''nepravidelná slovesa''), төрҙәрҙең береһенә лә инмәй: ''být'' „бар-быть“, ''jíst'' „бар-есть“, ''vědět'' „белеү-знать“, ''chtít'' „теләү-хотеть“, ''jít'' „идти“<ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=266—273|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>: {| class="wikitable" style="border-collapse: collapse;text-align:center;" !Зат һәм һан ! style="width:80px" |''být'' ! style="width:80px" |''jíst'' ! style="width:80px" |''vědět'' ! style="width:80px" |''chtít'' ! style="width:80px" |''jít'' |- !1-се зат берлек һанда |''jsem'' |''jím'' |''vím'' |''chci'' |''jdu'' |- !2-се зат берлектә |''jsi'' / ''seš'' |''jíš'' |''víš'' |''chceš'' |''jdeš'' |- !3-сө зат берлек һанда |''je'' |''jí'' |''ví'' |''chce'' |''jde'' |- !1-се зат күплек һанда |''jsme'' |''jíme'' |''víme'' |''chceme'' / ''chcem'' |''jdeme'' / ''jdem'' |- !2-се зат күплек һанда |''jste'' |''jíte'' |''víte'' |''chcete'' |''jdete'' |- !3-сө зат күплек һанда |''jsou'' |''jedí'' |''vědí'' |''chtějí'' |''jdou'' |} Йәнле һөйләү телендә ҡылымдарҙа ''být'' һәм ''jít'' башланғыс ''-'' тартынҡы алдынан ишетелмәй, ләкин юҡлыҡ, инҡар итеү яңғырай (''nejsem'' „я не есть“, ''nejdu'' „я не иду“). Бынан тыш, чех йәнле һөйләү телендә ''seš барлыҡ формаһы'' „ты есть“ бар, ә Моравияла шулай уҡ ''su'' „я есть“.Ҡылымдарҙың 3-сө затта, берлек һанда юҡлыҡ формаһы ''být'' яңғырай ''není кеүек'' „он не есть“ (йәнле һөйләү теленең варианттары шулай уҡ бар ''neni'')<ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=267—268, 270|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>. ===== Заман төрҙәре ===== Чех телендә ҡылымдың өс заман төрө билдәләнә: үткән заман, хәҙерге һәм киләсәк заман<ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=239|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>. Шулай уҡ элегерәк күптән үткән заман (давнопрошедший), улар хәҙерге телдә юғалғандар<ref name="Cvrček241">{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=241|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>. Үткән заман ҡушма юл менән барлыҡҡа килә: ул тора. ''l''-сифат ҡылымдан һәм ярҙамсы ҡылым ''být'' хәҙерге заман формаһынан. Ярҙамсы ҡылым 3-сө затта ҡуйылмай<ref name="Cvrček241">{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=241|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>. {| class="wikitable" style="border-collapse: collapse;text-align:center;" ! rowspan="2" |Зат ! colspan="3" |Берлек һанда ! colspan="3" style="width:140px" |Күплек һанда |- ! style="width:150px" |мужской род ! style="width:150px" |женский род ! style="width:150px" |средний род ! style="width:150px" | йәнле(одушевлённый) мужской род ! style="width:150px" |йәнһеҙ (неодушевлённый) женский род һәм мужской род ! style="width:150px" |средний род |- !1-се зат |''byl jsem'' |''byla jsem'' |''*bylo jsem'' |''byli jsme'' |''byly jsme'' |''*jsme byla'' |- !2-се зат |''byl jsi'' |''byla jsi'' |''*bylo jsi'' |''byli jste'' |''byly jste'' |''*jste byla'' |- !3-сө зат |''byl'' |''byl'' |''bylo'' |''byli'' |''byly'' |''byla'' |} ===== Ҡылым һөйкәлештәре ===== Чех телендә өс ҡылым һөйкәлеше бар: хәбәр (''oznamovací způsob / indikativ''), теләк-өндәү (''podmiňovací způsob / kondicionál'') һәм бойороҡ (''rozkazovací způsob / imperativ'')<ref>{{Китап|автор=Štícha F. et al.|заглавие=Akademická gramatika spisovné češtiny|место=Praha|издательство=Academia|год=2013|страницы=435|isbn=978-80-200-2205-9}}</ref>. Хәҙерге заман теләк һөйкәлеше ''l''-сифат ҡылымдан һәм ярҙамсы ҡылымдың айырым формаларынан- ''být — тора''. Ҡылым ''být'' хәҙерге заман теләк һөйкәлешенең зат менән үҙгәреше<ref name="Cvrček242">{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=242|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>: {| class="wikitable" style="border-collapse: collapse;text-align:center;" ! rowspan="2" |Зат ! colspan="3" |Берлек һанда ! colspan="3" style="width:140px" |Күплек һанда |- ! style="width:150px" |мужской род ! style="width:150px" |женский род ! style="width:150px" |средний род ! style="width:150px" |мужской род йәнле ! style="width:150px" |йәнһеҙ женский род һәм мужской род ! style="width:150px" |средний род |- !1-се зат |''byl bych'' |''byla bych'' |''*bylo bych'' |''byli bychom'' |''byly bychom'' |''*bychom byla'' |- !2-се зат |''byl bys'' |''byla bys'' |''*bylo bys'' |''byli byste'' |''byly byste'' |''*byste byla'' |- !3-сө зат |''by byl'' |''by byla'' |''by bylo'' |''by byli'' |''by byly'' |''by byla'' |} Йәнле һөйләш телендә ''bychom'' урынына , ғәҙәттә, ''bysme формаһы ҡулланыла''<ref name="Cvrček242">{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=242|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>. Шулай уҡ әҙәби чех телендә үткән заман теләк һөйкәлеше бар. Ул төп ҡылым сифат ҡылымдан ''l''- һәм хәҙерге заман теләк һөйкәлеше ''být тора''. Үтәлмәҫлек теләкте (ирреаль) белдереү өсөн ҡулланыла, мөмкинлек, үткән заманда сағыла.: ''Jistě '''by''' nám to '''byl sdělil''', kdy'''by napsal byl''' dopis vysvětlenou na očekávaný'' „Ул, моғайын. быны беҙгә хәбәр итер ине, әгәр ҙә көткән хат аңлатылып яҙылған булһ.“<ref name="Cvrček242">{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=242|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>. ==== Рәүеш ==== Чех телендә рәүештәр аңлатҡан мәғәнәләренә ҡарап түбәндәге төркөмсәләргә бүленәләр: урын рәүештәре, ваҡыт рәүештәре, күләм-дәрәжә рәүештәре һәм сәбәп рәүештәре. Хәл-торошто һәм модаллекте белдереүсе рәүештәр айырым төркөмдө тәшкил итә<ref>{{книга|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=275|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>. Сағыштырыу дәрәжәһе формалары суффикстар ярҙамында яһала ''-ěji''/''-eji'' (''ostře'' „остро“ > ''ostřeji'' „острее“, ''často'' „часто“ > ''častěji'' „чаще“), шулай уҡ йәнле һөйләү телендә ''-ějc''/''-ejc'' (''rychle'' „тиҙ-быстро“ > ''rychlejc'' „быстрее“, ''teple'' тепло» > ''teplejc'' «теплее») йәки ''-ějš''/''-ejš'' (''pomalu'' «медленно» > ''pomalejš'' «медленнее»). Ҡайһы бер сағыштырыу дәрәжәһе рәүештәре супплетив барлыҡҡа килә: ''dobře'' «яҡшы-хорошо» — ''lépe'' (әҙәби.) / ''líp'' (һөйләштә.) «лучше», ''zle'' «насар-плохо» — ''hůře'' (әҙәби.) / ''hůř'' (һөйләштә.) «хуже», ''mnoho'' / ''hodně'' «күп-много» — ''více'' (әҙәби.) / ''víc'' (һөйләштә.) «больше», ''málo'' — ''méně'' (әҙәби.) / ''míň'' (һөйләштә.) «меньше», ''brzo'' «иртә-рано» — ''dříve'' (әҙәби.) / ''dřív'' (һөйләштә) «раньше». Артыҡлыҡ дәрәжәһе сағыштырыу дәрәжәһе формаһына префикс ''nej- ҡушыу ярҙамында яһала''<ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=279—280|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>. ==== Бәйләүестәр ==== Килеп сығышы буйынса чех бәйләүетәре беренселгә бүленә (''vlastní'', ''původní'') һәм икенселгә (''nevlastní'', ''nepůvodní''). Икенсел бәйләүестәр башҡа һүҙ төркөмдәренән барлыҡҡа килгәндәр<ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=282|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>. ==== Теркәүестәр ==== Теркәүестәр яһалышы буйынса бүленә ябай (''jednočlenné'': ''a'' «и.», ''ale'' «ләкин-но», ''nebo'' «йәки-или», ''pokud'' «әгәр-если», ''protože'' «сөнки потму что») һәм ҡушма (''vícečlenné'': ''i když'' «шулай булыуға ҡарамаҫтан-несмотря на то, что, ул», ''kvůli tomu, že'' "из-за того, что, ", ''proto, že'' "сөнки, — тип, ", ''…ani ani'' «ниндәй да…», ''nebo buď…'' «йәки…йәки»). Синтаксик функциялары буйынса теркәүестәр бүленә: теҙеүсе (''souřadicí'') һәм эйәртеүле (''podřadicí'')<ref>{{Китап|автор=Cvrček V. et al.