Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 3434 1307717 1288603 2026-10-25T15:12:45Z BFD-69 28195 аныҡлаштырыу 1307717 wikitext text/x-wiki {{Ил |Башҡортса исеме = Рәсәй Федерацияһы |Төп исеме = Российская Федерация |Төп килеш = Рәсәй |флаг = Flag of Russia.svg |Герб = Coat of Arms of the Russian Federation.svg |Нигеҙ һалынған = б.э. [[862]] й. |Аудио = Russian_Anthem_chorus.ogg |Девиз = |Гимн исеме ={{!}}Аудио = Russian_Anthem_chorus.ogg |Идара итеү формаһы = [[Президент республикаһы]] |Картала = Russian Federation (orthographic projection) - 2014, 2022 Annexed Territories disputed.svg |Телдәр = [[Урыҫ теле]] |Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы = [[12 июнь]] [[1990]] й |Башҡала = [[Мәскәү]] |Иң ҙур ҡалалары = [[Мәскәү]], [[Санкт-Петербург]], [[Новосибирск]], [[Екатеринбург]], [[Ҡазан]], [[Красноярск]], [[Түбәнге Новгород]], [[Силәбе]], [[Өфө]], [[Краснодар]], [[Һамар]], [[Дондағы Ростов]], [[Омск]], [[Пермь]], [[Волгоград]] |Етәкселәр вазифалары = [[Рәсәй Президенты|Президент]]<br>[[Рәсәй Премьер-министрҙары|Хөкүмәт Рәйесе]] |Етәкселәр = [[Владимир Путин]]<br>[[Мишустин, Михаил Владимирович|Михаил Мишустин]] |Территория буйынса урын = 1 |Территория=17 125 407 |Һыу % = 4,25 |Халыҡ буйынса урыны = 9 |Халыҡ = 146 424 729 кеше |Иҫәп йылы = 2023 |Халыҡ тығыҙлығы = 8,55 |ЭТП = 1,82 трлн.<ref name="dataimf">{{Cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=922,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Report for Selected Countries and Subjects |access-date=2022-04-24 |archive-date=2021-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129113112/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=914,913,963,918,960,944,967,921,943,962,964,968,922,942,186,926,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2018&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=,&br=1 |url-status=live}}</ref> |ЭТП иҫәпләү йылы = 2022 |ЭТП буйынса урын = 11 |Кеше башына ЭТП = 12574<ref name="dataimf" /> |Валюта = [[Рәсәй һумы]] |Домендар = [[.ru]],&nbsp;[[.su]],&nbsp;<ref>Доменная зона [[.su]] постепенно выводится из обращения</ref>[[.рф]]<ref>кириллический, с [[2008 год]]а</ref> |Телефон коды = 7 |Ваҡыт бүлкәте = +3…+12&nbsp;<ref>На территории России действует декретное время</ref> }} '''Рәсәй Федерацияһы, Рәсәй''' ({{lang-ru|Россия, Российская Федерация}}) — көнсығыш [[Европа]]ла һәм төньяҡ [[Азия]]ла урынлашҡан федератив республика системаһы буйынса ойошҡан күп милләтле [[дәүләт]]. Территорияһының майҙаны 17 125 407 км²<ref>[https://rosreestr.ru/upload/documenty/doc_Gos-doc_2011.rar Государственный (национальный) доклад о состоянии и использовании земель в Российской Федерации в 2011 году (на 1 января 2012 года)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170826074701/https://rosreestr.ru/upload/documenty/doc_Gos-doc_2011.rar |date=2017-08-26 }} (стр. 171) // [https://rosreestr.ru/site/activity/gosudarstvennoe-upravlenie-v-sfere-ispolzovaniya-i-okhrany-zemel/gosudarstvennyy-monitoring-zemel/sostoyanie-zemel-rossii/gosudarstvennyy-natsionalnyy-doklad-o-sostoyanii-i-ispolzovanii-zemel-v-rossiyskoy-federatsii/ Федеральная служба государственной регистрации, кадастра и картографии (Росреестр)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403204735/https://rosreestr.ru/site/activity/gosudarstvennoe-upravlenie-v-sfere-ispolzovaniya-i-okhrany-zemel/gosudarstvennyy-monitoring-zemel/sostoyanie-zemel-rossii/gosudarstvennyy-natsionalnyy-doklad-o-sostoyanii-i-ispolzovanii-zemel-v-rossiyskoy-federatsii/ |date=2019-04-03 }}{{ref-ru}}</ref>. Халыҡ һаны 146 267 288 кеше. Баш ҡалаһы — [[Мәскәү]]. Дәүләт теле — [[урыҫ теле]]. 2018 йылдың 18 мартында Президент булып [[Владимир Владимирович Путин]] һайлана. Рәсәй егерме дәүләт менән сиктәш (донъяла иң ҙур күрһәткес), уларҙың араһында дүртәүһе өлөшләтә танылған, ҡоро ер буйынса [[Норвегия]], [[Финляндия]], [[Эстония]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Польша]], [[Белоруссия]], [[Украина]], [[Абхазия]], [[Грузия]], [[Көньяҡ Осетия]], [[Әзербайжан]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]], [[Монголия]], [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы]], [[ДХР]], [[ЛХР]] менән, диңгеҙ буйынса [[Япония]], [[АҠШ]] менән сиктәре бер. Халыҡтың күп өлөшө (75 % тирәһе) үҙен [[Православие дине|православие]] диненә ҡағылышлы, тип күрһәтә. Аҡса берәмеге — [[Рәсәй һумы]]. Йәҙрә ҡоралы булған дәүләт, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның Именлек Советының даими ағзаһы. == Дәүләт ҡоролошо == Рәсәй Федерацияһы Конституцияһына ярашлы, дәүләт власы закондар сығарыу, башҡарма, суд йүнәлештәренә бүленә. === Закондар сығарыу власы === {{main|Федераль Йыйылыш}} Рәсәй Парламенты — Федераль Йыйылыш — ике палатанан тора: # [[Федерация Советы]] # [[Дәүләт думаһы]] === Башҡарма власы === {{main|Рәсәй Хөкүмәте}} Рәсәй Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 6-сы статьяһында һәм «Рәсәй Федерацияһының Хөкүмәте тураһында» федераль законы менән билдәләнгән<ref>[http://www.kremlin.ru/text/docs/1997/12/61818.shtml Федеральный конституционный закон «О Правительстве Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090817050106/http://www.kremlin.ru/text/docs/1997/12/61818.shtml |date=2009-08-17 }} kremlin.ru 17 декабря 1997.</ref>. Рәсәй Хөкүмәте рәйесе —. === Суд власы === {{main|Рәсәйҙең суд системаһы}} Рәсәйҙен суд системаһы составында: # [[Рәсәй Федерацияһының Юғары суды|Юғары суд]] # [[Рәсәй Федерацияһының Конституция суды|Конституция Суды]] 06.02.2014 Рәсәйҙең арбитраж суды бөтөрөлөп, [[Рәсәйҙең Юғары суды]] менән берләште. === Административ ҡоролошо === {{main|Рәсәйҙең федератив ҡоролошо}} Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 65-се статьяһына ярашлы, Рәсәй республикалар, крайҙар, [[Өлкә (Рәсәй)|өлкәләр]], федераль әһәмиәттәге ҡалалар, [[автономиялы өлкә]], [[Автономиялы округ (Рәсәй)|автономиялы округтарҙан]] тора. <div class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead">Рәсәй Федерацияһының административ бүленеше</div> <div class="NavContent"> {|class="wikitable sortable" style="text-align: center; font-size: 90%;" |-style="background:#ddd;" ! № ! Федерация субъекты ! Флагы ! Гербы ! Терри-<br>торияһы <br>(км²) ! Халыҡ һаны <br>(2010 й. Иҫәп алыу буйынса) ! Админист-<br>ратив үҙәге ! Административ-территорриаль бүленеше<br> ([[ОКАТО]] ярашлы) ! [[ОКАТО]] коды ! Муниципаль берәмектәр ! Эре ҡалалар (кеше) |-style="background:#eee;" | || align="left" colspan="10" | '''Республикалар''' |- | 01 || [[Адыгей Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Adygea.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Adygea.svg|45x45px]] || align="right" | 7800 || align="right" | 440 400 || [[Майкоп]] || 7 район, 2 ҡала|| 79 || 7 муниципаль район, 2 ҡала округы || |- | 02 || [[Алтай Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Altai Republic.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Altai Republic.svg|45x45px]] || align="right" | 92 900 || align="right" | 206 200 || [[Горно-Алтайск]]|| 10 район һәм 1 ҡала || 84 || 10 муниципаль район, 1 ҡала округы || |- | 03 || [[Башҡортостан]] || [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Bashkortostan.svg|45x45px]] || align="right" | 142 947 || align="right" | 4 072 100 || [[Өфө]] || 54 район һәм 21 ҡала || 80 || 54 муниципаль район, 9 ҡала округы ||[[Стәрлетамаҡ]], [[Салауат (ҡала)|Салауат]], [[Нефтекама (ҡала)|Нефтекама]], [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]] |- | 04 || [[Бүрәт Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Buryatia.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Buryatiya.svg|45x45px]] || align="right" | 351 300 || align="right" | 972 700 || [[Улан-Удэ]] || 21 район, 2 ҡала || 81 || 21 муниципаль район, 2 ҡала округы || |- | 05 || [[Дағстан]] || [[Файл:Flag of Dagestan.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Dagestan.svg|45x45px]] || align="right" | 48 300 || align="right" | 2 977 400 || [[Махачкала]] || 42 район , 10 ҡала || 82 || 42 муниципаль район, 10 ҡала округы || |- | 06 || [[Ингушетия]] || [[Файл:Flag of Ingushetia.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Ingushetia.svg|45x45px]] || align="right" | 3600 || align="right" | 413 000 || [[Магас]]|| 4 района и 4 города || 26 || 4 муниципальных района, 4 городских округа || |- | 08 || [[Ҡалмыҡстан]] || [[Файл:Flag of Kalmykia.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Kalmykia.svg|45x45px]] || align="right" | 74 700 || align="right" | 289 400 || [[Элиста]] || 13 районов и 1 город || 85 || 13 муниципальных районов, 1 городской округ || |- | 10 || [[Карелия]] || [[Файл:Flag of Karelia.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of the Republic of Karelia.svg|45x45px]] || align="right" | 180 500 || align="right" | 645 200 || [[Петрозаводск]] || {{s|16 районов и 13 городов}} || 86 || 16 муниципальных районов, 2 городских округа || [[Административно-территориальное деление Республики Карелия|подробнее]] |- | 11 || [[Коми Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Komi.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of the Komi Republic.svg|45x45px]] || align="right" | 416 800 || align="right" | 901 600 || [[Сыктывкар]] || 12 районов и 8 городов || 87 || 15 муниципальных районов, 5 городских округов || [[Административно-территориальное деление Республики Коми|подробнее]] |- | 07 || [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Kabardino-Balkaria.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Kabardino-Balkaria.svg|45x45px]] || align="right" | 12 500 || align="right" | 859 800 || [[Нальчик]] || 10 районов и 3 города || 83 || 10 муниципальных районов, 3 городских округа || |- | 09 || [[Ҡарасәй-Черкес Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Karachay-Cherkessia.svg|45x45px]] || align="right" | 14 300 || align="right" | 478 500 || [[Черкесск]] || 10 районов и 2 города || 91 || 10 муниципальных районов, 2 городских округа || [[Административно-территориальное деление Карачаево-Черкесии|подробнее]] |- | 22 || [[Ҡырым Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Crimea.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Emblem of Crimea.svg|45x45px|border]] || 26 081 || 1 958 500 || [[Симферополь]] || 14 райондар һәм 16 ҡалалар || 82 || || |-style="background:#eee;" |- | 12 || [[Марий Эл Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Mari El.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Mari El.svg|45x45px]] || align="right" | 23 400 || align="right" | 696 300 || [[Йошкар-Ола]] || 14 районов и 4 города || 88 || 14 муниципальных районов, 3 городских округа || [[Административно-территориальное деление Марий Эл|подробнее]] |- | 13 || [[Мордва Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Mordovia.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Mordovia.svg|45x45px]] || align="right" | 26 100 || align="right" | 834 800 || [[Саранск]] || 22 района и 7 городов || 89 || 22 муниципальных района, 1 ҡала округы || |- | 14 || [[Саха Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Sakha.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Sakha (Yakutia).svg|45x45px]] || align="right" | 3 083 500 || align="right" | 958 300 || [[Яҡутск]] || 33 района и 5 городов || 98 || 34 муниципальных района, 2 ҡала округы || |- | 21 || [[Сыуашстан]] || [[Файл:Flag of Chuvashia.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Chuvashia.svg|45x45px]] || align="right" | 18 300 || align="right" | 1 251 600 || [[Чебоксар]] || 21 район и 9 городов || 97 || 21 муниципальный район, 5 ҡала округы || |- | 16 || [[Татарстан]] || [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Tatarstan.svg|45x45px]] || align="right" | 67 800 || align="right" | 3 786 400 || [[Ҡазан]] || 43 района и 14 городов || 92 || 43 муниципальных района, 2 ҡала округы || [[Яр Саллы]] (510 000) |- | 15 || [[Төньяҡ Осетия — Алания]] || [[Файл:Flag of North Ossetia.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Wapen Ossetien.svg|45x45px]] || align="right" | 8000 || align="right" | 712 900 || [[Владикавказ]] || 8 районов и 1 город || 90 || 8 муниципальных районов, 1 ҡала округы || |- | 17 || [[Тыва Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Tuva.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Tuva.svg|45x45px]] || align="right" | 168 600 || align="right" | 307 900 || [[Ҡыҙыл (ҡала)|Ҡыҙыл]] || 17 районов и 2 города || 93 || 17 муниципальных районов, 2 ҡала округы || |- | 18 || [[Удмурт Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Udmurtia.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Udmurtia.svg|45x45px]] || align="right" | 42 100 || align="right" | 1 522 700 || [[Ижевск]] || 25 район, 5 ҡала|| 94 || 25 муниципаль район || |- | 19 || [[Хакас Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Khakassia.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Khakassia.svg|45x45px]] || align="right" | 61 600 || align="right" | 532 300 || [[Абакан]] || 8 район, 5 ҡала|| 95 || 8 муниципаль район, 5 ҡала округы || |- | 20 || [[Чечен Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Chechen Republic since 2004.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Chechnya.svg|45x45px]] || align="right" | 17 300 || align="right" | 1 269 100 || [[Грозный]] || 17 районов и 5 городов || 96 || || |-style="background:#eee;" | || align="left" colspan="10" | '''[[Край (Рәсәй)|Крайҙар]]''' |- | 23 || [[Алтай крайы]] || [[Файл:Flag of Altai Krai.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Altai Krai.svg|45x45px]] || align="right" | 168 000 || align="right" | 2 419 400 || [[Барнаул]] || 60 районов и 11 городов || 01 || 60 муниципаль район, 11 ҡала округ || |- | 24 || [[Байкал аръяғы крайы]] || [[Файл:Flag of Zabaykalsky Krai.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Zabaykalsky Krai.svg|45x45px]] || align="right" | 431 500 || align="right" | 1 106 600 || [[Чита]] || 31 район, 5 ҡала || 76 || 31 муниципаль район, 3 ҡала округ || |- | 25 || [[Камчатка крайы]] || [[Файл:Flag of Kamchatka Krai.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Kamchatka Krai.svg|45x45px]] || align="right" | 464 300 || align="right" | 321 800 || [[Петропавловск-Камчатский]] || 11 районов и 2 города || 30 || 11 муниципальных районов, 3 ҡала округ || |- | 26 || [[Краснодар крайы]] || [[Файл:Flag of Krasnodar Krai.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Krasnodar Krai (official).svg|45x45px]] || align="right" | 75 500 || align="right" | 5 225 800 || [[Краснодар]] || 38 районов и 15 ҡала || 03 || 37 муниципальных районов, 7 ҡала округ || [[Сочи]] |- | 27 || [[Красноярск крайы]] || [[Файл:Flag of Krasnoyarsk Krai.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Krasnoyarsk Krai.svg|45x45px]] || align="right" | 2 366 600 || align="right" | 2 828 200 || [[Красноярск]] || 54 район, 19 ҡала || 04 || 44 муниципаль район, 17 ҡала округ || |- | 28 || [[Пермь крайы]] || [[Файл:Flag of Perm Krai.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Perm oblast.png|45x45px]] || align="right" | 160 200 || align="right" | 2 635 800 || [[Пермь]] || 33 района и 14 городов || 57 || 42 район, 6 ҡала округы || |- | 29 || [[Приморье крайы]] || [[Файл:Flag of Primorsky Krai.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Primorsky Krai.svg|45x45px]] || align="right" | 164 700 || align="right" | 1 956 400 || [[Владивосток]] || 22 район, 12 ҡала || 05 || 22 муниципаль район, 12 ҡала округ || |- | 30 || [[Ставрополь крайы]] || [[Файл:Flag of Stavropol Krai.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Stavropol Krai.svg|45x45px]] || align="right" | 66 200 || align="right" | 2 786 100 || [[Ставрополь]] || 26 районов и 10 городов || 07 || 26 муниципальных районов, 9 городских округов || |- | 31 || [[Хабаровск крайы]] || [[Файл:Flag of Khabarovsk Krai.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Khabarovsky kray (N2).png|45x45px]] || align="right" | 787 600 || align="right" | 1 344 200 || [[Хабаровск]] || 17 район, 6 ҡала || 08 || 17 муниципаль район, 2 ҡала округ || |-style="background:#eee;" | || align="left" colspan="10" | '''[[Өлкә (Рәсәй)|Өлкәләр]]''' |- | 32 || [[Амур өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Amur Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Amur oblast.png|45x45px]] || align="right" | 361 900 || align="right" | 829 200 || [[Благовещен (ҡала, Амур өлкәһе)|Благовещен]] || 20 район, 7 ҡала || 10 || 20 муниципаль район, 8 ҡала округ|| |- | 33 ||[[Архангельск өлкәһе]]<ref name="arh">В состав [[Архангельск өлкәһе|Архангельской области]] входит Ненецкий автономный округ.<br></ref> || [[Файл:Flag of Arkhangelsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Arkhangelsk gubernia (Russian empire).png|45x45px]] || align="right" | 589 900 || align="right" | 1 228 100 || [[Архангельск]] || 20 район, 8 ҡала|| 11 || 19 муниципаль район, 7 ҡала округ || |- | 35 || [[Белгород өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Belgorod Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:New Coat of Arms of Belgorod Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 27 100 || align="right" | 1 532 700 || [[Белгород]] || 21 район, 6 ҡала || 14 || 19 муниципаль район, 3 ҡала округы || |- | 36 || [[Брянск өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Bryansk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Bryansk Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 34 900 || align="right" | 1 278 100 || [[Брянск]] || 27 районов и 5 городов || 15 || 27 муниципаль район, 7 ҡала округы || |- | 37 || [[Владимир өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Vladimirskaya Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Vladimiri Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 29 100 || align="right" | 1 444 600 || [[Владимир (ҡала)|Владимир]] || 16 район, 10 ҡала|| 17 || 16 муниципаль район, 5 ҡала округы || |- | 38|| [[Волгоград өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Volgograd Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Volgograd oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 112 900 || align="right" | 2 611 200 || [[Волгоград]] || 33 район, 6 ҡала || 18 || 33 муниципаль район, 6 ҡала округы || |- | 39 || [[Вологда өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Vologda oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Vologda oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 144 500 || align="right" | 1 202 300 || [[Вологда]] || 26 район, 4 ҡала || 19 || 26 муниципаль район, 2 ҡала округы || |- | 40 || [[Воронеж өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Voronezh Oblast.svg|45x45px]] || [[Файл:Coat of arms of Voronezh Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 52 200 || align="right" | 2 335 800 || [[Воронеж]] || 32 район, 7 ҡала || 20 || 31 муниципаль район, 3 ҡала округы || |- | 41 || [[Иваново өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Ivanovo Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Ivanovo Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 21 400 || align="right" | 1 062 600 || [[Иваново]] || 21 район, 6 ҡала || 24 || 21 муниципаль район, 6 ҡала округы || |- | 42 || [[Иркутск өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Irkutsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Irkutsk Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 775 300 || align="right" | 2 428 700 || [[Иркутск]] || 33 район, 14 ҡала || 25 || 27 муниципаль район, 9 ҡала округы || |- | 43 || [[Калининград өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Kaliningrad Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Kaliningrad Oblast Coat of Arms 2006.svg|45x45px]] || align="right" | 15 100 || align="right" | 941 500 || [[Калининград]] || 13 район, 6 ҡала || 27 || 15 муниципаль район, 6 ҡала округы || |- | 44 || [[Калуга өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Kaluga Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Kaluga Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 29 800 || align="right" | 1 011 600 || [[Калуга]] || 24 район, 4 ҡала|| 29 || 24 муниципаль район, 2 ҡала округы || |- | 45 || [[Кемерово өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Kemerovo oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Kemerovo Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 95 700 || align="right" | 2 763 400 || [[Кемерово]] || 19 районов и 18 городов || 32 || 28 муниципальных районов, 16 ҡала округы || |- | 46 || [[Киров өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Kirov Region.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Kirov Region.svg|45x45px]] || align="right" | 120 400 || align="right" | 1 341 300 || [[Киров (Киров өлкәһе)|Киров]] || 39 районов и 5 городов || 33 || 39 муниципаль район, 6 ҡала округы || |- | 47 || [[Кострома өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Kostroma Oblast (2000-06).svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Kostroma Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 60 200 || align="right" | 667 500 || [[Кострома]] || 24 района и 8 городов || 34 || 24 муниципальных района, 6 ҡала округы || |- | 49 || [[Курск өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Kursk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Kursk oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 30 000 || align="right" | 1 126 500 || [[Курск]] || 28 районов и 5 городов || 38 || 28 муниципальных районов, 5 ҡала округы || |- | 48 || [[Ҡурған өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Kurgan Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Kurgan Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 71 500 || align="right" | 910 900 || [[Ҡурған (ҡала)|Ҡурған]] || 24 района и 9 городов || 37 || 24 муниципальных района, 2 ҡала округы || |- | 50 || [[Ленинград өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Leningrad Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Leningrad Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 83 900 || align="right" | 1 712 700 || [[Санкт-Петербург]]<ref>Административный центр — город [[Санкт-Петербург]] не входит в состав [[Ленинград өлкәһе|Ленинградской области]].<br></ref>|| 17 районов и 20 городов || 41 || 17 муниципаль район, 1 ҡала округы || Гатчина (95 135), Выборг (80 896), Сосновый Бор (66 967), Всеволожск (62 129), Тихвин (58 497), Кириши (52 996) |- | 51 || [[Липецк өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Lipetsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Lipetsk oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 24 000 || align="right" | 1 172 800 || [[Липецк]] || 18 районов и 2 города || 42 || 18 муниципаль район, 2 ҡала округы || |- | 52 || [[Магадан өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Magadan Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Magadan oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 462 500 || align="right" | 157 000 || [[Магадан]]|| 8 район и 2 города || 44 || 8 муниципаль район, 1 ҡала округы || |- | 54 || [[Мурманск өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Murmansk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Герб Мурманской области.svg|45x45px]] || align="right" | 144 900 || align="right" | 796 100 || [[Мурманск]] || 5 районов и 13 городов || 47 || 5 муниципаль район, 14 ҡала округы || |- | 53 || [[Мәскәү өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Moscow oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Moscow oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 45 800 || align="right" | 7 092 900 || факт. [[Красногорск]], офиц. [[Мәскәү]]<ref>[[Мәскәү]] [[Мәскәү өлкәһе]]э инмэй.<br></ref> || 38 район һәм 56 ҡала || 46 || 36 муниципаль районов, 36 ҡала округы || |- | 56 || [[Новгород өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Novgorod Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Novgorod Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 54 500 || align="right" | 634 100 || [[Бөйөк Новгород]] || 21 район, 3 ҡала || 49 || 21 муниципаль район, 1 ҡала округы || |- | 57 || [[Новосибирск өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Novosibirsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Novosibirsk oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 177 800 || align="right" | 2 665 900 || [[Новосибирск]] || 30 район и 7 городов || 50 || 30 муниципаль район, 5 ҡала округы || |- | 58 || [[Омск өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Omsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Omsk Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 141 100 || align="right" | 1 977 500 || [[Омск]] || 32 район, 6 ҡала || 52 || 32 муниципаль район, 1 ҡала округы || |- | 60 || [[Орёл өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Oryol Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Oryol Oblast (small).svg|45x45px]] || align="right" | 24 700 || align="right" | 787 200 || [[Орёл]] || 24 района и 3 города || 54 || 24 муниципаль район, 3 ҡала округы || |- | 61 || [[Пенза өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Penza Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Gerb of Penza region.jpg|45x45px]] || align="right" | 43 400 || align="right" | 1 386 200 || [[Пенза]] || 28 районов и 5 городов || 56 || 28 муниципаль райов, 5 ҡала округы || |- | 62 || [[Псков өлкәһе]] || || [[Файл:Coat of Arms of Pskov Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 55 400 || align="right" | 673 500 || [[Псков]] || 24 района и 2 города || 58 || 24 муниципальных район, 2 ҡала округы || |- | 63 || [[Ростов өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Rostov Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Rostov Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 101 000 || align="right" | 4 279 200 || [[Дондағы Ростов]] || 43 района и 16 городов || 60 || 43 муниципальных района, 12 ҡала округы || |- | 64 || [[Рязань өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Ryazan Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Ryazan oblast.png|45x45px]] || align="right" | 39 600 || align="right" | 1 154 200 || [[Рязань]] || 25 районов и 4 города || 61 || 25 муниципальных районов, 4 ҡала округы || |- | 67|| [[Сахалин өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Sakhalin Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Sakhalin Oblast Coat of Arms.svg|45x45px]] || align="right" | 87 100 || align="right" | 497 900 || [[Южно-Сахалинск]] || 17 районов и 9 городов || 64 || 2 муниципальных района, 17 ҡала округы || |- | 68 || [[Свердловск өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Sverdlovsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Sverdlovsk oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 194 300 || align="right" | 4 298 000 || [[Екатеринбург]] || 30 районов и 34 города || 65 || 5 муниципальных районов, 67 ҡала округы || |- | 76 || [[Силәбе өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Chelyabinsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Chelyabinsk Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 88 500 || align="right" | 3 478 600 || [[Силәбе]] || 24 района и 23 ҡала || 75 || 24 муниципаль район, 16 ҡала округы || [[Магнитогорск]], [[Мейәс]], [[Ҡыштым]], [[Златоуст]] |- | 69 || [[Смоленск өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Smolensk oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Smolensk oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 49 800 || align="right" | 985 500 || [[Смоленск]] || 25 районов и 2 города || 66 || 25 муниципальных районов, 2 ҡала округы || |- | 70 || [[Тамбов өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Tambov Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Tambov Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 34 500 || align="right" | 1 092 400 || [[Тамбов]] || 23 района и 7 городов || 68 || 23 муниципальных района, 7 ҡала округы || |- | 71 || [[Тверь өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Tver Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Tver oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 84 200 || align="right" | 1 353 500 || [[Тверь]] || 36 районов и 12 городов || 28 || 36 муниципальных районов, 7 ҡала округы || |- | 72 || [[Томск өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Tomsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Tomsk Oblast, Russia.svg|45x45px]] || align="right" | 314 400 || align="right" | 1 045 500 || [[Томск]] || 16 районов и 6 городов || 69 || 16 муниципальных районов, 4 ҡала округы || |- | 74 || [[Төмән өлкәһе]]<ref name="tumen">[[Төмән өлкәһе]]нә [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра|ХМАО-Югра]] һәм [[Ямал-Ненец автономиялы округы|ЯНАО]] инә.<br></ref> || [[Файл:Flag of Tyumen Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Tyumen Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 1 464 200 || align="right" | 3 395 200 || [[Төмән]] || 38 район и 26 городов <br> (с [[ХМАО]] и [[ЯНАО]])|| 71 || 21 муниципальный район, 5 ҡала округы <br> ([[ХМАО]] һәм [[ЯНАО]] иҫәпкә алынманы)|| [[Тобольск]] (100 000 кеше) |- | 73 || [[Тула өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Tula Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Tula oblast.png|45x45px]] || align="right" | 25 700 || align="right" | 1 553 900 || [[Тула]] || 23 район, 9 ҡала || 70 || 23 муниципаль район, 3 ҡала округы || |- | 55 || [[Түбәнге Новгород өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Nizhny Novgorod Region.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Nizhny Novgorod Region.svg|45x45px]] || align="right" | 76 600 || align="right" | 3 310 600 || [[Түбәнге Новгород]] || 48 районов и 12 городов || 22 || 48 муниципальных районов, 4 ҡала округы || |- | 75 || [[Ульяновск өлкәһе]] || [[Файл:Флаг Ульяновской области (2013).svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Ulyanovsk Oblast.png|45x45px]] || align="right" | 37 200 || align="right" | 1 292 200 || [[Ульяновск]] || 21 район и 6 ҡала|| 73 || 21 муниципаль район, 4 ҡала округы || |- | 65 || [[Һамар өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Samara Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Samara oblast.png|45x45px]] || align="right" | 53 600 || align="right" | 3 215 700 || [[Һамар]] || 27 район, 10 ҡала || 36 || 27 муниципальных районов, 10 ҡала округы || |- | 66 || [[Һарытау өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Saratov Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Saratov oblast.svg|45x45pxpx]] || align="right" | 101 200 || align="right" | 2 521 800 || [[Һарытау]] || 38 район, 13 ҡала || 63 || 38 муниципальных районов, 4 ҡала округы || |- | 59 || [[Ырымбур өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Orenburg Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Orenburg Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 123 700 || align="right" | 2 032 900 || [[Ырымбур]] || 35 районов и 12 городов || 53 || 35 муниципальных районов, 13 ҡала округы || [[Орск]], [[Боғорослан]], [[Быҙаулыҡ]], [[Ҡыуандыҡ]] |- | 34 || [[Әстерхан өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Astrakhan Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Astrakhan Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 49 000 || align="right" | 1 010 700 || [[Әстерхан]] || 11 район, 3 ҡала || 12 || 11 муниципаль район, 2 ҡала округы || |- | 77 || [[Ярославль өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Yaroslavl Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Yaroslavl Oblast (2011) full.svg|45x45px]] || align="right" | 36 200 || align="right" | 1 272 500 || [[Ярославль]] || 17 районов и 6 ҡала || 78 || 17 муниципаль район, 3 ҡала округы || |- style="background:#eee;" | || align="left" colspan="10" | '''[[Федераль әһәмиәте ҡалалар]]''' |- | 78 || [[Мәскәү]] || [[Файл:Flag of Moscow.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Moscow.svg|45x45px]] || align="right" | 2510 || align="right" | 11 514 300 || [[Мәскәү]] || 12 административ округ (125 район, 2 городских округа, 19 поселений) || 45 || 125 внутригородских муниципальных образований || |- | 79 || [[Санкт-Петербург]] || [[Файл:Flag of Saint Petersburg Russia.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Saint Petersburg (2003).svg|45x45px]] || align="right" | 1400 || align="right" | 4 848 700 || [[Санкт-Петербург]] || 18 район || 40 || 111 внутригородских муниципальных образований {{s|(81 муниципаль округтар}}, {{s|9 ҡала, 21 поселок)}} || |-style="background:#eee;" |- | 80 || [[Севастополь]] || 18.03.2014 көндән<ref>[http://kremlin.ru/news/20604 Подписан Договор о принятии Республики Крым в Российскую Федерацию]{{ref-ru}}</ref><ref>[http://kremlin.ru/news/20600 Распоряжение о подписании Договора о принятии Республики Крым в Российскую Федерацию]{{ref-ru}}</ref>. <ref>[http://kremlin.ru/news/20599 Президент уведомил Правительство, Госдуму и Совет Федерации о предложениях Госсовета Крыма и Заксобрания Севастополя о принятии в Российскую Федерацию и образовании новых субъектов]{{ref-ru}}</ref>. || || | || align="right" | || || || || || |-style="background:#eee;" | || align="left" colspan="10" | '''[[Автономиялы өлкә]]''' |- | 81 || [[Йәһүд автономиялы өлкәһе]] || [[Файл:Flag of the Jewish Autonomous Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of the Jewish Autonomous Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 36 300 || align="right" | 176 600 || [[Биробиджан]]|| 5 районов и 1 город || 99 || 5 муниципальных районов, 1 городской округ || |-style="background:#eee;" | || align="left" colspan="10" | '''[[Автономиялы округы|Автономиялы округтар]]''' |- | 82 || [[Ненец автономиялы округы]]<ref name="arh" />|| [[Файл:Flag of Nenets Autonomous District.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Nenets Autonomous Okrug.svg|45x45px]] || align="right" | 176 800 || align="right" | 42 700 || [[Нарьян-Мар]]|| 1 район и 1 ҡала || 11 || {{s|1 муниципальный район}}, 1 ҡала округы || |- | 83 || [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра]]<ref name="tumen" /> || [[Файл:Flag of Yugra.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Yugra.svg|45x45px]] || align="right" | 534 800 || align="right" | 1 532 000 || [[Ханты-Мансийск]] || 9 район, 14 ҡала || 71 || 9 муниципаль район, 13 ҡала округы || |- | 84 || [[Чукот автономиялы округы]] || [[Файл:Flag of Chukotka.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Chukotka.svg|45x45px]] || align="right" | 721 500 || align="right" | 50 500 || [[Анадырь]]|| 8 районов и 1 город || 77 || 8 муниципаль район, 1 ҡала округы || |- | 85 || [[Ямал-Ненец автономиялы округы]]<ref name="tumen" /> || [[Файл:Flag of Yamal-Nenets Autonomous District.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Yamal Nenetsia.svg|45x45px]] || align="right" | 769 300 || align="right" | 522 800 || [[Салехард]] || 7 район, 7 ҡала || 71 || 7 район, 6 ҡала округы || |- style="background:#eee;" | align="left" colspan="11" | |- |- style=" font-weight:bold; " class="sortbottom" | — || Бөтә [[Рәсәй]] || [[Файл:Flag of Russia.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|45x45px]] || 17 098 200 || 142 905 200 || [[Мәскәү]] || || || || |} {{clear}} </div> </div> == Иктисад == '''Рәсәйҙең иң эре компаниялары''' ([[Forbes Global 2000]] буйынса, 2014 йыл)<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/global2000/|title=Global 2000 Leading Companies|publisher=Forbes|lang=en|accessdate=2014-06-13}}</ref>. <div class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead">Рәсәйҙең иң эре компаниялары</div> <div class="NavContent"> {| class="standard sortable" ! № Рәсәйҙә ! № донъяла ! Исем ! Штаб-фатир ! Тармаҡ ! Барлыҡҡа килеү йылы ! Дөйөм Килем <br><small>млрд долл.</small> ! Килем (сығымдарһыҙ) <br><small>млрд долл.</small> ! Активтар<br><small>млрд долл.</small> ! Баҙар хаҡы<br><small>млрд долл.</small> |- |align="center"| {{nts|1}} ||align="center"| {{nts|21}} || [[Газпром]] ||[[Мәскәү]] || Нефть һәм газ ||align="center"| [[1989]] ||align="center"| 164,6 ||align="center"| 39 ||align="center"| 397,2 ||align="center"| 88,8 |- |align="center"| {{nts|2}} ||align="center"| {{nts|34}} || [[Роснефть]]|| [[Мәскәү]] || Нефть һәм газ ||align="center"| [[1993]] ||align="center"| 142,6 ||align="center"| 12,8 ||align="center"| 229,4 ||align="center"| 70 |- |align="center"| {{nts|3}} ||align="center"| {{nts|58}} || [[Рәсәй Һаҡлыҡ Банкыһы]]|| [[Мәскәү]] || Банк эше ||align="center"| [[1991]] ||align="center"| 56,5 ||align="center"| 11,4 ||align="center"| 554,2 ||align="center"| 51,5 |- |align="center"| {{nts|4}} ||align="center"| {{nts|83}} || [[Лукойл]]|| [[Мәскәү]] || Нефть һәм газ ||align="center"| [[1991]] ||align="center"| 119,2 ||align="center"| 7,8 ||align="center"| 109,4 ||align="center"| 47,7 |- |align="center"| {{nts|5}} ||align="center"| {{nts|198}} || [[Сургутнефтегаз]]|| [[Сургут]] || Нефть һәм газ || align="center"| [[1990]] ||align="center"| 26,9 ||align="center"| 5,8 ||align="center"| 68,8 ||align="center"| 26,5 |- |align="center"| {{nts|6}} ||align="center"| {{nts|263}} || [[ВТБ банкыһы]]|| [[Мәскәү]] || Банк эше || align="center"| [[1990]] ||align="center"| 22,8 ||align="center"| 2,4 ||align="center"| 262 ||align="center"| 14,6 |- |align="center"| {{nts|7}} ||align="center"| {{nts|279}} || [[Транснефть]] || [[Мәскәү]] || Нефть һәм газ || align="center"| [[1993]] ||align="center"| 23,7 ||align="center"| 5,3 ||align="center"| 65,9 ||align="center"| 15,6 |- |align="center"| {{nts|8}} ||align="center"| {{nts|384}} || [[Система АФК-һы]]|| [[Мәскәү]] || Телекоммуникации || align="center"| [[1993]] ||align="center"| 35,5 ||align="center"| 2,3 ||align="center"| 44,4 ||align="center"| 9,8 |- |align="center"| {{nts|9}} ||align="center"| {{nts|481}} || [[Новатэк]]|| [[Тарко-Сале]]|| Нефть һәм газ || align="center"| [[1994]] ||align="center"| 9,4 ||align="center"| 3,4 ||align="center"| 18,2 ||align="center"| 30,5 |- |align="center"| {{nts|10}} ||align="center"| {{nts|515}} || [[Норильск никеле]]|| [[Мәскәү]] || Металлургия || align="center"| [[1993]] ||align="center"| 11,7 ||align="center"| 1,2 ||align="center"| 20,2 ||align="center"| 26,9 |- |align="center"| {{nts|11}} ||align="center"| {{nts|519}} || [[Татнефть]] || [[Әлмәт (ҡала)|Әлмәт]] || Нефть һәм газ || align="center"| [[1994]] ||align="center"| 14,3 ||align="center"| 2,4 ||align="center"| 20,4 ||align="center"| 13 |- |align="center"| {{nts|12}} ||align="center"| {{nts|664}} || [[МегаФон]]|| [[Мәскәү]] || Телекоммуникациялар ||align="center"| [[1993]] ||align="center"| 9,3 ||align="center"| 1,6 ||align="center"| 13,1 ||align="center"| 17,1 |- |align="center"| {{nts|13}} ||align="center"| {{nts|670}} || [[Магнит (магазиндар селттәре)|Магнит]]|| [[Краснодар]] || Сауҙа ||align="center"| [[2003]] ||align="center"| 18,2 ||align="center"| 1,1 ||align="center"| 7 ||align="center"| 22,4 |- |align="center"| {{nts|14}} ||align="center"| {{nts|762}} || [[Рәсәй селттәре]] || [[Мәскәү]] || Электроэнергетика || align="center"| [[2007]] ||align="center"| 21,3 ||align="center"| 0,6 ||align="center"| 61,1 ||align="center"| 2,4 |- |align="center"| {{nts|15}} ||align="center"| {{nts|882}} || [[РусГидро]] || [[Мәскәү]] || Электроэнергетика || align="center"| [[2004]] ||align="center"| 9,8 ||align="center"| 0,6 ||align="center"| 27,9 ||align="center"| 6,1 |- |align="center"| {{nts|16}} ||align="center"| {{nts|907}} || [[Ростелеком]]|| [[Мәскәү]] || Телекоммуникациялар || align="center"| [[1993]] ||align="center"| 10 ||align="center"| 0,7 ||align="center"| 16,8 ||align="center"| 6,8 |- |align="center"| {{nts|17}} ||align="center"| {{nts|1022}} || [[Уралкалий]]|| [[Березники]]|| Химия сәнәғәте || align="center"| [[1992]] ||align="center"| 3,3 ||align="center"| 1,2 ||align="center"| 12,9 ||align="center"| 13,1 |- |align="center"| {{nts|18}} ||align="center"| {{nts|1182}} || [[АЛРОСА]]|| [[Мирный (Яҡутия)|Мирный]]|| Металлургия || align="center"| [[1992]] ||align="center"| 5 ||align="center"| 1 ||align="center"| 10,4 ||align="center"| 7,8 |- |align="center"| {{nts|19}} ||align="center"| {{nts|1248}} || [[Новолипецк металлург комбинаты]]|| [[Липецк]] || Металлургия || align="center"| [[1993]] ||align="center"| 10,9 ||align="center"| 0,2 ||align="center"| 16,3 ||align="center"| 7,5 |- |align="center"| {{nts|20}} ||align="center"| {{nts|1309}} || [[Северсталь]]|| [[Череповец]] || Металлургия || align="center"| [[1993]] ||align="center"| 13,3 ||align="center"| 0,1 ||align="center"| 14,5 ||align="center"| 6,3 |- |align="center"| {{nts|21}} ||align="center"| {{nts|1324}} || [[Интер РАО ЕЭС]] || [[Мәскәү]] || Электроэнергетика || align="center"| [[1997]] ||align="center"| 20,8 ||align="center"| −0,7 ||align="center"| 15,6 ||align="center"| 2,4 |- |align="center"| {{nts|22}} ||align="center"| {{nts|1372}} || [[Рәсәй алюминийы|UC Rusal]]|| [[Мәскәү]]<ref name="Jersey">[[Джерси (утрауы)|Джерси]].</ref>|| Металлургия || align="center"| [[2007]] ||align="center"| 9,8 ||align="center"| −3,2 ||align="center"| 20,6 ||align="center"| 5,4 |- |align="center"| {{nts|23}} ||align="center"| {{nts|1392}} || [[Mail.ru Group]]|| [[Мәскәү]]<ref name="BVI">[[Британ Виргин утрауҙары]].</ref>|| Информационн технологиялар || align="center"| [[2005]] ||align="center"| 0,7 ||align="center"| 1,2 ||align="center"| 3,2 ||align="center"| 7,7 |- |align="center"| {{nts|24}} ||align="center"| {{nts|1443}} || [[Номос-банк]]|| [[Мәскәү]] || Банк эше || align="center"| [[1993]] ||align="center"| 3,4 ||align="center"| 0,4 ||align="center"| 31,9 ||align="center"| 3,1 |- |align="center"| {{nts|25}} ||align="center"| {{nts|1491}} || [[X5 Retail Group]]|| [[Мәскәү]]<ref>[[Багам утрауҙар]].</ref>|| Сауҙа || align="center"| [[1999]] ||align="center"| 16,8 ||align="center"| 0,3 ||align="center"| 8,6 ||align="center"| 4,5 |- |align="center"| {{nts|26}} ||align="center"| {{nts|1539}} || [[Мечел]] || [[Мәскәү]] || Металлургия || align="center"| [[2003]] ||align="center"| 11,3 ||align="center"| −1,7 ||align="center"| 14,6 ||align="center"| 0,5 |- |align="center"| {{nts|27}} ||align="center"| {{nts|1633}} || [[ФСК ЕЭС]]|| [[Мәскәү]] || Электроэнергетика || align="center"| [[2002]] ||align="center"| 4,8 ||align="center"| −0,2 ||align="center"| 38,3 ||align="center"| 2,8 |- |align="center"| {{nts|28}} ||align="center"| {{nts|1691}} || [[Магнитогорск металлургия комбинаты]]|| [[Магнитогорск]] || Металлургия || align="center"| [[1992]] ||align="center"| 8,4 ||align="center"| −0,4 ||align="center"| 14,4 ||align="center"| 1,8 |- |} {{clear}} </div> </div> {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |[[Файл:Gazprom hq.jpg|upright=0.5|center|x120px]] |[[Файл:Akademika Sakharova 2 Aug 2009 01.JPG|center|x120px]] |[[Файл:Moscow, Sofiyskaya Embankment 26.jpg|center|x120px]] |[[Файл:Sistema.jpg|center|x120px]] |[[Файл:Moscow Kuznetsky Most Street 15-8.jpg|center|x120px]] |[[Файл:TatNeft office in Almetievsk.JPG|center|x120px]] |- | [[Газпром]] штаб-фатиры | [[Лукойл]] штаб-фатиры | [[Роснефть]] штаб-фатиры | [[Система АФК-һы]] штаб-фатиры | [[Мәскәү Банкы]] штаб-фатиры | [[Татнефть]] штаб-фатиры [[Әлмәт (ҡала)|Әлмәттә]] |} == Дәүләт гимны == {{Listen | Имя_файла = Russian_national_anthem_at_Medvedev_inauguration_2008.ogv | Название =Рәсәй Федерацияһы гимны }} {| cellpadding=4 ! scope="col" | Башҡортса ! scope="col" | Русса |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | <poem>Рәсәй — беҙҙеӊ изге дәүләтебеҙ, Рәсәй — беҙҙеӊ яратҡан илебеҙ. Көслө ихтыяр, бөйөк дан — Һәр ваҡытта һинеӊ байлығың! ''Ҡушымта:'' : Дан һиӊә, дан, беҙҙеӊ азат Ватаныбыҙ, : Ҡәрҙәш халыҡтарҙың мәӊгелек берлеге! : Ата-бабалар биргән халыҡ аҡылы! : Дан һиӊә, илебеҙ! Беҙ һинең менән ғорурланабыҙ! Көньяк диӊгеҙҙәрҙән поляр өлкәгәсә Урман — ҡырҙарыбыҙ һуҙылған Был донъяла бер генә һин — Хоҙай һаҡлаған тыуған еребеҙ! ''Ҡушымта.'' Хыял һәм тормош өсөн мөмкинлектәрҙе Беҙгә киләсәк йылдар бирә. Беҙгә Ватанға тоғролоҡ көс бирә, Былай булған, былай бар һәм былай мәңге булыр! ''Ҡушымта.''</poem> | <poem>Россия — священная наша держава, Россия — любимая наша страна. Могучая воля, великая слава — Твоё достоянье на все времена! ''Припев:'' : Славься, Отечество наше свободное, : Братских народов союз вековой, : Предками данная мудрость народная! : Славься, страна! Мы гордимся тобой! От южных морей до полярного края Раскинулись наши леса и поля. Одна ты на свете! Одна ты такая — Хранимая Богом родная земля! ''Припев.'' Широкий простор для мечты и для жизни Грядущие нам открывают года. Нам силу даёт наша верность Отчизне. Так было, так есть и так будет всегда! ''Припев.''</poem> |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{commons|Category:Russia}} * [http://www.kremlin.ru Сайт Президента Российской Федерации]. * [http://www.duma.gov.ru Сайт Государственной думы Российской Федерации]. * [http://www.gov.ru Сайты государственных органов Российской Федерации]. * [http://www.i-russia.ru Сайт Комиссии при Президенте Российской Федерации по модернизации и технологическому развитию экономики России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161211185029/http://www.i-russia.ru/ |date=2016-12-11 }}. {{Внешние ссылки}} {{#invoke:navbox|navbox <!-- {{Навигационный блок --> |state = collapsed |title = Рәсәй Федерацияһы |list1 = {{Европа}} {{Азия}} {{Совет Безопасности ООН}} {{G8}} {{G20}} {{СНГ}} {{ШОС}} {{Евразэс}} {{БРИК}} {{Саммит стран Восточной Азии}} {{ОИК}} {{ОДКБ}} {{Арктика}} {{Страны после распада СССР}} {{Баренц-регион}} {{Кавказ}} {{ОЧЭС}} {{Евразийский экономический союз}} |list2 = {{Россия}} |navbar = plain |state = collapsed |liststyle = font-size:114%; |listpadding = 0px; |tracking = no }} <!-- {{Россия в темах}} --> [[Категория:Рәсәй]] [[Категория:Федератив дәүләттәр]] [[Категория:Ҡатнаш республикалар]] [[Категория:Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе]] [[Категория:Трансконтиненталь дәүләттәр]] [[Категория:Ҡара диңгеҙ буйында дәүләттәр]] [[Категория:Дәүләттәр — БМО ағзалары]] mar05z3uvisjhjdpla7nwl9i8p4eoev 0 8358 1307715 1281117 2026-10-25T15:07:43Z BFD-69 28195 аныҡлаштырыу 1307715 wikitext text/x-wiki '''Рәсәй Федерацияһы''' — илдең 1993 йылда ҡабул ителгән Конституцияһының 5-се статьяһына ярашлы, [[Рәсәй]], федератив дәүләт булараҡ, тиң хоҡуҡлы субъекттарҙан тора. Улар федераль органдар менән үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙә шулай уҡ тиң хоҡуҡлы. 2015 йылға бындай субъекттар 85<ref name="ҠР">Ҡырым ярымутрауының күп өлөшө был территорияларҙы контролдә тотҡан [[Рәсәй]] менән [[Украина]] араһында әлегә бәхәсле мәсьәлә булып ҡала. Бында Рәсәй Федерацияһы субъекттары [[Ҡырым Республикаһы]] һәм федераль әһәмиәттәге [[Севастополь]] ҡалаһы урынлашҡан. Шул уҡ ваҡытта Украинаның административ бүленешенә ярашлы улар Украина төбәктәре — Ҡырым Автономиялы Республикаһы һәм махсус статуслы Севастополь ҡалаһы.</ref>. == Рәсәйҙең хәҙерге федератив ҡоролошо == === Федерация субъекттарының айырмаһы === Рәсәй Федерацияһы республикаларҙан, крайҙарҙан, өлкәләрҙән, федераль әһәмиәттәге ҡалаларҙан, автономиялы өлкәләр һәм автономиялы округтарҙан тора. {|class="wikitable" style="text-align:left;" |[[Республика (Рәсәй)|Республикалар]] | * Рәсәй Конституцияһында «[[дәүләт]]» тигән билдәләмә бирелә ([[wikisource:ru:Конституция Российской Федерации#Статья 5|5-се статьяның]] 2 өлөшө); * үҙ [[конституция]]һы бар ( [[wikisource:ru:Конституция Российской Федерации#Статья 5|5-се статьяның]] 2 өлөшө); * Рәсәй Федерацияһының башҡа субъеттары составына керә алмай([[wikisource:ru:Конституция Российской Федерации#Статья 66|66-се статьяның]] 4 өлөшө); * үҙ эсенә башҡа федерация субъекттарын ала алмай ([[wikisource:ru:Конституция Российской Федерации#Статья 66|66-сы статьяның]] 4 өлөшө); * үҙенең [[дәүләт теле]]н булдыра ала ([[wikisource:ru:Конституция Российской Федерации#Статья 68|68-сы статьяның]] 2 өлөшө). |- |[[Край (Рәсәй)|Крайҙар]] һәм [[Өлкә (Рәсәй)|өлкәләр]] | * Үҙ [[устав]]ы бар ([[wikisource:ru:Конституция Российской Федерации#Статья 5|5-се статьяның]] 2 өлөшө); * Рәсәй Федерацияһының башҡа субъекттары составына керә алмай ([[wikisource:ru:Конституция Российской Федерации#Статья 66|статьи 66ның]] 4 өлөшө); * эсендә автономиялы округ булыуы мөмкин ([[wikisource:ru:Конституция Российской Федерации#Статья 66|66-ы стсатьяның]] 4 өлөшө). |- | [[Федераль әһәмиәттәге ҡала (Рәсәй)|Федераль әһәмиәттәге ҡалалар]] | * Үҙ [[устав]]ы бар ([[wikisource:ru:Конституция Российской Федерации#Статья 5|5-се статьяның]] 2 өлөшө); * Рәсәй Федерацияһының башҡа субъекттары составына керә алмай ([[wikisource:ru:Конституция Российской Федерации#Статья 66|66-сы статьяның]] 4 өлөшө); * үҙ эсенә башҡа федерация субъекттарын ала алмай ([[wikisource:ru:Конституция Российской Федерации#Статья 66|стать]] 4 өлөшө). |- | [[Автономиялы өлкә (Рәсәй)|Автономиялы өлкә]] | * Рәсәй Федерацияһы составында (1 өлөш [[wikisource:ru:Конституция Российской Федерации#Статья 5|5-се статья]]); * автономиялы өлкә тураһында федераль закон ҡабул итә ала (3 өлөшө[[wikisource:ru:Конституция Российской Федерации#Статья 66|66-сы статьяның]] 4 өлөшө); * үҙ [[устав]]ы бар ([[wikisource:ru:Конституция Российской Федерации#Статья5|5-се статьяның]] 2 өлөшө); * Рәсәй Федерацияһының башҡа субъекттары составына керә алмай ([[wikisource:ru:Конституция Российской Федерации#Статья 66|66 статьяның]] 4 өлөшө); * үҙ эсенә башҡа федерация субъекттарын ала алмай ([[wikisource:ru:Конституция Российской Федерации#Статья 66|66 статьяның]] 4 өлөшө). |- | [[Автономиялы округ (Рәсәй)|Автономиялы округтар]] | * Автономиялы өлкә тураһында федераль закон ҡабул итә ала ([[wikisource:ru:Конституция Российской Федерации#Статья 66|66 статьяның]] 3 өлөшө); * үҙ [[устав]]ы бар ( [[wikisource:ru:Конституция Российской Федерации#Статья 5|5 статьяның]] 2 өлөшө); * башҡа край, өлкә составында булыуы мөмкин ([[wikisource:ru:Конституция Российской Федерации#Статья 66|66-сы статья]]); * үҙ эсенә башҡа федерация субъекттарын ала алмай ([[wikisource:ru:Конституция Российской Федерации#Статья 66|66-сы стсатьяның]] 4 өлөшө). |} === Федерация субъектары төрҙәре === Түбәндә Рәсәй Федерацияһы субъекттары иҫәбе һәм территориаль урынлашыуы тураһында мәғлүмәт. {| cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; vertical-align:center;" |- |<div style="background-color:#73EB00; border:solid black 2px; padding:1em;"></div> | 22&nbsp;[[Республика (Рәсәй)|республика]] |- |<div style="background-color:#EEEBA8; border:solid black 2px; padding:1em;"></div> | 9&nbsp;[[Край (Рәсәй)|край]] |- |<div style="background-color:#CEC784; border:solid black 2px; padding:1em;"></div> | 46&nbsp;[[Өлкә (Рәсәй)|өлкә]] |- |<div style="background-color:#FF0084; border:solid black 2px; padding:1em;"></div> | 3&nbsp;[[Федераль әһәмиәттәге ҡала (Рәсәй)|федераль әһәмиәттәге ҡала]] |- |<div style="background-color:#9CA6FF; border:solid black 2px; padding:1em;"></div> | 1&nbsp;[[Автономиялы өлкә (Рәсәй)|автономиялы өлкә]] |- |<div style="background-color:#FFCB31; border:solid black 2px; padding:1em;"></div> | 4&nbsp;[[Автономиялы округ (Рәсәй)|автономиялы округ]] |} [[Файл:Субъекты Российской Федерации 2014.png|600px|Рәсәйҙең Федератив төҙөлөшө]] === Федерация субъекттары исемлеге === Таблицала Рәсәй Федерацияһы субъекттары Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 65-се статьяһына ярашлы 2015 йылдың 1 декабренә торошло бирелә. {| cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; vertical-align:center;" |-style="background:#ddd;" ! № ! Федерация субъекты ! Флаг ! Герб ! Терри-<br />тория <br />(км²) ! Халҡы <br />( 2002 йылдың 9 октябрендәге Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре) ! Админист-<br />ратив үҙәк ! Административ-территориаль бүленеш <br /> (согласно [[ОКАТО]]) ! [[ОКАТО]] коды ! Муниципаль берәмек ! Административ-территориаль бүленеш (тулыраҡ) |-style="background:#eee;" | &nbsp; || align="left" colspan="10" | '''[[Рәсәй Федерацияһы республикалары|Республикалар]]''' |- | 01 || [[Адыгея Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Adygea.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Adygea.svg|45x45px]] || align="right" | 7600 || align="right" | 447&nbsp;000 || [[Майкоп]] || 7 район һәм 2 ҡала || 79 || 7 муниципаль район, 2&nbsp;ҡала округы || [[Адығ Республикаһы|тулыраҡ]] |- | 02 || [[Алтай Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Altai Republic.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Altai Republic.svg|45x45px]] || align="right" | 92&nbsp;600 || align="right" | 203&nbsp;000 || [[Таулы-Алтай]] || 10 район һәм 1 ҡала || 84 || 10 муниципаль район, 1&nbsp;ҡала округы || [[Алтай Республикаһы|тулыраҡ]] |- | 03 || [[Башҡортостан Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Bashkortostan.svg|45x45px]] || align="right" | 143&nbsp;600 || align="right" | 4&nbsp;103&nbsp;000 || [[Өфө]] || 54 район и 21 ҡала || 80 || 54 муниципаль район, 9&nbsp;ҡала округы || [[Башҡортостан|тулыраҡ]] |- | 04 || [[Бүрәт Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Buryatia.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Buryatiya.svg|45x45px]] || align="right" | 351&nbsp;300 || align="right" | 981&nbsp;000 || [[Улан-Удэ]] || 21 район и 2 ҡала || 81 || 21 муниципаль район, 2&nbsp;ҡала округы || [[Бүрәт Республикаһы|тулыраҡ]] |- | 05 || [[Дағстан Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Dagestan.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Dagestan.svg|45x45px]] || align="right" | 50&nbsp;300 || align="right" | 2&nbsp;584&nbsp;000 || [[Махачҡала]] || 41 район и 10 ҡала округы || 82 || {{s|41 муниципаль район}}, 10&nbsp;ҡала округы || [[Дағстан Республикаһы|тулыраҡ]] |- | 06 || [[Ингуш Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Ingushetia.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Ingushetia.svg|45x45px]] || align="right" | 4000 || align="right" | 469&nbsp;000 || [[Мағас]] || 4 район и 4 ҡала || 26 || 4 муниципаль район, 4&nbsp;ҡала округы || [[Ингуш Республикаһы|тулыраҡ]] |- | 07 || [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Kabardino-Balkaria.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Kabardino-Balkaria.svg|45x45px]] || align="right" | 12&nbsp;500 || align="right" | 901&nbsp;000 || [[Нальчик]] || 10 район һәм 3 ҡала || 83 || 10 муниципаль район, 3&nbsp;ҡала округы || [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы|тулыраҡ]] |- | 08 || [[Ҡалмыҡ Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Kalmykia.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Kalmykia.svg|45x45px]] || align="right" | 76&nbsp;100 || align="right" | 292&nbsp;000 || [[Элиста]] || 13 район һәм 1 ҡала || 85 || 13 муниципаль район, 1&nbsp;ҡала округы || [[Ҡалмык Республикаһы|тулыраҡ]] |- | 09 || [[Ҡарасай-Черкес Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Karachay-Cherkessia.svg|45x45px]] || align="right" | 14&nbsp;100 || align="right" | 440&nbsp;000 || [[Черкесск]] || 8 район һәм 2 ҡала || 91 || 8 муниципаль район, 2&nbsp;ҡала округы || [[Ҡарасай-Черкес Республикаһы|тулыраҡ]] |- | 10 || [[Карел Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Karelia.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of the Republic of Karelia.svg|45x45px]] || align="right" | 172&nbsp;400 || align="right" | 717&nbsp;000 || [[Петрозаводск]] || {{s|16 район һәм 13 ҡала округы}} || 86 || 16 муниципаль район, 2&nbsp;ҡала округы || [[Карел Республикаһы|тулыраҡ]] |- | 11 || [[Коми Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Komi.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of the Komi Republic.svg|45x45px]] || align="right" | 415&nbsp;900 || align="right" | 1&nbsp;019&nbsp;000 || [[Сыктывкар]] || 12 район һәм 8 ҡала округы || 87 || 15 муниципаль район, 5&nbsp;ҡала округы || [[Коми Республикаһы|тулыраҡ]] |- | 12 || [[Ҡырым Республикаһы]]<ref name="ҠР" /> || [[Файл:Flag of Crimea.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Emblem of Crimea.svg|45x45px]] || align="right" |26&nbsp;081 || align="right" | 1&nbsp;895&nbsp;915 || [[Симферополь]] || 18 район һәм 16 ҡала || 35|| 14 муниципаль район, 11&nbsp;ҡала округы || [[Ҡырым Республикаһы|тулыраҡ]] |- | 13 || [[Марий Эл|Марий Эл Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Mari El.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Mari El.svg|45x45px]] || align="right" | 23&nbsp;200 || align="right" | 728&nbsp;000 || [[Йошкар-Ола]] || 14 район һәм 4 ҡала || 88 || 14 муниципаль район, 3&nbsp;ҡала округы || [[Марий Эл Республикаһы|тулыраҡ]] |- | 14 || [[Мордва Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Mordovia.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Mordovia.svg|45x45px]] || align="right" | 26&nbsp;200 || align="right" | 889&nbsp;000 || [[Саранск]] || 22 район и 7 ҡала округы || 89 || 22 муниципаль район, 1&nbsp;ҡала округы || [[Мордва Республикаһы|тулыраҡ]] |- | 15 || [[Саха Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Sakha.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Sakha (Yakutia).svg|45x45px]] || align="right" | 3&nbsp;103&nbsp;000 || align="right" | 948&nbsp;000 || [[Яҡутск]] || 33 район и 5 ҡала округы || 98 || 34 муниципаль район, 2&nbsp;ҡала округы || [[Саха (Яҡутстан) Республикаһы|тулыраҡ]] |- | 16 || [[Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы]] || [[Файл:Flag of North Ossetia.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Wapen Ossetien.svg|45x45px]] || align="right" | 8000 || align="right" | 710&nbsp;000 || [[Владикавказ]] || 8 район һәм 1 ҡала || 90 || 8 муниципаль район, 1&nbsp;ҡала округы || [[Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы|тулыраҡ]] |- | 17 || [[Татарстан Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Tatarstan.svg|45x45px]] || align="right" | 68&nbsp;000 || align="right" | 3&nbsp;780&nbsp;000 || [[Ҡазан]] || 43 район и 14 ҡала округы || 92 || 43 муниципаль район, 2&nbsp;ҡала округы || [[Татарстан Ресупубликаһы|тулыраҡ]] |- | 18 || [[Тыва Республикаһы]]|| [[Файл:Flag of Tuva.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Tuva.svg|45x45px]] || align="right" | 170&nbsp;500 || align="right" | 306&nbsp;000 || [[Ҡыҙыл (ҡала)|Ҡыҙыл]] || 17 район һәм 2 ҡала || 93 || 17 муниципаль район, 2&nbsp;ҡала округы ||[[Тыва Республикаһы|тулыраҡ]] |- | 19 || [[Удмурт Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Udmurtia.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Udmurtia.svg|45x45px]] || align="right" | 42&nbsp;100 || align="right" | 1&nbsp;571&nbsp;000 || [[Ижевск]] || 25 район һәм 5 ҡала округы || 94 || || [[Удмурт Республикаһы|тулыраҡ]] |- | 20 || [[Хакас Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Khakassia.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Khakassia.svg|45x45px]] || align="right" | 61&nbsp;900 || align="right" | 546&nbsp;000 || [[Абаҡан]] || 8 район һәм 5 ҡала округы || 95 || 8 муниципаль район, 5&nbsp;ҡала округы || [[Хакас Республикаһы|тулыраҡ]] |- | 21 || [[Чечен Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Chechen Republic since 2004.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Chechnya.svg|45x45px]] || align="right" | 15&nbsp;300 || align="right" | 1&nbsp;100&nbsp;000 || [[Грозный]] || 16 район һәм 5 ҡала округы || 96 || муниципаль берәмек сиктәре билдәләнмәгән || [[Чечен Республикаһы|тулыраҡ]] |- | 22 || [[Сыуаш Республикаһы]] || [[Файл:Flag of Chuvashia.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Chuvashia.svg|45x45px]] || align="right" | 18&nbsp;300 || align="right" | 1&nbsp;314&nbsp;000 || [[Чебоксар]] || 21 район и 9 ҡала округы || 97 || 21 муниципаль район, 5&nbsp;ҡала округы || [[Сыуаш Республикаһы|тулыраҡ]] |-style="background:#eee;" | &nbsp; || align="left" colspan="10" | '''[[Рәсәй Федерацияһы крайҙары|Крайҙар]]''' |- | 23 || [[Алтай крайы]] || [[Файл:Flag of Altai Krai.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Altai Krai.svg|45x45px]] || align="right" | 169&nbsp;100 || align="right" | 2&nbsp;607&nbsp;000 || [[Барнаул]] || 60 район һәм 11 ҡала округы || 01 || 60 муниципаль район, 12&nbsp;ҡала округы || [[Алтай крайы|тулыраҡ]] |- | 24 || [[Байкал аръяғы крайы]] || [[Файл:Flag_of_Zabaykalsky_Krai.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Zabaykalsky Krai.svg|45x45px]] || align="right" | 431&nbsp;500 || align="right" | 1&nbsp;156&nbsp;000 || [[Чита]] || 31 район и 5 ҡала округы || 76 || 28 муниципаль район, 4&nbsp;ҡала округы {{s|( [[Ага Бурят автономиялы округынан башҡа|Ага Бурят АО]])}} || [[Байкал аръяғы крайы|тулыраҡ]] |- | 25 || [[Камчатка крайы]] || [[Файл:Flag of Kamchatka Krai.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Kamchatka Krai.svg|45x45px]] || align="right" | 472&nbsp;300 || align="right" | 359&nbsp;000 || [[Петропавловск-Камчатский]] || &nbsp; || 30 || 11 муниципаль район, 3&nbsp;ҡала округы || [[Камчатка крайы|тулыраҡ]] |- | 26 || [[Краснодар крайы]] || [[Файл:Flag of Krasnodar Krai.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Krasnodar Krai (official).svg|45x45px]] || align="right" | 76&nbsp;000 || align="right" | 5&nbsp;124&nbsp;000 || [[Краснодар]] || 38 район һәм 15 ҡала округы || 03 || 37 муниципаль район, 11&nbsp;ҡала округы || [[Краснодар крайы|тулыраҡ]] |- | 27 || [[Красноярск крайы]] || [[Файл:Flag of Krasnoyarsk Krai.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Krasnoyarsk Krai.svg|45x45px]] || align="right" | 2&nbsp;339&nbsp;700 || align="right" | 2&nbsp;966&nbsp;000 || [[Красноярск]] || 54 район и 19 ҡала округы || 04 || || [[Краснояр крайы|тулыраҡ]] |- | 28 || [[Пермь крайы]] || [[Файл:Flag of Perm Krai.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Perm oblast.png|45x45px]] || align="right" | 160&nbsp;600 || align="right" | 2&nbsp;824&nbsp;000 || [[Пермь]] || 33 район и 14 ҡала округы || 57 || || [[Пермь крайы|тулыраҡ]] |- | 29 || [[Приморье крайы]] || [[Файл:Flag of Primorsky Krai.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Primorsky Krai.svg|45x45px]] || align="right" | 165&nbsp;900 || align="right" | 2&nbsp;068&nbsp;000 || [[Владивосток]] || 22 район и 12 ҡала округы || 05 || 22 муниципаль район, 12&nbsp;ҡала округы || [[Приморье крайы|тулыраҡ]] |- | 30 || [[Ставрополь крайы]] || [[Файл:Flag of Stavropol Krai.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Stavropol Krai.svg|45x45px]] || align="right" | 66&nbsp;500 || align="right" | 2&nbsp;731&nbsp;000 || [[Ставрополь]] || 26 район һәм 10 ҡала округы || 07 || 26 муниципаль район, 9&nbsp;ҡала округы || [[Ставрополье крайы|тулыраҡ]] |- | 31 || [[Хабаровск крайы]] || [[Файл:Flag of Khabarovsk Krai.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Khabarovsky kray (N2).png|45x45px]] || align="right" | 788&nbsp;600 || align="right" | 1&nbsp;435&nbsp;000 || [[Хабаровск]] || 17 район һәм 6 ҡала округы || 08 || || [[Хабаровск крайы|тулыраҡ]] |-style="background:#eee;" | &nbsp; || align="left" colspan="10" | '''[[Рәсәй Федерацияһы өлкәләре|Өлкәләр]]''' |- | 32 || [[Амур өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Amur Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Amur oblast.png|45x45px]] || align="right" | 363&nbsp;700 || align="right" | 903&nbsp;000 || [[Благовещенск (ҡала, Амур өлкәһе)|Благовещенск]] || 20 район һәм 7 ҡала округы || 10 || || [[Амур өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 33 ||[[Архангельск өлкәһе]]<ref name="arh">&nbsp;&nbsp; Архангельск өлкәһенә [[Ненец автономиялы округы]] инә.<br /></ref> || [[Файл:Flag of Arkhangelsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Arkhangelsk gubernia (Russian empire).png|45x45px]] || align="right" | 587&nbsp;400 || align="right" | 1&nbsp;336&nbsp;000 || [[Архангельск]] || 20 район һәм 8 ҡала округы || 11 || 19 муниципаль район, 7&nbsp;ҡала округы || [[Архангельск өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 34 || [[Әстерхан өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Astrakhan Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Astrakhan Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 44&nbsp;100 || align="right" | 1&nbsp;007&nbsp;000 || [[Әстерхан]] || 11 район һәм 3 ҡала || 12 || 11 муниципаль район, 2&nbsp;ҡала округы || [[Әстрәхан өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 35 || [[Белгород өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Belgorod Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms Belgorod Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 27&nbsp;100 || align="right" | 1&nbsp;512&nbsp;000 || [[Белгород]] || 21 район и 6 ҡала округы || 14 || 19 муниципаль район, 3 &nbsp;ҡала округы || [[Белгород өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 36 || [[Брянск өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Bryansk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Bryansk Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 34&nbsp;900 || align="right" | 1&nbsp;379&nbsp;000 || [[Брянск]] || 27 район һәм 5 ҡала округы || 15 || 27 муниципаль район, 7&nbsp;ҡала округы || [[Брянск өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 37 || [[Владимир өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Vladimirskaya Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Vladimiri Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 29&nbsp;000 || align="right" | 1&nbsp;525&nbsp;000 || [[Владимир (ҡала)|Владимир]] || 16 район һәм 10 ҡала округы || 17 || 16 муниципаль район, 5&nbsp;ҡала округы || [[Владимир өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 38 || [[Волгоград өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Volgograd Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Volgograd oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 113&nbsp;900 || align="right" | 2&nbsp;703&nbsp;000 || [[Волгоград]] || 33 район и 6 ҡала округы || 18 || 33 муниципаль район, 6&nbsp;ҡала округы || [[Волгоград өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 39 || [[Вологда өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Vologda oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Vologda oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 145&nbsp;700 || align="right" | 1&nbsp;270&nbsp;000 || [[Вологда]] || 26 район һәм 4 ҡала || 19 || 26 муниципаль район, 2&nbsp;ҡала округы || [[Вологодск өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 40 || [[Воронеж өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Voronezh Oblast.svg|45x45px]] || [[Файл:Coat of arms of Voronezh Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 52&nbsp;400 || align="right" | 2&nbsp;379&nbsp;000 || [[Воронеж]] || 32 район и 7 ҡала округы || 20 || 31 муниципальный район, 3&nbsp;ҡала округы || [[Воронеж өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 41 || [[Иваново өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Ivanovo Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Ivanovo Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 21&nbsp;800 || align="right" | 1&nbsp;149&nbsp;000 || [[Иваново]] || 21 район и 6 ҡала округы || 24 || 21 муниципаль район, 6&nbsp;ҡала округы || [[Иваново өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 42 || [[Иркутск өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Irkutsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Irkutsk Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 767&nbsp;900 || align="right" | 2&nbsp;582&nbsp;000 || [[Иркутск]] || 33 район и 14 ҡала округы || 25 || 27 муниципаль район, 9&nbsp;ҡала округы || [[Иркутск өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 43 || [[Калининград өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Kaliningrad Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Kaliningrad Oblast Coat of Arms 2006.svg|45x45px]] || align="right" | 15&nbsp;100 || align="right" | 943&nbsp;000 || [[Калининград]] || 13 район һәм 6 ҡала округы || 27 || 15 муниципаль район, 6&nbsp;ҡала округы || [[Калининград өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 44 || [[Калуга өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Kaluga Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Kaluga Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 29&nbsp;900 || align="right" | 1&nbsp;041&nbsp;000 || [[Калуга]] || 24 район и 4 ҡала || 29 || 24 муниципаль район, 2&nbsp;ҡала округы || [[Калуга өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 45 || [[Кемерово өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Kemerovo oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Kemerovo Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 95&nbsp;500 || align="right" | 2&nbsp;900&nbsp;000 || [[Кемерово]] || 19 район һәм 18 ҡала округы || 32 || 28 муниципаль район, 16&nbsp;ҡала округы || [[Кемерово өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 46 || [[Киров өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Kirov Region.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Kirov Region.svg|45x45px]] || align="right" | 120&nbsp;800 || align="right" | 1&nbsp;504&nbsp;000 || [[Киров (Киров өлкәһе)|Киров]] || 39 район һәм 5 ҡала округы || 33 || 39 муниципаль район, 6&nbsp;ҡала округы || [[Киров өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 47 || [[Кострома өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Kostroma Oblast (2000-06).svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Kostroma Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 60&nbsp;100 || align="right" | 738&nbsp;000 || [[Кострома]] || 24 район и 8 ҡала округы || 34 || 24 муниципаль район, 6&nbsp;ҡала округы || [[Кострома өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 48 || [[Ҡурған өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Kurgan Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Kurgan Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 71&nbsp;000 || align="right" | 1&nbsp;020&nbsp;000 || [[Ҡурған (ҡала)|Ҡурған]] || 24 район и 9 ҡала округы || 37 || 24 муниципаль район, 2&nbsp;ҡала округы || [[Ҡурған өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 49 || [[Курск өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Kursk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Kursk oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 29&nbsp;800 || align="right" | 1&nbsp;236&nbsp;000 || [[Курск]] || 28 район һәм 5 ҡала округы || 38 || 28 муниципаль район, 5&nbsp;ҡала округы || [[Курск өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 50 || [[Ленинград өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Leningrad Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Leningrad Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 84&nbsp;000 || align="right" | 1&nbsp;671&nbsp;000 || [[Санкт-Петербург]]<ref>&nbsp;&nbsp; Административ үҙәк— [[Санкт-Петербург]] ҡалаһы [[Ленинград өлкәһе]]нә инмәй.<br /></ref>|| 17 район һәм 20 ҡала округы || 41 || 17 муниципаль район, 1&nbsp;ҡала округы || [[Ленинград өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 51 || [[Липецк өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Lipetsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Lipetsk oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 24&nbsp;100 || align="right" | 1&nbsp;213&nbsp;000 || [[Липецк]] || 18 район һәм 2 ҡала || 42 || 18 муниципаль район, 2&nbsp;ҡала округы || [[Липецк өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 52 || [[Магадан өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Magadan Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Magadan oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 461&nbsp;400 || align="right" | 183&nbsp;000 || [[Магадан]] || 8 район һәм 2 ҡала || 44 || 8 муниципаль район, 1&nbsp;ҡалаской округ || [[Магадан өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 53 || [[Мәскәү өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Moscow oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Moscow oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 46&nbsp;000 || align="right" | 6&nbsp;627&nbsp;000 || [[Мәскәү]]<ref>&nbsp;&nbsp; Административ үҙәк— [[Мәскәү]] ҡалаһы [[Мәскәү өлкәһе]]нә инмәй.<br /></ref> || 38 район һәм 56 ҡала округы || 46 || 36 муниципаль район, 36&nbsp;ҡала округы || [[Мәскәү өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 54 || [[Мурманск өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Murmansk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Герб Мурманской области.svg|45x45px]] || align="right" | 144&nbsp;900 || align="right" | 893&nbsp;000 || [[Мурманск]] || 5 район һәм 13 ҡала округы || 47 || 5 муниципаль район, 14&nbsp;ҡала округы || [[Мурманск өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 55 || [[Түбәнге Новгород өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Nizhny Novgorod Region.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Nizhny Novgorod Region.svg|45x45px]] || align="right" | 76&nbsp;900 || align="right" | 3&nbsp;524&nbsp;000 || [[Түбәнге Новгород]] || 48 район һәм 12 ҡала округы || 22 || 48 муниципаль район, 4&nbsp;ҡала округы || [[Түбәнге Новгород өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 56 || [[Новгород өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Novgorod Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Novgorod Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 55&nbsp;300 || align="right" | 695&nbsp;000 || [[Бөйөк Новгород]] || 21 район и 3 ҡала || 49 || 21 муниципаль район, 1&nbsp;ҡала округы || [[Новгород өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 57 || [[Новосибирск өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Novosibirsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Novosibirsk oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 178&nbsp;200 || align="right" | 2&nbsp;692&nbsp;000 || [[Новосибирск]] || 30 район һәм 7 ҡала округы || 50 || 30 муниципаль район, 5&nbsp;ҡала округы || [[Новосибирск өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 58 || [[Омск өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Omsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Omsk Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 139&nbsp;700 || align="right" | 2&nbsp;079&nbsp;000 || [[Омск]] || 32 район и 6 ҡала округы || 52 || 32 муниципаль район, 1&nbsp;ҡалаской округ || [[Омск өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 59 || [[Ырымбур өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Orenburg Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Orenburg Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 124&nbsp;000 || align="right" | 2&nbsp;178&nbsp;000 || [[Ырымбур]] || 35 район һәм 12 ҡала округы || 53 || 35&nbsp;муниципаль район, 13&nbsp;ҡала округы || [[Ырымбур өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 60 || [[Орёл өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Oryol Oblast.svg|45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Oryol Oblast (large).svg|45px]] || align="right" | 24&nbsp;700 || align="right" | 861&nbsp;000 || [[Орёл]] || 24 район и 3 ҡала || 54 || 24 муниципаль район, 3&nbsp;ҡала округы || [[Орлов өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 61 || [[Пенза өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Penza Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Gerb of Penza region.jpg|45x45px]] || align="right" | 43&nbsp;200 || align="right" | 1&nbsp;453&nbsp;000 || [[Пенза]] || 28 район һәм 5 ҡала округы || 56 || 28 муниципаль район, 5&nbsp;ҡала округы || [[Пенза өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 62 || [[Псков өлкәһе]] || [[Файл:Missing flag.png|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Pskov Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 55&nbsp;300 || align="right" | 761&nbsp;000 || [[Псков]] || 24 район и 2 ҡала || 58 || 24 муниципаль район, 2&nbsp;ҡала округы || [[Псков өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 63 || [[Ростов өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Rostov Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Rostov Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 100&nbsp;800 || align="right" | 4&nbsp;407&nbsp;000 || [[Дондағы Ростов]] || 43 район и 16 ҡала округы || 60 || 43 муниципаль район, 12&nbsp;ҡала округы || [[Ростов өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 64 || [[Рязань өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Ryazan Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Ryazan oblast.png|45x45px]] || align="right" | 39&nbsp;600 || align="right" | 1&nbsp;228&nbsp;000 || [[Рязань]] || 25 район һәм 4 ҡала || 61 || 25 муниципаль район, 4&nbsp;ҡала округы || [[Рязань өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 65 || [[Һамар өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Samara Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Samara oblast.png|45x45px]] || align="right" | 53&nbsp;600 || align="right" | 3&nbsp;240&nbsp;000 || [[Һамар]] || 27 район һәм 10 ҡала округы || 36 || 27 муниципаль район, 10&nbsp;ҡала округы || [[Һамар өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 66 || [[Һарытау өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Saratov Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Saratov oblast.svg|45x45pxpx]] || align="right" | 100&nbsp;200 || align="right" | 2&nbsp;669&nbsp;000 || [[Һарытау]] || 38 район һәм 13 ҡала округы || 63 || 38 муниципаль район, 4&nbsp;ҡала округы || [[Һарытау өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 67 || [[Сахалин өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Sakhalin Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Sakhalin Oblast Coat of Arms.svg|45x45px]] || align="right" | 87&nbsp;100 || align="right" | 547&nbsp;000 || [[Южно-Сахалинск]] || 17 район һәм 9 ҡала округы || 64 || 2 муниципаль район, 17&nbsp;ҡала округы || [[Сахалин өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 68 || [[Свердловск өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Sverdlovsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Sverdlovsk oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 194&nbsp;800 || align="right" | 4&nbsp;490&nbsp;000 || [[Екатеринбург]] || 30 район һәм 34 ҡала || 65 || 5 муниципаль район, 67&nbsp;ҡала округы || [[Свердлов өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 69 || [[Смоленск өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Smolensk oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Smolensk oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 49&nbsp;800 || align="right" | 1&nbsp;051&nbsp;000 || [[Смоленск]] || 25 район һәм 2 ҡала || 66 || 25 муниципаль район, 2&nbsp;ҡала округы || [[Смоленск өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 70 || [[Тамбов өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Tambov Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Tambov Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 34&nbsp;300 || align="right" | 1&nbsp;180&nbsp;000 || [[Тамбов]] || 23 район и 7 ҡала округы || 68 || 23 муниципаль район, 7&nbsp;ҡала округы || [[Тамбов өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 71 || [[Тверь өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Tver Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Tver oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 84&nbsp;100 || align="right" | 1&nbsp;473&nbsp;000 || [[Тверь]] || 36 район һәм 12 ҡала округы || 28 || 36 муниципаль район, 7&nbsp;ҡала округы || [[Тверь өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 72 || [[Томск өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Tomsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Tomsk Oblast, Russia.svg|45x45px]] || align="right" | 316&nbsp;900 || align="right" | 1&nbsp;046&nbsp;000 || [[Томск]] || 16 район һәм 6 ҡала округы || 69 || 16 муниципаль район, 4&nbsp;ҡала округы || [[Томск өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 73 || [[Тула өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Tula Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Tula oblast.png|45x45px]] || align="right" | 25&nbsp;700 || align="right" | 1&nbsp;676&nbsp;000 || [[Тула]] || 23 район и 9 ҡала округы || 70 || 23 муниципаль район, 3&nbsp;ҡала округы || [[Тула өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 74 || [[Төмән өлкәһе]]<ref name="tumen">&nbsp;&nbsp; [[Төмән өлкәһе]] составына [[Ханты-Манси автономиялы округы]] һәм [[Ямал-Ненец автономиялы округы]] инә.<br /></ref> || [[Файл:Flag of Tyumen Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Tyumen Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 1&nbsp;435&nbsp;200 || align="right" | 3&nbsp;266&nbsp;000 || [[Төмән]] || 38 район һәм 26 ҡала округы <br /> (с [[ХМАО]] һәм [[ЯНАО]])|| 71 || 21 муниципаль район, 5&nbsp;ҡала округы <br /> ([[ХМАО]] һәм [[ЯНАО]]-нан башҡа)|| [[Төмән өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 75 || [[Ульяновск өлкәһе]] || [[Файл:Флаг Ульяновской области (2013).svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Ulyanovsk Oblast.png|45x45px]] || align="right" | 37&nbsp;300 || align="right" | 1&nbsp;382&nbsp;000 || [[Ульяновск]] || 21 район и 6 ҡала округы || 73 || 21 муниципаль район, 4&nbsp;ҡала округы || [[Ульяновск өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 76 || [[Силәбе өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Chelyabinsk Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Chelyabinsk Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 87&nbsp;900 || align="right" | 3&nbsp;606&nbsp;000 || [[Силәбе]] || 24 район и 23 ҡала || 75 || 27 муниципаль район, 16&nbsp;ҡала округы <!--надо разобраться, откуда взялись 3 «лишних» МР--> || [[Силәбе өлкәһе|тулыраҡ]] |- | 77 || [[Ярославль өлкәһе]] || [[Файл:Flag of Yaroslavl Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Yaroslavl Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 36&nbsp;400 || align="right" | 1&nbsp;368&nbsp;000 || [[Ярославль]] || 17 район һәм 6 ҡала округы || 78 || 17 муниципаль район, 3&nbsp;ҡала округы || [[Ярославль өлкәһе|тулыраҡ]] |- style="background:#eee;" | &nbsp; || align="left" colspan="10" | '''[[Федераль әһәмиәттәге ҡалалар]]''' |- | 78 || [[Мәскәү]] || [[Файл:Flag of Moscow.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Moscow.svg|45x45px]] || align="right" | 1064 || align="right" | 10&nbsp;358&nbsp;000 || [[Мәскәү]] || 10 административ округта 125 район || 45 || 125 ҡала эсендә муниципаль берәмек || [[Мәскәү|тулыраҡ]] |- | 79 || [[Санкт-Петербург]] || [[Файл:Flag of Saint Petersburg Russia.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Saint Petersburg (2003).svg|45x45px]] || align="right" | 1433 || align="right" | 4&nbsp;669&nbsp;000 || [[Санкт-Петербург]] || 18 районов || 40 || Ҡала эсендә 111 муниципаль берәмек {{s|(81 муниципаль округ}}, {{s|9 ҡала округы һәм 21 ҡасаба)}} || [[Санкт-Петербург|тулыраҡ]] |- | 80|| [[Севастополь]] || [[Файл:Flag of Sevastopol.svg|45px|border]] || [[Файл:COA of Sevastopol.svg|45px]] || align="right" | 1080 || align="right" | 418&nbsp;987 || [[Севастополь]] || 4 район || 67 || || [[Севастополь|тулыраҡ]] |-style="background:#eee;" | &nbsp; || align="left" colspan="10" | '''[[Автономиялы өлкә (Рәсәй)|Автономиялы өлкәләр]]''' |- | 81 || [[Йәһүд автономиялы өлкәһе]] || [[Файл:Flag of the Jewish Autonomous Oblast.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of the Jewish Autonomous Oblast.svg|45x45px]] || align="right" | 36&nbsp;000 || align="right" | 191&nbsp;000 || [[Биробиджан]] || 5 район һәм 1 ҡала || 99 || 5 муниципаль район, 1&nbsp;ҡала округы || [[Йәһүд автономиялы өлкәһе|тулыраҡ]] |-style="background:#eee;" | &nbsp; || align="left" colspan="10" | '''[[Автономиялы округ (Рәсәй)|Автономиялы округтар]]''' |- | 82 || [[Ненец автономиялы округы]]<ref name="arh" />|| [[Файл:Flag of Nenets Autonomous District.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of arms of Nenets Autonomous Okrug.svg|45x45px]] || align="right" | 176&nbsp;700 || align="right" | 41&nbsp;000 || [[Нарьян-Мар]] || 1 район и 1 ҡала || 11 || {{s|1 муниципаль район}}, 1&nbsp;ҡала&nbsp;округы || [[Ненец автономиялы округы|тулыраҡ]] |- | 83 || [[Ханты-Манси автономиялы округы]]<ref name="tumen" /> || [[Файл:Flag of Yugra.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Yugra.svg|45x45px]] || align="right" | 534&nbsp;800 || align="right" | 1&nbsp;538&nbsp;463 || [[Ханты-Мансийск]] || 9 район һәм 14 ҡала округы || 71 || 9 муниципаль район, 13&nbsp;ҡала округы || [[Ханты-Мансы автономиялы округы|тулыраҡ]] |- | 84 || [[Чукот автономиялы округы]] || [[Файл:Flag of Chukotka.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Chukotka.svg|45x45px]] || align="right" | 737&nbsp;700 || align="right" | 54&nbsp;000 || [[Анадырь]] || 8 район һәм 1 ҡала || 77 || 8 муниципаль район, 1&nbsp;ҡала округы || [[Чукот автономиялы округы|тулыраҡ]] |- | 85 || [[Ямал-Ненец автономиялы округы]]<ref name="tumen" /> || [[Файл:Flag of Yamal-Nenets Autonomous District.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Yamal Nenetsia.svg|45x45px]] || align="right" | 750&nbsp;300 || align="right" | 507&nbsp;000 || [[Салехард]] || 7 район һәм 7 ҡала округы || 71 || 7 муниципаль район, 6&nbsp;ҡала округы || [[Ямал-Ненец автономиялы округы|тулыраҡ]] |- style="background:#eee;" | align="left" colspan="11" | &nbsp; |- |- style=" font-weight:bold; " class="sortbottom" | — || Бөтә [[Рәсәй]] || [[Файл:Flag of Russia.svg|45x45px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|45x45px]] || 17&nbsp;075&nbsp;400 || 145&nbsp;182&nbsp;000 || [[Мәскәү]] || || || || |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} {{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}} [[Категория:Рәсәй]] [[Категория:Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө]] tv0zngz6u7n83gu25rxi3ss4ss993af 0 29749 1307711 679455 2026-10-25T14:32:19Z Gliwi 18660 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Steinthaleben.png]] → [[File:DEU Steinthaleben (Kyffhäuserland) COA.svg]] PNG → SVG 1307711 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Штайнталебен |төп исеме = Steinthaleben |ил = Германия |герб = DEU Steinthaleben (Kyffhäuserland) COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Кифхойзер (район) |теҙмәләге район = Кифхойзер (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Бернд Навродт |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 30,88 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 170 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 477 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 6567 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = KYF |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 65 068 |Commons-тағы категория = Steinthaleben |сайт = |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Штайнталебен''' ({{lang-de|Steinthaleben}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 477 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 30,88 км². Диңгеҙ кимәленән 170 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6567 һәм автомобиль коды — KYF. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [ Рәсми сайт]. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} r2uhpjowem285xl7jpp6p2kg8v3tw0g 0 30353 1307763 1102527 2026-10-26T11:23:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307763 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = ҡала |башҡортса исеме = Бисмарк (Альтмарк) |төп исеме = Bismark (Altmark) |ил = Германия |герб = DE-ST 15-0-90-070 Bismark COA.png |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 52|lat_min = 40|lat_sec 0 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 33|lon_sec = 0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = Штендаль (район) |теҙмәләге район = Штендаль (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = Бургомистр |башлыҡ = Гудрун Вольтер |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 33,18 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 55 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 9122 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 39629 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = SDL |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 90 070 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.stadt-bismark.de |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Бисмарк (Альтмарк)''' ({{lang-de|Bismark (Altmark)}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса ҡалала 9122 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 33,18 км². Диңгеҙ кимәленән 55 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39629 һәм автомобиль коды — SDL. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20220411201737/https://www.stadt-bismark.de/ Рәсми сайт]. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} 8904gk47r0g43mabxkysqws366q9vdb 0 46062 1307748 1050225 2026-10-25T22:56:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307748 wikitext text/x-wiki {{Зоология|Рәсем:Drinking Bee.jpg}} '''Апиология''' ({{lang-lat|apis}} «бал ҡорто» һәм {{lang-grc|λόγος}} — өйрәнәм)— [[бал ҡорто|балҡорттарын]] өйрәнеүсе [[фән]]. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Бал ҡорто]] * [[Умартасылыҡ]] * [[Башҡорт балы]] == Һылтанмалар == * [http://www.bbka.org.uk/ Британская ассоциация пчеловодов] * [http://www.life.uiuc.edu/robinson/ University of Illinois — Honey Bee Research Group] * [https://web.archive.org/web/20150523031134/http://www.nbb.cornell.edu/seeley.shtml Thomas D Seeley] * [http://www.sfu.ca/biology/faculty/winston/ Dr. Mark L. Winston] * [http://www.beesind.com/BeesIndreferenceAuthorindex.htm An updating bibliography of the bees of the world] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190917190618/http://www.beesind.com/BeesIndreferenceAuthorindex.htm |date=2019-09-17 }} [[Категория:Зоология бүлектәре]] 6rpib24z5yb2sugp9ufanfguqb2ho64 0 66842 1307713 1278111 2026-10-25T15:07:20Z BFD-69 28195 аныҡлаштырыу 1307713 wikitext text/x-wiki {{Данные о субъекте Российской Федерации |RuNm = Краснодар крайы |FSCtrNm = [[Краснодар]] |FSFlag = [[Файл:Flag of krasnodar.jpg|200px]] |FSCoA = [[Файл:Coat of Arms of Krasnodar Krai (official).svg|150px]] ||FSCtrWhat = Административ үҙәк |FSMap = [[Файл:Map of Russia (2014–2022) - Krasnodar Krai.svg|center|300px]] |AreaRnk = 41-й |TotArea = |WaterPrcnt = 5,1 |PopRnk = 3-й |PopQty = |PopCtDate = |PopDens = |GDP = |GDPCtDate = |GDP(PPP) = |GDPRnk = 7-й |FedDistrNm = |EcRegNm = |CadNo = 23, 93, 123 |HeadTtl = губернатор |HeadNm = Ткачёв, Александр Николаевич |ViceTtl = вице-губернатор |ViceNm = Хатуов, Джамбулат Хизирович |LegislTtl = |LegislNm = |MSKS = 0 }} '''Краснода́р крайы''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] субъекты, [[Көньяҡ федераль округы]]на ҡарай. [[Рәсәй]]ҙең көньяғында, [[Төньяҡ Кавказ]]дың көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. 1937 йылдың 13 сентябрендә ойошторолған. [[Ростов өлкәһе]], [[Ставрополь крайы]], [[Ҡарасай-Черкес Республикаһы]], [[Адыгей Республикаһы]] һәм тулыһынса танылмаған [[Абхазия|Абхаз Республикаһы]] менән сиктәш. Диңгеҙ аша [[Ҡырым Республикаһы]] менән сиктәш. Административ үҙәге — [[Краснодар]] ҡалаһы. Край биләмәһе ярҙары төньяҡ-көнбайыштан [[Азов диңгеҙе]] менән, төньяҡ-көнбайыштан [[Ҡара диңгеҙ]] менән йыуыла. <gallery> Файл:Krasnodar Krai Map.png|Край картаһы Файл:Abrau.jpg|Абрау-Дюрсо күле Файл:Apsheronsk.jpg|Тау далалары, Апшерон районы Файл:Abinsk.jpg|Урман, Абинск районы </gallery> Төбәктә [[Сочи]] курорты урынлашҡан. == Халҡы == Краснодар крайында [[1989 йыл]]да — 1864, [[2002 йыл]]да — 2061 [[Башҡорттар|башҡорт]] йәшәгәне теркәлгән<ref>{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/1833-bash-ort-diasporalary|Башҡорт диаспоралары|автор=Йосопов Р. М.}}</ref>. == Билдәле шәхестәр == * [[Лозовая Галина Фёдоровна]] (1.03.1939), ғалим-провизор, юғары мәктәп уҡытыусыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1996—2007 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Фармакология ассоциацияһы президенты. Фармакология фәндәре докторы (1994), профессор (1995). Приморско‑Ахтарск ҡалаһынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/7964-lozovaya-galina-fjodorovna Башҡорт энциклопедияһы — Лозовая Галина Фёдоровна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421071833/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/7964-lozovaya-galina-fjodorovna |date=2016-04-21 }}{{V|27|02|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://admkrai.kuban.ru/ Официальный сайт администрации Краснодарского края] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121130174354/http://admkrai.kuban.ru/ |date=2012-11-30 }} * [http://www.krasnodar.ru/ Портал исполнительных органов государственной власти Краснодарского края] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616094400/http://www.krasnodar.ru/ |date=2013-06-16 }} * [http://www.smokk.ru/ Совет муниципальных образований Краснодарского края] * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/6867-krasnodar-krajy}}{{V|27|02|2019}} {{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}} {{Краснодар крайы}} [[Категория:Рәсәй Федерацияһы крайҙары]] [[Категория:Краснодар крайы|*]] 2ryizb7ephi7ay6k3uuh7bm5a3toedj 0 67831 1307722 1307680 2026-10-25T16:39:41Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1307722 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''26 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 299-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 300-сө). Йыл һуңына тиклем 66 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Мәктәп]] [[китапхана]]лары көнө (октябрҙең 4-се дүшәмбеһе). ** Көтөлмәгән һөйөнөстәр көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Австралия}}: [[Бала]]ларҙы яҡлау көнө. * {{Флагификация|Австрия}}: Республика көнө. * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Үпкә]] һаулығы көнө. ** Финанс енәйәттәре менән көрәш көнө. ** [[Ҡабаҡ]] көнө. * {{Флагификация|Әзербайжан}}: Гранат көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Табип-колопроктологтар көнө. * {{Флагификация|Бенин}}: Ҡораллы көстәр көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: [[Суд]] органдары хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Тунис}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1861 йыл]]: Филипп Рейс [[телефон]] уйлап таба. * [[1900 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та метро асыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1917 йыл]]: Тыныслыҡ тураһында декрет ҡабул ителгән көн. * [[1956 йыл]]: МАГАТЭ (Халыҡ-ара Атом Энергияһы Агентлығы) ойошторола. * [[1994 йыл]]: [[Нефтекама]] ҡалаһында хәҙерге [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]]ның филиалы — «Мираҫ» картиналар галерияһы асыла. * [[2012 йыл]]: «Windows 8» системаһы ҡулланыуға тәҡдим ителә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Имаҡов Таһир Ғилман улы]] (1895—14.11.1937), [[дәүләт]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1919—1920 йылдарҙа [[Башревком]]дың эске эштәр һәм милләттәр комиссары. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғыштарында]] һәм [[Башҡорт милли хәрәкәте]]ндә ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Ширипина Елена Васильевна]] (1910—11.05.1981), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[балет]] артисы, [[Педагогика|педагог]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955), [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1957). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ижбулдин Михаил Ирдуганович]] (1945), [[Педагогика|педагог]]. 1968—2010 йылдарҙа [[Бөрө районы]] [[Шишмә (Шишмә ауыл советы, Бөрө районы)|Шишмә]] урта мәктәбенең [[мари теле]] һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1995). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Фәттәхова Фәриҙә Миңлемөхәмәт ҡыҙы]] (1960), [[Өфө ҡалаһы]] «Торлаҡ хужалығы идаралығы» муниципаль бюджет учреждениеһының директор урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның торлаҡ-коммуналь хужалығының почётлы хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ғәбитов Мырҙагилде Ғәзизйән улы]] (1926—1.06.1985), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1954 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозы эшсеһе, 1957 йылдан — малсылыҡ фермаһы бригадиры, 1959 йылдан — ветеринария технигы, 1976—1985 йылдарҙа — Комсомол бүлексәһе идарасыһы. [[Ватан һуғышы ордены|2-се дәрәжә Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Райондың почётлы сиҙәмсеһе (1984). Сығышы менән ошо райондың [[Вәлит (Хәйбулла районы)|Вәлит]] ауылынан. * [[Хәлимов Андалис Ғариф улы]] (1941), юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[Инженерлыҡ эше|инженер механик]]-[[фән|ғалим]]. 1969 йылдан [[Өфө нефть институты]] (1985 йылға тиклем [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһындағы филиалы) һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1999 йылдан [[Өфө]]ләге «Технология, экспертиза һәм ышаныслылыҡ» ғилми-техник үҙәгенең генераль директоры. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2017), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001). * [[Новикова Лилиә Барый ҡыҙы]] (1946), юғары мәктәп хеҙмәткәре, невролог-ғалим. 1977 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡтыусыһы, шул иҫәптән 2001 йылдан Өҫтәлмә һөнәри белем биреү институтының неврология һәм нейрохирургия кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2004 йылдан Өфөләге Баш ҡан тамырҙары үҙәге һәм Инсульт кисергән ауырыуҙарҙы реабилитациялау үҙәге етәксеһе. 2007 йылдан Башҡортостан Республикаһының баш неврологы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған табибы. Профессор П. Я. Гапонюк исемендәге премия лауреаты (2013). [[Почёт ордены]] кавалеры һәм [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены|2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының]] миҙалы менән бүләкләнеүсе (2016). }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ғәлләмов Мөнир Нафиҡ улы]] (1927—15.09.2021), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]]-[[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан [[«Башнефть» берекмәһе]]нең баш инженеры; 1984—1998 йылдарҙа [[Башҡортостан нефть ғилми‑тикшеренеү һәм проект институты]] директоры. Техник фәндәр кандидаты (1972). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған нефтсеһе (1977), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған [[нефть]] һәм [[газ]] сәнәғәте хеҙмәткәре (1988), [[Рәсәй]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1995), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы нефтсеһе (1972); [[И. М. Губкин]] исемендәге премия лауреаты (1989). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1970, 1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Иҫке Собханғол (Туймазы районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. * [[Яҡупов Миңлеғәле Миңләхмәт улы]] (1932—20.02.2010), [[Журналистика|журналист]], 1959—1979 йылдарҙа [[Йәншишмә (гәзит)|«Башҡортостан пионеры»]] гәзите мөхәррире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Игебаева Гөлнур Яңыбай ҡыҙы]] (1957), [[Педагогика|педагог]]. [[Йылайыр районы]] [[Байғужа (Йылайыр районы)|Байғужа]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбенең элекке [[математика]] һәм [[физика]] уҡытыусы һәм район мәғариф бүлегенең элекке начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Касимов Олег Валерианович]] (1972), [[музыка]]нт-саксофонсы, композитор, аранжировщик. 2006 йылдан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның эстрада-джаз оркестрының художество етәксеһе һәм дирижеры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]]. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Бикбов Сәрүәй Шәйбәк улы]] (1908—5.02.1990), [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары, йәмәғәт ойошмаһы хеҙмәткәре. 1942 йылдан [[ВКП(б)]]-ның [[Ишембай]] ҡала комитетының беренсе секретары; 1945 йылдан [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире, секретары; 1956—1972 йылдарҙа Профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советы рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 2—8-се саҡырылыш (1948—1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1948), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971), өс [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1944, 1945, 1967) ордены кавалеры. * [[Сынбулатова Вәсилә Ғилман ҡыҙы]] (1923—27.11.2000), [[Педагогика|педагог]]. 1941 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[мәктәп]]тәре [[уҡытыусы]]һы, шул иҫәптән 1947 йылдан [[Әҙел (Хәйбулла районы)|Әҙел]] башланғыс мәктәбе мөдире, 1967—1979 йылдарҙа — [[Әбүбәкер]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1966). Сығышы менән ошо ауылдан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Федорочева Клавдия Ивановна]] (1928—28.10.1994), педагог. 1957 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының 11-се, 1971—1991 йылдарҙа —17-се урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1977) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1967). Сығышы менән [[Өфө кантоны]] Надеждин утарынан. * [[Гаврилова Зинаида Петровна]] (1948), [[малсылыҡ|малсы]]. 1970—2008 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Рассвет» хужалығы һауынсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Бикеш (Баймаҡ районы)|Бикеш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Вәхитов Рауил Сәми улы]] (1929—6.11.2000), [[фән|ғалим]]-[[Физик химия|физик‑химик]]. 1986—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1977), профессор (1978). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Бохара өлкәһе Пешку ҡасабаһынан. * [[Шакиров Сәғит Хәсән улы]] (1929—2011), хужалыҡ эшмәкәре. 1979–1989 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Материаль-техник тәьминәт буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Бикмәтов Альберт Әлмир улы]] (1964), [[спорт]]сы. 1987—1991 йылдарҙа [[СССР]]-ҙың, 1992 йылдан — Рәсәй Хәрби Һауа көстәренең йыйылма командаһы ағзаһы. [[Парашют спорты]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1996). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (2003). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Сәйфетдинов Эмиль Дамир улы]] (1989), спортсы. 2007 йылдан спидвей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2007). [[Европа]] чемпионы (2014–2015), донъя чемпионатының бронза призёры (2009). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан. * [[Әхмәҙуллина Хәмиҙә Миңвәли ҡыҙы]] (1959), ғалим-гигиенист‑эпидемиолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2015), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Олокүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Олокүл]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:26 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1645 йыл]]: Арент де Гелдер, [[Голландия]] рәссамы. * [[1685 йыл]]: Доменико Скарлатти, [[Италия]] композиторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1983 йыл]]: Дмитрий Сычёв, [[Рәсәй]] [[футбол]]сыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:26 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1909 йыл]]: Ито Хиробуми, [[Япония]]ның беренсе премьер-министры. * [[1973 йыл]]: [[Семён Будённый]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] хәрби эшмәкәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1942 йыл]]: [[Низам Ҡәрипов]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған [[башҡорт]] яҙыусыһы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К26]] [[Категория:26 октябрь]] g44c9c4gbwmug882bxqmjhwlwff80t9 1307723 1307722 2026-10-25T17:03:39Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1307723 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''26 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 299-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 300-сө). Йыл һуңына тиклем 66 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Мәктәп]] [[китапхана]]лары көнө (октябрҙең 4-се дүшәмбеһе). ** Көтөлмәгән һөйөнөстәр көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Австралия}}: [[Бала]]ларҙы яҡлау көнө. * {{Флагификация|Австрия}}: Республика көнө. * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Үпкә]] һаулығы көнө. ** Финанс енәйәттәре менән көрәш көнө. ** [[Ҡабаҡ]] көнө. * {{Флагификация|Әзербайжан}}: Гранат көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Табип-колопроктологтар көнө. * {{Флагификация|Бенин}}: Ҡораллы көстәр көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: [[Суд]] органдары хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Тунис}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1861 йыл]]: Филипп Рейс [[телефон]] уйлап таба. * [[1900 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та метро асыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1917 йыл]]: Тыныслыҡ тураһында декрет ҡабул ителгән көн. * [[1956 йыл]]: МАГАТЭ (Халыҡ-ара Атом Энергияһы Агентлығы) ойошторола. * [[1994 йыл]]: [[Нефтекама]] ҡалаһында хәҙерге [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]]ның филиалы — «Мираҫ» картиналар галерияһы асыла. * [[2012 йыл]]: «Windows 8» системаһы ҡулланыуға тәҡдим ителә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Имаҡов Таһир Ғилман улы]] (1895—14.11.1937), [[дәүләт]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1919—1920 йылдарҙа [[Башревком]]дың эске эштәр һәм милләттәр комиссары. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғыштарында]] һәм [[Башҡорт милли хәрәкәте]]ндә ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Ширипина Елена Васильевна]] (1910—11.05.1981), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[балет]] артисы, [[Педагогика|педагог]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955), [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1957). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ижбулдин Михаил Ирдуганович]] (1945), [[Педагогика|педагог]]. 1968—2010 йылдарҙа [[Бөрө районы]] [[Шишмә (Шишмә ауыл советы, Бөрө районы)|Шишмә]] урта мәктәбенең [[мари теле]] һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1995). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Фәттәхова Фәриҙә Миңлемөхәмәт ҡыҙы]] (1960), [[Өфө ҡалаһы]] «Торлаҡ хужалығы идаралығы» муниципаль бюджет учреждениеһының директор урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның торлаҡ-коммуналь хужалығының почётлы хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ғәбитов Мырҙагилде Ғәзизйән улы]] (1926—1.06.1985), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1954 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозы эшсеһе, 1957 йылдан — малсылыҡ фермаһы бригадиры, 1959 йылдан — ветеринария технигы, 1976—1985 йылдарҙа — Комсомол бүлексәһе идарасыһы. [[Ватан һуғышы ордены|2-се дәрәжә Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Райондың почётлы сиҙәмсеһе (1984). Сығышы менән ошо райондың [[Вәлит (Хәйбулла районы)|Вәлит]] ауылынан. * [[Арянин Василий Петрович]] (1936—15.09.2012), [[хәрби хеҙмәткәр]] (1954—1991), танк ғәскәрҙәре генерал-майоры. [[Афған һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 3 дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткәне өсөн», [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары һәм [[Афғанстан]]дың Ҡыҙыл байраҡ ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Миәкә районы]]ның 1960 йылдар аҙағында бөткән Ярат ауылынан. * [[Хәлимов Андалис Ғариф улы]] (1941), юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[Инженерлыҡ эше|инженер механик]]-[[фән|ғалим]]. 1969 йылдан [[Өфө нефть институты]] (1985 йылға тиклем [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһындағы филиалы) һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1999 йылдан [[Өфө]]ләге «Технология, экспертиза һәм ышаныслылыҡ» ғилми-техник үҙәгенең генераль директоры. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2017), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001). * [[Новикова Лилиә Барый ҡыҙы]] (1946), юғары мәктәп хеҙмәткәре, невролог-ғалим. 1977 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡтыусыһы, шул иҫәптән 2001 йылдан Өҫтәлмә һөнәри белем биреү институтының неврология һәм нейрохирургия кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2004 йылдан Өфөләге Баш ҡан тамырҙары үҙәге һәм Инсульт кисергән ауырыуҙарҙы реабилитациялау үҙәге етәксеһе. 2007 йылдан Башҡортостан Республикаһының баш неврологы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған табибы. Профессор П. Я. Гапонюк исемендәге премия лауреаты (2013). [[Почёт ордены]] кавалеры һәм [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены|2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының]] миҙалы менән бүләкләнеүсе (2016). }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ғәлләмов Мөнир Нафиҡ улы]] (1927—15.09.2021), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]]-[[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан [[«Башнефть» берекмәһе]]нең баш инженеры; 1984—1998 йылдарҙа [[Башҡортостан нефть ғилми‑тикшеренеү һәм проект институты]] директоры. Техник фәндәр кандидаты (1972). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған нефтсеһе (1977), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған [[нефть]] һәм [[газ]] сәнәғәте хеҙмәткәре (1988), [[Рәсәй]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1995), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы нефтсеһе (1972); [[И. М. Губкин]] исемендәге премия лауреаты (1989). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1970, 1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Иҫке Собханғол (Туймазы районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. * [[Яҡупов Миңлеғәле Миңләхмәт улы]] (1932—20.02.2010), [[Журналистика|журналист]], 1959—1979 йылдарҙа [[Йәншишмә (гәзит)|«Башҡортостан пионеры»]] гәзите мөхәррире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Игебаева Гөлнур Яңыбай ҡыҙы]] (1957), [[Педагогика|педагог]]. [[Йылайыр районы]] [[Байғужа (Йылайыр районы)|Байғужа]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбенең элекке [[математика]] һәм [[физика]] уҡытыусы һәм район мәғариф бүлегенең элекке начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Касимов Олег Валерианович]] (1972), [[музыка]]нт-саксофонсы, композитор, аранжировщик. 2006 йылдан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның эстрада-джаз оркестрының художество етәксеһе һәм дирижеры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]]. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Бикбов Сәрүәй Шәйбәк улы]] (1908—5.02.1990), [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары, йәмәғәт ойошмаһы хеҙмәткәре. 1942 йылдан [[ВКП(б)]]-ның [[Ишембай]] ҡала комитетының беренсе секретары; 1945 йылдан [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире, секретары; 1956—1972 йылдарҙа Профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советы рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 2—8-се саҡырылыш (1948—1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1948), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971), өс [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1944, 1945, 1967) ордены кавалеры. * [[Сынбулатова Вәсилә Ғилман ҡыҙы]] (1923—27.11.2000), [[Педагогика|педагог]]. 1941 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[мәктәп]]тәре [[уҡытыусы]]һы, шул иҫәптән 1947 йылдан [[Әҙел (Хәйбулла районы)|Әҙел]] башланғыс мәктәбе мөдире, 1967—1979 йылдарҙа — [[Әбүбәкер]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1966). Сығышы менән ошо ауылдан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Федорочева Клавдия Ивановна]] (1928—28.10.1994), педагог. 1957 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының 11-се, 1971—1991 йылдарҙа —17-се урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1977) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1967). Сығышы менән [[Өфө кантоны]] Надеждин утарынан. * [[Гаврилова Зинаида Петровна]] (1948), [[малсылыҡ|малсы]]. 1970—2008 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Рассвет» хужалығы һауынсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Бикеш (Баймаҡ районы)|Бикеш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Вәхитов Рауил Сәми улы]] (1929—6.11.2000), [[фән|ғалим]]-[[Физик химия|физик‑химик]]. 1986—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1977), профессор (1978). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Бохара өлкәһе Пешку ҡасабаһынан. * [[Шакиров Сәғит Хәсән улы]] (1929—2011), хужалыҡ эшмәкәре. 1979–1989 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Материаль-техник тәьминәт буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Бикмәтов Альберт Әлмир улы]] (1964), [[спорт]]сы. 1987—1991 йылдарҙа [[СССР]]-ҙың, 1992 йылдан — Рәсәй Хәрби Һауа көстәренең йыйылма командаһы ағзаһы. [[Парашют спорты]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1996). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (2003). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Сәйфетдинов Эмиль Дамир улы]] (1989), спортсы. 2007 йылдан спидвей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2007). [[Европа]] чемпионы (2014–2015), донъя чемпионатының бронза призёры (2009). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан. * [[Әхмәҙуллина Хәмиҙә Миңвәли ҡыҙы]] (1959), ғалим-гигиенист‑эпидемиолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2015), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Олокүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Олокүл]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:26 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1645 йыл]]: Арент де Гелдер, [[Голландия]] рәссамы. * [[1685 йыл]]: Доменико Скарлатти, [[Италия]] композиторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1983 йыл]]: Дмитрий Сычёв, [[Рәсәй]] [[футбол]]сыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:26 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1909 йыл]]: Ито Хиробуми, [[Япония]]ның беренсе премьер-министры. * [[1973 йыл]]: [[Семён Будённый]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] хәрби эшмәкәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1942 йыл]]: [[Низам Ҡәрипов]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған [[башҡорт]] яҙыусыһы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К26]] [[Категория:26 октябрь]] btoz8fk8z5sz6zcld3xg8g2j70gnmof 1307729 1307723 2026-10-25T17:39:35Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1307729 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''26 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 299-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 300-сө). Йыл һуңына тиклем 66 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Мәктәп]] [[китапхана]]лары көнө (октябрҙең 4-се дүшәмбеһе). ** Көтөлмәгән һөйөнөстәр көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Австралия}}: [[Бала]]ларҙы яҡлау көнө. * {{Флагификация|Австрия}}: Республика көнө. * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Үпкә]] һаулығы көнө. ** Финанс енәйәттәре менән көрәш көнө. ** [[Ҡабаҡ]] көнө. * {{Флагификация|Әзербайжан}}: Гранат көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Табип-колопроктологтар көнө. * {{Флагификация|Бенин}}: Ҡораллы көстәр көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: [[Суд]] органдары хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Тунис}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1861 йыл]]: Филипп Рейс [[телефон]] уйлап таба. * [[1900 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та метро асыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1917 йыл]]: Тыныслыҡ тураһында декрет ҡабул ителгән көн. * [[1956 йыл]]: МАГАТЭ (Халыҡ-ара Атом Энергияһы Агентлығы) ойошторола. * [[1994 йыл]]: [[Нефтекама]] ҡалаһында хәҙерге [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]]ның филиалы — «Мираҫ» картиналар галерияһы асыла. * [[2012 йыл]]: «Windows 8» системаһы ҡулланыуға тәҡдим ителә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Имаҡов Таһир Ғилман улы]] (1895—14.11.1937), [[дәүләт]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1919—1920 йылдарҙа [[Башревком]]дың эске эштәр һәм милләттәр комиссары. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғыштарында]] һәм [[Башҡорт милли хәрәкәте]]ндә ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Ширипина Елена Васильевна]] (1910—11.05.1981), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[балет]] артисы, [[Педагогика|педагог]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955), [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1957). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ижбулдин Михаил Ирдуганович]] (1945), [[Педагогика|педагог]]. 1968—2010 йылдарҙа [[Бөрө районы]] [[Шишмә (Шишмә ауыл советы, Бөрө районы)|Шишмә]] урта мәктәбенең [[мари теле]] һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1995). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Фәттәхова Фәриҙә Миңлемөхәмәт ҡыҙы]] (1960), [[Өфө ҡалаһы]] «Торлаҡ хужалығы идаралығы» муниципаль бюджет учреждениеһының директор урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның торлаҡ-коммуналь хужалығының почётлы хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ғәбитов Мырҙагилде Ғәзизйән улы]] (1926—1.06.1985), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1954 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозы эшсеһе, 1957 йылдан — малсылыҡ фермаһы бригадиры, 1959 йылдан — ветеринария технигы, 1976—1985 йылдарҙа — Комсомол бүлексәһе идарасыһы. [[Ватан һуғышы ордены|2-се дәрәжә Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Райондың почётлы сиҙәмсеһе (1984). Сығышы менән ошо райондың [[Вәлит (Хәйбулла районы)|Вәлит]] ауылынан. * [[Арянин Василий Петрович]] (1936—15.09.2012), [[хәрби хеҙмәткәр]] (1954—1991), танк ғәскәрҙәре генерал-майоры. [[Афған һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 3 дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткәне өсөн», [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары һәм [[Афғанстан]]дың Ҡыҙыл байраҡ ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Миәкә районы]]ның 1960 йылдар аҙағында бөткән Ярат ауылынан. * [[Хәлимов Андалис Ғариф улы]] (1941), юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[Инженерлыҡ эше|инженер механик]]-[[фән|ғалим]]. 1969 йылдан [[Өфө нефть институты]] (1985 йылға тиклем [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһындағы филиалы) һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1999 йылдан [[Өфө]]ләге «Технология, экспертиза һәм ышаныслылыҡ» ғилми-техник үҙәгенең генераль директоры. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2017), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001). * [[Новикова Лилиә Барый ҡыҙы]] (1946), юғары мәктәп хеҙмәткәре, невролог-ғалим. 1977 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡтыусыһы, шул иҫәптән 2001 йылдан Өҫтәлмә һөнәри белем биреү институтының неврология һәм нейрохирургия кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2004 йылдан Өфөләге Баш ҡан тамырҙары үҙәге һәм Инсульт кисергән ауырыуҙарҙы реабилитациялау үҙәге етәксеһе. 2007 йылдан Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш неврологы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған табибы. Профессор П. Я. Гапонюк исемендәге премия лауреаты (2013). [[Почёт ордены]] кавалеры һәм [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены|2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының]] миҙалы менән бүләкләнеүсе (2016). * [[Пятаев Геннадий Константинович]] (1946), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]-инженер. [[Күмертау]] ҡалаһы «Стройиндустрия» йәмғиәтенең баш инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ғәлләмов Мөнир Нафиҡ улы]] (1927—15.09.2021), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]]-[[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан [[«Башнефть» берекмәһе]]нең баш инженеры; 1984—1998 йылдарҙа [[Башҡортостан нефть ғилми‑тикшеренеү һәм проект институты]] директоры. Техник фәндәр кандидаты (1972). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған нефтсеһе (1977), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған [[нефть]] һәм [[газ]] сәнәғәте хеҙмәткәре (1988), [[Рәсәй]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1995), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы нефтсеһе (1972); [[И. М. Губкин]] исемендәге премия лауреаты (1989). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1970, 1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Иҫке Собханғол (Туймазы районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. * [[Яҡупов Миңлеғәле Миңләхмәт улы]] (1932—20.02.2010), [[Журналистика|журналист]], 1959—1979 йылдарҙа [[Йәншишмә (гәзит)|«Башҡортостан пионеры»]] гәзите мөхәррире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Игебаева Гөлнур Яңыбай ҡыҙы]] (1957), [[Педагогика|педагог]]. [[Йылайыр районы]] [[Байғужа (Йылайыр районы)|Байғужа]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбенең элекке [[математика]] һәм [[физика]] уҡытыусы һәм район мәғариф бүлегенең элекке начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Касимов Олег Валерианович]] (1972), [[музыка]]нт-саксофонсы, композитор, аранжировщик. 2006 йылдан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның эстрада-джаз оркестрының художество етәксеһе һәм дирижеры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]]. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Бикбов Сәрүәй Шәйбәк улы]] (1908—5.02.1990), [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары, йәмәғәт ойошмаһы хеҙмәткәре. 1942 йылдан [[ВКП(б)]]-ның [[Ишембай]] ҡала комитетының беренсе секретары; 1945 йылдан [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире, секретары; 1956—1972 йылдарҙа Профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советы рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 2—8-се саҡырылыш (1948—1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1948), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971), өс [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1944, 1945, 1967) ордены кавалеры. * [[Сынбулатова Вәсилә Ғилман ҡыҙы]] (1923—27.11.2000), [[Педагогика|педагог]]. 1941 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[мәктәп]]тәре [[уҡытыусы]]һы, шул иҫәптән 1947 йылдан [[Әҙел (Хәйбулла районы)|Әҙел]] башланғыс мәктәбе мөдире, 1967—1979 йылдарҙа — [[Әбүбәкер]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1966). Сығышы менән ошо ауылдан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Федорочева Клавдия Ивановна]] (1928—28.10.1994), педагог. 1957 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының 11-се, 1971—1991 йылдарҙа —17-се урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1977) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1967). Сығышы менән [[Өфө кантоны]] Надеждин утарынан. * [[Гаврилова Зинаида Петровна]] (1948), [[малсылыҡ|малсы]]. 1970—2008 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Рассвет» хужалығы һауынсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Бикеш (Баймаҡ районы)|Бикеш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Вәхитов Рауил Сәми улы]] (1929—6.11.2000), [[фән|ғалим]]-[[Физик химия|физик‑химик]]. 1986—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1977), профессор (1978). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Бохара өлкәһе Пешку ҡасабаһынан. * [[Шакиров Сәғит Хәсән улы]] (1929—2011), хужалыҡ эшмәкәре. 1979–1989 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Материаль-техник тәьминәт буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Бикмәтов Альберт Әлмир улы]] (1964), [[спорт]]сы. 1987—1991 йылдарҙа [[СССР]]-ҙың, 1992 йылдан — Рәсәй Хәрби Һауа көстәренең йыйылма командаһы ағзаһы. [[Парашют спорты]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1996). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (2003). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Сәйфетдинов Эмиль Дамир улы]] (1989), спортсы. 2007 йылдан спидвей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2007). [[Европа]] чемпионы (2014–2015), донъя чемпионатының бронза призёры (2009). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан. * [[Әхмәҙуллина Хәмиҙә Миңвәли ҡыҙы]] (1959), ғалим-гигиенист‑эпидемиолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2015), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Олокүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Олокүл]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:26 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1645 йыл]]: Арент де Гелдер, [[Голландия]] рәссамы. * [[1685 йыл]]: Доменико Скарлатти, [[Италия]] композиторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1983 йыл]]: Дмитрий Сычёв, [[Рәсәй]] [[футбол]]сыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:26 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1909 йыл]]: Ито Хиробуми, [[Япония]]ның беренсе премьер-министры. * [[1973 йыл]]: [[Семён Будённый]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] хәрби эшмәкәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1942 йыл]]: [[Низам Ҡәрипов]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған [[башҡорт]] яҙыусыһы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К26]] [[Категория:26 октябрь]] 6gvr7inmn1v32ygaj5vhoedhd9ik5lk 1307731 1307729 2026-10-25T17:52:38Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт 1307731 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''26 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 299-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 300-сө). Йыл һуңына тиклем 66 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Мәктәп]] [[китапхана]]лары көнө (октябрҙең 4-се дүшәмбеһе). ** Көтөлмәгән һөйөнөстәр көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Австралия}}: [[Бала]]ларҙы яҡлау көнө. * {{Флагификация|Австрия}}: Республика көнө. * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Үпкә]] һаулығы көнө. ** Финанс енәйәттәре менән көрәш көнө. ** [[Ҡабаҡ]] көнө. * {{Флагификация|Әзербайжан}}: Гранат көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Табип-колопроктологтар көнө. * {{Флагификация|Бенин}}: Ҡораллы көстәр көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: [[Суд]] органдары хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Тунис}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1861 йыл]]: Филипп Рейс [[телефон]] уйлап таба. * [[1900 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та метро асыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1917 йыл]]: Тыныслыҡ тураһында декрет ҡабул ителгән көн. * [[1956 йыл]]: МАГАТЭ (Халыҡ-ара Атом Энергияһы Агентлығы) ойошторола. * [[1994 йыл]]: [[Нефтекама]] ҡалаһында хәҙерге [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]]ның филиалы — «Мираҫ» картиналар галерияһы асыла. * [[2012 йыл]]: «Windows 8» системаһы ҡулланыуға тәҡдим ителә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Имаҡов Таһир Ғилман улы]] (1895—14.11.1937), [[дәүләт]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1919—1920 йылдарҙа [[Башревком]]дың эске эштәр һәм милләттәр комиссары. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғыштарында]] һәм [[Башҡорт милли хәрәкәте]]ндә ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Ширипина Елена Васильевна]] (1910—11.05.1981), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[балет]] артисы, [[Педагогика|педагог]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955), [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1957). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ижбулдин Михаил Ирдуганович]] (1945), [[Педагогика|педагог]]. 1968—2010 йылдарҙа [[Бөрө районы]] [[Шишмә (Шишмә ауыл советы, Бөрө районы)|Шишмә]] урта мәктәбенең [[мари теле]] һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1995). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Фәттәхова Фәриҙә Миңлемөхәмәт ҡыҙы]] (1960), [[Өфө ҡалаһы]] «Торлаҡ хужалығы идаралығы» муниципаль бюджет учреждениеһының директор урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның торлаҡ-коммуналь хужалығының почётлы хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ғәбитов Мырҙагилде Ғәзизйән улы]] (1926—1.06.1985), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1954 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозы эшсеһе, 1957 йылдан — малсылыҡ фермаһы бригадиры, 1959 йылдан — ветеринария технигы, 1976—1985 йылдарҙа — Комсомол бүлексәһе идарасыһы. [[Ватан һуғышы ордены|2-се дәрәжә Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Райондың почётлы сиҙәмсеһе (1984). Сығышы менән ошо райондың [[Вәлит (Хәйбулла районы)|Вәлит]] ауылынан. * [[Арянин Василий Петрович]] (1936—15.09.2012), [[хәрби хеҙмәткәр]] (1954—1991), танк ғәскәрҙәре генерал-майоры. [[Афған һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 3 дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткәне өсөн», [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары һәм [[Афғанстан]]дың Ҡыҙыл байраҡ ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Миәкә районы]]ның 1960 йылдар аҙағында бөткән Ярат ауылынан. * [[Хәлимов Андалис Ғариф улы]] (1941), юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[Инженерлыҡ эше|инженер механик]]-[[фән|ғалим]]. 1969 йылдан [[Өфө нефть институты]] (1985 йылға тиклем [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһындағы филиалы) һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1999 йылдан [[Өфө]]ләге «Технология, экспертиза һәм ышаныслылыҡ» ғилми-техник үҙәгенең генераль директоры. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2017), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001). * [[Новикова Лилиә Барый ҡыҙы]] (1946), юғары мәктәп хеҙмәткәре, невролог-ғалим. 1977 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡтыусыһы, шул иҫәптән 2001 йылдан Өҫтәлмә һөнәри белем биреү институтының неврология һәм нейрохирургия кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2004 йылдан Өфөләге Баш ҡан тамырҙары үҙәге һәм Инсульт кисергән ауырыуҙарҙы реабилитациялау үҙәге етәксеһе. 2007 йылдан Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш неврологы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған табибы. Профессор П. Я. Гапонюк исемендәге премия лауреаты (2013). [[Почёт ордены]] кавалеры һәм [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены|2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының]] миҙалы менән бүләкләнеүсе (2016). * [[Пятаев Геннадий Константинович]] (1946), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]-инженер. [[Күмертау]] ҡалаһы «Стройиндустрия» йәмғиәтенең баш инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. * Петрова Галина Викторовна (1961), педагог, йәмәғәтсе. 1984 йылдан [[Ғафури районы]]ның [[Красноусол]] ауылы 1-се урта мәктәбенең тарих һәм йәмғиәтте өйрәнеү уҡытыусыһы, 1993 йылдан — [[мәктәп директоры|директорҙың]] уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 2009—2016 йылдарҙа – [[мәктәп директоры]]. VI саҡырылыш район советы депутаты, совет рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ғәлләмов Мөнир Нафиҡ улы]] (1927—15.09.2021), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]]-[[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан [[«Башнефть» берекмәһе]]нең баш инженеры; 1984—1998 йылдарҙа [[Башҡортостан нефть ғилми‑тикшеренеү һәм проект институты]] директоры. Техник фәндәр кандидаты (1972). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған нефтсеһе (1977), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған [[нефть]] һәм [[газ]] сәнәғәте хеҙмәткәре (1988), [[Рәсәй]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1995), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы нефтсеһе (1972); [[И. М. Губкин]] исемендәге премия лауреаты (1989). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1970, 1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Иҫке Собханғол (Туймазы районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. * [[Яҡупов Миңлеғәле Миңләхмәт улы]] (1932—20.02.2010), [[Журналистика|журналист]], 1959—1979 йылдарҙа [[Йәншишмә (гәзит)|«Башҡортостан пионеры»]] гәзите мөхәррире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Игебаева Гөлнур Яңыбай ҡыҙы]] (1957), [[Педагогика|педагог]]. [[Йылайыр районы]] [[Байғужа (Йылайыр районы)|Байғужа]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбенең элекке [[математика]] һәм [[физика]] уҡытыусы һәм район мәғариф бүлегенең элекке начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Касимов Олег Валерианович]] (1972), [[музыка]]нт-саксофонсы, композитор, аранжировщик. 2006 йылдан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның эстрада-джаз оркестрының художество етәксеһе һәм дирижеры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]]. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Бикбов Сәрүәй Шәйбәк улы]] (1908—5.02.1990), [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары, йәмәғәт ойошмаһы хеҙмәткәре. 1942 йылдан [[ВКП(б)]]-ның [[Ишембай]] ҡала комитетының беренсе секретары; 1945 йылдан [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире, секретары; 1956—1972 йылдарҙа Профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советы рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 2—8-се саҡырылыш (1948—1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1948), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971), өс [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1944, 1945, 1967) ордены кавалеры. * [[Сынбулатова Вәсилә Ғилман ҡыҙы]] (1923—27.11.2000), [[Педагогика|педагог]]. 1941 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[мәктәп]]тәре [[уҡытыусы]]һы, шул иҫәптән 1947 йылдан [[Әҙел (Хәйбулла районы)|Әҙел]] башланғыс мәктәбе мөдире, 1967—1979 йылдарҙа — [[Әбүбәкер]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1966). Сығышы менән ошо ауылдан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Федорочева Клавдия Ивановна]] (1928—28.10.1994), педагог. 1957 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының 11-се, 1971—1991 йылдарҙа —17-се урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1977) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1967). Сығышы менән [[Өфө кантоны]] Надеждин утарынан. * [[Гаврилова Зинаида Петровна]] (1948), [[малсылыҡ|малсы]]. 1970—2008 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Рассвет» хужалығы һауынсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Бикеш (Баймаҡ районы)|Бикеш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Вәхитов Рауил Сәми улы]] (1929—6.11.2000), [[фән|ғалим]]-[[Физик химия|физик‑химик]]. 