|заглавие=Mluvnice současné češtiny|место=Praha|издательство=Karolinum|год=2010|страницы=290|isbn=978-80-246-1743-5}}</ref>. ==== Киҫәксәләр ==== Чех теленең [[Киҫәксә|киҫәксәләре]] һорау, үтенес, бойороҡ, вәғәҙә, раҫлау, ышандырыу, көсәйтеү-раҫлау, үтенес, ризаһыҙлыҡ, янау мәғәнәләрен бирә (''ať'' «булһын-пусть», ''aby'' «чтобы», ''kéž'' «хоть бы», ''chraňbůh aby'' «не дай бог, чтобы»), баһалау (''nepochybně'' «һис шикһеҙ-несомненно», ''patrně'' «күрәһең-по-видимому», ''prý'' «имеш-якобы», ''samozřejmě'' «үҙенән-үҙе-само собой», ''sotva'' «һай-һай-вряд ли», ''určitě'' «моғайын-наверняка»), эмоциональ (''bohužel'' «ҡыҙғанысҡа ҡаршы-к сожалению», ''dokonce'' «хатта-даже», ''naštěstí'' «бәхеткә-к счастью», ''stejně'' «барыбер-все равно», ''vždyť'' «бит-ведь») һәм текст структураһы (''naopak'' «киреһенсә-напротив», ''například'' «мәҫәлән.-например», ''řekněme'' «скажем», ''tedy'' «то есть.», ''třeba'' «скажем, допустим», ''zkrátka'' «ҡыҫҡаса әйткәндә-короче говоря»)<ref>{{Китап|автор=Štícha F. et al.|заглавие=Akademická gramatika spisovné češtiny|место=Praha|издательство=Academia|год=2013|страницы=531—532|isbn=978-80-200-2205-9}}</ref>. ==== Ымлыҡтар ==== Чех теленең [[ымлыҡтар]]ы төрлө хис-тойғоно белдерә (''ach'' «ах», ''fujtajbl'' «фу», ''hergot'' «шайтан алғыры-чёрт возьми», ''mňam'' «ням-ням»), контактлы, кешеләр араһында бәйләнеш булдырыу өсөн (''ahoj'' «сәләм», ''ano'' «эйе», ''děkuji'' «рәхмәт», ''ден dobrý'' «хәйерле көн», ''dobře'' « яҡшы», ''na shledanou'' «иҫән-һау», ''ne'' «юҡ», ''pozor'' «иғтибар», ''promiňte'' «ғәфү итегеҙ», ''prosím'' «рәхим итегеҙ», ''sbohem'' «һау булығыҙ»), һәм өноҡшаштар (''cink'' «звяк», ''haf'' «гав», ''chacha'' «һа-һа», ''mňau'' «мяу», ''žbluňk'' «бултых»)<ref>{{Китап|автор=Štícha F. et al.|заглавие=Akademická gramatika spisovné češtiny|место=Praha|издательство=Academia|год=2013|страницы=534—535|isbn=978-80-200-2205-9}}</ref>. === Синтаксис === Чех телендәге һүҙҙәр тәртибе сағыштырмаса ирекле, һөйләмдәрҙе актуаль киҫәктәргә бүлеүгә бәйле. Мәҫәлән, һөйләм ''Evu František miluje'' "Франтишек любит Эву " хәбәр итеүенсә, Франтишек кемде ярата, предложение ''František Evu miluje'' "Эву любит Франтишек « хәбәр итеүенсә, кто любит Эву<ref>{{Китап|автор=Štícha F. et al.|заглавие=Akademická gramatika spisovné češtiny|место=Praha|издательство=Academia|год=2013|страницы=551—555|isbn=978-80-200-2205-9}}</ref>. Чех телендә ҡағиҙә буйынса ярайһы ҡәтғи рәүештә клтитиктар һөйләмдә икенсе урынды биләй, шунда уҡ һөйләмдең беренсе киҫәгенән һуң киләләр. Шундай клитикалар булып, беренсе сиратта, ҡылым формаһы булып ''být'' „быть“ тора, әгәр ҙә ул ярҙамсы ролендә булһа, , алмаштарҙың ҡыҫҡа формаһы һәм ҡайтым киҫәксәләре ''se'' һәм ''si,'' бынан тыш, был ролде ҡайһы бер алмаштар һәм рәүештәр башҡара ала.<ref>{{Китап|автор=Štícha F. et al.|заглавие=Akademická gramatika spisovné češtiny|место=Praha|издательство=Academia|год=2013|страницы=555|isbn=978-80-200-2205-9}}</ref>.Әгәр ҙә бер нисә клитик һөйләмдә эләккән осраҡта, улар ҡәтғи иерархия буйынса теҙеләләр: ҡылым формаһы ''být'' — ҡайтым (возвратный) киҫәксә— зат алмаштарының ҡыҫҡа формаһын — һәм башҡа клитикалар. Мәҫәлән: ''Já '''se jsem mu pak''' omluvil'' „Мин һуңынан уның алдында ғәфү үтендем- Потом я перед ним извинился“<ref>{{Китап|автор=Štícha F. et al.|заглавие=Akademická gramatika spisovné češtiny|место=Praha|издательство=Academia|год=2013|страницы=567|isbn=978-80-200-2205-9}}</ref>. === Лексикаһы === Чех теленең лексикаһында бик күп германизмдар: ''děkovat'' „благодарить“ < боронғо нем. телендә , ''šlechta'' „дворянство“ < боронғо нем. тел., ''hrabě'' „граф“ < боронғо нем. тел, ''rytíř'' „рыцарь“ < боронғо нем. тел., ''krunýř'' панцирь» < боронғо нем. тел., ''hák'' «крюк» < боронғо нем. hake.<ref name="ЯМ270">{{Китап|автор=[[Скорвид, Сергей Сергеевич|Скорвид С. С.]]|часть=Западнославянские языки. Чешский язык|ссылка часть=http://www.slavcenteur.ru/Proba/ucheba/kursy/Skorvid_CheshskijJazyk.pdf|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|ответственный=|издание=|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=270|isbn=5-87444-216-2}}</ref>. Христианлыҡ динен ҡабул итеү бик күп латин һәм грек дини терминдарын үҙләштереүгә булышлыҡ итә , уларҙың күбеһе йыш ҡына немец аша килә: ''kostel'' «костёл» < {{Lang-la|castellum}} «нығытыу-укрепление», ''klášter'' «монастырь» < {{Lang-goh|klōstar}} < {{Lang-la|claustrum}}, ''mnich'' «монах» < {{Lang-goh|munih}} < {{Lang-la|monachus}} < {{Lang-grc|μοναχός}}<ref name="ЯМ270">{{Китап|автор=[[Скорвид, Сергей Сергеевич|Скорвид С. С.]]|часть=Западнославянские языки. Чешский язык|ссылка часть=http://www.slavcenteur.ru/Proba/ucheba/kursy/Skorvid_CheshskijJazyk.pdf|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|ответственный=|издание=|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=270|isbn=5-87444-216-2}}</ref>. XVIII быуатта будитель-[[Пуризм|пуристар]] эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә күп германизмдар әҙәби телдән ҡыҫырыҡлап сығарыла, тикчех теленең йәнле һөйләү телендә генә һаҡлана: ''fotr'' «папаша» (әҙәби ''otec'' «отец», ''táta'', ''tatínek'' «папа»), ''ksicht'' «рожа» (әҙәби килә. ''obličej'' «лицо»), ''špacírovat'' «гулять» (әҙәби килә. ''se procházet'')<ref name="ЯМ271">{{Китап|автор=[[Скорвид, Сергей Сергеевич|Скорвид С. С.]]|часть=Западнославянские языки. Чешский язык|ссылка часть=http://www.slavcenteur.ru/Proba/ucheba/kursy/Skorvid_CheshskijJazyk.pdf|заглавие=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|ответственный=|издание=|место={{М.}}|издательство=[[Academia]]|год=2005|страницы=271|isbn=5-87444-216-2}}</ref>. Будителдәр үҙ алдарына мөһим бурыстарҙың береһе итеп чех фәнни терминологияны булдырыуҙы ҡуялар,Ул чех телененең тормоштоң бөтә өлкәләрендә файҙаланыу яраҡлығын күрһәтергә тейеш. Бигерәк тә Й. Юнгман һәм Я Пресль эшмәкәрлеге билдәләнелә<ref>{{Китап|автор=Short D.|заглавие=The Slavonic Languages|часть=Slovak|место=London, New York|издательство=Routledge|год=1993|pages=523|isbn=978-83-01-15390-8}}</ref>. == Өйрәнеү тарихы == Чех теле буйынса беренсе ҡулланма 1531 йылда барлыҡҡа килә. Был анонимәҫәр була ''Naučenie řeči krátké obojí, д čísti se česky mluviti německy učiti a, a česky Čechóm německy Němcóm'' сауҙагәрҙәр өсөн тәғәйенләнгән һөйләш ҡулланмаһы (разговорник), шулай уҡ дөрөҫ әйтелеш тасуирламаһы<ref>{{Китап|автор=|издание=Academia|место=Praha|год=2007|страницы=12}}</ref>. Тик ике йылдан һуң, 1533 йылда, беренсе чех теле грамматикаһы донъя күрә ''V stránce česká Gramatyka dvojí, Orthographia předkem, Etymologia potom'', Б. Оптат, П. Гзел һәм В.