1986—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1977), профессор (1978). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Бохара өлкәһе Пешку ҡасабаһынан. * [[Шакиров Сәғит Хәсән улы]] (1929—2011), хужалыҡ эшмәкәре. 1979–1989 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Материаль-техник тәьминәт буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Бикмәтов Альберт Әлмир улы]] (1964), [[спорт]]сы. 1987—1991 йылдарҙа [[СССР]]-ҙың, 1992 йылдан — Рәсәй Хәрби Һауа көстәренең йыйылма командаһы ағзаһы. [[Парашют спорты]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1996). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (2003). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Сәйфетдинов Эмиль Дамир улы]] (1989), спортсы. 2007 йылдан спидвей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2007). [[Европа]] чемпионы (2014–2015), донъя чемпионатының бронза призёры (2009). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан. * [[Әхмәҙуллина Хәмиҙә Миңвәли ҡыҙы]] (1959), ғалим-гигиенист‑эпидемиолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2015), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Олокүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Олокүл]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:26 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1645 йыл]]: Арент де Гелдер, [[Голландия]] рәссамы. * [[1685 йыл]]: Доменико Скарлатти, [[Италия]] композиторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1983 йыл]]: Дмитрий Сычёв, [[Рәсәй]] [[футбол]]сыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:26 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1909 йыл]]: Ито Хиробуми, [[Япония]]ның беренсе премьер-министры. * [[1973 йыл]]: [[Семён Будённый]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] хәрби эшмәкәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1942 йыл]]: [[Низам Ҡәрипов]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған [[башҡорт]] яҙыусыһы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К26]] [[Категория:26 октябрь]] bo3eqqux68bgfwyldxo6ippej38dpd0 1307732 1307731 2026-10-25T17:54:56Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1307732 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''26 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 299-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 300-сө). Йыл һуңына тиклем 66 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Мәктәп]] [[китапхана]]лары көнө (октябрҙең 4-се дүшәмбеһе). ** Көтөлмәгән һөйөнөстәр көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Австралия}}: [[Бала]]ларҙы яҡлау көнө. * {{Флагификация|Австрия}}: Республика көнө. * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Үпкә]] һаулығы көнө. ** Финанс енәйәттәре менән көрәш көнө. ** [[Ҡабаҡ]] көнө. * {{Флагификация|Әзербайжан}}: Гранат көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Табип-колопроктологтар көнө. * {{Флагификация|Бенин}}: Ҡораллы көстәр көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: [[Суд]] органдары хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Тунис}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1861 йыл]]: Филипп Рейс [[телефон]] уйлап таба. * [[1900 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та метро асыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1917 йыл]]: Тыныслыҡ тураһында декрет ҡабул ителгән көн. * [[1956 йыл]]: МАГАТЭ (Халыҡ-ара Атом Энергияһы Агентлығы) ойошторола. * [[1994 йыл]]: [[Нефтекама]] ҡалаһында хәҙерге [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]]ның филиалы — «Мираҫ» картиналар галерияһы асыла. * [[2012 йыл]]: «Windows 8» системаһы ҡулланыуға тәҡдим ителә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Имаҡов Таһир Ғилман улы]] (1895—14.11.1937), [[дәүләт]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1919—1920 йылдарҙа [[Башревком]]дың эске эштәр һәм милләттәр комиссары. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғыштарында]] һәм [[Башҡорт милли хәрәкәте]]ндә ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Ширипина Елена Васильевна]] (1910—11.05.1981), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[балет]] артисы, [[Педагогика|педагог]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955), [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1957). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ижбулдин Михаил Ирдуганович]] (1945), [[Педагогика|педагог]]. 1968—2010 йылдарҙа [[Бөрө районы]] [[Шишмә (Шишмә ауыл советы, Бөрө районы)|Шишмә]] урта мәктәбенең [[мари теле]] һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1995). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Фәттәхова Фәриҙә Миңлемөхәмәт ҡыҙы]] (1960), [[Өфө ҡалаһы]] «Торлаҡ хужалығы идаралығы» муниципаль бюджет учреждениеһының директор урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның торлаҡ-коммуналь хужалығының почётлы хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ғәбитов Мырҙагилде Ғәзизйән улы]] (1926—1.06.1985), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1954 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозы эшсеһе, 1957 йылдан — малсылыҡ фермаһы бригадиры, 1959 йылдан — ветеринария технигы, 1976—1985 йылдарҙа — Комсомол бүлексәһе идарасыһы. [[Ватан һуғышы ордены|2-се дәрәжә Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Райондың почётлы сиҙәмсеһе (1984). Сығышы менән ошо райондың [[Вәлит (Хәйбулла районы)|Вәлит]] ауылынан. * [[Арянин Василий Петрович]] (1936—15.09.2012), [[хәрби хеҙмәткәр]] (1954—1991), танк ғәскәрҙәре генерал-майоры. [[Афған һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 3 дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткәне өсөн», [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары һәм [[Афғанстан]]дың Ҡыҙыл байраҡ ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Миәкә районы]]ның 1960 йылдар аҙағында бөткән Ярат ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәлимов Андалис Ғариф улы]] (1941), юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[Инженерлыҡ эше|инженер механик]]-[[фән|ғалим]]. 1969 йылдан [[Өфө нефть институты]] (1985 йылға тиклем [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһындағы филиалы) һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1999 йылдан [[Өфө]]ләге «Технология, экспертиза һәм ышаныслылыҡ» ғилми-техник үҙәгенең генераль директоры. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2017), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001). * [[Новикова Лилиә Барый ҡыҙы]] (1946), юғары мәктәп хеҙмәткәре, невролог-ғалим. 1977 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡтыусыһы, шул иҫәптән 2001 йылдан Өҫтәлмә һөнәри белем биреү институтының неврология һәм нейрохирургия кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2004 йылдан Өфөләге Баш ҡан тамырҙары үҙәге һәм Инсульт кисергән ауырыуҙарҙы реабилитациялау үҙәге етәксеһе. 2007 йылдан Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш неврологы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған табибы. Профессор П. Я. Гапонюк исемендәге премия лауреаты (2013). [[Почёт ордены]] кавалеры һәм [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены|2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының]] миҙалы менән бүләкләнеүсе (2016). * [[Пятаев Геннадий Константинович]] (1946), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]-инженер. [[Күмертау]] ҡалаһы «Стройиндустрия» йәмғиәтенең баш инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. * [[Петрова Галина Викторовна]] (1961), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1984 йылдан [[Ғафури районы]]ның [[Красноусол]] ауылы 1-се урта мәктәбенең тарих һәм йәмғиәтте өйрәнеү уҡытыусыһы, 1993 йылдан — [[мәктәп директоры|директорҙың]] уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 2009—2016 йылдарҙа – [[мәктәп директоры]]. VI саҡырылыш район советы депутаты, совет рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ғәлләмов Мөнир Нафиҡ улы]] (1927—15.09.2021), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]]-[[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан [[«Башнефть» берекмәһе]]нең баш инженеры; 1984—1998 йылдарҙа [[Башҡортостан нефть ғилми‑тикшеренеү һәм проект институты]] директоры. Техник фәндәр кандидаты (1972). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған нефтсеһе (1977), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған [[нефть]] һәм [[газ]] сәнәғәте хеҙмәткәре (1988), [[Рәсәй]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1995), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы нефтсеһе (1972); [[И. М. Губкин]] исемендәге премия лауреаты (1989). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1970, 1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Иҫке Собханғол (Туймазы районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. * [[Яҡупов Миңлеғәле Миңләхмәт улы]] (1932—20.02.2010), [[Журналистика|журналист]], 1959—1979 йылдарҙа [[Йәншишмә (гәзит)|«Башҡортостан пионеры»]] гәзите мөхәррире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Игебаева Гөлнур Яңыбай ҡыҙы]] (1957), [[Педагогика|педагог]]. [[Йылайыр районы]] [[Байғужа (Йылайыр районы)|Байғужа]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбенең элекке [[математика]] һәм [[физика]] уҡытыусы һәм район мәғариф бүлегенең элекке начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Касимов Олег Валерианович]] (1972), [[музыка]]нт-саксофонсы, композитор, аранжировщик. 2006 йылдан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның эстрада-джаз оркестрының художество етәксеһе һәм дирижеры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]]. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Бикбов Сәрүәй Шәйбәк улы]] (1908—5.02.1990), [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары, йәмәғәт ойошмаһы хеҙмәткәре. 1942 йылдан [[ВКП(б)]]-ның [[Ишембай]] ҡала комитетының беренсе секретары; 1945 йылдан [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире, секретары; 1956—1972 йылдарҙа Профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советы рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 2—8-се саҡырылыш (1948—1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1948), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971), өс [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1944, 1945, 1967) ордены кавалеры. * [[Сынбулатова Вәсилә Ғилман ҡыҙы]] (1923—27.11.2000), [[Педагогика|педагог]]. 1941 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[мәктәп]]тәре [[уҡытыусы]]һы, шул иҫәптән 1947 йылдан [[Әҙел (Хәйбулла районы)|Әҙел]] башланғыс мәктәбе мөдире, 1967—1979 йылдарҙа — [[Әбүбәкер]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1966). Сығышы менән ошо ауылдан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Федорочева Клавдия Ивановна]] (1928—28.10.1994), педагог. 1957 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының 11-се, 1971—1991 йылдарҙа —17-се урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1977) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1967). Сығышы менән [[Өфө кантоны]] Надеждин утарынан. * [[Гаврилова Зинаида Петровна]] (1948), [[малсылыҡ|малсы]]. 1970—2008 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Рассвет» хужалығы һауынсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Бикеш (Баймаҡ районы)|Бикеш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Вәхитов Рауил Сәми улы]] (1929—6.11.2000), [[фән|ғалим]]-[[Физик химия|физик‑химик]]. 1986—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1977), профессор (1978). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Бохара өлкәһе Пешку ҡасабаһынан. * [[Шакиров Сәғит Хәсән улы]] (1929—2011), хужалыҡ эшмәкәре. 1979–1989 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Материаль-техник тәьминәт буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Бикмәтов Альберт Әлмир улы]] (1964), [[спорт]]сы. 1987—1991 йылдарҙа [[СССР]]-ҙың, 1992 йылдан — Рәсәй Хәрби Һауа көстәренең йыйылма командаһы ағзаһы. [[Парашют спорты]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1996). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (2003). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Сәйфетдинов Эмиль Дамир улы]] (1989), спортсы. 2007 йылдан спидвей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2007). [[Европа]] чемпионы (2014–2015), донъя чемпионатының бронза призёры (2009). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан. * [[Әхмәҙуллина Хәмиҙә Миңвәли ҡыҙы]] (1959), ғалим-гигиенист‑эпидемиолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2015), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Олокүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Олокүл]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:26 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1645 йыл]]: Арент де Гелдер, [[Голландия]] рәссамы. * [[1685 йыл]]: Доменико Скарлатти, [[Италия]] композиторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1983 йыл]]: Дмитрий Сычёв, [[Рәсәй]] [[футбол]]сыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:26 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1909 йыл]]: Ито Хиробуми, [[Япония]]ның беренсе премьер-министры. * [[1973 йыл]]: [[Семён Будённый]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] хәрби эшмәкәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1942 йыл]]: [[Низам Ҡәрипов]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған [[башҡорт]] яҙыусыһы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К26]] [[Категория:26 октябрь]] fxyvn8adply3hhbh9181mve4vyqpop8 0 67858 1307740 1303091 2026-10-25T19:57:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307740 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''А́зия''' — Ер йөҙөнөң иң ҙур киҫәге, [[Европа]] менән бергә [[Евразия]] ҡитғаһын хасил итә<ref name="autogenerated1">{{РП}}</ref>. Майҙаны (утрауҙар менән бергә) — 43,4 млн км² самаһы<ref name="autogenerated1">{{РП}}</ref>. Халҡы — 4,2 млрд кеше (2012) (Ер халҡының 60,5 %). Азия донъяның үҫеш кисереүсе иң ҙур төбәге булып тора<ref>[http://russian.china.org.cn/russian/233641.htm Цзэн Цинхун: Ҡытай Азия илдәре менән бергә үҙ-ара хеҙмәттәшлекте нығырытға ниәт тота<span class="notranslate hidefromparserselfclosedtags">FORMAT_PLACEHOLDER_0</span>]</ref>. == Атамаһының килеп сығышы == [[Хеттар]] дәүерендә [[Кесе Азия]]ның төньяҡ-көнбайышында Ассув батшалығы була<ref>История Древнего Востока. Кн.1. Ч.2. С.149, 188</ref>. Хеттарҙың уны еңеүе тураһында Тудхалияс IV анналдарында телгә алынған. Грек эпосында был батшалыҡ троялыларҙың союздашы Асий батша аша кәүҙәләндерелә. Грек мифологияһында Асия исемен Океанида, [[Прометей]]ҙың ҡатыны, йөрөтә, мифологияға ярашлы, донъя киҫәгенең атамаһы шунан килеп сыҡҡан. [[Геродот]] осорона инде гректарҙа был донъя киҫәге Асия (Азия) тип йөрөтөлгән. == Урыны һәм сиктәре == Азияның материк өлөшө нигеҙҙә көнсығыш ([[Чукот ярымутрауы]] ғына иҫкәрмә булып тора) һәм төньяҡ ярымшарҙарҙа урынлашҡан. Азия [[Африка]] менән Суэц муйыны аша тоташҡан, [[Төньяҡ Америка]]нан уны тар ғына [[Беринг боғаҙы]] айыра. Ситке нөктәләрҙең географик координаттарын «Төп мәғлүмәттәр» киҫәгендә ҡара. === Европа менән Азия сиге === {{Төп мәҡәлә|Европа менән Азия араһындағы сик}} [[Файл:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|Европә менән Азияның Халыҡ-ара Географик Йәмғиәте тарафынан танылған сиге (A хәрефе аҫтындағыһы, ә башҡа хәрефтәр менән кире ҡағылған варианттар билдәләнгән)]] Донъяның был киҫәктәре араһында тәү тапҡыр сик билдәләү [[Боронғо Греция]] дәүеренә ҡарай. Фараз ителеүенсә, боронғо грек географы Гекатей Милетский донъяны Европа менән Азияға бүлгән тәүге ғалим булған: үҙенең ''«Ерҙәрҙе һүрәтләү»'' тигән хеҙмәтендә ул Фасис йылғаһы ([[Грузия]]ла Риони йылғаһы) һәм [[Урта диңгеҙ]] аша улар араһында сик үткәрә{{sfn|Чубарьян|2005|p=31}}. Европа менән Азия араһында сик үткәреү мәсьәләһен донъяны өс киҫәккә (Европа, Азия һәм Ливияға){{sfn|Чубарьян|2005|p=31-33}} бүлгән [[Геродот]], Фукидид, Изократ, Полибий (Европа һәм Азия сиген ''«Дөйөм тарих»'' тигән хеҙмәтендә Танаис ([[Дон]]){{sfn|Чубарьян|2005|p=34}} аша үткәргән), [[Страбон]] (''«География»'' тигән хеҙмәтендә шулай уҡ Танаис буйлап сик үткәрә{{sfn|Чубарьян|2005|p=34}}) кеүек боронғо грек ғалимдары күтәрә. Үҙ сиратында, боронғо Рим яҙыусыһы Өлкән Плиний ике донъя киҫәге араһындағы сикте Понт менән [[Каспий диңгеҙе|Каспий]] араһындағы муйын ([[Кавказ тауҙары]]), Киммерия Боспоры (Керчь боғаҙы) һәм Меотида ([[Азов диңгеҙе]]) буйлап үткәрә{{sfn|Чубарьян|2005|p=34}}. [[XVIII быуат]]ҡа тиклем Европа менән Азия араһындағы сиктең Азов диңгеҙе һәм Дон буйлап үткән өлөшө шик аҫтына алынмай һәм Козьма Индикоплов (VI быуат), Мартин Бельский (1550 йыл), Герард Меркатор (XVII быуат), [[Михаил Ломоносов]] (XVIII быуат) хеҙмәттәрендә раҫлау таба. Ләкин шул осорҙа уҡ башҡа фекерҙәр ҙә була. Мәҫәлән, [[Урта быуаттар]]ҙағы ғәрәп сығанаҡтары Европаның көнсығыш сиге тип Итил ([[Иҙел|Волга]]) һәм [[Кама]] йылғаларын һанаған<ref name="rgo">{{cite web|url=http://www.rgo.ru/2011/02/evro-aziatskaya-granica-istoriya-voprosa-i-sovremennye-predstavleniya/|title=Евро-Азиатская граница: история вопроса и современные представления|author=Чибилёв А.А.|publisher=Русское Географическое Общество|accessdate=2012-03-19|archiveurl=http://www.webcitation.org/66HZtx7n2|archivedate=2012-03-19}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20130417172902/www.rgo.ru/2011/02/evro-aziatskaya-granica-istoriya-voprosa-i-sovremennye-predstavleniya/ |date=2013-04-17 }}</ref>. XVIII быуатҡа башҡа төрлө фекерҙәр күбәйә төшә. Әйтәйек, француз картографы {{нп5|Делиль, Гийом|Гийом Делиль|en|Guillaume Delisle}} Европаның көнсығыш сиген [[Обь]] буйлап, ә урыҫ хеҙмәтендәге немец сәйәхәтсеһе Иоган Георг Гмелин менән француз географы Жан Жак Элизе-Реклю Енисей буйлап үткәрә. 1730 йылда ''«Европа менән Азияның төньяҡ һәм көнсығыш өлөштәре»'' тигән китапта швед ғалимы [[Филипп Иоганн Страленберг]] тарафынан беренсе тапҡыр Азия һәм Европа араһындағы сикте [[Урал тауҙары]]ның һыу бүленеше буйлап, ә [[Көньяҡ Урал]]дан ары — Дөйөм Һырт, Һамар, [[Волга|Волга (Иҙел)]] йылғалары буйлап Камышинға һәм артабан Дон буйлап үткәреү идеяһы тәҡдим ителә. Шул уҡ ваҡытта сикте Урал буйлап үткәреү фекерен белдереүҙә Страленбергтың беренселегенә ҡарата урыҫ ғалимы [[Татищев Василий Никитич|В. Н. Татищев]] дәғүә белдерә, ул үҙе был идеяны 1720 йылда уҡ әйтеүен хәбәр итә<ref name="rgo"></ref>. 1745 йылда ''«Рәсәй лексиконы»'' нда ул былай тип яҙа: {| |{{начало цитаты}}Сикте Вайгач тарлығынан Бөйөк Билғау һәм Яйыҡ буйлап аҫҡа, Каспий диңгеҙе аша Кума йылғаһы йәки Таурис тауҙарына тиклем үткәреү күпкә яҡшыраҡ һәм тәбиғирәк булыр ине. {{конец цитаты|источник=В.Н. Татищев. «Рәсәй лексиконы»}} {{oq|ru|{{начало цитаты}}Весьма приличнее и натуральнее провести границу от узкости Вайгач по Великому Поясу и Яику вниз через море Каспийское до реки Кумы или гор Таурисских. {{конец цитаты|источник=В.Н. Татищев. «Российский лексикон»}} }} |} Артабан Азия менән Европа араһында сикте Урал буйлап үткәреү Ф. А. Полунин (1773), С. И. Плещеев (1793), [[Фальк Иоганн Петер|И. П. Фальк]] (1824), Г. Е. Щуровскийҙың (1841) ғилми хеҙмәттәрендә сағылыш тапты<ref name="rgo"></ref>. Шул уҡ ваҡытта был ике донъя киҫәге араһындағы көнсығыш сиктең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә айырма ҙур була: [[Пётр Симон Паллас|П. С. Паллас]] (1773) уны [[Урал йылғаһы]]ның урта ағымынан [[Дөйөм Һырт]]тың көньяҡ битләүҙәре, [[Волга]], Эргени һәм Маныч йылғаһы буйлап үткәрә, бөтөн Каспий буйы уйһыулығын Азияға беркетә; Г. Ф. Миллер (1750) менән Ф. А. Полунин (1773) — Дон, Волга, Кама, [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] һәм артабан Урал һырты буйлап; С. И. Плещеев (1793) менән И. Ф. Гакман (1787) Эмба йылғаһы буйлап үткәрә<ref name="rgo"></ref>. XIX—XX быуаттарҙа сик мәсьәләһе артабан үҫеш ала. 1850 йылда Германия ғалимы [[Александр Гумбольдт]], Европа — ул Азияның бер өлөшө, сөнки Европа менән Азия араһында сик юҡ, тигән фекерҙе әйтә. Үҙ сиратында, француз географы П. Гуру ''«Азия»'' тигән китабында (1956): «Европа — Азияға ҡараған ярымутрау, ә Азия — яһалма төшөнсә…», — тип белдерә, У. Паркер иһә ''«Европа: как далеко?»''<ref name="rgo"></ref> тигән китабында (1960), Европа һәм Азия тигән ике материк юҡ, Евразия тигән берәү генә бар, тигән ҡарашты сағылдыра<ref name="rgo"></ref>. Совет фәнендә Европа менән Азия сиге мәсьәләһе 1950—1960-сы йылдарҙа СССР География йәмғиәтенең Мәскәү филиалы эшмәкәрлегендә үҫеш ала. Был юҫыҡта Ю. К. Ефремов (1958), В. И. Прокаев (1960) һәм Э. М. Мурзаев (1963) төп хеҙмәттәрҙең авторҙары булып тора. Ю. К. Ефремов 1958 йылда СССР География йәмғиәте Мәскәү филиалының мәктәп һәм физик география бүлексәһе ултырышындағы докладында, Азия менән Европа араһындағы сик мәҙәни-тарихи мәғәнәгә генә эйә, улар араһында тәбиғи сик юҡ, Урал да, Кавказ да донъяның ике киҫәге араһында сик булып хеҙмәт итә алмай, тип раҫлай<ref name="rgo"></ref>. Һөҙөмтәлә ултырышта бөтә совет дәреслектәрендә сағылыш тапҡан тәҡдим ҡабул ителә<ref name="rgo"></ref>: {| |{{начало цитаты}}Европа менән Азия сиген Уралдың һәм Мугалжарҙың көнсығыш итәге, артабан Эмба йылғаһы, Каспийҙың төньяҡ яры, Кума-Маныч уйпаты һәм Керчь боғаҙы аша Азов диңгеҙен Европа биләмәһендә ҡалдырып үткәреү тәҡдим ителә. {{oq|ru|{{начало цитаты}}Рекомендовать проводить границу Европы и Азии по восточной подошве Урала и Мугоджар, затем по реке Эмбе, по северному берегу Каспия, по Кумо-Манычской впадине и Керченскому проливу, оставляя Азовское море в пределах Европы.}} |} Әлеге ҡарарҙы В. И. Прокаев тәнҡитләй (1960), ул был тәҡдимдең физик-географик тулылыҡ принцибын боҙоуын раҫлай. Уның фекеренсә, был принципҡа ярашлы, сик Урал иленең (тулыһынса Европала ята) көнсығыш ситенән һәм Каспий буйы уйһыулығы менән Туран иленең (Азияға ҡарай) төньяҡ-көнбайыш ситенән үткәрелергә тейеш<ref name="rgo"></ref>}. Ошоға ҡарамаҫтан, В. И. Прокаев был тасуирламаны Азия менән Европа араһындағы сик тип һанамай, сөнки ул йәшәп килгән традицияларға, атап әйткәндә, Урал тауҙарының һыу бүленеше, [[Урал (йылға)|Урал йылғаһы]], Ҙур Кавказдың һыу бүленеше һәм Керчь боғаҙы буйлап үткәрелгән сиккә ҡаршы килә<ref name="rgo"></ref>. Азия менән Европа сиге мәсьәләһенә үҙ хеҙмәтендә совет ғалимы Э. М. Мурзаев (1963) ҡағыла. Донъяның был ике киҫәге араһында сикте антропологик, тарихи, лингвистик һәм этнографик нигеҙҙәрҙә үткәреп булмаҫын билдәләп, ул ике вариант тәҡдим итә. * Беренсе вариант — сәйәси-административ рубеждар нигеҙендә. Уға ярашлы, Азия менән Европа араһындағы сик — Грузия һәм [[Әзербайжан|Азербайжан]]дың ([[Каспий диңгеҙе]] тулыһынса Азияға ҡарай) дәүләт сиктәре, артабан Рәсәй менән Ҡаҙағстандың дәүләт сиктәре буйлап [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкәһенә]] тиклем бара. Силәбе, Свердловск, Төмән өлкәләре, Ханты-Манси һәм Ямал-Ненец автономиялы округтары тулыһынса Азияға ҡарай. Кар диңгеҙе, был вариант буйынса, тулыһынса Азияға, Яңы Ер архипелагы Европаға инә. * Икенсе вариант — физик-географик рубеждар нигеҙендә.<ref name="rgo"></ref>Ул «Кавказ — Каспий — Урал йылғаһы — Урал һырты» формулаһына нигеҙләнә<ref name="rgo"></ref>. Хәҙерге осорҙа Азия менән Европа араһындаға сик бәхәсле булып ҡалыуын дауам итә. Рәсәй география сығанаҡтарында Европа менән сикте, ҡағиҙә булараҡ, [[Урал тауҙары]] һыу бүленеше, Мугалжар, Эмба йылғаһы, унан һуң [[Каспий диңгеҙе]], Аракс йылғаһы, [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара]] һәм [[Мәрмәр диңгеҙе|Мәрмәр]] диңгеҙҙәре, [[Босфор]] һәм [[Дарданелдар]] боғаҙҙары буйлап үткәрәләр. Рәсәйҙә статистик-иҡтисади хисаплауҙарҙа Азия менән Европа сиге [[Архангельск өлкәһе]]нең, [[Коми Республикаһы]]ның, [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]] һәм [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкәләре]]нең көнсығыш административ сиктәре һәм артабан Рәсәй менән [[Ҡаҙағстан]]дың дәүләт сиктәре, [[Дағстан]]дың, [[Ставрополь крайы|Ставрополь]] һәм [[Краснодар крайы|Краснодар]] крайҙарының төньяҡ административ сиктәре буйлап үткәрелә{{sfn|Кондрашов|2008|p=210}}. === Азия менән Африка араһындағы сик === [[Файл:Asia satellite orthographic.jpg|thumb|right|250px|Азия космостан]] Азия менән Африка араһында сикте билдәләүгә тәүге ынтылыштар [[Боронғо Греция]] дәүеренә ҡарай {{sfn|Bhagwat|2009|p=90}}. Ғәҙәттә ул [[Нил]] йылғаһы буйлап үткәрелә, ләкин [[Геродот]] б.э.т. V быуатта [[Мысыр]] территорияһын Азия һәм Африка өлөштәренә бүлеүгә ҡаршы була, шунлыҡтан был сикте Мысырҙың көнбайыш сиге буйлап үткәреп, уны тулыһынса Азияға индерә{{sfn|Bhagwat|2009|p=90}}. Үҙ сиратында [[Страбон]] сикте [[Ҡыҙыл диңгеҙ]] һәм Синай ярымутрауында ятҡан Бардавиль күле тамағы араһындағы [[Урта диңгеҙ]] менән тоташҡан муйын буйлап билдәләй{{sfn|Bhagwat|2009|p=90}}. Боронғо Рим дәүерендә һәм Урта быуаттарҙа ҡайһы бер ғалимдар сикте Суэц муйыны буйлап үткәрә, ләкин күпселек йә Нилды, йә Мысырҙың көнбайыш сиген сик тип һанауҙы дауам итә{{sfn|Bhagwat|2009|p=90}}. Хәҙерге заманда Азия менән Африка араһында сик Суэц муйыны йә [[Суэц каналы]] буйлап үтә. Һөҙөмтәлә, Мысырҙың Синай ярымутрауында урынлашҡан өлөшө — Азияға, ә ҡалған өлөшө Африкаға инә. == География == {| align="center" class="standard" |- | Майҙаны: |43475 мең км² (утрауҙарҙы ла индереп)<ref name="autogenerated1"></ref> |- | Утрауҙарҙың майҙаны: | 2001 мең км² |- | Диңгеҙ кимәленә ҡарата уртаса бейеклек: | 960 метр |- | Диңгеҙ кимәленә ҡарата иң юғары бейеклек: | 8 848 метр ([[Эверест]] тауы) |- | Диңгеҙ кимәленә ҡарата иң тәпәш бейеклек: | −405 метр ([[Үле диңгеҙ]] кимәле) |- | Иң төньяҡ нөктә: | Челюскин мороно<br /> 77° 43' так как<br /> 104° 18' ксш оҙ. |- | Иң көньяҡ нөктә: | Пиай мороно<br />1° 16' так как<br /> 103° 30' ксш оҙ. |- | Иң көнбайыш нөктә: | Баб мороно<br />39° 29' так как<br /> 26° 04' ксш оҙ. |- | Иң көнсығыш нөктә: | Дежнёв мороно<br /> 66° 05' так как <br /> 169° 40' кбш оҙ. |- | Азияның географик үҙәге<br />эргәһендәге ҡалалар: | [[Иркутск]], [[Ҡыҙыл (ҡала)|Ҡыҙыл]] |} Азия [[Төньяҡ Боҙло океан|Төньяҡ Боҙло]], [[Һинд океаны|Һинд]] һәм [[Тымыҡ океан]]дар, шулай уҡ — көнсығышта — [[Атлантик океан]]дың материк эсендәге диңгеҙҙәре ([[Азов диңгеҙе|Азов]], [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара]], [[Мәрмәр диңгеҙе|Мәрмәр]], [[Эгей диңгеҙе|Эгей]], [[Урта диңгеҙ]]ҙәр) менән йыуыла. Шуның менән бергә эске аҡманың киң өлкәләре лә бар — [[Каспий диңгеҙе|Каспий]] һәм [[Арал диңгеҙе|Арал]] диңгеҙҙәренең, [[Балхаш]] күленең һ. б. [[Байкал]] күле эсәр һыу боло буйынса донъялағы бөтә күлдәрҙе үтеп китә; [[Байкал]]да донъя эсәр һыу болоноң 20 % тупланған (боҙлоҡтарҙы һанамайынса). [[Үле диңгеҙ]] донъялағы иң тәрән тектоник сөңгөл булып тора (диңгеҙ кимәленән − 405 метр түбән). Азия ярҙары ярайһы уҡ әҙ бүлгеләнгән, ҙур ярымутрауҙар бар — [[Кесе Азия]], [[Ғәрәбстан ярымутрауы|Ғәрәбстан]], [[Һиндостан субконтиненты|Һиндостан]], [[Корея ярымутрауы|Корей]], [[Камчатка]], [[Чукот ярымутрауы|Чукот]], [[Таймыр]] һ. б. Азия ярҙарына янында ([[Зонд утрауҙары|Оло Зонд]], [[Яңы Себер утрауҙары|Яңы Себер]], [[Сахалин]], [[Төньяҡ Ер]], [[Тайвань (утрау)|Тайвань]], Филиппин, Хайнань, Шри-Ланка, Япон утрауҙары һ. б.) ҙур утрауҙар бар, уларҙың бөтәһенең майҙаны бергә 2 млн км². Азия аҫтында дүрт мөһабәт платформа — Ғәрәстан, Һиндостан, Ҡытай һәм Себер платформалары ята.<ref name="БСЭ">{{Из|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F %28%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C %D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%29/|заглавие=Азия (часть света)}}</ref>Б Был донъя киҫәге территорияһының ¾ өлөшөн тауҙар һәм яйлалар биләй, айырыуса бейектәре Үҙәк һәм Урта Азияла тупланған<ref name="БСЭ">{{Из|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F %28%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C %D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%29/|заглавие=Азия (часть света)}}</ref>. Дөйөм алғанда, Азия — бейеклектәрҙең абсолют нөктәләре буйынса ифрат ҡапма-ҡаршылыҡлы төбәк<ref name="БСЭ"></ref>. Бер яҡтан, бында донъяның иң бейек түбәһе — [[Джомолунгма]] тауы (8848 м) урынлашҡан, икенсе яҡтан, иң тәрән сөңгөлдәр — тәрәнлеге 1620 метрға еткән [[Байкал]] күле һәм диңгеҙ кимәленән 392 метрға түбәнерәк Үле диңгеҙ ошо уҡ донъя киҫәгендә<ref name="БСЭ"></ref>. Көнсығыш Азия — әүҙем [[вулкан|янартауҙар]] төбәге. Азия төрлө ҡаҙылма байлыҡтарға (айырыуса — яғыулыҡ-энергетика сеймалына) бай. Азия территорияһында [[Климат|климатты]]ң бөтә төрҙәре лә тиерлек — алыҫ төньяҡтағы арктиктан көньяҡ-көнсығыштағы экваториаль төргәсә. Көнсығыш, Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияла — муссон климат (Ерҙәге иң дымлы урын — Гималайҙағы Черапунджи төбәге — Азияла урынлашҡан), ә Көнбайыш Себерҙә — континенталь, Көнсығыш Себерҙә һәм Һарыарҡала — ҡырҡа континенталь, ә Үҙәк, Урта һәм Көнбайыш Азияла — уртаса һәм субтропик бүлкәттәрҙең ярымсүл һәм сүл климаты. Азияның Көньяҡ-Көнбайышына тропик сүл климаты хас, ул Азияла иң эҫе урын. ==== Рельефы ==== [[Файл:Европа-Азия.jpg|thumb|Европа менән Азия араһындағы сик]] Азияның алыҫ төньяғын тундралар биләй. Көньяҡтараҡ тайга йәйрәй. Көнбайыш Азияла уңдырышлы ҡара тупраҡлы далалар ята. Үҙәк Азияның Ҡыҙыл диңгеҙҙән алып Монголияға тиклемге ҙур өлөшөн сүлдәр биләй. Уларҙың иң ҙуры — [[Гоби]] сүле. [[Гималай тауҙары]] Үҙәк Азияны Көньяҡ һәм [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] тропиктарынан айырып тора. [[Гималай тауҙары]] — донъяның бик бейек тау системаһы. Бассейндары Гималайҙа урынлашҡан йылғалар көньяҡтағы баҫыуҙарҙы ләм менән туйындыра, уңдырышлы тупраҡ хасил итә. == Физик-географик районлаштырыу һәм субтөбәктәр == Азияны түбәндәге физик-географик райондарға бүлеү ҡабул ителгән: * [[Көнсығыш Азия]] ([[Корея ярымутрауы]], Япон утрауҙары, Ҡытайҙың көнсығыш өлөшө); * [[Көнбайыш Азия]] (Көньяҡ Кавказ һәм Азия алды ҡалҡыулыҡтары); * [[Төньяҡ Азия]] ([[Себер]] һәм Евразияның төньяҡ-көнсығышы); * [[Урта Азия]] ([[Памир]], [[Тянь-Шань]], [[Туран уйһыулығы]]); * [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] ([[Һинд-Ҡытай ярымутрауы]] һәм [[Малай архипелагы]]); * [[Көньяҡ-Көнбайыш Азия]] ([[Ғәрәбстан ярымутрауы]] һәм Левант); * [[Көньяҡ Азия]] ([[Һиндостан ярымутрауы]] һәм Шри-Ланка утрауы (Мальдив архипелагы). БМО-ла ҡабул ителгән классификацияға ярашлы, түбәндәге субтөбәктәр айырыла: * Көнсығыш Азия (ҠХР һәм Ҡытай Республикаһын үҙ эсенә алған Ҡытай, Көньяҡ һәм Төньяҡ Корея, Монголия, Япония) * Көнбайыш Азия (Әзербайжан, Әрмәнстан, Бахрейн, Грузия, Израиль, Иордания, Ираҡ, Йемен, Катар, Кипр, Кувейт, Ливан, БҒӘ, Оман, Фәләстин территориялары, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сүриә, Төркиә) * [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] (Бруней, Көнсығыш Тимор, Вьетнам, Индонезия, Камбоджа, Лаос, Малайзия, Мьянма, Сингапур, Таиланд, Филиппин) * Көньяҡ Азия (Афғанстан, Бангладеш, Бутан, Һиндостан, Иран, Мальдив, Непал, Пакистан, Шри-Ланка) * Үҙәк Азия (Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Тажикстан, Төркмәнстан, Үзбәкстан) Шул уҡ ваҡытта был классификация берҙән-бер дөрөҫ тип һаналмай. Башҡа классификациялар ҙа бар, мәҫәлән{{sfn|Duka|2007|p=73-75}}: * Көнсығыш Азия (КХДР, ҠХР, Корея Республикаһы, Тайвань, Япония) * Үҙәк һәм Төньяҡ Азия (Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Монголия, Тажикстан, Төркмәнстан, Үзбәкстан, Рәсәйҙең Азия өлөшө, шулай уҡ ҠХР-ҙың автономиялы өс төбәге — Эске Монголия, Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы һәм Тибет) * Көньяҡ-Көнбайыш Азия (Әзербайжан, Әрмәнстан, Афғанстан, Бахрейн, Грузия (өлөшләтә), Израиль, Иордания, Ираҡ, Иран, Йемен, Катар, Кипр, Кувейт, Ливан, БҒӘ, Оман, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сүриә, Төркиәнең Азия өлөшө, Мысырға ҡараған Синай ярымутрауы) * Көньяҡ Азия (Бангладеш, Бутан, Һиндостан, Мальдив, Непал, Шри-Ланка) * Көньяҡ-Көнсығыш Азия (Бруней, Көнсығыш Тимор, Вьетнам, Индонезия, Камбоджа, Лаос, Малайзия, Мьянма, Сингапур, Таиланд, Филиппин). == Азия илдәре == Азия территорияһында әлеге ваҡытта тулыһынса йә өлөшләтә урынлашҡан 54 [[Дәүләт|дәүләт]] иҫәпләнә, уларҙың дүртеһе (Абхазия, Ҡытай Республикаһы, Төньяҡ Кипрҙың Төрөк Республикаһы, Көньяҡ Осетия) өлөшләтә генә танылған. Таулы Карабах Республикаһы — танылмаған дәүләт. Рәсәйҙе Азия илдәре исемлегенә индереү бөтәһенән элек уның ошо донъя киҫәгендә урынлашҡан булыуына бәйле (халҡының ҙур өлөшө — Европала, территорияһының ҙур өлөшө — Азияла). Төркиә менән Ҡаҙағстан территоияһы һәм халҡының аҙ өлөшө Европаға ҡарай, шунлыҡтан улар [[Европа|Европа илдәре]] исемлегенә инә (бөтә версиялар буйынса Европа менән Азия сиге).<ref>{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/me.htm|title=The Middle East|last=worldatlas.|first=The Middle East|author=worldatlas|quote=As a point-of-interest, Armenia and Azerbaijan have long been associated with the Middle East, but in recent years, some sources now consider them to be more closely aligned with Europe based on their modern economic and political trends. We have moved in that direction, and the same applies for the island country of Cyprus, as it does for Georgia, the former Russian republic.|accessdate=2012-09-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BOkqxfAJ|archivedate=2012-10-14}}</ref>}. [[Европа|Европа илдәрен]]ә йыш ҡына Әзербайжан менән Грузия ла (Ҙур Кавказ аша Европа менән Азия араһында сик үткәргәндә уларҙың бәләкәй генә өлөштәре Европа территорияһына инеп ҡала), [[Европа Берләшмәһе]]нә ингән, ләкин географик яҡтан тулыһынса Азияла ятҡан һәм Европа менән тығыҙ сәйәси һәм мәҙәни бәйләнештәргә эйә булған [[Кипр Республикаһы|Кипр]] ҙа индерелә.<ref>{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/me.htm|title=The Middle East|last=worldatlas.|first=The Middle East|author=worldatlas|quote=As a point-of-interest, Armenia and Azerbaijan have long been associated with the Middle East, but in recent years, some sources now consider them to be more closely aligned with Europe based on their modern economic and political trends. We have moved in that direction, and the same applies for the island country of Cyprus, as it does for Georgia, the former Russian republic.|accessdate=2012-09-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BOkqxfAJ|archivedate=2012-10-14}}</ref> {{col-begin}} {{col-3}} * {{Флагификация|Абхазия}} <small>(өлөшләтә танылған республика)</small> * {{Флагификация|Әзербайжан}} (100&nbsp;%<ref name="KumoMan"> Сикте Кум-Маныч уйпаты аша үткәргәндә</ref>-тан 90&nbsp;%-ҡа тиклем территорияһы<ref>Атап әйткәндә, ЦРУ ҡабул иткән илдәр классификацияһына ярашлы ([https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html см.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709035525/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html |date=2016-07-09 }}), Әзербайжан Көньяҡ-Көнбайыш Азияға ҡарай. Илдең бик бәләкәй өлөшө генә Төп Кавказ һыртынан, Европа — Азия сигенең ҡабул ителгән варианттарының береһенән, төньяҡтараҡ ята.</ref><ref> Кавказдан төньяҡтараҡ Азербайжандың Шабран (1739 км²), Кусар (1542 км²), Хачмас (1063 км²), Сиазань (759 км²), Куба (2610 км²) райондары һәм Хызын районының төньяҡ өлөшө (тотош район&nbsp;— 1711 км²) ята. Бөтә майҙан: 9424 км² (Хызын районын тулыһынса индергәндә, өлөшләтә — 8600 км² самаһы йәки Азербайжандың бөтә майҙанының (86 600 км², ТКР-ҙы ла индереп)&nbsp;10&nbsp;%.</ref>) * {{Флагификация|Акротири и Декелия}} <small>([[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияның бойондороҡло территорияһы]])</small> * {{Флагификация|Армения}} * {{Флагификация|Афганистан}} * {{Флагификация|Бангладеш}} * {{Флагификация|Бахрейн}} * {{Флагификация|Британская территория в Индийском океане}} <small>([[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияның бойондороҡло территорияһы]])</small> * {{Флагификация|Бруней}} * {{Флагификация|Бутан}} * {{Флагификация|Восточный Тимор}} * {{Флагификация|Вьетнам}} * {{Флагификация|Грузия}} <small>(100&nbsp;%<ref name="KumoMan"></ref>-тан 95&nbsp;%-ҡа тиклем территорияһы<ref>Атап әйткәндә, ЦРУ ҡабул иткән илдәр классификацияһына ярашлы ([https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gg.html#Geo см.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016075816/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gg.html#Geo |date=2015-10-16 }}), Грузия Көньяҡ-Көнбайыш Азияға инә. Илдең бер бәләкәй өлөшө генә Европа — Азия сигенең ҡабул ителгән варианттарының береһе булған Төп Кавказ һыртынан төньяҡтараҡ ята.</ref><ref>Ҙур Кавказдан төньяҡтараҡ Грузияның түбәндәге райондары (муниципалитеттары) урынлашҡан: Казбеги (1082 км²), Душети муниципалитетының төньяҡ өлөшө (тотошлайы &nbsp;— 2207 км²), Ахмета муниципалитетның төньяҡ өлөшө (тотошлайы&nbsp;— 2982 км²). Был өс муниципалитеттың дөйөм майҙаны&nbsp;— 6271км², уларҙаың Ҙур Кавказдан төньяҡтараҡ ятҡандары&nbsp;— 3700км² самаһы йәки Грузияның бөтә майҙанының (69700км², Көньяҡ Осетия Республикаһын һәм Абхазия Республикаһын индереп) 5&nbsp;%-ы.</ref>)</small> * {{Флагификация|Египет}} <small>(өлөшләтә)</small> * {{Флагификация|Израиль}} * {{Флагификация|Индия}} * {{Флагификация|Индонезия}} <small>(территорияның ҙур өлөшө)</small> * {{Флагификация|Иордания}} * {{Флагификация|Ирак}} * {{Флагификация|Иран}} * {{Флагификация|Йемен}} <small>(территорияның ҙур өлөшө)</small> {{col-3}} * {{Флагификация|Казахстан}}<ref>Европа һәм Азия араһындағы сикте Эмба аша үткәргәндә Европаға Ҡаҙағстан террриторияһының 14&nbsp;%-ы инә; Урал йылғаһы буйлап сикте 1964 йылдан бирле (Лондонда Халыҡ-ара География Союзының XX Конгресы) үткәрмәйҙәр (ҡара: [https://sites.google.com/a/vspu.ru/egf-kafedra-fiziceskoj-geografii-i-geoekologii/interesnye-fakty-o-geografii Физик география һәм геоэкология кафедраһы. «Волгоград дәүләт социаль-педагогия университеты»&nbsp;ФГБОУ ВПО (ФГБОУ ВПО «ВГСПУ») тәбиғәт-география факультеты. География тураһында ҡыҙыҡлы факттар: Европа менән Азия сиге ҡайҙан үтә?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140423073135/https://sites.google.com/a/vspu.ru/egf-kafedra-fiziceskoj-geografii-i-geoekologii/interesnye-fakty-o-geografii |date=2014-04-23 }})</ref><ref>https://web.archive.org/web/20130912080436/http://www.rgo.ru/2011/02/evro-aziatskaya-granica-istoriya-voprosa-i-sovremennye-predstavleniya/ Урыҫ географик йәмғиәте. А.&nbsp;А.&nbsp;Чибилёв. Европа-Азия сиге: мәсьәләнең тарихы һәм хәҙерге заман ҡараштары. Евразия феномены: бер ҡитғала ике донъя киҫәге]</ref><ref>Европа менән Азия араһындағы сикте (Ҡаҙағстан эсендә) Эмба йылғаһы аша үткәргәндә, унан көнбайыштағы Европа өлөшө түбәндәге территорияларҙы индерер: '''Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһе''' (тулыһынса, '''151300 км²''' ашыу); '''Атырау өлкәһе''' (118600 км²; Жылыой районының көньяҡ өлөшөнән тыш&nbsp;— '''103000 км²''' самаһы); '''Аҡтүбә өлкәһенең''' төньяҡ-көнбайыш өлөшө (300600 км²; Шалкар (62200 км²), Ырғыҙ (41500 км²), Айтекебий райондарынан (31300 км²), Байгана районының көньяҡ һәм урта өлөшөнән тыш (61000 км²-нан 40000 км² самаһы )&nbsp;— '''яҡынса 126 000 км²'''). Эмба һәм Орь&nbsp;йылғаларынан көнбайыштараҡ ятҡан территориялар йәмғеһе — '''яҡынса 380 000''' км² йәки илдең тотош территорияһының&nbsp;(2724902 км²) 13,9&nbsp;%-ы </ref>)</small> * {{Флагификация|Камбоджа}} * {{Флагификация|Катар}} * {{Флагификация|Кипр}} * {{Флагификация|Киргизия}} * {{Флагификация|Китай}} ** {{Флагификация|Гонконг}} ** {{Флагификация|Макао}} * {{Флагификация|Тайвань}} <small>(өлөшләтә танылған республика)</small> * {{Флагификация|Кокосовые острова}} <small>([[Австралия|Австралия]]ның бойондороҡло тышҡы территорияһы)</small> * {{Флагификация|Корейская Народно-Демократическая Республика}} * {{Флагификация|Республика Корея}} * {{Флагификация|Кувейт}} * {{Флагификация|Лаос}} * {{Флагификация|Ливан}} * {{Флагификация|Малайзия}} * {{Флагификация|Мальдивы}} * {{Флагификация|Монголия}} * {{Флагификация|Мьянма}} * {{Флаг|Нагорно-Карабахская Республика}} [[Таулы Ҡарабах Республикаһы]] <small>(танылмаған республика)</small> {{col-3}} * {{Флагификация|Непал}} * {{Флагификация|ОАЭ}} * {{Флагификация|Оман}} * {{Флагификация|Остров Рождества}} <small>([[Австралия|Австралия]]ның бойондороҡло тышҡы территорияһы)</small> * {{Флагификация|Пакистан}} * {{Флагификация|Россия}} <small>(территорияның ҙур өлөшө, ләкин халҡының аҙыраҡ өлөшө)</small> * {{Флагификация|Саудовская Аравия}} * {{Флагификация|Сингапур}} * {{Флагификация|Сирия}} * {{Флагификация|Таджикистан}} * {{Флагификация|Таиланд}} * {{Флагификация|Туркменистан}} * {{Флагификация|Турецкая Республика Северного Кипра}} <small>(өлөшләтә танылған республика)</small> * {{Флагификация|Турция}} <small>(территорияның ҙур өлөшө)</small> * {{Флагификация|Узбекистан}} * {{Флагификация|Филиппины}} * {{Флагификация|Шри-Ланка}} * {{Флагификация|Южная Осетия}} <small>(өлөшләтә танылған республика)</small> * {{Флагификация|Япония}} {{col-end}} == Халҡы == Азияға халыҡ һаны үҫешенең бик юғары уртаса йыллыҡ тиҙлеге хас (был күрһәткес буйынса Азия [[Африка]]нан ғына ҡалыша); һуңғы ваҡытта был тиҙлек кәмей төштө һәм 1,3 % тәшкил итә. Азияла донъя халҡының 60 % йәшәй. [[Ҡытай]] менән [[Һиндостан]] халҡының дөйөм һаны донъя халҡының 40 % бирә. 7 дәүләттә 100 миллиондан ашыу кеше йәшәй (үрҙә аталғандарҙан тыш — [[Индонезия]], [[Пакистан]], [[Бангладеш]], [[Япония]] и [[Филиппин]]). Азияла кешелектең төп өс расаһы — монголоид ([[ҡытайҙар]] һ.б.), [[европеоид]] (Көнбайыш Азия халыҡтары) һәм [[негроид]] (Көньяҡ һәм [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]]ның ҡайһы бер халыҡтары) — вәкилдәре  йәшәй. Азияның этник составына төрлөлөк хас. Азияла ҡытай, [[Һиндостан|һинд]], тибет-монгол, урта азиат, вавилон  кеүек боронғо цивилизациялар барлыҡҡа килгән. Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияның баҫыусылыҡ өсөн ыңғай шарттары хәҙерге халыҡтарҙың байтағына башланғыс һалған. === 20 миллиондан ашыу халҡы илдәр === <div style="height:450px; overflow:auto; font-size:85%;" > {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; width:100%;" ! Урын ! Дәүләт ! Халыҡ һаны<br>(Автоматик) ! Донъя халҡынан %-ы<br>(Автоматик шутталыу) ! Сығанаҡ |- | 1 | align="left" | {{Флагификация|Ҡытай}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q148}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q148}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [https://worldbank.org БМО баһаһы] |- | 2 | align="left" | {{IND}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q668}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q668}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [https://censusindia.gov.in Иҫәп алыу] |- | 3 | align="left" | {{IDN}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q252}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q252}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [https://bps.go.id Официаль сайт] |- | 4 | align="left" | {{PAK}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q843}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q843}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [https://pbs.gov.pk Статистика бюроһы] |- | 5 | align="left" | {{Флагификация|Бангладеш}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q902}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q902}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://bbs.gov.bd Иҫәп алыу һөҙөмтәһе] |- | 6 | align="left" | {{RUS}} (Европа өлөшө менән) | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q159}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q159}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [https://rosstat.gov.ru Росстат] |- | 7 | align="left" | {{JPN}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q17}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q17}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://stat.go.jp Статистика департаменты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260814063424/https://www.stat.go.jp/ |date=2026-08-14 }} |- | 8 | align="left" | {{Флагификация|Филиппины}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q928}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q928}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://psa.gov.ph Официаль баһа] |- | 9 | align="left" | {{VNM}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q881}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q881}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://gso.gov.vn Статистика офисы] |- | 10 | align="left" | {{IRN}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q794}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q794}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://amar.org.ir Милли статистика] |- | 11 | align="left" | {{TUR}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q43}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q43}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://turkstat.gov.tr Статистика институты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240108093404/https://www.turkstat.gov.tr/ |date=2024-01-08 }} |- | 12 | align="left" | {{THA}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q869}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q869}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://nso.go.th Милли статистика] |- | 13 | align="left" | {{Флагификация|Мьянма}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q837}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q837}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://mmsis.gov.mm Рәсми баһа] |- | 14 | align="left" | {{KOR}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q884}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q884}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://kostat.go.kr Статистика комитеты] |- | 15 | align="left" | {{IRQ}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q796}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q796}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://cosit.gov.iq Статистика министрлығы] |- | 16 | align="left" | {{AFG}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q889}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q889}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://nsia.gov.af Үҙәк статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260727201055/https://nsia.gov.af/ |date=2026-07-27 }} |- | 17 | align="left" | {{NPL}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q833}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q833}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [https://web.archive.org/web/20180913185300/http://cbs.gov.np/ Статистика департаменты] |- | 18 | align="left" | {{Флагификация|Малайзия}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q833}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q833}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://dosm.gov.my Рәсми сайт] |- | 19 | align="left" | {{SAU}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q851}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q851}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://stats.gov.sa Статистика идаралығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260306043708/https://www.stats.gov.sa/ |date=2026-03-06 }} |- | 20 | align="left" | {{UZB}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q265}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q265}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [https://stat.uz Статистика агентлығы] |- | 21 | align="left" | {{YEM}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q230}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q230}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://cso-yemen.org Үҙәк статистика бюроһы] |- | 22 | align="left" | {{PRK}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q423}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q423}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [https://un.org БМО баһаһы] |- | 23 | align="left" | {{Флагификация|Шри-Ланка}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q854}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q854}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://statistics.gov.lk Статистика департаменты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260807185256/https://www.statistics.gov.lk/ |date=2026-08-07 }} |- | 24 | align="left" | {{SYR}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q858}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q858}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://cbssyr.sy Үҙәк статистика бюроһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120213406/http://cbssyr.sy/ |date=2021-01-20 }} |- | 25 | align="left" | {{KAZ}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q232}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q232}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [https://stat.gov.kz Статистика бюроһы] |} </div> === Башҡа Азия дәүләттәре === <div style="height:500px; overflow:auto; font-size:85%;" > {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; width:100%;" ! Урын !! Дәүләт !! Халыҡ һаны<br>(Автоматик) !! Донъя халҡынан %-ы !! Сығанаҡ |- | 26 || {{Флагификация|Камбоджа}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q424}}}} || 0.21 % || [http://nis.gov.kh Милли статистика] |- | 27 || {{AZE}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q227}}}} || 0.12 % || [https://stat.gov.az Дәүләт статистикаһы] |- | 28 || {{Флагификация|ОАЭ}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q878}}}} || 0.12 % || [https://fcsc.gov.ae Федераль статистика үҙәге] |- | 29 || {{ISR}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q801}}}} || 0.12 % || [https://cbs.gov.il Үҙәк статистика бюроһы] |- | 30 || {{HKG}} (ҠХР)<ref>Ҡытай Халыҡ Республикаһы составындағы Автономиялы территория.</ref> || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q8646}}}} || 0.09 % || [https://www.censtatd.gov.hk Статистика департаменты] |- | 31 || {{TJK}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q865}}}} || 0.12 % || [http://stat.tj Статистика агентлығы] |- | 32 || {{JOR}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q810}}}} || 0.14 % || [http://dos.gov.jo Статистика департаменты] |- | 33 || {{LAO}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q819}}}} || 0.09 % || [http://lsb.gov.la Статистика бюроһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | 34 || {{KGZ}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q813}}}} || 0.09 % || [http://stat.kg Милли статистика комитеты] |- | 35 || {{Флагификация|Сингапур}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q334}}}} || 0.07 % || [https://singstat.gov.sg Статистика департаменты] |- | 36 || {{TKM}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q874}}}} || 0.08 % || [https://un.org БМО баһаһы] |- | 37 || {{GEO}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q230}}}} || 0.05 % || [http://geostat.ge Статистика милли хеҙмәте] |- | 38 || {{LBN}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q822}}}} || 0.07 % || [http://cas.gov.lb Үҙәк статистика ширҡәте] |- | 39 || {{Флагификация|Палестина}}<ref>Ғәззә секторын һәм Иордан йылғаһының Көнбайыш ярын үҙ эсенә ала.</ref> || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q219060}}}} || 0.07 % || [https://pcbs.gov.ps Үҙәк статистика бюроһы] |- | 40 || {{ARM}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q399}}}} || 0.04 % || [https://armstat.am Статистика комитеты] |- | 41 || {{OMN}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q842}}}} || 0.06 % || [https://ncsi.gov.om Милли статистика үҙәге] |- | 42 || {{KWT}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q817}}}} || 0.05 % || [http://csb.gov.kw Үҙәк статистика бюроһы] |- | 43 || {{MNG}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q711}}}} || 0.04 % || [https://1212.mn Милли статистика офисы] |- | 44 || {{QAT}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q846}}}} || 0.03 % || [https://psa.gov.qa Планлаштырыу һәм статистика]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | 45 || {{BHR}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q398}}}} || 0.02 % || [https://iga.gov.bh Мәғлүмәт һәм электрон хөкүмәт] |- | 46 || {{TLS}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q574}}}} || 0.02 % || [https://statistics.gov.tl Статистика милли дирекцияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230412052938/https://statistics.gov.tl/ |date=2023-04-12 }} |- | 47 || {{CYP}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q229}}}} || 0.02 % || [http://mof.gov.cy Статистика хеҙмәте] |- | 48 || {{BTN}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q917}}}} || 0.01 % || [http://nsb.gov.bt Милли статистика бюроһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260518211147/https://www.nsb.gov.bt/ |date=2026-05-18 }} |- | 49 || {{MAC}} (ҠХР) || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q14773}}}} || 0.01 % || [https://dsec.gov.mo Статистика һәм халыҡ иҫәбе] |- | 50 || {{Флагификация|Бруней}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q921}}}} || 0.01 % || [http://deps.gov.bn Иҡтисади планлаштырыу]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | 51 || {{Флагификация|Мальдивы}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q826}}}} || 0.01 % || [https://statisticsmaldives.gov.mv Статистика бюроһы] |- | — || '''Барлығы''' || {{formatnum: {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q148}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q668}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q252}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q843}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q902}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q159}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q17}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q928}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q881}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q794}}|%s||plain=false}} + 1200000000 }}}} || '''59 %''' || '''БМО баһаһы''' |} </div> == Һылтанмалар == {{Викиһаҡлағыс|Asia}} {{Навигация |Тема = Азия |Портал = |Викитека = }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Азия, материк}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Bhagwat S.B.|заглавие=Foundation of geology|издательство=Global Vision Publishing Ho|год=2009|том=1|страниц=218|isbn=8182202752|ref=Bhagwat}} * {{книга|автор=Duka C.|заглавие=World Geography|издательство=Rex Bookstore, Inc.|год=2007|страниц=218|isbn=971234696X|ref=Duka}} * {{книга|автор=Кондрашов А.П.|заглавие=Новейшая книга фактов: для самых умных и любознательных в вопросах и ответах : в 3-х томах|издательство=RIPOL classic|год=2008|том=1|страниц=494|isbn=538600347X|ref=Кондрашов}} * {{книга|автор=Чубарьян А.О.|заглавие=Российский европеизм|место=М.|издательство=ОЛМА-ПРЕСС|год=2005|страниц=416|isbn=5-224-05369-2|ref=Чубарьян}} * [http://www.csr-nw.ru/upload/file_category_695.pdf Азия интеграцияһында Рәсәйҙең ҡатнашыуы ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Регионы}} {{Азия илдәре}} {{Яҡшы мәҡәлә|География}} [[Категория:Азия]] [[Категория:Донъя ҡитғалары]] 1qvvau58w1m71s3xyf5cmibaq96s7zu 0 70124 1307749 1101781 2026-10-25T23:41:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307749 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Agropyron cristatum illustration (01).jpg |image title = Agropyron cristatum |image descr = {{btname|Agropyron cristatum|([[L.]]) [[Gaertn.]]}}. <br /> N.T.Host «''Icones et descriptiones Graminum austriacorum''» т.2, 1801—1809 китабынан [[ботаник иллюстрация]] |regnum = Үҫемлектәр |rang = Ырыу |latin = Agropyron |author = [[Gaertn.]], 1770 |syn = * {{btname|Costia|[[Willk.]]}} * {{btname|Kratzmannia|[[Opiz]]}}, [[nom. inval.]] |typus = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Agropyron |commons = Category:Agropyron |itis = 40353 |ncbi = 4592 |eol = |grin = 313 |ipni = 17397-1 }} '''Арышбаш, бесәй ҡойроғо''' ({{lang-la|Agropýron}}, {{lang-ru|Житняк}}) — ҡыяҡлылар [[ғаилә (биология)|ғаиләһенән]] күп йыллыҡ үлән үҫемлектәр ырыуы. 15-ләп төрө билдәле, [[Европа]]ла, [[Азия]]ла, Төньяк [[Африка]]ла, шулай уҡ Австралияла һәм Яңы Зеландияла киң таралған. Ташлы-далалы һөҙәклектәрҙә үҫә. 20-70 см оҙонлоҡтағы ҡыуаҡланған ҡыяҡлылар. Тамыр системаһы ҡалын, суҡ. Һабағы тура, еңелсә ҡытыршы. Япраҡтары тығыҙ, оҙонса түңәрәк формала. Сәскә төркөмдәре − ҡыяҡ йәки йомортҡа һамаҡ ҡатмарлы башаҡтар. Башаҡтары күп сәскәле, ике рәтле. Емеше − бөртөксә. Орлоҡтан үҫтерелә. Һыуыҡҡа, ҡоролоҡҡа сыҙам, тупраҡҡа талапсан түгел. Көтөү йөрөүҙән ҙур зыян күрмәй. Ҡиммәтле мал аҙығы. Ҡомлоҡтарҙы нығыта, тупраҡ структураһын яҡшырта. Декоратив маҡсаттарҙа үҫтерелә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [http://tatarile.org/maglumat/ Татар энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207140810/http://tatarile.org/maglumat |date=2013-12-07 }} {{Ref-tt}} == Һылтанмалар == * {{из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00026/45100.htm}} * [https://web.archive.org/web/20150906051815/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8738,8764 Jepson Manual Treatment] [[Категория:Ҡыяҡлылар]] [[Категория:Евразия флораһы]] [[Категория:Төньяҡ Америка флораһы]] esgc7rx0qw2eqt91rgr2zydpcclykq6 0 96875 1307716 1278112 2026-10-25T15:11:53Z BFD-69 28195 аныҡлаштырыу 1307716 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Михаил Александрович Шолохов |Рәсеме = |Рәсем аңлатмаһы = [[1938 йыл]]ғы фотоһүрәт |Тыуған урыны = [[Рәсәй империяһы]] Дон Ғәскәре өлкәһе Донецк округы (хәҙерге [[Рәсәй Федерацияһы]]ның {{ТУ|Ростов өлкәһе}}) Вёшенская станицаһы Кружилин утары |Вафат булған урыны = [[СССР]], РСФСР, {{ВБУ|Ростов өлкәһе}} Вёшенская станицаһы |Гражданлығы = {{USSR}} |Эшмәкәрлек төрө = {{прозаик|СССР|Рәсәй}} |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = социалистик реализм |Жанр = роман, хикәйә, очерк |Әҫәрҙәренең телдәре = [[рус теле|рус]] |Премиялары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Нобелевская медаль|1965}} Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы&nbsp;([[1965 йыл|1965]]) {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ленинская премия|1960}} {{!!}} {{Сталинская премия|1941}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} [[Файл:Coat of Arms of Krasnodar Krai (official).svg|30px|border|link=Премия администрации Краснодарского края имени Е. Ф. Степановой|Премия им. Е. Ф. Степановой — 1978]] {{!}}} | Наградалары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Медаль Серп и Молот|1967}} {{!!}} {{Медаль Серп и Молот|1980}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Ленина|1939}} {{!!}} {{Орден Ленина|1955}} {{!!}} {{Орден Ленина|1965}} {{!!}} {{Орден Ленина|1967}} {{!}}- {{!}} {{Орден Ленина|1975}} {{!!}} {{Орден Ленина|1980}} {{!!}} {{Орден Октябрьской Революции|1972}} {{!!}} {{Орден Отечественной войны I степени|1945}} {{!}}- {{!}} {{медаль За оборону Москвы}} {{!!}} {{Медаль За оборону Сталинграда}} {{!!}} {{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} {{!!}} {{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.}} {{!}}- {{!}} {{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} {{!!}} {{Медаль За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Георгия Димитрова|1975}} {{!!}} [[Файл:Band to Order St Andr.png|center|41px|Орден Кирилл и Мефодий I степени]]{{!!}} {{Орден Звезда дружбы народов 1 степени}} {{!!}} {{Орден Сухэ-Батора}} {{!}}} |Ҡултамғаһы = Sholokhov Signature.jpg |Lib = http://www.lib.ru/PROZA/SHOLOHOW/ |Викикитапхана = }} '''Михаил Александрович Шолохов''' ([[24 май]] [[1905 йыл]] — [[2 февраль]] [[1984 йыл]]) — [[рустар|рус]] [[СССР|совет]] яҙыусыһы. == Биографияһы == Михаил Александрович Шолохов 1905 йылдың 24 майында хәҙерге [[Ростов өлкәһе]]нең Шолохов районына инеүсе Кружилин утарында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1910 йылда ғаиләләре Каргинская станицаһына йәшәргә күсә. 1914 йылда М. А. Шолохов [[Мәскәү]]ҙә ир балалар гимназияһының әҙерлек класында уҡый. 1915—1918 йылдарҙа Воронеж губернаһының Богучар ҡалаһындағы гимназияның 4 класын тамамлай. Граждандар һуғышында ҡатнаша, аҙыҡ-түлек отрядында хеҙмәт итә. 1922 йылда Мәскәүгә йәшәргә күсә һәм әҙәби ижад менән шөғөлләнә башлай, тәүге әҫәрҙәре — фельетондары матбуғатта донъя күрә. 1924 йыл аҙағында Каргинская станицаһына әйләнеп ҡайта һәм элекке станица атаманының ҡыҙына, Мария Петровна Громаславскаяға, өйләнә. Декабрҙә «Молодой ленинец» гәзитендә «Миң» исемле тәүге хикәйәһе баҫыла. 1924—1925 йылдарҙа «Дон хикәйәләре», «Зәңгәрһыу дала» хикәйәләр китаптарын ижад итеп, донъяға сығара. 1925 йылда Михаил Шолохов «Тымыҡ Дон» әҫәрен яҙа башлай, дүрт китаптан торған роман-эпопеяны 1940 йылда тамамлай. 1932 йылда шәхси хужалыҡтарҙы коллективлаштырыуға арналған «Күтәрелгән сиҙәм» романын ижад итә башлай. 1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, хәрби хәбәрсе булып эшләй. «Донда», «Көньяҡта», «Казактар» һәм башҡа очерктары, «Нәфрәт фәне» (1942) хикәйәһен яҙып баҫтыра. «Улар Ватан өсөн һуғышты» романының тәүге бүлектәрен ижад итә. Һуғыштан һуңғы ғүмеренең аҙағына тиклем Ростов өлкәһенең Вешенская станицаһында йәшәй, «Кеше яҙмышы» (1956—1957) хикәйәһен яҙып баҫтыра, «Күтәрелгән сиҙәм» романының икенсе китабын тамамлай, «Тымыҡ Дон» романын художество йәһәтенән камиллаштырыу өҫтөндә эшләй, публицистик мәҡәләләр менән сығыш яһай. 1965 йылда «Тымыҡ Дон» роман-эпопеяһы өсөн Нобель премияһына лайыҡ була. 1984 йылдың 21 февралендә вафат була һәм Вешенская станицаһында, Дон йылғаһы ярында ерләнә. == Ижады == == Башҡорт әҙәбиәтенә йоғонтоһо == == Шолоховтың тормошо һәм ижады тураһында әҙәбиәт ғилеме == * Лежнев И. Путь Шолохова. М., 1958; * Калинин А. В. Вешенское лето. Очерки о творчестве М. А. Шолохова. М., 1964; * Закруткин В. А. Цвет лазоревый. Страницы о М. Шолохове. Ростов н/Д., 1965; * Якименко Л. Г. Творчество М. А. Шолохова, 3 изд., М., 1977; * Хватов А. И. Художественный мир Шолохова, 3 изд., М.,1978; * Бирюков Ф. Г. Художественные открытия Михаила Шолохова. М., 1980; * Михаил Шолохов. Статьи и исследования. 2 изд., М., 1980; * Гура В. В., Абрамов Ф. А. М. А. Шолохов. Семинарий, 2 изд., Л., 1962; * Вешенские весны. Слово земляков о М. А. Шолохове. Сб., Ростов н/Д., 1980 == Маҡтаулы исемдәре, наградалары == * Сталин премияһы лауреаты (1941); * СССР Фәндәр Академияһы академигы(1939); * Ленин премияһы лауреаты(1960); * Нобель премияһы лауреаты(1965); * Социалистик Хеҙмәт Геройы(1967) * Социалистик Хеҙмәт Геройы(1980) * СССР Юғары Советының 1-10 саҡырылыштары депутаты(1937 йылдан алып); * Ленин ордены (1939); * Ленин ордены (1955); * Ленин ордены (1965); * Ленин ордены (1967); * Ленин ордены (1975); * Ленин ордены (1980); * Октябрь революцияһы ордены (1972); * I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945); * Александр Фадеев исемендәге алтын миҙал (1972); * «Георгий Димитров» ордены (1975)(Болгария); * I дәрәжә «Кирилл һәм Мефодий» ордены (1975)(Болгария); * I дәрәжә «Халыҡтар дуҫлығы йондоҙо» ордены (Германия Демократик Республикаһы); * Сухэ-Батор ордены (Монголия); * Ростов дәүләт университетының почетлы фәндәр докторы; * Карл Маркс исемендәге Лейпциг университетының почетлы фәндәр докторы; * Шотландиялағы Сент-Эндрюс университетының почетлы фәндәр докторы; * «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы; * «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы; * «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең егерме йыллығы» миҙалы; * «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең утыҙ йыллығы» миҙалы; * «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы. == Исемен мәңгеләштереү == * Яҙыусы исемен йөрөткән астероид; * 2005 йыл ЮНЕСКО тарафынан Шолохов йылы тип иғлан ителде; * Шолохов исеме Мәскәү Дәүләт-Гуманитар Университетына бирелде; * Мәскәүҙәге Гоголь бульварында Шолоховҡа һәйкәл ҡуйылды; * Мәскәү урамдарының береһе Шолохов исемен йөрөтә; * Дондағы Ростов проспектына, Вешенская, Богучар, Алма-Ата, Аксай ҡалалары урамдарына Шолохов исеме ҡушылған; * Ҡаҫағстан Республикаһының Уральск ҡалаһында Е. А. Сергибаев тарафынан 2002 йылда 1,5 гектар майҙанда ҡарағайлыҡ булдырылған; * Сирендең бер сортына «Михаил Шолохов» исеме бирелгән; * Рәсәй Яҙыусылар берлегенең Ырымбур бүлеге «Улар Ватан өсөн һуғышты» Шолохов әҙәби премияһы булдырған; * Ростов өлкәһендә М. А. Шолохов исемендәге дәүләт музей-ҡурсаулығы; * Көнбайыш ҡаҙағстанда М. А. Шолоховтың мемориаль музейы; * Волгоград өлкәһенең Николаевск ҡалаһында М. А. Шолоховтың йорт-музейы; * Мәскәүҙең Волга бульварында М. А. Шолоховҡа һәйкәл; * Дондағы Ростов ҡалаһының Шолохов проспектында М. А. Шолоховҡа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған. == Әҙәбиәт == * ''Лукин Ю. Б.'' О творческом пути Михаила Шолохова (1950) * ''Лукин Ю. Б.'' Михаил Шолохов (1952, 2-е изд., 1962). * ''Лукин Ю. Б.'' Два портрета. А. С. Макаренко. М. А. Шолохов. Критико-биографические очерки. М. Московский рабочий 1975 г. 416 с. * {{книга |автор = Воронов В. А. |часть = |заглавие = Юность Шолохова: Страницы биографии писателя |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Ростов н/Д |издательство = Кн. изд-во |год = 1985 |том = |страницы = |страниц = 112 |серия = |isbn = |тираж = }} * ''Жбанников А. С.'' Михаил Шолохов — больше, чем писатель. — Ростов-на-Дону, 2006. — 272 с — ISBN 5-87257-154-2. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Викиһаҡлағыс|Category:Mikhail Sholokhov}} * [http://www.donvrem.dspl.ru/archPersonaliiArtText.aspx?pid=1&id=329 Шолохов, Михаил Александрович // ''Герои труда Дона'': биобиблиографический справочник / Донская государственная публичная библиотека. Ростов-на-Дону, 2008—2015.] {{Навигация |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викиөҙөмтә = Михаил Александрович Шолохов |Викикитапхана = |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = |Тема = Михаил Шолохов }} {{rodovid|151890}} * {{Warheroes|id=10277|star = Labor}} * {{lib.ru|http://www.lib.ru/PROZA/SHOLOHOW/}} [[Категория:Рус яҙыусылары]] [[Категория:1-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары‎]] [[Категория:2-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары‎]] [[Категория:3-сө саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары‎]] [[Категория:4-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары‎]] [[Категория:5-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары‎]] [[Категория:6-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары‎]] [[Категория:7-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары‎]] [[Категория:8-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары‎]] [[Категория:9-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары‎]] [[Категория:10-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары‎]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Михаил Шолохов]] [[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]] b4m1mha4u64aj7ftuqseqzq0ehvtaj8 0 108945 1307753 1306409 2026-10-26T05:28:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307753 wikitext text/x-wiki {{БМ|Башҡорт ихтилалдары}} {{Ҡораллы конфликт |конфликт = Башҡорт ихтилалы (1704—1711) |часть = |изображение = |заголовок = |дата = [[1704]]—[[1711]] |место = [[Тубыл]] йылғаһынан алып Волгаға (Иҙел), [[Яйыҡ]]тың урта ағымынан алып Ҡазанға, Вяткаға һәм Көнгөргә саҡлы территорияны солғап алған |причина = 1704 йылда өҫтәлмә һалымдар һәм башҡорттарҙың дини тойғоларына ҡағылған сараларҙы индереү менән бәйле тоҡанып киткән. |изменения = |итог = Статус-кво<ref>{{cite web |title=Bashkirs between Two Worlds, 1552-1824 |url=https://www.academia.edu/1768124/Bashkirs_between_Two_Worlds_1552-1824 |page=85 |first=Mehmet |last=Tepeyurt |publisher=West Virginia University |date=2012 |quote="The wars between Russians and Bashkirs by 1711 ended in a stalemate. Neither party could continue to fight, so they reached a compromise. The government was too weak to impose its will on the natives and the Bashkirs were incapable of removing Russians."