Филоматес тарафынан яҙылған<ref>{{Китап|автор=|издание=Academia|место=Praha|год=2007|страницы=15}}</ref>. == Текстарҙың өлгөһө == [[Ярослав Гашек|Ярослав. Гашек]]<nowiki/>тың «Похождение бравого солдата» : : "Zabili Tak nám Ferdinanda, " Švejkovi řekla posluhovačka panu, vojenskou který léty před službu opustiv, za blba prohlášen definitivně když vojenskou byl komisí lékařskou, se živil prodejem psů, nečistokrevných ošklivých oblud, rodokmeny padělal kterým. : Si a zaměstnání tohoto kolena Kromě byl právě stižen mazal opodeldokem revmatismem. : «Ferdinanda Kterýho, paní Müllerová?» Švejk se otázal, si kolena nepřestávaje masírovat, «Ferdinandy znám dva já. Jednoho, je na omylem Průši láhev sluhou u a vypil drogisty ten nějakého jednou mu vlasy mazání tam, д Ferdinanda potom ještě znám Kokošku, ty sbírá hovínka psí co. Škoda Vobou není žádná.» === Яңғырашына миҫалдар === {{Listen}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [http://slovnik.seznam.cz Ҙур урыҫ-чех онлайн-һүҙлек] * [http://www.slovnik.cz/ Һүҙлек] * [http://prirucka.ujc.cas.cz/ Příručka Internetová jazyková] * [http://www.eki.ee/letter/chardata.cgi?lang=cs+Czech&script=latin Шрифттар өсөн бөтөн кәрәкле деталдәр, UniCode, HTML, Adobe, ISO, CodePage…] * [https://web.archive.org/web/20050908153343/http://www.bohemica.com/czechonline/conversation/ Әйтелеш ҡағиҙәләре, Real Audio, engl.] * [https://web.archive.org/web/20170426004039/http://archiv.radio.cz/php/parse.phtml?start=%2Fenglish%2Flanguage%2F Чех теленең үҙенсәлектәре, Real Audio, engl.] == Иҫкәрмәләр == ; Комментарий {{Иҫкәрмәләр|group=~}} ; Сығанаҡтар {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == # {{Китап|автор=Bauer J., Lamprecht A., Šlosar D.|заглавие=Historická mluvnice češtiny|ссылка=|место=Praha|издательство=SPN|год=1986|страницы=25|isbn=}} # ''Al V Cvrček et.'' Češtiny Mluvnice současné. — Praha: Karolinum, 2010. — ISBN 978-80-246-1743-5. # ''Lehr-T. Spławiński'' Tło czeskich ugrupowania gwar. // Z Studia wybrane i językoznawstwa szkice słowiańskiego. 2 Seria. — Warszawa: Wydawnictwo Państwowe Naukowe, 1966. — 251—258 S.. # {{Китап|автор=Short D.|часть=Czech|заглавие=The Slavonic Languages|ответственный=[[Комри, Бернард|Comrie B.]], Corbett G|место=London, New York|издательство=[[Routledge]]|год=1993|pages=455—532|allpages=1078|isbn=0-415-04755-2}} # ''Al F. Štícha et.'' Akademická češtiny gramatika spisovné. — Praha: Academia, 2013. — ISBN 978-80-200-2205-9. # ''Я Белич'' Чех диалектология торошо һәм бурыстары. // Тел ғилеме мәсьәләләренә, 1968, № 4. — С. 4-12 # ''Белич Я, Гавранек Б, А. Едличка, Ф. Травничек'' Һыу мәсьәләһе тураһында «ҡа-йәнле һөйләү» чех теле чех телендә әҙәби һәм уның мөнәсәбәте. // Тел ғилеме мәсьәләләренә, 1961, № 1. — С. 44-51 # {{Китап|автор=[[Селищев, Афанасий Матвеевич|Селищев А. М.]]|заглавие=Славянское языкознание. Западнославянские языки|место={{М.}}|издательство=[[Государственное учебно-педагогическое издательство Министерства Просвещения РСФСР|Государственное учебно-педагогическое издательство Наркомпроса РСФСР]]|год=1941|том=1|страницы=27—190|страниц=462}} # ''П. Сталл'' — Ҡа-чех телендә аралашҡан. // Тел ғилеме мәсьәләләренә, 1960, № 2. — С. 11-20 # ''А. Г Широковтың'' Чех телендә әҙәби үҫеш тарихы булыуы. // Тел ғилеме мәсьәләләренә, 1955, № 4. — 35-54 с # {{Китап|автор=[[Широкова, Александра Григорьевна|Широкова А. Г.]], Нещименко Г. П.|часть=Становление литературного языка чешской нации|заглавие=Национальное возрождение и формирование славянских литературных языков|место={{М.}}|издательство=Наука|год=1978|страницы=9—85}} == Һылтанмалар == * [http://slovnik.seznam.cz Ҙур урыҫ-чех онлайн-һүҙлек] * [http://www.slovnik.cz/ Һүҙлек] * [http://prirucka.ujc.cas.cz/ Příručka Internetová jazyková] * [http://www.eki.ee/letter/chardata.cgi?lang=cs+Czech&script=latin Шрифттар өсөн бөтөн кәрәкле деталдәр, UniCode, HTML, Adobe, ISO, CodePage…] * [https://web.archive.org/web/20050908153343/http://www.bohemica.com/czechonline/conversation/ Әйтелеш ҡағиҙәләре, Real Audio, engl.] * [https://web.archive.org/web/20170426004039/http://archiv.radio.cz/php/parse.phtml?start=%2Fenglish%2Flanguage%2F Чех теленең үҙенсәлектәрен, Real Audio, engl.] [[Категория:Чехия телдәре]] [[Категория:Чех теле]] ek6ygbteke0jh8hzdzc9hlb6t446bmz 3 187018 1307673 1280971 2026-10-24T16:57:57Z Lentokonefani 43693 [[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Samioğlu]] битенең исемен [[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Temmeltäjä]] тип Lentokonefani алыштырҙы: Автоматическое переименование страницы при переименовании участника «[[Special:CentralAuth/Samioğlu|Samioğlu]]» в «[[Special:CentralAuth/Temmeltäjä|Temmeltäjä]]» 1199151 wikitext text/x-wiki {{Сәләм}} * Спасибо, [[Ҡатнашыусы:Xәkim|Xәkim]], за внимание к Википедии на башкирском языке и, конечно, за дополнение статьи. Предлагаем и надеемся на дальнейшее сотрудничество. Для более близкого знакомства просьба написать минимальную информацию про себя. --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 19:26, 7 декабрь 2022 (UTC) 0vocys3woscky8lmsi7kcei6ansuc5e 2 187019 1307671 1280970 2026-10-24T16:57:57Z Lentokonefani 43693 [[Ҡатнашыусы:Samioğlu]] битенең исемен [[Ҡатнашыусы:Temmeltäjä]] тип Lentokonefani алыштырҙы: Автоматическое переименование страницы при переименовании участника «[[Special:CentralAuth/Samioğlu|Samioğlu]]» в «[[Special:CentralAuth/Temmeltäjä|Temmeltäjä]]» 1199146 wikitext text/x-wiki {{Ҡалып:Стаж UserBox|year=2022|month=12|day=7}} r6qklbqdoroe4w2b6lw3oyt68nsuneb 0 193834 1307701 1256483 2026-10-25T04:53:31Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Крокодил_(Кисловодск).JPG рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: [[:c:Commons:Deletion requests/File:Крокодил (Кисловодск).JPG|]]. 1307701 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона |Название = Кисловодск милли паркы |Национальное название = |Изображение = Долина Роз (Кисловодск).JPG |Подпись изображения = Раузалар үҙәне |Координаты = 43.8964/42.7383 |CoordScale = 5000 |Страна = Россия |Регион = Ставрополь крайы |Район = |Категория МСОП = II |Ближайший город = [[Кисловодск]] |Площадь = 965,79 га |Средняя высота = |Дата основания = 07.06.2016 |Посещаемость = |Год посещаемости = |Управляющая организация = |Сайт = |Вставка = {{Культурное наследие народов РФ|встраивать=да}} }} '''Кисловодск милли паркы''' ({{lang-ru|Кисловодский национальный парк}}) (2016 йылдың до 2 июненә тиклем — ''[[Курорт]] паркы'')<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://government.ru/docs/23316/ |title = Документы — Правительство России |access-date = 2016-06-11 |archive-date = 2016-06-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160610054139/http://government.ru/docs/23316/ |deadlink = no }}</ref> — [[Кисловодск]] ҡалаһындағы махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәһе. [[Европа]]ның иң ҙур ҡала паркы<ref name="autogenerated1">{{cite web |author = |lang = ru |url = https://regnum.ru/news/economy/2141785.html |title = Создание в Кисловодске крупнейшего в Европе национального парка состоялось |access-date = 2016-06-07 |archive-date = 2016-06-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160608125713/https://regnum.ru/news/economy/2141785.html |deadlink = no }}</ref>. Кисловодск курорт паркының майҙаны — 965,8 гектар. Сағыштырыу өсөн: [[Версаль (ҡала)|Версаль һарайы]]ның паркы 800, [[Бөйөк Британия]]ның иң ҙур ҡала паркы (Ричмонд паркы) — 955 гектар майҙанды биләй. Парктың тәбиғәт ҡомартҡыһы — Ҡыҙыл Таштар, улар парктың бер нисә урынында урынлашҡан, төҫө — ҡыҙыл-көрән һәм ашалыуҙың төрлө форма алған ҡомташтарҙан тора. Хәҙерге ваҡытта Кисловодск паркы өс бүлектән тора: * Иҫке (йәки Түбәнге); * Яңы (йәки Үҙәк); * Тау паркы (майҙаны буйынса иң ҙуры). == Тарихы == Паркта эштәр 1823 йылда генерал Алексей Ермоловтың бойороғо буйынса башлана<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.kislovodsk.ru/park.html |deadlink = yes |title = Курортный парк |archive-url = https://web.archive.org/web/20120325013642/http://www.kislovodsk.ru/park.html |archive-date = 2012-03-25 }}</ref>. Эштәрҙе түбән чинлы хәрбиҙәр алып бара. Ольховка йылғаһының ташлы ярҙарына ағас ултыртыу өсөн уңдырышлы ҡара тупраҡ килтерелә. Кенәз М. С. Воронцов 1845 йылда Кавказ вице-короллеге итеп тәғәйенләнгәндән һуң, Кисловодск паркын үҫтереү һәм төҙөкләндереү буйынса эштәр дауам итә. Иң яҡшы баҡса һәм сәскә орлоғо, ағас һәм ҡыуаҡлыҡтарҙың иң яҡшы төрҙәре Воронцовтың [[Ҡырым]]дағы биләмәләренән килтерелгән. Бынан тыш, [[Тбилиси|Тифлистан]] һәм [[Рига]]нан, Көнбайыш Украинанан һәм [[Төньяҡ Кавказ]] баҡсаларынан үҫемлектәр килтерелә. [[1903 йыл]] парк төҙөлөшөнөң икенсе этабының башы булып иҫәпләнә. Тартып алынған [[Казактар|казак]] ерҙәре биләмәһендә баҡсасы-пейзажсы Альберт Регель етәкселегендә Үҙәк парк төҙөлә. Яланғас битләүҙәрҙә Кавказ [[аҡ шыршы]]һы, бәлзәм бирә торған аҡ шыршы, кавказ ҡарағайы, ябай имән, ябай дардар, көнсығыш шыршыһы, Европа шыршыһы ултыртылған. 