}}</ref> |противник1 = [[Файл:Flag of Russia.svg|22px]] [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] |противник2 = [[Башҡорттар|башҡорт баш күтәреүселәре]] |командир1 = [[Сергеев Александр Саввич|Сергеев]], Хохлов, [[Хованский Пётр Иванович Змей|П. И. Хованский]], И. Я. Якушкин һ.б. |командир2 = [[Алдар Иҫәкәев]], [[Күсем Түләкәев]], [[Иман батыр]], [[Дөмәй Ишкәев]], [[Хажи Аҡҡусҡаров]], Ураҡай Юлдашбаев һ.б. |силы1 = |силы2 = |потери1 = |потери2 = |примечание = }} '''1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы''' — XVII—XVIII быуаттағы [[башҡорт ихтилалдары]] серияһында иң оҙайлыларҙың береһе (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, [[башҡорттар]] императорға тик 1725 йылда ғына яңынан ант иткән). == Ихтилал сәбәптәре == Ихтилал 1704 йылдың авгусында прибыльщиктар (һалым йыйыусылар) А. Жихарев һәм М. Доховтың [[Хажи мәсете]]ндә уҙған башҡорт ырыуҙары йыйынында иғлан иткән бойороҡтан башланған. Бойороҡта күрһәтелгәнсә, 72 яңы һалым индерелгән, шул иҫәптән — [[мәсет]]кә, муллаға, мәсеткә доға ҡылырға килгән һәр дин тотоусыға һалым. Бойороҡта шулай уҡ мәсеттәрҙе христиан храмдары өлгөһөндә төҙөргә, зыяраттарҙы мәсеттәр эргәһенә урынлаштырырға, мәхәллә кешеләренең никахын һәм вафат булыуҙы теркәгәндә мулла эргәһендә рус руханийы торорға тейеш, тип күрһәтелгән булған. Башҡорттар был хәлдең милләтте туранан-тура тулы масштаблы көсләп суҡындырыуға алып киләсәген аңлағандар<ref>[http://ufagen.ru/node/5557 Политика христианизации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401173841/http://ufagen.ru/node/5557 |date=2012-04-01 }}</ref> Бынан тыш, прибыльщиктар 20 000 ат, артабан тағы ла 4000 яугир талап иткәндәр: был дәүерҙә Рәсәй шведтарға ҡаршы [[Төньяҡ һуғыш|Төньяҡ һуғышы]] алып барған булған.<ref>[http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm/ Башкирия в составе русского государства. Восстания против гнёта и насилия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230125909/http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm |date=2011-12-30 }}</ref> [[Рычков, Пётр Иванович|П. И. Рычков]] «Ырымбур губернаһын ойоштороу һәм Ырымбур тарихы» тигән китабында ул ваҡиғалар һәм уларҙың сәбәптәре тураһында яҙып ҡалдырған: {{цитата|Алдар һәм Күсем фетнәһе, 1704 йылдың декабрь айында [[Алдар]] һәм [[Күсем Түләкәев|Күсем]] (исемен боҙоп, Кузюк тигән) етәкселегендә башланған. Бының сәбәптәре [[Өфө]]лә торған [[Сергеев Александр Саввич|Александр Сергеевтың]] уйламай эшләнгән ҡылыҡтарынан: ул самаһыҙ ныҡ ҡәтғилек менән башҡорттарҙан ат һәм өйҙәрендә йәшертеп тотҡан ҡасаҡтарҙы биреүҙе талап иткән, һәм тағы ла, үҙенең табынында бер нисә старшинаны, үлтергәнсе, араҡы эсергән, тип һөйләйҙәр. Өфө, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] һәм [[Минзәлә|Миңзәлә]] ҡалаларына башҡорттар шундай ҡаты һөжүмдәр ойошторған, Ҡазанға 30 саҡрым ғына ҡалған, унан ҡазан губернаторы Кудрявцов, Ҡазанда йәшәгән татарҙарҙы, ҡатындарын һәм балаларын аманатҡа алып, бына шул яуыздарға ҡаршы ебәргән. Былары башҡорттарҙы Башҡортостан эсенә ҡыуған. Был башҡорт яуызлығын тамам туҡтатыу маҡсатында март айында бояр кенәз Хованский 8 полк һалдат һәм күп кенә регуляр булмаған ғәскәр менән командировкаға ебәрелгән, һәм Алабуға ситенә барып еткәс, туҡтаған, Башҡортостан эсенә подполковниктар Хохлов һәм Аристов етәкслегендәге ике полкты индергән, шуларҙан Хохлов полкы, Соловарный ҡаласығына етмәҫ элек, бурҙар (воры) тарафынан ҡыйратылған.}} == Ихтилалдың урыны һәм этаптары == Ихтилал [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостан]]дың бөтөн территорияһына һәм күрше райондарға — Көнсығышта [[Тубыл (йылға)|Тубыл]] йылғаһынан башлап көнбайышта Волгаға, көньяҡта [[Яйыҡ]]тың урта ағымынан төньяҡта Ҡазанға, Вяткаға һәм Көнгөргә саҡлы йәйелдерелгән. Ихтилал 4 этапҡа бүленә: * 1-се этап: 1704—1706 йй. — ихтилалдың башланыуы; * 2-се этап: 1707—1708 йй. — ихтилал хәрәкәтенең иң юғары нөктәһе; * 3-сө этап: 1709—1710 йй. — Урал арты өсөн көрәш; * 4-се этап: 1711 йыл — ихтилалдың тамамланыуы<ref>[http://encycl.bash-portal.ru/bash_vosst.htm БАШКИРСКИЕ ВОССТАНИЯ 17-18 вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602184340/http://encycl.bash-portal.ru/bash_vosst.htm |date=2013-06-02 }}</ref>. == Хәрби хәрәкәттәр барышы == 1-се этабы. Ихтилал 1704 йылдың йәйендә башланған. 1705 йылдың башында Өфө өйәҙенә (1586 — 1708) [[Сергеев Александр Саввич|А. С. Сергеев]] етәкселегендәге каратель экспедицияһы ебәрелгән. Башҡорттар ебәргән вәкилдәрҙе Өфөлә йыйып, армия мәнфәғәттәре өсөн 5 мең баш ат биреүҙе талап иткән. Үлем язаһы янағанлыҡтан, улар ҡаҙнаға 5 мең баш ат бирергә ризалашырға мәжбүр булған. 1705 йылдың яҙында ат йыйыу халыҡты оло талауға әүерелгән. [[Башҡорттар]] яуап итеп һалым түләүҙән һәм урындағы властарға буйһоноуҙан баш тартҡан. [[Дөмәй Ишкәев]] етәкселегендәге [[Ҡазан даруғаһы]] баш күтәреүселәре Ҡама аръяғы ҡәлғәләренә һөжүм иткән, [[Иман батыр]] етәкселегендәге [[Нуғай даруғаһы]] көрәшселәре Солеваренный ҡаласыҡ тирәһендә хәрәкәт иткән. Башҡорт баш күтәреүселәре батшаға мөрәжәғәт итеү тәҡдимен күтәргән, һәм 1706 йылдың йәйендә 8 башҡорт вәкиле үтенес ҡағыҙын Мәскәүгә алып барған<ref>Ҡазан даруғаһынан — [[Дөмәй Ишкәев]], Урсай Мятиков, Үсәй Биғәнәйев, Нуғай даруғаһынан — Тимербулат Яҡшыуанов, Уҫы даруғаһынан — Смаҡ Исаев, Тыныс Тереғолов, Себер даруғаһынан — Ишбай Небесов, Сурағол Туйгилдин.</ref>, делегацияны Дөмәй Ишкәев етәкләгән. Ләкин батша хөкүмәте үтенес ҡағыҙын ҡарауҙан баш тартҡан. Дөмәй Ишкәевте аҫып үлтергәндәр, ҡалғандарҙы ҡулға алғандар. Быны ишеткән башҡорттар көрәште дауам иткәндәр. === Күмәк халыҡ ҡатнашҡан ихтилал һәм уны баҫтырыу === 2-се этабы. [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]] яҙыуынса, башҡорттар [[Бәрҫеүән (йылға)|Бәрҫеүән]] буйында ([[Хажи мәсете]]ндә) ҡоролтайға йыйылалар, унда [[Алдар|Алдар тархан]] (750 башҡорт менән бергә), 1707 йылда ҡаҙаҡтар араһына ҡасҡан [[Сәйет батыр]]ҙың улы (500 ҡаҙаҡ менән бергә) килә. Ҡоролтайҙа [[Өфө]]гә һөжүм итергә ҡарар итәләр<ref>{{книга|автор= [[Ахметзаки Валиди Тоган]]|заглавие=История башкир|ответственный= |ссылка= |место=Уфа |издательство=Китап |год=2010 |том= |страниц= 352|страницы= 21—23|isbn= 978-5-295-05000-8|ref= }}</ref>. 1707 йылдың көҙөндә хәрәкәткә бик күп халыҡ йәлеп ителгән. [[Алдар Иҫәкәйев]] һәм [[Күсем Түләкәев]] етәкселегендәге [[Нуғай даруғаһы|Нуғай]] һәм Ҡазан даруғалары башҡорттары 1707 йылдың октябрендә Солеваренный ҡаласығы эргәһендә Хохлов полкын тар-мар иткән. Крайҙың күп ҡәлғәләре ҡаты һөжүмгә дусар ителгән. Декабрҙә баш күтәреүселәр Ҡама йылғаһын аша сыҡҡандар, күрше Көнгөр, Вятка һәм Ҡазан өйәҙҙәренә баҫып ингәндәр. Рус ватандашлығынан баш тартып, башҡорт феодал юғары ҡатламы [[Ғосман империяһы]] йәиһә [[Ҡырым ханлығы]] менән вассал мөнәсәбәттәрендә торасаҡ '''Башҡорт ханлығы''' булдырыуға ынтылыш яһаған<ref name=autogenerated1>[http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_9193 Башкирские восстания 17—18 вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207123015/http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_9193 |date=2018-02-07 }}</ref> Баш күтәреүселәрҙең береһе Юрматы улусы башҡорто [[Хажи Аҡҡусҡаров]] хан тип иғлан ителгән, башҡорттарҙың илсеһе — [[Морат Солтан]] ҡырым ханына һәм унан төрөк солтанына мөрәжәғәт иткән. Башҡортостанға ҡайтырға сыҡҡан Морат Солтан Төньяҡ Ҡаф тауына йүнәлгән. Был ваҡытта унда [[чечендар]], аҡсайҙар һәм башҡа төньяҡ ҡаф тауы халыҡтары ла, башҡорттар кеүек, баш күтәргән һәм улар рус ҡаласығы Терскийҙы ҡамауға алған булалар. Әммә [[Әстерхан]]дан килгән ғәскәр баш күтәреүселәрҙең ҡамауын өҙгән һәм уларҙы сигенергә мәжбүр иткән<ref>[https://archive.is/20120719023437/politazbuka.ru/biblioteka/115-texts/426-lebedev-v-i-bulavinskoe-vosstanie.htm Лебедев В. И. Булавинское восстание]</ref>. [[1708 йыл]] башында хөкүмәт [[Хованский Пётр Иванович Змей|П. И. Хованский]] командалығында баш күтәреүселәргә ҡаршы каратель көстәрен ебәргән. 1708 йылдың апрель-майында башҡорттар К. А. Булавин етәкселегендә баш күтәргән крәҫтиәндәр һәм Дон казактары менән бәйләнеш булдырғандар. [[1708 йыл]]дың майында хөкүмәт башҡорттарға тағы ла һөйләшеүҙәр башлау тәҡдиме менән мөрәжәғәт иткән. Хөкүмәт исеменән Хованский, «прибыльщиктарҙың» талаптарын юҡҡа сығарыу, баш күтәреүселәрҙе ғәфү итеү мөмкинлеген һәм уларҙың урындағы властарҙың башбаштаҡлығы тураһындағы ялыуҙары ҡараласаҡ, тип вәғәҙә биргән. Башкиры согласились прекратить борьбу. Но власти нарушили условия соглашения. === Урал артында йәйелдерелгән хәрәкәт === 3-сө этабы. [[1709 йыл]]дың яҙында ихтилал Себер һәм [[Нуғай даруғаһы]]ның көнсығыш өлөшөндәге территорияларҙа яңынан тоҡанған. [[Алдар Иҫәкәйев|Алдар Иҫәнгилдин]] һәм Ураҡай Юлдашбаев етәкселегендә Урал артында көрәш йәйелдерелгән. Баш күтәреүселәр [[ҡараҡалпаҡтар]] менән бәйләнеш булдырған һәм улар менән берлектә башҡорт ерҙәрендә Иҫәт, [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] һәм [[Тинес]] йылғалары бассейнында урынлашҡан баструктарға (острог), биҫтәләргә (слобода), заводтарға, монастырь һәм ауылдарға һөжүм иткәндәр. 1710 йылда көрәште башҡорт баш күтәреүселәре үҙҙәре генә дауам иткән. Хөкүмәт Урал артына И. Я. Якушкин командалығындағы 2 полк ебәргән. Шулай уҡ ихтилалға ҡаршы көрәштә батша хөкүмәте, [[1710 йыл]]дың йәйендә баш күтәреүселәрҙең етди еңелеүенә килтергән, Чакдор-Джаб командалығындағы ҡалмыҡ ғәскәрен файҙаланған.<ref name=autogenerated1 /> Баш күтәреүселәр көрәштән баш тартырға мәжбүр булғандар. === Нуғай һәм Ҡазан даруғаларындағы ихтилал === 4-се этабы. Ихтилалдың һуңғы этабында, 1711 йылда, башҡорттар [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостан]] үҙәгендә көрәште яңыртырға тырышып ҡараған. Был ынтылыш [[Нуғай даруғаһы|Нуғай]] һәм Ҡазан даруғаһы башҡорттары инициативаһы булған. Ихтилал баҫтырылған, ләкин батша хөкүмәте баш күтәреүселәрҙең талаптарын үтәргә мәжбүр булған. == Ихтилал һөҙөмтәләре == Батша хөкүмәте башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын раҫларға, яңы һалымдарҙан баш тартырға, урындағы властарҙың башҡорттарға ҡарата башбаштаҡлығын һәм көс ҡулланыуын танырға мәжбүр булған, һәм 1711 йылдың аҙағында крайҙа сығыштар баҫылған. Шунан һуң ғына (1725 йылда башҡорттар ебәргән илселек императорға яңынан ант иткән) — хөкүмәт башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын һәм айырым статусын раҫлаған, закон тарафынан ҡаралмаған ҙур күләмдәге һалымдар талап иткән һәм шул ваҡиғаның ихтилалға килтереүендә ғәйепле хөкүмәт «прибыльщиктары» Сергеевты, Дохов һәм Жихаревты хөкөм иткәндәр һәм язалағандар. Ихтилал һөҙөмтәләре: халыҡ күп ҡырылған, матди юғалтыуҙар иҫ киткес ҙур булған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Акманов И. Г. Башкирские восстания XVII — начала XVIII вв. — Уфа: Китап, 1998. * Акманов И. Г. Башкирия в составе Российского государства в XVII — первой половине XVIII века. — Свердловск: Изд-во Урал. ун-та, 1991. * Рычков П. И. История Оренбургская. — Уфа, 2001. — С.7. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|83287}}{{V|01|07|2022}} * [http://klenovskoe.ru/index.php?page=post&id=95 Башкирское восстание 1735—1740 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115012310/http://klenovskoe.ru/index.php?page=post&id=95 |date=2016-11-15 }} * [http://www.vatandash.ru/index.php?article=255 Вожди восстаний XVII—XVIII вв. из башкир Казанской дороги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102052/http://www.vatandash.ru/index.php?article=255 |date=2016-03-04 }} * [http://www.vatandash.ru/index.php?article=1617 ''Таймасов Р. С.'' Алдар-Кусюмовское восстание и политическое положение Башкортостана в первой трети XVIII века//«[[Ватандаш]]», 2008. № 8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170507024841/http://vatandash.ru/index.php?article=1617 |date=2017-05-07 }} * [http://encycl.bash-portal.ru/bash_vosst.htm Статья в ''Башкортостан: краткая энциклопедия''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602184340/http://encycl.bash-portal.ru/bash_vosst.htm |date=2013-06-02 }} * [http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm/ Башкирия в составе русского государства. Восстания против гнёта и насилия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230125909/http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm |date=2011-12-30 }} * [https://web.archive.org/web/20120401173841/http://ufagen.ru/node/5557 Политика христианизации] * [https://web.archive.org/web/20180923203855/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803749470%2F Башкирские восстания] * [http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_9193 Статья в БСЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207123015/http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_9193 |date=2018-02-07 }} * [http://tarkhan.ru/49-aldar-isekeev.html Алдар Исекеев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131209011049/http://tarkhan.ru/49-aldar-isekeev.html |date=2013-12-09 }} * [https://archive.is/20120719023437/politazbuka.ru/biblioteka/115-texts/426-lebedev-v-i-bulavinskoe-vosstanie.htm Лебедев В. И. Булавинское восстание] * {{YouTube|BfX5bVYnvp0|Башкирское восстание 1704-1711 гг. или Алдаровщина}} [[Категория:Башҡортостан тарихы]] [[Категория:Башҡорт ихтилалдары]] [[Категория:XVIII быуат ихтилалдары]] d3unnwl4e9phven894n8c1a292gvvnk 0 118852 1307752 1050769 2026-10-26T05:12:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307752 wikitext text/x-wiki {{Компания карточкаһы | название = Башнефтепроект | логотип = | тип = | девиз = | основана = [[1933]] | расположение = {{флагификация|Россия}}: [[Өфө]], [[Башҡортостан]] | ключевые фигуры = Альберт Риф улы Латыпов (директор) | отрасль = Нефть эшкәртеү, нефтехимия | продукция = инженер-геологик эҙләнеүҙәр, нефть ятҡылыҡтары ҡоролмаларын, нефть һәм нефть продукттарын йөрөтөү һәм һаҡлау объекттарын проектлау | оборот = | операционная прибыль = | чистая прибыль = | число сотрудников = | сайт = | Аудитор = }} '''Башнефтепроект''' институты (Башҡортостан нефть-газ сәнәғәте предприятиеларын һәм  ҡоролмаларын проектлау  институты) —  "Башнефть" составында инженер-геологик эҙләнеүҙәр үткәрә,  нефть ятҡылыҡтарын  үҙләштереү объекттарын ҡороу, нефть һәм нефть продукттарын йөрөтөү һәм һаҡлау объекттарын; хеҙмәтләндереү базаларын һәм заводтарҙы проектлай <ref>[http://encycl.bash-portal.ru/proectinst.htm ПРОЕКТНЫЕ ИНСТИТУТЫ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Адресы: 450006, Өфө ҡалаһы, Цюрупа урамы, 126-сы йорт. '''Башнефтепроект''' институты проекты буйынса Өфөлә төҙөлгән биналар:  ижтимағи-сәйәси үҙәк, авиация техник университеты, "Башнефть" АНК, Рәсәй Федерацияһының Федераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы; "Нефтсе" мәҙәниәт һарайы биналары, Октябрьский ҡалаһының төҙөлөштәр һәм Нефтекама ҡалаһының генераль планы проекттары төҙөлә.   "Низковольтник" заводы, Благовещен арматура заводының ҡорос ҡойоу цехтары, НГДУ, Быраулау эштәре идаралығының производство хеҙмәтләндереү базалары, "Дуҫлыҡ" ярҙамсы станцияһы проекттары ла институт хеҙмәткәрҙәренең хеҙмәт емештәре. Нефть ятҡылыҡтарын ҡороу проекттары РФ һәм Башҡортостанда ғына түгел, ә Куба Республикаһы (1978-80),  Йемен Ғәрәп Республикаһы (1990) өсөн дә эшләнелә.  Институт тарафынан Ҡалтасы - Языково - Ишембай, Усть-Балык - Омск, Усть-Балык - Ҡурған - Өфө - Әлмәт магистраль нефть үткәргестәре проекттары әҙерләнә. "Башнефтепроект"  нефть ятҡылыҡтары объекттарын комплекслы ҡороуҙың перспективалы, генераль, оператив схемаларын әҙерләү, инженер-геологик эҙләнеүҙәр һәм  пробалы эксплуатациялау түбәндәге нефть ятҡылыҡтарында үткәрелгән: [[Арлан нефть ятҡылығы|Арлан]], Бәләбәй, Введеновка, Кәпәй-Ҡобау, Күлтабан, Маншыр, Уръябаш, Иҫке-Казанка, Саҡмағош, шулай уҡ төньяҡ-көнбайыш Башҡортостан нефть майҙандарында. Бавлин, Белозерск, Краснояр, Шкапов нефть ятҡылыҡтарыда нефть һәм газ йыйыу буйынса принципиаль технологик схемалар эшләнелә. "Башнефтепроект"тың типовой проекттары: ярым күсмә нефть йыйыу пункты, нефть һәм газ йыйыу селтәре өсөн ҡоҙоҡтар, нефть әҙерләү ҡоролмаһын комплекслы ҡороу һәм скважина тамағын уратып бәйләү һәм ҡороу, күсмә компрессор станцияһы, түбән тепературала газды сепарациялаусы күсмә ҡорамалдар, 8 һәм 12  скважиналарға газ айырғыс пункттар.  == Тарихы == [[1933 йыл]]да Маҡар районының Ишембай ауылында <ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/bashnefteproekt/t/1777 «Башнефтепроект»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170907195555/http://wiki02.ru/encyclopedia/bashnefteproekt/t/1777 |date=2017-09-07 }}</ref>  проект-смета бюроһы булараҡ нигеҙ һалына. Тәүҙә С.М. Киров исемендәге Ишембай нефть промыслаһының  төҙөлөш бүлеге составында проект-смета бюроһы була, шул уҡ йылда [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһына күсерелә. Икенсе "Баҡыны" асыу, нефть промыслаларын сафҡа индереү буйынса проект документацияларына ихтыяж артыуы, хеҙмәткәрҙәрҙең  уңышлы эшләүе аҡрынлап контораның статусын күтәреүгә һәм исемен алмаштырыуға   булышлыҡ итә: "Башнефтепроект" проект-смета контораһы (1936), "Башнефтепроект" Дәүләт союз проект-смета контораһы (1940), Өфөгә күскәс "Башнефтепроект" институты (1951). СССР нефть сәнәғәте министрлығына ҡараған  БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ ҡ.  "Башнефтепроект" Дәүләт проект-смета контораһы  1940 йылдың 4 июлендә СССР-ҙың нефть сәнәғәте комиссариаты ҡарары нигеҙендә асылған. [[1951 йыл|1951]] йылдың 27 октябрендә СССР нефть сәнәғәте министрлығы ҡарары буйынса нефть һәм газ промыслаһы ҡоролмаларын проектлау буйынса "Башнефтепроект" Дәүләт институты  ойошторола. "Башнефтепроект" СССР нефть сәнәғәте министрлығы комиссариатына (1940-1946, 1948-1951); СССР көнсығыш райондары нефть сәнәғәте министрлығы комиссариатына (1946-1948) бойһона. "Башнефтепроект" инженер-геологик эҙләнеүҙәр, нефть промыслаларын реконструкциялау һәм төҙөү буйынса проект-смета эштәре үткәргән, нефтетрестар өсөн стандарт һәм типовой ҡорамалдар һәм ҡоролмалар проектлай. 1951 йылдың 27 октябрендә СССР нефть сәнәғәте министрлығы ҡарарына ярашлы контора базаһында "Башнефтепроект" нефть һәм газ промыслаһы ҡоролмаларын проектлау буйынса дәүләт институты ойошторолған.  Башҡортостанда нефть сығарыу , тикшерелгән сығанаҡтарҙың һаны кәмеү эҙемтәһе булараҡ,  проект документацияһына ихтыяж да кәмей, был эште үҙгәртеп ҡороуға, яңы баҙарға сығыуға килтерә. [[1965 йыл|1965]] йылда СССР сәнәғәт министрлығы бойороғо менән "Башнефтепроект"  нефть һәм газ промыслаһы ҡоролмаларын проектлау буйынса дәүләт институты  "Башнефтепроект" Башҡортостан нефть сығарыу сәнәғәте предприятиеларын һәм ҡоролмаларын проектлау институты тип үҙгәртелә . Институт  СССР нефть сәнәғәте министрлығы (1951-1957); Башҡортостан — урта Волга совнархозы (1957-1963); СССР Госплан ҡарамағындағы  нефть һәм химия сәнәғәте комитеты  (1963-1964); СССР Госплан ҡарамағындағы  нефть табыу сәнәғәте комитеты (1964-1965); СССР нефть табыу сәнәғәте Министрлығы (1965-1970) бойһондороғонда була. [[1970 йыл]]дың 17 мартындағы министрлыҡ бойороғо менән  Өфө нефть сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институты һәм Башнефтепроект институты базаһында Башҡортостан  ғилми-тикшеренеү һәм нефть сәнәғәте проект институты ("БашНИПИнефть") ойошторола. Институтының Салауат филиалы бар. Уның бурысы булып [[Башҡортостан]], [[Коми Республикаһы|Коми]], Удмурт АССР-ы, [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур]], [[Пермь крайы|Пермь]], [[Төмән өлкәһе|Төмән]] өлкәләре, Ҡаҙаҡ һәм Белорус ССР-ы нефть райондарында нефть сығарыу сәнәғәте объекттарын проектлау, реконструкциялау һәм төҙөү тора. [[1991 йыл]]да кире күренеш күҙәтелә: Башнипинефть институтының проект өлөшөнән структура берәмеге булараҡ  "Башнефтепроект" айырылып сыға. Дүрт йылдан һуң, 1995 йылда "Башнефтепроект" "[[Башнефть]]" АНК филиалы булып китә. [[2003 йыл]]дан - [[Башнефть|"Башнефть" АНК]] "БашНИПИнефть" ЯЙС-ның проект-тикшеренеү бүлексәһе. "Башнефтепроект" институттын ойоштороусыларҙың береһе һәм [[1957 йыл|1957]] йылдан уның директоры — Ширин Сергей Сергеевич == "Башнефтепроект" фонды == Рәсәй дәүләт ғилми-техник документтар архивы филиалы  (РГАНТД), Һамар ҡалаһының  Р-101 фондында 1938-1969 йылдарҙағы 572 берәмек документ һаҡлана.  Документацияларға опись яһау: — проект —  172 берәмек, 1951-1969; — идара — 400 берәмек, 1938-1967<ref>[http://guides.rusarchives.ru/browse/gbfond.html;jsessionid=89hJECM2no5sZ-TP?bid=143&fund_id=29622&sort=title&direction=asc Филиал Российского государственного архива научно-технической документации. Путеводитель. В двух частях. Часть 2. 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307203405/http://guides.rusarchives.ru/browse/gbfond.html;jsessionid=89hJECM2no5sZ-TP?bid=143&fund_id=29622&sort=title&direction=asc |date=2016-03-07 }}</ref>. == Һылтанмалар == * http://bashnipineft.ru/history {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130127233934/http://bashnipineft.ru/history |date=2013-01-27 }} * http://encycl.bash-portal.ru/proectinst.htm{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://guides.rusarchives.ru/browse/gbfond.html;jsessionid=89hJECM2no5sZ-TP?bid=143&fund_id=29622&sort=title&direction=asc {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307203405/http://guides.rusarchives.ru/browse/gbfond.html;jsessionid=89hJECM2no5sZ-TP?bid=143&fund_id=29622&sort=title&direction=asc |date=2016-03-07 }} == Иҫкәрмә == {{примечания}} [[Категория:Алфавит буйынса компаниялар]] ohgjgwkojbp22mup3pk2pp37ow9vx3m 10 127469 1307714 1278113 2026-10-25T15:07:35Z BFD-69 28195 аныҡлаштырыу 1307714 wikitext text/x-wiki {{Регион |имя = Краснодар крайы |ИмяРегиона= Краснодар крайы |ИмяРегионаРод= Краснодар краы |Флаг= Flag of Krasnodar Krai.svg |Герб=Coat of Arms of Krasnodar Krai (official).svg |Центр= Краснодар |Города= {{s|[[Абинск]]{{•}} }} {{s|[[Анапа]]{{•}} }} {{s|[[Апшеронск]]{{•}} }} {{s|[[Армавир (Рәсәй)|Армавир]]{{•}} }} {{s|[[Белореченск]]{{•}} }} {{s|[[Геленджик]]{{•}} }} {{s|[[Горячий Ключ]]{{•}} }} {{s|[[Гулькевичи]]{{•}} }} {{s|[[Ейск]]{{•}} }} {{s|[[Кореновск]]{{•}} }} {{s|[[Краснодар]]{{•}} }} {{s|[[Кропоткин (ҡала)|Кропоткин]]{{•}} }} {{s|[[Крымск]]{{•}} }} {{s|[[Курганинск]]{{•}} }} {{s|[[Ҡобандағы Славянск]]{{•}} }} {{s|[[Лабинск]]{{•}} }} {{s|[[Новокубанск]]{{•}} }} {{s|[[Новороссийск]]{{•}} }} {{s|[[Приморско-Ахтарск]]{{•}} }} {{s|[[Сочи]]{{•}} }} {{s|[[Темрюк]]{{•}} }} {{s|[[Тимашёвск]]{{•}} }} {{s|[[Тихорецк]]{{•}} }} {{s|[[Туапсе]]{{•}} }} {{s|[[Усть-Лабинск]]{{•}} }} {{s|[[Хадыженск]]}} |Городские округа= {{s|[[Муниципальное образование город-курорт Анапа|Анапа]]{{•}} }} {{s|[[Муниципальное образование город Армавир|Армавир]]{{•}} }} {{s|[[Муниципальное образование город-курорт Геленджик|Геленджик]]{{•}} }} {{s|[[Муниципальное образование город Горячий Ключ|Горячий Ключ]]{{•}} }} {{s|[[Муниципальное образование город Краснодар|Краснодар]]{{•}} }} {{s|[[Муниципальное образование город Новороссийск|Новороссийск]]{{•}} }} {{s|[[Муниципальное образование город-курорт Сочи|Сочи]]}} |НазваниеРайона= Муниципаль район |НазваниеРайонаМн= Муниципаль райондар |Районы= {{s|[[Абинск районы|Абинск]]{{•}} }} {{s|[[Апшеронск районы (Краснодарский край)|Апшеронск]]{{•}} }} {{s|[[Белая Глина районы|Белая Глина]]{{•}} }} {{s|[[Белореченск районы|Белореченск]]{{•}} }} {{s|[[Брюховецкий районы|Брюховецкий]]{{•}} }} {{s|[[Выселки районы|Выселки]]{{•}} }} {{s|[[Гулькевичи районы|Гулькевичи]]{{•}} }} {{s|[[Динской районы|Динской]]{{•}} }} {{s|[[Ейск районы|Ейск]]{{•}} }} {{s|[[Кавказский районы|Кавказский]]{{•}} }} {{s|[[Калининский районы (Краснодарский край)|Калининский]]{{•}} }} {{s|[[Каневской районы|Каневской]]{{•}} }} {{s|[[Кореновск районы|Кореновск]]{{•}} }} {{s|[[Красноармейский районы (Краснодарский край)|Красноармейский]]{{•}} }} {{s|[[Крыловский районы|Крыловский]]{{•}} }} {{s|[[Крымск районы|Крымск]]{{•}} }} {{s|[[Курганинск районы|Курганинск]]{{•}} }} {{s|[[Кущёвский районы|Кущёвский]]{{•}} }} {{s|[[Лабинск районы|Лабинск]]{{•}} }} {{s|[[Ленинградский районы (Краснодарский край)|Ленинградский]]{{•}} }} {{s|[[Мостовский районы (Краснодарский край)|Мостовский]]{{•}} }} {{s|[[Новокубанск районы|Новокубанск]]{{•}} }} {{s|[[Новопокровский районы|Новопокровский]]{{•}} }} {{s|[[Отрадненский районы|Отрадненский]]{{•}} }} {{s|[[Павловский районы (Краснодарский край)|Павловский]]{{•}} }} {{s|[[Приморско-Ахтарск районы|Приморско-Ахтарск]]{{•}} }} {{s|[[Северский районы|Северский]]{{•}} }} {{s|[[Славянск районы (Краснодарский край)|Славянск]]{{•}} }} {{s|[[Староминский районы|Староминский]]{{•}} }} {{s|[[Тбилисский районы|Тбилисский]]{{•}} }} {{s|[[Темрюк районы|Темрюк]]{{•}} }} {{s|[[Тимашёвск районы|Тимашёвск]]{{•}} }} {{s|[[Тихорецк районы|Тихорецк]]{{•}} }} {{s|[[Туапсе районы|Туапсе]]{{•}} }} {{s|[[Успенский районы (Краснодарский край)|Успенский]]{{•}} }} {{s|[[Усть-Лабинск районы|Усть-Лабинск]]{{•}} }} {{s|[[Щербиновский районы|Щербиновский]]}} }} <noinclude> [[Категория:Ҡалыптар:Рәсәй Федерацияһы субъекттарының административ бүленеше]] </noinclude> rt882kq7485zlscbg2mmwbgsznvmm9h 0 136118 1307708 1284966 2026-10-25T13:06:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307708 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{ФШ|Авзалова}} '''Авзалова Әлфиә Авзал ҡыҙы''' ([[15 ғинуар]] [[1933 йыл]] — [[15 июнь]] [[2017 йыл]]) — [[СССР]] һәм Рәсәй йырсыһы. Татар АССР-ының атҡаҙанған (1962) һәм халыҡ (1970), РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1983) артисы. Татарстан Республикаһының Ғабдулла Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1992). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм «Татарстан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры. == Биографияһы == Әлфиә Авзал ҡыҙы Авзалова 1933 йылдың 15 ғинуарында [[Татарстан Республикаһы|Татар АССР-ының]] [[Аҡтаныш районы]] [[Аҡтаныш]] ауылында тыуған. Иртә етем ҡала: әсәһе үлгәндә, ҡыҙға барлығы 5 йәш була. Һуңыраҡ атаһы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк була. Әлфиәне әсәһенең хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Краснокама районы]] [[Яңы Ҡабан]] ауылында йәшәгән ҡыҙ туғаны тәрбиәләй. 1957 йылда Татар дәүләт йыр һәм бейеү ансамблендә солист була, [[Солтан Ғәбәши]], [[Александр Ключарёв]], Мансур Музафаров, 3аһит Хәбибуллин һәм башҡа композиторҙарҙың ҡатмарлы әҫәрҙәрен башҡара. Уның репертуарына боронғо халыҡ һәм заманса йырҙар инә. Вокал оҫталығына һәм нота грамотаһына уны Волкова Рәйсә өйрәтә — шул саҡта ул [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге Татар дәүләт филармонияһының художество етәксеһе булып эшләй. Авзалова Әлфиә ансамблдә бер йыл эшләгәс, музыка училищеһына уҡырға инә, тик бер айҙан тауышы ҡарлыға. Тауышын тергеҙеп, ул үҙ өҫтөндә эшләй һәм кире ансамблгә ҡайта. Татар дәүләт филармонияһының художество етәкселеге тәҡдиме буйынса Әлфиә Авзалова үҙенең концерт төркөмөн ойоштора, уға Ғәбидуллин Кәрим етәкселегендәге орган, гитара, клавишалылар һәм синтезаторҙан торған «Казан утлары» эстрада инструменталь ансамбле һәм бейеү төркөмө ҡушыла. Авзалова был ансамбль менән бергә [[Балтик диңгеҙе|Балтик буйы]] һәм [[Урта Азия]]лағы совет республикаларында гастролдәрҙә йөрөй, [[Мәскәү]]ҙә, [[Ленинград]]та һәм СССР-ҙың бик күп ҡалаларында була, [[Башҡортостан]] һәм [[Татарстан]] нефтселәре, төҙөүселәр, КАМАЗ заводында эшләүселәр, ауыл хеҙмәтсәндәре алдында сығыш яһай. Ике-өс айға һуҙылған һәр бер сыҡҡанында 100-ҙән ашыу концерт биреүгә өлгәшә. 1957 йылда Мәскәүҙә Татар сәнғәтенең һәм әҙәбиәтенең декадаһында сығышында йырсы беренсе ҙур уңышын яулай. Авзалова Әлфиә 2017 йылдың 15 ююнендә 85-се йәшендә оҙайлы һәм ҡаты сирҙән һуң [[Ҡазан]]да вафат була<ref>[http://www.tatar-inform.ru/news/kazan/2017/06/15/557986/ На 85-м году жизни скончалась татарская певица Альфия Авзалова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180324041656/http://www.tatar-inform.ru/news/kazan/2017/06/15/557986/ |date=2018-03-24 }}</ref><ref>[https://yandex.ru/turbo?text=https%3A%2F%2Fwww.tatar-inform.ru%2Fnews%2F2017%2F06%2F18%2F558539%2F&d=1 Дочь Альфии Авзаловой поблагодарила татарский народ, проводивший певицу в последний путь. ИА «Татар-информ», 18 июня 2017 года]{{ref-ru}}{{V|2|07|2019}}</ref>. == Ижады == Тауыш тембры — тулы диапазонлы альт. Донъяның 14 телендә йырлай. Йырсы һәм уның ижады тураһында татар телендә «Моң батшабикәһе» исемле документаль фильм төшөрөлә, ул 2010 йылда Ҡазанда күрһәтелә (сценарий авторы — Рабит Батулла, яҙыусы, драматург, Татарстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре). == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Татар АССР-ының атҡаҙанған артисы (1962) * Татар АССР-ының халыҡ артисы (1970) * Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (беренсе тапҡыр — 1976) * РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1983) * Татарстан Республикаһының Ғ. Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты. (1992) * «Халыҡтар араһында тыныслыҡты нығытыу буйынса әүҙем эшмәкәрлеге өсөн» Совет тыныслыҡты яҡлау комитетының Почёт грамотаһы (1960) * «Татар эстрадаһы легендаһы» — Хөрмәтле бүләге (2008) * Ҡазан йондоҙҙар аллеяһына исемле йондоҙо һалына. == Әҙәбиәт == * «Әлфия Авзалова: истәлекләр, әңгәмәләр, мәкаләләр, фоторәсемнәр» /Тоз. Р.Батулла. — Казань: Татарское книжное издательство, 2007. — 214 с. — 3000 д. — ISBN 978-5-298-01533-2 == Хәтер == * 2019 йылдың сентябрендә [[Татарстан]]да танылған йырсы Әлфиә Афзаловаға һәйкәл асылды. Ул Яңы татар биҫтәһе зыяратында йырсыны ҡәбере өҫтөнә ҡуйылды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1358827/ Татарстанда танылған йырсы Әлфиә Афзаловаға һәйкәл асылды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2019 йыл, 26 сентябрь]{{V|26|09|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.mega-stars.ru/music_stars/avzalova_alfiya_avzalovna.php Биография Авзаловой Альфии Авзаловны. Сайт Mega-Stars.ru, 2006—2019]{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|2|07|2019}} * [https://web.archive.org/web/20160307045439/http://art16.ru/content/al_fiia_avzalova_mon_patshabik_sie Альфия Авзалова: «Моң патшабикәсе»] * [http://www.tatphilharmonia.ru/118 Альфия Авзалова отпразднует свой день рождения большим концертом] * [http://www.tatar-inform.ru/news/2008/12/20/146999 Татар-информ. Альфия Авзалова признана «Легендой татарской эстрады»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180324101245/http://www.tatar-inform.ru/news/2008/12/20/146999/ |date=2018-03-24 }} [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған артистары]] [[Категория:Татар АССР-ының атҡаҙанған артистары]] [[Категория:«Татарстан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ғабдулла Туҡай премияһы лауреаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Татар АССР-ының халыҡ артистары]] [[Категория:XX быуат йырсылары]] [[Категория:Рәсәй йырсылары]] [[Категория:СССР йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] mvtm5huh5r3auazzglza1geqq6y2hod 0 145952 1307745 862047 2026-10-25T20:53:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307745 wikitext text/x-wiki '''Алгебраи́к тополо́гия''' (боронғо исеме: '''комбинаторлы топология''') — [[топология|топологияның]], уларға [[алгебраик система|алгебраик объекттар]] [[төркөм (математика)|төркөмөн]] ([[Ҡулса (математика)|ҡулсаларын]] һәм башҡа шундай) ярашлы ҡуйыу юлы менән [[топологик арауыҡ|топологик арауыҡтарҙы]], шулай уҡ был объекттарҙың төрлө топологик операциялар тәьҫире аҫтында тәртиптәрен өйрәнеүсе бүлеге. == Төп ысулдары == Алгебраикй топологияның ысулдары, [[дөйөм алгебра|дөйөм алгебраик]] структуралар топологик структураларға ҡарағанда ябайыраҡ төҙөлгән тигән фаразға нигеҙләнгәндәр. Төрлө гомологияларҙан тыш (хәҙер экстраординар гомологиялар ҙур әһәмиәткә эйә, мәҫәлән [[бордизм]]дар йәки [[K-теория|<math>K</math>-теория]]лар) алгебраик топология өсөн [[гомотопик төркөм]]дәр <math>\pi_n(X)</math> мөһим. Уларҙан <math>\pi_1(X)</math> — [[фундаменталь төркөм]] тип аталғаны иң мөһиме, ул, бөтә башҡа үлсәмле төркөмдәрҙән айырмалы рәүештә, Абель булмаған төркөм була ала. [[Гомология (топология)|Гомологиялар]] тип аталған (мәҫәлән, [[Симплициаль гомологиялар|симплициаль]] йәки сингулярлы) төркөмдәр алгебраик топологияның мөһим инструменты булып торалар. Һәр <math>X</math> топологик арауыҡҡа һәр <math>n</math> үлсәнешендә үҙенең <math>H_n(X)</math> гомологиялар [[Абель төркөмө]] ярашлы, ә һәр өҙлөкһөҙ <math>f:X\to Y</math> сағылышына <math>f_*:H_n(X)\to H_n(Y)</math> төркөмдәр [[гомоморфизм]]ы ярашлы, шуның менән бергә <math>fg</math> сағылыштар ҡабатландығына <math>f_*g_*</math> гомоморфизмдар ҡабатландығы ярашлы, ә <math>\mathrm{id}</math> тождестволы сағылышына <math>\mathrm{id}_*</math> тождестволы изоморфизмы ярашлы. ([[Категория (математика)|Категориялар]] теорияһы телендә был, гомологиялар төркөмө топологик арауыҡтар категорияһынан Абель төркөмдәре категорияһына ковариантлы [[Функтор (математика)|функтор]] була тигәнде аңлата.) == Методика миҫалы == Алгебраик топология ысулдарының ҡулланылышына классик миҫалдарҙың береһе булып [[Хәрәкәтһеҙ нөктә тураһында Брауэр теоремаһы|хәрәкәтһеҙ нөктә тураһында Брауэр теоремаһын]] иҫбатлау тора. Теореманың раҫлауы шунан ғибәрәт, йомоҡ <math>n</math>-үлсәмле шарҙың үҙенә теләһә ниндәй <math>f \colon D_n \to D_n</math> [[Өҙлөкһөҙлөк(математика)|өҙлөкһөҙ сағылышының]] хәрәкәтһеҙ нөктәһе бар, йәғни <math>\exists x\colon f(x) =x</math>. Иҫбатлау өсөн шундай лемма ҡулланыла: <math>D_n</math> <math>n</math>-үлсәмле шарҙың үҙенең сигенә (<math>(n-1)</math>-үлсәмле <math>S_{n-1}</math> сфераһына), сиктең ([[Ретракция (топология)|ретракцияның]]) бөтә нөктәләре өсөн <math>g(x)=x</math> тигеҙлеге үтәлгән <math>g</math> өҙлөкһөҙ сағылышы юҡ. Ысынында, әгәр <math>f</math> сағылышының хәрәкәтһеҙ нөктәләре булмаһа, ул саҡта, шарҙың һәр <math>x</math> нөктәһе өсөн <math>f(x)</math>-тан сыҡҡан һәм <math>x</math> нөктәһе аша үткән нур үткәреп, шарҙың сфераға <math>g</math> сағылышын төҙөп була (хәрәкәтһеҙ нөктәләр булмаған осраҡта улар төрлө нөктәләр); нурҙың <math>S_{n-1}</math> сфера менән киҫешеү нөктәһе — <math>y</math>, һәм <math>g(x)=y</math> булһын. <math>g(x)=y</math> сағылышы өҙлөкһөҙ, һәм әгәр <math>x</math> сферала ятһа, ул саҡта <math>g(x)=x</math>. Шулай итеп, шарҙың сфераға [[Ретракция (топология)|ретракцияһы]] алынды, лемма буйынса был мөмкин түгел, йәғни хәрәкәтһеҙ нөктәләр (берәү булһа ла) булырға тейеш. Лемманы иҫбатлау өсөн шундай ретракция <math>g</math> бар тип фараз ителә. Сфераны шар эсенә һалыу өсөн <math>i(x)=x</math> шундай үҙсәнлек үтәлә: сағылыштар ҡабатландығы <math>gi=\mathrm{id}</math> — сфераның тождестволы сағылышы (башта <math>i</math>, аҙаҡ <math>g</math>). Артабан <math>H_{n-1}(S_{n-1})=\mathbf{Z}</math> икәне күрһәтелә, ә <math>H_{n-1}(D_n)=0</math>. Ул саҡта <math>g_*:H_{n-1}(D_n)\to H_{n-1}(S_{n-1})</math> сағылышы 0-гә сағылыш була, ләкин, икенсе яҡтан, <math>gi=\mathrm{id}</math> булғанлыҡтан, <math>g_*i_*=\mathrm{id}_*:\mathbf{Z}\to\mathbf{Z}</math> — нуль гомоморфизм түгел, ә тождестволы изоморфизм була икәне килеп сыға. Шуның менән бергә Брауэр теоремаһының алгебраик булмаған иҫбатланыштары ла бар, ләкин гомологияларҙы индереү, элек бер береһе менән бәйләнмәгән кеүек күренгән бик күп раҫлауҙарҙы бик еңел иҫбат итергә мөмкинлек бирә. == Тарихы == Алгебраик топологияның ҡайһы бер теоремалары [[Эйлер, Леонард|Эйлерға]] ла билдәле булғандар, мәҫәлән, түбәләре һаны <math>V</math>, ҡабырғалары һаны <math>E</math> һәм ҡырҙары һаны <math>F</math> булған теләһә ниндәй ҡабарынҡы күпҡыр өсөн <math>V-E+F=2</math> нисбәте дөрөҫ. Топологик һорауҙар менән [[Гаусс, Карл Фридрих|Гаусс]] һәм [[Риман, Бернхард|Риман]] ҡыҙыҡһыналар. Ләкин алгебраик топологияны фән булараҡ төҙөүҙә төп ролде [[Пуанкаре, Анри|Пуанкаре]] уйнай — симплициаль гомологиялар һәм фундаменталь төркөм төшөнсәләре тап уныҡы тип иҫәпләнә. [[Александер, Джеймс Уэдделл|Александер]], [[Веблен, Освальд|Веблен]], [[Лефшец, Соломон|Лефшец]], [[Уайтхед, Джон Генри Константайн|Уайтхед]], [[Борсук, Кароль|Борсук]], [[Гуревич, Витольд|Гуревич]], [[Стинрод, Норман|Стинрод]], [[Эйленберг, Самуэль|Эйленберг]], [[Серр, Жан-Пьер|Серр]], [[Том, Рене|Том]], [[Атья, Майкл Фрэнсис|Атья]], [[Хирцебрух, Фридрих|Хирцебрух]], [[Ботт, Рауль|Ботт]], [[Адамс, Джон Фрэнк|Адамс]], [[Смейл, Стивен|Смейл]], [[Милнор, Джон|Милнор]], [[Квиллен, Даниель|Квиллен]] ҙур өлөш индерәләр; совет/Рәсәй математиктарынан [[Александров, Павел Сергеевич|П. С. Александровты]], [[Колмогоров, Андрей Николаевич|Колмогоровты]], [[Понтрягин, Лев Семёнович|Понтрягинды]], [[Люстерник, Лазарь Аронович|Люстерникты]], [[Рохлин, Владимир Абрамович|Рохлинды]], [[Новиков, Сергей Петрович (математик)|Новиковты]], [[Фоменко, Анатолий Тимофеевич|Фоменконы]], [[Концевич, Максим Львович|Концевичаүты]], [[Воеводский, Владимир Александрович|Воеводскийҙы]], [[Перельман, Григорий Яковлевич|Перельманды]] билдәләп китергә кәрәк. == Әҙәбиәт == * Васильев В. А. Введение в топологию. — М.: Фазис, 1997 * Вик Дж. У. Теория гомологий. Введение в алгебраическую топологию. — М.: МЦНМО, 2005 * Виро О. Я., Иванов О. А., Харламов В. М., Нецветаев Н. Ю. [http://www.pdmi.ras.ru/~olegviro/topoman/index.html Задачный учебник по топологии] * Дольд А. Лекции по алгебраической топологии. — М.: Мир, 1976 * Дубровин Б. А., Новиков С. П., Фоменко А. Т. Современная геометрия: Методы и приложения. — М.: Наука, 1979 * Дубровин Б. А., Новиков С. П., Фоменко А. Т. Современная геометрия: Методы теории гомологий. — М.: Наука, 1984 * Зейферт Г., Трельфалль В. Топология. — Ижевск: РХД, 2001 * Коснёвски Ч. Начальный курс алгебраической топологии. — М.: Мир, 1983 * Лефшец С. Алгебраическая топология. — М.: ИЛ, 1949 * Новиков П. С. Топология. — 2 изд., испр. и доп. — Ижевск: Институт компьютерных исследований, 2002 * [[Прасолов, Виктор Васильевич|Прасолов В. В.]] Элементы теории гомологий. — М.: [[Московский центр непрерывного математического образования|МЦНМО]],2006 * Свитцер Р. М. Алгебраическая топология — гомотопии и гомологии. — М.: Наука, 1985 * Спеньер Э. Алгебраическая топология. — М.: Мир, 1971 * Стинрод Н., Эйленберг С. Основания алгебраической топологии. — М.: Физматгиз, 1958 * Фоменко А. Т., Фукс Д. Б. Курс гомотопической топологии. — М.: Наука, 1989 * Hatcher A. [https://web.archive.org/web/20120206155217/http://www.math.cornell.edu/~hatcher/AT/ATpage.html Algebraic Topology] {{перевести|en|Algebraic topology}} {{rq|isbn|refless}} {{Разделы математики}} [[Категория:Алгебраик топология]] osai3zmsuh5yipgv5b2ojs1jdgcrynm 0 147960 1307746 1181910 2026-10-25T21:58:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307746 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Алтын башаҡ» фонтаны''' — Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең төп өс фонтанының береһе. Үрге быуаның үҙәгендә урынлашҡан. Фонтандың дөйөм бейеклеге — 16 м, һыу ағымының бейеклеге 25 метрға етә. == Тәүге фонтан == [[Файл:Expo_1931_Cactus.jpg|мини|318x318пкс|Le Cactus, 1931 йыл]] Быуа үҙәгендә буласаҡ фонтан 1937 йылда Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһенең генераль планын эшләү этабында уҡ уйланылған була. Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһенең баш архитекторы Вячеслав Олтаржевский «Главконсерва», «Главтабак», «Главчай», «Главкондитер» «Главпиво», «Главхолод», «Главликерводка» сауҙа павильондары һәм төп ресторан менән уратып алынған фонтан һәм быуа тирәләй ял итеү урындары проектлаған була. Фонтанды Олтаржевский киләсәктә РФА-ның Төп ботаника баҡсаһын ойошторасаҡ архитектор И. А. Петров менән бергә эшләй<ref name="official">{{Cite web|url=http://vdnh.ru/map/3941/|title=Фонтан «Золотой колос»|publisher=ВДНХ|accessdate=2017-07-02}}</ref>.. «Башаҡ» фонтанын Олтаржевский архитекторҙар {{Тәржемәһеҙ 3|Гране, Андре|Андре Гране|en|André Granet}} һәм {{Тәржемәһеҙ 3|Экспер, Роже-Анри|Роже-Анри Экспера|en|Roger-Henri Expert}} [[Париж]]да 1931 йылдағы Колониаль күргәҙмә өсөн эшләгән «Кактус» фонтанынан алған тәьҫораттар аҫтында ижад итә. «Башаҡ» [[баҡыр]] япраҡтарҙан йыйыла һәм ап-аҡ павильондар фонында айырылып тора. Әммә материалды һайлау "Башаҡ"ты аҙ ғүмерле итә: металл ҡарая һәм онтала, шулай итеп, фонтан бер нисә йыл эсендә тулыһынса юҡҡа сыға һәм 1949 йылда һүтелә<ref name=official /> == Икенсе фонтан == 1954 йылда яңыртылған Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе асылыуға, күргәҙмәнең башҡа ике төп фонтандары «СССР халыҡтары дуҫлығы» һәм «Таш сәскә» авторы архитектор Константин Топуридзе скульптор Прокопий Добрынин менән бергә 3-сө быуа үҙәгендә яңыртылған «Алтын башаҡ» төҙөй<ref name=official />. Яңы версия күләме буйынса байтаҡҡа ҙурыраҡ була — «Башаҡ» 16 метр бейеклеккә етә. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, фонтан төҙөлөр алдынан уның балсыҡтан тулы үлсәмдәге күсермәһе булдырыла. Фонтанды ҡеүәте 110 кВт һәм етештереүсәнлеге секундына 200 литрлыҡ ике насос агрегаты хеҙмәтләндерә. Улар ярҙамында «бойҙай»ҙа урынлаштырылған насадкаларҙан 66 һыу ағымы һиптерә, шуларҙың утыҙы 25 метрға етә. Баҡыр урынына алтын һәм ҡыҙыл смальта менән ҡапланған [[тимер-бетон]] ҡулланыла. Һоро гранит менән ҡапланған нигеҙендә смальта менән ҡапланған муллыҡ мөгөҙө ҡуйылған<ref name=official />{{sfn|Нефедов|2014|с=164}}. == Хәҙерге торошо == [[Файл:Фонтан_Золотой_колос_01.JPG|справа|мини|250x250пкс|Эшләмәүсе фонтан, 2015 йыл]] 1980 йылдан алып фонтан яйлап туҙа, һәм 1990 йылда һүндереп ҡуйыла<ref name=ng>{{cite web |url = https://www.novayagazeta.ru/articles/2014/04/09/59136-vdnh-vydohnula |title = ВДНХ выдохнула | author = Наталия Зотова |date = 2014-04-11 |publisher = Новая газета |accessdate = 2017-07-02}}</ref>. 2014 йылда ДБУ «Гормост» белгестәре фонтандың һөлдәһен нығыталар һәм махсус состав менән артабан емерелеүен туҡтатып торалар<ref name=conservation>{{cite web |url = http://www.m24.ru/articles/56873 |title = Фонтаны ВДНХ: как ухаживают за 16 золотыми девушками |date = 2014-10-02 |publisher = Москва 24 |accessdate = 2017-07-02}}</ref>. 2014 һәм 2015 йылдарҙа фонтан бер нисә тапҡыр яҡтылыҡ эффекттары ҡулланып күңел асыу саралары үткәреү урыны була. 2014 йылдың октябрендә быуала «[[Круг Света]]» фестивале сиктәрендә яҡтылыҡ музыкаль шоу үткәрелә<ref name=sila2014>{{cite web |url = http://www.m24.ru/m/articles/57574 |title = «Круг света» посетят около 6 миллионов зрителей |date = 2014-10-11 |publisher = Москва 24 |accessdate = 2017-07-02 }}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Летом 2015 года фонтан стал частью площадки костюмированного бала Midsummer Night’s Dream 2015<ref name=midsummer>{{cite web |url = http://www.intermoda.ru/cit/midsummer-nights-dream-2015-zarozhdenie-zhizni.html |title = Midsummer Night’s Dream 2015: Зарождение жизни | author = Дима Бабушкин |date = 2015-07-19 |publisher = Intermoda |accessdate = 2017-07-02}}</ref>. 2015 йылдың көҙөндә рәссам Марго Трушина VI Мәскәү хәҙерге заман сәнғәте һәм инсталляцияһы Биенналеһы сиктәрендә Sila Sveta командаһы менән бергә фонтанда «The Tomorrow That Never Was/Завтра, которого не было» исеме аҫтында мэппинг эшләйҙәр<ref name=tomorrow>{{cite web |url = http://www.m24.ru/videos/94089 |title = Трансляция фестиваля «Круг света» побила рекорд посещаемости |date = 2015-10-02 |publisher = Москва 24 |accessdate = 2017-07-02}}</ref>. 2017 йылдың йәйенән алып «Алтын башаҡ» реставрацияла була<ref name="official"/>. 2018 йылдың 15 июлендә яңыртылған фонтан эшләй башлай<ref>{{Cite web|url=https://www.m24.ru/news/mehr-Moskvy/15072018/38720|title=Собянин открыл фонтаны Центральной аллеи на ВДНХ после реставрации|publisher=[[Москва 24]]|accessdate=2019-3-10}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Фонтан «Халыҡтар дуҫлығы» * Фонтан «Таш сәскә» == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Нефедов П. В.|заглавие=Путеводитель по ВДНХ|место=М.|год=2014|страниц=236|страницы=164|isbn=978-5-4330-0033-9|ref=Нефедов}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20170708230653/http://vdnh.ru/map/3941/ Страница о фонтане на сайте ВДНХ] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] 9dbghtouogum1y2psgtmtlyeu9w4r4q 0 152680 1307709 1286994 2026-10-25T14:03:23Z Akkashka 14326 1307709 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шәрм-әш-Шәйех''' — {{lang-ru|Шарм-эш-Шейх}}<ref>{{Атлас мира|2010|145|Египет}}</ref><ref name="name">[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/72/Sharm_Russian_Name.jpg Письмо Росреестра о написании названия города на русском языке].</ref> ({{lang-ar|شرم الشيخ}}, йыш ҡына хаталы итеп ''Шарм-эль-Шейх'' тип әйтәләр. [[1982 йыл]]ға тиклем — '''Офира''') — [[Мысыр|Мысырҙағы]] [[курорт]] [[ҡала]]. == Географияһы == Шәрм-әш-Шәйех Мысыр ривьераһының [[Ҡыҙыл диңгеҙ]] яры буйында, [[Синай ярымутрауы|Синай ярымутрауының]] көньяҡ осонда урынлашҡан. [[Синай ярымутрауы|Көньяҡ Синай]] губернаторлығындағы район үҙәктәренең береһе. [[Оттоман империяһы]] осоронан билдәле, 1967—1982 йылдарҙа [[Израиль]] баҫҡан осорҙа Офира тип атала. 1970 йылдарға тиклем бәләкәй генә ҡасаба була. Уңайлы урында урынлашҡан, климаты яҡшы, бай тәбиғәтле, сифатлы һәм тиҙ үҫеш алыуы арҡаһында туристар араһында ҙур абруй ҡаҙана бара. Шул уҡ ваҡытта ул Мысырҙың башҡа ҡалаларынан ныҡ ҡына айырыла һәм [[Европа|Европаның]] Урта диңгеҙ буйындағы курорттарын хәтерләтә. [[Ҡаһирә]]нән алыҫлығы автомобиль юлы буйынса 500 км, авиатрасса оҙонлоғо 385 км [[Файл:Sharm el-Sheikh & Tiran island aerial view.jpg|thumb|250px|слева|Яңы төҙөлөштәр. Тиран утрауына ҡаршы яҡ]] Тарихтан билдәле булыуынса, ҡала тоташ бер ваҡытта төҙөлмәгән, шуға күрә күп төрлө архитектуралы «оазистар» булып үҫешкән. Улар аша төп магистраль — Peace Road проспекты үтә һәм ҡаланы бер бөтөнгә тоташтыра. 40 км төньяҡ-көнсығыш йүнәлештә Наама ҡултығы ҡушыла, унда ҡунаҡхана төҙөп, халыҡ-ара һәм күңел асыу программаһы тәҡдим ителә.<ref>[https://na-kurort.net/naama-bey/ Тураһында файҙалы мәғлүмәт Наама Бей]</ref> == Этимологияһы == Ғәрәп теленән Шәрм-әш-Шәйех — «шәйех бухтаһы (ҡултығы)» тип тәржемә ителә. Ҡайһы бер урындағы гидтар уны «шәйех яры» тип атай. == Халҡы == 1996 һәм 2006 йылдарҙағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса<ref>[https://www.citypopulation.de/Egypt-Cities.html Arab Republic of Egypt]</ref>. {{Wikidata/Population}} == Галерея == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Файл:SharmView.jpg|thumb|250px|Ғәҙәти һыу ҡойонор урын, ҡомлоҡ. Горизонтта — Тиран утрауы]] |width="25%"|[[Файл:SharmKingBahrein.jpg|thumb|250px|Нәәмә-Бей урамындағы сауҙа-күңел асыу үҙәге]] |width="25%"|[[Файл:SharmElMaya.jpg|thumb|250px|Шәрм-әл-Мәййә ҡултығындағы ҡаялы яр]] |width="25%"|[[Файл:SharmElSheikhEgypt-SharksBay byDanielCsorfoly.JPG|thumb|250px|Шәрҡес-Бей ҡаялы яры]] |} == Шулай уҡ ҡара == * [[Нападения акул в Шарм-эш-Шейхе (2010)]] * [[Дахаб]] * [[Эль-Гуна]] * [[Хургада]] {{викигид|Шарм-эш-Шейх}} {{Навигация}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://www.sis.gov.eg/En/Story.aspx?sid=1124 Информация про Шарм-эш-Шейх на сайте Египетской государственной информационной службы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091013204911/http://www.sis.gov.eg/En/Story.aspx?sid=1124 |date=2009-10-13 }} (англ.) {{Мысыр ҡалалары}} [[Категория:Мысыр ҡалалары]] [[Категория:Мысыр курорттары]] [[Категория:Ҡыҙыл диңгеҙ порттары]] 7wdoawjnmoadtzraj08lp0q1hei15eo 1307718 1307709 2026-10-25T15:27:28Z Akkashka 14326 /* Шулай уҡ ҡара */ 1307718 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шәрм-әш-Шәйех''' — {{lang-ru|Шарм-эш-Шейх}}<ref>{{Атлас мира|2010|145|Египет}}</ref><ref name="name">[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/72/Sharm_Russian_Name.jpg Письмо Росреестра о написании названия города на русском языке].</ref> ({{lang-ar|شرم الشيخ}}, йыш ҡына хаталы итеп ''Шарм-эль-Шейх'' тип әйтәләр. [[1982 йыл]]ға тиклем — '''Офира''') — [[Мысыр|Мысырҙағы]] [[курорт]] [[ҡала]]. == Географияһы == Шәрм-әш-Шәйех Мысыр ривьераһының [[Ҡыҙыл диңгеҙ]] яры буйында, [[Синай ярымутрауы|Синай ярымутрауының]] көньяҡ осонда урынлашҡан. [[Синай ярымутрауы|Көньяҡ Синай]] губернаторлығындағы район үҙәктәренең береһе. [[Оттоман империяһы]] осоронан билдәле, 1967—1982 йылдарҙа [[Израиль]] баҫҡан осорҙа Офира тип атала. 1970 йылдарға тиклем бәләкәй генә ҡасаба була. Уңайлы урында урынлашҡан, климаты яҡшы, бай тәбиғәтле, сифатлы һәм тиҙ үҫеш алыуы арҡаһында туристар араһында ҙур абруй ҡаҙана бара. Шул уҡ ваҡытта ул Мысырҙың башҡа ҡалаларынан ныҡ ҡына айырыла һәм [[Европа|Европаның]] Урта диңгеҙ буйындағы курорттарын хәтерләтә. [[Ҡаһирә]]нән алыҫлығы автомобиль юлы буйынса 500 км, авиатрасса оҙонлоғо 385 км [[Файл:Sharm el-Sheikh & Tiran island aerial view.jpg|thumb|250px|слева|Яңы төҙөлөштәр. Тиран утрауына ҡаршы яҡ]] Тарихтан билдәле булыуынса, ҡала тоташ бер ваҡытта төҙөлмәгән, шуға күрә күп төрлө архитектуралы «оазистар» булып үҫешкән. Улар аша төп магистраль — Peace Road проспекты үтә һәм ҡаланы бер бөтөнгә тоташтыра. 40 км төньяҡ-көнсығыш йүнәлештә Наама ҡултығы ҡушыла, унда ҡунаҡхана төҙөп, халыҡ-ара һәм күңел асыу программаһы тәҡдим ителә.<ref>[https://na-kurort.net/naama-bey/ Тураһында файҙалы мәғлүмәт Наама Бей]</ref> == Этимологияһы == Ғәрәп теленән Шәрм-әш-Шәйех — «шәйех бухтаһы (ҡултығы)» тип тәржемә ителә. Ҡайһы бер урындағы гидтар уны «шәйех яры» тип атай. == Халҡы == 1996 һәм 2006 йылдарҙағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса<ref>[https://www.citypopulation.de/Egypt-Cities.html Arab Republic of Egypt]</ref>. {{Wikidata/Population}} == Галерея == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Файл:SharmView.jpg|thumb|250px|Ғәҙәти һыу ҡойонор урын, ҡомлоҡ. Горизонтта — Тиран утрауы]] |width="25%"|[[Файл:SharmKingBahrein.jpg|thumb|250px|Нәәмә-Бей урамындағы сауҙа-күңел асыу үҙәге]] |width="25%"|[[Файл:SharmElMaya.jpg|thumb|250px|Шәрм-әл-Мәййә ҡултығындағы ҡаялы яр]] |width="25%"|[[Файл:SharmElSheikhEgypt-SharksBay byDanielCsorfoly.JPG|thumb|250px|Шәрҡес-Бей ҡаялы яры]] |} == Шулай уҡ ҡара == * [[Нападения акул в Шарм-эш-Шейхе (2010)]] * [[Даһаб]] * [[Эль-Гуна]] * [[Хургада]] {{викигид|Шарм-эш-Шейх}} {{Навигация}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://www.sis.gov.eg/En/Story.aspx?sid=1124 Информация про Шарм-эш-Шейх на сайте Египетской государственной информационной службы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091013204911/http://www.sis.gov.eg/En/Story.aspx?sid=1124 |date=2009-10-13 }} (англ.) {{Мысыр ҡалалары}} [[Категория:Мысыр ҡалалары]] [[Категория:Мысыр курорттары]] [[Категория:Ҡыҙыл диңгеҙ порттары]] 8rwe5hbl39rjxtaqq9cmmvdkjl210xc 0 156107 1307754 921992 2026-10-26T08:32:51Z Moyogo 4850 /* Латин алфавиты */ 1307754 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Лезгин яҙмаһы''' ({{Lang-lez|лезги кхьинар}}) — лезгин телендә яҙыу өсөн ҡулланылған яҙма. Төрлө ваҡытта төрлө графикалаға нигеҙләнеп йәшәй, бер нисә тапҡыр реформаға дусар була. Әлеге ваҡытта лезгин яҙмаһы [[кириллица]]ла тормошҡа аша. Лезгин яҙмаһының тарихында түбәндәге баҫҡыстар айырыла: * XIX быуат башы — 1928 йыл — [[Ғәрәп яҙмаһы|ғәрәп алфавитына]] нигеҙләнгән яҙма * 1860-сы — 1910-сы йылдар — кириллицалағы яҙыу (ғәрәп яҙмаһы менән йәнәш) * 1928—1938 йылдар — [[латин алфавиты]]ндағы яҙма * 1938 йылдан алып — кириллица алфавитына нигеҙләнгән хәҙерге заман яҙыуы. == Ғәрәп яҙмаһы == Хәҙерге [[Дағстан]] авторҙарының хеҙмәттәрендә агван теле менән ул ҡулланған яҙма лезгин теле менән тиңләп күрһәтелә. Ләкин күпселек ғалимдар агван телен «уди теленең иҫкесә торошо» тип иҫәпләй<ref>{{Публикация|статья|автор=Г. А. Климов|заглавие=Агванский язык|издание=Языки мира. Кавказские языки|год=1998|место=М.|издательство=Academia|isbn=5-87444-079-8|страниц=480|страницы=99-101}}</ref>. Лезгин яҙмаһының иң боронғо ҡомартҡылары [[XIX быуат]]тың беренсе яртыһына ҡарай. Был ҡулъяҙмаларҙа өлөшләтә дағстан телдәре (аджам) фонетикаһына яраҡлаштырылған ғәрәп алфавиты ҡулланыла. XIX быуатта лезгин телендә ғәрәп шрифты менән байтаҡ нәфис һәм поэтик әҫәр яҙыла (Етим Эмин шиғриәте һ.б.)<ref>{{Публикация|статья|автор=Р. И. Гайдаров|заглавие=Из истории становления лезгинского литературного языка и письменности|издание=Учёные записки Дагестанского государственного университета им. В. И. Ленина|год=1962|том=VIII|страницы=31-45}}</ref>. [[Урыҫ революцияһы|1917 йылғы революциянан]] һуң ғәрәп графикаһында фәнни нигеҙҙәге беренсе норматив лезгин алфавитын төҙөү буйынса эш башлана. Ошондай тәүге алфавитты Касумкент уҡытыусыһы Абу-Джафар Мамедов эшләй. Алфавиттың икенсе бер вариантын Г. А. Гаджибеков әҙерләй. Был алфавитта бер нисә китап нәшер ителә, шул иҫәптән «Лезгин шағирҙарының йырҙары» (1927), әммә был ваҡытҡа ғәрәп яҙмаһы урынына латин яҙмаһын ҡулланыу тураһындағы мәсьәлә ҡалҡып сыға<ref name="ЛЭ">{{публикация|статья|автор=А. Ш. [Шабад А.], Е. Ш.|заглавие=Лезгинский язык|издание=Литературная энциклопедия|год=1932|том=6|место=М.|издательство=ОГИЗ РСФСР|столбцы=151-152|ссылка=http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le6/le6-1511.htm}}</ref>. Ғәрәп яҙмаһына нигеҙләнгән лезгин алфавиты түбәндәге күренештә була (хәрефтәрҙең урынлашыу тәртибе һаҡланмаған)<ref name="КиПВ">{{публикация|статья|заглавие=Новый алфавит для народностей Дагестана|издание=Культура и письменность Востока|год=1928|место=Баку|ссылка=http://dlib.rsl.ru/viewer/01005509731#?page=177|выпуск=II|страницы=176-177}}</ref>: {| class="standard" cellpadding="5" style="font-size: 2em; line-height: 2.5em; text-align: center;" | style="width:2em;" |آ | style="width:2em;" |ب | style="width:2em;" |چ | style="width:2em;" |ج | style="width:2em;" |ڃ | style="width:2em;" |د | style="width:2em;" |اه | style="width:2em;" |ٱ | style="width:2em;" |ف | style="width:2em;" |گ |- | style="width:2em;" |غ | style="width:2em;" |ﻫ | style="width:2em;" |اى | style="width:2em;" |ى | style="width:2em;" |ک | style="width:2em;" |ل | style="width:2em;" |م | style="width:2em;" |ن | style="width:2em;" |اۊ | style="width:2em;" |پ |- | style="width:2em;" |ڢ | style="width:2em;" |ڠ | style="width:2em;" |ق | style="width:2em;" |ر | style="width:2em;" |س | style="width:2em;" |ص | style="width:2em;" |ش | style="width:2em;" |ت | style="width:2em;" |ط | style="width:2em;" |ت |- | style="width:2em;" |ط | style="width:2em;" |او | style="width:2em;" |اۈ | style="width:2em;" |و | style="width:2em;" |خ | style="width:2em;" | | style="width:2em;" |څ | style="width:2em;" |ز | style="width:2em;" |ژ | style="width:2em;" |ڗ |} == Услар кириллицаһы == [[Файл:Lezgi_alphabet,_1871.PNG|справа|мини|300x300пкс|1871 йылғы әлифбалағы алфавит]] [[Файл:Lezgi_alphabet_1911.jpg|справа|мини|300x300пкс|1911 йылғы әлифбалағы алфавит]] 1860-сы йылдарҙа, Дағстан [[Рәсәй империяһы]]на ҡушылғандан һуң, этнограф һәм лингвист П. К. Услар тарафынан беренсе лезгин грамматикаһы эшләнә (1896 йылда баҫылып сыға). Был грамматикала бер нисә латин һәм грузин хәрефе өҫтәлгән һәм модификацияланған кириллица алфавиты ҡулланыла. [[1871 йыл]]да ошо алфавитта Темир-Хан-Шурала беренсе лезгин китабы — «Кюринская азбука» нәшер ителә, Усларҙың ярҙамсыһы Казанфар Зульфикаров уның авторы була<ref>{{книга|заглавие=Кюринская азбука|место=Темир-Хан-Шура|год=1871|страниц=57}}</ref>. XX быуат башында Услар алфавитында тағы бер нисә китап баҫылып сыға. Улар араһына «Ҡөрьәндә телгә алынған һигеҙ пәйғәмбәрҙең тарихы» һәм Абу-Джафар Мамедов төҙөгән «Ќу̇ре ჭалан елифарни аҳпа гw æниз қелдаj ђуз» әлифбаһы була; әлифба [[Тбилиси|Тифлиста]] 1911 йылда нәшерләнгән була<ref>{{Книга|заглавие=Кюринская азбука и первая книга для чтения|оригинал=Ќу̇ре ჭалан елифарни аҳпа гw æниз қелдаj ђуз|место=Тифлис|год=1911}}</ref>. Әммә Услар алфавиты артабан үҫтерелмәй. == Латин алфавиты == 1920-се йылдарҙа [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа алфавиттарҙы латинлаштырыу башлана. 1925—1926 йылдарҙа [[Мәскәү]] юғары уҡыу йорттарында уҡыған лезгин студенттары «лезгин түңәрәге» ойоштора, уның эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә «Лезгинса яҙырғамы?» тигән брошюра баҫтырыла, ошо китапта латинлаштырылған алфавиттың проекты бирелә. Бер ни тиклем ваҡыттан дағстан телдәре өсөн Г. А. Гаджибеков һәм А. Л. Шамхалов тарафынан беренсе «яңы дағстан алфавиты» төҙөлә. Уның модификацияларының береһе лезгин теленә тәғәйенләнә. [[1928 йыл]]дың 27 июнендә Бөтә Союз яңы алфавит үҙәк комитетының ғилми советы тәҡдим ителгән алфавитты хуплай. Яңы яҙманың үҙенсәлектәренең береһе булып баш хәрефтәрҙең булмауы тора. Алфавит үҙе ошондай күренештә була<ref>{{Книга|автор=alqcdar a.q|заглавие=ⱬiji lezgi ilifar-ni sifte ⱪeldaj ktab|место=mahac-qala|год=1928}}</ref>: '''a, b, c, cc, [[Файл:Latin_small_letter_C_with_middle_tilde.svg|7x7пкс]], ç, d, e, ə, f, g, ƣ, h, i, j, k, kk, ⱪ, l, m, n, o, ө, p, pp, [[Файл:Latin_small_letter_P_with_appendage.svg|10x10пкс]], q, ꝗ, r, s, ş, t, tt, [[Файл:Latin_small_letter_T_with_descender.svg|14x14пкс]], u, v, x, [[Файл:Latin_small_letter_X_with_descender.svg|x16пкс]], [[Файл:Latin_small_letter_X_with_stroke.svg|7x7пкс]], y, z, ƶ, ꞩ, ꞩꞩ, ⱬ, '''' 1932 йылда лезгин алфавитына бер нисә үҙгәреш индерелә — хәрефтәр һаны ҡыҫҡартыла, баш хәрефтәр индерелә. 1930-сы йылдар уртыһына ул ошондай ҡиәфәткә инә<ref>{{Китап|автор=Alqadarskij A.Q.|заглавие=Bukvar|место=Mahacqala|год=1937}}</ref>: {| class="standard" cellpadding="5" style="font-size: 1.5em; line-height: 2.5em; text-align: center;" | style="width:3em;" |A а | style="width:3em;" |B b | style="width:3em;" |C c | style="width:3em;" |Ç ç | style="width:3em;" |D d | style="width:3em;" |E е | style="width:3em;" |F f | style="width:3em;" |G g | style="width:3em;" |Ƣ ƣ | style="width:3em;" |H h | style="width:3em;" |I i | style="width:3em;" |J j | style="width:3em;" |K k |- | style="width:3em;" |Ⱪ ⱪ | style="width:3em;" |L l | style="width:3em;" |M m | style="width:3em;" |N n | style="width:3em;" |O о | style="width:3em;" |P p | style="width:3em;" |[[Файл:Latin_capital_letter_P_with_appendage.svg|15x15пкс]] [[Файл:Latin_small_letter_P_with_appendage.svg|14x14пкс]] | style="width:3em;" |Q q | style="width:3em;" |Ꝗ ꝗ | style="width:3em;" |R r | style="width:3em;" |S s | style="width:3em;" |Ş ş | style="width:3em;" |Ꞩ ꞩ |- | style="width:3em;" |T t | style="width:3em;" |[[Файл:Latin_capital_letter_T_with_descender.svg|17x17пкс]] [[Файл:Latin_small_letter_T_with_descender.svg|17x17пкс]] | style="width:3em;" |U u | style="width:3em;" |V v | style="width:3em;" |X x | style="width:3em;" |[[Файл:Latin_capital_letter_X_with_descender.svg|19x19пкс]] [[Файл:Latin_small_letter_X_with_descender.svg|12x12пкс]] | style="width:3em;" |[[Файл:Latin_capital_letter_X_with_stroke.svg|15x15пкс]] [[Файл:Latin_small_letter_X_with_stroke.svg|11x11пкс]] | style="width:3em;" |Y y | style="width:3em;" |Z z | style="width:3em;" |Ƶ ƶ | style="width:3em;" |Ⱬ ⱬ | style="width:3em;" |' |} 2018 йылда [[Әзербайжан]]да латинлаштырылған алфавит проекты эшләнә, уны ошо илдә йәшәгән лезгиндарға ғәмәлдәге кириллица алфавиты урынына ҡулланыуға тапшырырға ниәт ителә<ref>{{Cite web|author=С. Керимова|title=Смена графики ударит по самому сердцу нашего народа|url=http://flnka.ru/osoboe_mneniye/20139-smena-grafiki-udarit-po-samomu-serdcu-nashego-naroda.html|date=2019-03-20|accessdate=2019-03-30}}</ref>  [неавторитетный источник?<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5D;</sup> == Хәҙерге алфавит == 1930-сы йылдар аҙағында СССР-ҙа яҙмаларҙы кириллицаға күсереү башлана. Уның барышында [[1938 йыл]]дың [[5 ғинуар]]ында [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]]-ның Дағстан өлкә комитеты бюроһы Дағстан халыҡтары алфавиттарын да кириллицаға күсереү тураһында ҡарар сығара. 8 февралдә был ҡарар партияның Дағстан АССР-ы өлкә комитеты тарафынан раҫлана<ref>{{Публикация|статья|автор=А. А. Исаев|заглавие=О формировании и развитии письменности народов Дагестана|издание=Социологический сборник|год=1970|выпуск=I|место=Махачкала|страницы=173-232}}</ref>. 11 февралдә яңы лезгин алфавиты «Дагестанская правда» гәзитендә баҫылып сыға. Артабан алфавитҡа ҙур булмаған үҙгәрештәр индерелә ('''Ё ё''' хәрефе индерелә, ә '''УӀ уӀ''' хәрефе '''Уь уь''' менән алмаштырыла). Әлеге ваҡытта лезгин алфавиты түбәндәгесә<ref name="сля">{{Публикация|книга|автор=Р. И. Гайдаров, А. Г. Гюльмагомедов, У. А. Мейланова, Б. Б. Талибов|заглавие=Современный лезгинский язык|место=Махачкала|издательство=ИЯЛИ ДНЦ РАН|год=2009|isbn=978-5-914331-018-6|страницы=94-96|страниц=482|тираж=300}}</ref>: {| class="standard" cellpadding="5" style="font-size: 1.5em; line-height: 2.5em; text-align: center;" | style="width:3em;" |А а | style="width:3em;" |Б б | style="width:3em;" |В в | style="width:3em;" |Г г | style="width:3em;" |Гъ гъ | style="width:3em;" |Гь гь | style="width:3em;" |Д д | style="width:3em;" |Е е | style="width:3em;" |Ё ё | style="width:3em;" |Ж ж | style="width:3em;" |З з | style="width:3em;" |И и |- | style="width:3em;" |Й й | style="width:3em;" |К к | style="width:3em;" |Къ къ | style="width:3em;" |Кь кь | style="width:3em;" |КӀ кӀ | style="width:3em;" |Л л | style="width:3em;" |М м | style="width:3em;" |Н н | style="width:3em;" |О о | style="width:3em;" |П п | style="width:3em;" |ПӀ пӀ | style="width:3em;" |Р р |- | style="width:3em;" |С с | style="width:3em;" |Т т | style="width:3em;" |ТӀ тӀ | style="width:3em;" |У у | style="width:3em;" |Уь уь | style="width:3em;" |Ф ф | style="width:3em;" |Х х | style="width:3em;" |Хъ хъ | style="width:3em;" |Хь хь | style="width:3em;" |Ц ц | style="width:3em;" |ЦӀ цӀ | style="width:3em;" |Ч ч |- | style="width:3em;" |ЧӀ чӀ | style="width:3em;" |Ш ш | style="width:3em;" |Щ щ | style="width:3em;" |Ъ ъ | style="width:3em;" |Ы ы | style="width:3em;" |Ь ь | style="width:3em;" |Э э | style="width:3em;" |Ю ю | style="width:3em;" |Я я |} Хәҙерге орфография 1962 йылдан бирле йәшәп килә. 1962 йылға тиклем /k/, /p/, /t/, /t͡s/, /t͡ʃ/ ышҡылыуһыҙ тартынғылары икеләтелгән хәреф менән билдәләнгән була: '''кк, пп, тт, цц, чч''', ''ччил'' /t͡ʃil/ «ер» менән ''чил'' /t͡ʃʰil/ «селтәр» кеүек парҙар хасил ителә. Кәм тигәндә 19 ошондай пар була. Хәҙерге орфографияла бындай һүҙҙәр омограф булып тора: ''чил'' — бер үк ваҡытта /t͡ʃil/ «ер» ҙә, /t͡ʃʰil/ «селтәр» ҙә<ref name="Haspelmath">{{Книга|автор=Haspelmath, Martin|заглавие=A grammar of Lezgian|место=Berlin ; New York|издательство=Mouton de Gruyter|год=1993|pages=28—29|allpages=568|isbn=3-11-013735-6}}</ref>. == Алфавиттарҙы тап килтереү таблицаһы == {| class="wikitable" !Ғәрәп !Услар кириллицаһы <br /> !Латиница <br /><br />1932-1938 йылдарҙа !Хәҙерге <br /><br />кириллица ![[Халыҡ-ара фонетик алфавит|МФА]]<ref name="Haspelmath">{{Книга|автор=Haspelmath, Martin|заглавие=A grammar of Lezgian|место=Berlin ; New York|издательство=Mouton de Gruyter|год=1993|pages=28—29|allpages=568|isbn=3-11-013735-6}}</ref> |- |آ |а |A a |А а |a |- |ب |б |B b |Б б |b |- |و |в |V v |В в |w |- |گ |г |G g |Г г |g |- |غ |г̧ |Ƣ ƣ |Гъ гъ |ʁ |- |ﻫ |h |H h |Гь гь |h |- |د |д |D d |Д д |d |- |اه |е |E e, Je |Е е |je, e |- | - | - | - |Ё ё |jo |- |ژ |ж |Ƶ ƶ |Ж ж |ʒ |- |ز |з |Z z |З з |z |- |اى |i |I i |И и |i |- |ى |j |J j |Й й |j |- |ک |к |K k |К к |kʰ, k |- |ڠ |қ |Q q |Къ къ |q |- |ق |q |Ꝗ ꝗ |Кь кь |q' |- |گ |k |Ⱪ ⱪ |КӀ кӀ |k' |- |ل |л |L l |Л л |l |- |م |м |M m |М м |m |- |ن |н |N n |Н н |n |- |او |о |O o |О о |o |- |پ |п |P p |П п |pʰ, p |- |ڢ |ԥ |P̡ p̡ |ПӀ пӀ |p' |- |ر |р |R r |Р р |r |- |س |с |S s |С с |s |- |ت |т |T t |Т т |tʰ, t |- |ط |ҭ |T̨ t̨ |ТӀ тӀ |t' |- |او |у |U u |У у |u |- |اۊ |у̇ |Y y |Уь уь |y |- |ف |ф |F f |Ф ф |f |- |خ |х |X x |Х х |χ |- |څ |ħ |Ӿ ӿ |Хъ хъ |qʰ |- |ؼ |h̑ |Ҳ ҳ |Хь хь |x |- |ص |ц |S̷ s̷ |Ц ц |ʦ |- |ڗ |წ |Ⱬ ⱬ |ЦӀ цӀ |ʦ' |- |چ |ч |C c |Ч ч |ʧ |- |ج |ჭ |Ç ç |ЧӀ чӀ |ʧ' |- |ش | - |Ş ş |Ш ш |ʃ |- | - | - | - |Щ щ | - |- | - | - |' |ъ |ʔ |- | - | - | - |Ы ы | - |- | - | - | - |ь | - |- |اه |е |E e |Э э |ʔe, e |- | - | - |ju |Ю ю |ju |- | - | - |ja |Я я |ja, æ |} == Иҫкәрмәләр == [[Категория:Нах-дағстан телдәренең имләләре]] [[Категория:Кириллик алфавиттар]] pnn5aty70e5lp4w29uou6u4xs9hp5nk 0 156346 1307737 1297964 2026-10-25T19:14:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307737 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Абыҙбаев Измаил Ибраһим улы''' ([[11 ғинуар]] [[1929 йыл]] — [[4 сентябрь]] [[1997 йыл]]) — ғалим-тау инженеры. 1975—1986 йылдарҙа [[Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институты]]ның директор урынбаҫары. Техник фәндәр докторы (1988). Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы ағзаһы (нефть һәм газ бүлеге)<ref>[https://neftegaz.ru/persons/332683-abyzbaev-izmail/ Абызбаев Измаил Ибрагимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205083713/https://neftegaz.ru/persons/332683-abyzbaev-izmail/ |date=2019-12-05 }}</ref>. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1977), нефть сәнәғәте отличнигы (1971). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1976). == Биографияһы == Абыҙбаев Измаил Ибраһим улы [[1929 йыл]]дың 11 ғинуарында [[Өфө]]лә Башҡортостандың дәүләт эшмәкәре [[Абыҙбаев Ибраһим Хафиз улы]] ғаиләһендә тыуа. [[1951 йыл]]да Мәскәү нефть һәм газ институтын (хәҙерге [[Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты]]) тамамлай, һөнәре — газ һәм нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү буйынса тау инженеры<ref>[http://eurasian-defence.ru/?q=node/16840 АБЫЗБАЕВ ИЗМАИЛ ИБРАГИМОВИЧ]</ref>. [[1952]]—[[1956 йыл]]дарҙа «[[Башнефть]]» берекмәһенең нефть промыслаларында эшләй. [[1956 йыл]]да Башҡортостан нефть сәнәғәте ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының (БашНИПИнефть, хәҙер «[http://nhtkrb.ru/ Башҡортостан нефть машиналары эшләү ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ институты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205083713/http://nhtkrb.ru/ |date=2019-12-05 }}» дәүләт унитар предприятиеһы): 1975—[[1985 йыл]]дарҙа — фән буйынса директор урынбаҫары, [[1986 йыл]]дан баш ғилми хеҙмәткәр була. 1988 йылда докторлыҡ иссертацияһын яҡлай. Измаил Ибраһим улы Башҡортостандың — [[Арлан нефть ятҡылығы|Арлан]], Шкапово, Манһары һәм башҡа нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү буйынса проект етәкселәренең береһе була. Алжир һәм Иран нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеүҙе анализлау һәм проекттарын төҙөү менән етәкселек итә. [[1997 йыл]]дың [[4 сентябрь|4 сентябрендә]] Өфөлә вафат була. Уның улы — олатаһы хөрмәтенә уның исеме ҡушылған Ибраһим Измаил улы Абыҙбаев, шулай уҡ нефтсе, техник фәндәр докторы.<ref>[https://famous-scientists.ru/list/7740 Абызбаев Ибрагим Измаилович]</ref> == Ғилми эшмәкәрлеге == Уның фәнни-ғәмәли эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре нефть запасын алыу ҡатмарлы булған ятҡылыҡтарын анализлау һәм проектлау, шулай уҡ ҡатлам шыйыҡсаларының геохимик билдәләре һәм гидрогеологик ҡоролошо үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып, палеозой киҫелеше ултырмаларын эшкәртеүҙең комплекслы методикаһы анализын булдырыу була.