1910 йылда «Ҡарағай ҡалҡыулығы» һалына, уның битләүҙәрен хәҙер ҡарағайлыҡ ҡапланған. Парк һәм шифалы эсемлек (нарзан) арҡаһында Кисловодск донъяла төп бальнеологик һәм климатик курорттарҙың береһе булып тора. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 493-сө указы менән 2016 йылдың 2 июнененән федераль әһәмиәттәге Кисловодск милли паркы булып китә<ref name="autogenerated1" />. == Флора һәм фаунаһәм == [[Файл:Колоннада Кисловодск.jpg|мини|Парктағы Колоннада]] Парк Ольховка йылғаһының ике яғында ла урынлашҡан, унда 250-нән ашыу [[ағас]] һәм [[ҡыуаҡ]] төрө бар, улар араһында кедр, аҡ шыршы, [[ҡайын]], ҡарағай, дардар, [[бук]], [[Ерек (ағас)|ерек]], [[саған]], [[ҡарағас]], [[шыршы]], ҡара сәтләүек, ҡытай павловнияһы, бөкө ағасы һ.б<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.esbp.ru/lermontov/park-kislovodsk.html |title = Курортный парк Кисловодска. Достопримечательности КМВ. Отдых на Кавказских Минеральных Водах |access-date = 2012-09-26 |archive-date = 2009-04-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090417094456/http://esbp.ru/lermontov/park-kislovodsk.html |deadlink = no }}</ref>. Парктың бейек өлөшөндә урман бесәйе, бөркөт бар. Был болондарҙа һәм урмандарҙа [[үҫемлектәр]]ҙең 800-ҙән ашыу төрө үҫә. Паркта [[тейен]], шулай уҡ [[Ҡуян һымаҡтар|ҡуян]], [[төлкө]], шакал һәм [[ҡоштар]]ҙың төрлө төрҙәре, шул иҫәптән һирәк осрай торған [[ҡара тумыртҡа]] [[климат]]ҡа яраҡлаштырылған. == Галерея == <gallery class="center"> Мостик дамский каприз.JPG|Дамский Каприз баҫмаһы Steklyanaya struya (Kislovodsk).JPG|Стеклянная струя павильоны Zerkalniy prud.JPG|Зеркальный пруд Kaskadnaya lestnica (Kislovodsk).JPG|Каскадлы баҫҡыс Lermontov M. Y. Monument in Kislovodsk.JPG|[[Лермонтов Михаил Юрьевич|Лермонтов]] һәйкәле Krasnii kamni (Kislovodsk).JPG|Ҡыҙыл Таштар Sinie kamni (Kislovodsk).JPG|Күк Таштар Pervomaiskaya polyana (Kislovodsk).JPG|1 майская аҡланы Kiparisovaya aleya (kislovodsk).JPG|Кипарис аллеяһы Sosni v parke Kislovodska.JPG|Паркта ҡарағайлыҡ Orel na krasnix kamnyax Kislovodsk.JPG|Ҡыҙыл Таштарҙа бөркөт Vid na goru Krasnoe Solnishko.JPG|Красное Солнышко тауына күренеш В Кисловодском парке.jpg В курортном парке.jpg 35 Долина роз.JPG|Раузалар үҙәне </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.rosim.ru/activities/park/photo/2015 |title = Росимущество. Фотоархив |archive-url = https://web.archive.org/web/20170113045736/http://www.rosim.ru/activities/park/photo/2015 |archive-date = 2017-01-13 |deadlink = yes }} * {{cite web |author = |lang = ru |title = Курортный парк |url = http://www.kislovodsk.ru/park.html |deadlink = yes |archive-url = https://web.archive.org/web/20120325013642/http://www.kislovodsk.ru/park.html |archive-date = 2012-03-25 }} {{Рәсәйҙең милли парктары}} {{Рәсәйҙең көньяғындағы ҡурсаулыҡтар}} [[Категория:Рәсәйҙең милли парктары]] [[Категория:Федераль әһәмиәттәге Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] b79qn3zid9hoe3c78q9dhggvkgeshe7 2 198354 1307691 1281016 2026-10-24T23:07:39Z Xqbot 996 [[Ҡатнашыусы:Temmeltäjä]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү 1307691 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ҡатнашыусы:Temmeltäjä]] n62e69t7e4t2eexb45isybqgd5pnxq0 3 198355 1307688 1281018 2026-10-24T23:07:24Z Xqbot 996 [[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Temmeltäjä]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү 1307688 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Temmeltäjä]] imuh8c2x475rfwjc7fxjfw5mrmmwycq 2 199273 1307692 1281017 2026-10-24T23:07:44Z Xqbot 996 [[Ҡатнашыусы:Temmeltäjä]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү 1307692 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ҡатнашыусы:Temmeltäjä]] n62e69t7e4t2eexb45isybqgd5pnxq0 3 199274 1307689 1281019 2026-10-24T23:07:29Z Xqbot 996 [[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Temmeltäjä]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү 1307689 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Temmeltäjä]] imuh8c2x475rfwjc7fxjfw5mrmmwycq 3 199384 1307690 1280972 2026-10-24T23:07:34Z Xqbot 996 [[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Temmeltäjä]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү 1307690 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Temmeltäjä]] imuh8c2x475rfwjc7fxjfw5mrmmwycq 2 199385 1307693 1280973 2026-10-24T23:07:49Z Xqbot 996 [[Ҡатнашыусы:Temmeltäjä]] битенә икеле йүнәлтеүҙе төҙәтеү 1307693 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ҡатнашыусы:Temmeltäjä]] n62e69t7e4t2eexb45isybqgd5pnxq0 0 200032 1307696 1298723 2026-10-25T02:04:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307696 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы Ғәзизова''' ([[26 ғинуар]] [[1933 йыл]], Варзи-Омга, [[Татар АССР-ы]] — [[29 июль]] [[2020 йыл]], [[Әлмәт (ҡала)|Әлмәт]], [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] [[Төҙөлөш|төҙөлөш сәнәғәте]] алдынғыһы, СССР Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү министрлығы 8-се тресының 41-се төҙөлөш-монтаж идаралығы ташсыһы. [[Хеҙмәт Даны ордены]]ның тулы кавалеры (1986). == Биографияһы == Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы Ғәзизова 1933 йылда [[Татарстан Республикаһы]] [[Әгерже районы]]ның [[Баржы-Омга|Баржы-Умга]] ауылында тыуған. Атаһы фронтта һәләк була, әсәһе, дүрт бала менән ҡалған. Ул башланғыс мәктәпте тамамлай һәм урындағы колхозда эшләй. 1957 йылда даими рәүештә Әлмәт ҡалаһына күсеп килә. Кирбессе һөнәрен һайлағас, нигеҙҙәрен тиҙ үҙләштереп, төҙөлөш идаралығында эш башлай. 1954—1961 йылдарҙа «Альметьевнефтьстрой» тресында эшләй. 1961—1963 йылдарҙа 6-сы трестың 42-се төҙөлөш-монтаж идаралығында эшләүен дауам итә, ә 1963—1988 йылдарҙа 8-се трестың 41-се төҙөлөш-монтаж идаралығында эшләй. 1971 йылда бик яҡшы хеҙмәте өсөн «Почет Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.{{нет АИ|31|05|2026}} Йәш быуынды ошо һөнәргә өйрәтеп, юғары оҫталыҡҡа эйә ташсы булып китә. Ҡалала күп кенә торлаҡ биҫтәләрен төҙөүҙә ҡатнаша, шулай уҡ драма театры төҙөүҙә лә ҡатнаша. «Йылдың яҡшы хеҙмәткәре» билдәһе менән бүләкләнде. Уның исеме ҡала һәм предприятиеның Почет таҡталарында бер нисә тапҡыр телгә алына. СССР Юғары Советы Президиумының 1976 йылдың 5 мартындағы Указы менән 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә. СССР Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 25 декабрендәге Указы менән 2-се дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә. 1986 йылдың 13 июнендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы Ғәзизова айырым производство һөҙөмтәләре һәм төҙөлөш проекттарына тос өлөш индергәне өсөн Беренсе дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә. Хеҙмәт даны орденының тулы кавалеры булып китә. 1988 йылдан хаҡлы ялда, бөтә союз әһәмиәтендәге шәхси пенсионер тип иҫәпләнә. Ул [[Әлмәт (ҡала)|Әлмәт]] ҡалаһында йәшәй, Татарстан Республикаһы.