<ref>[https://ufa-gid.com/encyclopedia/abyzbaev.html Энциклопедия Башкирии. АБЫЗБАЕВ Измаил Ибрагимович]</ref>. 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 5 монография авторы. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1977) <br> * СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1971) <br> * «Почёт Билдәһе» ордены (1976) һәм миҙалдар == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/?id=8953 АБЫЗБАЕВ Измаил Ибрагимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224153643/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/?id=8953 |date=2019-12-24 }} * [http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%98%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Абызбаев Измаил Ибрагимович]{{Недоступная ссылка|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:СССР нефтселәре]] [[Категория:Башҡортостан нефтселәре]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Өфөлә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1997 йылда вафат булғандар]] [[Категория:4 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:1929 йылда тыуғандар]] [[Категория:11 ғинуарҙа тыуғандар]] fwm60eospmxbwh6dmk8s856fw7rhyy7 0 162881 1307712 1290517 2026-10-25T14:36:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307712 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Әшә''' ({{Lang-ru|Аша́}}) — [[Әшә (ҡала)|Әшә]] ҡалаһына исем биргән йылға, Әшә ҡалаһы ситенән аға. Ҡала был йылға буйында [[1898 йыл|1898 йылда]] Әшә-Балашово суйын иретеү заводы төҙөү айҡанлы барлыҡҡа килә. == Географияһы == Әшә йылғаһы [[Силәбе өлкәһе]] һәм [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ерҙәре аша аға, [[Эҫем (Ағиҙел ҡушылдығы)|Эҫем]] йылғаһының уң яҡ ҡушылдығы. [[Силәбе өлкәһе]] Әшә районында урынлашҡан [[:ru:Каратау (хребет, Южный Урал)|Ҡаратау]] битенән баш ала һәм юғары ағымында кеше йәшәмәгән урындарҙан аға. [[Эҫем (Ағиҙел ҡушылдығы)|Эҫем]] йылғаһына уның тамағынан 120 км өҫтәрәк [[Әшә (ҡала)|Әшә]] ҡалаһы ситендә килеп ҡушыла. 82 ҡушылдығы бар. Уларҙың дөйөм оҙонлоғо — 180 км. Силәбе өлкәһенең тәбиғәт һәйкәле. == Тәбиғәт һәйкәле == Әшә йылғаһы 1987 йылдың 6 октябрендә халыҡ депутаттарының Силәбе өлкә Советы тарафынан гидрологик тәбиғәт һәйкәле тип иғлан ителгән <ref>Решение исполнительного комитета Челябинского областного Совета народных депутатов от 06.10.1987 №361</ref> һәм хужалыҡта файҙаланыуҙан алмайса 805,3 га майҙан билдәләнгән.Ул тәбиғәт һөйкәле булараҡ тәбиғәтте һаҡлау, мөхит тыуҙырыусы, ғилми-танып белеү һәм рекреация әһәмиәтенә эйә <ref>[http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B0-%D0%90%D1%88%D0%B0 Река Аша//Установочные сведения]</ref><ref>[http://docs.cntd.ru/document/444933098 ОБ УТВЕРЖДЕНИИ ГРАНИЦЫ ПАМЯТНИКА ПРИРОДЫ ЧЕЛЯБИНСКОЙ ОБЛАСТИ РЕКИ АША]</ref>. == Тарихы == Ҡасандыр йылға буйында махсус торлаҡ пункттар, ағас бысыу һәм күмер яндырыусы ауылдар: Үрге Әшә, Ивановка, Тройчатка булған<ref>[https://humus.livejournal.com/5174891.html 1930-е. Спецпоселения в Уральской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030120400/https://humus.livejournal.com/5174891.html |date=2020-10-30 }}</ref> Хәҙерге ваҡытта Әшә йылғаһы буйында Точильный ҡасабаһы урынлашҡан. Ул ҡасандыр Әшә-Балашов заводы ихтыяждары өсөн тирә-яҡ урмандарҙы ҡырҡыусыларҙың балталарын сыныҡтырыу өсөн ҡайраҡ түңәрәктәр яһаусыларҙың йәшәү урыны булараҡ барлыҡҡа килгән. Әшә-Балашов заводы, һуңынан Әшә заводы 1947 йылға тиклем ағас күмере ҡулланып эшләгән <ref>[https://nasledie-sela.ru/places/CHE/1259/5909/ Точильный] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180816065120/http://nasledie-sela.ru/places/CHE/1259/5909/ |date=2018-08-16 }}</ref>. == Һыу реестры мғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры|Рәсәй дәүләт һыу реестрының]] мғлүмәттәре буйынса, [[Кама һыу бассейны округы|Кама һыу бассейны округына]] инә, һыу хужалығы йылға бассейны - йылға башынан тамағына тиклем — Эҫем йылғаһы, бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел. Йылға бассейны — [[Кама]] йылғаһы<ref name="МПР России">{{ГВР|182405}}</ref>. == Этимологияһы == Йылға исеменең килеп сығышын Свердловск өлкәһе төбәкте өйрәнеүсеһе, географы, топонимдар белгесе [[:ru:Шувалов Николай Иванович|Шувалов Николай Иванович]]<nowiki/>тың "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә аңлатылыуынса, ике фараз осрай:<blockquote>Аша, река, правый приток Сима, бассейн Белой; город областного подчинение; районный центр. Поселок основан в 1898 г. в связи со строительство металлургического завода, с 1933 г.— город. Название имеет два толкования. Одно рассматривает топоним с точки зрения оценки местных природных условий, с тюркским глагол ас, аш — «переваливать», «переходить» (через горы), т. е. река, пробивающаяся через горы. Другое толкование из этнический терминологии. В первоисточникахрека называется Асса (звуковое соответствие «с» и « ш»), что позволяет отнести название к родоплеменному «ас», «ассы», «аша». Род асс, ас входит в племя катайцев<ref>Шувалов Н.И. Аша// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. </ref>. </blockquote> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Аша // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969-1978. == Сығанаҡтар == * [https://web.archive.org/web/20200805020853/http://pochel.ru/c/159-reka-asha/ Река Аша] * [http://toposural.ru/index.php/goroda-chelyabinskoj-oblasti/asha Аша//От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] 27ijmbiftlh06ae6t943v4a4xudymar 0 183034 1307747 1196515 2026-10-25T22:32:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307747 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Андреева Екатерина Сергеевна''' ([[27 ноябрь]] [[1961 йыл]]<ref>[http://www.utro.ru/articles/2006/11/30/606012.shtml Utro.ru, 30 ноября 2006. СМИ: Екатерине Андреевой уже 45]</ref><ref name="Труд">{{cite web |url=http://www.trud.ru/article/28-06-2012/277957_ekaterina_andreeva_novosti_ne_znajut_sezona_otpuskov.html |title=Екатерина Андреева: Новости не знают сезона отпусков |author=Таша Невская |publisher=[[Труд (газета)|Труд]] |description=Интервью |date=2012-06-28 |lang=ru |accessdate=2012-10-31}}</ref><ref name="автоссылка2">[https://www.novayagazeta.ru/articles/2012/06/26/50315-kogo-pozdravit-lichno-putin Кого поздравит лично Путин] // [[Новая газета]], 26 июня 2012 г., [https://web.archive.org/web/20200528100636/https://novayagazeta.ru/storage/c/2012/06/26/1340725852_217944_50.jpg скан страницы документа], ''[https://web.archive.org/web/20181229031309/https://novayagazeta.ru/articles/2012/06/26/50315-kogo-pozdravit-lichno-putin полная архивная копия]''</ref> йәки [[1965 йыл|1965]]<ref name=":0" /><ref>В 2019 году Екатерина Андреева предоставила журналистам скан своего свидетельства о рождении, выданного в декабре 1965 года, где датой рождения указано 27 ноября 1965 года</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=B0YQ1rCPeIg&ab_channel=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%86 Интервью Екатерины Андреевой Надежде Стрелец (подтвердила год рождения — 1965)]</ref>, [[Мәскәү]]) — 1998 йылдан алып «[[Беренсе канал]]»да «Ваҡыт» мәғлүмәттәр программаһын алып барыусы{{sfn|«Винил» с Михаилом Куницыным|loc=01:38}}. == Биографияһы == Екатерина Сергеевна Андреева 1965 йылдың 27 ноябрендә (уның әйтеүенсә<ref name=":0">{{YouTube|id=nrhXBxFMI7o|title=Екатерина Андреева: время, слёзы и возраст|start=55m46s}}</ref> һәм тыуыу тураһындағы таныҡлыҡтың сканы буйынса<ref name="apn" />) йәки 1961 йылда Мәскәүҙә тыуған<ref name="Труд" /><ref name="автоссылка2" />. Атаһы СССР Дәүләт тәьминәте рәйесе урынбаҫары, ә әсәһе — хужабикә була<ref name="russtars.tv">[http://www.russtars.tv/ort/41-ekaterina-andreeva.html Екатерина Андреева Наши любимые телеведущие российского телевидения. Фото, видео из эфиров]</ref>. Андрееваның Екатерина исемле һеңлеһе бар. Ата-бабаларының береһе Демидовтың крепостнойы, хужа билмәһәненән аҡса түләп ҡотола{{sfn|"Жена. История любви" с Кирой Прошутинской, ТВ Центр|loc=08:20}}. 187-се мәктәптең 10-сы класын тамамлағандан һуң [[Мәскәү дәүләт юридик университеты|Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу юридик институтына (ВЮЗИ)]]<ref>{{cite web | url = http://www.sch187ms.narod.ru/graduate.htm | title = Выпуск 1983 года | publisher = Школа 187 }}</ref><ref name="Who_is_who_2001">{{публикация|книга|заглавие=Кто есть кто на российском телевидении: ежегодный информационно-биографический справочник|том=3|год=2001|страницы=28|издательство=Телескоп }}</ref> уҡырға инә. Параллель рәүештә Генераль прокуратурала тәфтиш идаралығының эш башҡарыу бүлегендә референт булып эшләй<ref name="JournSchool_2011">{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=wWCH7VZqt2Y&t=844s | title = Екатерина Андреева. Часть 1 | publisher = Школа журналистики имени Владимира Мезенцева в ЦДЖ | date = 11.09.2011 }}<blockquote>…потому что я работаю с 16 лет… С 17-ти. Как только я пошла в институт — я сразу же устроилась на работу</blockquote></ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.echo.msk.ru/programs/tv/34949/|title=Телехранитель|author=Афанасьева Елена, Андреева Екатерина|subtitle=Воскресенье, 06.03.2005|date=2005-03-06|publisher=[[Эхо Москвы]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080521043828/http://www.echo.msk.ru/programs/tv/34949/|archive-date=2008-05-21|deadlink=yes}}</ref>. Ғүмеренә хәүеф янау инцидентынан һуң прокуратурала эшен ҡалдыра{{sfn|"Наедине со всеми" с Юлией Меньшовой|loc=27:39}}{{sfn|"Жена. История любви" с Кирой Прошутинской, ТВ Центр|loc=29:51}}. Андреева иртә кейәүгә сыға һәм 18 йәшендә ҡыҙы Натальяны таба{{sfn|"Наедине со всеми" с Юлией Меньшовой|loc=39:26}}{{sfn|"Жена. История любви" с Кирой Прошутинской, ТВ Центр|loc=27:00}}. Юридик факультеттан Мәскәү өлкә педагогия институтының тарих факультетына күсә, уны [[1990 йыл]]да тамамлай.{{sfn|"Жена. История любви" с Кирой Прошутинской, ТВ Центр|loc=32:38}}. Уның сығарылыш эше [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин Иосиф]] һәм [[Адольф Гитлер|Адольф Һитлер]] режимдарын сағыштырыуға арнала<ref name="Rozhdestvenskaya_2013">{{cite web|url=https://7days.ru/stars/privatelife/ekaterina-andreeva-muzh-znaet-chto-darit-mne-brillianty-bespolezno.htm |title=Екатерина Андреева: «Муж знает, что дарить мне бриллианты бесполезно»|publisher=7 дней|date=18.09.2013|author = Рождественская Е. }}</ref>{{sfn|"Жена. История любви" с Кирой Прошутинской, ТВ Центр|loc=36:15}}. == Телевидение == [[1990 йыл]]да Бөтә Союз телевидение хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү институтының «дикторҙар мәктәбенә» уҡырға инә (СССР дәүләт телерадиоһы), үҙәк телевидениеға дикторлыҡҡа конкурсы буйынса үтә<ref name="Who_is_who_2001" />{{sfn|"Жена. История любви" с Кирой Прошутинской, ТВ Центр|loc=42:08|quote=... вам было больше двадцати пяти лет, и вы в третий раз попробовали изменить свою судьбу и работу... }}. Игорь Кирилловта уҡый, ул Андрееваның телевидение яҙмышында роль уйнай<ref name="Who_is_who_2001" /><ref>{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=xPeFLBkAtc4&t=906s | title = Из первых уст. Екатерина Андреева, 19:02 | publisher = Инфосервис Когалым | date = 06.03.2019 }}</ref>. [[1992 йыл]]да телевидениела «Иртән»<ref name="Personalna_vasha_2002" /> һәм «Хәйерле кис, Мәскәү»<ref name="Who_is_who_2001" /> программаларында эшләй. [[«Россия-1»|РТР]] телеканалында иҡтисади яңылыҡтар алып бара, «Ҙур уҙыштар» [[автоспорт]] программаһының алып барыусыһы була<ref name="Personalna_vasha_2002">{{cite web|lang=ru|url=https://echo.msk.ru/programs/personalno/19271/|title=Персонально Ваша…|author=Ганапольский Матвей, Андреева Екатерина|date=2002-08-05|publisher=[[Эхо Москвы]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303011609/https://echo.msk.ru/programs/personalno/19271/|archive-date=2022-03-03|deadlink=yes}}</ref>. 1994 йылдан — «ТСН» мәғлүмәт телевидение агентлығының редакторы (ОРТ мәғлүмәт программалары дирекцияһы)<ref name="Personalna_vasha_2002" />{{sfn|«Винил» с Михаилом Куницыным|loc=49:14}}. 1995 йылда Останкино 1-се каналында «ИТА Яңылыҡтар» мәғлүмәт программаһының алып барыусыһы. [[1997 йыл]]да тәүге тапҡыр «Ваҡыт» мәғлүмәт программаһын алып барыусы сифатында ҡатнаша (отпускала булған [[Шарапова Арина Аяновна|Арина Шарапованы]] алмаштыра){{Sfn|«Винил» с Михаилом Куницыным|loc=01:38}}. [[1998 йыл]] аҙағына тиклем яңылыҡтарҙың ғәҙәти иртәнге һәм киске сығарылыштарын алып бара. 1998 йылдың декабрендә Сергей Доренко тарафынан ОРТ телекомпанияһында «Ваҡыт» программаһының даими алып барыусыһы итеп тәғәйенләнә<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20170929152044/https://www.afisha.ru/article/mediahistory/page31/ |title=История русских медиа 1989—2011. Доренко против Лужкова. Сентябрь 1999 |publisher=[[Афиша (журнал)|Афиша]]|date=06.06.2011 }}</ref>{{sfn|«Винил» с Михаилом Куницыным|loc=02:04}}. 2001 йылдан 2007 йылға тиклем бер үк ваҡытта сыҡҡан ОРТ/«Беренсе канал» һәм [[«Россия-1»|РТР/«Рәсәй»]] каналдарында Сергей Брилев менән бергә «Владимир Путин менән тура линия»ны алып барыусы була<ref>{{cite web|url=http://iz.ru/news/256179|title=Программная передача|publisher=[[Известия]]|date=2001-12-21}}</ref>. 2004, 2008, 2012 һәм 2018 йылдарҙа уның менән бергә Рәсәй Президентының инаугурацияһының тура трансляцияһына комментарийҙар алып бара<ref>{{cite web|url=https://ria.ru/politics/20180507/1519998937.html?referrer_block=index_archive_1|title=Присяга и ядерный чемоданчик: в Кремле пройдет инаугурация президента|publisher=РИА Новости|date=2018-05-07}}</ref>. Андреева яңылыҡтар редакцияһының төп канваһын үҙе әҙерләй<ref>{{cite web |author=Елена Швец |url=https://mediametrics.ru/articles/view.html?id=58760 |title=В гостях легендарная телеведущая Екатерина Андреева |lang= |website=[[MediaMetrics]] |date=2018-09-03 |description=Интервью |quote= |accessdate=2019-08-17 |deadlink= |archiveurl= |archivedate= }}</ref>. Алып барыусының образы ябай, эшсән стиль, шул иҫәптән кейемдә лә һәм прическала ла, кәм биҙәүестәр менән{{sfn|"Жена. История любви" с Кирой Прошутинской, ТВ Центр|loc=37:42}}<ref>{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=NcNnqod6yFo&t=1824s | title = Екатерина Андреева | publisher = Честное слово с Юрием Николаевым, 30:29 | date = 01.10.2017 }}</ref>. Андреева ирекле стиль менән башлай, әммә был директор Ольвар Какучаяға оҡшамай{{sfn|"Наедине со всеми" с Юлией Меньшовой|loc=04:11}}<ref>{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=Z-lCHnQdPAk&t=2347s | title = Екатерина Андреева | publisher = Мастер-класс Екатерины Андреевой "Инструменты успеха современной женщины", 39:06 | date = 27.04.2021 }}</ref>. [[2010 йыл]] йомғаҡтары буйынса Рәсәй TNS версияһы буйынса Рәсәйҙең иң популяр алып барыусылары иҫәбенә инә<ref>{{cite web|url=http://7days.ru/stars/bio/ekaterina-andreeva.htm#bio|title=Екатерина Андреева|publisher=7days.ru|lang=ru|accessdate=2014-07-16}}</ref>. Андреева мотивациялы тренингтар алып бара<ref>{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=HY6p0t4q_9A&t=1455s | title = Секреты красоты и молодости Екатерины Андреевой | publisher = Здоровье 2.0 Человек будущего, 24:15 | date = 01.04.2020 }}</ref>. == Тыуған йылы тураһында мәсьәлә == Екатерина Андрееваның тыуған йылы төрлө сығанаҡтарҙа төрлөсә күрһәтелә: бер сығанаҡтар 1961 йыл күрһәтелә, икенсе сығанаҡтарҙа — 1965 йыл. 2010 йылдар аҙағынан матбуғаттаА ндреева был темаға даими сығыш мяһай һәм1тыуған йылын ныҡышмалы 1965 йылда тип талап итә. Ул үҙ сығышытарында айырым иғтибарҙы [[Урыҫ Википедияһы|Википедия]]ға бүлә, сөнки унда Андрееваның тыуған йылының ике варианты ла күрһәтелә. Төрлө киң мәғлүмәт саралары аша Андреева Википедиянан тик 1965 йылды ғына ҡалдырыуҙы талап итә<ref name="apn">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.apn.ru/index.php?newsid=38140|title=Нуждается ли русская Википедия в замене за 2 млрд рублей?|date=2019-12-24|publisher=Агентство Политических Новостей}}()</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/daily/28362.5/4510421/|title=Екатерина Андреева выступила с заявлением после скандального сообщения|author=Либгардт Ольга|date=2021-11-28|publisher=Комсомольская правда|access-date=2021-12-04}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sobesednik.ru/kultura-i-tv/20211126-a-a-a-nelzya-rugatsya-matom-ekaterin|title=«А-а-а, нельзя ругаться матом!» Екатерина Андреева обвинила «Википедию» в преувеличении её возраста|author=Саид Шах Мариана|date=2021-11-26|publisher=Собеседник|access-date=2021-12-04}}</ref>. Әммә Википедия мөхәррирҙәре бының менән риза түгел, һәм икенсе вариантының, рәсми документтарҙы һәм 1961 йылға тура килгән юбилей даталары тураһында фекер алышыуҙар булған Андрееваның элекке интервьюларын индергән ышаныслы сығанаҡтарҙы күрһәтә<ref>[[n:Телеведущая Екатерина Андреева манипулирует Википедией|Телеведущая Екатерина Андреева манипулирует Википедией]] // [[Викиновости]], 03.12.2021</ref>. [[Википедия:Нейтраль ҡараш|Нейтраль ҡараш тураһында Википедия ҡағиҙәләре]] был осраҡта ике вариантты килтереүҙе талап итә, әлегә икенсеһенең хатаһы ныҡ ышаныслы баҫма сығанаҡтар менән раҫланмағас, уларҙың береһе лә уҡыусыға дөрөҫ тип бирелмәй. 2019 йылдың декабрендә Екатерина Андреева журналистарға 1965 йылдың декабрендә бирелгән тыуыу тураһындағы таныҡлығының сканын күрһәтә, унда тыуған йылы 1965 йылдың 27 ноябре күрһәтелән<ref name="apn" />. == Ҡараштары == [[Файл:Vladimir_Putin_24_December_2001-7.jpg|справа|мини|250x250пкс|Еккатерина Андреева Рәсәй Президенты [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] һәм «РТР» телеканалы алып барыусыһы Сергей Брилев менән. 2001 йылдың 24 декабрендә]] Рәсәйҙә пенсия реформаһы (2018) тураһында Закон проектын хуплай, йәштәрҙең протест акцияларында ҡатнашыуына кире ҡарашта. Шулай уҡ дәүләт телевидениеһының һәр хеҙмәткәре дәүләт сәйәсәтен хупларға тейеш, тип иҫәпләй. Андреева үҙе телевидение кешеһе булһа ла, үҙенең әйтеүенсә, трансляцияланған агрессияның юғары кимәлдә булыуы арҡаһында телевизор ҡарамай<ref>{{Cite web|url=https://www.znak.com/2018-12-25/ekaterina_andreeva_rasskazala_chto_ne_smotrit_televizor_i_podderzhivaet_pensionnuyu_reformu|title=«Нечего женщинам в 55 лет становиться бабушками-пенсионерками»|author=Юлия Сорокина|subtitle=Екатерина Андреева рассказала, что не смотрит телевизор и поддерживает пенсионную реформу|date=2019-12-25|publisher=Информационное агентство «Znak»|accessdate=2019-06-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531221514/https://www.znak.com/2018-12-25/ekaterina_andreeva_rasskazala_chto_ne_smotrit_televizor_i_podderzhivaet_pensionnuyu_reformu |date=2019-05-31 }}</ref> == Санкциялар == [[2014 йыл]]дың август айында [[Украина]] тарафынан Украинаның Көнсығышында һуғыштар һәм [[Ҡырым]]дың [[Рәсәй]]гә ҡушылыуы буйынса позицияһы өсөн санкциялар исемлегенә индерелә<ref>Власти Украины опубликовали список невъездных российских журналистов.Росбалт(28 августа 2014).</ref>. == Фильмография == * {{Год в кино|1990}} — [[Неизвестные страницы из жизни разведчика]] — ''пассажир ҡатын-ҡыҙ'' * {{Год в кино|1991}} — [[Исчадье ада]] — ''Елена, Жорждың элекке мөхәбәтте'' Андреева билдәләүенсә, фильмға төшөргә ынтылмай һәм ул фильм төшөрөүҙәрендә режиссерҙарҙың ныҡышыуы арҡаһында ғына ҡатнаша. Юрий Караның «[[:ru:Мастер_и_Маргарита_(фильм,_1994)|Мастер и Маргарита]]» фильмына Маргарита роленә һынауҙарҙа ҡатнаша, әммә роле раҫланмай{{sfn|"Наедине со всеми" с Юлией Меньшовой|loc=17:54}}. === Камео === * {{Год в кино|2004}} — [[Шәхси номерың (фильм)|Шәхси номерың]] * {{Год в кино|2006}} — [[Тәүге Тиҙ Йөрөшлө]] 2009 йылдан 2013 йылға тиклем Екатерина Андреева персонажы йәнһүрәт «[[:ru:Мультличности|Мульт личности]]<nowiki/>» пародиялы шоуында ҡулланыла. == Бүләктәре == * [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] ({{Дата|27|11|2006|2}}) — ''«ватан телерадиотапшырыуҙар үҫешенә ҙур өлөш индергәне һәм күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн»''<ref>[http://kremlin.ru/acts/bank/24616 Указ Президента Российской Федерации от 27 ноября 2006 года № 1316 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]</ref> * «Мәғлүмәти программа алып барыусыһы» номинацияһында ТЭФИ лауреаты (2007 йыл)<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2007/09/21/tafi1/|title=«Время» получило «ТЭФИ» как лучшая информационная программа|publisher=[[Lenta.ru]]|date=2007-09-22}}</ref>. * Рәсәй Федерацияһы Президенты Рәхмәте ({{Дата|6|2|2003|2}}) — ''«Рәсәй Президенты ҡатнашлығында саралар әҙерләүҙә һәм үткәреүҙә әүҙем ҡатнашҡандары өсөн»''<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/19149 Распоряжение Президента Российской Федерации от 6 февраля 2003 года № 55-рп «О поощрении»]</ref>. * Рәсәй Федерацияһы Президенты Рәхмәте ({{Дата|23|4|2008|2}}) — ''«Рәсәй Федерацияһында мәғлүмәти тәьмин итеү һәм граждандар йәмғиәтен үҫтереү буйынса әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге өсөн»''<ref>{{cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/902097921|title=РАСПОРЯЖЕНИЕ О поощрении|publisher=Электронный фонд правовой и нормативно-технической документации|date=2008-04-23}}</ref>. * Рәсәй Федерацияһы Президентының Почет грамотаһы ({{Дата|21|8|2018|2}}) — ''«ватан телевидениеһын үҫтереүҙә ҡаҙаныштары һәм күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн»''<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201808220001 Распоряжение Президента Российской Федерации от 21.08.2018 года № 224-рп «О поощрении»]</ref>. == Ғаиләһе == Атаһы — Андреев Сергей Александрович (1937){{Sfn|«Винил» с Михаилом Куницыным}}. СССР Дәүләт тәьминәте рәйесе урынбаҫары{{Sfn|"Жена. История любви" с Кирой Прошутинской, ТВ Центр}}. Әсәһе — Татьяна Ивановна Андреева<ref name="apn" />, «Алмаз» Үҙәк конструкторлыҡ бюроһында инженер булып эшләй, ә кесе ҡыҙы тыуғандан һуң хужабикә була{{Sfn|"Жена. История любви" с Кирой Прошутинской, ТВ Центр}}. Һеңлеһе — Светлана (1979)<ref name="apn" /><ref name="Personalna_vasha_2002" />. == Шәхси тормошо == Беренсе ире — Андрей Назаров, бер мәктәптә уҡыйҙар<ref name="Gubina">''Лидия Губина.'' [https://tvcenter.ru/biografii/ekkaterine-andreevoy/ Екатерине Андреевой — 60] // [[ТВ Центр]], 28.11.2021. ''[https://web.archive.org/web/20211201185055/https://tvcenter.ru/biografii/ekkaterine-andreevoy/ Архивная копия].''</ref><ref>[https://www.vokrug.tv/article/show/15996527781/ Екатерина Андреева опубликовала редкое фото с мужем из путешествия по Алтаю] ''([https://web.archive.org/web/20211210103659/https://www.vokrug.tv/article/show/15996527781/ Архивная копия])''</ref>. Андреева әйтеүе буйынса ул иртә кейәүгә сыға һәм 18 йәшендә ҡыҙы Натальяны таба{{sfn|"Наедине со всеми" с Юлией Меньшовой|loc=39:26}}{{sfn|"Жена. История любви" с Кирой Прошутинской, ТВ Центр|loc=27:00}}. Наталья — Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институын тамамлаған]{{sfn|"Жена. История любви" с Кирой Прошутинской, ТВ Центр|loc=00:47|quote = <br>Прошутинская — ... и мама выпускницы МГИМО, дипломата или юриста Натальи. Она тоже Андреева?<br>Екатерина Андреева — Да }} Икенсе ире — Душко Перович - [[Серб Республикаһы]] вәкиллеге башлығы (Серб республикаһы [[Босния һәм Герцеговина]] составында) элекке футболсы, эшҡыуар һәм адвокат<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/2293196 БРАК — ЭТО ЕЖЕДНЕВНЫЙ ПОДВИГ – Огонек № 6 (4833) от 23.02.2004<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>{{sfn|"Жена. История любви" с Кирой Прошутинской, ТВ Центр|loc=01:03:33}}. Андреева менән Америка компанияһы вәкиллегендә Мәскәүҙә эш буйынса таныша{{Sfn|"Жена. История любви" с Кирой Прошутинской, ТВ Центр}}. 2011 йылда Андреева Черногорияның хөрмәтле гражданлығын ала<ref>{{cite web | url = https://meduza.io/news/2015/10/30/veduschaya-pervogo-kanala-ekaterina-andreeva-okazalas-grazhdankoy-chernogorii | title = Навальный нашел гражданство Черногории у телеведущей Екатерины Андреевой | publisher = [[Meduza]] | date = 30.10.2015}}</ref><ref>{{публикация | книга | ссылка = http://media.cgo-cce.org/2015/10/cgo-cce-izdavastvo-pocasno-drzavljanstvo.pdf#page=37 | заглавие = Počasna državljanstva – kako se i kome dodjeljuju? | pages = 37 | издательство = Centar za građansko obrazovanje | автор = Mira Popović, Svetlana Pešić | место = Podgorica | год = 2015 | isbn = 978-86-85591-63-1 }}</ref>. Спорт ярата, [[йога]], пилатес, тайцзицюань менән шөғөлләнә{{sfn|"Наедине со всеми" с Юлией Меньшовой|loc=14:54}}<ref>{{cite web|url=http://www.starhit.ru/interview/ekaterina-andreeva-v-nashey-seme-muj-chistyulya-a-ya-haos-127147/|title=Екатерина Андреева: «В нашей семье муж чистюля, а я — хаос»|publisher=StarHit|date=2017-01-03}}</ref>. Спорттан тыш сәйәхәт итергә, әҙәбиәт, театр, классик музыка, опера ярата, шахмат уйнай{{sfn|«Винил» с Михаилом Куницыным|loc=45:28}}<ref>{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=xPeFLBkAtc4&t=1757s | title = Из первых уст. Екатерина Андреева, 29:17 | publisher = Инфосервис Когалым | date = 06.03.2019 }}</ref>. Оҙаҡ ваҡыт тәмәке тарта, әммә һуңынан ташлай<ref>{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=yfG3INL5d58&t=883s | title = Екатерина Андреева | publisher = Интервью на удалёнке, 14:43 | date = 23.04.2020 }}</ref>. Дингә ышана. Олоғайғас Яңы Иерусалим монастырында суҡындырыла{{sfn|"Жена. История любви" с Кирой Прошутинской, ТВ Центр|loc=01:04:37}}<ref>{{cite web | url = https://www.kp.ru/daily/22588/18855/ | title = Екатерина Андреева: Я недостаточно стройная, чтобы сниматься в «Плейбое»! | publisher = [[Комсомольская правда]] | date = 12.06.2002 }}</ref>. Мәскәү янындағы Трубино сиркәүен тергеҙергә ярҙам итә<ref name="Personalna_vasha_2002" />. [[2016 йыл]]да Instagramда аккаунт алып бара (2021 йылда 500 меңдән ашыу подписчигы була)<ref>{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=U2Bint9bnwQ&t=532s | title = Екатерина Андреева. Выпуск 733 выпуск, 08:52 | publisher = [[Вечерний Ургант]] | date = 08.12.2016 }}</ref><ref>{{cite web | url = https://instagram.com/ekaterinaandreeva_official/ | title = Инстаграм Екатерины Андреевой }}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=yfG3INL5d58&t=1040s | title = Екатерина Андреева | publisher = Интервью на удалёнке, 17:20 | date = 23.04.2020 }}</ref>. 2016 йылдан «Учимзнаем» госпиталь мәктәптәре проекты амбассадоры<ref>{{cite web | url = https://uchimznaem.ru/project/ | title = О проекте | publisher = Проект «УчимЗнаем» }}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=qmhNg8dH2qs&t=2268s | title = Екатерина Андреева | publisher = «Винил» с Михаилом Куницыным, [[Эхо Москвы]], 37:48 | date = 24.11.2021 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * Екатерина Андреева (рус.) (недоступная ссылка). Эхо Москвы. — список передач с участием Екатерины Андреевой. Архивировано 2 марта 2022 года. * [https://web.archive.org/web/20160406065402/http://www.1tv.ru/person/104 Лица Первого Канала: Екатерина Андреева] * Екатерина Андреева. Ведущая программы «Время» (неопр.). «Наедине со всеми» с Юлией Меньшовой (18.11.2014). * Екатерина Андреева (неопр.). «Винил» с Михаилом Куницыным, Эхо Москвы (19.12.2018). * Екатерина Андреева (неопр.). «Жена. История любви» с Кирой Прошутинской, ТВ Центр (28.09.2019). {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Мәскәү дәүләт юридик университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы менән наградланыусылар]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса журналистар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1961 йылда тыуғандар]] [[Категория:27 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1965 йылда тыуғандар]] [[Категория:Телетапшырыуҙар алып барыусылар]] [[Категория:Юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]] [[Категория:Журналистар]] [[Категория:Рәсәй журналистары]] 7gt9vg72f5l666hzc952xy1wn0vgbut 0 184450 1307710 1181937 2026-10-25T14:26:08Z Akkashka 14326 1307710 wikitext text/x-wiki {{БМ|Анталья}} {{НП-Төркиә |статус = ҡала |русское название = Анталья |оригинальное название = Antalya |изображение = Анталья-коллаж1.jpg |герб = |флаг = |ширина флага = |ширина герба = |регион = Анталья |регион в таблице = Анталья (ил){{!}}Анталья |район = |вид района = |район в таблице = |община в таблице = |lat_deg= 36 |lon_deg= 30 |lat_min= 54 |lat_sec= |lon_min= 41 |lon_sec= |CoordScale = |внутреннее деление = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = Атталия, Аттелия, Анталия |статус с = |площадь = 1417 |климат = урта диңгеҙ субтропик<ref>{{Книга|заглавие=Всё о странах мира|ответственный=Выпускающий редактор А. В. Шаронов|год=2008|место=СПб.|издательство=ООО "СЗКЭО"|страницы=204|страниц=272|isbn=987-5-9603-0025-4}}</ref> |официальный язык = |официальный язык-ref = |население = 1 203 994<ref>{{cite web|title=Turkey: Major cities and provinces|url=http://citypopulation.de/Turkey-C20.html|publisher=citypopulation.de|accessdate=2015-02-08|archive-date=2015-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224193933/http://www.citypopulation.de/Turkey-C20.html|deadlink=no}}</ref> |год переписи = 2014 |население агломерации = 2 222 562 |плотность = 850 |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = анта́лья кешеһе, анта́льялылар<ref name="этнохороним">{{Книга:Русские названия жителей: Словарь-справочник|30}}</ref>, по другим источникам - анталиец, анталийцы |телефонный код = +90 242 |почтовый индекс = |почтовые индексы = 07x xx |цифровой идентификатор = |вид идентификатора = |сайт = https://www.antalya.bel.tr }} '''Анта́лья'''<ref>Согласно принятой русско-турецкой практической транскрипции, вариант написания «Анталия» является неправильным. Окончание «-ya» транскрибируется как «-ья»: Антал'''ья''' (Antal'''ya'''), Алан'''ья''' (Alan'''ya'''), Кон'''ья''' (Kon'''ya''').</ref> (төр. <span lang="tr" style="font-style:italic;">Antalya</span>) — [[Төркиә|Төркиәнең]] көньяғында [[Урта диңгеҙ]] буйында урынлашҡан курорт һәм порт [[Ҡала|ҡалаһы]] [[Анталья (провинция)|Анталья провинцияһының]] административ үҙәге. Ҡалала даими йәшәгән халыҡ һаны — 1 миллиондан артыҡ, шул уҡ ваҡытта ысынбарлыҡта, әүҙем туристик ағым артҡан йәйге осорҙа, ҡалала халыҡ һаны 2 миллиондан ашыу кеше булыуы ихтимал. Анталья ҡалаһы территорияһы шартлы иҫке һәм яңы ҡала өлөштәренә бүленгән. Рәсми административ бүленеше — 5 район: Аксу (''Aksu''), Дөшемеалты (''Döşemealtı''), Кепез (''Kepez''), Коньяалты (''Konyaaltı''), Муратпаша (''Muratpaşa''). == Тарихы == Хәҙерге Анталья провинцияһы территорияһында боронғо дәүерҙәрҙән кешеләр йәшәгән, [[Таш быуат|таш]] һәм [[Бронза быуаты|бронза]] быуат торамалары билдәле. Иң боронғо цивилизацияларҙан төбәктә Хет батшалығы оҙағыраҡ хакимлыҡ иткән. [[Файл:Attalus_II_Philadelphus.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/Attalus_II_Philadelphus.jpg/220px-Attalus_II_Philadelphus.jpg|мини|Антальяла Аттала II һыны]] Эллинистик осорҙа төбәк Ликия һәм Памфилия составында булған. Пергам батшалығына ингәндән һуң, территория әүҙем үҙләштерелә башлаған, һәм б. э. т. 159 йылда Пергам батшаһы Аттал II (грек. Ατταλος) бойороғо буйынса ''Атталия'' ҡалаһына нигеҙ һалынған. 133 йылда ҡаланы боронғо римлеләр яулап алған. Һуңыраҡ ул император Адриандың ҡышҡы резиденцияһына әүерелә (уның беренсе сәфәре хөрмәтенә хәҙерге көндә лә ҡаланың визит карточкаһы булған Адриан ҡапҡалары төҙөлә). Оҙаҡ ваҡыт Атталияға Рим, һуңынан Византия эйә булған. Б. э. I—II быуаттарҙа төбәктә христианлыҡ тарала. Төбәктә иҡтисади үҫештең тарҡаулығы VIII быуаттағы емергес ер тетрәүенән, ғәрәптәр һәм диңгеҙ пираттары баҫымынан һуң башлана. XI быуатта, сәлжүк экспансияһы башланған осорҙа, төбәктә ислам тарала башлай. 1118 йылда, Византия императоры Иоанн II Комнин осоронда ҡала Византия анклавы була. Ул империяның башҡа ерҙәренән алыҫ урынлашҡанлыҡтан, илдең башҡа өлөшө менән диңгеҙ аша ғына бәйләнеш мөмкин була. 1119 йылда Иоанн II Комнин төрөктәргә ҡаршы бер нисә поход яһаған осорҙа Атталияға ҡоро ер юлы булдырылған. 1204 йылғы ваҡиғаларҙан һуң, Альдобрандини исемле итальян кешеһе ҡала власын үҙ ҡулына ала<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=leqqBgAAQBAJ&pg=PA160&lpg=PA160&dq=turks+infiltrated+anatolia&source=bl&ots=lBAi_adx3E&sig=ACfU3U2s8T7VZz8T26aBJLe6_zymaLSwOg&hl=pt-BR&sa=X&ved=2ahUKEwjloabgptn3AhUeCZ0JHXJ9DeQQ6AF6BAgrEAM#v=onepage&q=turks%20infiltrated%20anatolia&f=false |title=Turkish Myth and Muslim Symbol: The Battle of Manzikert - Carole Hillenbrand - Google Livros<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-05-12 |archive-date=2022-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512063352/https://books.google.com/books?id=leqqBgAAQBAJ&pg=PA160&lpg=PA160&dq=turks+infiltrated+anatolia&source=bl&ots=lBAi_adx3E&sig=ACfU3U2s8T7VZz8T26aBJLe6_zymaLSwOg&hl=pt-BR&sa=X&ved=2ahUKEwjloabgptn3AhUeCZ0JHXJ9DeQQ6AF6BAgrEAM#v=onepage&q=turks%20infiltrated%20anatolia&f=false |deadlink=no }}</ref>. Төрөктәр [[1206 йыл]]да 16 көн ҡаланы ҡамауҙа тотһа ла, 200 Кипр рыцарының ярҙамы уға тағы бер йыл ҡаршы тороу мөмкинлеген бирә. 1207 йылда сәлжүктәр төбәкте яулап ала, һәм Атталия тигән грек исеме ''Адалия''ға алмашына. Әммә бер нисә йылдан һуң урындағы мәсихселәр фетнә күтәрә. Икенсе тапҡыр йылға яҡын ҡамауҙа торғандан һуң, ҡаланы 1215 йылдың 24 декабрендә төрөктәр буйһондора<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=QRirBgAAQBAJ&pg=PA123&lpg=PA123&dq=antalya%27s+christian+revolt&source=bl&ots=uaRRYrEsfW&sig=Wr2M-3OyLMM5RQsTVtQyvZfs0CI&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwji8JjDqbrTAhWE6CYKHfAaBmsQ6AEITzAI#v=onepage&q=revolted&f=false |title=Living Islamic History: Studies in Honour of Professor Carole Hillenbrand … — Google Books<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-05-29 |archive-date=2020-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702154134/https://books.google.com/books?id=QRirBgAAQBAJ&pg=PA123&lpg=PA123&dq=antalya%27s+christian+revolt&source=bl&ots=uaRRYrEsfW&sig=Wr2M-3OyLMM5RQsTVtQyvZfs0CI&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwji8JjDqbrTAhWE6CYKHfAaBmsQ6AEITzAI#v=onepage&q=revolted&f=false |deadlink=no }}</ref>. Шуныһы ҡыҙыҡлы: төрөктәр икенсе яулау барышында христиандарға йыһат иғлан иткәндәр һәм, еңгәндән һуң, ҡала стеналарын соҡоп үлем ҡурҡынысы менән янаған мөрәжәғәт яҙғандар; әммә был яҙыуҙы христиан гректар аңламаған. 1321—1423 йылдарҙа Адалия бойондороҡһоҙ Теке бейлегенең үҙәге булған. 1387 йылға урында шул тиклем насар хәлдә йәшәгән мәсихселәр хатта Константинополь патриархына православие сиркәүен һаҡлап ҡалыуҙа ярҙам һорап хат яҙғандар. 1397 йылға, төрөктәр ҡалған сиркәүҙәргә шул тиклем ҙур һалым һалғанлыҡтан, улар бөлгән тиерлек. 1423 йылда төрөк-ғосмандар Адалияны (Теке бейлеге менән бергә) яулай. Шул уҡ ваҡытта ҡала ''Анталья'' исемен ала (әйтер кәрәк, атамаһы «Анталия» төбәге исеме менән бәйле түгел). Анталья Ғосман империяһында диңгеҙ сауҙа порты булараҡ мөһим роль уйнаған, урындағы ҡолдар һатыу баҙары төбәктә иң ҙурҙарҙың береһе булған, шулай уҡ бында империяның көнсығыш сиктәренә оҙатыу өсөн суднолар йыһазландырылған. Беренсе донъя һуғышынан һуң, 1919—1921 йылдарҙа, ҡаланы итальяндар ваҡытлыса баҫып ала. Анталья [[Мостафа Кәмал Ататөрк]] етәкселегендәге милли-азатлыҡ хәрәкәтен әҙерләү форпостарының береһенә әүерелә. Азатлыҡ һуғышы йомғаҡтары буйынса Анталья Төркиә Республикаһы составына инә. XX быуат дауамында ҡала интенсив үҫеш кисерә, ауыл хужалығы, күн сәнәғәте, диңгеҙ транспорты һәм логистика ҡеүәттәре эҙмә-эҙлекле арта. Ҡала территорияһы киңәйә, транспорт селтәре формалаша. Быуат аҙағында, Төркиә Ривьераһының туристик ҡеүәте әүҙем асылғанда, Анталья илдең мөһим туристик үҙәгенә әүерелә, D400 шоссеһы уны башҡа курорт зоналары менән тоташтыра, ә 1998 йылда яңыртылған аэропорт ҡыҫҡа ваҡыт эсендә илдә пассажирҙар ағымы күләме буйынса өсөнсө урын яулай. == Географияһы һәм климаты == Анталья климаты субтропик, йомшаҡ ямғырлы ҡышы һәм оҙайлы эҫе йәйе менән ҡылыҡһырланған тропик һыҙатлы. Антальяла циклондарҙы «фильтрлап» төньяҡҡа үтеп инеүенә ҡамасаулаған Тавр тауҙары арҡаһында, яуым-төшөмдөң күп өлөшө ҡышын яуа. Йәйен яуым-төшөм ҡышҡа ҡарағанда һирәгерәк була. Һауаның сағыштырма дымлылығы йыл әйләнәһенә тиерлек 55%-тан 65 %-ҡа тиклем тәшкил итә. Май айынан октябргә тиклем сағыштырмаса ҡоро миҙгелдә аяҙ, аҙ болотло һауа торошо өҫтөнлөк итә, октябрҙән апрелгә тиклем, һалҡын елдәре һәм мул ямғырҙары менән, дымлы миҙгел өҫтөнлөк итә. Кире һауа температураһы һәм ҡар бик һирәк була һәм оҙаҡҡа һуҙылмай. Һыу инеү миҙгеле шартлы рәүештә май уртаһынан ноябрҙең башына тиклем дауам итә. {{Ҡаланың климаты |Город_род=Антальи |Источник= Климат Антальи [http://www.dmi.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?m=ANTALYA],[http://www.weather2travel.com/climate-guides/turkey/antalya-coast/antalya.php], [http://www.pogodaiklimat.ru/doc/normals_1991_2020.txt] | Янв_ср= 11.3 | Янв_ср_осад=130 | Фев_ср= 12.0 | Фев_ср_осад=126.6 | Мар_ср= 13.8 | Мар_ср_осад=99.7 | Апр_ср= 17.0 | Апр_ср_осад=72 | Май_ср= 20.7 | Май_ср_осад=66.2 | Июн_ср= 24.9 | Июн_ср_осад=63 | Июл_ср= 28.7 | Июл_ср_осад=58 | Авг_ср= 28.8 | Авг_ср_осад=64.1 | Сен_ср= 26.0 | Сен_ср_осад=69 | Окт_ср= 22.1 | Окт_ср_осад=85.5 | Ноя_ср= 16.7 | Ноя_ср_осад=101.5 | Дек_ср= 13.0 | Дек_ср_осад=117 | Год_ср= 19.6 | Год_ср_осад=1119.8 | Янв_ср_мин=5.5 | Янв_ср_макс=15 | Фев_ср_мин=5.8 | Фев_ср_макс=15.4 | Мар_ср_мин=7.5 | Мар_ср_макс=18.1 | Апр_ср_мин=10.7 | Апр_ср_макс=21.5 | Май_ср_мин=14.6 | Май_ср_макс=26.1 | Июн_ср_мин=19.1 | Июн_ср_макс=31.4 | Июл_ср_мин=22.3 | Июл_ср_макс=34.6 | Авг_ср_мин=22.1 | Авг_ср_макс=34.4 | Сен_ср_мин=18.7 | Сен_ср_макс=31.4 | Окт_ср_мин=14.7 | Окт_ср_макс=26.9 | Ноя_ср_мин=9.9 | Ноя_ср_макс=21 | Дек_ср_мин=6.9 | Дек_ср_макс=16.4 | Год_ср_мин=13.1 | Год_ср_макс=24.3 | Янв_а_макс=23.9 | Янв_а_мин=-1.2 | Фев_а_макс=23.4 | Фев_а_мин=-0.2 | Мар_а_макс=28.8 | Мар_а_мин=0.6 | Апр_а_макс=33.2 | Апр_а_мин=1.4 | Май_а_макс=37.6 | Май_а_мин=6.7 | Июн_а_макс=43.5 | Июн_а_мин=11.1 | Июл_а_макс=45.2 | Июл_а_мин=14.8 | Авг_а_макс=43.3 | Авг_а_мин=15.3 | Сен_а_макс=41.2 | Сен_а_мин=10.6 | Окт_а_макс=37.7 | Окт_а_мин=4.9 | Ноя_а_макс=33 | Ноя_а_мин=0.8 | Дек_а_макс=25.4 | Дек_а_мин=-0.6 | Год_а_макс=45.2 | Год_а_мин=-1.2 | Янв_вода = 17 | Фев_вода = 16 | Мар_вода = 16 | Апр_вода = 18 | Май_вода = 20 | Июн_вода = 24 | Июл_вода = 26 | Авг_вода = 27 | Сен_вода = 26 | Окт_вода = 24 | Ноя_вода = 21 | Дек_вода = 18 | Год_вода = 21 |}} Анталья провинцияһының рельефы башлыса таулы, ҡала биләмәһе лә бынан ситтә ҡалмай. Яр буйы зонаһының бейеклеге ныҡ текә (иҫке ҡалала һәйбәт күренә), уларҙың береһендә шарлауыҡ бар. Ярҙан алыҫыраҡ, яңы төҙөлөш зонаһында, өҙөклөктәр аҙыраҡ. == Иҡтисады һәм ҡала инфраструктураһы == [[Файл:Hıdırlık Tower 01.jpg|thumb|200px|Хыдырлык башняһы]] [[Файл:Antalya Clock Tower 02.jpg|thumb|180пкс| Республика майҙанында сәғәтле башня (''Saat kulesi'') һәм мәсет]] [[Файл:Трамвай (Анталья) 1.JPG|thumb|200пкс|Антальяла трамвай]] Ауыл хужалығы, туризм, сауҙа һәм еңел сәнәғәт иҡтисадтың төп тармаҡтары булып тора. Иҡтисади үҫештең сағыштырмаса яңы яҡтарынан 2010-сы йылдарҙа башланған (яңы диңгеҙ портын файҙаланыуға тапшырғандан алып) ял итеү яхталары төҙөлөшөн билдәләп үтергә кәрәк. Ауыл хужалығы үҫемлекселек (цитрус, банан, зәйтүн емеше, алма, томат, ҡыяр, мамыҡсылыҡ), малсылыҡтан (һарыҡтар, ҡош-ҡорт) һәм ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеүҙән (зәйтүн майы, емеш һуттары, консервалар етештереү) тора. Диңгеҙгә сығыуға ҡарамаҫтан, балыҡсылыҡ һәм диңгеҙ продукттары сығарыу төбәктә ғәмәлгә ашырылмай тиерлек. Еңел сәнәғәт иң тәүҙә туҡымасылыҡтан (кейем, көндәлек тормош предметтары) ғибәрәт, бер аҙ күн производстволары бар. Сауҙа һәм туризм ҡаланың һәм төбәктең иҡтисади именлеге нигеҙен тәшкил итә. 2000-се йылдар уртаһына тиклем туристар ағымы башлыса Рәсәй, Украина һәм Германиянан пакет турҙар ҡулланыусыларҙан торған. Һуңғы ваҡытта властар башҡа концепцияны ла эшкә ҡушты — «барыһы ла бар» айырым отелдәр урынына ҡаланың күркәмлегенә һәм уның рекреацион структураларын үҫтереүгә баҫым яһала. Әүҙем туристар ағымы арҡаһында бөтә кимәлдәрҙәге сауҙа ла сәскә ата — ҙур мегамоллдарҙан алып ваҡ шәхси кибеттәргә тиклем. Тарихи үҙәк (иҫке ҡала) Рим, Византия һәм Ғосман архитектура традициялары элементтарын берләштерә. Һаҡланған биналарҙың һәм ҡоролмаларҙың күбеһе ғосман осорона ҡарай. Архитектуранан тыш, Антальяның боронғо ҡалаһы үҙенең боронғо ҡомартҡылары һәм археологик музейы менән билдәле. Анталияла ҙур аэропорт урынлашҡан, уның ике халыҡ-ара терминалы Урта диңгеҙ буйында иң яҡшыларҙың береһе һанала (2014 йылда рекорд ҡуйылды — Анталья аэропорты аша 12,5 миллион кеше үтте). Автомобиль юлдарының сифаты юғары кимәлдә. Баш ҡалала бик күп дөйөм туҡланыу ойошмалары һәм күңел асыу йорттары урынлашҡан. Яр буйы зонаһы пляждарҙан (уларҙың күбеһе юғары уңайлылыҡ һәм таҙалыҡ кимәле өсөн наградалар менән билдәләнгән), балалар аттракциондарынан, һыу күңел асыу сараларынан һәм ҙур булмаған пляждағы кафе-ресторандарынан тора. Ҡала ситендә отель һәм ҡунаҡханалар аҙ, улар н геҙҙә ҡала яны ҡасабаларында урынлашҡан. Ҡалала 2 университет (Анталья туризм академияһы һәм Акдениз (Akdeniz University), 3 спорт комплексы, мәктәптәр, дауаханалар һәм мәктәпкәсә белем биреү учреждениелары эшләп килә. Антальяның илдең ҡалған өлөшө менән бәйләнешен һауа, һыу һәм автобус транспорты тәьмин итә, тимер юл юҡ. Бынан тыш, автобустар, трамвайҙар (ҡаланың тарихи өлөшөндә боронғо һәм бөтә ҡаланы үткән заманса монорельс формаһындағы) һәм маршрут таксиҙары (долмуштар) ҡала эсендәге йәмәғәт транспортынан ғибәрәт, автобус һәм трамвайҙарҙа юл хаҡы өсөн берҙәм Antalyakart картаһы һәм банк карталары менән түләү ойошторолған. Анталья шулай уҡ Көнбайыш Европа мегаполистары кимәлендә тиерлек төрөк үлсәмдәре буйынса үҫешкән велоинфраструктураға эйә (велоюлдар, велопарковкалар, велосипедтар прокаты). Һуңғы йылдарҙа Анталияла даими йәшәүсе урыҫтар һанының тотороҡло үҫеш тенденцияһы күҙәтелә. Күсемһеҙ милек һатып алыу ҡала ҡаҙнаһына тос өлөш индерә. Күскенселәрҙең мәнфәғәттәрен яҡлап, ҡала властары рус телле микромөхит булдырыуға булышлыҡ итә: бер нисә мәктәптә рус телле кластар бар, күп кенә магазиндарҙа русса аралашҡан бер хеҙмәткәр булһа ла бар. == Туристик иҫтәлекле урындар == Тәбиғи: * Дюден шарлауығы * Коньяалты һәм Лара пляждары * Төнәктәпә тауы (күҙәтеү майҙансығы бар) [[Файл:Atatürk Hüseyin Gezer Antalya Cumhuriyet Meydani.jpg|thumb|Ататөрк һәйкәле|266x266пкс]] Кеше ҡулы булдырған: * Ҡәлғә диуарҙары * Республика майҙаны һәм Калеичи районы (Иҫке ҡала): Ататөрк йорт-музейы, Моратпаша мәсете, Тәкәле Меһмет паша мәсете, Йивли манараһы, Искеле мәсете, Адриан ҡапҡалары, Хыдырлыҡ башняһы, сәғәтле башня * [[Мостафа Кәмал Ататөрк]] һәм Кей-Кубад I (Ала-әд-Дин Кей-Кубад һәйкәлдәре * Археологик музей * [[Белек]] курорт районында ''«Nest»'' конференц-үҙәк * Аквапарк, дельфинарий һәм аквариумлы һыу комплексы * Анталья зоопаркы * Ҡала тирә-янында боронғо осор археологик һәйкәләдәр: Аспендостағы амфитеатр, Перге харабалары Ваҡиғалар һәм саралар: * «Алтын әфлисун халыҡ-ара Анталья» кинофестивале * Ҡом һынташтар халыҡ-ара фестивале * «Анталья Арена» комплексында футбол һәм гандбол матчтары * Аспендос театрында театраль тамашалар * Май эсендә милли көрәш буйынса йыл һайын үткәрелеүсе беренселек Шулай уҡ күп кенә белешмәләр: Караали-оглы (иҫке ҡалала), Мермерли (иҫке ҡалала порт янында), Коньяалты (ҡаланың шул уҡ исемле районында), ҡала янындағы «Көршөнлө шарлауығы» милли паркын иҫтәлекле урындар һәм ҡала парктары тип билдәләй. == Туғанлашҡан ҡалалар == * {{Флаг|Россия}} [[Дондағы Ростов]], [[Рәсәй]] (1995)<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=http://antalya.bel.tr/i/sister-cities|title=Sister Cities / Antalya Büyükşehir Belediyesi|publisher=antalya.bel.tr|accessdate=2019-05-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190514171031/http://antalya.bel.tr/i/sister-cities|archivedate=2019-05-14|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514171031/http://antalya.bel.tr/i/sister-cities |date=2019-05-14 }}</ref> * {{Флаг|Германия}} [[Нюрнберг]], [[Германия]] (1997)<ref name="автоссылка1" /> * {{Флаг|Израиль}} [[Бат-Ям]], [[Израиль]] (1997) * {{Флаг|Турецкая Республика Северного Кипра}}/{{Флаг|Республика Кипр}} Фамагуста, [[Төньяҡ Кипр Республикаһы]] * {{Флаг|Россия}} [[Ҡазан]], [[Рәсәй]] (2002)<ref>{{Cite web|url=http://www.antalya.bel.tr/i/sister-cities|title=Sister Cities / Antalya Büyükşehir Belediyesi|publisher=www.antalya.bel.tr|accessdate=2019-05-08|archive-date=2019-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190508232617/http://www.antalya.bel.tr/i/sister-cities|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508232617/http://www.antalya.bel.tr/i/sister-cities |date=2019-05-08 }}</ref> * {{Флаг|Казахстан}} [[Талдыҡорған]], [[Ҡаҙағстан]] (2003) * {{Флаг|Россия}}/{{Флаг|Украина}} [[Ялта]], [[Рәсәй]]/[[Украина]]<ref>Данный населённый пункт расположен на территории [[Крым|Крымского полуострова]], бо́льшая часть которого является объектом [[Проблема принадлежности Крыма|территориальных разногласий]] между [[Россия|Россией]], контролирующей спорную территорию, и [[Украина|Украиной]], в пределах признанных международным сообществом границ которой спорная территория находится. Согласно [[Федеративное устройство России|федеративному устройству России]], на спорной территории Крыма располагаются [[субъекты Российской Федерации]] — [[Республика Крым]] и [[Административно-территориальное деление города федерального значения Севастополя|город федерального значения Севастополь]]. Согласно [[Административное деление Украины|административному делению Украины]], на спорной территории Крыма располагаются регионы Украины — [[Автономная Республика Крым]] и [[Территория, подчинённая Севастопольскому городскому совету|город со специальным статусом Севастополь]].</ref> (2008) * {{Флаг|Швеция}} [[Мальмё]], [[Швеция]] (2008) * {{Флаг|США}} [[Остин (Техас)|Остин]], [[Техас]], [[Соединённые Штаты Америки|АҠШ]] (2008) * {{Флаг|Босния и Герцеговина}} [[Мостар]], [[Босния һәм Герцеговина]] (2011) * {{Флаг|Китай}} [[Хайкоу]], [[Ҡытай]] (2011) * {{Флаг|Китай}} [[Куньмин]], [[Ҡытай]] (2012) * {{Флаг|Республика Корея}} [[Чонджу (Республика Корея)|Чонджу]], [[Республика Корея|Көньяҡ Корея]] (2013) * {{Флаг|Россия}} [[Владимир (город, Россия)|Владимир]], [[Рәсәй]] (2013) * {{Флаг|Китай}} [[Синин]], [[Ҡытай]] (2014) * {{Флаг|Китай}} [[Циндао]], [[Ҡытай]] (2014) * {{Флаг|Китай}} [[Урумчи]], [[Ҡытай]] (2014) * {{Флаг|Китай}} [[Ливань]] (округ), [[Гуанчжоу]], [[Ҡытай]] (2015) * {{Флаг|Республика Корея}}[[Сунчхон]], [[Республика Корея|Көньяҡ Корея]] (2016) * {{Флаг|США}} [[Майами]], [[Соединённые Штаты Америки|АҠШ]] (2017) * {{Флаг|Испания}}[[Севилья]], [[Испания]] (2017) == Галерея == <gallery mode="nolines"> Файл:Antalya from an airplane window 2022.jpg|Анталья — самолёт иллюминаторынан Файл:Дюденский водопад (Анталья).JPG|Дюден шарлауығы Файл:Гавань Анталья - panoramio.jpg|Калеичиҙа иҫке гавань Файл:На площади Ататюрка (Анталья).JPG|Ататөрк майҙаны Файл:Вид на минарет Йивли (Анталья).JPG|Йивли манараһы Файл:Башня Хыдырлык. Анталья. Турция - panoramio.jpg|Хыдырлыҡ башняһы Файл:Анталья современная(1 млн. населения) - panoramio.jpg|Яңы райондағы типик торлаҡ төҙөлөшө Файл:Мечеть Текели Мехмет Паши (Анталья).JPG|Текели Меһмет Пашаның мәсете Файл:Antalya Airport International Terminal.jpg|Анталья аэропорты Файл:Antalya 2016 03.jpg|Лара районындағы пляж Файл:Antalya - Kaleiçi.JPG|Иҫке ҡала панорамаһы Файл:Antalya Müzesi - Museumsgarten.JPG|Анталья археология музейында Файл:Antalya Hafen.jpg|Иҫке гавань һәм Калеичиҙың бейектән күренеше Файл:Antalya Altstadt.JPG|Иҫке ҡалалағы тарихи төҙөлмәләр урамы Файл:Antalya Clock Tower 03.jpg|Сәғәтле башня Файл:Hadrians Gate.jpg|Адриан ҡапҡаһы Файл:Love Antalya.jpg|Яңы районда инсталляция Файл:Antalya Nostalgic Tram.jpg| Анталья урамдарында ретро-трамвайҙар Файл:Antalya Aquarium.jpg|Аквариум Файл:Antalya - 2010 - panoramio.jpg|Иҫке гавань эңер ваҡытында Файл:Antalya Flughafen Internationaler Terminal.JPG|Анталья аэропорты Файл:Yeni Antalya Stadyumu - 23.6.15.JPG|Antalya Arena спорт комплексы Файл:Antalya bay west.jpg|Гавань һәм [[Коньяалты]] округы күренеше Файл:Kaledibi street.jpg| Ҡаланың иҫке өлөшөндәге урам </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Commonscat-inline||Анталья}} * {{official|https://www.antalya.bel.tr|Антальяның|lang=tr}} {{Внешние ссылки}} {{Города Турции}} [[Категория:Анталья| ]] [[Категория:Төркиә курорттары]] [[Категория:Төркиә ҡалалары]] ernqor5w4fwfhjqzrwven6pc3yk7x4j 0 186185 1307750 1306358 2026-10-26T00:53:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307750 wikitext text/x-wiki {{Вооружённый конфликт | конфликт = АҠШ-тың Афғанстанға баҫып инеүе | часть = терроризмға ҡаршы һуғыш,<br>«Несокрушимая свобода» операцияһы | изображение = Collage of the War in Afghanistan (2001-2021).png | заголовок = '''Өҫтә:''' АҠШ Хәрби-һауа көстәренең Афғанстанды бомбаға тотоуы; АҠШ һалдаттары талибтар менән атыша<br>'''Урта:''' афған һалдаты үҙәнде тикшерә; Британия ғәскәрҙәре ергә төшөргә әҙерләнә; Афған милли армияһы һалдаты HMMWV-ла<br>'''Аҫта:''' «Талибан» көстәре [[Ҡабул]]да патруллек итә; Афған һәм Америка һалдаттары ҡарҙа | дата = [[7 октябрь]] [[2001]] — [[31 август]] [[2021]] <small>(беренсе этап — [[28 декабрь]] [[2014]])</small><ref>{{cite news|title=U.S. formally ends the war in Afghanistan|url=http://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|accessdate=2014-12-28|agency=Associated Press|issue=online|publisher=CBA News|date=2014-12-28}}</ref> | место ={{флаг|Афганистан|2013}} Афғанстан Ислам Республикаһы/Афғанстан Ислам әмирлеге | причина = * Афғанстанда Талибандың власҡа килеүе * терроризм менән көрәш | итог = Талибандың еңеүе | изменения =* Афғанстандан АҠШ ғәскәрҙәрен сығарыу (2020—2021) * Талибан хәрәкәте яҡлыларҙың Афғанстандың бөтә территорияһын биләүе. * Афғанстан президенты Ашраф Ганиҙың отставкаға китеүе һәм ҡасыуы. * Ҡабулды баҫып алыу (2021). * Панджшер конфликты (2021). * [[Афганистан|Афғанстан Ислам әмирлеге]]н иғлан итеү. | противник1 = '''Һөжүм итеү фазаһында:''' <br> '''{{Флагификация|США}}'''<br> {{Флагификация|Великобритания}}<br> {{Флагификация|Австралия}}<br> {{Флагификация|Канада}}<br> {{Флаг|Афганистан|1992}} '''[[Төнбяҡ альянс]]''' | противник2 = '''Һөжүм итеү фазаһында:'''<br> {{Флаг|Талибан}} '''Афғанстан Ислам әмирлеге'''<br>{{Флагификация|Аль-Каида}} | противник3 = '''2001 йылдан һуң:'''<br> [[Файл:Flag_of_NATO.svg|22px|border]] '''[[НАТО]]''' {{Tree list}} * [[Файл:ISAF-Logo.svg|22px]] '''[[Халыҡ-ара имелек көстәре|ISAF]]:''' ** {{флагификация|США}} ** {{флагификация|Великобритания}} ** {{флагификация|Франция}} ** {{флагификация|Грузия}} ** {{флагификация|Германия}} ** {{флагификация|Канада}} ** {{флагификация|Италия}} ** {{флагификация|Турция}} ** {{флагификация|Румыния}} **{{Tree list/final branch}} {{флагификация|Испания}} {{Tree list/end}} ** ''Халыҡ-ара имелек көстәре һәм башҡалар'' * {{Флаг|Афганистан|2002}} Афғанстан күсеү дәүләте ''(2002—2004)'' {{Tree list}} * {{Флаг|Афганистан|2013}} [[Афғанстан Ислам дәүләте]]: ''(2004—2021) '' ** <small>[[Файл:Afghan National Army emblem.svg|20пкс]] Афғанстан Ҡоаллы көстәре **{{Tree list/final branch}} [[Файл:Seal of the Afghan National Police (English).svg|20пкс]] Афғанстан Милли полицияһы </small>{{Tree list/end}} * Шәхси хәрби компаниялар<ref>[http://pentagonus.ru/publ/opyt_ispolzovanija_chastnykh_voennykh_kompanij_v_khode_voennykh_konfliktov_v_irake_i_afganistane_2013/104-1-0-2495 Опыт использования частных военных компаний в ходе военных конфликтов в Ираке и Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190809150959/http://pentagonus.ru/publ/opyt_ispolzovanija_chastnykh_voennykh_kompanij_v_khode_voennykh_konfliktov_v_irake_i_afganistane_2013/104-1-0-2495 |date=2019-08-09 }}</ref> | противник4 = '''2001 йылдан һуң:'''<br> боевики: ** '''{{Флагификация|Талибан}}''' ** '''{{Флагификация|Аль-Каида}}''' ** {{флагификация|Лашкаре-Тайба}} ** {{флаг|Джаиш-е-Мухаммад}} [[Джаиш-е-Мухаммад]] ** {{флаг|Харакат уль-Муджахидин}} [[Харакат уль-Муджахидин]] ** [[Файл:Flag of Tehrik-i-Taliban.svg|20пкс|border]] [[Техрик-е Талибан Пакистан]] ** [[Файл:Flag of Turkistan Islamic Party.svg|20пкс|border]] Көнсығыш Төркистан Ислам хәрәкәте ** [[Файл:Flag of Hezbi Islami.svg|20пкс|border]] Афғанстан Ислам парияһы ''(до 2016)'' ** [[Файл:Flag of Lashkar-e-Jhangvi.svg|20пкс]] [[Лашкар-е-Джангви]]<ref>[https://elijah19.wordpress.com/2011/12/09/lashkar-e-jhangvi-inciting-sectarianism-in-afghanistan/ Lashkar-e-Jhangvi: inciting sectarianism in Afghanistan?]</ref> ** [[Хаккани|Сеть Хаккани]]<ref>[https://lenta.ru/lib/14213917/ Сеть Хаккани]</ref> ** Можахеттар<ref>[https://www.nytimes.com/2007/10/30/world/asia/30afghan.html?n=Top/News/World/Countries%20and%20Territories/Pakistan&_r=0 Foreign Fighters of Harsher Bent Bolster Taliban]</ref> <small>'''Ярҙам итеүселәр:'''</small><br> {{Флагификация|Пакистан}}<ref>[http://afghanistan.ru/doc/133036.html Пакистанский премьер признал причастность своей страны к поддержке «Аль-Каиды»]</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6033383.stm Pakistan's shadowy secret service]</ref><ref>[http://www.dawn.com/news/316024/karzai-wants-action-by-allied-forces-in-pakistan Karzai wants action by allied forces in Pakistan]</ref><ref>[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C04E5DA1E30F935A15750C0A96F9C8B63&fta=y U.S. Says Agents Of Pakistan Aid Afghan Taliban]</ref><br> {{Флагификация|Иран}}<ref>[http://www.rawa.org/temp/runews/2011/03/10/isaf-seizes-iranian-weapons-in-nimroz.html Isaf Seizes Iranian Weapons in Nimroz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817192226/http://www.rawa.org/temp/runews/2011/03/10/isaf-seizes-iranian-weapons-in-nimroz.html |date=2021-08-17 }}</ref><ref>[http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=35708 Is Iran Supporting the Insurgency in Afghanistan?]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2010/11/23/usa-afghanistan-region-idUSWALNME6T120101123 |title=Iran still supporting Afghan insurgency-U.S. |access-date=2017-09-29 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006074547/http://www.reuters.com/article/2010/11/23/usa-afghanistan-region-idUSWALNME6T120101123 |deadlink=yes }}</ref> <small>(по версии США)</small> * {{Флагификация|КНР}}<ref>{{Cite web |url=https://www.dw.com/en/china-offered-afghan-militants-bounties-to-attack-us-soldiers-reports/a-56103735 |title="China offered Afghan militants bounties to attack US soldiers: reports"}}</ref> <small>(по версии США)</small> * {{Флагификация|КНДР}}<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/26/afghanistan-war-logs-osama-bin-laden?intcmp=239|title=Afghanistan war logs reveal hand of Osama bin Laden|website=[[TheGuardian.com]]|date=26 July 2010}}</ref> <small>(предположительно)</small> * {{Флагификация|Россия}} <small>(по версии США)</small> * {{Флагификация|Катар}}<ref>{{Cite web |url=http://www.nationalreview.com/article/450093/qatar-supports-islamists-threatens-american-middle-east-allies |title="Qatar's Dirty Hands"}}</ref> <small>(по версии Саудовской Аравии)</small> * {{Флагификация|Саудовская Аравия}}<ref>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2016/12/06/world/asia/saudi-arabia-afghanistan.html |title="Saudis Bankroll Taliban, Even as King Officially Supports Afghan Government"}}</ref> <small>(по версии США)</small> | силы1 = [[Файл:Flag_of_NATO.svg|22px|border]] [[Файл:ISAF-Logo.svg|20px]] [[НАТО]] — [[Международные силы содействия безопасности|ISAF]]: 132 457<ref name="ISAF">[http://www.isaf.nato.int/troop-numbers-and-contributions/index.php Troop numbers and contributions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005010058/http://www.isaf.nato.int/troop-numbers-and-contributions/index.php |date=2013-10-05 }}</ref> * {{Флаг США|20px}}: 90 000 * {{Флаг Великобритании|20px}}: 9 500 * {{Флаг Германии|20px}}: 5 350 * {{Флаг Франции|20px}}: 3 935 {{Флаг США|20px}} силы [[США]], Халыҡ-ара Хәүефһеҙлек көстәрен иҫәпкә алмайынса: 28 300<ref name="Congressional Research Services Report for Congress - U.S. Forces in Afghanistan - Updated July 15, 2008">[https://fas.org/sgp/crs/natsec/RS22633.pdf Congressional Research Services Report for Congress — U.S. Forces in Afghanistan — Updated July 15, 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628121513/https://fas.org/sgp/crs/natsec/RS22633.pdf |date=June 28, 2021 }}</ref><ref name="RS22633 - U.S. Forces in Afghanistan - July 15, 2008">[http://opencrs.com/document/RS22633 RS22633 — U.S. Forces in Afghanistan — July 15, 2008] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091116125739/http://opencrs.com/document/RS22633 |date=2009-11-16 }}</ref><br>{{флаг|Афганистан|2013}} 300 000<ref name="данные(2014)">[http://www.voanews.com/content/despite-massive-taliban-death-toll-no-drop-in-insurgency/1866009.html Despite Massive Taliban Death Toll No Drop in Insurgency] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160803073608/http://www.voanews.com/content/despite-massive-taliban-death-toll-no-drop-in-insurgency/1866009.html |date=2016-08-03 }}, VOA, 06.04.2014</ref> | силы2 = * {{флаг|Талибан}} [[Талибан]]: 60 000<ref name="данные(2014)" /> * {{Флаг|Аль-Каида}} [[Аль-Каида]]: 800<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/11/10/AR2009111019644.html |title=In Afghanistan, Taliban leaving al-Qaeda behind |publisher=washingtonpost.com |accessdate=2010-02-09 | first=Joshua | last=Partlow | date=2009-11-11}}</ref><ref>500 Al-Queda members in Pakistan. http://www.cnn.com/2009/CRIME/07/30/robertson.al.qaeda.training/index.html</ref> * {{Флаг|ИГИЛ}} [[ИГИЛ]]: 3 500—4 000<ref>{{cite news|url=https://undocs.org/2018/705 |title="S/2018/705 - E - S/2018/705 -Desktop" |publisher=undocs.org| first=Joshua | last=Partlow | date=2021-10-26}}</ref> * [[Файл:Flag of Hezbi Islami.svg|border|22px]] [[Исламская партия Афганистана]]: +4 000<ref name="washingtonpost1" /> * [[Файл:Flag of Jihad.svg|border|22px]] [[Исламское движение Узбекистана]]: +10 000<ref>{{cite web|url=http://www.jamestown.org/terrorism/news/article.php?articleid=2370289|title=Uzbek Fighters in Pakistan Reportedly Return to Afghanistan|publisher=Jamestown.org|date=|accessdate=2008-10-02|deadlink=yes|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HwTe8lWB?url=http://www.jamestown.org/terrorism/news/article.php?articleid=2370289|archivedate=2013-07-07}}</ref> [[Сираджуддину Хаккани]]: 5 000+<ref name="washingtonpost1">{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/story/2008/06/15/ST2008061500237.html|title=A Sober Assessment of Afghanistan - washingtonpost.com|publisher=[[Washington Post|Washingtonpost.com]]|date=|accessdate=2008-10-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/65VDaWSHw?url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/story/2008/06/15/ST2008061500237.html|archivedate=2012-02-16}}</ref><br>[[Файл:Flag of Tehrik-i-Taliban.svg|20пкс|border]] [[Техрик-е Талибан Пакистан]]: 40 000—45 000<ref>{{Cite web |url=http://www.nuui.com/Sections/Afghanistan/Taliban%20Military.htm |title=Taliban Military<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2010-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101214083426/http://www.nuui.com/Sections/Afghanistan/Taliban%20Military.htm |archivedate=2010-12-14 |deadlink=yes }}</ref><br>[[Кветта Шура]]: 20 000+ | потери1 = '''2001—2021''' * {{Флаг|Афганистан|2013}} 13 700 һадат һәм полицейский, 16 500 яраланған<ref name="данные(2021)" /> [[Файл:ISAF-Logo.svg|22px]]: 3 482<ref>[http://www.icasualties.org/ Статистика и поимённый список погибших на сайте icasualties.org]{{ref-en}}</ref><!-- Таблица потерь на заглавной странице сайта, потери с 2001 по 2021 год включительно - 3482 -->—11 834<ref>Валентин Богданов. [https://vesti.ru/article/2583839 Бегство из Афганистана: американцы не стали ждать 11 сентября] // Вести.Ру, 4 июля 2021</ref><ref name="КСИР">[https://rg.ru/2019/02/22/ksir-irana-rasskazal-o-realnyh-poteriah-ssha-v-irake-i-afganistane.html КСИР Ирана рассказал о реальных потерях США в Ираке и Афганистане]</ref><ref>[https://rg.ru/2018/11/12/v-ssha-podschitali-poteri-v-irake-i-afganistane.html В США подсчитали потери в Ираке и Афганистане]</ref> хәрби кеше, 33249 яраланған<ref name="данные(2021)" /> | потери2 = '''2001—2021''' * 20—35 мең үлтерелгән<ref name="данные(2021)" /> | потери3 = '''Граждандар араһында юғалтыу:''' 46 000 кеше<ref>[https://watson.brown.edu/costsofwar/figures/2021/human-and-budgetary-costs-date-us-war-afghanistan-2001-2022 "Human and Budgetary Costs to Date of the U.S. War in Afghanistan, 2001-2022 | Figures | Costs of War"]</ref> | общие потери = 100 000 кеше (граждандар араһында юғалтыуҙы иҫәпкә алмайынса) | примечания = }} ''''Ҡыя яҙылыш'''''''Афғанстандағы һуғыш''' (2001 йылдан 2021 йылға тиклем) — Тәүҙә Төньяҡ альянс, аҙаҡ [[Афғанстан]]дың яңы хөкүмәте яҡлы булған Халыҡ-ара хәүефһеҙлеккә булышлыҡ итеү көстәре (ISAF) һәм быға тиклем Афғанстандың күпселек өлөшөн контролдә тотҡан «Талибан» ислам ойошмаһы араһындағы асимметрик хәрби конфликт; Афғанстанда 1978 йылдан алып дауам иткән граждандар һуғышы этаптарының береһе. [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] Афғанстанда 2001 йылдың 11 сентябрендәге терактҡа яуап итеп башланған «Ҡаҡшамаҫ азатлыҡ» операцияһы ([[:ru:Операция «Несокрушимая свобода»|операции «Несокрушимая свобода»]]) сиктәрендә һуғыша. Халыҡ-ара хәүефһеҙлеккә ярҙам итеү көстәре (ISAF) Афғанстанда [[БМО-ның Именлек Советы|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек Советы]]ның 2001 йылдың 20 декабрендәге 1386-сы һанлы<ref name="Резолюция 1386 СБ ООН2">[http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N01/708/57/PDF/N0170857.pdf Резолюция 1386 СБ ООН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407102053/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N01/708/57/PDF/N0170857.pdf |date=2014-04-07 }}</ref> резолюцияһына ярашлы эш итә. [[Америка тарихы]]<nowiki/>нда был иң оҙаҡҡа һуҙылған [[һуғыш]]<ref>[https://www.nytimes.com/2011/06/20/world/asia/20assess.html?_r=0 Risks of Reversing the Afghanistan Surge] // «The New York Times» от 20 июня 2011</ref>. 2011 йылдың июленән коалиция ғәскәрҙәре Афғанстандан яйлап сығарыла башлай<ref>[http://www.huffingtonpost.com/2011/06/22/obama-afghanistan-troop-withdrawal_n_882451.html Obama Announces Afghanistan Troop Withdrawal In Speech To Nation]</ref>. 2013 йылдың июлендә илдә именлекте тәьмин итеү урындағы көс структураларына тапшырыла (ошо мәлдән алып коалиция контингенты тик ярҙамсы роль уйнай)<ref>[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/638008 НАТО передало контроль над обеспечением безопасности в Афганистане национальным силовым структурам]</ref><ref>[http://izvestia.ru/news/552164 США и НАТО передали полномочия афганским военным]</ref>. 2015 йылдың башынан һуғышты АҠШ-тың махсус тәғәйенләнештәге частары («Азатлыҡ һаҡсыһы» операцияһы («[[:ru:Операция «Страж свободы»|Страж свободы]]»)) һәм Афғанстандың именлек көстәре [[НАТО]] илдәре кәңәшселәре («Ныҡлы ярҙам» операцияһы («[[:ru:Операция «Решительная поддержка»|Решительная поддержка]]»)) ярҙамында алып бара. Көнбайыш альянс ғәскәрҙәрен ашығыс рәүештә сығарыу талибтарҙың экспансияһы шарттарында 2021 йылдың 31 авгусына ҡарай төндә тамамлана. == Тарихы == 1996 йылдан баш ҡала һәм Афғанстан территорияһының күп өлөшөн илдең төньяғын контролдә тотҡан Төньяҡ альянс менән һуғыш алып барған талибандар контролдә тота. Шул саҡта уҡ АҠШ властары эҙләгән [[Терроризм|террорсы]] Усама бен Ладен Афғанстанда һыйыныу ала<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_1554000/1554926.stm США отвергают решение о бин Ладене]</ref>. 1998 йылда [[Кения]] менән [[Танзания]]ла Америка илселектәрендәге шартлатыуҙарҙан һуң да талибтар уны биреүҙән баш тарта. 2001 йылдың 11 сентябрендәге теракттарҙан һуң Америка Ҡушма Штаттары президенты [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] талибтарға ультиматум ҡуя: ҡыҫҡа ваҡыт эсендә бен Ладенды, шулай уҡ «[[Әл-Ҡаидә]]»ның барлыҡ етәкселеген Америка хөкөмөнә бирергә. 21 сентябрҙә талибтар, АҠШ-тың был ойошманың Нью-Йорк һәм Вашингтондағы һөжүмдәрҙә ҡатнашыуы тураһында етерлек дәлилдәр килтермәүен белдереп, баш тарта. 2001 йылдың 22 сентябрендә Афғанстан Ислам әмирлеген таныған өс дәүләттең икәүһе ([[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]] һәм [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]) Афғанстан менән [[Дипломатия|дипломатик мөнәсәбәттәр]]ҙе өҙә. Афғанстандың үҙенән Иранға һәм [[Пакистан]]<nowiki/>ғаҡасаҡтар күпләп ағыла. == Һуғыш маҡсаттары == АҠШ-тың рәсми рәүештә иғлан ителгән маҡсаттары<ref>[http://www.freeworldacademy.com/globalleader/afghanistan.htm War in Afganistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080929164228/http://www.freeworldacademy.com/globalleader/afghanistan.htm |date=2008-09-29 }}</ref>: * талибтар режимын ҡолатыу, * Афғанистан территорияһын талибтар йоғонтоһонан азат итеү, * [[Әл-Ҡаидә|Әл-Ҡәидә]] ағзаларын ҡулға алыу һәм [[суд]]<nowiki/>ҡа биреү. == Һуғыш барышы == === 2001 йыл: һуғыш башланыуы === [[Файл:US_forces_Operation_Enduring_Freedom.jpg|слева|мини|Американың махсус тәғәйенләнештәге көстәре Төньяҡ альянс мөжәһиттәре менән. 12 ноябрь, 2001 йыл]] [[Файл:Strikes_on_Tora_Bora.png|мини|Тора-Бораға авиация һөжүме. 2001 йылдың аҙағы]] Талибан хәрәкәтенә ҡаршы хәрби операция 2001 йылдың 7 октябрендә кис башлана. Беренсе һөжүм яһауҙа 40 хәрби самолёт ҡатнаша; Америка һәм Британия караптарынан 50-гә яҡын ҡанатлы ракета атыла. Беренсе айҙа һуғыш АҠШ-тың Талибан хәрәкәтенең хәрби объекттарына һауа һөжүме менән сикләнә. Талибтарҙың һауа һөжүменә оборона системаһы шунда уҡ тиерлек сафтан сығарыла; барлыҡ [[авиация]]һы аэродромдарҙа юҡ ителә. Талибтар бер нисә вертолетты һәм тиҫтәләгән дошман һалдатын юҡ итеү тураһында хәбәр итә, быны раҫлау өсөн вертолет ултырыу механизмын [[видео]]ға төшөрөп күрһәтә. Уларҙың белдереүе АҠШ-тың Үҙәк командованиеһы тарафынан кире ҡағыла; уның версияһы буйынса, CH-47 вертолеты ултырыу механизмын ҡаршылыҡ менән бәрелешкәндә юғалта<ref>[http://www.airwar.ru/history/locwar/afgan/taliban/taliban.html Валерий Романенко. Воздушная война против талибов]</ref><ref>[http://www.airwar.ru/history/locwar/afgan/us/us.html Потери и летные происшествия авиации США]</ref>. Дөйөм алғанда, хәрби хәрәкәттәр барышы тураһында бөтә [[мәғлүмәт]] америка һәм британия рәсми сығанаҡтарынан, йә Катар телеканалы «[[Әл-Жәзирә]]»нән килә. «Әл-Жәзирә» телеканалы [[Журналистика|журналист]]арына Афғанстанда эшләргә талибтар рөхсәт бирә. Һауа һуғышын алып барыуҙа төп ролде <span about="#mwt173" class="nowrap" data-cx="[{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;partial&amp;quot;:false,&amp;quot;targetExists&amp;quot;:true,&amp;quot;mandatoryTargetParams&amp;quot;:[],&amp;quot;optionalTargetParams&amp;quot;:[]}]" data-mw="{&amp;quot;parts&amp;quot;:[{&amp;quot;template&amp;quot;:{&amp;quot;target&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;S&amp;quot;,&amp;quot;href&amp;quot;:&amp;quot;./Ҡалып:S&amp;quot;},&amp;quot;params&amp;quot;:{&amp;quot;1&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;B-1B&amp;quot;}},&amp;quot;i&amp;quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwsQ" typeof="mw:Transclusion">B-1B</span> Lancer, B-2 Spirit, B-52 Stratofortress стратегик бомбардировщиктары уйнай. Һөжүмдәрҙең күбеһе юғары аныҡлыҡтағы лазер йәки спутник йүнәлтмәһе булған боеприпастар менән башҡарыла, шулай ҙа тыныс халыҡтың үлеменә килтергән хәлдәр ҙә була. Үтә ауыр авиация бомбалары — «Дэйзикаттер» ҡулланыла. Шул мәл өсөн ул донъялағы иң ҡеүәтле [[Ядро ҡоралы|ядро]]һыҙ ҡорал була. Хәрби операция менән бер рәттән гуманитар ярҙам күрһәтелә. С-17 хәрби-транспорт самолеттары ил өҫтөнә [[аҙыҡ-түлек]] һәм дарыу пакеттарын ташлай. Талибандың хәрби мөмкинлектәре бер ай бомбаға тотҡандан һуң кәмей. Ул үҙенең авиацияһын юғалта, тыл тәьминәте линиялары боҙола. 2001 йылдың 9 ноябрендә Төньяҡ альянс һөжүм үткәрә, ул һауа кампанияһы башланғандан алып беренсе етди операция була. [[Мазари-Шәриф]]<ref>[http://uatoday.net/rus/news/zakordonom/198898 Северный альянс взял Мазари-Шариф] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509040944/http://uatoday.net/rus/news/zakordonom/198898 |date=2008-05-09 }}</ref> ҡалаһын ала. Шул уҡ ваҡытта ҡаршылыҡ күрһәтеүҙе туҡтатҡан байтаҡ талиб үлтерелә, ә ҡала талауға дусар ителә. Мазари-Шәрифте юғалтыу Талибанға етди зыян килтерә. Уны хуплаусы күп кенә ялан командирҙары беренсе еңелеүҙән һуң уҡ Төньяҡ альянс яғына күсә. 13 ноябрҙә талибтар 1996 йылдан бирле үҙ ҡулы аҫтында булған Ҡабулды һуғышһыҙ ҡалдыра<ref>[https://web.archive.org/web/20080509173108/http://www.kommersant.ua/index-news.html?ext=news&id=25662 Войска Северного альянса вошли в Кабул]</ref>. Бер нисә көндән улар Афғанстандың көньяҡ өлөшөн, ә төньяҡтағы [[Ҡондоҙ (ҡала)|Ҡондоҙ ҡалаһын]] ғына контролдә тота. Ҡондоҙҙо ҡамау 16 ноябрҙән 25 ноябргә тиклем дауам итә һәм ҡаланы тотоп торған талибан көстәренең бирелеүе менән тамамлана<ref>[http://news.ng.ru/2001/11/26/1006763085.html Северный Альянс взял Кундуз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080508162936/http://news.ng.ru/2001/11/26/1006763085.html |date=2008-05-08 }}</ref>. Тотҡондарҙы Калайи-Джанги ҡәлғәһенә урынлаштыралар, әммә улар баш күтәрә. Уны Төньяҡ альянс америка махсус тәғәйенләнештәге көстәре һәм авиацияһы ярҙамында бер аҙнанан һуң ғына баҫтыра. Баш күтәреүселәрҙән бер нисә тиҫтә кеше иҫән ҡала. Калайи-Джангиҙағы һуғыштар барышында АҠШ-тың хәрби көстәре беренсе тапҡыр раҫланған юғалтыу кисерә — [[Үҙәк разведка идаралығы]] [[офицер]]ы Джонни «Майк» Спаннды үлтерелә. Ноябрь аҙағына талибтар контроле аҫтында бер генә ҙур ҡала — Талибан хәрәкәте бишеге — [[Ҡандағар]] ҡала. Бында шулай уҡ хәрәкәт башлығы мулла Ғүмәр ҙә була. 25 ноябрҙә Афғанстанға АҠШ-тың тәүге ҙур хәрби контингенты килә. 1000-гә яҡын диңгеҙ пехотасыһы вертолет менән [[Ғәрәбстан диңгеҙе]]ндәге караптарҙан Ҡандағарҙан көньяҡтараҡ урынлашҡан районға төшөрөлә. Унда улар Кэмп-Рино(''Camp Rhino'') оператив базаһын булдыра. Икенсе көндө лагерға табан талибтарҙың ҙур булмаған бронемашина колоннаһы сыға, уны AH-1W вертолеттары юҡ итә. Диңгеҙ пехотаһы ер өҫтөндәге хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашмаһа ла, ҡамауҙа ҡалған Ҡандағарҙа талибтарҙың хәле әкренләп насарлана, һәм 7 декабрҙә ҡала бирелә. Боевиктарҙың бер өлөшө күрше Пакистанға ҡаса, бер өлөшө тауҙарға (шул иҫәптән Ғүмәр муллаһы ла) китә, ҡалғандары Төньяҡ альянсҡа әсирлеккә төшә. Ҡандағарҙы алыу менән хәрби хәрәкәттәрҙең төп этабы тамамлана. Америка командованиеһының иғтибары хәҙер Афғанстандың көньяҡ-көнсығышындағы Тора-Бора таулы районына йүнәлә. Бында [[Афған һуғышы|совет-афған һуғышы]] йылдарынан алып ҙур мәмерйә комплексы урынлашҡан була, унда, разведка мәғлүмәттәре буйынса, Усама бен Ладен йәшеренә. Тора-Бора янындағы алыш 12 декабрҙән 17 декабргә тиклем дауам итә. Комплексҡа урындағы ҡораллы отрядтар АҠШ авиацияһы ярҙамында һөжүм итә. Мәмерйәне алғандан һуң, уны ентекле ҡарап сығалар. Асыҡланыуынса, бин Ладен алыш алдынан уҡ унан ҡасып өлгөрә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Америка Ҡушма Штаттарының һәм Бөйөк Британияның ике ай ярым дауам иткән хәрби операцияһы уңышлы тамамлана. Талибан хәрәкәте властан ситләтелә һәм һуғышҡа һәләтен юғалта тиерлек. Хәмид Карзай ил башлығы итеп тәғәйенләнә. 2001 йылдың декабрендә Афғанстандың күсеү хакимиәте башлығы һәм 2002 йылдың июнендә Лойя джиргала ваҡытлыса президент тарафынан тәғәйенләнә. (Лойя джирга — бөтә афған аҡһаҡалдар советы (вәкилдәр), көрсөк шарттарын хәл итеү өсөн этно-ҡәбилә төркөмдәренән һайлана). Афғанстанда хәүефһеҙлекте һаҡлау өсөн НАТО-ның ISAF тип аталған хәрби миссияһы урынлаштырыла (ISAF — БМО Именлек Советының 2001 йылдың 20 декабрендәге резолюцияһы менән булдырылған Халыҡ-ара хәүефһеҙлеккә ярҙам итеү көстәре). Башта уның яуаплылыҡ зонаһы тик [[Ҡабул]]ға ғына ҡағыла. === 2002: «Анаконда» операцияһы === [[Файл:Anaconda-helicopter.jpg|мини|200x200пкс|АҠШ-тың 101-се һауа-десант дивизияһы һалдаттары Шаһи Кот үҙәненә CH-47 вертолетынан ергә төшә. Март, 2002 йыл.]] Талибан режимы ҡолатылғандан һуң, Афғанстанда беренсе йыл тыныс ҡына үтә. Берҙән-бер иғтибарға лайыҡ хәрби ваҡиға булып Шахи-Кот үҙәне янындағы алыш (Гардез районы) тора, талибтар Ҡабулдан һәм Тора-Боранан бында сигенгән була. 2002 йылдың мартында халыҡ-ара коалиция ғәскәрҙәре үҙәндә «Анаконда» операцияһын үткәрә. Талибан ҡаршылығы көтөлгәндән күпкә көслөрәк була, һәм операция, һуғыш башланғандан алып, иң ҙур алышҡа әүерелә. Коалиция ғәскәрҙәре үҙәнде баҫып алғандан һуң, боевиктарҙың иҫән ҡалған отрядтары илдең көньяғындағы таулы райондарҙа урынлаша йәки Пакистанға сығып китә. [[Файл:Canadian_soldiers_afghanistan.jpg|слева|мини|Канада һалдаттары операцияла. Июль, 2002 йыл]] Яҙ һәм йәй дауамында америка ғәскәрҙәре һәм ISAF көстәре көньяҡта операцияларҙы дауам итә. Дошмандар бөтөнләй осрамай. Талибтарҙың хәрби акциялары сит ил ғәскәрҙәренең базаларын һәм конвойҙарын һирәкләп утҡа тотоу менән сикләнә. Был осорҙа хәлдең тотороҡланыуын ИСАФ-тың сағыштырмаса ҙур булмаған юғалтыуҙары дәлилләй — 2002 йылдың апреленән декабренә тиклем Афғанстанда 32 хәрби һәләк була<ref name="autogenerated32">{{Cite web|url=http://www.icasualties.org/oef/byNationality.aspx?hndQry=US|title=icasualties.org|access-date=2007-12-23|archive-date=2007-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218194906/http://www.icasualties.org/OEF/byNationality.aspx?hndQry=US|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218194906/http://www.icasualties.org/OEF/byNationality.aspx?hndQry=US |date=2007-12-18 }}</ref>. Рәсәй Федерацияһының сит ил эштәре министры И. С. Иванов 2002 йылдың мартында былай тип билдәләй: «Бөгөн Афғанстанда бергәләп башҡарылған эш беҙҙең мәнфәғәттәргә яуап бирмәйме ни? Беҙ һуңғы йылдарҙа халыҡ-ара берләшмәне, Афғанстан биләмәһенән хәүеф янай, тип иҫкәрткәйнекме ни… [[терроризм]], дини экстремизм, наркобизнес хәүефе. Былар барыһы ла бар ине»<ref>[http://www.mid.ru/bl.nsf/218603db65cac2d343256ac50038d63e/d14bcb586f19148443256b800030c206?Стенограмма выступления Министра иностранных дел России И. С. Иванова в программе Ю. Семёнова «Народ и Власть» радиостанции «Маяк» 16 марта 2002 года] // официальный сайт Министерства иностранных дел РФ</ref>. === 2003—2005: партизан һуғышы === "Анаконда"нан һуң халыҡ-ара коалиция ғәскәрҙәре менән бәрелешмәгәс, Талибан әкренләп көс туплай башлай. 1980 йылдарҙа совет ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғышҡан ҡораллы оппозиция кеүек үк, талибтар Афғанистан — Пакистан сигендәге «ҡәбиләләр зонаһын» тыл базаһы сифатында файҙалана. Был районды Пакистан властары контролдә тотмай (контроль урынлаштырырға маташыу 2004 йылда хөкүмәт армияһы менән ҡәбилә ополчениеһы араһындағы ҡораллы конфликтҡа килтерә, ул ике йыл дауам итә). Урын күнекмә лагерҙарын ойоштороу һәм [[мәҙрәсә]] уҡыусылары иҫәбенән тулыландырыу өсөн бик ҡулай була. 2001 йылдың көҙгө кампанияһында зыян күргән командование сылбыры тергеҙелә, биш оператив зона ойошторола, уларҙың һәр береһе өсөн айырым бер ялан командиры яуап бирә<ref>[http://www.csmonitor.com/2003/0508/p01s02-wosc.html Scott Baldauf, Owais Tohid. Taliban appears to be regrouped and well-funded]</ref>. 2003—2004 йылдарҙа Талибан көс туплай, Афғанстандың көньяҡ райондарында хәрби хәрәкәттәрҙе аҡрынлап көсәйтә бара. Көстө тергеҙеүҙең тәүге дәлилдәренең береһе булып 2003 йылдың 27 ғинуарында Америка ғәскәрҙәре үткәргән «Мангуст» операцияһы тора, унда Талибандың һәм «Хизб-и-Ислами»ҙың 18 боевигы юҡ ителә. Был һуғыш "Анаконда"нан һуң иң ҙур алыш тип иҫәпләнә. Бөтә ҡалаларҙа ла [[Терроризм|террористик акциялар]] башлана: * Мәҫәлән, 7 июндә Ҡабулда террорист-үлемсе (''смертник'') мина һалынған машинала немец хәрбиҙәре ултырған автобусты бәрҙерә, 4 немец һалдаты һәм тыныс халыҡтан 1 афған кешеһе һәләк була. 2003 йылдың көҙөнә талибандар илдең көньяҡ райондарында шул тиклем нығына, хатта Пактика, Пактия, Нангархар һәм Кунар провинцияларында үҙҙәренең «күләгәле» губернаторҙарын тәғәйенләйҙәр<ref>[http://www.podrobnosti.ua/society/2003/10/31/85434.html Афганистан. Жаркое лето 2004-го] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509064348/http://www.podrobnosti.ua/society/2003/10/31/85434.html |date=2008-05-09 }}</ref>. Партизан һуғышының көсәйеүе лә иғтибарҙан ситтә ҡалмай: октябрҙә БМО-ның Именлек Советы ISAF-тың яуаплылыҡ өлкәһен Ҡабулдан ситтә киңәйтеүен хуплай. Хәрби хәрәкәттәрҙең әүҙемләшеүенә ҡарамаҫтан, Афғанстанды иҡтисади һәм сәйәси тергеҙелеү дауам итә. 2004 йылдың ғинуарында Лойя Джиргала яңы [[конституция]] ҡабул ителә, ә 9 октябрҙә ил тарихында тәүге президент һайлауҙары үтә. Унда Хәмид Карзай еңеп сыға һәм [[президент]] итеп һайлана. 2005 йылда яңы көс ҡулланыу эскалацияһы менән билдәләнә. Дөйөм алғанда, Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәр һөҙөмтәһендә бер йыл эсендә 1500 кеше һәләк була, был талибтар режимы ҡолатылғандан һуң иң ҙур һан<ref>[https://web.archive.org/web/20060120175425/http://www.cdi.org/program/document.cfm?DocumentID=3262&StartRow=1&ListRows=10&appendURL=&Orderby=D.DateLastUpdated&ProgramID=39&from_page=index.cfm Joseph Button. Increased Security Amidst a Mounting Insurgency: A close look at the Afghan security paradox]</ref>. Америка контингентының һәм ISAF көстәренең юғалтыуҙары арта. Июндә АҠШ-тың MH-47 вертолеты бәреп төшөрөлә, махсус тәғәйенләнештәге частарҙың 16 хәрби хеҙмәткәре һәләк була. Был — һуғыш башланғандан алып бер тапҡыр иң ҙур юғалтыу. Август айында вертолет һәләкәтендә 17 испан һалдаты һәләк була. Шартлатҡыс ҡулайламалар ярҙамында һөжүмдәр һаны арта. Шуға ҡарамаҫтан, сентябрҙә Карзай хөкүмәте парламентҡа һайлауҙарҙы уңышлы ойоштора һәм үткәреүгә өлгәшә. === 2006: Көньяҡ Афғанстанда НАТО === 2006 йылдың ғинуарынан Афғанстандың көньяғында ISAF ғәскәрҙәрен урынлаштырыу башлана. Төркөмдөң нигеҙен [[Канада]], [[Нидерланд|Голландия]] һәм башҡа контингенттар менән көсәйтелгән [[Бөйөк Британия|Британия]]ның 16-сы һауа штурмлау бригадаһы тәшкил итә. Май уртаһында ISAF ғәскәрҙәре Гильменд, Забуль, Ҡандағар, Пактика, Урузган провинцияларында «Тауҙа ынтылыш» («Горный прорыв») операцияһын башлай. Операцияла халыҡ-ара ғәскәрҙәрҙең 11 меңдән ашыу хәрби хеҙмәткәре ҡатнаша. Был райондарҙа нығынып өлгөргән талибтар етди ҡаршылыҡ күрһәтә. Операция июлдә тамамлана. 1 августа НАТО АҠШ-тан илдең көньяғында халыҡ-ара көстәр менән етәкселек итеүҙе ҡабул итә. Билдәләнеүенсә, ойошманың 57 йыл эшләү дәүерендә был миссия иң хәүефлеһе була<ref>[https://lenta.ru/news/2006/08/01/nato/ Войска НАТО сменили солдат США в южном Афганистане] // LENTA.RU от 1 августа 2006</ref>. Сентябрҙә «Медуза», һуңынан — «Тауҙа ынтылыш» («Горный прорыв») (2006 йылдың сентябре — 2007 йылдың ғинуары) операцияһы үткәрелә. Хәрби хәрәкәттәр бик көсөргәнешле була. Халыҡ-ара коалиция көстәренең Афғанстандың көньяғындағы һөжүм һөҙөмтәләре бер төрлө генә булмай. Мәҫәлән, «Тауҙа ынтылыш» ваҡытында 1100 талибты юҡ итеү тураһында хәбәр ителә<ref>[http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2007/03/mil-070306-voa02.htm NATO Launches Major New Offensive in Southern Afghanistan]</ref>. «Медуза» ваҡытында тағы ла 500-гә яҡын кеше<ref>{{Cite web|url=http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20071209/musa_qala_071209/20071209?hub=TopStories|title=Canadian troops shut down bomb-making facility|access-date=2008-10-08|archive-date=2009-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20090215210135/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20071209/musa_qala_071209/20071209?hub=TopStories|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090215210135/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20071209/musa_qala_071209/20071209?hub=TopStories |date=2009-02-15 }}</ref>. Әммә тулы уңышҡа өлгәшә алмайҙар, халыҡ-ара коалиция юғалтыуҙары ла ҙур булып сыға. Бер юлы иң ҙур юғалтыу — 2 сентябрҙә Британияның Nimrod разведка самолеты һәләкәте. Унда 14 кеше һәләк була<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/uk/newsid_5311000/5311364.stm Афганистан может стоить Британии ещё дороже]</ref>. Коалицияның юғалтыуҙары хәрби хәрәкәттәрҙең көсөргәнешле булыуын иҫбатлай — 2006 йылдың ғинуарынан декабренә тиклем 191 хәрби һәләк була (2004—2005 йылдарҙағы кеүек үк һәм 2001—2003 йылдарға ҡарағанда күберәк)<ref name="autogenerated33">{{Cite web|url=http://www.icasualties.org/oef/byNationality.aspx?hndQry=US|title=icasualties.org|access-date=2007-12-23|archive-date=2007-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218194906/http://www.icasualties.org/OEF/byNationality.aspx?hndQry=US|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218194906/http://www.icasualties.org/OEF/byNationality.aspx?hndQry=US |date=2007-12-18 }}</ref>. === 2007: Альянстың һөжүме === 2007 йылда Афғанстандың көньяғында хәрби хәрәкәттәр дауам итә. Гильменд провинцияһында талибтар ҙа, НАТО көстәре лә ҙур әүҙемлек күрһәтә. 2006 йылдың көҙөндә инглиз ғәскәрҙәре Гильменд округының үҙәге Муса-Кала ҡалаһынан китә һәм идараны урындағы аҡһаҡалдарға тапшыра. Талибтар, бының менән файҙаланып , 2007 йылдың февралендә ҡаланы баҫып ала һәм был уларҙың һуғыш башланғандан алып иң ҙур уңышы була. Муса-Калала [[шәриғәт]] закондары индерелә, [[мәктәп]]тәр ябыла, ә урындағы халыҡты ҙур [[һалым]] түләргә мәжбүр итәләр<ref>[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=72979 AFGHANISTAN: Taliban impose rule, hefty taxes in Musa Qala District] — IRIN, 27 июня 2007</ref>. Талибтарға яуап итеп, НАТО ғәскәрҙәре провинцияла «Ахиллес» (март-май) һәм «Ластай Куланг» (май-июнь) операциялары үткәрә. 12 майҙа көньяҡта Талибан көстәре менән командалыҡ иткән билдәле ялан командиры Дадулланы үлтереү халыҡ-ара коалицияның ҙур уңышы була. Әммә Муса-Кала талибтар ҡулында була, ләкин декабрҙәге өс көнлөк алыш һөҙөмтәһендә генә ҡаланан ҡыуыла. Был яңы афған армияһы ҡатнашлығындағы беренсе операция була. [[Файл:M777_Howitzer_Helmand_April2007.JPEG|слева|мини|Канада артиллерияһы Гильмендта. Апрель, 2007 йыл]] Афғанстандың башҡа райондарында хәл тынысыраҡ булһа ла, октябрҙә һәм ноябрҙә илдең төньяғында талибтарға ҡаршы тәүге ҙур һөжүм яһала. «Харекате Йоло» исеме аҫтындағы ике этаплы операцияла немец, норвег һәм афған подразделениелары ҡатнаша. Хәрби хәрәкәттәр барышында ISAF көстәре граждандар объекттарына бер нисә тапҡыр һөжүм итә, был тыныс кешеләрҙең һәләк булыуына килтерә. Мәҫәлән, 2007 йылдың 4 мартында Шинвар (Нангархар) округында, Америка Ҡушма Штаттарының диңгеҙ пехотаһы махсус подразделениеһына үлемсе-террорсы менән һөжүм итә һәм тәртипһеҙ ут аса. 20-гә яҡын тыныс афғанлы уның ҡорбаны була<ref>[http://www.afghanistan.ru/doc/8235.html В Джелалабаде силы НАТО при перестрелке убили 16 мирных жителей] — Афганистан. Ру, 4 марта 2007</ref><ref>[http://www.armytimes.com/news/2007/05/marine_marsoc_jones_070516/ Trista Talton. Congressman tells Army: Stop MarSOC comments]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}} — Army Times, 18 мая 2007</ref>. 2007 йылдың 2 авгусында Багран (Гильменд) округында ике ялан командирына ҡаршы авиаудар йүнәлтелә. Урында йәшәүселәр әйтеүенсә, 200—300 кеше һәләк була һәм яралана<ref>[https://web.archive.org/web/20090215062903/http://www.france24.com/france24Public/en/news/asia-pacific/20070803-Afghanistan-NATO-raid-investigation-bombing-Taliban-civils.php Afghans check reports of civilian deaths from bombings] — France 24, 3 августа 2007</ref>. === 2008: Вазирстан талибтарының контрһөжүме === 2008 йылда Афғанстанда дөйөм хәл бер төрлө генә булмай. Талибтар яйлап аяҡҡа баҫа һәм көс туплай. Был ваҡытҡа талибандар Афғанстан менән сиктәш Пакистандың [[Вазирстан]] провинцияһында үҙ позицияларын нығыта. Унда урындағы халыҡ ярҙамы менән һыйыныу урындары, күнекмә лагерҙары һәм тыл инфраструктураһы булдырыла. Февралдә Талибан НАТО-ны тәьмин иткән Пакистан йүнәлешенә һөжүмдәр башлай. Был юлдан Афғанстандағы контингент өсөн кәрәк-яраҡтарҙың 80 проценты килтерелә. Талибтарҙың хәрби һәм транспорт конвойҙарына өҙлөкһөҙ һөжүм итеүе һөҙөмтәһендә НАТО [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]<nowiki/>гә РФ территорияһы аша һауа коридорын биреү үтенесе менән мөрәжәғәт итергә мәжбүр була, сөнки һауанан тәьмин итеү ҡоро ер транспортына ҡарағанда ҡиммәтерәк. Талибтарҙың яҙғы һөжүменең маҡсаты — Пакистан менән сиктәш, ҙур булмаған Гармсер өйәҙе, ул стратегик яҡтан мөһим урынды биләй. Улар өсөн был өйәҙ тәү сиратта Пакистан сигенә яҡын һәм барып етеүе ауыр булған ерҙә урынлашҡаны өсөн кәрәк. Яңы боевиктарҙы, боеприпастарҙы, ҡоралдарҙы ташырға мөмкин булған артылыш лагеры күҙлегенән ҡарағанда, был талибтар өсөн бик уңайлы урын була. Һөҙөмтәлә, апрель-май айҙарында Гармсер өйәҙендә НАТО контингенты, Афған милли армияһы һәм талибтар араһында етди хәрби хәрәкәттәр була. Талибтарҙың Мусакал ҡалаһына һөжүм итеүе һәм өйәҙҙә нығыныуы менән тамамлана. Унда 350 кеше һәләк булды. 27 апрелдә Ҡабулда Афғанстан президенты Хәмид Карзайға һөжүм ойошторола — талибтар парады ваҡытында автоматтарҙан һәм гранатомёттарҙан ут аса<ref>[http://wap.lenta.ru/news/2008/06/27/pakistan/ Пакистан отверг обвинения в причастности к покушению на Карзая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131009222040/http://wap.lenta.ru/news/2008/06/27/pakistan/ |date=2013-10-09 }} // LENTA.RU от 27 июня 2008</ref>. 1 майҙа НАТО командованиеһы өйәҙ тулыһынса талибандарҙан таҙартылды, тип хәбәр итә. Был сағыштырмаса тынлыҡ ике аҙна дауам итә, шунан талибтарҙың көстәре өйәҙгә йәнә килеп инә һәм НАТО көстәренә ҡаршы партизандар хәрәкәте ойоштора. 14 майға уларҙың һаны 500-гә яҡын боевик, ә 24 майға 1000 кеше тәшкил итә. Афғанстан оборона министрлығы һәм НАТО төбәктә талибандар булыуы тураһында мәғлүмәтте быға тиклем инҡар итә. Шулай итеп, хәрби операцияны Гармсерҙа дауам итергә мәжбүр булалар. Талиптар совет ғәскәрҙәренә ҡаршы ҡулланған тактиканы ҡуллана: улар халыҡты эвакуациялай, төп көстәрҙе Пакистанға сығара, дошманды утҡа тотоусы бәләкәй генә отрядтар ҡалдыра. НАТО көстәре төбәкте баҫып алғандан һуң һәм тынысланғандан һуң, талибтар Пакистан сигендә көстәрҙе яңынан төркөмләй, боеприпастарҙы, аҙыҡ-түлекте тулыландыра һәм өйәҙгә үтеп инә. Коалиция көстәренең үҙ-ара аңлашып эш итеүенә АҠШ, БМО, АҠШ-тың союздаш коалиция көстәре араһындағы аңлашылмаусанлыҡтар ҡатмарлаштыра. Быларҙың барыһы ла оператив хәрәкәттә сағылыш таба. Бынан тыш, коалицияның бөтә ғәскәрҙәре менән етәкселек итеү буйынса фекер айырымлыҡтары була (ул йә американдарға, йә британдарға күсә). 2008 йылда инглиздәр һәм голландтар бөтә Афғанстан төбәгендә Америка командованиеһына бирергә ризалаша. Июлдә талибтар Ҡандағарҙағы төрмәгә һөжүм итә һәм 1000-дән ашыу тотҡондо, шул иҫәптән ҡулға алынған Талибан ағзаларын азат итә<ref>[http://www.newsru.ru/world/14jun2008/kand.html Талибы взорвали тюрьму в Кандагаре — бежали более тысячи заключённых]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2008 йылдың 8 — 19 авгусында Узбин үҙәнендә, Ҡабулдан көнсығышҡа табан 40 км алыҫлыҡта, талибандар ISAF патруленә һөжүм итә, ә алға сыҡҡан француз взводы ҡамауҙа ҡала. Алыш барышында француздар 10 [[һалдат]]ын юғалта, 18-е яралана<ref>Евгений Гройсман, Сергей Козлов. [http://www.bratishka.ru/archiv/2008/12/2008_12_6.php Специальные операции: Засада у кишлака Спур Кундай: горькие уроки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127072445/http://www.bratishka.ru/archiv/2008/12/2008_12_6.php |date=2012-01-27 }} // «Братишка», декабрь 2008</ref>. Дөйөм алғанда, 2008 йылда талибтар, ҙур хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуҙан ситләшеп, партизандар һуғышы һәм ваҡ-төйәк бәрелештәр тактикаһын файҙалана. Патрулдәргә, конвойға, блокпостарға һөжүм итеү, юлдарҙы миналау һиҙелерлек йышая. НАТО «көс демократияһы» сәйәсәтен дауам итә. Урындағы халыҡ араһында уның төбәктә булыуына ҡарата ризаһыҙлыҡ арта. Быға күбеһенсә талибтарҙың [[пропаганда]] алып барыуы сәбәпсе була<ref>{{Cite web|url=http://www.easttime.ru/analitic/2/13/507.html|title=Чёрные знамена Хорасана — как результат политики НАТО в Афганистане|accessdate=2010-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101218052209/http://www.easttime.ru/analitic/2/13/507.html|archivedate=2010-12-18|deadlink=yes}}</ref>. [[Файл:Up-armored_excavator_in_Afghanistan.jpg|мини|«Диңгеҙ бал ҡорттары» һаҡ диуары төҙөй. 2009 йылдың 25 ғинуары]] === 2009 йыл === [[2009 йыл]]дың [[Август|авгусында]] ИСАФ-тың немец контингенты частары афған именлеге көстәре менән берлектә Чахар-Дара өйәҙендә ҙур һөжүм башлай. Талибтарҙы төбәктән ҡыуып сығаралар һәм уларҙың төп терәк пунктын баҫып алалар. Шуға ҡарамаҫтан, операция көтөлгән һөҙөмтәләр килтермәй, сөнки күпмелер ваҡыт үткәс, талибтар ҡабаттан Чахар Дараға ҡайта. Бынан һуң өйәҙ территорияһында алғы пост төҙөлә. Блок-постты ҡороу барышында хәрбиҙәр һәм боевиктар араһында йыш ҡына атыштар була. Октябрҙә талибтар Пакистан сигендәге Нуристан провинцияһында ҙур булмаған Америка заставаһына һөжүм итә. Төнгө атышта Америка Ҡушма Штаттарының 8 хәрби хеҙмәткәре үлтерелә, һуңынан американдар базаны ҡалдырып китә. Шул ваҡыттан алып Нуристан провинцияһында сит ил хәрбиҙәре булмай<ref name="rian.ru2">{{cite web|date=2010-05-30|url=http://www.rian.ru/world/20100530/240232350.html|title=Талибы захватили уезд Барге Маталь в Афганистане|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2010-08-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/65VDc9Gv4?url=http://ria.ru/world/20100530/240232350.html|archivedate=2012-02-16}}</ref>. Провинцияны тулыһынса контролдә тотоу өсөн бөтә вәкәләттәр афған көстәренә бирелә. === 2010 йыл === [[Файл:ANA_humvee_in_2009_cropped.jpg|слева|мини|Афған милли армияһының «Хамви»һы]] 12 февралдә Афғанстандың көньяғындағы Гильменд провинцияһында «Моштарак» хәрби операцияһы башлана. Унда америка, британ һәм афған хәрбиҙәре ҡатнаша<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2010/02/08/n_1454559.shtml «Британцы готовятся к крупнейшему наступлению в Афганистане»]</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2010/02/12/world/asia/12afghan.html Afghans Try to Reassure Tribal Elders on Offensive]{{ref-en}}</ref>. Операция һөҙөмтәһендә талибтар Марджа районынан сығарыла. АҠШ хәрбиҙәре операцияны уңышлы тип атай. [[Март]] айында [[Ҡандағар]] тирәһендә яңы операция башлана. ISAF ғәскәрҙәренең хәрәкәтенә ҡарамаҫтан, талибтарҙың партизан һуғышы элеккесә ил территорияһының күпселек өлөшөндә дауам итә. Талибтар эре бәрелештәргә инмәй. «Бәләкәй һуғыш» һәм «мина һуғышы» тактикаһын ҡулланыуҙы дауам итә. Сит ил контингентының күпселек хәрби хеҙмәткәрҙәре юлдарҙа һалынған миналарҙан һәләк була. 2010 йылдың 2 апрелендә илдең төньяғындағы Ҡондоҙ провинцияһының Чахар Дара өйәҙендә бундесвер һалдаттары 200 талибан боевигы менән ҙур бәрелешкә инә. Һөҙөмтәлә бундесверҙың 3 һалдаты һәләк була, 8-е ауыр яралана<ref>{{cite web|date=2010-04-14|url=https://lenta.ru/news/2010/04/14/pzh/|title=ФРГ направляет в Афганистан две САУ PzH 2000|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2010-08-13}}</ref>. Яуап итеп, немец һәм афған көстәре 13 апрелдә Баглан-и-Маркази өйәҙендә яңынан операция башлай<ref>[http://www.afghanistan.ru/doc/17162.html Афганистан. Ру — В результате операции в Баглане убиты свыше 20 боевиков]</ref>. 26 майҙа Афғанстандың төньяҡ-көнсығышында, Нуристан провинцияһында. 300-ҙән ашыу кешенән торған Пакистан талибан отряды Пакистан территорияһынан Камдеш һәм Барги Матал райондарына баҫып инә. НАТО көстәре сыҡҡандан һуң, провинция афған полицияһы контроле аҫтында була. Талибтарҙың күп булыуы һәм өҫтәмә көстәрҙең булмауы сәбәпле, афған полиция хеҙмәткәрҙәре 30 майҙа Барги Матал өйәҙенән сигенә. Өйәҙ тулыһынса тиерлек талибтар ҡулы аҫтында ҡала. Барга Маталдың административ биналары өҫтөндә талибтарҙың ҡара һәм йәшел [[флаг]]<nowiki/>тары күтәрелә<ref name="rian.ru3">{{cite web|date=2010-05-30|url=http://www.rian.ru/world/20100530/240232350.html|title=Талибы захватили уезд Барге Маталь в Афганистане|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2010-08-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/65VDc9Gv4?url=http://ria.ru/world/20100530/240232350.html|archivedate=2012-02-16}}</ref>. 10 июндән 14 июнгә тиклем Кандагар провинцияһының Шах Вәли Кот районында операция үткәрелә. Унда [[Австралия]] махсус подразделениелары һәм афған армияһы һалдаттары ҡатнаша. АҠШ-тың армия вертолеттары ярҙам итә<ref>[http://www.defence.gov.au/media/DepartmentalTpl.cfm?CurrentId=10438/Combined Afghan and Australian force targets major insurgent cell]</ref>. Талибтар урындағы халыҡты ҡурҡыта, властар менән хеҙмәттәшлек итеүҙе тыя, юлдарға мина ҡуя, афған хәүефһеҙлек көстәре һәм НАТО патрулдәренә ҡораллы һөжүмдәр итеүҙәр йышая. [[2 август]]<nowiki/>а Нидерландтар Афғанстандан ғәскәрҙәрен сығара башлай<ref>{{cite web|url=https://www.fergananews.com/news.php?id=15295|title=НАТО начала вывод войск из Афганистана. Первыми ушли голландцы|publisher=Фергана|date=2010-08-02|access-date=}}</ref>. 6 августа талибтар халыҡ-ара христиандар ойошмаһының ҡоралһыҙ 10 хеҙмәткәрен үлтерә. Улар афғандарға медицина ярҙамы күрһәткән. Һәләк булыусылар араһында алты американлы, бер британ, бер немец һәм ике афған була<ref>[https://inright.ru/news/id_3365/ Талибы взорвали сотрудниц благотворительной организации в машине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220410130101/https://inright.ru/news/id_3365/ |date=2022-04-10 }} // информационное агентство «InterRight», 14 августа 2010</ref>. Пентагон рәсми вәкилдәре фекеренсә, 2010 йылдың көҙөнә НАТО көстәре Афғанстандағы хәлде яҡшырта алмай<ref>[http://www.rbc.ua/rus/top/show/pentagon-usilenie-voennogo-prisutstviya-ssha-v-afganistane-24112010122700 Пентагон: Усиление военного присутствия США в Афганистане не привело к улучшению ситуации]</ref>, ә ҡайһы бер аналитиктар, илдәге дөйөм хәл насарайған, тип белдерә<ref>[http://rus.ruvr.ru/2010/12/27/37858360.html ''В. Петров.'' Афганистан: старые проблемы и новые подходы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110120031631/http://rus.ruvr.ru/2010/12/27/37858360.html |date=2011-01-20 }}</ref>. [[Категория:Википедия:Статьи, требующие конкретизации]] 2011 йылдың ғинуарында Ҡабулда үткән матбуғат конференцияһында [[Пентагон]] вәкиле хәбәр итеүенсә, 2010 йыл дауамында АҠШ-тың хәрби хеҙмәткәрҙәренә һәм уларҙың союздаштарына [[атыу ҡоралы]], РПГ һәм ҡайһы бер осраҡтарҙа идара ителмәгән реактив снарядтар менән (2009 йылда бындай һөжүмдәр 10 591 була) 18 057 һөжүм итеү осрағы теркәлә<ref>{{статья|автор=Красавкин, В.|заглавие=Пентагон о боестолкновениях в Афганистане|издание=«Зарубежное военное обозрение»|год=2011|номер=1 (766)|страницы=57}}</ref>. === 2011 йыл === * 10 ғинуарҙа Ислам әмирлеге боевиктары [[тәүлек]] әйләнәһенә барған алышта Балх губернаһында өйәҙ үҙәге Зариҙа контроль урынлаштыралар. Юғалтыуҙар булмауы һәм баҫып алынған улъя тураһында белдерәләр: 12 Калашников автоматы, башҡа [[ҡорал]]<nowiki/>дар, боеприпастар, 1 «Рейнджер» джибы. Боевиктар бөтә өйәҙ өҫтөнән контроль урынлаштырыуҙары тураһында хәбәр итә, сөнки дошмандың был районда бер ниндәй ҙә көстәре булмай һәм Зари өйәҙе Балх провинцияһында боевиктар контроль урынлаштырған 15 өйәҙҙең етенсеһе була<ref>{{Cite web|url=http://shahamat.info/english/index.php?option=com_content&view=article&id=4309:zari-district-of-balk-province-conquered-mujahideen&catid=1:news&Itemid=2|title=Zari district of Balkh province conquered: Mujahideen<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2011-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110116072027/http://shahamat.info/english/index.php?option=com_content&view=article&id=4309:zari-district-of-balk-province-conquered-mujahideen&catid=1:news&Itemid=2|archivedate=2011-01-16|deadlink=yes}}</ref>. * Июндең тәүге яртыһында Афғанстан хәүефһеҙлек көстәрен өйрәтеү буйынса миссия етәксеһе, 2005 йылдан 2011 йылдың июненә тиклем Афғанстан хәүефһеҙлек көстәре хеҙмәткәрҙәре 52 хәрби кешеһен үлтерҙе, тип хәбәр итә. Был ҡорбандар ИСАФ-тың Афғанстандағы дөйөм юғалтыуҙарының ҙур булмаған өлөшөн тәшкил итә. Әммә, генерал билдәләүенсә, был ваҡиғалар Афғанстандың именлек көстәре менән сит ил ғәскәрҙәре араһында «һөҙөмтәле үҙ-ара эш итеү өсөн кәрәкле ышанысты юҡҡа сығара». CNN мәғлүмәттәре буйынса, исемлектә Афғанстандың именлек көстәренә инмәгән «хәрби һәм полиция кейемендәге кешеләрҙең» һөжүм итеү осраҡтары, шулай уҡ шәхси хәрби һәм хәүефһеҙлек компаниялары хеҙмәткәрҙәренең һөжүм итеү осраҡтары иҫәпкә алынмай<ref>"''Earlier this month, Lt. Gen. William Caldwell, the commander of the NATO training mission, admitted recent incidents «erode the hard-earned trust that is required for an effective partnership.» … He pointed out that the 52 coalition deaths caused by Afghan security personnel were a small percentage of nearly 2,000 «hostile fatalities» between 2005 and 2011. Other estimates are higher — but include killings by Afghan contractors and incidents of «impersonation, „ where an insurgent launches an attack disguised as a soldier or policeman.''“ Tim Lister. [http://edition.cnn.com/2011/WORLD/asiapcf/06/14/afghanistan.nato.attacks/index.html Attacks by Afghan troops on NATO soldiers rising, but motives complex] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110624033249/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/asiapcf/06/14/afghanistan.nato.attacks/index.html |date=2011-06-24 }} // „CNN“ от 15 июня 2011</ref>. 2011 йылда „хәрби йәки полиция кейемендәге афғандар“, сит ил ғәскәрҙәренә 21 һөжүм яһап,ISAF-тың 35 хеҙмәткәрҙе үлтерә<ref>[http://www.wsws.org/en/articles/2013/01/22/afgh-j22.html „Green-on-blue“ attacks continue in Afghanistan]</ref>. * 6 июлдә Парван провинцияһындағы Баграм авиабазаһы районында „Silk Way Airlines“ авиалинияларына ҡараған Әзербайжан ил-76ТД транспорт самолеты һәләкәткә осрай<ref>„''The transport plane carried a total of 18 tons of cargo for the NATO-led forces at Bagram Air Base.''“ [http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20110706-0 ASN Aircraft accident Ilyushin 76TD 4K-AZ55 Bagram Air Base] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110712153154/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20110706-0 |date=2011-07-12 }}</ref>. „Талибан“ хәрәкәте вәкилдәре самолетты хәрәкәт ағзалары бәреп төшөрөүе тураһында хәбәр итә<ref>[http://news.day.az/economy/277067.html Посол Азербайджана рассказал о последней ситуации вокруг крушения самолёта в Афганистане]</ref>. * [[12 июль|12 июл]]<nowiki/>дә Афғанстан президентының ағаһы Әхмәд Вәли Карзай танышы Сардар Мөхәммәт тарафынан үлтерелә. Талибтар үлтереүҙе үҙ өҫтөнә ала<ref>[http://afghanistan.ru/doc/20461.html Талибы взяли на себя ответственность за убийство Ахмад Вали Карзая]</ref>. * 28 июлдә, Афғанстан Ислам Әмирлеге вәкиле Кари Мөхәммәт Йософ Әхмәҙи талиптар Хас Урузған районын һәм уның төбәктәрен дошмандан азат итә, улар [[транспорт]] саралары, мотоциклдар, бик күп ауыр һәм еңел [[ҡорал]], шулай уҡ башҡа хәрби техника һәм амунициялар ҡулға төшөрҙө, тип хәбәр итә<ref>[http://ummanews.com/news/afgan-pak/2167-2011-07-27-13-28-21.html Моджахеды освободили район Хас Урузган провинции Урузган]</ref>. * 1 августа боевиктар Пакистандың төньяҡ-көнбайышындағы Хайрпур районында НАТО-ның тәьмин итеү колоннаһына һөжүм итә, 4 кешене яралай (водителдәр һәм һаҡсылар) һәм 10 яғыулыҡ йөк машинаһын юҡ итә<ref>[https://rus.delfi.ee/daily/abroad/v-pakistane-unichtozhili-kolonnu-iz-10-benzovozov-nato.d?id=50488815 В Пакистане уничтожили колонну из 10 бензовозов НАТО]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Delfi.EE от 1 августа 2011</ref>. * 6 августа Ч-47 „Чинук“ хәрби вертолеты һәләкәтендә АҠШ армияһының махсус тәғәйенләнештәге ғәскәрҙәренең 31 ағзаһы һәм 7 афған һалдаты һәләк була<ref>[http://www.forbes.ru/news/71729-31-voennosluzhashchii-armii-ssha-pogib-v-afganistane-pri-padenii-vertoleta 31 военнослужащий армии США погиб в Афганистане при падении вертолёта]</ref>. Бортта Усама бен Ладенды юҡ итеү буйынса опрацияла ҡатнашҡан 22 кеше була, әммә һәләк булғандар араһында операцияла ҡатнашыусылар булмай<ref>[http://articles.boston.com/2011-08-06/news/29859376_1_american-and-afghan-troops-seal-team-insurgents Copter shot down, killing 30 US troops, 7 Afghans]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. * 7 августа Пакистандың төньяҡ-көнбайышындағы Хайбер Пахтунхва провинцияһы терминалында бомба шартлай, Афғанстанда НАТО көстәре өсөн [[яғыулыҡ]] ташыған 16 машина юҡ ителә<ref>[http://top.rbc.ru/incidents/07/08/2011/609231.shtml Боевики в Пакистане взорвали 16 бензовозов НАТО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120103132432/http://top.rbc.ru/incidents/07/08/2011/609231.shtml |date=2012-01-03 }}</ref><ref>[https://vz.ru/news/2011/8/7/513101.html Взрыв в Пакистане уничтожил 16 бензовозов НАТО] // „Взгляд. RU“ от 7 августа 2011</ref>. Шул уҡ көндө талибтар менән ике бәрелештә НАТО-ның 4 һалдаты, Афғанстандың төньяҡ-көнсығышындағы Тагаб районында барған алышта Француз сит ил легионының 2 һалдаты һәләк була. Талибан менән сираттағы бәрелеш илдең көньяғында була<ref>[http://www.svobodanews.ru/archive/ru_news_zone/20110807/17/17.html?id=24289549 В Афганистане сегодня погибли четыре военнослужащих НАТО]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. НАТО һәм хөкүмәт көстәре Пактия провинцияһында бер нисә боевикты һәм Ғәзни провинцияһында ике боевикты юҡ итә. Ғәзниҙә һәләк булған боевиктарҙың береһе баланы „тере ҡалҡан“ итеп ҡулланырға маташа; операция барышында бала зыян күрмәй<ref>[http://www.isaf.nato.int/article/isaf-releases/isaf-joint-command-morning-operational-update-5.html ISAF Joint Command Morning Operational Update August 8, 2011 | ISAF — International Security Assistance Force] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110912083916/http://www.isaf.nato.int/article/isaf-releases/isaf-joint-command-morning-operational-update-5.html |date=September 12, 2011 }}</ref>. * 13 августа, „Талибан“ хәрәкәтенең рәсми вәкиле Кари Мөхәммәт Йософ Әхмәҙи хәбәр итеүенсә, талибтар Майванд районын һәм уның төбәктәрен сит ил хәрби һәм урындағы көстәрҙән азат итә. Талибтар тарафынан 10-ға яҡын америка хәрбиһе үлтерелә һәм яралана, шулай уҡ хәрби техника баҫып алына<ref>[http://ummanews.com/news/afgan-pak/2535-2011-08-15-06-31-28.html Войска США-НАТО, а также афганские муртады оставили район Майванд] // информационное агентство UmmaNews</ref>. * Афғанстан Ислам әмирлеге вәкиле Кара Мөхәммәт Йософ Әхмәҙи хәбәр итеүенсә, Төньяҡ Сарипул провинцияһының Ширам районында афған талибтары ISAF вертолетын бәреп төшөрә. Һөҙөмтәлә борттағы һалдаттар һәм экипаж ағзалары һәләк була<ref name="autogenerated12">[http://ummanews.com/news/afgan-pak/3375-----------isaf.html Моджахеды освободили район Ваант, проведена операция Истишхада, сбит вертолёт ISAF] // информационное агентство UmmaNews</ref>. * 24 сентябрҙә, Афғанстан Ислам Әмирлеге вәкиле Зәбиху-Ллах Мөжәһит хәбәр итеүенсә, талибтар Нуристан провинцияһындағы Ваант районын биләй. Улар ҡыҫымы аҫтында райондан бөтә сит ил һалдаттары һәм урындағы хоҡуҡ һаҡлаусылары вертолеттарҙа эвакуациялана. 15 самаһы кеше, шул иҫәптән күпселек ҡатын-ҡыҙҙар, Америка Ҡушма Штаттарының авиаһөжүме һөҙөмтәһендә үлтерелә. Шулай уҡ 7 һаҡсы менән бергә Госфанди район полиция бүлеге начальнигы Абдул-Мәлик (шулай уҡ Саттар хан булараҡ билдәле) үлтерелә<ref name="autogenerated13">[http://ummanews.com/news/afgan-pak/3375-----------isaf.html Моджахеды освободили район Ваант, проведена операция Истишхада, сбит вертолёт ISAF] // информационное агентство UmmaNews</ref>. ИСАФ мәғлүмәттәре буйынса, Балх провинцияһында афған һәм коалиция ғәскәрҙәре талибан ялан командирын һәм тағы 5 боевикты үлтерә<ref>[http://www.isaf.nato.int/article/isaf-releases/isaf-joint-command-morning-operational-update-sept.-24-2011.html ISAF Joint Command morning operational update, Sept. 24, 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002010954/http://www.isaf.nato.int/article/isaf-releases/isaf-joint-command-morning-operational-update-sept.-24-2011.html |date=2011-10-02 }}</ref>. * 2 октябрҙә, Афғанстандың эске эштәр Министрлығы хәбәр итеүенсә, бер тәүлектә ил буйынса 37 боевик юҡ ителә; ҡорал, 190 килограмм шартлатҡыс матдә, 345 килограмм әфиүн, 120 килограмм гашиш, 3 килограмм героин тартып алына<ref>[http://bakhtarnews.com.af/en/index.php?news=6717 37 Insurgents Killed, 26 Detained: MoI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008194814/http://bakhtarnews.com.af/en/index.php?news=6717 |date=2011-10-08 }} {{V|9|10|2011}}</ref>. * 5 октябрҙә, „Талибан“ хәрәкәтенең рәсми вәкиле Кари Йософ Әхмәҙи хәбәр итеүенсә, талибтар Гильменд провинцияһындағы Заминдауар төбәген тулыһынса баҫып ала. Мәҫәлән 5 октябрҙең таңында сит ил хәрбиҙәре Азан Нава төбәгенән Заминдавар төбәгенә сигенә, „Талибан“ яугирҙәре менән бәрелешеү һөҙөмтәһендә ҡаты юғалтыуҙар кисерә. Һуғыш һөҙөмтәһендә 3 тыныс халыҡ һәләк була, тағы 3-ө сит ил хәрбиҙәре тарафынан ҡулға алына, 3 талибан яралана. Шулай уҡ Ғәзни ҡалаһының төп баҙарында „АNА“ командиры Атику-Ллаха атып үлтерелә<ref>[http://www.ummanews.com/news/afgan-pak/3562-2011-10-05-14-45-10.html Моджахеды освободили регион Заминдавар в Вилаяте Гильменд] // „UmmaNews“</ref>. Ноябрь башында талибан лидеры мулла Ғүмәр мөрәжәғәтнамә менән сығыш яһай. Унда ул әлеге ваҡыттан башлап „талибандар“ граждандар ҡорбандарына ҡәтғи ҡаршы тора һәм бөгөндән башлап „тыныс халыҡтың үлеменә сәбәпсе талибтар һәм мөжәһиттәр [[шәриғәт]] суды алдына баҫасаҡ“ тип белдерә[97]<ref>[http://kavkazcenter.com/russ/content/2011/11/06/86385.shtml ИЭА. Мулло Омар предупредил о Шариатской ответственности — Kavkazcenter.com]</ref>. * 9 ноябрҙә Афғанстан властары һәм ISAF вәкиле Пактика провинцияһының Бармал округында ИСАФ базаһына һөжүм итергә маташыу уңышһыҙлыҡҡа осрай, 60-тан 70-кә тиклем Талибан боевигы һәләк булыуы тураһында хәбәр итә. Был алышта халыҡ-ара коалиция хәрбиҙәре яғынан юғалтыуҙар булмай<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/8878867/70-Taliban-fighters-killed.html 70 Taliban fighters killed] (Telegraph, 9 ноября 2011) {{V|27|11|2011}}</ref>. * „Йыһат тауышы“ хәбәр итеүенсә, 21 ноябрҙә Ҡабул провинцияһының Ҡара Баг районында Ислам әмирлеге мөжәһиттәре ракеталар менән АҠШ-тың „Чиноок“ вертолетын бәреп төшөрә. Шул ваҡытта 33 америкалы үлтерелә<ref>[http://www.shahamat-english.com/index.php?option=com_content&view=article&id=13071:33-american-invaders-killed-as-us-helicopter-shot-down&catid=1:news&Itemid=2 Shahamat’s Personal Blog — Home Renovations and Family Finance Blog<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 24 ноябрҙә талибтар Фарах провинцияһында шәхси һаҡ компанияһы хеҙмәткәрҙәре оҙатып йөрөгән тәьминәт колоннаһына һөжүм итәләр. Һөҙөмтәлә кәм тигәндә 10 һаҡсы һәләк була, 10 берәмек техника яндырыла. Һаҡсыларҙың милләте тураһында хәбәр ителмәй<ref>[http://www.aljazeera.com/news/asia/2011/11/20111124113633159340.html search<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 25 ноябрҙә Ҡандағар провинцияһының Зари округы территорияһында НАТО-ның хәрби операцияһы үтә. Һауа һөжүме һөҙөмтәһендә 7 граждан (шул иҫәптән 6 бала) һәләк була, тағы ла 2 ҡыҙ яралана<ref>[http://afghanistan.ru/doc/21438.html Афганистан. Ру | Хамид Карзай отдал распоряжение о расследовании трагического происшествия<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 4 декабрҙә Бадахшан провинцияһы губернаторы хәбәр итеүенсә, Башин ауылында талибтар мәсеттә урындағы халыҡ менән осрашҡан полиция хеҙмәткәрҙәренә һөжүм итә, ике кеше һәләк була, алты милиционер ҡулға алына<ref>[https://www.nytimes.com/2011/12/08/world/asia/mine-attack-kills-12-civilians-in-afghanistan.html?_r=1 Mine Attack Kills 19 Civilians in Afghanistan]</ref>. Талибтар раҫлауынса, улар Ислам Әмирлегенең ошо районда урынлашҡан мөжәһиттәре позицияһына һөжүм итергә маташҡан 30-лаған полиция хеҙмәткәрен әсирлеккә ала. Полицейскийҙарҙың барыһы ла ҡоралы менән ҡулға алына, шулай уҡ дошмандың 20 хәрби автомобиле лә тартып алына<ref>[http://shahamat-english.com/index.php?option=com_content&view=article&id=13424:30-puppets-caught-in-badakhshan-battle-several-dozen-killed-20-vehicles-captured&catid=1:news&Itemid=2 Shahamat’s Personal Blog — Home Renovations and Family Finance Blog<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 7 декабрҙә Гильменд провинцияһында микроавтобус шартлатыла, 19 граждан, шул иҫәптән 5 бала һәләк була. Шартлау провинцияның Талибан боевиктары әүҙемлек иткән хәүефле районда була. Губернаторҙың матбуғат секретары Дәүләт Әхмәҙи талибтарҙың граждандарҙың бәйләнеш юлдарын миналау тактикаһын ғәйепләй. Был тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға килтерә. * 8 декабрҙә Ҡандағарҙың Шкар Пур Дарва районында талибан һөжүме һөҙөмтәһендә Асаду-Аллаһ Хәлидтең ҡәбилә һәм сик буйы эштәре буйынса губерна министры урынбаҫары Абду-ль-Баки Ругбат һәләк була. Ҡабулдағы 1-се Гавза разведка идаралығының бригада командиры Дагрвал Абду-ль-Куддус талиптар тарафынан атып үлтерелә<ref>[http://www.ummanews.com/news/afgan-pak/4682-----lr-----.html Ummanews.com]</ref>. * 19 декабрҙә, Талибан хәбәр итеүенсә, Забул губернаһы Шанджой өйәҙенең Ғөләм Рабаат районында „Чинук“ тибындағы ИСАФ ғәскәрҙәре төркөмөнөң вертолетын бәреп төшөрөүгә өлгәшәләр. Шулай уҡ 20-гә яҡын афған полицияһы хеҙмәткәре үҙҙәренең командующийы Хаджи Низ менән бергә Нуристан провинцияһының Камдиш районындағы талибандар яғына сыҡты, тип белдерә<ref>[http://www.ummanews.com/news/afgan-pak/4705--20-------------.html Ummanews.com<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. === 2012 йыл === * 29 ғинуарҙа Баглан провинцияһында „Хизб-и-Ислами“ баш күтәреүселәр төркөмөнөң 50 боевигы Афғанстан хөкүмәте яғына күсә. Һуңғы аҙнала провинцияның төрлө мөйөштәрендә бөтәһе Талибандың һәм „Хизб-и-Ислами“ 130 боевигы хөкүмәт көстәренә бирелә<ref>[http://afghanistan.ru/doc/21895.html В провинции Баглан в программу примирения вступили ещё 50 боевиков]</ref>. * 1 февралдә Көнбайыш киң мәғлүмәт сараларында НАТО-ның йәшерен доклады тураһында хәбәрҙәр баҫылып сыға. Пакистан ведомство-ара разведкаһының (ISI) афған талибтарына туранан-тура ярҙам күрһәтеүе тураһында дәлилдәр килтерелә. Документта шулай уҡ афған халҡының байтаҡ өлөшө Талибанды хуплауы һәм афған армияһы һәм полицияһының баш күтәреүселәр менән хеҙмәттәшлек итеү осраҡтары киң таралыуы билдәләнә. ISAF вәкиле подполковник Джимми Каммингс, мәғлүмәттең киң йәмәғәтселеккә таратыу өсөн тәғәйенләнмәгәнлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, отчетҡа аңлатма биреүҙән баш тарта<ref>{{cite web|url=http://afghanistan.ru/doc/21913.html|title=Афганистан.Ру &#124; Западные СМИ: В НАТО поступили доказательства сотрудничества ISI с афганскими талибами|accessdate=2013-04-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Fckr8iaY?url=http://www.afghanistan.ru/doc/21913.html|archivedate=2013-04-04}}</ref>. * 3 февраль — Афғанстандың көнсығышындағы Каписа һәм Кунар провинцияларында НАТО-ның һауа һөжүмдәре һөҙөмтәһендә кәм тигәндә 15 тыныс халыҡ, шул иҫәптән 7 бала һәләк була, тип хәбәр итә хөкүмәт комиссияһы<ref>[http://afghanistan.ru/doc/22001.html При авиаударах НАТО на востоке Афганистана были убиты не менее 15 мирных жителей]</ref>. * Июлдә Фарах провинцияһында боевиктар яғына ҡорамал, [[ҡорал]] һәм [[техника]] менән Афғанстан полицияһының 20 [[офицер]]ы һәм хеҙмәткәре күсә. Афғанстандың хәрби хеҙмәткәрҙәре һәм полицейскийҙарының боевиктар яғына күсеүенең башҡа осраҡтары ла билдәле. Дөйөм алғанда, 2010 йылдың тәүге ярты йыллығында афған армияһынан — 11 423 кеше, 2011 йылдың ғинуарынан июненә тиклем 24 590 һалдат һәм офицер ҡаса<ref>Екатерина Забродина. [https://rg.ru/2012/07/26/afganistan.html Форму сменили на бандитский халат. Афганские полицейские массово бегут к талибам] // „Российская газета“, № 169 (5842) от 26 июля 2012</ref>. * 28 июлдә Пактика провинцияһында контроль-үткәреү пунктына һөжүм һөҙөмтәһендә Талибандың 30 боевигы үлтерелә һәм 1 сик буйы полицияһы хеҙмәткәре яралана<ref>[http://afghanistan.ru/doc/23419.html В провинции Пактика были убиты 30 боевиков „Талибана“]</ref>. * 18 августа ISAF ғәскәрҙәре командующийы генерал Дж. Аллен, Афғанстандың именлек көстәре ағзаларының ИСАФ ғәскәрҙәренә һөжүмдәр күбәйеүе сәбәпле, „Һаҡсы-фәрештә“ программаһын иғлан итә. Бынан һуң сит ил һалдаттарының афғандар менән һәр миссияһы йәки осрашыуы ваҡытында афғандарҙың тәртибен махсус әҙерлекле „фәрештә“-агенттар күҙәтергә һәм сит ил кешеһенә һөжүм итергә маташҡанда ут асырға әҙер булырға тейеш<ref>»''Another initiative, now a priority, is a program named «Guardian Angel» that calls for one or two soldiers to monitor the Afghans during every mission or meeting, officials say. The "angels, «whose identities are not disclosed to the Afghans, must be prepared to fire on anyone who tries to kill a coalition service member.»<br>Richard A. Oppel Jr., Graham Bowley. [https://www.nytimes.com/2012/08/19/world/asia/afghan-attacks-on-allied-troops-prompt-nato-to-shift-policy.html?_r=2&hp&pagewanted=all& Afghan Attacks on Allied Troops Prompt NATO to Shift Policy] // «The New York Times» от 18 августа 2012</ref>. * НАТО-ның рәсми мәғлүмәттәре буйынса, 2012 йылдың 1 ғинуарынан сентябрь башына тиклем «хәрби йәки полиция кейемендәге афғандар» 26 сит ил хәрби хеҙмәткәренә һөжүм яһай, һөҙөмтәлә ИСАФ-тың 34 һалдаты һәләк була. Бынан тыш, Афғанстан хөкүмәте армияһы, полиция хәрбиҙәренә һөжүм итеү осраҡтары ла була. Мәҫәлән, 2012 йылдың 11 авгусында Нимруз провинцияһындағы Диларан контроль-үткәреү пунктында полицейский Афғанстан милли полицияһының 10 хеҙмәткәрен атып үлтерә<ref>[Происшествия] Афганистан // «Зарубежное военное обозрение», № 9 (786), 2012. стр. 99</ref>. АҠШ Конгресына отчетҡа ярашлы, 2012 йылдың 1 ғинуарынан 23 авгусына тиклем бындай һөжүмдәрҙә 53 афған һалдаты һәм полицейскийы һәләк була, 22-һе яралана<ref>«''As of August 23, 2012, 53 Afghan soldiers and police officers had been killed and 22 others wounded this year by their Afghan colleagues''»<br>Susan G. Chesser. [https://fas.org/sgp/crs/natsec/R41084.pdf Afghanistan Casualties: Military Forces and Civilians. Congressional Research Service Report for Congress] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109043850/http://www.fas.org/sgp/crs/natsec/R41084.pdf |date=2016-01-09 }} (December 6, 2012)</ref>. Шуға күрә 2012 йылдың 2 сентябрендә Афғанстандағы АҠШ командованиеһы, АҠШ хәрбиҙәрен үлтереү осраҡтары күбәйеү сәбәпле, афған һалдаттарын һәм именлек көстәрен әҙерләү программаһына яңы хеҙмәткә алыныусыларҙы йыйыуҙы туҡтатыу тураһында ҡарар ҡабул итә<ref>[https://lenta.ru/news/2012/09/02/afghanistan/ США прервали программу обучения афганских рекрутов] // Lenta.RU от 2 сентября 2012</ref>. 2012 йылдың сентябрь уртаһында НАТО командованиеһы «хөкүмәт көстәре хәрбиҙәре формаһындағы кешеләрҙең» һөжүм итеү хәүефен кәметеү маҡсатында Афғанстан милли именлек көстәре менән берлектә үткәрелгән хәрби операциялар һанын ҡыҫҡартыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Бынан тыш, ҡатнаш заставаларға бергә патруллек итеү һәм уларҙы комплектлау төбәк командованиеһының айырым рөхсәте буйынса ғына ғәмәлгә ашырыласаҡ, тип ҡарар сығарыла<ref>Виктор Фещенко. [https://rg.ru/2012/09/18/nato-site-anons.html НАТО снизит количество совместных операций с афганцами] // «Российская газета» от 18 сентября 2012</ref>. [[Файл:A U.S. Navy MH-60S Seahawk helicopter, left, assigned to Helicopter Sea Combat Squadron (HSC) 7, prepares to take off from the flight deck of the aircraft carrier USS Harry S. Truman (CVN 75) March 17, 2014 140317-N-VE959-044.jpg|thumb|300px|Оман ҡултығында «Гарри Трумэн» авианосецы]] Шуға ҡарамаҫтан, һөжүмдәр дауам итә, 2012 йылдың ғинуар башынан 31 декабренә тиклем 45 һөжүм тураһында хәбәр ителә, уларҙа ИСАФ-тың 61 һалдаты һәләк була<ref>[https://news.yahoo.com/afghan-violence-falls-2012-insider-attacks-160058346.html Afghan violence falls in 2012, insider attacks up] // «Associated Press» от 31 декабря 2012</ref>. * [[4 сентябрь|4 сентябр]]ҙә талибтар Нангархар [[провинция]]һында ерләүҙә теракт ойоштора. Һөҙөмтәлә 20-нән ашыу тыныс афғансы һәләк була, 50-нән ашыуы яралана<ref>[http://afghanistan.ru/doc/23721.html При взрыве в Нангархаре погибли не менее 20 мирных жителей]</ref>. * [[7 октябрь|7 октябр]]ҙә «Талибан» хәрәкәте Америка Ҡушма Штаттарына һәм уларҙың союздаштарына ҡаршы һуғышта еңеүе тураһында иғлан итә<ref>[http://news.liga.net/news/world/743575-taliby_zayavlyayut_o_pobede_nad_ssha_i_ikh_soyuznikami_v_afganistane.htm Талибы заявляют о победе над США и их союзниками в Афганистане] {{V|8|10|2012}}</ref><ref>[http://ria.ru/world/20121007/768638338.html Талибы заявили о своей победе в Афганистане] {{V|8|10|2012}}</ref>. Тәүлек эсендә Афғанстан һәм коалиция көстәре операцияһы барышында "Талибан"дың 18 боевигы үлтерелә, тағы ла дүртәүһе үҙенең минаһында шартлай. === 2013 йыл === Июндә Афғанстан президенты Хәмид Карзай, 2013 йылдың 19 июненән афған ҡораллы көстәре илдең именлеген тәьмин итеүҙә төп ролде үҙ өҫтөнә аласаҡ, тип иғлан итә<ref>[http://www.ng.ru/world/2013-06-19/8_karzai.html Сенатор Боб Коркер оставил Карзая без наличности]</ref>. === 2014 йыл === 2014 йылда Афғанстан менән Америка араһында ике яҡлы килешеүгә ҡул ҡуйыла. Был килешеү буйынса, төркөмдөң бер өлөшө, Афғанстан полицияһына хөкүмәткә ҡаршы төркөмдәргә ҡаршы көрәштә ярҙам күрһәтеү өсөн, «Бөтмәҫ азатлыҡ» хәрби операцияһы тамамланғандан һуң да, илдә ҡала<ref>{{cite news|last1=Michaels|first1=Jim|title=Afghanistan, U. S. sign long-delayed security pact|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2014/09/30/afghan-us-security-pact/16467441/|accessdate=2014-10-26|work=USA Today|publisher=USA Today|date=2014-09-30}}</ref>. Илдә НАТО-ның яҡынса 13 мең һалдаты ҡала, шуларҙың 10 800-ө — Америка ғәскәрҙәренә тура килә<ref>{{cite news|last1=Recknagel|first1=Charles|title=Explainer: Key Points In U. S. — Afghan Bilateral Security Agreement|url=http://www.rferl.org/content/explainer-bsa-afghan-us-security-agreement-bsa/26613884.html|accessdate=2014-10-26|work=[[РС/РСЕ|Radio Free Europe and Radio Liberty]]|publisher=|date=2014-09-30}}</ref>. === 2015 йыл === 2015 йылдың ғинуар башында террорсылар, Ҡабул үҙәгендә автомобилде шартлатып, эшмәкәрлеген тергеҙгәндән һуң, НАТО Афғанстан милли армияһы менән берлектә ил эсендә боевиктарҙы юҡ итеү буйынса әүҙем саралар үткәрә башлай<ref>[http://www.dvidshub.net/publication/issues/23684 История конфликта]</ref>. * 5 ғинуарҙа Ҡабул үҙәгендә автомобиль шартлатыла. Бер кеше һәләк була, бишәүһе йәрәхәтләнә. Һөжүм өсөн яуаплылыҡты «Талибан» төркөмө боевиктары үҙ өҫтөнә ала<ref>{{cite web | url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/afghan-official-offers-details-years-eve-deaths-27999599 | title=Теракт в Кабуле — дело рук талибов | date=2015-01-05 | accessdate=2015-01-05}}</ref>. * Ғинуар уртаһы — ИГИЛ төркөмө Афғанстанда үҙенең эшмәкәрлеге башланыуы хаҡында иғлан итә, әммә Афғанстан Ҡораллы Көстәре мәғлүмәттәре буйынса төркөм әҙ һанлы була<ref name="cbsnews.com1">{{cite web|url=http://www.cbsnews.com/news/isis-active-in-south-afghanistan-officials-confirm-for-first-time/|title=В Афганистане отмечена активность ИГИЛ|date=2015-01-12|publisher=|accessdate=2015-02-06}}</ref><ref>{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2015/01/22/capture-the-flag-in-afghanistan/|title=Группировка ИГИЛ добралась до Афганистана|work=Foreign Policy|accessdate=2015-02-06}}</ref>. * 18 мартта Афғанстан Ҡораллы Көстәре Афғанстанда ИГИЛ вәкилен юҡ итеү тураһында хәбәр итә<ref>{{cite news |author=Adam Ashton |title=В Кандагар направлены подкрепления ВС США |url=http://www.mcclatchydc.com/2015/02/24/257698/army-to-send-headquarters-group.html |agency=McClatchy |date=2015-03-18 |access-date=2015-02-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150225211617/http://www.mcclatchydc.com/2015/02/24/257698/army-to-send-headquarters-group.html |archivedate=2015-02-25 }}</ref>. * 19 мартта Афғанстанда булыу ваҡытын, АҠШ талибтарға һәм ИГИЛ-гә ҡаршы көрәшеү өсөн, 2015 йылдың декабренә тиклем оҙайтыуҙары хаҡында белдерә<ref name="Afghan Army kills 29 militants">{{Cite web|url = http://www.tolonews.com/en/afghanistan/18751-29-insurgents-killed-in-military-operations|title = 29 Insurgents Killed In Military Operations|date = 2015-03-25|accessdate = 2015-03-28|publisher = Tolonews|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150328014303/http://www.tolonews.com/en/afghanistan/18751-29-insurgents-killed-in-military-operations|archivedate = 2015-03-28}}</ref>. * 5 майҙа Афғанстандың көнбайышындағы Фарах провинцияһында хөкүмәт көстәре талибтарҙың һөжүмен кире ҡаға. Шул уҡ ваҡытта 14 «Талибан» боевигыүлтерелә. Хөкүмәт көстәренән 3 кеше һәләк була, 6-һы яралана<ref>{{Cite news|title = Правительственные войска Афганистана отразили атаку «Талибана»|author = |url = http://russian.news.cn/world/2015-05/06/c_134213029.htm|work = |date = }}</ref>. * 25 майҙа "Талибан"дың йөҙҙәрсә боевигы көньяҡ Гильменд провинцияһының Навза өйәҙендә Афған милли армияһының хәрби базаһына һәм бер нисә полиция хеҙмәткәренә һөжүм итә. Үҙҙәренең базаһында ҡамауҙа ҡалған хәрбиҙәр ярҙам һорай. * 26 — 27 майҙа Навзад, Нахр-и Сарадж һәм Сангин өйәҙҙәрен баш күтәреүселәрҙән таҙартыу буйынса операциялар башлана<ref name="warsonline:0">{{Cite web|url = http://warsonline.info/afganistan/talibi-atakovali-uezd-v-iuzhnoy-afganskoy-provintsii-gilmend.html|title = Талибы атаковали уезд в южной афганской провинции Гильменд|author = |work = |date = 2015-05-28|publisher = }}</ref>. * 27 майҙа Сангин өйәҙендә генә алға китеш яһала, унда 30-ға яҡын боевик, уларҙың уҡыу лагеры, бик күп ҡорал һәм боеприпас юҡ ителә. Навзад өйәҙендәге хәл тураһында рәсми сығанаҡтар хәбәр итмәй. Талибтар, унда һуғыштар бара һәм хөкүмәт көстәре ҙур юғалтыуҙар кисерә, тип раҫлай. 26 — 27 майҙа бында, авиацияны йәлеп итеп, хәрби операция үткәрелә. Рәсми Ҡабул хәбәрҙәре буйынса, авиаударҙар һәм ер өҫтө хәрби хәрәкәттәре серияһы һөҙөмтәһендә кәмендә 35 баш күтәреүсе юҡ ителә<ref name="warsonline:0" />. * 2 июнь. «Талибан» менән алыштарҙа ИГИЛ боевиктарынан 13 кеше һәләк була, 12 кеше ҡаты яралана. Ҡайһы бер радикаль исламсылар талибандарға бирелә, 30-ҙан ашыуы «үкенес» белдерә һәм талиптар сафына кире ҡайта. Афғанстанда Ислам дәүләте яҡлыларҙың байтаҡ өлөшөн элекке талибандар тәшкил итә, был улар араһында бәйләнеште еңеләйтә<ref>{{Cite web|url = http://warsonline.info/afganistan/talibi-zayavili-o-pobede-nad-ig-v-provintsii-farach.html|title = Талибы заявили о победе над «Исламским Государством» в провинции Фарах|author = |work = |date = 2015-06-02|publisher = }}</ref>. * 4 июнь. Лашкар-Гах ҡалаһы ситендәге полицияның контроль-үткәреү пунктына террорсы һөжүме һөҙөмтәһендә кәм тигәндә биш кеше һәләк була. Һөжүм өсөн яуаплылыҡты Талибан үҙ өҫтөнә ала<ref>{{Cite web|url = http://warsonline.info/afganistan/5-chelovek-pogibli-v-rezultate-ataki-terrorista-politseyskogo-kpp-na-iuge-afganistana.html|title = 5 человек погибли в результате атаки террориста полицейского КПП на юге Афганистана|author = |work = |date = 2015-06-05|publisher = }}</ref>. * 6 июндә талиптар Бадахшан провинцияһының төньяғындағы Ямған өйәҙен тулыһынса баҫып алыуға өлгәшә. «Дошмандың бөтә объекттарының контролгә алына, ике танк һәм 30-ҙан ашыу марионетка юҡ ителә», — тиелә «Талибан» белдереүендә. Афғанстандың именлек көстәренең бөтә подразделениелары (армия ла, полиция ла) районды ташлап китә<ref name="warsonline.info:2">{{Cite web|url = http://warsonline.info/afganistan/talibi-zachvatili-rayoni-na-severe-i-iuge-afganistana.html|title = Талибы захватили районы на севере и юге Афганистана|author = |work = |date = 2015-06-08|publisher =warsonline.info}}</ref> * 7 июндә талибандар Афғанстандың көньяғындағы Урузган провинцияһындағы Гизаб округының күпселек өлөшөн баҫып ала. Афған полицияһы вәкилдәре хәрби хәрәкәттәрҙә 4 милиционерҙың һәләк булыуы, 12 боевиктың юҡ ителеүе тураһында хәбәр итә. Барлыҡ рәсми сығанаҡтарҙа талибан полицияның 12 контроль-үткәреү пунктын баҫып алған, тип раҫлана, әммә һүҙ өйәҙҙең байтаҡ өлөшөн тартып алыу тураһында бара. Провинцияның полиция начальнигы урынбаҫары «хәүефһеҙлек көстәре Ғизаб өйәҙенең ҡайһы бер райондарына сигенгән», тип хәбәр итә. Кисен боевиктарҙың административ үҙәккә яҡынлашыуы тураһында мәғлүмәт килә<ref name="warsonline.info:2" />. * 7 август. Талибан хәрәкәте 7,5 йылдан һуң Хельманд провинцияһының стратегик әһәмиәткә эйә булған Муса-Кала ҡалаһы өҫтөнән яңынан контролде үҙ контроле аҫтына ала. Ошоноң арҡаһында провинцияның үҙәк һәм төньяҡ өлөштәре баш күтәреүселәрҙең ҡулы аҫтына күсә. Ә уның баш ҡалаһы Лашкаргах Ҡабулдан айырылып ҡала<ref>[https://news.sky.com/story/1542454/taliban-seizes-key-helmand-district-musa-qala Taliban Seizes Key Helmand District Musa Qala] // [[Sky News]]</ref>. * 28 сентябрҙең таңыңда Ҡондоҙға талибтарҙ һөжүме башлана. Был ваҡытта армия һәм полиция бүлексәләренең күбеһе — ҡала ситендә, Ҡондоҙ провинцияһы губернаторы Мөхәммәт Үмәр Сафи — [[Тажикстан]]да, ә көс структуралары етәкселеге Ҡабулда була. Боевиктар Ҡондоҙға илткән юлдағы төп пункттарҙы контролгә ала, шунан һуң ҡаланы таҙартырға тотона. Улар губерна советы, Юғары тыныслыҡ советы биналарын һәм 200 урынлыҡ [[дауахана]]ны баҫып ала. Һуңғы мәғлүмәттәр буйынса, һөжүмдә 14 афған милиционеры һәм ете граждан һәләк була, 47 кеше яралана. Именлек көстәре 13 талибанды үлтерә, 21-ен яралай. Армия частары ашығыс рәүештә Ҡондоҙға күсерелә, әммә ҡалаға үтеп инә алмайҙар. Боевиктар тыныс халыҡты ҡаланан сығармай. Уларҙың һәләк булыуына юл ҡуймаҫ өсөн, хөкүмәт көстәре авиацияны ҡулланырға баҙнат итмәй<ref>[http://lenta.ru/news/2015/09/28/kunduz/ Талибы атаковали город Кундуз на севере Афганистана] // [[Лента.ру]]</ref>. * 29 сентябрь. Һуңғы 14 йылда «Талибан» хәрәкәте ҙур уңышҡа өлгәшә: Ҡондоҙҙо тулыһынса яулап ала һәм ҡаланың үҙәк өлөшөндә "Талибан"дың флагы елберҙәй. Һөжүм барышында Афғанстан армияһының бронетехникаһы тартып алына<ref name="BBC Ru 29.09.2015"/>. В ходе штурма была захвачена бронетехника афганской армии<ref name="BBC Ru 29.09.2015">{{cite news|url=http://www.bbc.com/russian/rolling_news/2015/09/150928_rn_kunduz_captured|title=Талибы полностью захватили Кундуз|agency=BBC Русская служба|date=2015-09-29|accessdate=2015-09-29}}</ref>.<br>Афған армияһы АҠШ Хәрби-һауа көстәре ярҙамында Ҡондоҙҙо азат итеү операцияһын башлай<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-34387914|title=Afghan forces fight to retake Kunduz from Taliban|agency=BBC|date=2015-09-29|accessdate=2015-09-29}}</ref>. * 30 сентябрь. Ҡондоҙ өсөн ныҡышмалы алыштарҙың дауам итә<ref name="BBC 30.09.2015">{{cite news|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-34398371|title=Afghan forces continue battle with Taliban in Kunduz|agency=BBC|date=2015-09-30|accessdate=2015-09-30}}</ref>. Хөкүмәт сығанаҡтары үҙәк полиция участкаһын һәм төрмә бинаһын ҡайтарыу тураһында хәбәр итә<ref name="BBC 30.09.2015"/>.<br>Талибтарҙан ҡапма-ҡаршы [[мәғлүмәт]] килә, атап әйткәндә, хәрәкәт лидеры Әхтәр Мансур хөкүмәтте Ҡондоҙҙа еңелеүен танырға саҡыра<ref name="BBC 30.09.2015"/>. === 2016 йыл === === 2017 йыл === === 2018 йыл === === 2019 йыл === === 2020 йыл === === 2021 йыл === * 4 апрель — АҠШ президенты [[Джо Байден]] 2021 йылдың 1 майынан Афғанстандан АҠШ ғәскәрҙәрен тулыһынса сығарыу тураһында иғлан итә<ref>[https://www.interfax.ru/world/761296 Байден объявил о начале вывода войск США из Афганистана с 1 мая] Interfax, 14 апреля 2021 года</ref>. Американдар шулай уҡ 18 000 афған союздашы һәм 53 000 ғаилә ағзалары өсөн АҠШ-ҡа инеү визаһы бирергә әҙер булыуҙарын белдерә<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/11905575 Пентагон подтвердил начало эвакуации афганских союзников] ТАСС, 14 июля 2021 года</ref>. * 1 май — «Талибан» ҡораллы төркөмдәре Афғанстан хөкүмәте көстәренә ҡаршы ҙур һөжүм башлай. * 16 июндә Давлатабад (Фаряб губернаһы) ҡалаһы тирәһендә талибтар әсирлеккә төшкән афған командованиеһы отрядын атып үлтерә. 22 офицер һәләк була<ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2021/07/13/asia/afghanistan-taliban-commandos-killed-intl-hnk/index.html|title=Taliban fighters execute 22 Afghan commandos as they try to surrender|first1=Anna|last1=Coren|first2=Sandi|last2=Sidhu|first3=Tim|last3=Lister|first4=Abdul|last4=Basir Bina|publisher=[[CNN]]|date=14 July 2021}}</ref>. * 22 июнь — Талибан көстәре Төньяҡ Ҡондоҙ провинцияһының Шерхан-Бандар сик буйы ҡасабаһын ала һәм Пяндж йылғаһы аша күпергә Әмирлектең аҡ флагын ҡаҙай. Хөкүмәт көстәренең 134 хәрби хеҙмәткәре Тажикстанға сигенә<ref>[https://rus.azattyq.org/a/31328299.html «Талибан» возвращается к границам Центральной Азии]</ref>. * 1 июлдә АҠШ ғәскәрҙәре Баграм авиабазаһынан китә<ref>[https://www.interfax.ru/world/776001 Военные США передали авиабазу Баграм афганскому правительству] [[Interfax]], 2 июля 2021 года</ref>. Объект менән идара итеү Афғанстан ҡораллы көстәре генералы Мир Кохистаниға күсә. * 3 июль — Талибан көстәре Хохон өйәҙенең Овез ауылын һәм «Овез» сик буйы комендатураһын, Шахрибузург провинцияһын, шулай уҡ Бадахшан провинцияһының Рогистон өйәҙенең Зираки ауылын баҫып ала. Ҡаты ҡаршылыҡ күрһәтеүҙән һуң 300-ҙән ашыу дәүләт хәрбиһе ҡабаттан Тажикстанға сик буйы заставаһы араһындағы участка аша сигенә<ref>[https://fergana.site/news/122362 Несколько сот афганских военных снова пересекли границу с Таджикистаном, спасаясь от талибов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211207094013/https://fergana.site/news/122362/ |date=2021-12-07 }}</ref>. * 5 июлгә ҡарай төндә талибан боевиктары Бадахшан провинцияһының алты районын (Хохон, Шикай, Нусай, Мохимай, Шугнон һәм Султон Ишкашим) тулыһынса үҙ контроле аҫтына ала. Хөкүмәт ғәскәрҙәренең 1037 хәрби хеҙмәткәренә Тажикстанға сигенергә тура килә<ref>[https://www.interfax.ru/world/776323 Более 1 тыс. афганских военных отступили в Таджикистан под натиском талибов]</ref>. * 8 июлдә Тажикстан рәсми рәүештә Афғанстандан тәүге граждан ҡасаҡтары хаҡында хәбәр итә. Таулы-Бадахшан автономиялы өлкәһе хакимиәте 400-гә яҡын кешене ҡабул итә. Уларға ваҡытлыса йәшәү өсөн шарттар булдырыла<ref>[https://uz.sputniknews.ru/20210708/tadjikistan-prinyal-400-bejentsev-iz-afganistana-19596601.html Таджикистан принял 400 беженцев из Афганистана]</ref>. * 8 июлдә [[Төркмәнстандың Серхетабад ҡалаһында (элекке Кушка ҡалаһы, Афғанстан сигенән 4 километр алыҫлыҡта урынлашҡан) урындағы ваҡыт буйынса төнгө 11-ҙәрҙә атыш тауышы ишетелә. Тауыштар Афғанстандан Торгунди ҡалаһынан ишетелә. Марый виләйәтенең көньяғындағы сик буйы отрядтарының береһендә төркмән офицерҙары үҙ [[ғаилә]]ләрен Афғанстан сигенән алыҫҡараҡ күсерә башлай<ref name="fergana122398">[https://fergana.media/news/122398 Талибы захватили КПП на границе с Туркменистаном и Ираном], «Фергана», 09.07.2021.</ref>. * 9 июлдә Талибан көстәре Иран һәм Төркмәнстан сигендәге контроль-үткәреү пункттарын (икеһе лә Герат провинцияһында) һәм Иранға төп сауҙа маршруты үткән Ислам-Кала торама пунктын контролгә ала. Ислам-Кала таможняһының бөтә чиновниктары һәм унда урынлашҡан күп һанлы именлек көстәре, талибандар был районға килгәс, Иранға сигенә. Сик буйы ҡалаһы Торгунди, Төркмәнстанға ике сауҙа ҡапҡаһының береһе, шулай уҡ боевиктар контроле аҫтына эләгә. (Афғанстан-Төркмән сигендәге «Акина» контроль-үткәреү пункты, талибандар тирә-йүнде баҫып алғандан һуң, 5 июлдә ябыла)<ref name="fergana122398" />. * 9 июлдә Талибандың көстәре Ҡандағарға һөжүм итә<ref>[https://www.interfax.ru/world/777205 Талибы атаковали второй по величине афганский город Кандагар]</ref>. Хөкүмәт армияһының махсус подразделениеһы ҡаланың бер нисә районында талибандарға ҡаршы операция үткәрә. Һөҙөмтәлә туғыҙ боевик һәләк була, тағы икәүһе яралана. Ҡандағар провинцияһы губернаторы ҡалалағы хәл контролдә тотола һәм боевиктар сигенә, тип белдерә<ref>[https://ria.ru/20210709/taliby-1740587595.html Талибы вошли в Кандагар, сообщил источник]</ref>. * 14 июлдә Афғанстан хөкүмәте вәкилдәре илдәге өс көн барған һуғыштарҙа 1300-гә яҡын «Талибан» боевигы һәләк булды тип белдерә<ref>[https://regnum.ru/news/polit/3322161.html Афганские военные рапортуют об успехах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210929053100/https://regnum.ru/news/polit/3322161.html |date=2021-09-29 }} Информационное агентство «[[Regnum]]», 14 июля 2021 года</ref>. * 30 июлдә «Союздаштар өсөн һыйыныу урыны» операцияһы сиктәрендә АҠШ армияһы үҙенең элекке хеҙмәткәрҙәрен һәм уларҙың ғаиләләрен илдән эвакуациялай башлай. Һуңғы 10 йылда ғына АҠШ-ҡа барлығы 75 мең самаһы афғанлы күсеп килә. НАТО ғәскәрҙәре сигенгәндән һуң, тағы ла 50 меңдән ашыу кеше Афғанстанды ташлап китергә теләй<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/11904769 Вашингтон подтвердил запуск операции по эвакуации афганцев, помогавших американским силам] ТАСС, 15 июля 2021 года</ref><ref>[https://www.bbc.com/russian/news-58028823 Добро пожаловать на новую родину!] [[Русская служба Би-Би-Си]], 30 июля 2021 года</ref>. [[Файл:C-17 carrying passengers out of Afghanistan.jpg|thumb|АҠШ-тың C-17 хәрби-транспорт [[Самолёт|самолеттары]] Ҡабулдан афған ҡасаҡтарын эвакуациялай (2021 йылдың 16 авгусы)]] [[Файл:Taliban Humvee in Kabul, August 2021.png|мини|Талибтар Ҡабулда, 2021 йылдың 17 авгусы]] * 6 августа, боевиктар әйтеүенсә, Зарандж (Иран сигендәге ҡала) бирелә. * 7 августа талиптар Шибарган ҡалаһын баҫып алыуҙары тураһында белдерә. Джаузджан провинцияһы губернаторы урынбаҫары уның тулыһынса баҫып алыныуын раҫлай<ref>[https://iz.ru/1204189/2021-08-07/afganskaia-provintciia-dzhauzdzhan-pereshla-pod-kontrol-talibov Афганская провинция Джаузджан перешла под контроль талибов] «Известия», 7 августа 2021 года</ref>. * 12 августа талибтар Ҡандағар һәм Герат ҡалаларын тулыһынса баҫып алыуҙары тураһында иғлан итә (ҙурлығы буйынса илдең икенсе һәм өсөнсө ҡалалары)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/12/08/2021/611531a89a7947fdab2e5c42|title=«Талибан» заявил о захвате двух городов|website=РБК|access-date=2021-08-12}}</ref>. * 14 августа талибандар Логар һәм Пактиканың ике провинцияһын баҫып алыуҙары тураһында иғлан итә. Алышһыҙ [[Мазари-Шәриф]] (ҙурлығы буйынса илдең дүртенсе ҡалаһы) һәм Джелалабад ҡалаларын баҫып алалар<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/news-58213093|title=Афганистан: Мазари-Шариф и Джелалабад сдались, талибы окружают Кабул}}</ref>. * 15 августа талибтар шул уҡ исемле провинцияла Бамиан ҡалаларын һәм Мәхмүтрәкиҙе (Каписа губернаһы) алыуҙары тураһында иғлан итә<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20210815/provintsiya-1745806159.html|title=Талибы захватили ещё две провинции в Афганистане}}</ref>. Шул уҡ көндө Талибан Ҡабулды баҫып ала<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/15/08/2021/6118e2419a79476d06820059|title=«Талибан» объявил о захвате Афганистана. Главное|website=РБК|access-date=2021-08-15}}</ref>. Афғанстан президенты Әшрәф Ғәни отставкаға бирә һәм илдән сығып китә<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rg.ru/2021/08/15/prezident-afganistana-ashraf-gani-ushel-v-otstavku-i-pokinul-stranu.html|title=Президент Афганистана Ашраф Гани ушел в отставку и покинул страну|website=Российская газета|access-date=2021-08-15}}</ref>. * 17 августа Афғанстандың ҡалған вице-президенты Амрулла Сәлих үҙен дәүләт башлығы вазифаһын башҡарыусы итеп иғлан итә һәм ил халҡын Афғанстан милли ҡаршылыҡ фронтына инергә саҡыра<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2021/08/17/vitse-prezident-afganistana-ob-yavil-sebya-deystvuyuschim-glavoy-gosudarstva-on-prizval-k-soprotivleniyu-talibam|title=Вице-президент Афганистана объявил себя действующим главой государства. Он призвал к сопротивлению талибам|website=Meduza|access-date=2021-08-17}}</ref>. Төньяҡ альянстың элекке етәксеһе Әхмәд Шаһ Массудтың улы Әхмәд Массуд талибандарға ҡаршы тороуҙы ойоштороу өсөн Панджшир провинцияһының төньяғында хөкүмәт көстәре ҡалдыҡтарын йыя башлай<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tj.sputniknews.ru/20210817/ahmad-masud-pandzhsher-1041688329.html|title=Сын Ахмад Шаха Масуда собирает силы против талибов в Панджшере|website=[[Sputnik]] Таджикистан|access-date=2021-08-17}}</ref>. * 26 августа, Ҡабул аэропортындағы теракттан һуң, Республика партияһының ҡайһы бер алдынғы сәйәсмәндәре илдең 46-сы президенты демократ Джо Байденды отставкаға ебәрергә йәки импичмент иғлан итергә тәҡдим итә. Яуап итеп, Аҡ йорттоң матбуғат секретары Джен Псаки американдарҙы терроризмға ҡаршы көрәштә берләшергә саҡыра<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12234297 Белый дом призвал сплотиться в борьбе с терроризмом] ТАСС, 27 августа 2021 года</ref><ref>[https://ria.ru/20210827/ataka-1747441985.html Байден приказал готовить новые удары по террористам после взрывов в аэропорту Кабула] РИА Новости, 27 августа 2021 года</ref>. * 27 августа АҠШ Хәрби-һауа көстәренең дроны Нангархар провинцияһында «Хорасан виләйәте» террор хәрәкәте штаб-фатирын юҡ итә<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2021/08/28/ssha-soobshchili-o-likvidacii-organizatora-teraktov-v-afganistane США сообщили о ликвидации организатора терактов в Кабуле] EurAsia Daily, 28 августа 2021 года</ref>. * 30 августан 31-енә ҡарай төндә Америкалағы һуңғы хәрби (82-се һауа-десант дивизияһы командиры генерал-майор Кристофер Донахью) Афғанстан биләмәһенән сығып китте. Был уңайҙан талибтар төнгө фейерверк ойоштора. 