{{нет АИ|31|05|2026}} == Наградалар һәм почет грамоталары == * [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет Билдәһе» ордены]] (30 март 1971 йыл); * [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт даны ордены,]] 1-се дәрәжә (13.06.1986); * [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт даны ордены,]] 2-се дәрәжә (25.12.1981); * [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт даны ордены,]] 3-сө дәрәжә (05.03.1976); * миҙалдары бар. * Әлмәт ҡалаһының почетлы гражданы. == Хәтер == * Уның бюсы Әлмәт ҡалаһының үҙәк паркындағы Геройҙар аллеяһында урынлашҡан. {{һылтанмалар юҡ|дата=2026-05-30}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Социалистик Хеҙмәт Геройҙары һәм Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалерҙары — яҡташтарыбыҙ. — [[Ҡазан]], 2003 йыл. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20210226043954/https://tatfrontu.ru/news/derevenskaya-devchonka-iz-agryzskogo-rayona-stala-izvestnoy-v-respublike-kamenshchicey-polnym Ауыл ҡыҙы .] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалерҙары]] [[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Әлмәттә вафат булғандар]] [[Категория:2020 йылда вафат булғандар]] [[Категория:29 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:Әгерже районында тыуғандар]] [[Категория:1933 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 ғинуарҙа тыуғандар]] dcfuqmd0k3jduqeefs8vopjvr8yu1v1 0 200940 1307695 1307189 2026-10-25T01:46:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307695 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Хәбиб Сәхир'''<ref name=":1">{{cite book |author = Парвана Мамедли |title = Южный Азербайджан: литераторы, портреты |year = 2015 |location = [[Баку]] |publisher = Сабах |url = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |page = 26 |access-date = 2023-04-06 |archive-date = 2023-04-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=2023-04-06 }}</ref><ref>{{cite book |author = |title = Литературная антология Южного Азербайджана |year = 1983 |location = [[Баку]] |publisher = [[Наука (издательство)|Научное издание]] |url = https://turuz.com/book/title/Cenubi+Azerbaycan+edebiyati+Antolojyasi+2-ci+Cild |volume = II |page = 225 |access-date = 2023-04-20 |archive-date = 2023-04-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230420065019/https://turuz.com/book/title/Cenubi+Azerbaycan+edebiyati+Antolojyasi+2-ci+Cild |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230420065019/https://turuz.com/book/title/Cenubi+Azerbaycan+edebiyati+Antolojyasi+2-ci+Cild |date=2023-04-20 }}</ref> йәки '''Мир Хәбиб Ғәүәми''' ({{Lang-az|Həbib Sahir və ya Mir Həbib Qəvami}} ([[1895 йыл]], [[Тәбриз]], [[Иран|Фарсыстан]] — [[1985 йыл]], [[Тәһран]], [[Иран]]) — әзербайжан шағиры, яҙыусы, тәржемәсе һәм әҙәбиәт белгесе. Иранда үҙ аллы [[Әзербайжан әҙәбиәте|төрки]] шиғриәтенә нигеҙ һалыусы. Әзербайжандың Милли хөкүмәте ойошторолғас, мәктәп уҡыусылары өсөн «Туған тел» дәреслеген яҙа. Ул шулай уҡ матбуғат өсөн «Айдын», «Үлкер», «Ағ» кеүек псевдонимдар менән мәҡәләләр яҙа. Эшмәкәрлеге өсөн эҙәрлекләнә. Иран ислам революцияһынан һуң ул аҫылынып үҙ-үҙенә ҡул һала. == Биографияһы == Мир Хәбиб Ҡавами 1903 йылда [[Тәбриз|Тәбриздең]] Сирхаб районында тыуған<ref name=":1"/><ref>{{cite book |author = |title = Литературная антология Южного Азербайджана |year = 1983 |location = [[Баку]] |publisher = [[Наука (издательство)|Научное издание]] |url = https://turuz.com/book/title/Cenubi+Azerbaycan+edebiyati+Antolojyasi+2-ci+Cild |volume = II |page = 225 |access-date = 2023-04-20 |archive-date = 2023-04-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230420065019/https://turuz.com/book/title/Cenubi+Azerbaycan+edebiyati+Antolojyasi+2-ci+Cild |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230420065019/https://turuz.com/book/title/Cenubi+Azerbaycan+edebiyati+Antolojyasi+2-ci+Cild |date=2023-04-20 }}</ref>. «Сәрҙәбә усту» мулла мәктәбендә ғәрәпсә уҡырға һәм яҙырға өйрәнә. Һуңыраҡ башланғыс белемде «Мәҙрәсә-и Мотамид» һәм «Рушдиә» мәктәптәрендә ала. Башланғыс белемде тамамлағас, «Мәҙрәсә-и Мөбәрәк-и Мөхәммәҙиә» юғары мәктәбенә уҡырға инә<ref name=":5">{{cite book |author = Али Кавказский |title = Антология иранской тюркской литературы |year = 2002 |location = [[Эрзурум]] |publisher = Публикации Университета Ататюрка |volume = V |url = https://turuz.com/book/title/iran-turk-edebiyati-antolojisi-1-2-3-4-5 |page = 15 |access-date = 2023-04-11 |archive-date = 2023-04-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230411130221/https://turuz.com/book/title/iran-turk-edebiyati-antolojisi-1-2-3-4-5 |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230411130221/https://turuz.com/book/title/iran-turk-edebiyati-antolojisi-1-2-3-4-5 |date=2023-04-11 }}</ref>. Уның класташы Мөхәммәт Хөсәйен Шәһрийәр була<ref>{{cite web | url = https://www.irna.ir/news/81426195/حبيب-ساهر-از-نوگرايي-درشعر-فارسي-تا-سبك-آفريني-در-ادبيات-تركي | archive-url = https://archive.today/20230412083346/https://www.irna.ir/news/81426195/%D8%AD%D8%A8%D9%8A%D8%A8-%D8%B3%D8%A7%D9%87%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%8A%D9%8A-%D8%AF%D8%B1%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D9%8A-%D8%AA%D8%A7-%D8%B3%D8%A8%D9%83-%D8%A2%D9%81%D8%B1%D9%8A%D9%86%D9%8A-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%B1%D9%83%D9%8A | archive-date = 2023-04-12 | title = حبيب ساهر، از نوگرايي درشعر فارسي تا سبك آفريني در ادبيات تركي | author = يحيي مرتضايي | date = 2014-12-24 | publisher = irna.ir | access-date = 2023-04-12 | language = fa }}</ref>. Юғары мәктәптә француз теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Мирза Таһихан Рафат Тәбризи була<ref>{{cite book |author = Парвана Мамедли |title = Южный Азербайджан: литераторы, портреты |year = 2015 |location = [[Баку]] |publisher = Сабах |url = https://kitabxana.net/files/books/file/1474606485.pdf |page = 212 |access-date = 2023-04-28 |archive-date = 2022-03-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220319230738/https://kitabxana.net/files/books/file/1474606485.pdf |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220319230738/https://kitabxana.net/files/books/file/1474606485.pdf |date=2022-03-19 }}</ref>. Мирза Таһихан йоғонтоһонда Хәбиб Сәхир көнбайыш әҙәбиәте менән ҡыҙыҡһына башлай. [[Төркиә]]лә нәшер ителгән «Рәсмли ай» һәм «Сарвати-фунун» баҫмалары менән таныша<ref>{{cite news |author = Вафа Ханоглан |title = Мысли о творчестве Габиб Сахира и тюркской литературной среде, личности и поэзии |pages = |newspaper = [[Литература (газета)|Литературная газета]] |location = [[Баку]] |date = 2022-03-17 |url = https://edebiyyatqazeti.az/news/poeziya/8644-hebib-sahir-yaradiciligi-ve-turkiye-edebi-muhiti-sexsiyyeti-ve-poeziyasi-haqqinda-dusunceler |access-date = 2023-04-12 |archive-date = 2022-06-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220629090158/https://edebiyyatqazeti.az/news/poeziya/8644-hebib-sahir-yaradiciligi-ve-turkiye-edebi-muhiti-sexsiyyeti-ve-poeziyasi-haqqinda-dusunceler |url-status = unfit }}</ref>. Бында Хәбиб «Сәхир» ҡушаматын ала, сөнки уға Сәхирҙең эштәре оҡшай. Курсташтары менән бергә улар «Әнджүмән-и Рафат» һәм «Әҙәб» гәзиттәрен сығара<ref>{{cite book |author = Парвана Мамедли |title = Южный Азербайджан: литераторы, портреты |year = 2015 |location = [[Баку]] |publisher = Сабах |url = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |page = 27 |access-date = 2023-04-06 |archive-date = 2023-04-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=2023-04-06 }}</ref>. Шәйех Мөхәммәт Хиябани үлтерелгәндән һәм «Азадистан» тарҡалғандан һуң ике гәзит тә баҫылыуҙан туҡтай<ref name=":3">{{cite web | url = http://www.anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/2020/iyul/716474.htm | archive-url = https://web.archive.org/web/20230410104425/http://www.anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/2020/iyul/716474.htm | archive-date = 2023-04-10 | title = Я поэт пленных земель | author = Эсмира Фуад | date = 2020-07-02 | publisher = [[Народный фронт (газета)|Народный фронт]] | access-date = 2023-04-10 | language = az }}</ref>. Белем алғас, бер ни тиклем ваҡыт уҡытыусы булып эшләй. Ул үҙенең эш хаҡының бер өлөшөн [[Тәбриз]]дәге ғаиләһенә ебәрә, ҡалғанын Төркиәлә юғары белем алыу өсөн йыя<ref>{{cite book |author = Сахир, Габиб |title = Избранные работы |year = 2005 |location = [[Баку]] |publisher = Издательство "Лидер" |url = http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |page = 4 |access-date = 2021-01-08 |archive-date = 2016-03-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |url-status = unfit }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |date=2016-03-05 }}</ref>. 1927 йылда Хәбиб Сәхир Төркиәгә китә. Ул ике йыл унда йәшәгән ирандар өсөн асылған Дабистан-и Иранян мәктәбендә фарсы теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй<ref name=":2">{{cite book |author = Парвана Мамедли |title = Южный Азербайджан: литераторы, портреты |year = 2015 |location = [[Баку]] |publisher = Сабах |url = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |page = 28 |access-date = 2023-04-06 |archive-date = 2023-04-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=2023-04-06 }}</ref>. В 1929 году он был принят на историко-географический факультет [[Стамбульский университет|Стамбульского университета]]<ref name=":5" /><ref>{{cite book |author = Расул Грек |title = избранные работы Хабиба Шахира |year = 2008 |location = [[Тегеран]] |publisher = Nashreafkar |url = https://turuz.com/book/title/yanan-yashil-sechilmish-yeni-tapilan-eserleri |page = 21 |isbn = 978-964-8910-82-7 |access-date = 2023-04-12 |archive-date = 2023-04-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230412064025/https://turuz.com/book/title/yanan-yashil-sechilmish-yeni-tapilan-eserleri |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230412064025/https://turuz.com/book/title/yanan-yashil-sechilmish-yeni-tapilan-eserleri |date=2023-04-12 }}</ref>. Бында ул хәҙерге төрөк һәм француз шиғриәте менән таныша һәм француз телен өйрәнә<ref>{{cite book |author = Парвана Мамедли |title = Южный Азербайджан: литераторы, портреты |year = 2015 |location = [[Баку]] |publisher = Сабах |url = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |page = 37 |access-date = 2023-04-06 |archive-date = 2023-04-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=2023-04-06 }}</ref>. Уҡыу йылдарында француз шағиры [[Шарль Бодлер]] («Дошман») шиғырҙарын, шулай уҡ Ламартиндың билдәле «Күл», [[Сәғҙи Ширази]] «Гөлөстан» поэмаһын, [[Хафиз Ширази]]<ref>{{cite web | url = https://www.gunaz.tv/az/new/neyli-air-bib-ahir-lk-r-in-an-m-g-d-r-1671104012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20221222011622/https://www.gunaz.tv/az/new/neyli-air-bib-ahir-lk-r-in-an-m-g-d-r-1671104012 | archive-date = 2022-12-22 | title = Güneyli şair Həbib Sahirin (Ülkər) anım günüdür | author = Timur | date = 2022-12-15 | publisher = GünAz TV | access-date = 2023-04-12 | language = az }}</ref> [[Ғәзәл|ғәзәлдәрен]] әзербайжан төрки теленә тәржемә итә. Ул «Иран-Әзербайжандың тәбиғи географияһы» темаһына диплом эше яҙа һәм яҡлай. Уҡытыусыһы Сади бейҙең кәңәше буйынса диплом эшен сериялы рәүештә «Азербайджан юрд билгиси» журналында баҫтырып сығара. Уҡыуын тамамлағас, [[1933 йыл]]да Тәбризгә ҡайта, Мәғариф департаменты тәғәйенләнеше менән Тәбриз мәктәбендә география уҡытыусыһы булып эшләй башлай. Бынан тыш, студенттар өсөн дәреслектәр ҙә яҙа. 1936 йылда Тәбриз Мәғариф министрлығы ҡарары менән Зәнжанда уның «Хәмсә географияһы» дәреслеге баҫылып сыға һәм премияға лайыҡ була<ref name=":4">{{cite book |author = Парвана Мамедли |title = Южный Азербайджан: литераторы, портреты |year = 2015 |location = [[Баку]] |publisher = Sabah |url = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |page = 30 |access-date = 2023-04-06 |archive-date = 2023-04-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=2023-04-06 }}</ref>. Һуңыраҡ уны [[Зәнжан]]ға уҡытыусы итеп ебәрәләр<ref name=":4" /><ref>{{cite book |author = Сахир, Габиб |title = Избранные работы |year = 2005 |location = [[Баку]] |publisher = Издательство "Лидер" |url = http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |page = 5 |access-date = 2021-01-08 |archive-date = 2016-03-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |url-status = unfit }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |date=2016-03-05 }}</ref>. 1941 йылда [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|Әзербайжан ССР-ы]] делегацияһы составында Тәбризгә килгән әзербайжан интеллигенцияһы ҡаланың әҙәби-мәҙәни мөхитендә ыңғай үҙгәрештәр индерә<ref>{{cite book |author = Парвана Мамедли |title = Южный Азербайджан: литераторы, портреты |year = 2015 |location = [[Баку]] |publisher = Сабах |url = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |page = 33 |access-date = 2023-04-06 |archive-date = 2023-04-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=2023-04-06 }}</ref>. Был осорҙа «Азербайджан», «Ветен йолунда», «Шафак», «Aзад миллет», «Ени Шарк» кеүек гәзит-журналдарҙа Хәбиб Сәхирҙың шиғырҙары, тәржемәләре һәм мәҡәләләре баҫыла<ref>{{cite book |author = Вафа Алиев |title = Поборник свободы (судьба и литературное наследие Хабиба Шахира) |year = 2000 |location = [[Баку]] |publisher = Издательство Озан |url = https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev |page = 35 |access-date = 2023-04-12 |archive-date = 2023-04-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230417095935/https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230417095935/https://turuz.com/book/title/H%C3%BCrriyy%C9%99t+F%C9%99dayisi+H%C9%99bib+Sahir+Talei+V%C9%99+%C6%8Fd%C9%99bi+Irsi+-+V%C9%99fa+%C6%8Fliyev |date=2023-04-17 }}</ref><ref>{{cite book |author = Сахир, Габиб |title = Избранные работы |year = 2005 |location = [[Баку]] |publisher = Издательство "Лидер" |url = http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |page = 8 |access-date = 2021-01-08 |archive-date = 2016-03-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |url-status = unfit }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |date=2016-03-05 }}</ref>. Тәбриздә йәшәгән йылдарҙа уның фарсы телендәге «Шаҡайҡ», «Күләгәләр», «Төнгө риүәйәт», «Һайланма шиғырҙар» тигән китаптары баҫылып сыға<ref>{{cite book |author = Парвана Мамедли |title = Южный Азербайджан: литераторы, портреты |year = 2015 |location = [[Баку]] |publisher = Сабах |url = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |page = 34 |access-date = 2023-04-06 |archive-date = 2023-04-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=2023-04-06 }}</ref>. 