31 август — Афғанстанда НАТО көстәренең хәрби кампанияһының рәсми тамамланыу көнө<ref>[https://ria.ru/20210830/afganistan-1747909536.html США объявили о завершении миссии в Афганистане] РИА Новости, 31 августа 2021 года</ref>. * 5 сентябрҙә «Талибан» Панджшер үҙәненең байтаҡ биләмәләрен контролгә алыуға өлгәшә, шунан һуң иртәгеһенә Панджширҙы тулыһынса баҫып алыу тураһында иғлан ителә<ref name=":0">{{cite web|datepublished=2021-09-06|url=https://www.kommersant.ru/doc/4975539#id2096901|title=Талибы заявили о полном захвате провинции Панджшер|publisher=«[[Коммерсантъ]]»|accessdate=2021-09-06|lang=ru}}</ref>. Ҡаршылыҡ фронты вәкилдәре яуап итеп, уларҙың частары «бөтә үҙән буйлап бөтә стратегик позицияларҙа торалар» һәм талибандарға һәм уларҙың партнерҙарына ҡаршы көрәште дауам итергә ниәтләйҙәр, тип белдерәләр<ref name=":1">{{cite web|datepublished=2021-09-06|url=https://ria.ru/20210906/afganistan-1748812267.html|title=Силы сопротивления опровергли заявление талибов о взятии Панджшера|publisher=«[[РИА Новости]]»|accessdate=2021-09-06|lang=ru}}</ref>. Атап әйткәндә, Ҡаршылыҡ фронты вәкиле Али Назари Financial Times гәзитенә биргән интервьюһында ҡаршылыҡ көстәренең тауҙарға сигенеүен, унан партизан һуғышын дауам итәсәген белдерә<ref>{{cite web|datepublished=2021-09-06|url=https://ria.ru/20210906/afganistan-1748879929.html|title=Панджшерское сопротивление заявило, что переходит к партизанской войне|publisher=«[[РИА Новости]]»|accessdate=2021-09-06|lang=ru}}</ref>. * 7 сентябрҙә «Талибан» Афғанстандың ваҡытлы хөкүмәте составы тураһында иғлан итә. Премьер-министр вазифаһын башҡарыусы итеп Мөхәммәт Хәсән Ахунд тәғәйенләнә<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12322617|title=«Талибан» объявил состав нового правительства Афганистана|website=ТАСС|date=2021-09-07}}</ref><ref>{{Cite news|website=BBC News Русская служба|title=Талибы объявили состав временного правительства: что происходит в Афганистане|url=https://www.bbc.com/russian/news-58465123|date=2021-09-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/07/09/2021/613779c49a79471e0f351829|title=«Талибан» объявил состав правительства Афганистана|website=РБК|date=2021-09-07}}</ref> һәм Хәйбәтулла Ахундзада Афғанстан [[Әмир (титул)|әмир]]е тип иғлан ителә. == Ҡатнашыусылар == === Халыҡ-ара көстәр === {{main|Международные силы содействия безопасности}} Халыҡ-ара хәүефһеҙлеккә ярҙам итеү көстәре (ISAF) Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Именлек Советының 2001 йылдың 20 декабрендәге 1386-сы резолюцияһына ярашлы ойошторола. Талибан режимы ҡолатылғас, уларҙың илдә булыуы {{цитата|Афғанстан ваҡытлы идаралығына Ҡабулда һәм уның тирә-яғында хәүефһеҙлек тәьмин итеүҙә ярҙам күрһәтеү, Афғанстандың Ваҡытлы хакимиәте, шулай уҡ Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының шәхси составы хәүефһеҙ шарттарҙа эшләй алһын<ref name="Резолюция 1386 СБ ООН"/>}} өсөн кәрәк була. 2003 йылдың авгусынан ISAF командованиеһы НАТО блогы тарафынан башҡарыла. Уның составына 48 ил инә (күпселеге НАТО ағзаһы), иң ҙур контингент Америка Ҡушма Штаттарынан. 2014 йылдың 1 июненә ҡарата, ISAF-тың дөйөм һаны 49 902 хәрби хеҙмәткәрҙәр тәшкил итә<ref>{{cite web |url=http://www.isaf.nato.int/images/media/20140603_isaf-placemat-final.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2014-06-09 |deadlink=да |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714123657/http://www.isaf.nato.int/images/media/20140603_isaf-placemat-final.pdf |archivedate=2014-07-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714123657/http://www.isaf.nato.int/images/media/20140603_isaf-placemat-final.pdf |date=2014-07-14 }}</ref>: : [[Файл:ISAF-Logo.svg|20x20пкс]] '''Исаф (бөтәһе): 49 902;''' {{кол|3}} * {{Флаг|Австралия}} [[Австралия]] — 356. * {{Флаг Австрии}} [[Австрия]] — 3. * {{Флаг Азербайджана}} [[Әзербайжан]] — 94. * {{Флаг Албании}} [[Албания]] — 72. * {{Флаг Армении}} [[Әрмәнстан]] — 121. * {{Флаг|Бельгия}} [[Бельгия]] — 147. * {{Флаг|Болгария}} [[Болгария]] — 378. * {{Флаг Боснии и Герцеговины}} [[Босния һәм Герцеговина]] — 53. * {{Флаг|Великобритания}} [[Бөйөк Британия]] — 5 200. * {{Флаг|Венгрия}} [[Венгрия]] — 100. * {{Флаг|Дания}} [[Дания]] — 165. * {{Флаг|Германия}} [[Германия]] — 2 695. * {{Флаг Греции}} [[Греция]] — 10. * {{Флаг|Грузия}} [[Грузия]] — 805. * {{Флаг|Иордания}} [[Иордания]] — 1069. * {{Флаг Ирландии}} [[Ирландия]] — 7. * {{Флаг Исландии}} [[Исландия]] — 3. * {{Флаг|Испания}} [[Испания]] — 247. * {{Флаг|Италия}} [[Италия]] — 2 000. * {{Флаг|Канада}} [[Канада]] — 1 900 * {{Флаг Латвии}} [[Латвия]] — 31. * {{Флаг|Литва}} [[Литва]] — 83. * {{Флаг Люксембурга}} [[Люксембург]] — 1. * {{Флаг Северной Македонии}} [[Төньяҡ Македония|Македония]] — 152. * {{Флаг Малайзии}} [[Малайзия]] — 2. * {{Флаг|Монголия}} [[Монголия]] — 40. * {{Флаг Нидерландов}} [[Нидерланды]] — 200. * {{Флаг|Норвегия}} [[Норвегия]] — 67. * {{Флаг|Новая Зеландия}} [[Яңы Зеландия]] — 2. * {{Флаг Объединённых Арабских Эмиратов}} [[БҒӘ]] — 35. * {{Флаг|Польша}} [[Польша]] — 968. * {{Флаг Португалии}} [[Португалия]] — 66. * {{Флаг|Румыния}} [[Румыния]] — 1 002. * {{Флаг Сальвадора}} [[Сальвадор]] — 0. * {{Флаг Словакии}} [[Словакия]] — 275. * {{Флаг Словении}} [[Словения]] — 4. * {{Флаг|США}} [[АҠШ]] — 32 800. * {{Флаг|Тонга}} [[Тонга]] — 55. * {{Флаг|Турция}} [[Төркиә]] — 457. * {{Флаг Украины}} [[Украина]] — 27. * {{Флаг Финляндии}} [[Финляндия]] — 95. * {{Флаг|Франция}} [[Франция]] — 177. * {{Флаг|Хорватия}} [[Хорватия]] — 146. * {{Флаг|Черногория}} [[Черногория]] — 25. * {{Флаг|Чехия}} [[Чехия]] — 250. * {{Флаг|Швеция}} [[Швеция]] — 219. * {{Флаг Эстонии}} [[Эстония]] — 20. * {{Флаг Южной Кореи}} [[Көньяҡ Корея]] — 50. {{кол-конец}} === Талибанға сит ил ярҙамы === АҠШ разведкаһы талибан боевиктарына ярҙам итеүҙә Пакистанды ғәйепләй. ВВС-тың «Тайный Пакистан» документаль фильмы авторҙары бер нисә Талибан яугиренән интервью ала, улар Пакистан яғынан ярҙам алыуҙары тураһында әйтә<ref name="collins">[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/10/111026_pakistan_us_taliban.shtml Сэм Коллинс. Расследование Би-би-си: Пакистан поддерживает талибов] {{V|22|8|2012}}</ref>. Ялан командиры мулла Ҡасим: «Боевикҡа ике нәмә кәрәк: боеприпастар һәм ышыҡ. Пакистан мөһим роль уйнай. Беренсенән, беҙҙе ышыҡ менән тәьмин итә, икенсенән, беҙгә ҡорал бирә»<ref name="collins" />. Ялан командиры Наджиб: «[[Барак Обама|Обама]] бында күберәк хәрбиҙәр ебәреп, хәрби операциялар иҫәбен арттырғас, Пакистандың ярҙамы ла көсәйҙе»<ref name="collins" />. НАТО көстәренә ҡаршы һуғышта Үзбәкстан ислам хәрәкәте террористик ойошмаһы ҡатнаша. Коалиция көстәренә юғары кимәлдәге һөжүм өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә ала<ref>[http://www.longwarjournal.org/archives/2013/01/isaf_kills_imu_facil.php ISAF kills and captures IMU operatives in Afghan north] {{V|16|2|2013}}</ref>. 2009 йылда Афғанстан оборона министры Абдул Рәхим Вардак талибандарҙа башлыса Чечня, Төньяҡ Африка, Пакистандан 4000 сит ил кешеһе һуғыша, тип белдерә<ref>[http://www.cbsnews.com/2100-202_162-5376458.html Official: Foreign Fighters Helping Taliban] {{V|22|5|2013}}</ref>. Норвегия тикшеренеүсеһе Энни Стенерсен Афғанстанда һәм Пакистанда 2002—2006 йылдар араһында һәләк булған 120 боевиктың тормош юлын өйрәнә, шуларҙың 103-ө — сит ил кешеһе. Һәләк булыусылар араһында [[Мысыр]], [[Иордания]], [[Ираҡ]], [[Йемен]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ливия]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны]], [[Сүриә]], [[Тажикстан]], [[Үзбәкстан]]дан килеүселәр була. Һуғыш барышында Афғанстанда сит ил кешеләренең булыу осраҡтары, шулай уҡ уларҙың хөкүмәткә ҡаршы көстәр хәрәкәттәрендә ҡатнашыуы теркәлә. * 2007 йылда Канаданың The National Post гәзите Афғанстандағы Канада һалдатынан интервью ала, ул НАТО көстәренә иң ҡаты ҡаршылыҡты афғандар түгел, ә чечен боевиктары күрһәтә, тип белдерә<ref>[https://ba3f643a-a-62cb3a1a-s-sites.googlegroups.com/site/jihadismstudiesnet/publications/Stenersen-AQsFootSoldiers-authorversion.pdf?attachauth=ANoY7cqAkZhUFFT4lXp1LmjjK__-uTgtYW9diPSuPOFO96zy2FOrclfg2YhWdGs1q1CGGqQRdUKAZv-2IXYU0k3S0GkOzpBr2wkpYNioWsWTkO-KxpmERnq4h5sWGHIps6lIUm-C-ELMfWZtk_ScWiIfMhjwJ1yeHIByZeqf6zye0QxTrY4abKung_E9I7wCcBbACE-qy9Tc0CuXLVepIhXEfnDv6_ApQZyZiqHEKsQNkVLotLCYgfgS-5N66C2qfSNhEfzq5hL8jxO54VJAzKFf4KO642CGcg%3D%3D&attredirects=0 Anne Stenersen. Al-Qaida’s foot soldiers: A study of the biographies of foreign fighters killed in Afghanistan and Pakistan between 2002 and 2006]{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Appendix A) {{V|20|10|2012}}</ref>. * 2007 йылда контроль-үткәреү пунктында афған полицияһы Рәсәй Федерацияһы гражданины Андрей Владимирович Баталовты ҡулға ала. Уның автомобилендә 1000 фунт шартлатҡыс табыла<ref>[http://www.boston.com/news/world/asia/articles/2007/10/30/foreign_fighters_bolster_taliban/ Foreign fighters bolster Taliban] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080726073232/http://www.boston.com/news/world/asia/articles/2007/10/30/foreign_fighters_bolster_taliban/ |date=2008-07-26 }} {{V|22|8|2012}}</ref>. Уның менән бергә тағы өс боевик тотола. Банда етәксеһе Баталовты үҙ-үҙенә ҡул һалыусы-террорсы итергә йыйыныуҙары тураһында әйтә<ref>[http://kp.ru/daily/24331.3/522903/ Дарья Асламова. Почему русский парень из Сибири стал шахидом-смертником?] {{V|22|8|2012}}</ref>. * 2010 йылдың көҙөндә Британияның The Guardian гәзите хәбәрселәре [[Лондон]]да йәшәүсе һәм Афғанстанға йыһатта ҡатнашыу өсөн килгән Талибан боевигынан интервью ала. Уның әйтеүенсә, Лондонда уның кеүек афғандар күп, улар йыһатта аҡса эшләй һәм мөмкин булғанда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша<ref name="ukbased">[http://www.guardian.co.uk/world/2010/nov/24/uk-based-taliban-afghanistan Ghaith Abdul-Ahad and Jon Boone. UK-based Taliban spend months fighting Nato forces in Afghanistan]</ref>. * 2010 йылдың көҙөнә АҠШ-тың Баграмдағы төп төрмәһендә ҡулға алынған 50 боевик тотола, күбеһенсә пакистанлылар була<ref name="ukbased" />. * 2011 йылдың майында НАТО һәм Афғанстан армияһы көстәре Забул провинцияһында 10 боевикты үлтерә. Мәйеттәрҙә Франция, Пакистан һәм Сәғүд Ғәрәбстаны граждандарының [[паспорт]]тары һәм шәхес таныҡлығы табыла<ref name="Cruickshank">[http://articles.cnn.com/2011-05-24/world/afghanistan.foreign.fighters_1_foreign-fighters-afghanistan-pakistan-qaeda?_s=PM:WORLD Paul Cruickshank and Tim Lister. NATO on alert for influx of foreign fighters in southern Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308112303/http://articles.cnn.com/2011-05-24/world/afghanistan.foreign.fighters_1_foreign-fighters-afghanistan-pakistan-qaeda?_s=PM:WORLD |date=2012-03-08 }} {{V|22|8|2012}}</ref>. * 2011 йылдың майында Афғанстандың именлек көстәре Нуристан провинцияһында афған-пакистан сиген үткән бер төркөм боевиктар менән һуғыша. Провинция губернаторы Джамалюддин Бадр мәғлүмәттәре буйынса, алыш барышында 25 сит ил боевигы — [[ғәрәптәр]], [[чечендар]] һәм пакистанлылар үлтерелә йәки яралана<ref>[http://www.aljazeera.com/news/asia/2011/05/2011539930872402.html Afghan forces kill foreign fighters] {{V|22|8|2012}}</ref>. * 2011 йылдың яҙында НАТО һәм афған армияһы Германияла йәшәүсе марокколыны ҡулға ала. Афғанстанда коалицион көстәргә ҡаршы һуғышыр өсөн күп кенә сит ил кешеләренең Пакистанға килеүен күреүе тураһында хәбәр итә<ref name="Cruickshank" />. * 2011 йылда Интернет селтәрендә Үзбәкстан ислам хәрәкәте төшөргән пропагандистик видеояҙма сыға. Унда хәрәкәт вәкиле [[Ҡондоҙ (ҡала)|Ҡондоҙ]] янында «[[Эссен]]дан ағай» (Германия) Абдулланың америка һалдаттары менән алышта һәләк булыуы тураһында хәбәр итә. Вәкил әйтеүенсә, боевик Афғанстанда халыҡ-ара көстәр составында хеҙмәт иткән немец ғәскәрҙәренә һөжүм итергә теләгән<ref>[http://www.spiegel.de/international/world/home-grown-militant-terrorists-claim-german-jihadist-dead-in-afghanistan-a-766406.html Yassin Musharbash. Terrorists Claim German Jihadist Dead in Afghanistan] {{V|22|8|2012}}</ref>. * 2012 йылдың апрелендә Гильменд провинцияһындағы операция барышында 27 боевик һәләк була. Афғанстан эске эштәр министры мәғлүмәттәре буйынса, һәләк булғандар араһында Пакистан һәм Сәғүд Ғәрәбстанының ете гражданы була<ref>[http://www.tolonews.com/en/afghanistan/6054-seven-of-27-insurgents-killed-in-helmand-were-foreigners Seven of 27 Insurgents Killed in Helmand Were Foreigners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120822083602/http://www.tolonews.com/en/afghanistan/6054-seven-of-27-insurgents-killed-in-helmand-were-foreigners |date=2012-08-22 }} {{V|22|8|2012}}</ref>. * 2012 йылдың авгусында «Йыһатсы төрөк» [[сайт]]ында Афғанстанда һәләк булған ете [[Төрөктәр|төрөк]] боевигын маҡтаған видеояҙма барлыҡҡа килә<ref>[http://www.longwarjournal.org/threat-matrix/archives/2012/08/video_eulogizes_turkish_fighte.php Video eulogizes Turkish fighters killed in Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020072200/http://www.longwarjournal.org/threat-matrix/archives/2012/08/video_eulogizes_turkish_fighte.php |date=2012-10-20 }} {{V|20|10|2012}}</ref>. == Юғалтыуҙар == === Халыҡ-ара коалиция === [[Файл:Coalition military casualties in afghanistan by month.svg|thumb|Һуғыш башланғандан алып халыҡ-ара коалицияның юғалтыуҙар графигы]] [[Файл:Iraq and Afghanistan Memorial Santa Monica Beach LA March 2008.jpg|thumb|Афғанстанда һәм Ираҡта һәләк булған америка һалдаттарының «ҡәберлеге». Санта-Моника пляжы, [[Лос-Анджелес]]]] АҠШ һәм Британия оборона министрлыҡтары, шулай уҡ iCasualties.org бойондороҡһоҙ сайты мәғлүмәттәре буйынса, 2014 йылдың 31 декабренә тиклем халыҡ-ара коалицияның «Сыҙамлы азатлыҡ» операцияһы барышында (башлыса Афғанстанда) хәрби һәм хәрби булмаған юғалтыуҙары 3485-тән ашыу хәрби тәшкил итә. АҠШ (2356), Бөйөк Британия (453), Канада (162<ref>«''В период с начала кампании в Афганистане до 12 марта 2014 года, когда кампания была официально завершена… '''162''' погибли, 2179 были ранены''»<br>Отношение канадцев к афганской кампании // «Зарубежное военное обозрение», № 4 (805), апрель 2014. стр. 96</ref>), Франция (88<ref>«''France’s largest military commitment since the Algerian war for independence… cost the country '''88''' of its troops and injured another 725.''»<br>Bruce Crumley. [https://world.time.com/2012/12/08/ceremony-for-returning-troops-closes-french-combat-mission-in-afghanistan/ Ceremony for Returning Troops Closes French Combat Mission in Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927082943/https://world.time.com/2012/12/08/ceremony-for-returning-troops-closes-french-combat-mission-in-afghanistan/ |date=2020-09-27 }} // «Time» от 8 декабря 2012</ref>), Германия (55<ref>«''За период участия в МССБ, которая действует с 2001 года, там погибли '''55''' военнослужащих ФРГ''»<br>Германия // «Зарубежное военное обозрение», № 3 (804), март 2014. стр. 96</ref>) ҙур юғалтыуҙар кисерә. Хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең күбеһе ҡулдан эшләнгән шартлатыу ҡулайламаларынан һәләк була. Яҡынса мәғлүмәттәр буйынса, 2010 йылда дошмандың яуыз ғәмәлдәренән дөйөм юғалтыуҙарҙың 58 процентын (630 хәрби хеҙмәткәрҙең 368-е) — дошмандың мина-шартлатыу ҡулайламаларын ҡулланыуҙан, 2011 йылда 51 процентын (492 хәрби хеҙмәткәрҙең 522-һе) тәшкил итә. * Үрҙә һанап үтелгән юғалтыуҙарға Европа берлеге полицияһы хеҙмәткәрҙәре араһында һәләк булыусылар инмәй. Улар Афғанстанға EUPOL — Afghanistan программаһы буйынса килә, әммә ИСАФ һалдаттары түгел. :* 2007 йылдың 15 авгусында Ҡабулда автомобилде шартлатыу һөҙөмтәһендә 3 немец полицейскийы һәләк була, тағы ла 1 кеше яралана<ref>Происшествия // «Зарубежное военное обозрение», № 10 (727), 2007. стр. 89</ref>; :* 2014 йылдың 17 ғинуарында Ҡабулда ресторанға һөжүм яһала, EUPOL-дың тағы 2 хеҙмәткәре һәләк була<ref>«''17 January 2014, a Danish EUPOL civilian staff member along with a British member of the close protection team who was working with EUPOL Afghanistan, were killed in Kabul following an attack at a restaurant.''»<br>[http://www.eupol-afg.eu/?q=node/411#sthash.KgWdEvVh.dpuf EUPOL condemns attack on restaurant in Kabul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140122131743/http://www.eupol-afg.eu/?q=node%2F411#sthash.KgWdEvVh.dpuf |date=2014-01-22 }} / официальный сайт EUPOL — Afghanistan</ref>. * Шулай уҡ үрҙә һанап үтелгән юғалтыуҙарға Афғанстанда рөхсәт менән һәм коалиция илдәре мәнфәғәтендә эшләгән сит ил шәхси хәрби һәм именлек компаниялары хеҙмәткәрҙәре инмәй. Шул уҡ ваҡытта, 2009 йылдың декабрь башына Афғанстанда шәхси хәрби һәм һаҡ компанияларының 104 000 хеҙмәткәре эшләй<ref>[http://www.bbc.co.uk/mundo/internacional/2009/12/091205_1215_afganistan_contratistas_wbm.shtml Afganistán: una guerra «subcontratada»] // «BBC Mundo» от 5 декабря 2009</ref>. Артабан, Афғанстан хөкүмәте талабы буйынса<ref>[https://lenta.ru/news/2010/08/17/private/ Карзай решил выгнать из Афганистана частных охранников] // «Lenta.RU» от 17 августа 2010</ref>, уларҙың һаны кәмей. 2012 йыл уртаһына ҡарата, Афғанстанда сит ил шәхси хәрби компанияларының 40 меңгә яҡын хеҙмәткәре иҫәпләнә<ref>Т. Камов. О деятельности частных военных компаний в Афганистане // «Зарубежное военное обозрение», № 7 (784), июль 2012. стр. 86</ref>. Тулы булмаған мәғлүмәттәр буйынса, Афғанстанда коалиция көстәренең кәм тигәндә 1906 контрактсыһы һәләк була. === Афғанстандың именлек көстәре === Афған хәүефһеҙлеге көстәре лә юғалтыуҙар кисерә. АҠШ Конгресының 2012 йылғы отчётында түбәндәге мәғлүмәттәр бирелә<ref>Susan G. Chesser. [https://fas.org/sgp/crs/natsec/R41084.pdf Afghanistan Casualties: Military Forces and Civilians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109043850/http://www.fas.org/sgp/crs/natsec/R41084.pdf |date=2016-01-09 }} CRS Report for Congress (December 6, 2012) стр. 3-4</ref>: * 2007 йылда афған армияһында 278 кеше үлтерелә һәм 750 яралана, шулай уҡ 688 кеше үлтерелә һәм 1036 милли полиция, сик буйы полицияһы һәм урындағы полиция хеҙмәткәре яралана; * 2008 йылда — 252 һәм 875, 724 һәм 1209; * 2009 йылда — 292 һәм 859, 639 һәм 1145; * 2010 йылда — 821 һәм 775, 1292 һәм 743; * 2011 йылда — 511 һәм 256, 569 һәм 552; * 2012 йылда — 173 һәм 327, 349 һәм 418; 2012 йылдың 4 декабрендә Афғанстан оборона министрлығы вәкиле Заһир Азими хәбәр итеүенсә, Афғанстандың именлек көстәре оборона эштәрен үҙ өҫтөнә алған һайын, уларҙың хәрби юғалтыуҙары арта башлай. Улар 2011 йыл күрһәткестәренән артып, айына «яҡынса 110 һалдат һәм 200 полицейский» кимәленә етә<ref>[http://russian.news.cn/world/2012-12/04/c_132017474.htm Боевые потери сил безопасности Афганистана ежемесячно превышают 300 человек]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} «Синьхуа» от 4 декабря 2012</ref>. НАТО-ның рәсми мәғлүмәттәре буйынса, 2013 йыл дауамында Афғанстандың именлек көстәренең юғалтыуҙары 4350 кеше һәләк була<ref name=autogenerated5>Происшествия // журнал «Зарубежное военное обозрение», № 1 (814), январь 2015</ref>. 2014 йылдың 23 октябрендә Афғанстан оборона министрлығы вәкиле Заһир Азими хәбәр итеүенсә, 2003—2014 йылдың 23 октябренә тиклемге алыштарҙа Афғанстан милли армияһының 2853 һалдаты һәләк була<ref>[http://www.afghanistantimes.af/news_details.php?id=9352&cid=1 2,853 ANA troops killed in action since 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023143734/http://www.afghanistantimes.af/news_details.php?id=9352&cid=1 |date=2014-10-23 }} // «The Afghanistan Times» от 23 октября 2014</ref>. НАТО-ның рәсми мәғлүмәттәре буйынса, 2014 йыл дауамында афған хәүефһеҙлеге көстәре 4634 кеше юғалта<ref name=autogenerated5 /> (2014 йылдың ғинуарынан 28 декабренә тиклем һәләк булғандарҙың 3200-гә яҡыны — полицейскийҙар, ҡалғандары — хәрби хеҙмәткәрҙәр, сик буйы, махсус хеҙмәттәр хеҙмәткәрҙәре һ.б.)<ref>[http://www.newser.com/story/200524/us-nato-formally-end-afghanistan-war.html US, NATO Formally End Afghanistan War]</ref>. === Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы һәм башҡа халыҡ-ара ойошмалар персоналы === === Талибан === === Граждандар араһында ҡорбандар === === Күрше илдәрҙә ҡорбандар === Һуғыш Афғанстан территорияһында ғына алып барылмай. АҠШ Пакистандағы сәптәргә һөжүм итеү өсөн пилотһыҙ осоу аппараттарын йыш ҡуллана. Көнбайыш киң мәғлүмәт саралары мәғлүмәттәре буйынса, 2004 йылдың июненән 2012 йылдың сентябренә тиклем америка пилотһыҙ осоу аппараттарының Пакистанға һауа һөжүме һөҙөмтәһендә 2562-нән 3325-кә тиклем кеше һәләк була<ref>О применении Соединёнными Штатами БЛА в Афганистане // «Зарубежное военное обозрение», № 2 (791), 2013. стр. 105</ref>. == Һуғыш эҙемтәләре == === Афғанстанда наркотиктар етештереү === [[Файл:U.S. Marine in a poppy field, c. June 2005.jpg|thumb|АҠШ-тың диңгеҙ һалдаты мәк яланында]] [[Файл:Afghan poppies.jpg|thumb|Репортёр «Америка тауышы» репортёры [[фермер]]ҙан интервью ала]] [[Файл:Australian-Afgan Army patrol April 2010.jpg|thumb|[[Австралия]] һалдаттары мәк яланында]] НАТО ғәскәрҙәре индерелгәндән һуң, наркотиктар етештереү арта. Ҡайһы бер Рәсәй тикшеренеүселәре раҫлауынса, «Буш хакимиәте героин етештереүҙең йылдам үҫеүенә күҙ йомоп ҡарай»<ref name="nationalsecurity.ru">http://www.nationalsecurity.ru/library/00021/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110801010921/http://www.nationalsecurity.ru/library/00021/ |date=2011-08-01 }} Производство опийных наркотиков (героина) в Афганистане: инфраструктура наркобизнеса</ref><ref>[http://gazeta.aif.ru/online/aif/1348/40_01 Афганская доза России. Георгий ЗОТОВ. © 1997—2008 ЗАО «[[Аргументы и факты]]» № 35 (1348) от 30.08.2006]</ref><ref>''Владислав Шурыгин.'' [http://87.242.98.49/newsA.php4?st=1042769640 Афганистан: Буш, ложь и героин]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (был наркотиктар бизнесына ҡаршы әүҙем көрәш алып барылһа, Америка ғәскәрҙәренең юғалтыуҙары ҡырҡа артыр тип ҡурҡыу менән бәйле булыуы ихтимал<ref>''Бахтияр Ахмедханов. ''[https://web.archive.org/web/20070224231323/http://www.mn.ru/issue.php?2006-35-57 «Слёзы Аллаха — наши слёзы»]</ref><ref>Известно заявление [[Холбрук, Ричард|Р. Холбрука]] о том, что ''с учётом роста безработицы уничтожение афганских маковых плантаций не только бесполезно и неэффективно, но и контрпродуктивно, поскольку афганские крестьяне могут перейти на сторону талибов'' [http://www.narkotiki.ru/expert_6788.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016232923/http://www.narkotiki.ru/expert_6788.html |date=2011-10-16 }}.</ref>). Швейцария [[Журналистика|журналисы]] Р. Лабевьер ҙа ошоға оҡшаш фекерҙә, ул «Доллары террора. Соединённые Штаты и исламисты» китабы авторы. Афғанстанда американдар наркотик һәм ҡорал "[[бизнес]]"ынан, террорсыларҙы финанслауҙан өҫтәмә [[килем]] ала, тип раҫлай<ref name="7days.belta.by">''Антон Андреенко''. [http://7days.belta.by/7days.nsf/last/662AD413E69D608642256D9100519DFF?OpenDocument Кто стоит за глобальным наркотерроризмом]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. [[Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһы]] депутаты Андрей Кокошин: «НАТО-ның америка союздаштарының әфиүнды героинға эшкәртеү буйынса предприятиеларҙы бөтөрөү тураһындағы бөтә тәҡдимдәре кире ҡағыла, сөнки был АҠШ һәм НАТО таянған кешеләрҙең ҡеүәтен һәм мөмкинлектәрен ҡаҡшата»<ref name="www.expert.ru/articles/2009/03/30/afghan">https://web.archive.org/web/20090401031401/http://www.expert.ru/articles/2009/03/30/afghan/ Повод к замирению «Эксперт Online»/30 марта 2009</ref>. '''Эшкәртелмәгән опий етештереү (тонна'''<ref name="Махмадиев2">[http://www.kreml.org/opinions/102481322? Айдар Махмадиев. Нельзя преуменьшать опасность, исходящую от производства наркотиков в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131115051124/http://www.kreml.org/opinions/102481322 |date=2013-11-15 }} {{V|6|5|2009}}</ref>'''):''' 2000 йылдың июлендә талиптар мәк үҫтереүҙе тыя. 2002 йыл — Талибан режимы ҡолатылғандан һуң беренсе йыл. {| class="wikitable" |- ! 1999 йыл ! 2000 йыл ! 2001 йыл ! 2002 йыл ! 2003 йыл ! 2004 йыл ! 2005 йыл ! 2007 йыл ! 2008 йыл ! 2009 йыл ! 2010 йыл ! 2013 йыл ! 2014 йыл ! 2015 йыл ! 2016 йыл ! 2018 йыл ! 2019 йыл ! 2020 йыл |- | 4565 | 3276 | 185 | 2700 | 3400 | 4200 | 4100 | 8200<ref name="на игле">[http://www.oreanda.ru/ru/news/20090413/common/popnews/article381224/ На афганской игле] {{V|6|5|2009}}</ref> | 7700<ref name="на игле" /> | 6900<ref>[http://www.ca-news.org/news/302131?from=ya Наркокурьеры осваивают новые маршруты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104045610/http://www.ca-news.org/news/302131?from=ya |date=2011-11-04 }} {{V|28|1|2010}}</ref> | 3600<ref>[http://www.afghanistan.ru/doc/18473.html УНП ООН опубликовало доклад о производстве опиума в Афганистане]</ref> | 5500<ref>[https://www.gazeta.ru/social/2013/11/13/5750845.shtml Производство опиума в Афганистане вновь стало расти и почти достигло объёмов 2011 года — Газета.Ru<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> | 3300<ref name="автоссылка1">[https://www.ivran.ru/articles?artid=10715 Статьи<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> | 4800<ref name="автоссылка1" /> | 9000<ref>[https://www.unodc.org/unodc/ru/frontpage/2017/November/afghan-opium-production-jumps-to-record-level--up-87-per-cent_-survey.html Производство афганского опийного мака выросло на 87 процента: Обзор<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> | 5500<ref>[https://afghanistan.ru/doc/136487.html Афганистан. Ру | США: В Афганистане возросло производство опийного мака<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> | 6700<ref>[https://ria.ru/20200726/1574734904.html «Все наживаются на маке». Кто стоит за наркотрафиком из Афганистана — РИА Новости, 26.07.2020<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> | 6300<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12124743 Эксперт: приход талибов к власти может привести к появлению «наркогосударства» — Международная панорама — ТАСС<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |} Рәсәй Федерацияһының Наркотиктар әйләнешен контроллек итеү федераль хеҙмәте етәксеһе Виктор Ивановтың мәғлүмәттәренә ярашлы, 2001—2008 йылдарҙа Афғанстанда опиаттар һәм героин етештереү 2 — 2,5 тапҡырға артҡан<ref>[http://www.narkotiki.ru/ocomments_6613.html О наркоситуации в Российской Федерации: новые вызовы и угрозы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106200144/http://www.narkotiki.ru/ocomments_6613.html |date=2014-01-06 }}</ref>. [[Киң мәғлүмәт саралары]] хәбәр итеүенсә, Афғанстан марихуана һәм гашиш етештереү буйынса Марокконан һуң донъяла икенсе урынға сыҡҡан, ә Афғанстандағы келәттәрҙә, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мәғлүмәттәренә ярашлы, мең тоннанан ашыу саф героин һаҡлана<ref name="ura-inform">{{cite web| author =| last =| first =| authorlink =| coauthors =| datepublished =2006-01-15| url =http://ura-inform.com/ru/society/2009/01/15/narko#| title =США и НАТО не хотят бороться с наркотиками| format =| work =| publisher =Ура-информ| accessdate =2010-03-27| lang =ru| description =| archiveurl =| archivedate =}} </ref>. Ҡайһы берҙә 2001—2008 йылдар араһында етештерелгән опиат күләме 44 тапҡырға артҡан, тип раҫлана (үрҙә килтерелгән таблицаны ҡарағыҙ), әммә шуны иҫтә тоторға кәрәк: 2001 йылда героин етештереү күрһәткесе шикле күренә. 1999 йыл менән сағыштырғанда 2001 йылда уңыш ҡырҡа кәмей. Беренсенән, 2000 йылда талибтар халыҡ-ара баҫым аҫтында опий мәге үҫтереүҙән тыйылып тора, икенсенән, шул йылда көслө [[ҡоролоҡ]] була. Әммә сәсеүлектәрҙе юҡ итеү бары тик күҙ буяу өсөн генә булған тигән дәлилдәр бар<ref>''А. А. Куртов.'' [http://www.kisi.kz/img/docs/970.pdf Наркобизнес в Центральной Азии: история болезни и пути лечения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616012516/http://www.kisi.kz/img/docs/970.pdf |date=2013-06-16 }}. С. 11. {{V|6|5|2009}}</ref>. 2001 йылда етештереү күләменең ҡырҡа кәмеүенә аңлатма биреп, [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның Көнсығышты өйрәнеү институтының Афғанстан секторы етәксеһе Виктор Коргун былай тип билдәләй: «…уңыш бер аҙ ғына кәмей: әфиүм сеймалы илдәге һуғыш ваҡытында яҡшыраҡ ваҡытҡа тиклем һаҡлана, ә талибтар тар-мар ителгәс, уның запастары ҡабаттан баҙарға сығарыла»<ref name="Махмадиев" />. Тажикстан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Наркотиктарға ҡаршы көрәш агентлығының элекке хеҙмәткәре Хәйҙәр Мәхмәҙиев 2001 йылда контрабанданың кәмеүен йә Афғанстанда әфиүм сеймалы культураларын сәсеү туҡтатылыуы тураһында хәбәрҙәрҙе белмәй<ref name="Махмадиев" />. Быларҙың барыһы ла сеймал етештереүҙең 2001 йылда [[статистика]]ла күрһәтелгән 185 тоннанан артып китеүе тураһында һөйләй, әммә был мәсьәләлә аныҡлыҡ юҡ. === Панджшер конфликты === [[Файл:USMC-10825.jpg|thumb|left|300px]] 2021 йылдың 17 авгусында вице-президент Амрулла Сәлих, Афғанстан Конституцияһы положениеларына һылтанып, Панджшер үҙәнендәге хәрби базанан үҙен Афғанстан [[президент]]ы тип иғлан итә һәм унан талибандарға ҡаршы хәрби операцияларҙы дауам итергә вәғәҙә бирә. Уның президент вазифаһына дәғүәләрен Әхмәд Масуд һәм Афғанстан Ислам Республикаһының оборона министры Бисмиллах Мөхәммәди Хан хуплай. 2021 йылдың 17 авгусында Панджширҙың ҡаршылыҡ көстәре провинцияның баш ҡалаһы Чарикарҙы тартып ала. 6 сентябргә талибтар [[үҙән]]дең күп өлөшөн яңынан үҙ контроле аҫтына ала, әммә үрге үҙәндәрҙә ҡораллы ҡаршылыҡ дауам итә. Үҙәндәге бәрелештәр сентябрь уртаһында туҡтай тиерлек. Хәбәрҙәр буйынса, Салех менән Масуд сентябрь аҙағында күрше Тажикстанға ҡаса. ==== Украиналағы конфликтта ҡатнашыу ==== Foreign Policy журналы Рәсәй яғында Украиналағы низағта ҡатнашыу өсөн Афғанстан Милли армияһының элиталы командование корпусы ағзаларын йыйыу осраҡтары тураһында яҙа. Баҫма, АҠШ һәм Көнбайыш союздаштар Афғанстандан ашығыс рәүештә сыҡҡандан һуң, элекке хәрбиҙәрҙең ниндәй хәлгә эләгеүҙәре тураһында һөйләй. Фараз ителеүенсә, 20 000-дән 30 000-гә тиклем афған командованиеһы ирекмәне [[Эшһеҙлек|эшһеҙ]] ҡала. Үрҙә килтерелгән дәлилдәргә ярашлы, хеҙмәткә алыныусыларҙы Афғанстандан [[Иран]]ға, ә һуңынан Рәсәйгә оҙаталар, шунан һуң улар менән бәйләнеш өҙөлә<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://foreignpolicy.com/2022/10/25/afghanistan-russia-ukraine-military-recruitment-putin-taliban/|title=Russia’s Recruiting Afghan Commandos|author=Lynne O’Donnell|website=Foreign Policy|access-date=2022-10-28}}</ref>. == Мәҙәниәттә == === Нәфис фильмдар === * «Кавалерия» (2018, АҠШ) нәфис фильмы. * «Машина войны» (2017, АҠШ) нәфис фильмы. * «Братья» (2009, АҠШ) нәфис фильмы. * «Железный человек» (2008, АҠШ) нәфис фильмы. * «Уцелевший» (2013, АҠШ) нәфис фильмы. * «Парни со стволами» (2016, АҠШ) нәфис фильмы. === Нәфис әҙәбиәт === * {{книга | автор = [[Дауди, Ильяс Дильшатович|Ильяс Дауди]] | заглавие = «Цугцванг обер-лейтенанта Бруно Тевса». Военная повесть | место = Москва | издательство = ДеЛибри | год = 2020 | страниц = 181 | isbn = 978-5-4491-1164-7 | ref = Ильяс Дауди | nodot= 1 }} * {{книга | автор = [[Дауди, Ильяс Дильшатович|Ильяс Дауди]] | заглавие = «В круге Кундузском». Военно-исторический роман-трилогия | место = Москва | издательство = ДеЛибри | год = 2020 | страниц = 181 | isbn = 978-5-4491-0575-2 | ref = Ильяс Дауди | nodot= 1 }} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Список войн Афганистана * Мирный процесс в Афганистане * «Дневник афганской войны» * Список авиационных потерь международной коалиции в Афганистане * {{Тәржемәһеҙ 3|Вывод американских войск из Афганистана (2011—2016)||en|Withdrawal of United States troops from Afghanistan (2011–2016)}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * [[:ru:Асатрян, Георгий Эминович|Асатрян Г. Э.]] Военно-политическая стратегия США в Афганистане (2001—2008 гг.). Антитеррористический аспект. Документы и материалы. // Образование. Наука. Научные кадры. 2014. № 4. С. 259—261. * [[:ru:Асатрян, Георгий Эминович|Асатрян Г. Э.]] [https://cyberleninka.ru/article/n/antiterroristicheskaya-politika-ssha-v-afganistane-na-nachalnom-etape-20012005-perioduspeha Антитеррористическая политика США в Афганистане на начальном этапе. Период успеха (2001—2005 гг.)] // Историческая и социальная образовательная мысль. 2014. Т. 6. № 6. Ч. 1. С. 38—40. * [[:ru:Асатрян, Георгий Эминович|Асатрян Г. Э.]] [https://cyberleninka.ru/article/n/kontrterroristicheskaya-politika-ssha-v-afganistane-destabilizatsiya-situatsii-2006-2008-gg Контртеррористическая политика США в Афганистане. Дестабилизация ситуации (2006—2008 гг.)] // [[:ru:Вестник Томского государственного университета|Вестник Томского государственного университета]]. 2015. № 2 (34). С. 103—107. * [[:ru:Асатрян, Георгий Эминович|Асатрян Г. Э.]] [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01006648507?page=1 Эволюция контртеррористической политики США в Афганистане]{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} : 2001—2008 гг. : автореферат дис. … канд. ист.наук : 07.00.15 / Асатрян Георгий Эминович; [Место защиты: Рос. гос. гуманитар. ун-т (РГГУ)]. — Москва, 2016. — 26 с. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20130429230918/http://www.isaf.nato.int/ Официальный сайт Международных сил содействия безопасности в Афганистане (ISAF)] /webarchive/ {{Внешние ссылки}} [[Категория:Бөйөк Британия һуғыштары]] [[Категория:АҠШ һуғыштары]] [[Категория:Афғанстан һуғыштары]] [[Категория:Википедия:Статьи, требующие конкретизации]] bb76old1kbwh2uq98e36kaysil926jc 0 191800 1307751 1239835 2026-10-26T01:44:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307751 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Tetri_giorgi_5.jpg|мини| [[Грузия|Грузияның]] Телав районындағы Аҡ Георгий сиркәүе]] [[Файл:Coat_of_Arms_of_the_Democratic_Republic_of_Georgia_(1918_document).jpg|мини|Аҡ Георгий һәм ете күк яҡтыртҡысы, 1918 йыл. Грузин демократик республикаһының Гербы.]] '''Аҡ Георгий''' ({{Lang-ka|თეთრი გიორგი}}) —[[Христианлыҡ|Христиан]] изге Георгийының [[Грузия]]ла, айырыуса илдең төньяҡ-көнсығыш бейек таулы райондарында, таралған исемдәренең береһе<ref>[https://dzen.ru/a/W0kPL4cZpgCpC6O7 Тетри Гиорги, «Белый Георгий». История символа Грузии]</ref>. Аҡ Георгий милли символ итеп, 1918—1921 һәм 1991—2004 йылдарҙа [[Грузия гербы|Грузия гербының]] бер өлөшө булараҡ, ҡулланылған. Аҡ Георгий исеме бер нисә сәйәси һәм башҡа ойошмаларға, атап әйткәндә, Европалағы советтарға ҡаршы грузин эмигранттары төркөмөнә һәм 1990-сы йылдарҙағы грузин хәрбиләштерелгән формированиеларына бирелгән. == Тарихы == Изге Георгий Грузияла бик боронғо замандарҙан уҡ хөрмәт ителә<ref>{{Cite book|ref=har|title=Sakralität und Mobilität im Kaukasus und in Südosteuropa|chapter=St. George in the Caucasus: Politics, Gender, Mobility.|last=Tuite|first=K.|year=2017|publisher=Verlag der Österreichen Akademie der Wissenschaften|location=Vienna|pages=21—56|url=http://mapageweb.umontreal.ca/tuitekj/publications/2017-Caucasus%20StGeorge-Tuite.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230122080539/http://mapageweb.umontreal.ca/tuitekj/publications/2017-Caucasus%20StGeorge-Tuite.pdf |date=2023-01-22 }}</ref>. «Георгий» экзонимы уға ҡарата XI йәки XII быуаттан, халыҡ этимологияһына һәм был изгенең ҙур популярлығына нигеҙләнеп, бәлки, хаталы рәүештә, ҡулланыла<ref>{{Cite book|ref=har|title=Theologische Realenzyklopädie, XII|chapter=Georgien|last=Assfalg|first=Julius|year=1984|pages=389—393}}</ref><ref>{{Cite book|ref=har|title=Philologie, Typologie und Sprachstruktur: Festschrift für Winfried Boeder zum 65. Geburtstag|chapter=A New Theory on the Etymology of the Designations of the Georgians.|last=Khintibidze|first=Elguja|year=2002|publisher=Peter Lang Verlag|location=Frankfurt am Main|pages=}}</ref>. Аҡ Георгий культы, атап әйткәндә, Кахетия территорияһы менән бәйле. Ул синкретик, йәки үҙендә христиан изгеһен урындағы ай аллаһына табыныу менән берләштерә, айырым аңлатмай<ref>S. H. Rapp, ''The Sasanian World through Georgian Eyes: Caucasia and the Iranian Commonwealth in Late Antique Georgian Literature'' (2014), [https://books.google.ch/books?id=T8VIBQAAQBAJ&pg=PA152#v=onepage&q&f=false p. 152] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221027215156/https://books.google.ch/books?id=T8VIBQAAQBAJ&pg=PA152#v=onepage&q&f=false |date=2022-10-27 }}, referencing [[Kevin Tuite]], [http://www.mapageweb.umontreal.ca/tuitekj/publications/Lightning_Sacrifice_Possession-2004-2.pdf «Lightning, Sacrifice, and Possession in the Traditional Religions of the Caucasus»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927094107/http://www.mapageweb.umontreal.ca/tuitekj/publications/Lightning_Sacrifice_Possession-2004-2.pdf |date=2021-09-27 }}, ''Anthropos'' 99.2 (2004), 481—497 (487f.).</ref>. Аҡ Георгий Байрамын (''тетригиоргоба'') элек, көнсығыш грузин райондарынан күп кенә хажиҙар, христиан изге Георгий байрамынан айырым, ул саҡта Аҡ Георгийға табыныуҙың төп урынында, XIV быуатта, Ахметтағы (Кахетия) [[Алаверди (кафедраль собор)|Алаверди монастырында]], йыл һайын 14 августа уҙғарылған төнгө тантанала билдәләй. == Геральдикала == 1918 йылдың майында күптән түгел Рәсәй империяһынан бойондороҡһоҙлоҡ алған Грузин демократик республикаһы властары Аҡ Георгийҙың атлы һүрәтен гербтың үҙәк элементы итеп һайлайҙар. Реваз Габашвили хәтирәләренә ярашлы, был образ донъяуираҡ була, Грузияның социал-демократик хөкүмәте<ref>Gabashvili, Revaz, «მოგონებები» («Memoirs»), pp. 119—120, in: [[Шарадзе, Гурам Северьянович|Sharadze, Guram]] & Sanikidze, Levan (ed., 1992), დაბრუნება (ქართული ემიგრანტული ლიტ-რა). Tbilisi: Metsniereba.</ref>, уның христиан символикаһын кире ҡаҡҡанлыҡтан, был образ диндән айырылып (секулярный) күрһәтелгән. Был һүрәттә Аҡ Георгий ҡораллы һыбайлы рәүешендә «ете күк яҡтыртҡысы» (ете классик планета) аҫтында һүрәтләнгән. Был герб Грузия советтарға 1921 йылда ҡушылғанға һәм 1991—2004 йылдарҙа советтарҙан һуңғы Грузияла ҡулланылған. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Георгий Победоносец == Һылтанмалар == * [https://dzen.ru/a/W0kPL4cZpgCpC6O7 Тетри Гиорги, «Белый Георгий». История символа Грузии] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Грузияла дин]] [[Категория:Грузияның дәүләт символдары]] [[Категория:Грузия тарихы]] 2w0cj8ukuimiee3jtcpzvsql5p3k2c1 10 201613 1307707 2026-10-25T12:25:59Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Horses grazing at Trunkol meadow, Jammu and Kashmir, India (crop).jpg 1307707 wikitext text/x-wiki Horses grazing at Trunkol meadow, Jammu and Kashmir, India (crop).jpg g8w03i4qht9dme22p2p7ci0eh5dmdn7 0 201614 1307719 2026-10-25T15:33:31Z Akkashka 14326 Яңы бит: {{НП |статус = Город |русское название = Дахаб |оригинальное название = {{lang-arz|دهب}} |страна = Египет |герб = |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_deg = 28 |lat_min = 29 |lat_sec = 35 |lon_deg... 1307719 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Город |русское название = Дахаб |оригинальное название = {{lang-arz|دهب}} |страна = Египет |герб = |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_deg = 28 |lat_min = 29 |lat_sec = 35 |lon_deg = 34 |lon_min = 30 |lon_sec = 17 |CoordScale = |вид региона = Административное деление Египта{{!}}Мухафаза |регион = Южный Синай |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |подчинение = |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = IV век до н.э |первое упоминание = VI век до н.э |прежние имена = |статус с = |площадь = 1 083 |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = арабский |официальный язык-ref = |население = 5700<ref>[http://www.brg14.at/content/aktivitaeten/meeresbio.php Meeresbiologische Projektwoche der 7ARG und 7C am Roten Meer (in Dahab, Ägypten)] {{Wayback|url=http://www.brg14.at/content/aktivitaeten/meeresbio.php |date=20090314114305 }}{{ref|de}}</ref> |год переписи = 2006 |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = +2 |DST = |телефонный код = +20 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |язык сайта = }} '''Да́хаб''' ({{lang-arz-com|دهب|Dahab}} {{IPA|[ˈdæhæb]}}) — курортный город в [[Египет|Египте]], расположенный на востоке [[Синайский полуостров|Синайского полуострова]], на берегу [[Акабский залив|Акабского залива]] [[Красное море|Красного моря]], в 85 км к северу от [[Шарм-эш-Шейх]]а. В Дахабе имеется Старый город, называемый Масбат, бедуинская деревня Ассала, район новостроек Мубарак, Медина и [[Лагуна Дахаба]], где расположены дорогие отели и станции обучения [[виндсёрфинг]]у. Старый город состоит из набережной, вдоль которой вплотную друг к другу расположены недорогие кэмпы, маленькие отели, рестораны, лавочки и кафе, а также несколько узких улиц. В бухте города можно найти развалины древнего порта, принадлежавшего [[Набатейское царство|набатейцам]]. С недавних пор Дахаб стал известен как центр русского [[дауншифтинг]]а<ref>{{cite web |author=[[Снегирев, Владимир Николаевич|Снегирев, Владимир]] |author-link= |coauthors= |url=https://rg.ru/2011/12/01/dahab.html |title=В поисках вольницы |subtitle=Что российские граждане делают в экзотических уголках планеты? |lang=ru |format= |website=rg.ru |publisher=[[Российская газета]] |date=2011-12-01 |description= |quote= |access-date=2022-01-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110235145/https://rg.ru/2011/12/01/dahab.html |archive-date=2022-01-10 }}</ref>. == История == Земля [[Синайский полуостров|Синайского полуострова]] была освоена древними египтянами ещё в [[Раннее царство (Древний Египет)|эпоху Первой династии]]. 2-3 тысячи лет тому назад Дахаб был просто группой прибрежных [[оазис]]ов, которой и оставался вплоть до конца 1980-х годов. Именно волна развития туризма и государственная программа поддержки индустрии туризма Египта превратили Дахаб в развивающийся курортный город<ref name=divemir>[http://divemir.com/dahab/history/ Дахаб — История и Культура на DiveMir.com] {{Wayback|url=http://divemir.com/dahab/history/ |date=20100911141219 }}</ref>. Между [[I век до н. э.|I]] и [[II век до н. э.|II]] веками до н. э. [[Набатейское царство|набатейские]] мореплаватели заложили свой форпост именно там, где сейчас находится Дахаб. Найденные в 1987 году во время археологических раскопок развалины маяка и портового форта вы можете увидеть там и сейчас. Тогда по этой земле проходили важные караванные пути, и попадающие в эту торговую цепь посёлки процветали. Дахаб, будучи удобным портом для перевозки грузов через [[Акаба (залив)|залив Акаба]], оказался в числе везунчиков. Здесь шла бойкая торговля всем, что могло продаваться и покупаться, в том числе драгоценными камнями, ювелирными украшениями и золотом. Этот торговый порт служил перевалочной базой на торговых маршрутах [[Набатейское царство|Набатейского царства]] и обеспечивал доставку товаров в город Maqnah, который находился на противоположной стороне [[Акаба (залив)|Акабского залива]], на берегу [[Аравийский полуостров|Аравийского полуострова]]<ref name=divemir/>. В [[Библия|Библии]], в [[Книга Исход|Книге Моисея]], упоминается поселение Дизахаб (Dizahab), что значит «район золота» или «золотое изобилие». Близость мест, где происходили события, упомянутые в Библии, создаёт определённую ауру этим краям. После исчезновения [[Набатейское царство|Набатейского царства]], приблизительно 800 лет назад, на территории современного Дахаба поселились несколько семей [[Бедуины|кочевников-бедуинов]]. Дахаб расположен в долине, простирающейся от гор до кромки вод [[Красное море|Красного моря]], и песок имеет золотистый оттенок. Возможно именно это и послужило причиной выбора современного имени города, ведь «дахаб» по-арабски обозначает «золото» или «золотой». Однако несколько лет назад геологи из Каирского Университета провели минералогическое исследование остаточных пород в районе Дахаба и подтвердили, что в этой местности действительно есть золото. Правда, не в виде огромных самородков или золотых жил, но все же есть. А значит Дахаб мог действительно быть когда-то «золотым портом».<ref name=divemir/> На [[Географическая карта|картах]] мореплавателей Дахаб появился уже в более поздние времена. Одной из первых карт, на которой был обозначен Дахаб, стала иллюстрированная карта Египта и Синайского полуострова, опубликованная английской компанией «Таллис» в 1851 году<ref>[http://www.wdl.org/ru/item/84/?ql=rus Карта Египта и Синайского полуострова — Мировая цифровая библиотека]</ref>. == Климат == [[Климат]] в Дахабе сухой и тёплый. Дожди здесь редкость, а роза ветров не даёт накапливаться испаряющейся с поверхности моря влаге. В отличие от [[Шарм-эш-Шейх]]а, климат здесь более сухой и менее горячий. Благодаря гористым берегам [[Акабский залив|Акабского залива]], которые создают своеобразную [[Аэродинамическая труба|аэродинамическую трубу]], в Дахабе 75 % дней в году есть ветер, что радует виндсёрферов и кайтеров, съезжающихся сюда со всего мира. Благодаря [[Ветер|ветру]] (большей частью он дует с севера) в Дахабе летом не так душно и жарко, как в [[Шарм-эш-Шейх]]е. Противоположный берег [[Аравийский полуостров|Аравийского полуострова]] находится всего лишь в 25 км от Дахаба. На столь небольшом пространстве негде разгуляться крупным волнам, поэтому здесь нет сильного прибоя, характерного для многих других морских курортов. Перепад уровня воды при [[Прилив и отлив|приливах и отливах]] редко превышает 1 метр.<ref>{{Cite web |url=http://easytide.ukho.gov.uk/EASYTIDE/easytide/ShowPrediction.aspx?PortID=4117&PredictionLength=7 |title=Гидрографическая служба Великобритании (UKHO) |access-date=2013-05-20 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927192721/http://easytide.ukho.gov.uk/EASYTIDE/easytide/ShowPrediction.aspx?PortID=4117&PredictionLength=7 |url-status=live }}</ref> Температура воздуха в самый холодный период (январь-февраль) днём составляет 20—25 градусов, а в самый жаркий месяц — август, превышает 35—40 градусов, иногда доходит жаже до 50 градусов. Температура воды на любой глубине (даже зимо) редко опускается ниже 21 градуса, а в конце лета нередко превышает 28 градусов.<ref>[http://www.iten-online.ch/klima/afrika/aegypten/dahab.htm Дахаб. Климатические диаграммы] {{Wayback|url=http://www.iten-online.ch/klima/afrika/aegypten/dahab.htm |date=20100929022138 }}{{ref|de}}</ref> {{Климат города |Город_род=Дахаб |Источник=[http://www.worldweatheronline.com/Dahab-weather-averages/Janub-Sina/EG.aspx worldweatheronline.com] |Янв_ср=18 |Янв_ср_осад=2.5 |Фев_ср=19 |Фев_ср_осад=1 |Мар_ср=22 |Мар_ср_осад=1.3 |Апр_ср=25 |Апр_ср_осад=0.9 |Май_ср=27 |Май_ср_осад=0.4 |Июн_ср=33 |Июн_ср_осад=0.1 |Июл_ср=34 |Июл_ср_осад=0.3 |Авг_ср=35 |Авг_ср_осад=0 |Сен_ср=32 |Сен_ср_осад=0 |Окт_ср=30 |Окт_ср_осад=1.3 |Ноя_ср=24 |Ноя_ср_осад=2.2 |Дек_ср=17 |Дек_ср_осад=2.6 |Год_ср=26 |Год_ср_осад= |Янв_ср_мин=10 |Янв_ср_макс=21 |Фев_ср_мин=11 |Фев_ср_макс=22 |Мар_ср_мин=14 |Мар_ср_макс=26 |Апр_ср_мин=18 |Апр_ср_макс=31 |Май_ср_мин=22 |Май_ср_макс=36 |Июн_ср_мин=25 |Июн_ср_макс=39 |Июл_ср_мин=27 |Июл_ср_макс=40 |Авг_ср_мин=27 |Авг_ср_макс=40 |Сен_ср_мин=25 |Сен_ср_макс=37 |Окт_ср_мин=22 |Окт_ср_макс=32 |Ноя_ср_мин=16 |Ноя_ср_макс=28 |Дек_ср_мин=11 |Дек_ср_макс=23 |Год_ср_мин=|Год_ср_макс=31.3 |Янв_а_макс=25.7 |Янв_а_мин=3.7 |Фев_а_макс=28 |Фев_а_мин=5.6 |Мар_а_макс=30 |Мар_а_мин=11 |Апр_а_макс=36 |Апр_а_мин=14.8 |Май_а_макс=42 |Май_а_мин=16.2 |Июн_а_макс=45 |Июн_а_мин=17.7 |Июл_а_макс=49 |Июл_а_мин=17.8 |Авг_а_макс=47 |Авг_а_мин=17.7 |Сен_а_макс=44 |Сен_а_мин=16 |Окт_а_макс=41 |Окт_а_мин=11.4 |Ноя_а_макс=31 |Ноя_а_мин=7.5 |Дек_а_макс=24.9 |Дек_а_мин=-0.5 |Год_а_макс=49 |Год_а_мин= |Янв_вода=20 |Фев_вода=21 |Мар_вода=21 |Апр_вода=22 |Май_вода=23 |Июн_вода=24 |Июл_вода=25 |Авг_вода=24 |Сен_вода=23 |Окт_вода=22 |Ноя_вода=22 |Дек_вода=21 |Год_вода=22.67 | }} [[Файл:Blue Hole 2005.JPG|thumb|250px|[[Голубая Дыра (Красное море)|Голубая Дыра]]]] == Инфраструктура == В Дахабе имеются две барокамеры и госпиталь<ref>{{Cite web|url=https://dahab-club.ru/kurort-dahab/medicina-v-dahabe.html|title=Медицина в Дахабе|website=dahab-club.ru|access-date=2023-10-14|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925030604/https://dahab-club.ru/kurort-dahab/medicina-v-dahabe.html|url-status=live}}</ref>, оборудованный по европейским стандартам. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20090618054051/http://www.sis.gov.eg/Ar/Tourism/Major/dahab/060317000000000001.htm Дахаб] на сайте [[Государственная информационная служба Египта|государственной информационной службы]] * [https://web.archive.org/web/20100815102005/http://www.cdws.travel/diving/destinations/dahab.aspx Дахаб на сайте Палаты водных видов спорта при Министерстве туризма Египта] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Мысыр курорттары]] [[Категория:Места для дайвинга]] [[Категория:Мысырҙа туризм]] [[Категория:Мысыр ҡалалары]] [[Категория:Набатея]] [[Категория:Синай]] [[Категория:Боронғо Мысыр ҡалалары]] [[Категория:ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫының сираттағы исемлегенә индерелгән объекттар]] oos95f9d7b3u3seewc81hd6iab18cqp 1307720 1307719 2026-10-25T16:02:19Z Akkashka 14326 1307720 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Дахаб |оригинальное название = {{lang-arz|دهب}} |страна = Мысыр |герб = |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_deg = 28 |lat_min = 29 |lat_sec = 35 |lon_deg = 34 |lon_min = 30 |lon_sec = 17 |CoordScale = |вид региона = Административное деление Египта{{!}}Мухафаза |регион = Көньяҡ Синай |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |подчинение = |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = IV век до н.э |первое упоминание = VI век до н.э |прежние имена = |статус с = |площадь = 1 083 |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = арабский |официальный язык-ref = |население = 5700<ref>[http://www.brg14.at/content/aktivitaeten/meeresbio.php Meeresbiologische Projektwoche der 7ARG und 7C am Roten Meer (in Dahab, Ägypten)] {{Wayback|url=http://www.brg14.at/content/aktivitaeten/meeresbio.php |date=20090314114305 }}{{ref|de}}</ref> |год переписи = 2006 |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = +2 |DST = |телефонный код = +20 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |язык сайта = }} '''Да́һаб''''''Да́хаб''' ({{lang-arz-com|دهب|Dahab}} {{IPA|[ˈdæhæb]}}) —[[Египет|Мысыр]]ҙың курорт ҡалаһы, [[Синайский полуостров|Синай ярымутрауы]]ның көнсығышында, [[Красное море|Ҡыҙыл диңгеҙ]]ҙең [[Акаба ҡултығы]] ярында, [[Шәрм-әш-Шәйех]]тән 85 км төньяҡта урынлашҡан. Даһабта Масбат тип аталған Иҫке ҡала, бәҙүин ауылы Ассала, ҡыйбатлы отелдәр һәм [[виндсёрфинг]]ҡа өйрәтеү станциялары Мөбәрәк, Мәҙинә һәм Даһаб лагунаһы урынлашҡан. Иҫке ҡала ярында бер-береһенә яҡын урынлашҡан арзан кэмптар, бәләкәй ҡунаҡханалар, ресторандар, кибеттәр һәм кафелар, шулай уҡ бер нисә тар урам бар. Ҡала бухтаһында набатейҙарға ҡараған боронғо порттың емереклектәрен табырға мөмкин. Күптән түгел Даһаб урыҫ [[дауншифтинг]]ы үҙәге булараҡ билдәлелек алды<ref>{{cite web |author=[[Снегирев, Владимир Николаевич|Снегирев, Владимир]] |author-link= |coauthors= |url=https://rg.ru/2011/12/01/dahab.html |title=В поисках вольницы |subtitle=Что российские граждане делают в экзотических уголках планеты? |lang=ru |format= |website=rg.ru |publisher=[[Российская газета]] |date=2011-12-01 |description= |quote= |access-date=2022-01-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110235145/https://rg.ru/2011/12/01/dahab.html |archive-date=2022-01-10 }}</ref>. == Тарихы == Земля [[Синайский полуостров|Синайского полуострова]] была освоена древними египтянами ещё в [[Раннее царство (Древний Египет)|эпоху Первой династии]]. 2-3 тысячи лет тому назад Дахаб был просто группой прибрежных [[оазис]]ов, которой и оставался вплоть до конца 1980-х годов. Именно волна развития туризма и государственная программа поддержки индустрии туризма Египта превратили Дахаб в развивающийся курортный город<ref name=divemir>[http://divemir.com/dahab/history/ Дахаб — История и Культура на DiveMir.com] {{Wayback|url=http://divemir.com/dahab/history/ |date=20100911141219 }}</ref>. Между [[I век до н. э.|I]] и [[II век до н. э.|II]] веками до н. э. [[Набатейское царство|набатейские]] мореплаватели заложили свой форпост именно там, где сейчас находится Дахаб. Найденные в 1987 году во время археологических раскопок развалины маяка и портового форта вы можете увидеть там и сейчас. Тогда по этой земле проходили важные караванные пути, и попадающие в эту торговую цепь посёлки процветали. Дахаб, будучи удобным портом для перевозки грузов через [[Акаба (залив)|залив Акаба]], оказался в числе везунчиков. Здесь шла бойкая торговля всем, что могло продаваться и покупаться, в том числе драгоценными камнями, ювелирными украшениями и золотом. Этот торговый порт служил перевалочной базой на торговых маршрутах [[Набатейское царство|Набатейского царства]] и обеспечивал доставку товаров в город Maqnah, который находился на противоположной стороне [[Акаба (залив)|Акабского залива]], на берегу [[Аравийский полуостров|Аравийского полуострова]]<ref name=divemir/>. В [[Библия|Библии]], в [[Книга Исход|Книге Моисея]], упоминается поселение Дизахаб (Dizahab), что значит «район золота» или «золотое изобилие». Близость мест, где происходили события, упомянутые в Библии, создаёт определённую ауру этим краям. После исчезновения [[Набатейское царство|Набатейского царства]], приблизительно 800 лет назад, на территории современного Дахаба поселились несколько семей [[Бедуины|кочевников-бедуинов]]. Дахаб расположен в долине, простирающейся от гор до кромки вод [[Красное море|Красного моря]], и песок имеет золотистый оттенок. Возможно именно это и послужило причиной выбора современного имени города, ведь «дахаб» по-арабски обозначает «золото» или «золотой». Однако несколько лет назад геологи из Каирского Университета провели минералогическое исследование остаточных пород в районе Дахаба и подтвердили, что в этой местности действительно есть золото. Правда, не в виде огромных самородков или золотых жил, но все же есть. А значит Дахаб мог действительно быть когда-то «золотым портом».<ref name=divemir/> На [[Географическая карта|картах]] мореплавателей Дахаб появился уже в более поздние времена. Одной из первых карт, на которой был обозначен Дахаб, стала иллюстрированная карта Египта и Синайского полуострова, опубликованная английской компанией «Таллис» в 1851 году<ref>[http://www.wdl.org/ru/item/84/?ql=rus Карта Египта и Синайского полуострова — Мировая цифровая библиотека]</ref>. == Климат == [[Климат]] в Дахабе сухой и тёплый. Дожди здесь редкость, а роза ветров не даёт накапливаться испаряющейся с поверхности моря влаге. В отличие от [[Шарм-эш-Шейх]]а, климат здесь более сухой и менее горячий. Благодаря гористым берегам [[Акабский залив|Акабского залива]], которые создают своеобразную [[Аэродинамическая труба|аэродинамическую трубу]], в Дахабе 75 % дней в году есть ветер, что радует виндсёрферов и кайтеров, съезжающихся сюда со всего мира. Благодаря [[Ветер|ветру]] (большей частью он дует с севера) в Дахабе летом не так душно и жарко, как в [[Шарм-эш-Шейх]]е. Противоположный берег [[Аравийский полуостров|Аравийского полуострова]] находится всего лишь в 25 км от Дахаба. На столь небольшом пространстве негде разгуляться крупным волнам, поэтому здесь нет сильного прибоя, характерного для многих других морских курортов. Перепад уровня воды при [[Прилив и отлив|приливах и отливах]] редко превышает 1 метр.<ref>{{Cite web |url=http://easytide.ukho.gov.uk/EASYTIDE/easytide/ShowPrediction.aspx?PortID=4117&PredictionLength=7 |title=Гидрографическая служба Великобритании (UKHO) |access-date=2013-05-20 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927192721/http://easytide.ukho.gov.uk/EASYTIDE/easytide/ShowPrediction.aspx?PortID=4117&PredictionLength=7 |url-status=live }}</ref> Температура воздуха в самый холодный период (январь-февраль) днём составляет 20—25 градусов, а в самый жаркий месяц — август, превышает 35—40 градусов, иногда доходит жаже до 50 градусов. Температура воды на любой глубине (даже зимо) редко опускается ниже 21 градуса, а в конце лета нередко превышает 28 градусов.<ref>[http://www.iten-online.ch/klima/afrika/aegypten/dahab.htm Дахаб. Климатические диаграммы] {{Wayback|url=http://www.iten-online.ch/klima/afrika/aegypten/dahab.htm |date=20100929022138 }}{{ref|de}}</ref> {{Климат города |Город_род=Дахаб |Источник=[http://www.worldweatheronline.com/Dahab-weather-averages/Janub-Sina/EG.aspx worldweatheronline.com] |Янв_ср=18 |Янв_ср_осад=2.5 |Фев_ср=19 |Фев_ср_осад=1 |Мар_ср=22 |Мар_ср_осад=1.3 |Апр_ср=25 |Апр_ср_осад=0.9 |Май_ср=27 |Май_ср_осад=0.4 |Июн_ср=33 |Июн_ср_осад=0.1 |Июл_ср=34 |Июл_ср_осад=0.3 |Авг_ср=35 |Авг_ср_осад=0 |Сен_ср=32 |Сен_ср_осад=0 |Окт_ср=30 |Окт_ср_осад=1.3 |Ноя_ср=24 |Ноя_ср_осад=2.2 |Дек_ср=17 |Дек_ср_осад=2.6 |Год_ср=26 |Год_ср_осад= |Янв_ср_мин=10 |Янв_ср_макс=21 |Фев_ср_мин=11 |Фев_ср_макс=22 |Мар_ср_мин=14 |Мар_ср_макс=26 |Апр_ср_мин=18 |Апр_ср_макс=31 |Май_ср_мин=22 |Май_ср_макс=36 |Июн_ср_мин=25 |Июн_ср_макс=39 |Июл_ср_мин=27 |Июл_ср_макс=40 |Авг_ср_мин=27 |Авг_ср_макс=40 |Сен_ср_мин=25 |Сен_ср_макс=37 |Окт_ср_мин=22 |Окт_ср_макс=32 |Ноя_ср_мин=16 |Ноя_ср_макс=28 |Дек_ср_мин=11 |Дек_ср_макс=23 |Год_ср_мин=|Год_ср_макс=31.3 |Янв_а_макс=25.7 |Янв_а_мин=3.7 |Фев_а_макс=28 |Фев_а_мин=5.6 |Мар_а_макс=30 |Мар_а_мин=11 |Апр_а_макс=36 |Апр_а_мин=14.8 |Май_а_макс=42 |Май_а_мин=16.2 |Июн_а_макс=45 |Июн_а_мин=17.7 |Июл_а_макс=49 |Июл_а_мин=17.8 |Авг_а_макс=47 |Авг_а_мин=17.7 |Сен_а_макс=44 |Сен_а_мин=16 |Окт_а_макс=41 |Окт_а_мин=11.4 |Ноя_а_макс=31 |Ноя_а_мин=7.5 |Дек_а_макс=24.9 |Дек_а_мин=-0.5 |Год_а_макс=49 |Год_а_мин= |Янв_вода=20 |Фев_вода=21 |Мар_вода=21 |Апр_вода=22 |Май_вода=23 |Июн_вода=24 |Июл_вода=25 |Авг_вода=24 |Сен_вода=23 |Окт_вода=22 |Ноя_вода=22 |Дек_вода=21 |Год_вода=22.67 | }} [[Файл:Blue Hole 2005.JPG|thumb|250px|[[Голубая Дыра (Красное море)|Голубая Дыра]]]] == Инфраструктура == В Дахабе имеются две барокамеры и госпиталь<ref>{{Cite web|url=https://dahab-club.ru/kurort-dahab/medicina-v-dahabe.html|title=Медицина в Дахабе|website=dahab-club.ru|access-date=2023-10-14|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925030604/https://dahab-club.ru/kurort-dahab/medicina-v-dahabe.html|url-status=live}}</ref>, оборудованный по европейским стандартам. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20090618054051/http://www.sis.gov.eg/Ar/Tourism/Major/dahab/060317000000000001.htm Дахаб] на сайте [[Государственная информационная служба Египта|государственной информационной службы]] * [https://web.archive.org/web/20100815102005/http://www.cdws.travel/diving/destinations/dahab.aspx Дахаб на сайте Палаты водных видов спорта при Министерстве туризма Египта] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Мысыр курорттары]] [[Категория:Места для дайвинга]] [[Категория:Мысырҙа туризм]] [[Категория:Мысыр ҡалалары]] [[Категория:Набатея]] [[Категория:Синай]] [[Категория:Боронғо Мысыр ҡалалары]] [[Категория:ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫының сираттағы исемлегенә индерелгән объекттар]] d1i5n8zswxh4viomu9a8l6xz0tf0fg7 1307721 1307720 2026-10-25T16:20:51Z Akkashka 14326 /* Тарихы */ 1307721 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Дахаб |оригинальное название = {{lang-arz|دهب}} |страна = Мысыр |герб = |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_deg = 28 |lat_min = 29 |lat_sec = 35 |lon_deg = 34 |lon_min = 30 |lon_sec = 17 |CoordScale = |вид региона = Административное деление Египта{{!}}Мухафаза |регион = Көньяҡ Синай |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |подчинение = |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = IV век до н.э |первое упоминание = VI век до н.э |прежние имена = |статус с = |площадь = 1 083 |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = арабский |официальный язык-ref = |население = 5700<ref>[http://www.brg14.at/content/aktivitaeten/meeresbio.php Meeresbiologische Projektwoche der 7ARG und 7C am Roten Meer (in Dahab, Ägypten)] {{Wayback|url=http://www.brg14.at/content/aktivitaeten/meeresbio.php |date=20090314114305 }}{{ref|de}}</ref> |год переписи = 2006 |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = +2 |DST = |телефонный код = +20 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |язык сайта = }} '''Да́һаб''''''Да́хаб''' ({{lang-arz-com|دهب|Dahab}} {{IPA|[ˈdæhæb]}}) —[[Египет|Мысыр]]ҙың курорт ҡалаһы, [[Синайский полуостров|Синай ярымутрауы]]ның көнсығышында, [[Красное море|Ҡыҙыл диңгеҙ]]ҙең [[Акаба ҡултығы]] ярында, [[Шәрм-әш-Шәйех]]тән 85 км төньяҡта урынлашҡан. Даһабта Масбат тип аталған Иҫке ҡала, бәҙүин ауылы Ассала, ҡыйбатлы отелдәр һәм [[виндсёрфинг]]ҡа өйрәтеү станциялары Мөбәрәк, Мәҙинә һәм Даһаб лагунаһы урынлашҡан. Иҫке ҡала ярында бер-береһенә яҡын урынлашҡан арзан кэмптар, бәләкәй ҡунаҡханалар, ресторандар, кибеттәр һәм кафелар, шулай уҡ бер нисә тар урам бар. Ҡала бухтаһында набатейҙарға ҡараған боронғо порттың емереклектәрен табырға мөмкин. Күптән түгел Даһаб урыҫ [[дауншифтинг]]ы үҙәге булараҡ билдәлелек алды<ref>{{cite web |author=[[Снегирев, Владимир Николаевич|Снегирев, Владимир]] |author-link= |coauthors= |url=https://rg.ru/2011/12/01/dahab.html |title=В поисках вольницы |subtitle=Что российские граждане делают в экзотических уголках планеты? |lang=ru |format= |website=rg.ru |publisher=[[Российская газета]] |date=2011-12-01 |description= |quote= |access-date=2022-01-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110235145/https://rg.ru/2011/12/01/dahab.html |archive-date=2022-01-10 }}</ref>. == Тарихы == [[Синай ярымутрауы |Синай ярымутрауы]]ның ере боронғо мысырлылар тарафынан [[Боронғо Мысыр|Беренсе династия]] осоронда уҡ үҙләштерелгән. 2-3 мең йыл элек Даһаб ябай ғына яр буйы оазистар төркөмө булған, һәм 1980-се йылдар аҙағына тиклем шул күренештә ҡалған. Туризм үҫеше тулҡыны һәм Мысырҙың туризм индустрияһын дәүләт тарафынан хуплау программаһы Даһабты үҫешә барған курорт ҡалаһына әйләндерҙе<ref name=divemir>[http://divemir.com/dahab/history/ Дахаб — История и Культура на DiveMir.com] {{Wayback|url=http://divemir.com/dahab/history/ |date=20100911141219 }}</ref>. [[Беҙҙең эраға тиклем I]] һәм [[Б.э.т. II быуат|II быуат]]тар араһында набатей диңгеҙселәре Даһаб урынлашҡан ерҙә үҙҙәренең форпостын ҡора. 1987 йылда археологик ҡаҙыуҙар ваҡытында табылған маяҡ һәм порт форты емереклектәрен унда хәҙер ҙә күренә. Шул ваҡытта был ер аша мөһим карауан юлдары үткән, һәм был сауҙа селтәренә эләккән ауылдар сәскә атҡан. Акаба ҡултығы аша йөк ташыу өсөн уңайлы порт булған Даһабҡа уңыш йылмайған. Бында һатыла һәм һатып алына алған бөтә нәмә, шул иҫәптән затлы таштар, биҙәүестәр һәм алтын менән ҡыҙыу сауҙа барған. Был сауҙа порты [[Набатей батшалығы]]ның сауҙа юлдарында күсереү пункты булып хеҙмәт иткән һәм Акаба ҡултығының икенсе яғында, [[Ғәрәбстан ярымутрауы]] ярында урынлашҡан Maqnah ҡалаһына тауарҙарҙы еткереүҙе тәьмин иткән<ref name=divemir/>. В [[Библия|Библии]], в [[Книга Исход|Книге Моисея]], упоминается поселение Дизахаб (Dizahab), что значит «район золота» или «золотое изобилие». Близость мест, где происходили события, упомянутые в Библии, создаёт определённую ауру этим краям. После исчезновения [[Набатейское царство|Набатейского царства]], приблизительно 800 лет назад, на территории современного Дахаба поселились несколько семей [[Бедуины|кочевников-бедуинов]]. Дахаб расположен в долине, простирающейся от гор до кромки вод [[Красное море|Красного моря]], и песок имеет золотистый оттенок. Возможно именно это и послужило причиной выбора современного имени города, ведь «дахаб» по-арабски обозначает «золото» или «золотой». Однако несколько лет назад геологи из Каирского Университета провели минералогическое исследование остаточных пород в районе Дахаба и подтвердили, что в этой местности действительно есть золото. Правда, не в виде огромных самородков или золотых жил, но все же есть. А значит Дахаб мог действительно быть когда-то «золотым портом».