1945—1946 йылдарҙа Әзербайжан милли хөкүмәте ойошторолғас, мәктәп уҡыусылары өсөн «Туған тел» дәреслеген яҙа һәм «Айдын» ҡултамғаһы менән баҫмала баҫыла<ref name=":3" />. Милли хөкүмәт тарҡалғас та, аноним рәүештә: «Айдын», «Үлкер», «Ағ» тип ҡул ҡуйып, туған телендә уҡытыуын һәм шиғырҙар, хикәйәләр яҙыуын дауам итә. Был эшмәкәрлек фашланғандан һуң, уны хөкөм итәләр һәм [[Әрдәбил]]гә һөргөнгә ебәрәләр<ref>{{cite web | url = https://www.medeniyyet.az/page/news/65822/.html?lang=az | archive-url = https://archive.today/20230412072038/https://www.medeniyyet.az/page/news/65822/.html?lang=az | archive-date = 2023-04-12 | title = Cənublu soydaşlarımıza mübarizə ruhu aşılayan şair | author = Savalan Fərəcov | date = 2023-01-11 | publisher = medeniyyet.az | access-date = 2023-04-12 | language = az }}</ref>. Бында ул Сафауия мәктәбендә уҡытыусы булып эш башлай. Мәктәптә уҡыған йылдарында дәрестәре әзербайжан телендә алып барылғас, уны даими иҫкәртеп торалар. Һөҙөмтәлә, 3 йылдан һуң, уны Әрдәбилдән сығарып, [[Ҡәзвин]]гә һөргөнгә ебәрәләр. Бында эшмәкәрлегендә бер ниндәй ҙә үҙгәрештәр булмағанлыҡтан, ул Мазандаранда урынлашҡан Сари ҡалаһына һөргөнгә ебәрелә<ref>{{cite book |author = Вафа Алиев |title = Поборник свободы (судьба и литературное наследие Хабиба Шахира) |year = 2000 |location = [[Баку]] |publisher = Издательство Озан |url = https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev |page = 21 |access-date = 2023-04-12 |archive-date = 2023-04-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230417095935/https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230417095935/https://turuz.com/book/title/H%C3%BCrriyy%C9%99t+F%C9%99dayisi+H%C9%99bib+Sahir+Talei+V%C9%99+%C6%8Fd%C9%99bi+Irsi+-+V%C9%99fa+%C6%8Fliyev |date=2023-04-17 }}</ref>. Киҙеү менән ауырығанға күрә, уны Ҡәзвинғә кире ебәрәләр, унда 13 йыл йәшәй<ref name=":3" />. Һуңыраҡ ул Тәһранға күсә. Шиғри әҫәрҙәренең береһендә ул Ирандың боронғо тарихына мөрәжәғәт итә һәм ил менән идара иткән төрки династияларының, Иранды яҡлау өсөн ғүмерҙәрен ҡорбан иткән әзербайжан улдарының хеҙмәттәрен иҫкә төшөрә: «Әгәр ҙә төрки шаһтары булмаһа, ташта бер таш та ҡалмаҫ ине. Тарих Иран тип аталған илде лә хәтерләмәҫ ине»<ref name = "Həbib Sahir" />. В 1965 году вышла его первая книга стихов на родном языке «Лирические стихи»<ref>{{cite book |author = Парвана Мамедли |title = Южный Азербайджан: литераторы, портреты |year = 2015 |location = [[Баку]] |publisher = Сабах |url = http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |page = 32 |access-date = 2023-04-06 |archive-date = 2023-04-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406112643/http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=2023-04-06 }}</ref> 1965 йылда уның туған телендә «Лирик шиғырҙар» тигән тәүге шиғырҙар китабы донъя күрә<ref>{{Cite book|author=Парвана Мамедли|title=Южный Азербайджан: литераторы, портреты|year=2015|location=[[Баку]]|publisher=Сабах|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf|page=32|accessdate=2023-04-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251117004408/https://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=2025-11-17 }}</ref>. Уның «Таң балҡый», «Бер ҡасан да һүнмәгән яҡтылыҡтар», «Тарҡалған хәтирәләр», «Ковшан» китаптары Ирандағы Ислам революцияһынан һуң баҫылып сыға<ref>{{cite book |author = Bəkir Nəbiyev |title = Söz ürəkdən gələndə |year = 1984 |location = Bakı |publisher = Yazıçı nəşriyyatı |url = http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=7105&pno=101 |page = 200 |access-date = 2023-04-12 |archive-date = 2023-04-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230417060301/http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=7105&pno=101 |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230417060301/http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=7105&pno=101 |date=2023-04-17 }}</ref><ref name = "Həbib Sahir" >{{cite book |author = Həbib Sahir |title = Seçilmiş əsərləri |year = 2005 |location = Bakı |publisher = Lider nəşriyyatı |url = http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |page = 6, 10 |access-date = 2021-01-08 |archive-date = 2016-03-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |url-status = unfit }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf |date=2016-03-05 }}</ref>. Бынан тыш, ул шулай уҡ француз телендә шиғырҙар, ғәрәп телендә хикәйәләр яҙа<ref>{{cite book |author = Вафа Алиев |title = Поборник свободы (судьба и литературное наследие Хабиба Шахира) |year = 2000 |location = [[Баку]] |publisher = Издательство Озан |url = https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev |page = 29 |access-date = 2023-04-12 |archive-date = 2023-04-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230417095935/https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230417095935/https://turuz.com/book/title/H%C3%BCrriyy%C9%99t+F%C9%99dayisi+H%C9%99bib+Sahir+Talei+V%C9%99+%C6%8Fd%C9%99bi+Irsi+-+V%C9%99fa+%C6%8Fliyev |date=2023-04-17 }}</ref>. == Ғәиләһе == Хәбиб Саәхрҙың олатаһы Тәбризгә Тарк ҡалаһынан, Миянанан күсеп килә<ref><ref>{{Citation |author = |title = Həbib Sahirin həyatı |pages = 6 |newspaper = Peyk e Azər |location = Zəncan |date = 2001 |url = https://turuz.com/book/title/Habib_Sahir_Peyki_Azer_Dergisinin_Ozel_Sayi_Ebced_1380_49s |archive-url = https://web.archive.org/web/20161021183634/https://turuz.com/book/title/Habib_Sahir_Peyki_Azer_Dergisinin_Ozel_Sayi_Ebced_1380_49s |archive-date = 2016-10-21 }}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.amerikaninsesi.org/a/tebriz-hebib-sahir/1580127.html | archive-url = https://archive.today/20230411101503/https://www.amerikaninsesi.org/a/tebriz-hebib-sahir/1580127.html | archive-date = 2023-04-11 | title = Təbrizdə Həbib Sahirin xatirəsi anılıb | author = Əlirza Quluncu | date = 2013-01-09 | publisher = Amerikanın Səsi | access-date = 2023-04-11 | language = az }}</ref>. Атаһы Мир Ҡавам Сәхир 1908 йылда, Конституцион революция ваҡтында, урлана һәм үтерелә<ref>{{cite web | url = http://aze.adfmk.com/entries/daxili-xəbərlər/həbi-b-sahi-r-ülkər- | archive-url = https://web.archive.org/web/20210731183826/http://aze.adfmk.com/entries/daxili-xəbərlər/həbi-b-sahi-r-ülkər- | archive-date = 2021-07-31 | title = Həbib Sahir (Ülkər) | author = Guləddin İsmayilov | date = 2021-07-16 | publisher = aze.adfmk.com | access-date = 2023-04-07 | language = az }}</ref>. Әсәһе Баят ырыуынан була. Ғаиләлә 4 ағаһы һәм 1 ҡыҙ туғаны була<ref name=":1" />. В 1946 году, когда ему было 43 года, он женился на Нусрат уль-мульк Нури<ref name=":3" />. От этого брака родились сыновья Хамид и Саид и дочери Маниса и Сурейя<ref>{{cite book |author = Вафа Алиев |title = Поборник свободы (судьба и литературное наследие Хабиба Шахира) |year = 2000 |location = [[Баку]] |publisher = Издательство Озан |url = https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev |page = 25 |access-date = 2023-04-12 |archive-date = 2023-04-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230417095935/https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230417095935/https://turuz.com/book/title/H%C3%BCrriyy%C9%99t+F%C9%99dayisi+H%C9%99bib+Sahir+Talei+V%C9%99+%C6%8Fd%C9%99bi+Irsi+-+V%C9%99fa+%C6%8Fliyev |date=2023-04-17 }}</ref>. [[1946 йыл]]да, 43 йәшендә, Нусрат ул-мөлк Нуриға өйләнгән<ref name=":3" />. Был никахтан улдары Хәмит һәм Сәйет, ҡыҙҙары Мәнисә һәм Сурейя тыуа<ref>{{cite book |author = Вафа Алиев |title = Поборник свободы (судьба и литературное наследие Хабиба Шахира) |year = 2000 |location = [[Баку]] |publisher = Издательство Озан |url = https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev |page = 25 |access-date = 2023-04-12 |archive-date = 2023-04-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230417095935/https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230417095935/https://turuz.com/book/title/H%C3%BCrriyy%C9%99t+F%C9%99dayisi+H%C9%99bib+Sahir+Talei+V%C9%99+%C6%8Fd%C9%99bi+Irsi+-+V%C9%99fa+%C6%8Fliyev |date=2023-04-17 }}</ref>. == Үлеме == [[1988 йыл]]да Ирандағы Ислам революцияһынан һуң тағы ла ҡулға алынасағы тураһында хәбәр алғас<ref>{{Citation|author=Əkbər Ənvərian Ağdam|title=Güney Azerbaycanlı Habib Sâhir|pages=28|location=Ankara|url=https://www.academia.edu/10083151/Habib_Sahir|access-date=2023-04-12}}</ref><ref>{{Cite book|author=Вафа Алиев|title=Поборник свободы (судьба и литературное наследие Хабиба Шахира)|year=2000|location=[[Баку]]|publisher=Издательство Озан|url=https://turuz.com/book/title/Hürriyyət+Fədayisi+Həbib+Sahir+Talei+Və+Ədəbi+Irsi+-+Vəfa+Əliyev|page=27|accessdate=2023-04-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250116193534/https://turuz.com/book/title/H%C3%BCrriyy%C9%99t+F%C9%99dayisi+H%C9%99bib+Sahir+Talei+V%C9%99+%C6%8Fd%C9%99bi+Irsi+-+V%C9%99fa+%C6%8Fliyev |date=2025-01-16 }}</ref>, Тәһран янындағы Арьяшар ҡалаһында (хәҙерге Садегие) фатирының тәҙрәһенән аҫылынып, үҙ-үҙенә ҡул һала<ref>{{Cite book|author=Парвана Мамедли|title=Южный Азербайджан: литераторы, портреты|year=2015|location=[[Баку]]|publisher=Сабах|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf|page=40|accessdate=2023-04-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251117004408/https://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf |date=2025-11-17 }}</ref>. Ул Тәһрандағы Бехеште-и Заһра зыяратында ерләнә<ref>{{Cite book|author=Vaqif Sultanlı, İrəc İsmayıl|title=Güney Azərbaycan nəsri. Antologiya|year=2017|location=Bakı|publisher=|url=http://anl.az/el/Kitab/2017/08/cd/2017-567.pdf|page=155|accessdate=2021-01-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231103064932/http://anl.az/el/Kitab/2017/08/cd/2017-567.pdf |date=2023-11-03 }}</ref><ref>Həbib Sahirin həyatı. Дата обращения: 23 сентября 2018. Архивировано 30 марта 2022 года.</ref><ref>{{Cite book|author=Rəsul Yunan|title=Yanan Yaşıl - Həbib Sahirin seçilmiş əsərləri|year=2008|location=Tehran|publisher=Nashreafkar|url=https://turuz.com/book/title/yanan-yashil-sechilmish-yeni-tapilan-eserleri|page=26|accessdate=2023-04-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260511050543/https://turuz.com/book/title/yanan-yashil-sechilmish-yeni-tapilan-eserleri |date=2026-05-11 }}</ref> . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Cite book|author=Vəfa Əliyev|title=Hüriyyət fədaisi (Həbib Sahirin taleyi və ədəbi irsi)|year=2000|location=Bakı|publisher=Ozan nəşriyyatı|url=https://turuz.com/storage/Poem-Literature/Other/2013/0629-Hurriyyet_Fedayisi_Habib_Sahir_Talei_Ve_Edebi_Irsi_Vafa_Aliyev_Kiril_Baki_2000_Tebriz_Turuz_2013.pdf|pages=119}} * {{Cite book|author=Pərvanə Məmmədli|title=Cәnubi Azәrbaycan: әdәbi şәxsiyyәtlәr, portretlәr|year=2015|location=Bakı|publisher=Sabah nəşriyyatı|url=http://www.kitabxana.net/files/books/file/1474606671.pdf|pages=200}} * {{Cite book|author=Tərtib edəni:Vəfa Əliyev|title=Həbib Sahir. Seçilmiş əsərləri|publisher=Lider nəşriyyatı|url=https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf|pages=192}} == Һылтанмалар == === Шиғырҙары === * [https://www.facebook.com/Tebaren/videos/حبیب-ساهر- 1375738112508681/ Хабиб Саһир — Гонщики] * [https://daytube.az/az/videos/1173/ Хабиб Сәхир — Ҡояш байыуы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220330012829/https://daytube.az/az/videos/1173/ |date=2022-03-30 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=0jJJZKZt1PQ Хабиб Сәхир — Мародерҙар.] * [https://www.facebook.com/Tebaren/videos/حبیب-ساهر- 1506136119468879/ Хабиб Сәхир — Аллаға әйт] * [https://www.youtube.com/watch?v=KU6RCyZbn_o Хабиб Сәхир — Сәһәнд тауы] * [https://www.youtube.com/watch?v=Bi8jngGL76I Хәбиб Сәхир тураһында тапшырыу] * [https://www.youtube.com/watch?v=4cx2KHFOoXY Хабиб Сахир — Был күк аҫтында Бинәһәйәт…] * [https://www.youtube.com/watch?v=9jUAxNxAxBY - Кис тауҙар таплы…] * [https://www.youtube.com/watch?v=lSH7FQFnZxE Хабиб Саһир — Матур Тәбризгә сәләм әйт…] === Китаптары === * {{Cite book|last=Həbib Sahir|title=Lirik Şeirlər|year=|location=Təbriz|publisher=Eyvaz nəşriyyatı|url=https://turuz.com/book/title/Lirik+Şeirlər+-+Həbib+Sahir|pages=112}} * {{Cite book|last=Həbib Sahir|title=Türk poeziya ədəbiyyatından nümunələr|year=1977|location=Tehran|publisher=Donyaye Daneş|url=https://turuz.com/book/title/Nemunehayi+Əz+Ədebiyate+Mənzume+Türk+-+Həbib+Sahir|pages=156}} * {{Cite book|last=Hebib Sahir|title=Saralan Arzular|year=1977|location=|publisher=|url=https://turuz.com/book/title/Habib_Sahir_+Saralan_Arzular_349_1977_Ebced|pages=142}} * {{Cite book|last=Rəsul Yunan|title=Yanan Yaşıl - Həbib Sahirin seçilmiş əsərləri|year=2008|location=Tehran|publisher=Nashreafkar|url=https://turuz.com/book/title/yanan-yashil-sechilmish-yeni-tapilan-eserleri|pages=416|id=978-964-8910-82-7}} * {{Cite book|last=Tərtib edəni:Vəfa Əliyev|title=Həbib Sahir. Seçilmiş əsərləri|year=2005|location=Bakı|publisher=Lider nəşriyyatı|url=https://web.archive.org/web/20160305013342/http://anl.az/el/s/sh_se.pdf|pages=192|id=9952-417-35-5}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Алфавит буйынса тәржемәселәр]] [[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1985 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1895 йылда тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 1l8biz18rzrwja6drba5a85149gidng 10 201610 1307664 2026-10-24T12:11:27Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Дорога до церкви.jpg 1307664 wikitext text/x-wiki Дорога до церкви.jpg pd283nixmcf6wv654a7aj1t9u8rysim 2 201611 1307672 2026-10-24T16:57:57Z Lentokonefani 43693 [[Ҡатнашыусы:Samioğlu]] битенең исемен [[Ҡатнашыусы:Temmeltäjä]] тип Lentokonefani алыштырҙы: Автоматическое переименование страницы при переименовании участника «[[Special:CentralAuth/Samioğlu|Samioğlu]]» в «[[Special:CentralAuth/Temmeltäjä|Temmeltäjä]]» 1307672 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ҡатнашыусы:Temmeltäjä]] n62e69t7e4t2eexb45isybqgd5pnxq0 3 201612 1307674 2026-10-24T16:57:57Z Lentokonefani 43693 [[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Samioğlu]] битенең исемен [[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Temmeltäjä]] тип Lentokonefani алыштырҙы: Автоматическое переименование страницы при переименовании участника «[[Special:CentralAuth/Samioğlu|Samioğlu]]» в «[[Special:CentralAuth/Temmeltäjä|Temmeltäjä]]» 1307674 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Temmeltäjä]] imuh8c2x475rfwjc7fxjfw5mrmmwycq