<ref name=divemir/> На [[Географическая карта|картах]] мореплавателей Дахаб появился уже в более поздние времена. Одной из первых карт, на которой был обозначен Дахаб, стала иллюстрированная карта Египта и Синайского полуострова, опубликованная английской компанией «Таллис» в 1851 году<ref>[http://www.wdl.org/ru/item/84/?ql=rus Карта Египта и Синайского полуострова — Мировая цифровая библиотека]</ref>. == Климат == [[Климат]] в Дахабе сухой и тёплый. Дожди здесь редкость, а роза ветров не даёт накапливаться испаряющейся с поверхности моря влаге. В отличие от [[Шарм-эш-Шейх]]а, климат здесь более сухой и менее горячий. Благодаря гористым берегам [[Акабский залив|Акабского залива]], которые создают своеобразную [[Аэродинамическая труба|аэродинамическую трубу]], в Дахабе 75 % дней в году есть ветер, что радует виндсёрферов и кайтеров, съезжающихся сюда со всего мира. Благодаря [[Ветер|ветру]] (большей частью он дует с севера) в Дахабе летом не так душно и жарко, как в [[Шарм-эш-Шейх]]е. Противоположный берег [[Аравийский полуостров|Аравийского полуострова]] находится всего лишь в 25 км от Дахаба. На столь небольшом пространстве негде разгуляться крупным волнам, поэтому здесь нет сильного прибоя, характерного для многих других морских курортов. Перепад уровня воды при [[Прилив и отлив|приливах и отливах]] редко превышает 1 метр.<ref>{{Cite web |url=http://easytide.ukho.gov.uk/EASYTIDE/easytide/ShowPrediction.aspx?PortID=4117&PredictionLength=7 |title=Гидрографическая служба Великобритании (UKHO) |access-date=2013-05-20 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927192721/http://easytide.ukho.gov.uk/EASYTIDE/easytide/ShowPrediction.aspx?PortID=4117&PredictionLength=7 |url-status=live }}</ref> Температура воздуха в самый холодный период (январь-февраль) днём составляет 20—25 градусов, а в самый жаркий месяц — август, превышает 35—40 градусов, иногда доходит жаже до 50 градусов. Температура воды на любой глубине (даже зимо) редко опускается ниже 21 градуса, а в конце лета нередко превышает 28 градусов.<ref>[http://www.iten-online.ch/klima/afrika/aegypten/dahab.htm Дахаб. Климатические диаграммы] {{Wayback|url=http://www.iten-online.ch/klima/afrika/aegypten/dahab.htm |date=20100929022138 }}{{ref|de}}</ref> {{Климат города |Город_род=Дахаб |Источник=[http://www.worldweatheronline.com/Dahab-weather-averages/Janub-Sina/EG.aspx worldweatheronline.com] |Янв_ср=18 |Янв_ср_осад=2.5 |Фев_ср=19 |Фев_ср_осад=1 |Мар_ср=22 |Мар_ср_осад=1.3 |Апр_ср=25 |Апр_ср_осад=0.9 |Май_ср=27 |Май_ср_осад=0.4 |Июн_ср=33 |Июн_ср_осад=0.1 |Июл_ср=34 |Июл_ср_осад=0.3 |Авг_ср=35 |Авг_ср_осад=0 |Сен_ср=32 |Сен_ср_осад=0 |Окт_ср=30 |Окт_ср_осад=1.3 |Ноя_ср=24 |Ноя_ср_осад=2.2 |Дек_ср=17 |Дек_ср_осад=2.6 |Год_ср=26 |Год_ср_осад= |Янв_ср_мин=10 |Янв_ср_макс=21 |Фев_ср_мин=11 |Фев_ср_макс=22 |Мар_ср_мин=14 |Мар_ср_макс=26 |Апр_ср_мин=18 |Апр_ср_макс=31 |Май_ср_мин=22 |Май_ср_макс=36 |Июн_ср_мин=25 |Июн_ср_макс=39 |Июл_ср_мин=27 |Июл_ср_макс=40 |Авг_ср_мин=27 |Авг_ср_макс=40 |Сен_ср_мин=25 |Сен_ср_макс=37 |Окт_ср_мин=22 |Окт_ср_макс=32 |Ноя_ср_мин=16 |Ноя_ср_макс=28 |Дек_ср_мин=11 |Дек_ср_макс=23 |Год_ср_мин=|Год_ср_макс=31.3 |Янв_а_макс=25.7 |Янв_а_мин=3.7 |Фев_а_макс=28 |Фев_а_мин=5.6 |Мар_а_макс=30 |Мар_а_мин=11 |Апр_а_макс=36 |Апр_а_мин=14.8 |Май_а_макс=42 |Май_а_мин=16.2 |Июн_а_макс=45 |Июн_а_мин=17.7 |Июл_а_макс=49 |Июл_а_мин=17.8 |Авг_а_макс=47 |Авг_а_мин=17.7 |Сен_а_макс=44 |Сен_а_мин=16 |Окт_а_макс=41 |Окт_а_мин=11.4 |Ноя_а_макс=31 |Ноя_а_мин=7.5 |Дек_а_макс=24.9 |Дек_а_мин=-0.5 |Год_а_макс=49 |Год_а_мин= |Янв_вода=20 |Фев_вода=21 |Мар_вода=21 |Апр_вода=22 |Май_вода=23 |Июн_вода=24 |Июл_вода=25 |Авг_вода=24 |Сен_вода=23 |Окт_вода=22 |Ноя_вода=22 |Дек_вода=21 |Год_вода=22.67 | }} [[Файл:Blue Hole 2005.JPG|thumb|250px|[[Голубая Дыра (Красное море)|Голубая Дыра]]]] == Инфраструктура == В Дахабе имеются две барокамеры и госпиталь<ref>{{Cite web|url=https://dahab-club.ru/kurort-dahab/medicina-v-dahabe.html|title=Медицина в Дахабе|website=dahab-club.ru|access-date=2023-10-14|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925030604/https://dahab-club.ru/kurort-dahab/medicina-v-dahabe.html|url-status=live}}</ref>, оборудованный по европейским стандартам. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20090618054051/http://www.sis.gov.eg/Ar/Tourism/Major/dahab/060317000000000001.htm Дахаб] на сайте [[Государственная информационная служба Египта|государственной информационной службы]] * [https://web.archive.org/web/20100815102005/http://www.cdws.travel/diving/destinations/dahab.aspx Дахаб на сайте Палаты водных видов спорта при Министерстве туризма Египта] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Мысыр курорттары]] [[Категория:Места для дайвинга]] [[Категория:Мысырҙа туризм]] [[Категория:Мысыр ҡалалары]] [[Категория:Набатея]] [[Категория:Синай]] [[Категория:Боронғо Мысыр ҡалалары]] [[Категория:ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫының сираттағы исемлегенә индерелгән объекттар]] fqg9u13bmyfysecoqd0qpe7pwsn7dl0 1307724 1307721 2026-10-25T17:06:27Z Akkashka 14326 1307724 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Дахаб |оригинальное название = {{lang-arz|دهب}} |страна = Мысыр |герб = |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_deg = 28 |lat_min = 29 |lat_sec = 35 |lon_deg = 34 |lon_min = 30 |lon_sec = 17 |CoordScale = |вид региона = Административное деление Египта{{!}}Мухафаза |регион = Көньяҡ Синай |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |подчинение = |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = IV век до н.э |первое упоминание = VI век до н.э |прежние имена = |статус с = |площадь = 1 083 |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = арабский |официальный язык-ref = |население = 5700<ref>[http://www.brg14.at/content/aktivitaeten/meeresbio.php Meeresbiologische Projektwoche der 7ARG und 7C am Roten Meer (in Dahab, Ägypten)] {{Wayback|url=http://www.brg14.at/content/aktivitaeten/meeresbio.php |date=20090314114305 }}{{ref|de}}</ref> |год переписи = 2006 |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = +2 |DST = |телефонный код = +20 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |язык сайта = }} '''Да́һаб''''''Да́хаб''' ({{lang-arz-com|دهب|Dahab}} {{IPA|[ˈdæhæb]}}) —[[Египет|Мысыр]]ҙың курорт ҡалаһы, [[Синайский полуостров|Синай ярымутрауы]]ның көнсығышында, [[Красное море|Ҡыҙыл диңгеҙ]]ҙең [[Акаба ҡултығы]] ярында, [[Шәрм-әш-Шәйех]]тән 85 км төньяҡта урынлашҡан. Даһабта Масбат тип аталған Иҫке ҡала, бәҙүин ауылы Ассала, ҡыйбатлы отелдәр һәм [[виндсёрфинг]]ҡа өйрәтеү станциялары Мөбәрәк, Мәҙинә һәм Даһаб лагунаһы урынлашҡан. Иҫке ҡала ярында бер-береһенә яҡын урынлашҡан арзан кэмптар, бәләкәй ҡунаҡханалар, ресторандар, кибеттәр һәм кафелар, шулай уҡ бер нисә тар урам бар. Ҡала бухтаһында набатейҙарға ҡараған боронғо порттың емереклектәрен табырға мөмкин. Күптән түгел Даһаб урыҫ [[дауншифтинг]]ы үҙәге булараҡ билдәлелек алды<ref>{{cite web |author=[[Снегирев, Владимир Николаевич|Снегирев, Владимир]] |author-link= |coauthors= |url=https://rg.ru/2011/12/01/dahab.html |title=В поисках вольницы |subtitle=Что российские граждане делают в экзотических уголках планеты? |lang=ru |format= |website=rg.ru |publisher=[[Российская газета]] |date=2011-12-01 |description= |quote= |access-date=2022-01-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110235145/https://rg.ru/2011/12/01/dahab.html |archive-date=2022-01-10 }}</ref>. == Тарихы == [[Синай ярымутрауы |Синай ярымутрауы]]ның ере боронғо мысырлылар тарафынан [[Боронғо Мысыр|Беренсе династия]] осоронда уҡ үҙләштерелгән. 2-3 мең йыл элек Даһаб ябай ғына яр буйы оазистар төркөмө булған, һәм 1980-се йылдар аҙағына тиклем шул күренештә ҡалған. Туризм үҫеше тулҡыны һәм Мысырҙың туризм индустрияһын дәүләт тарафынан хуплау программаһы Даһабты үҫешә барған курорт ҡалаһына әйләндерҙе<ref name=divemir>[http://divemir.com/dahab/history/ Дахаб — История и Культура на DiveMir.com] {{Wayback|url=http://divemir.com/dahab/history/ |date=20100911141219 }}</ref>. [[Беҙҙең эраға тиклем I]] һәм [[Б.э.т. II быуат|II быуат]]тар араһында набатей диңгеҙселәре Даһаб урынлашҡан ерҙә үҙҙәренең форпостын ҡора. 1987 йылда археологик ҡаҙыуҙар ваҡытында табылған маяҡ һәм порт форты емереклектәрен унда хәҙер ҙә күренә. Шул ваҡытта был ер аша мөһим карауан юлдары үткән, һәм был сауҙа селтәренә эләккән ауылдар сәскә атҡан. Акаба ҡултығы аша йөк ташыу өсөн уңайлы порт булған Даһабҡа уңыш йылмайған. Бында һатыла һәм һатып алына алған бөтә нәмә, шул иҫәптән затлы таштар, биҙәүестәр һәм алтын менән ҡыҙыу сауҙа барған. Был сауҙа порты [[Набатей батшалығы]]ның сауҙа юлдарында күсереү пункты булып хеҙмәт иткән һәм Акаба ҡултығының икенсе яғында, [[Ғәрәбстан ярымутрауы]] ярында урынлашҡан Maqnah ҡалаһына тауарҙарҙы еткереүҙе тәьмин иткән<ref name=divemir/>. [[Библия|Иҫке Яҙма]]ла, [[Книга Исход|Муса Китабы]]нда «алтын районы» йәки «алтын хазина» тигәнде аңлатҡан Дизаһаб (Dizahab) тигән ауыл телгә алына. Изге яҙмала телгә алынған ваҡиғалар булған урындарҙың яҡынлығы был яҡтарға билдәле бер аура тыуҙыра. [[Набатей батшалығы]] юҡҡа сыҡҡандан һуң, яҡынса 800 йыл элек, хәҙерге Даһаб территорияһына бер нисә [[Бедуины-кочевники|күсмә бәҙүин]] ғаиләһе килеп урынлаша. Даһаб тауҙарҙан [[Ҡыҙыл диңгеҙ]] һыуҙары сигенә тиклем һуҙылған үҙәндә, алтын төҫтәге ҡомлоҡта, урынлашҡан. Бәлки, ҡаланың хәҙерге исемен һайлауға тап шул сәбәпсе булғандыр, сөнки «даһаб» ғәрәпсә «алтын» тигәнде аңлата. Әммә бер нисә йыл элек Ҡаһирә Университеты геологтары Даһаб районында ҡалдыҡ тоҡомдарҙы минералогик тикшерә һәм был урында ысынлап та алтын барлығын раҫлай. Ҙур аҫылташтар (самородок) йәки алтын тамырҙар рәүешендә үк түгел, барыбер бар. Тимәк, Даһаб ҡасандыр «алтын порт» булған.<ref name=divemir/> Даһаб һуңғараҡ диңгеҙселәр карталарында ла күрһәтелә. Даһаб билдәләнгән тәүге карталарҙың береһе булып 1851 йылда «Таллис» инглиз компанияһы тарафынан баҫылған Мысыр һәм Синай ярымутрауының иллюстрацияланған картаһы тора<ref>[http://www.wdl.org/ru/item/84/?ql=rus Карта Египта и Синайского полуострова — Мировая цифровая библиотека]</ref>. == Климаты == Даһабта [[климат]] ҡоро һәм йылы. Бында ямғырҙар һирәк була, ә ел йүнәлеше диңгеҙ өҫтөнән парға әйләнгән дымдың йыйылыуына юл ҡуймай. [[Шәрм-әш-Шәйех]]тән айырмалы рәүештә, бында климат, ҡорораҡ булһа ла, эҫе түгел.[[Акаб ҡултығы]]ның үҙенсәлекле аэродинамик торба барлыҡҡа килтергән таулы ярҙары арҡаһында, Даһабта йылына көндәрҙең 75 процентында ел иҫә, был бөтә донъянан бында килгән виндсёрферҙарҙы һәм кайтерҙарҙы ҡыуандыра. Күбеһенсә төньяҡтан иҫкән ел арҡаһында Даһабта йәйгеһен [[Шәрм-әш-Шәйех]]тәге кеүек эҫе һәм тынсыу булмай. [[Ғәрәбстан ярымутрауы]]ның ҡаршы яры Даһабтан ни бары 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Бындай бәләкәй арауыҡта ҙур тулҡындар йөрөй алмай, шуға күрә бында башҡа күп кенә диңгеҙ курорттарына хас көслө тулҡын юҡ. Һыуҙың сигенеүе һәм артыуы арҡаһында һыу кимәленең күтәрелеүе һирәк осраҡта 1 метрҙан артмай.<ref>{{Cite web |url=http://easytide.ukho.gov.uk/EASYTIDE/easytide/ShowPrediction.aspx?PortID=4117&PredictionLength=7 |title=Гидрографическая служба Великобритании (UKHO) |access-date=2013-05-20 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927192721/http://easytide.ukho.gov.uk/EASYTIDE/easytide/ShowPrediction.aspx?PortID=4117&PredictionLength=7 |url-status=live }}</ref> Һауа температураһы иң һыуыҡ осорҙа (ғинуар-февраль) көндөҙ 20-25 градус тәшкил итә, ә иң эҫе август айында — 35-40 градустан ашып китә, ҡайһы берҙә хатта 50 градусҡа тиклем барып етә. Һыу температураһы (хатта ҡышҡыһын да) теләһә ниндәй тәрәнлектә һирәк кенә 21 градустан түбән төшә, ә йәй аҙағында йыш ҡына 28 градустан ашып китә.<ref>[http://www.iten-online.ch/klima/afrika/aegypten/dahab.htm Дахаб. Климатические диаграммы] {{Wayback|url=http://www.iten-online.ch/klima/afrika/aegypten/dahab.htm |date=20100929022138 }}{{ref|de}}</ref> {{Ҡала климаты |Город_род=Дахаб |Источник=[http://www.worldweatheronline.com/Dahab-weather-averages/Janub-Sina/EG.aspx worldweatheronline.com] |Янв_ср=18 |Янв_ср_осад=2.5 |Фев_ср=19 |Фев_ср_осад=1 |Мар_ср=22 |Мар_ср_осад=1.3 |Апр_ср=25 |Апр_ср_осад=0.9 |Май_ср=27 |Май_ср_осад=0.4 |Июн_ср=33 |Июн_ср_осад=0.1 |Июл_ср=34 |Июл_ср_осад=0.3 |Авг_ср=35 |Авг_ср_осад=0 |Сен_ср=32 |Сен_ср_осад=0 |Окт_ср=30 |Окт_ср_осад=1.3 |Ноя_ср=24 |Ноя_ср_осад=2.2 |Дек_ср=17 |Дек_ср_осад=2.6 |Год_ср=26 |Год_ср_осад= |Янв_ср_мин=10 |Янв_ср_макс=21 |Фев_ср_мин=11 |Фев_ср_макс=22 |Мар_ср_мин=14 |Мар_ср_макс=26 |Апр_ср_мин=18 |Апр_ср_макс=31 |Май_ср_мин=22 |Май_ср_макс=36 |Июн_ср_мин=25 |Июн_ср_макс=39 |Июл_ср_мин=27 |Июл_ср_макс=40 |Авг_ср_мин=27 |Авг_ср_макс=40 |Сен_ср_мин=25 |Сен_ср_макс=37 |Окт_ср_мин=22 |Окт_ср_макс=32 |Ноя_ср_мин=16 |Ноя_ср_макс=28 |Дек_ср_мин=11 |Дек_ср_макс=23 |Год_ср_мин=|Год_ср_макс=31.3 |Янв_а_макс=25.7 |Янв_а_мин=3.7 |Фев_а_макс=28 |Фев_а_мин=5.6 |Мар_а_макс=30 |Мар_а_мин=11 |Апр_а_макс=36 |Апр_а_мин=14.8 |Май_а_макс=42 |Май_а_мин=16.2 |Июн_а_макс=45 |Июн_а_мин=17.7 |Июл_а_макс=49 |Июл_а_мин=17.8 |Авг_а_макс=47 |Авг_а_мин=17.7 |Сен_а_макс=44 |Сен_а_мин=16 |Окт_а_макс=41 |Окт_а_мин=11.4 |Ноя_а_макс=31 |Ноя_а_мин=7.5 |Дек_а_макс=24.9 |Дек_а_мин=-0.5 |Год_а_макс=49 |Год_а_мин= |Янв_вода=20 |Фев_вода=21 |Мар_вода=21 |Апр_вода=22 |Май_вода=23 |Июн_вода=24 |Июл_вода=25 |Авг_вода=24 |Сен_вода=23 |Окт_вода=22 |Ноя_вода=22 |Дек_вода=21 |Год_вода=22.67 | }} [[Файл:Blue Hole 2005.JPG|thumb|250px|[[Голубая Дыра (Красное море)|Зәңгәр Ярыҡ]]]] == Инфраструктураһы == Даһабта ике барокамера һәм Европа стандарттары буйынса йыһазландырылған госпиталь бар<ref>{{Cite web|url=https://dahab-club.ru/kurort-dahab/medicina-v-dahabe.html|title=Медицина в Дахабе|website=dahab-club.ru|access-date=2023-10-14|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925030604/https://dahab-club.ru/kurort-dahab/medicina-v-dahabe.html|url-status=live}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20090618054051/http://www.sis.gov.eg/Ar/Tourism/Major/dahab/060317000000000001.htm Дахаб] на сайте [[Государственная информационная служба Египта|государственной информационной службы]] * [https://web.archive.org/web/20100815102005/http://www.cdws.travel/diving/destinations/dahab.aspx Дахаб на сайте Палаты водных видов спорта при Министерстве туризма Египта] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Мысыр курорттары]] [[Категория:Места для дайвинга]] [[Категория:Мысырҙа туризм]] [[Категория:Мысыр ҡалалары]] [[Категория:Набатея]] [[Категория:Синай]] [[Категория:Боронғо Мысыр ҡалалары]] [[Категория:ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫының сираттағы исемлегенә индерелгән объекттар]] l3lbetir1q3tn22qo7isqwlc0o25kbj 1307725 1307724 2026-10-25T17:07:32Z Akkashka 14326 1307725 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Дахаб |оригинальное название = {{lang-arz|دهب}} |страна = Мысыр |герб = |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_deg = 28 |lat_min = 29 |lat_sec = 35 |lon_deg = 34 |lon_min = 30 |lon_sec = 17 |CoordScale = |вид региона = Административное деление Египта{{!}}Мухафаза |регион = Көньяҡ Синай |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |подчинение = |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = IV век до н.э |первое упоминание = б.э.т. VI быуат |прежние имена = |статус с = |площадь = 1 083 |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = ғәрәп |официальный язык-ref = |население = 5700<ref>[http://www.brg14.at/content/aktivitaeten/meeresbio.php Meeresbiologische Projektwoche der 7ARG und 7C am Roten Meer (in Dahab, Ägypten)] {{Wayback|url=http://www.brg14.at/content/aktivitaeten/meeresbio.php |date=20090314114305 }}{{ref|de}}</ref> |год переписи = 2006 |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = +2 |DST = |телефонный код = +20 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |язык сайта = }} '''Да́һаб''''''Да́хаб''' ({{lang-arz-com|دهب|Dahab}} {{IPA|[ˈdæhæb]}}) —[[Египет|Мысыр]]ҙың курорт ҡалаһы, [[Синайский полуостров|Синай ярымутрауы]]ның көнсығышында, [[Красное море|Ҡыҙыл диңгеҙ]]ҙең [[Акаба ҡултығы]] ярында, [[Шәрм-әш-Шәйех]]тән 85 км төньяҡта урынлашҡан. Даһабта Масбат тип аталған Иҫке ҡала, бәҙүин ауылы Ассала, ҡыйбатлы отелдәр һәм [[виндсёрфинг]]ҡа өйрәтеү станциялары Мөбәрәк, Мәҙинә һәм Даһаб лагунаһы урынлашҡан. Иҫке ҡала ярында бер-береһенә яҡын урынлашҡан арзан кэмптар, бәләкәй ҡунаҡханалар, ресторандар, кибеттәр һәм кафелар, шулай уҡ бер нисә тар урам бар. Ҡала бухтаһында набатейҙарға ҡараған боронғо порттың емереклектәрен табырға мөмкин. Күптән түгел Даһаб урыҫ [[дауншифтинг]]ы үҙәге булараҡ билдәлелек алды<ref>{{cite web |author=[[Снегирев, Владимир Николаевич|Снегирев, Владимир]] |author-link= |coauthors= |url=https://rg.ru/2011/12/01/dahab.html |title=В поисках вольницы |subtitle=Что российские граждане делают в экзотических уголках планеты? |lang=ru |format= |website=rg.ru |publisher=[[Российская газета]] |date=2011-12-01 |description= |quote= |access-date=2022-01-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110235145/https://rg.ru/2011/12/01/dahab.html |archive-date=2022-01-10 }}</ref>. == Тарихы == [[Синай ярымутрауы |Синай ярымутрауы]]ның ере боронғо мысырлылар тарафынан [[Боронғо Мысыр|Беренсе династия]] осоронда уҡ үҙләштерелгән. 2-3 мең йыл элек Даһаб ябай ғына яр буйы оазистар төркөмө булған, һәм 1980-се йылдар аҙағына тиклем шул күренештә ҡалған. Туризм үҫеше тулҡыны һәм Мысырҙың туризм индустрияһын дәүләт тарафынан хуплау программаһы Даһабты үҫешә барған курорт ҡалаһына әйләндерҙе<ref name=divemir>[http://divemir.com/dahab/history/ Дахаб — История и Культура на DiveMir.com] {{Wayback|url=http://divemir.com/dahab/history/ |date=20100911141219 }}</ref>. [[Беҙҙең эраға тиклем I]] һәм [[Б.э.т. II быуат|II быуат]]тар араһында набатей диңгеҙселәре Даһаб урынлашҡан ерҙә үҙҙәренең форпостын ҡора. 1987 йылда археологик ҡаҙыуҙар ваҡытында табылған маяҡ һәм порт форты емереклектәрен унда хәҙер ҙә күренә. Шул ваҡытта был ер аша мөһим карауан юлдары үткән, һәм был сауҙа селтәренә эләккән ауылдар сәскә атҡан. Акаба ҡултығы аша йөк ташыу өсөн уңайлы порт булған Даһабҡа уңыш йылмайған. Бында һатыла һәм һатып алына алған бөтә нәмә, шул иҫәптән затлы таштар, биҙәүестәр һәм алтын менән ҡыҙыу сауҙа барған. Был сауҙа порты [[Набатей батшалығы]]ның сауҙа юлдарында күсереү пункты булып хеҙмәт иткән һәм Акаба ҡултығының икенсе яғында, [[Ғәрәбстан ярымутрауы]] ярында урынлашҡан Maqnah ҡалаһына тауарҙарҙы еткереүҙе тәьмин иткән<ref name=divemir/>. [[Библия|Иҫке Яҙма]]ла, [[Книга Исход|Муса Китабы]]нда «алтын районы» йәки «алтын хазина» тигәнде аңлатҡан Дизаһаб (Dizahab) тигән ауыл телгә алына. Изге яҙмала телгә алынған ваҡиғалар булған урындарҙың яҡынлығы был яҡтарға билдәле бер аура тыуҙыра. [[Набатей батшалығы]] юҡҡа сыҡҡандан һуң, яҡынса 800 йыл элек, хәҙерге Даһаб территорияһына бер нисә [[Бедуины-кочевники|күсмә бәҙүин]] ғаиләһе килеп урынлаша. Даһаб тауҙарҙан [[Ҡыҙыл диңгеҙ]] һыуҙары сигенә тиклем һуҙылған үҙәндә, алтын төҫтәге ҡомлоҡта, урынлашҡан. Бәлки, ҡаланың хәҙерге исемен һайлауға тап шул сәбәпсе булғандыр, сөнки «даһаб» ғәрәпсә «алтын» тигәнде аңлата. Әммә бер нисә йыл элек Ҡаһирә Университеты геологтары Даһаб районында ҡалдыҡ тоҡомдарҙы минералогик тикшерә һәм был урында ысынлап та алтын барлығын раҫлай. Ҙур аҫылташтар (самородок) йәки алтын тамырҙар рәүешендә үк түгел, барыбер бар. Тимәк, Даһаб ҡасандыр «алтын порт» булған.<ref name=divemir/> Даһаб һуңғараҡ диңгеҙселәр карталарында ла күрһәтелә. Даһаб билдәләнгән тәүге карталарҙың береһе булып 1851 йылда «Таллис» инглиз компанияһы тарафынан баҫылған Мысыр һәм Синай ярымутрауының иллюстрацияланған картаһы тора<ref>[http://www.wdl.org/ru/item/84/?ql=rus Карта Египта и Синайского полуострова — Мировая цифровая библиотека]</ref>. == Климаты == Даһабта [[климат]] ҡоро һәм йылы. Бында ямғырҙар һирәк була, ә ел йүнәлеше диңгеҙ өҫтөнән парға әйләнгән дымдың йыйылыуына юл ҡуймай. [[Шәрм-әш-Шәйех]]тән айырмалы рәүештә, бында климат, ҡорораҡ булһа ла, эҫе түгел.[[Акаб ҡултығы]]ның үҙенсәлекле аэродинамик торба барлыҡҡа килтергән таулы ярҙары арҡаһында, Даһабта йылына көндәрҙең 75 процентында ел иҫә, был бөтә донъянан бында килгән виндсёрферҙарҙы һәм кайтерҙарҙы ҡыуандыра. Күбеһенсә төньяҡтан иҫкән ел арҡаһында Даһабта йәйгеһен [[Шәрм-әш-Шәйех]]тәге кеүек эҫе һәм тынсыу булмай. [[Ғәрәбстан ярымутрауы]]ның ҡаршы яры Даһабтан ни бары 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Бындай бәләкәй арауыҡта ҙур тулҡындар йөрөй алмай, шуға күрә бында башҡа күп кенә диңгеҙ курорттарына хас көслө тулҡын юҡ. Һыуҙың сигенеүе һәм артыуы арҡаһында һыу кимәленең күтәрелеүе һирәк осраҡта 1 метрҙан артмай.<ref>{{Cite web |url=http://easytide.ukho.gov.uk/EASYTIDE/easytide/ShowPrediction.aspx?PortID=4117&PredictionLength=7 |title=Гидрографическая служба Великобритании (UKHO) |access-date=2013-05-20 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927192721/http://easytide.ukho.gov.uk/EASYTIDE/easytide/ShowPrediction.aspx?PortID=4117&PredictionLength=7 |url-status=live }}</ref> Һауа температураһы иң һыуыҡ осорҙа (ғинуар-февраль) көндөҙ 20-25 градус тәшкил итә, ә иң эҫе август айында — 35-40 градустан ашып китә, ҡайһы берҙә хатта 50 градусҡа тиклем барып етә. Һыу температураһы (хатта ҡышҡыһын да) теләһә ниндәй тәрәнлектә һирәк кенә 21 градустан түбән төшә, ә йәй аҙағында йыш ҡына 28 градустан ашып китә.<ref>[http://www.iten-online.ch/klima/afrika/aegypten/dahab.htm Дахаб. Климатические диаграммы] {{Wayback|url=http://www.iten-online.ch/klima/afrika/aegypten/dahab.htm |date=20100929022138 }}{{ref|de}}</ref> {{Ҡала климаты |Город_род=Дахаб |Источник=[http://www.worldweatheronline.com/Dahab-weather-averages/Janub-Sina/EG.aspx worldweatheronline.com] |Янв_ср=18 |Янв_ср_осад=2.5 |Фев_ср=19 |Фев_ср_осад=1 |Мар_ср=22 |Мар_ср_осад=1.3 |Апр_ср=25 |Апр_ср_осад=0.9 |Май_ср=27 |Май_ср_осад=0.4 |Июн_ср=33 |Июн_ср_осад=0.1 |Июл_ср=34 |Июл_ср_осад=0.3 |Авг_ср=35 |Авг_ср_осад=0 |Сен_ср=32 |Сен_ср_осад=0 |Окт_ср=30 |Окт_ср_осад=1.3 |Ноя_ср=24 |Ноя_ср_осад=2.2 |Дек_ср=17 |Дек_ср_осад=2.6 |Год_ср=26 |Год_ср_осад= |Янв_ср_мин=10 |Янв_ср_макс=21 |Фев_ср_мин=11 |Фев_ср_макс=22 |Мар_ср_мин=14 |Мар_ср_макс=26 |Апр_ср_мин=18 |Апр_ср_макс=31 |Май_ср_мин=22 |Май_ср_макс=36 |Июн_ср_мин=25 |Июн_ср_макс=39 |Июл_ср_мин=27 |Июл_ср_макс=40 |Авг_ср_мин=27 |Авг_ср_макс=40 |Сен_ср_мин=25 |Сен_ср_макс=37 |Окт_ср_мин=22 |Окт_ср_макс=32 |Ноя_ср_мин=16 |Ноя_ср_макс=28 |Дек_ср_мин=11 |Дек_ср_макс=23 |Год_ср_мин=|Год_ср_макс=31.3 |Янв_а_макс=25.7 |Янв_а_мин=3.7 |Фев_а_макс=28 |Фев_а_мин=5.6 |Мар_а_макс=30 |Мар_а_мин=11 |Апр_а_макс=36 |Апр_а_мин=14.8 |Май_а_макс=42 |Май_а_мин=16.2 |Июн_а_макс=45 |Июн_а_мин=17.7 |Июл_а_макс=49 |Июл_а_мин=17.8 |Авг_а_макс=47 |Авг_а_мин=17.7 |Сен_а_макс=44 |Сен_а_мин=16 |Окт_а_макс=41 |Окт_а_мин=11.4 |Ноя_а_макс=31 |Ноя_а_мин=7.5 |Дек_а_макс=24.9 |Дек_а_мин=-0.5 |Год_а_макс=49 |Год_а_мин= |Янв_вода=20 |Фев_вода=21 |Мар_вода=21 |Апр_вода=22 |Май_вода=23 |Июн_вода=24 |Июл_вода=25 |Авг_вода=24 |Сен_вода=23 |Окт_вода=22 |Ноя_вода=22 |Дек_вода=21 |Год_вода=22.67 | }} [[Файл:Blue Hole 2005.JPG|thumb|250px|[[Голубая Дыра (Красное море)|Зәңгәр Ярыҡ]]]] == Инфраструктураһы == Даһабта ике барокамера һәм Европа стандарттары буйынса йыһазландырылған госпиталь бар<ref>{{Cite web|url=https://dahab-club.ru/kurort-dahab/medicina-v-dahabe.html|title=Медицина в Дахабе|website=dahab-club.ru|access-date=2023-10-14|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925030604/https://dahab-club.ru/kurort-dahab/medicina-v-dahabe.html|url-status=live}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20090618054051/http://www.sis.gov.eg/Ar/Tourism/Major/dahab/060317000000000001.htm Дахаб] на сайте [[Государственная информационная служба Египта|государственной информационной службы]] * [https://web.archive.org/web/20100815102005/http://www.cdws.travel/diving/destinations/dahab.aspx Дахаб на сайте Палаты водных видов спорта при Министерстве туризма Египта] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Мысыр курорттары]] [[Категория:Места для дайвинга]] [[Категория:Мысырҙа туризм]] [[Категория:Мысыр ҡалалары]] [[Категория:Набатея]] [[Категория:Синай]] [[Категория:Боронғо Мысыр ҡалалары]] [[Категория:ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫының сираттағы исемлегенә индерелгән объекттар]] 8ckprqkqu2me9651zpqeom3fw7ly18w 1307726 1307725 2026-10-25T17:08:15Z Akkashka 14326 1307726 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Дахаб |оригинальное название = {{lang-arz|دهب}} |страна = Мысыр |герб = |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_deg = 28 |lat_min = 29 |lat_sec = 35 |lon_deg = 34 |lon_min = 30 |lon_sec = 17 |CoordScale = |вид региона = Административное деление Египта{{!}}Мухафаза |регион = Көньяҡ Синай |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |подчинение = |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = б.э.т. IV быуат |первое упоминание = б.э.т. VI быуат |прежние имена = |статус с = |площадь = 1 083 |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = ғәрәп |официальный язык-ref = |население = 5700<ref>[http://www.brg14.at/content/aktivitaeten/meeresbio.php Meeresbiologische Projektwoche der 7ARG und 7C am Roten Meer (in Dahab, Ägypten)] {{Wayback|url=http://www.brg14.at/content/aktivitaeten/meeresbio.php |date=20090314114305 }}{{ref|de}}</ref> |год переписи = 2006 |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = +2 |DST = |телефонный код = +20 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |язык сайта = }} '''Да́һаб''''''Да́хаб''' ({{lang-arz-com|دهب|Dahab}} {{IPA|[ˈdæhæb]}}) —[[Египет|Мысыр]]ҙың курорт ҡалаһы, [[Синайский полуостров|Синай ярымутрауы]]ның көнсығышында, [[Красное море|Ҡыҙыл диңгеҙ]]ҙең [[Акаба ҡултығы]] ярында, [[Шәрм-әш-Шәйех]]тән 85 км төньяҡта урынлашҡан. Даһабта Масбат тип аталған Иҫке ҡала, бәҙүин ауылы Ассала, ҡыйбатлы отелдәр һәм [[виндсёрфинг]]ҡа өйрәтеү станциялары Мөбәрәк, Мәҙинә һәм Даһаб лагунаһы урынлашҡан. Иҫке ҡала ярында бер-береһенә яҡын урынлашҡан арзан кэмптар, бәләкәй ҡунаҡханалар, ресторандар, кибеттәр һәм кафелар, шулай уҡ бер нисә тар урам бар. Ҡала бухтаһында набатейҙарға ҡараған боронғо порттың емереклектәрен табырға мөмкин. Күптән түгел Даһаб урыҫ [[дауншифтинг]]ы үҙәге булараҡ билдәлелек алды<ref>{{cite web |author=[[Снегирев, Владимир Николаевич|Снегирев, Владимир]] |author-link= |coauthors= |url=https://rg.ru/2011/12/01/dahab.html |title=В поисках вольницы |subtitle=Что российские граждане делают в экзотических уголках планеты? |lang=ru |format= |website=rg.ru |publisher=[[Российская газета]] |date=2011-12-01 |description= |quote= |access-date=2022-01-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110235145/https://rg.ru/2011/12/01/dahab.html |archive-date=2022-01-10 }}</ref>. == Тарихы == [[Синай ярымутрауы |Синай ярымутрауы]]ның ере боронғо мысырлылар тарафынан [[Боронғо Мысыр|Беренсе династия]] осоронда уҡ үҙләштерелгән. 2-3 мең йыл элек Даһаб ябай ғына яр буйы оазистар төркөмө булған, һәм 1980-се йылдар аҙағына тиклем шул күренештә ҡалған. Туризм үҫеше тулҡыны һәм Мысырҙың туризм индустрияһын дәүләт тарафынан хуплау программаһы Даһабты үҫешә барған курорт ҡалаһына әйләндерҙе<ref name=divemir>[http://divemir.com/dahab/history/ Дахаб — История и Культура на DiveMir.com] {{Wayback|url=http://divemir.com/dahab/history/ |date=20100911141219 }}</ref>. [[Беҙҙең эраға тиклем I]] һәм [[Б.э.т. II быуат|II быуат]]тар араһында набатей диңгеҙселәре Даһаб урынлашҡан ерҙә үҙҙәренең форпостын ҡора. 1987 йылда археологик ҡаҙыуҙар ваҡытында табылған маяҡ һәм порт форты емереклектәрен унда хәҙер ҙә күренә. Шул ваҡытта был ер аша мөһим карауан юлдары үткән, һәм был сауҙа селтәренә эләккән ауылдар сәскә атҡан. Акаба ҡултығы аша йөк ташыу өсөн уңайлы порт булған Даһабҡа уңыш йылмайған. Бында һатыла һәм һатып алына алған бөтә нәмә, шул иҫәптән затлы таштар, биҙәүестәр һәм алтын менән ҡыҙыу сауҙа барған. Был сауҙа порты [[Набатей батшалығы]]ның сауҙа юлдарында күсереү пункты булып хеҙмәт иткән һәм Акаба ҡултығының икенсе яғында, [[Ғәрәбстан ярымутрауы]] ярында урынлашҡан Maqnah ҡалаһына тауарҙарҙы еткереүҙе тәьмин иткән<ref name=divemir/>. [[Библия|Иҫке Яҙма]]ла, [[Книга Исход|Муса Китабы]]нда «алтын районы» йәки «алтын хазина» тигәнде аңлатҡан Дизаһаб (Dizahab) тигән ауыл телгә алына. Изге яҙмала телгә алынған ваҡиғалар булған урындарҙың яҡынлығы был яҡтарға билдәле бер аура тыуҙыра. [[Набатей батшалығы]] юҡҡа сыҡҡандан һуң, яҡынса 800 йыл элек, хәҙерге Даһаб территорияһына бер нисә [[Бедуины-кочевники|күсмә бәҙүин]] ғаиләһе килеп урынлаша. Даһаб тауҙарҙан [[Ҡыҙыл диңгеҙ]] һыуҙары сигенә тиклем һуҙылған үҙәндә, алтын төҫтәге ҡомлоҡта, урынлашҡан. Бәлки, ҡаланың хәҙерге исемен һайлауға тап шул сәбәпсе булғандыр, сөнки «даһаб» ғәрәпсә «алтын» тигәнде аңлата. Әммә бер нисә йыл элек Ҡаһирә Университеты геологтары Даһаб районында ҡалдыҡ тоҡомдарҙы минералогик тикшерә һәм был урында ысынлап та алтын барлығын раҫлай. Ҙур аҫылташтар (самородок) йәки алтын тамырҙар рәүешендә үк түгел, барыбер бар. Тимәк, Даһаб ҡасандыр «алтын порт» булған.<ref name=divemir/> Даһаб һуңғараҡ диңгеҙселәр карталарында ла күрһәтелә. Даһаб билдәләнгән тәүге карталарҙың береһе булып 1851 йылда «Таллис» инглиз компанияһы тарафынан баҫылған Мысыр һәм Синай ярымутрауының иллюстрацияланған картаһы тора<ref>[http://www.wdl.org/ru/item/84/?ql=rus Карта Египта и Синайского полуострова — Мировая цифровая библиотека]</ref>. == Климаты == Даһабта [[климат]] ҡоро һәм йылы. Бында ямғырҙар һирәк була, ә ел йүнәлеше диңгеҙ өҫтөнән парға әйләнгән дымдың йыйылыуына юл ҡуймай. [[Шәрм-әш-Шәйех]]тән айырмалы рәүештә, бында климат, ҡорораҡ булһа ла, эҫе түгел.[[Акаб ҡултығы]]ның үҙенсәлекле аэродинамик торба барлыҡҡа килтергән таулы ярҙары арҡаһында, Даһабта йылына көндәрҙең 75 процентында ел иҫә, был бөтә донъянан бында килгән виндсёрферҙарҙы һәм кайтерҙарҙы ҡыуандыра. Күбеһенсә төньяҡтан иҫкән ел арҡаһында Даһабта йәйгеһен [[Шәрм-әш-Шәйех]]тәге кеүек эҫе һәм тынсыу булмай. [[Ғәрәбстан ярымутрауы]]ның ҡаршы яры Даһабтан ни бары 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Бындай бәләкәй арауыҡта ҙур тулҡындар йөрөй алмай, шуға күрә бында башҡа күп кенә диңгеҙ курорттарына хас көслө тулҡын юҡ. Һыуҙың сигенеүе һәм артыуы арҡаһында һыу кимәленең күтәрелеүе һирәк осраҡта 1 метрҙан артмай.<ref>{{Cite web |url=http://easytide.ukho.gov.uk/EASYTIDE/easytide/ShowPrediction.aspx?PortID=4117&PredictionLength=7 |title=Гидрографическая служба Великобритании (UKHO) |access-date=2013-05-20 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927192721/http://easytide.ukho.gov.uk/EASYTIDE/easytide/ShowPrediction.aspx?PortID=4117&PredictionLength=7 |url-status=live }}</ref> Һауа температураһы иң һыуыҡ осорҙа (ғинуар-февраль) көндөҙ 20-25 градус тәшкил итә, ә иң эҫе август айында — 35-40 градустан ашып китә, ҡайһы берҙә хатта 50 градусҡа тиклем барып етә. Һыу температураһы (хатта ҡышҡыһын да) теләһә ниндәй тәрәнлектә һирәк кенә 21 градустан түбән төшә, ә йәй аҙағында йыш ҡына 28 градустан ашып китә.<ref>[http://www.iten-online.ch/klima/afrika/aegypten/dahab.htm Дахаб. Климатические диаграммы] {{Wayback|url=http://www.iten-online.ch/klima/afrika/aegypten/dahab.htm |date=20100929022138 }}{{ref|de}}</ref> {{Ҡала климаты |Город_род=Дахаб |Источник=[http://www.worldweatheronline.com/Dahab-weather-averages/Janub-Sina/EG.aspx worldweatheronline.com] |Янв_ср=18 |Янв_ср_осад=2.5 |Фев_ср=19 |Фев_ср_осад=1 |Мар_ср=22 |Мар_ср_осад=1.3 |Апр_ср=25 |Апр_ср_осад=0.9 |Май_ср=27 |Май_ср_осад=0.4 |Июн_ср=33 |Июн_ср_осад=0.1 |Июл_ср=34 |Июл_ср_осад=0.3 |Авг_ср=35 |Авг_ср_осад=0 |Сен_ср=32 |Сен_ср_осад=0 |Окт_ср=30 |Окт_ср_осад=1.3 |Ноя_ср=24 |Ноя_ср_осад=2.2 |Дек_ср=17 |Дек_ср_осад=2.6 |Год_ср=26 |Год_ср_осад= |Янв_ср_мин=10 |Янв_ср_макс=21 |Фев_ср_мин=11 |Фев_ср_макс=22 |Мар_ср_мин=14 |Мар_ср_макс=26 |Апр_ср_мин=18 |Апр_ср_макс=31 |Май_ср_мин=22 |Май_ср_макс=36 |Июн_ср_мин=25 |Июн_ср_макс=39 |Июл_ср_мин=27 |Июл_ср_макс=40 |Авг_ср_мин=27 |Авг_ср_макс=40 |Сен_ср_мин=25 |Сен_ср_макс=37 |Окт_ср_мин=22 |Окт_ср_макс=32 |Ноя_ср_мин=16 |Ноя_ср_макс=28 |Дек_ср_мин=11 |Дек_ср_макс=23 |Год_ср_мин=|Год_ср_макс=31.3 |Янв_а_макс=25.7 |Янв_а_мин=3.7 |Фев_а_макс=28 |Фев_а_мин=5.6 |Мар_а_макс=30 |Мар_а_мин=11 |Апр_а_макс=36 |Апр_а_мин=14.8 |Май_а_макс=42 |Май_а_мин=16.2 |Июн_а_макс=45 |Июн_а_мин=17.7 |Июл_а_макс=49 |Июл_а_мин=17.8 |Авг_а_макс=47 |Авг_а_мин=17.7 |Сен_а_макс=44 |Сен_а_мин=16 |Окт_а_макс=41 |Окт_а_мин=11.4 |Ноя_а_макс=31 |Ноя_а_мин=7.5 |Дек_а_макс=24.9 |Дек_а_мин=-0.5 |Год_а_макс=49 |Год_а_мин= |Янв_вода=20 |Фев_вода=21 |Мар_вода=21 |Апр_вода=22 |Май_вода=23 |Июн_вода=24 |Июл_вода=25 |Авг_вода=24 |Сен_вода=23 |Окт_вода=22 |Ноя_вода=22 |Дек_вода=21 |Год_вода=22.67 | }} [[Файл:Blue Hole 2005.JPG|thumb|250px|[[Голубая Дыра (Красное море)|Зәңгәр Ярыҡ]]]] == Инфраструктураһы == Даһабта ике барокамера һәм Европа стандарттары буйынса йыһазландырылған госпиталь бар<ref>{{Cite web|url=https://dahab-club.ru/kurort-dahab/medicina-v-dahabe.html|title=Медицина в Дахабе|website=dahab-club.ru|access-date=2023-10-14|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925030604/https://dahab-club.ru/kurort-dahab/medicina-v-dahabe.html|url-status=live}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20090618054051/http://www.sis.gov.eg/Ar/Tourism/Major/dahab/060317000000000001.htm Дахаб] на сайте [[Государственная информационная служба Египта|государственной информационной службы]] * [https://web.archive.org/web/20100815102005/http://www.cdws.travel/diving/destinations/dahab.aspx Дахаб на сайте Палаты водных видов спорта при Министерстве туризма Египта] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Мысыр курорттары]] [[Категория:Места для дайвинга]] [[Категория:Мысырҙа туризм]] [[Категория:Мысыр ҡалалары]] [[Категория:Набатея]] [[Категория:Синай]] [[Категория:Боронғо Мысыр ҡалалары]] [[Категория:ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫының сираттағы исемлегенә индерелгән объекттар]] dwl3vrrk9dnpl2a4p4ouxgr1kd7p5c3 1307727 1307726 2026-10-25T17:10:19Z Akkashka 14326 /* Һылтанмалар */ 1307727 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Дахаб |оригинальное название = {{lang-arz|دهب}} |страна = Мысыр |герб = |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_deg = 28 |lat_min = 29 |lat_sec = 35 |lon_deg = 34 |lon_min = 30 |lon_sec = 17 |CoordScale = |вид региона = Административное деление Египта{{!}}Мухафаза |регион = Көньяҡ Синай |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |подчинение = |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = б.э.т. IV быуат |первое упоминание = б.э.т. VI быуат |прежние имена = |статус с = |площадь = 1 083 |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = ғәрәп |официальный язык-ref = |население = 5700<ref>[http://www.brg14.at/content/aktivitaeten/meeresbio.php Meeresbiologische Projektwoche der 7ARG und 7C am Roten Meer (in Dahab, Ägypten)] {{Wayback|url=http://www.brg14.at/content/aktivitaeten/meeresbio.php |date=20090314114305 }}{{ref|de}}</ref> |год переписи = 2006 |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = +2 |DST = |телефонный код = +20 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |язык сайта = }} '''Да́һаб''''''Да́хаб''' ({{lang-arz-com|دهب|Dahab}} {{IPA|[ˈdæhæb]}}) —[[Египет|Мысыр]]ҙың курорт ҡалаһы, [[Синайский полуостров|Синай ярымутрауы]]ның көнсығышында, [[Красное море|Ҡыҙыл диңгеҙ]]ҙең [[Акаба ҡултығы]] ярында, [[Шәрм-әш-Шәйех]]тән 85 км төньяҡта урынлашҡан. Даһабта Масбат тип аталған Иҫке ҡала, бәҙүин ауылы Ассала, ҡыйбатлы отелдәр һәм [[виндсёрфинг]]ҡа өйрәтеү станциялары Мөбәрәк, Мәҙинә һәм Даһаб лагунаһы урынлашҡан. Иҫке ҡала ярында бер-береһенә яҡын урынлашҡан арзан кэмптар, бәләкәй ҡунаҡханалар, ресторандар, кибеттәр һәм кафелар, шулай уҡ бер нисә тар урам бар. Ҡала бухтаһында набатейҙарға ҡараған боронғо порттың емереклектәрен табырға мөмкин. Күптән түгел Даһаб урыҫ [[дауншифтинг]]ы үҙәге булараҡ билдәлелек алды<ref>{{cite web |author=[[Снегирев, Владимир Николаевич|Снегирев, Владимир]] |author-link= |coauthors= |url=https://rg.ru/2011/12/01/dahab.html |title=В поисках вольницы |subtitle=Что российские граждане делают в экзотических уголках планеты? |lang=ru |format= |website=rg.ru |publisher=[[Российская газета]] |date=2011-12-01 |description= |quote= |access-date=2022-01-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110235145/https://rg.ru/2011/12/01/dahab.html |archive-date=2022-01-10 }}</ref>. == Тарихы == [[Синай ярымутрауы |Синай ярымутрауы]]ның ере боронғо мысырлылар тарафынан [[Боронғо Мысыр|Беренсе династия]] осоронда уҡ үҙләштерелгән. 2-3 мең йыл элек Даһаб ябай ғына яр буйы оазистар төркөмө булған, һәм 1980-се йылдар аҙағына тиклем шул күренештә ҡалған. Туризм үҫеше тулҡыны һәм Мысырҙың туризм индустрияһын дәүләт тарафынан хуплау программаһы Даһабты үҫешә барған курорт ҡалаһына әйләндерҙе<ref name=divemir>[http://divemir.com/dahab/history/ Дахаб — История и Культура на DiveMir.com] {{Wayback|url=http://divemir.com/dahab/history/ |date=20100911141219 }}</ref>. [[Беҙҙең эраға тиклем I]] һәм [[Б.э.т. II быуат|II быуат]]тар араһында набатей диңгеҙселәре Даһаб урынлашҡан ерҙә үҙҙәренең форпостын ҡора. 1987 йылда археологик ҡаҙыуҙар ваҡытында табылған маяҡ һәм порт форты емереклектәрен унда хәҙер ҙә күренә. Шул ваҡытта был ер аша мөһим карауан юлдары үткән, һәм был сауҙа селтәренә эләккән ауылдар сәскә атҡан. Акаба ҡултығы аша йөк ташыу өсөн уңайлы порт булған Даһабҡа уңыш йылмайған. Бында һатыла һәм һатып алына алған бөтә нәмә, шул иҫәптән затлы таштар, биҙәүестәр һәм алтын менән ҡыҙыу сауҙа барған. Был сауҙа порты [[Набатей батшалығы]]ның сауҙа юлдарында күсереү пункты булып хеҙмәт иткән һәм Акаба ҡултығының икенсе яғында, [[Ғәрәбстан ярымутрауы]] ярында урынлашҡан Maqnah ҡалаһына тауарҙарҙы еткереүҙе тәьмин иткән<ref name=divemir/>. [[Библия|Иҫке Яҙма]]ла, [[Книга Исход|Муса Китабы]]нда «алтын районы» йәки «алтын хазина» тигәнде аңлатҡан Дизаһаб (Dizahab) тигән ауыл телгә алына. Изге яҙмала телгә алынған ваҡиғалар булған урындарҙың яҡынлығы был яҡтарға билдәле бер аура тыуҙыра. [[Набатей батшалығы]] юҡҡа сыҡҡандан һуң, яҡынса 800 йыл элек, хәҙерге Даһаб территорияһына бер нисә [[Бедуины-кочевники|күсмә бәҙүин]] ғаиләһе килеп урынлаша. Даһаб тауҙарҙан [[Ҡыҙыл диңгеҙ]] һыуҙары сигенә тиклем һуҙылған үҙәндә, алтын төҫтәге ҡомлоҡта, урынлашҡан. Бәлки, ҡаланың хәҙерге исемен һайлауға тап шул сәбәпсе булғандыр, сөнки «даһаб» ғәрәпсә «алтын» тигәнде аңлата. Әммә бер нисә йыл элек Ҡаһирә Университеты геологтары Даһаб районында ҡалдыҡ тоҡомдарҙы минералогик тикшерә һәм был урында ысынлап та алтын барлығын раҫлай. Ҙур аҫылташтар (самородок) йәки алтын тамырҙар рәүешендә үк түгел, барыбер бар. Тимәк, Даһаб ҡасандыр «алтын порт» булған.<ref name=divemir/> Даһаб һуңғараҡ диңгеҙселәр карталарында ла күрһәтелә. Даһаб билдәләнгән тәүге карталарҙың береһе булып 1851 йылда «Таллис» инглиз компанияһы тарафынан баҫылған Мысыр һәм Синай ярымутрауының иллюстрацияланған картаһы тора<ref>[http://www.wdl.org/ru/item/84/?ql=rus Карта Египта и Синайского полуострова — Мировая цифровая библиотека]</ref>. == Климаты == Даһабта [[климат]] ҡоро һәм йылы. Бында ямғырҙар һирәк була, ә ел йүнәлеше диңгеҙ өҫтөнән парға әйләнгән дымдың йыйылыуына юл ҡуймай. [[Шәрм-әш-Шәйех]]тән айырмалы рәүештә, бында климат, ҡорораҡ булһа ла, эҫе түгел.[[Акаб ҡултығы]]ның үҙенсәлекле аэродинамик торба барлыҡҡа килтергән таулы ярҙары арҡаһында, Даһабта йылына көндәрҙең 75 процентында ел иҫә, был бөтә донъянан бында килгән виндсёрферҙарҙы һәм кайтерҙарҙы ҡыуандыра. Күбеһенсә төньяҡтан иҫкән ел арҡаһында Даһабта йәйгеһен [[Шәрм-әш-Шәйех]]тәге кеүек эҫе һәм тынсыу булмай. [[Ғәрәбстан ярымутрауы]]ның ҡаршы яры Даһабтан ни бары 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Бындай бәләкәй арауыҡта ҙур тулҡындар йөрөй алмай, шуға күрә бында башҡа күп кенә диңгеҙ курорттарына хас көслө тулҡын юҡ. Һыуҙың сигенеүе һәм артыуы арҡаһында һыу кимәленең күтәрелеүе һирәк осраҡта 1 метрҙан артмай.<ref>{{Cite web |url=http://easytide.ukho.gov.uk/EASYTIDE/easytide/ShowPrediction.aspx?PortID=4117&PredictionLength=7 |title=Гидрографическая служба Великобритании (UKHO) |access-date=2013-05-20 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927192721/http://easytide.ukho.gov.uk/EASYTIDE/easytide/ShowPrediction.aspx?PortID=4117&PredictionLength=7 |url-status=live }}</ref> Һауа температураһы иң һыуыҡ осорҙа (ғинуар-февраль) көндөҙ 20-25 градус тәшкил итә, ә иң эҫе август айында — 35-40 градустан ашып китә, ҡайһы берҙә хатта 50 градусҡа тиклем барып етә. Һыу температураһы (хатта ҡышҡыһын да) теләһә ниндәй тәрәнлектә һирәк кенә 21 градустан түбән төшә, ә йәй аҙағында йыш ҡына 28 градустан ашып китә.<ref>[http://www.iten-online.ch/klima/afrika/aegypten/dahab.htm Дахаб. Климатические диаграммы] {{Wayback|url=http://www.iten-online.ch/klima/afrika/aegypten/dahab.htm |date=20100929022138 }}{{ref|de}}</ref> {{Ҡала климаты |Город_род=Дахаб |Источник=[http://www.worldweatheronline.com/Dahab-weather-averages/Janub-Sina/EG.aspx worldweatheronline.com] |Янв_ср=18 |Янв_ср_осад=2.5 |Фев_ср=19 |Фев_ср_осад=1 |Мар_ср=22 |Мар_ср_осад=1.3 |Апр_ср=25 |Апр_ср_осад=0.9 |Май_ср=27 |Май_ср_осад=0.4 |Июн_ср=33 |Июн_ср_осад=0.1 |Июл_ср=34 |Июл_ср_осад=0.3 |Авг_ср=35 |Авг_ср_осад=0 |Сен_ср=32 |Сен_ср_осад=0 |Окт_ср=30 |Окт_ср_осад=1.3 |Ноя_ср=24 |Ноя_ср_осад=2.2 |Дек_ср=17 |Дек_ср_осад=2.6 |Год_ср=26 |Год_ср_осад= |Янв_ср_мин=10 |Янв_ср_макс=21 |Фев_ср_мин=11 |Фев_ср_макс=22 |Мар_ср_мин=14 |Мар_ср_макс=26 |Апр_ср_мин=18 |Апр_ср_макс=31 |Май_ср_мин=22 |Май_ср_макс=36 |Июн_ср_мин=25 |Июн_ср_макс=39 |Июл_ср_мин=27 |Июл_ср_макс=40 |Авг_ср_мин=27 |Авг_ср_макс=40 |Сен_ср_мин=25 |Сен_ср_макс=37 |Окт_ср_мин=22 |Окт_ср_макс=32 |Ноя_ср_мин=16 |Ноя_ср_макс=28 |Дек_ср_мин=11 |Дек_ср_макс=23 |Год_ср_мин=|Год_ср_макс=31.3 |Янв_а_макс=25.7 |Янв_а_мин=3.7 |Фев_а_макс=28 |Фев_а_мин=5.6 |Мар_а_макс=30 |Мар_а_мин=11 |Апр_а_макс=36 |Апр_а_мин=14.8 |Май_а_макс=42 |Май_а_мин=16.2 |Июн_а_макс=45 |Июн_а_мин=17.7 |Июл_а_макс=49 |Июл_а_мин=17.8 |Авг_а_макс=47 |Авг_а_мин=17.7 |Сен_а_макс=44 |Сен_а_мин=16 |Окт_а_макс=41 |Окт_а_мин=11.4 |Ноя_а_макс=31 |Ноя_а_мин=7.5 |Дек_а_макс=24.9 |Дек_а_мин=-0.5 |Год_а_макс=49 |Год_а_мин= |Янв_вода=20 |Фев_вода=21 |Мар_вода=21 |Апр_вода=22 |Май_вода=23 |Июн_вода=24 |Июл_вода=25 |Авг_вода=24 |Сен_вода=23 |Окт_вода=22 |Ноя_вода=22 |Дек_вода=21 |Год_вода=22.67 | }} [[Файл:Blue Hole 2005.JPG|thumb|250px|[[Голубая Дыра (Красное море)|Зәңгәр Ярыҡ]]]] == Инфраструктураһы == Даһабта ике барокамера һәм Европа стандарттары буйынса йыһазландырылған госпиталь бар<ref>{{Cite web|url=https://dahab-club.ru/kurort-dahab/medicina-v-dahabe.html|title=Медицина в Дахабе|website=dahab-club.ru|access-date=2023-10-14|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925030604/https://dahab-club.ru/kurort-dahab/medicina-v-dahabe.html|url-status=live}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20090618054051/http://www.sis.gov.eg/Ar/Tourism/Major/dahab/060317000000000001.htm Дахаб] на сайте [[Государственная информационная служба Египта|государственной информационной службы]] * [https://web.archive.org/web/20100815102005/http://www.cdws.travel/diving/destinations/dahab.aspx Дахаб на сайте Палаты водных видов спорта при Министерстве туризма Египта] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Мысыр курорттары]] [[Категория:Дайвинг өсөн урындар]] [[Категория:Мысырҙа туризм]] [[Категория:Мысыр ҡалалары]] [[Категория:Набатея]] [[Категория:Синай]] [[Категория:Боронғо Мысыр ҡалалары]] [[Категория:ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫының сираттағы исемлегенә индерелгән объекттар]] 3w269vywm7szanis54i7661atkcyqu1 1307728 1307727 2026-10-25T17:12:22Z Akkashka 14326 1307728 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Дахаб |оригинальное название = {{lang-arz|دهب}} |страна = Мысыр |герб = |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_deg = 28 |lat_min = 29 |lat_sec = 35 |lon_deg = 34 |lon_min = 30 |lon_sec = 17 |CoordScale = |вид региона = Административное деление Египта{{!}}Мухафаза |регион = Көньяҡ Синай |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |подчинение = |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = б.э.т. IV быуат |первое упоминание = б.э.т. VI быуат |прежние имена = |статус с = |площадь = 1 083 |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = ғәрәп |официальный язык-ref = |население = 5700<ref>[http://www.brg14.at/content/aktivitaeten/meeresbio.php Meeresbiologische Projektwoche der 7ARG und 7C am Roten Meer (in Dahab, Ägypten)] {{Wayback|url=http://www.brg14.at/content/aktivitaeten/meeresbio.php |date=20090314114305 }}{{ref|de}}</ref> |год переписи = 2006 |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = +2 |DST = |телефонный код = +20 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |язык сайта = }} '''Да́һаб''''''Да́хаб''' ({{lang-arz-com|دهب|Dahab}} {{IPA|[ˈdæhæb]}}) —[[Египет|Мысыр]]ҙың курорт ҡалаһы, [[Синайский полуостров|Синай ярымутрауы]]ның көнсығышында, [[Красное море|Ҡыҙыл диңгеҙ]]ҙең [[Акаб ҡултығы]] ярында, [[Шәрм-әш-Шәйех]]тән 85 км төньяҡта урынлашҡан. Даһабта Масбат тип аталған Иҫке ҡала, [[Бәҙәүиҙәр|бәҙүин]] ауылы Ассала, ҡыйбатлы отелдәр һәм [[виндсёрфинг]]ҡа өйрәтеү станциялары Мөбәрәк, Мәҙинә һәм Даһаб лагунаһы урынлашҡан. Иҫке ҡала ярында бер-береһенә яҡын урынлашҡан арзан кэмптар, бәләкәй ҡунаҡханалар, ресторандар, кибеттәр һәм кафелар, шулай уҡ бер нисә тар урам бар. Ҡала бухтаһында набатейҙарға ҡараған боронғо порттың емереклектәрен табырға мөмкин. Күптән түгел Даһаб урыҫ [[дауншифтинг]]ы үҙәге булараҡ билдәлелек алды<ref>{{cite web |author=[[Снегирев, Владимир Николаевич|Снегирев, Владимир]] |author-link= |coauthors= |url=https://rg.ru/2011/12/01/dahab.html |title=В поисках вольницы |subtitle=Что российские граждане делают в экзотических уголках планеты? |lang=ru |format= |website=rg.ru |publisher=[[Российская газета]] |date=2011-12-01 |description= |quote= |access-date=2022-01-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110235145/https://rg.ru/2011/12/01/dahab.html |archive-date=2022-01-10 }}</ref>. == Тарихы == [[Синай ярымутрауы |Синай ярымутрауы]]ның ере боронғо мысырлылар тарафынан [[Боронғо Мысыр|Беренсе династия]] осоронда уҡ үҙләштерелгән. 2-3 мең йыл элек Даһаб ябай ғына яр буйы оазистар төркөмө булған, һәм 1980-се йылдар аҙағына тиклем шул күренештә ҡалған. Туризм үҫеше тулҡыны һәм Мысырҙың туризм индустрияһын дәүләт тарафынан хуплау программаһы Даһабты үҫешә барған курорт ҡалаһына әйләндерҙе<ref name=divemir>[http://divemir.com/dahab/history/ Дахаб — История и Культура на DiveMir.com] {{Wayback|url=http://divemir.com/dahab/history/ |date=20100911141219 }}</ref>. [[Беҙҙең эраға тиклем I]] һәм [[Б.э.т. II быуат|II быуат]]тар араһында набатей диңгеҙселәре Даһаб урынлашҡан ерҙә үҙҙәренең форпостын ҡора. 1987 йылда археологик ҡаҙыуҙар ваҡытында табылған маяҡ һәм порт форты емереклектәрен унда хәҙер ҙә күренә. Шул ваҡытта был ер аша мөһим карауан юлдары үткән, һәм был сауҙа селтәренә эләккән ауылдар сәскә атҡан. Акаба ҡултығы аша йөк ташыу өсөн уңайлы порт булған Даһабҡа уңыш йылмайған. Бында һатыла һәм һатып алына алған бөтә нәмә, шул иҫәптән затлы таштар, биҙәүестәр һәм алтын менән ҡыҙыу сауҙа барған. Был сауҙа порты [[Набатей батшалығы]]ның сауҙа юлдарында күсереү пункты булып хеҙмәт иткән һәм Акаба ҡултығының икенсе яғында, [[Ғәрәбстан ярымутрауы]] ярында урынлашҡан Maqnah ҡалаһына тауарҙарҙы еткереүҙе тәьмин иткән<ref name=divemir/>. [[Библия|Иҫке Яҙма]]ла, [[Книга Исход|Муса Китабы]]нда «алтын районы» йәки «алтын хазина» тигәнде аңлатҡан Дизаһаб (Dizahab) тигән ауыл телгә алына. Изге яҙмала телгә алынған ваҡиғалар булған урындарҙың яҡынлығы был яҡтарға билдәле бер аура тыуҙыра. [[Набатей батшалығы]] юҡҡа сыҡҡандан һуң, яҡынса 800 йыл элек, хәҙерге Даһаб территорияһына бер нисә [[Бедуины-кочевники|күсмә бәҙүин]] ғаиләһе килеп урынлаша. Даһаб тауҙарҙан [[Ҡыҙыл диңгеҙ]] һыуҙары сигенә тиклем һуҙылған үҙәндә, алтын төҫтәге ҡомлоҡта, урынлашҡан. Бәлки, ҡаланың хәҙерге исемен һайлауға тап шул сәбәпсе булғандыр, сөнки «даһаб» ғәрәпсә «алтын» тигәнде аңлата. Әммә бер нисә йыл элек Ҡаһирә Университеты геологтары Даһаб районында ҡалдыҡ тоҡомдарҙы минералогик тикшерә һәм был урында ысынлап та алтын барлығын раҫлай. Ҙур аҫылташтар (самородок) йәки алтын тамырҙар рәүешендә үк түгел, барыбер бар. Тимәк, Даһаб ҡасандыр «алтын порт» булған.<ref name=divemir/> Даһаб һуңғараҡ диңгеҙселәр карталарында ла күрһәтелә. Даһаб билдәләнгән тәүге карталарҙың береһе булып 1851 йылда «Таллис» инглиз компанияһы тарафынан баҫылған Мысыр һәм Синай ярымутрауының иллюстрацияланған картаһы тора<ref>[http://www.wdl.org/ru/item/84/?ql=rus Карта Египта и Синайского полуострова — Мировая цифровая библиотека]</ref>. == Климаты == Даһабта [[климат]] ҡоро һәм йылы. Бында ямғырҙар һирәк була, ә ел йүнәлеше диңгеҙ өҫтөнән парға әйләнгән дымдың йыйылыуына юл ҡуймай. [[Шәрм-әш-Шәйех]]тән айырмалы рәүештә, бында климат, ҡорораҡ булһа ла, эҫе түгел.[[Акаб ҡултығы]]ның үҙенсәлекле аэродинамик торба барлыҡҡа килтергән таулы ярҙары арҡаһында, Даһабта йылына көндәрҙең 75 процентында ел иҫә, был бөтә донъянан бында килгән виндсёрферҙарҙы һәм кайтерҙарҙы ҡыуандыра. Күбеһенсә төньяҡтан иҫкән ел арҡаһында Даһабта йәйгеһен [[Шәрм-әш-Шәйех]]тәге кеүек эҫе һәм тынсыу булмай. [[Ғәрәбстан ярымутрауы]]ның ҡаршы яры Даһабтан ни бары 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Бындай бәләкәй арауыҡта ҙур тулҡындар йөрөй алмай, шуға күрә бында башҡа күп кенә диңгеҙ курорттарына хас көслө тулҡын юҡ. Һыуҙың сигенеүе һәм артыуы арҡаһында һыу кимәленең күтәрелеүе һирәк осраҡта 1 метрҙан артмай.<ref>{{Cite web |url=http://easytide.ukho.gov.uk/EASYTIDE/easytide/ShowPrediction.aspx?PortID=4117&PredictionLength=7 |title=Гидрографическая служба Великобритании (UKHO) |access-date=2013-05-20 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927192721/http://easytide.ukho.gov.uk/EASYTIDE/easytide/ShowPrediction.aspx?PortID=4117&PredictionLength=7 |url-status=live }}</ref> Һауа температураһы иң һыуыҡ осорҙа (ғинуар-февраль) көндөҙ 20-25 градус тәшкил итә, ә иң эҫе август айында — 35-40 градустан ашып китә, ҡайһы берҙә хатта 50 градусҡа тиклем барып етә. Һыу температураһы (хатта ҡышҡыһын да) теләһә ниндәй тәрәнлектә һирәк кенә 21 градустан түбән төшә, ә йәй аҙағында йыш ҡына 28 градустан ашып китә.<ref>[http://www.iten-online.ch/klima/afrika/aegypten/dahab.htm Дахаб. Климатические диаграммы] {{Wayback|url=http://www.iten-online.ch/klima/afrika/aegypten/dahab.htm |date=20100929022138 }}{{ref|de}}</ref> {{Ҡала климаты |Город_род=Дахаб |Источник=[http://www.worldweatheronline.com/Dahab-weather-averages/Janub-Sina/EG.aspx worldweatheronline.com] |Янв_ср=18 |Янв_ср_осад=2.5 |Фев_ср=19 |Фев_ср_осад=1 |Мар_ср=22 |Мар_ср_осад=1.3 |Апр_ср=25 |Апр_ср_осад=0.9 |Май_ср=27 |Май_ср_осад=0.4 |Июн_ср=33 |Июн_ср_осад=0.1 |Июл_ср=34 |Июл_ср_осад=0.3 |Авг_ср=35 |Авг_ср_осад=0 |Сен_ср=32 |Сен_ср_осад=0 |Окт_ср=30 |Окт_ср_осад=1.3 |Ноя_ср=24 |Ноя_ср_осад=2.2 |Дек_ср=17 |Дек_ср_осад=2.6 |Год_ср=26 |Год_ср_осад= |Янв_ср_мин=10 |Янв_ср_макс=21 |Фев_ср_мин=11 |Фев_ср_макс=22 |Мар_ср_мин=14 |Мар_ср_макс=26 |Апр_ср_мин=18 |Апр_ср_макс=31 |Май_ср_мин=22 |Май_ср_макс=36 |Июн_ср_мин=25 |Июн_ср_макс=39 |Июл_ср_мин=27 |Июл_ср_макс=40 |Авг_ср_мин=27 |Авг_ср_макс=40 |Сен_ср_мин=25 |Сен_ср_макс=37 |Окт_ср_мин=22 |Окт_ср_макс=32 |Ноя_ср_мин=16 |Ноя_ср_макс=28 |Дек_ср_мин=11 |Дек_ср_макс=23 |Год_ср_мин=|Год_ср_макс=31.3 |Янв_а_макс=25.7 |Янв_а_мин=3.7 |Фев_а_макс=28 |Фев_а_мин=5.6 |Мар_а_макс=30 |Мар_а_мин=11 |Апр_а_макс=36 |Апр_а_мин=14.8 |Май_а_макс=42 |Май_а_мин=16.2 |Июн_а_макс=45 |Июн_а_мин=17.7 |Июл_а_макс=49 |Июл_а_мин=17.8 |Авг_а_макс=47 |Авг_а_мин=17.7 |Сен_а_макс=44 |Сен_а_мин=16 |Окт_а_макс=41 |Окт_а_мин=11.4 |Ноя_а_макс=31 |Ноя_а_мин=7.5 |Дек_а_макс=24.9 |Дек_а_мин=-0.5 |Год_а_макс=49 |Год_а_мин= |Янв_вода=20 |Фев_вода=21 |Мар_вода=21 |Апр_вода=22 |Май_вода=23 |Июн_вода=24 |Июл_вода=25 |Авг_вода=24 |Сен_вода=23 |Окт_вода=22 |Ноя_вода=22 |Дек_вода=21 |Год_вода=22.67 | }} [[Файл:Blue Hole 2005.JPG|thumb|250px|[[Голубая Дыра (Красное море)|Зәңгәр Ярыҡ]]]] == Инфраструктураһы == Даһабта ике барокамера һәм Европа стандарттары буйынса йыһазландырылған госпиталь бар<ref>{{Cite web|url=https://dahab-club.ru/kurort-dahab/medicina-v-dahabe.html|title=Медицина в Дахабе|website=dahab-club.ru|access-date=2023-10-14|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925030604/https://dahab-club.ru/kurort-dahab/medicina-v-dahabe.html|url-status=live}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20090618054051/http://www.sis.gov.eg/Ar/Tourism/Major/dahab/060317000000000001.htm Дахаб] на сайте [[Государственная информационная служба Египта|государственной информационной службы]] * [https://web.archive.org/web/20100815102005/http://www.cdws.travel/diving/destinations/dahab.aspx Дахаб на сайте Палаты водных видов спорта при Министерстве туризма Египта] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Мысыр курорттары]] [[Категория:Дайвинг өсөн урындар]] [[Категория:Мысырҙа туризм]] [[Категория:Мысыр ҡалалары]] [[Категория:Набатея]] [[Категория:Синай]] [[Категория:Боронғо Мысыр ҡалалары]] [[Категория:ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫының сираттағы исемлегенә индерелгән объекттар]] rssx9wrb6dpngabw2kmopwfrl20whlk 1307735 1307728 2026-10-25T18:07:39Z Akkashka 14326 1307735 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Дахаб |оригинальное название = {{lang-arz|دهب}} |страна = Мысыр |герб = |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_deg = 28 |lat_min = 29 |lat_sec = 35 |lon_deg = 34 |lon_min = 30 |lon_sec = 17 |CoordScale = |вид региона = Административное деление Египта{{!}}Мухафаза |регион = Көньяҡ Синай |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |подчинение = |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = IV век до н.э |первое упоминание = VI век до н.э |прежние имена = |статус с = |площадь = 1 083 |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = арабский |официальный язык-ref = |население = 5700<ref>[http://www.brg14.at/content/aktivitaeten/meeresbio.php Meeresbiologische Projektwoche der 7ARG und 7C am Roten Meer (in Dahab, Ägypten)] {{Wayback|url=http://www.brg14.at/content/aktivitaeten/meeresbio.php |date=20090314114305 }}{{ref|de}}</ref> |год переписи = 2006 |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = +2 |DST = |телефонный код = +20 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |язык сайта = }} '''Да́һаб'''('''Да́хаб''') ({{lang-arz-com|دهب|Dahab}} {{IPA|[ˈdæhæb]}}) —[[Египет|Мысыр]]ҙағы курорт ҡалаһы, [[Синайский полуостров|Синай ярымутрауы]]ның көнсығышында, [[Красное море|Ҡыҙыл диңгеҙ]]ҙең [[Акаба ҡултығы]] ярында, [[Шәрм-әш-Шәйех]]тән 85 км төньяҡта урынлашҡан. Даһабта Масбат тип аталған Иҫке ҡала, бәҙүин ауылы Ассала, ҡыйбатлы отелдәр һәм [[виндсёрфинг]]ҡа өйрәтеү станциялары Мөбәрәк, Мәҙинә һәм Даһаб лагунаһы урынлашҡан. Иҫке ҡала ярында бер-береһенә яҡын урынлашҡан арзан кэмптар, бәләкәй ҡунаҡханалар, ресторандар, кибеттәр һәм кафелар, шулай уҡ бер нисә тар урам бар. Ҡала бухтаһында набатейҙарға ҡараған боронғо порттың емереклектәрен табырға мөмкин. Күптән түгел Даһаб урыҫ [[дауншифтинг]]ы үҙәге булараҡ билдәлелек алды<ref>{{cite web |author=[[Снегирев, Владимир Николаевич|Снегирев, Владимир]] |author-link= |coauthors= |url=https://rg.ru/2011/12/01/dahab.html |title=В поисках вольницы |subtitle=Что российские граждане делают в экзотических уголках планеты? |lang=ru |format= |website=rg.ru |publisher=[[Российская газета]] |date=2011-12-01 |description= |quote= |access-date=2022-01-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110235145/https://rg.ru/2011/12/01/dahab.html |archive-date=2022-01-10 }}</ref>. == Тарихы == [[Синай ярымутрауы |Синай ярымутрауы]]ның ере боронғо мысырлылар тарафынан [[Боронғо Мысыр|Беренсе династия]] осоронда уҡ үҙләштерелгән. 2-3 мең йыл элек Даһаб ябай ғына яр буйы оазистар төркөмө булған, һәм 1980-се йылдар аҙағына тиклем шул күренештә ҡалған. Туризм үҫеше тулҡыны һәм Мысырҙың туризм индустрияһын дәүләт тарафынан хуплау программаһы Даһабты үҫешә барған курорт ҡалаһына әйләндерҙе<ref name=divemir>[http://divemir.com/dahab/history/ Дахаб — История и Культура на DiveMir.com] {{Wayback|url=http://divemir.com/dahab/history/ |date=20100911141219 }}</ref>. [[Беҙҙең эраға тиклем I]] һәм [[Б.э.т. II быуат|II быуат]]тар араһында набатей диңгеҙселәре Даһаб урынлашҡан ерҙә үҙҙәренең форпостын ҡора. 1987 йылда археологик ҡаҙыуҙар ваҡытында табылған маяҡ һәм порт форты емереклектәрен унда хәҙер ҙә күренә. Шул ваҡытта был ер аша мөһим карауан юлдары үткән, һәм был сауҙа селтәренә эләккән ауылдар сәскә атҡан. Акаба ҡултығы аша йөк ташыу өсөн уңайлы порт булған Даһабҡа уңыш йылмайған. Бында һатыла һәм һатып алына алған бөтә нәмә, шул иҫәптән затлы таштар, биҙәүестәр һәм алтын менән ҡыҙыу сауҙа барған. Был сауҙа порты [[Набатей батшалығы]]ның сауҙа юлдарында күсереү пункты булып хеҙмәт иткән һәм Акаба ҡултығының икенсе яғында, [[Ғәрәбстан ярымутрауы]] ярында урынлашҡан Maqnah ҡалаһына тауарҙарҙы еткереүҙе тәьмин иткән<ref name=divemir/>. [[Библия |Изге Яҙма]]ла, [[Книга Моисея|Муса Китаб]]ында, Дизахаб (Dizahab) торағы телгә алына, был «алтын районы» йәки «алтын муллыҡ» тигәнде аңлата. Изге яҙмала телгә алынған ваҡиғалар булған урындарҙың яҡынлығы был яҡтарға билдәле бер аура тыуҙыра. [[Набатей батшалығы]] юҡҡа сыҡҡандан һуң, яҡынса 800 йыл элек, хәҙерге Даһаб территорияһына бер нисә күсмә бәҙүин ғаиләһе килеп урынлаша. Дахаб расположен в долине, простирающейся от гор до кромки вод [[Красное море|Красного моря]], и песок имеет золотистый оттенок. Возможно именно это и послужило причиной выбора современного имени города, ведь «дахаб» по-арабски обозначает «золото» или «золотой». Однако несколько лет назад геологи из Каирского Университета провели минералогическое исследование остаточных пород в районе Дахаба и подтвердили, что в этой местности действительно есть золото. Правда, не в виде огромных самородков или золотых жил, но все же есть. А значит Дахаб мог действительно быть когда-то «золотым портом».<ref name=divemir/> На [[Географическая карта|картах]] мореплавателей Дахаб появился уже в более поздние времена. Одной из первых карт, на которой был обозначен Дахаб, стала иллюстрированная карта Египта и Синайского полуострова, опубликованная английской компанией «Таллис» в 1851 году<ref>[http://www.wdl.org/ru/item/84/?ql=rus Карта Египта и Синайского полуострова — Мировая цифровая библиотека]</ref>. == Климат == [[Климат]] в Дахабе сухой и тёплый. Дожди здесь редкость, а роза ветров не даёт накапливаться испаряющейся с поверхности моря влаге. В отличие от [[Шарм-эш-Шейх]]а, климат здесь более сухой и менее горячий. Благодаря гористым берегам [[Акабский залив|Акабского залива]], которые создают своеобразную [[Аэродинамическая труба|аэродинамическую трубу]], в Дахабе 75 % дней в году есть ветер, что радует виндсёрферов и кайтеров, съезжающихся сюда со всего мира. Благодаря [[Ветер|ветру]] (большей частью он дует с севера) в Дахабе летом не так душно и жарко, как в [[Шарм-эш-Шейх]]е. Противоположный берег [[Аравийский полуостров|Аравийского полуострова]] находится всего лишь в 25 км от Дахаба. На столь небольшом пространстве негде разгуляться крупным волнам, поэтому здесь нет сильного прибоя, характерного для многих других морских курортов. Перепад уровня воды при [[Прилив и отлив|приливах и отливах]] редко превышает 1 метр.<ref>{{Cite web |url=http://easytide.ukho.gov.uk/EASYTIDE/easytide/ShowPrediction.aspx?PortID=4117&PredictionLength=7 |title=Гидрографическая служба Великобритании (UKHO) |access-date=2013-05-20 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927192721/http://easytide.ukho.gov.uk/EASYTIDE/easytide/ShowPrediction.aspx?PortID=4117&PredictionLength=7 |url-status=live }}</ref> Температура воздуха в самый холодный период (январь-февраль) днём составляет 20—25 градусов, а в самый жаркий месяц — август, превышает 35—40 градусов, иногда доходит жаже до 50 градусов. Температура воды на любой глубине (даже зимо) редко опускается ниже 21 градуса, а в конце лета нередко превышает 28 градусов.<ref>[http://www.iten-online.ch/klima/afrika/aegypten/dahab.htm Дахаб. Климатические диаграммы] {{Wayback|url=http://www.iten-online.ch/klima/afrika/aegypten/dahab.htm |date=20100929022138 }}{{ref|de}}</ref> {{Климат города |Город_род=Дахаб |Источник=[http://www.worldweatheronline.com/Dahab-weather-averages/Janub-Sina/EG.aspx worldweatheronline.com] |Янв_ср=18 |Янв_ср_осад=2.5 |Фев_ср=19 |Фев_ср_осад=1 |Мар_ср=22 |Мар_ср_осад=1.3 |Апр_ср=25 |Апр_ср_осад=0.9 |Май_ср=27 |Май_ср_осад=0.4 |Июн_ср=33 |Июн_ср_осад=0.1 |Июл_ср=34 |Июл_ср_осад=0.3 |Авг_ср=35 |Авг_ср_осад=0 |Сен_ср=32 |Сен_ср_осад=0 |Окт_ср=30 |Окт_ср_осад=1.3 |Ноя_ср=24 |Ноя_ср_осад=2.2 |Дек_ср=17 |Дек_ср_осад=2.6 |Год_ср=26 |Год_ср_осад= |Янв_ср_мин=10 |Янв_ср_макс=21 |Фев_ср_мин=11 |Фев_ср_макс=22 |Мар_ср_мин=14 |Мар_ср_макс=26 |Апр_ср_мин=18 |Апр_ср_макс=31 |Май_ср_мин=22 |Май_ср_макс=36 |Июн_ср_мин=25 |Июн_ср_макс=39 |Июл_ср_мин=27 |Июл_ср_макс=40 |Авг_ср_мин=27 |Авг_ср_макс=40 |Сен_ср_мин=25 |Сен_ср_макс=37 |Окт_ср_мин=22 |Окт_ср_макс=32 |Ноя_ср_мин=16 |Ноя_ср_макс=28 |Дек_ср_мин=11 |Дек_ср_макс=23 |Год_ср_мин=|Год_ср_макс=31.3 |Янв_а_макс=25.7 |Янв_а_мин=3.7 |Фев_а_макс=28 |Фев_а_мин=5.6 |Мар_а_макс=30 |Мар_а_мин=11 |Апр_а_макс=36 |Апр_а_мин=14.8 |Май_а_макс=42 |Май_а_мин=16.2 |Июн_а_макс=45 |Июн_а_мин=17.7 |Июл_а_макс=49 |Июл_а_мин=17.8 |Авг_а_макс=47 |Авг_а_мин=17.7 |Сен_а_макс=44 |Сен_а_мин=16 |Окт_а_макс=41 |Окт_а_мин=11.4 |Ноя_а_макс=31 |Ноя_а_мин=7.5 |Дек_а_макс=24.9 |Дек_а_мин=-0.5 |Год_а_макс=49 |Год_а_мин= |Янв_вода=20 |Фев_вода=21 |Мар_вода=21 |Апр_вода=22 |Май_вода=23 |Июн_вода=24 |Июл_вода=25 |Авг_вода=24 |Сен_вода=23 |Окт_вода=22 |Ноя_вода=22 |Дек_вода=21 |Год_вода=22.67 | }} [[Файл:Blue Hole 2005.JPG|thumb|250px|[[Голубая Дыра (Красное море)|Голубая Дыра]]]] == Инфраструктура == В Дахабе имеются две барокамеры и госпиталь<ref>{{Cite web|url=https://dahab-club.ru/kurort-dahab/medicina-v-dahabe.html|title=Медицина в Дахабе|website=dahab-club.ru|access-date=2023-10-14|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925030604/https://dahab-club.ru/kurort-dahab/medicina-v-dahabe.html|url-status=live}}</ref>, оборудованный по европейским стандартам. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20090618054051/http://www.sis.gov.eg/Ar/Tourism/Major/dahab/060317000000000001.htm Дахаб] на сайте [[Государственная информационная служба Египта|государственной информационной службы]] * [https://web.archive.org/web/20100815102005/http://www.cdws.travel/diving/destinations/dahab.aspx Дахаб на сайте Палаты водных видов спорта при Министерстве туризма Египта] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Мысыр курорттары]] [[Категория:Места для дайвинга]] [[Категория:Мысырҙа туризм]] [[Категория:Мысыр ҡалалары]] [[Категория:Набатея]] [[Категория:Синай]] [[Категория:Боронғо Мысыр ҡалалары]] [[Категория:ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫының сираттағы исемлегенә индерелгән объекттар]] 5wrh6ylaososso8aap14todvd11vxr3 1307736 1307735 2026-10-25T18:09:12Z Akkashka 14326 1307736 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Дахаб |оригинальное название = {{lang-arz|دهب}} |страна = Мысыр |герб = |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_deg = 28 |lat_min = 29 |lat_sec = 35 |lon_deg = 34 |lon_min = 30 |lon_sec = 17 |CoordScale = |вид региона = Административное деление Египта{{!}}Мухафаза |регион = Көньяҡ Синай |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |подчинение = |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = б.э.т. IV быуат |первое упоминание = б.э.т. VI быуат |прежние имена = |статус с = |площадь = 1 083 |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = ғәрәп |официальный язык-ref = |население = 5700<ref>[http://www.brg14.at/content/aktivitaeten/meeresbio.php Meeresbiologische Projektwoche der 7ARG und 7C am Roten Meer (in Dahab, Ägypten)] {{Wayback|url=http://www.brg14.at/content/aktivitaeten/meeresbio.php |date=20090314114305 }}{{ref|de}}</ref> |год переписи = 2006 |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = +2 |DST = |телефонный код = +20 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |язык сайта = }} '''Да́һаб'''('''Да́хаб''') ({{lang-arz-com|دهب|Dahab}} {{IPA|[ˈdæhæb]}}) —[[Египет|Мысыр]]ҙағы курорт ҡалаһы, [[Синайский полуостров|Синай ярымутрауы]]ның көнсығышында, [[Красное море|Ҡыҙыл диңгеҙ]]ҙең [[Акаба ҡултығы]] ярында, [[Шәрм-әш-Шәйех]]тән 85 км төньяҡта урынлашҡан. Даһабта Масбат тип аталған Иҫке ҡала, бәҙүин ауылы Ассала, ҡыйбатлы отелдәр һәм [[виндсёрфинг]]ҡа өйрәтеү станциялары Мөбәрәк, Мәҙинә һәм Даһаб лагунаһы урынлашҡан. Иҫке ҡала ярында бер-береһенә яҡын урынлашҡан арзан кэмптар, бәләкәй ҡунаҡханалар, ресторандар, кибеттәр һәм кафелар, шулай уҡ бер нисә тар урам бар. Ҡала бухтаһында набатейҙарға ҡараған боронғо порттың емереклектәрен табырға мөмкин. Күптән түгел Даһаб урыҫ [[дауншифтинг]]ы үҙәге булараҡ билдәлелек алды<ref>{{cite web |author=[[Снегирев, Владимир Николаевич|Снегирев, Владимир]] |author-link= |coauthors= |url=https://rg.ru/2011/12/01/dahab.html |title=В поисках вольницы |subtitle=Что российские граждане делают в экзотических уголках планеты? |lang=ru |format= |website=rg.ru |publisher=[[Российская газета]] |date=2011-12-01 |description= |quote= |access-date=2022-01-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110235145/https://rg.ru/2011/12/01/dahab.html |archive-date=2022-01-10 }}</ref>. == Тарихы == [[Синай ярымутрауы |Синай ярымутрауы]]ның ере боронғо мысырлылар тарафынан [[Боронғо Мысыр|Беренсе династия]] осоронда уҡ үҙләштерелгән. 2-3 мең йыл элек Даһаб ябай ғына яр буйы оазистар төркөмө булған, һәм 1980-се йылдар аҙағына тиклем шул күренештә ҡалған. Туризм үҫеше тулҡыны һәм Мысырҙың туризм индустрияһын дәүләт тарафынан хуплау программаһы Даһабты үҫешә барған курорт ҡалаһына әйләндерҙе<ref name=divemir>[http://divemir.com/dahab/history/ Дахаб — История и Культура на DiveMir.com] {{Wayback|url=http://divemir.com/dahab/history/ |date=20100911141219 }}</ref>. [[Беҙҙең эраға тиклем I]] һәм [[Б.э.т. II быуат|II быуат]]тар араһында набатей диңгеҙселәре Даһаб урынлашҡан ерҙә үҙҙәренең форпостын ҡора. 1987 йылда археологик ҡаҙыуҙар ваҡытында табылған маяҡ һәм порт форты емереклектәрен унда хәҙер ҙә күренә. Шул ваҡытта был ер аша мөһим карауан юлдары үткән, һәм был сауҙа селтәренә эләккән ауылдар сәскә атҡан. Акаба ҡултығы аша йөк ташыу өсөн уңайлы порт булған Даһабҡа уңыш йылмайған. Бында һатыла һәм һатып алына алған бөтә нәмә, шул иҫәптән затлы таштар, биҙәүестәр һәм алтын менән ҡыҙыу сауҙа барған. Был сауҙа порты [[Набатей батшалығы]]ның сауҙа юлдарында күсереү пункты булып хеҙмәт иткән һәм Акаба ҡултығының икенсе яғында, [[Ғәрәбстан ярымутрауы]] ярында урынлашҡан Maqnah ҡалаһына тауарҙарҙы еткереүҙе тәьмин иткән<ref name=divemir/>. [[Библия |Изге Яҙма]]ла, [[Книга Моисея|Муса Китаб]]ында, Дизахаб (Dizahab) торағы телгә алына, был «алтын районы» йәки «алтын муллыҡ» тигәнде аңлата. Изге яҙмала телгә алынған ваҡиғалар булған урындарҙың яҡынлығы был яҡтарға билдәле бер аура тыуҙыра. [[Набатей батшалығы]] юҡҡа сыҡҡандан һуң, яҡынса 800 йыл элек, хәҙерге Даһаб территорияһына бер нисә күсмә бәҙүин ғаиләһе килеп урынлаша. Дахаб расположен в долине, простирающейся от гор до кромки вод [[Красное море|Красного моря]], и песок имеет золотистый оттенок. Возможно именно это и послужило причиной выбора современного имени города, ведь «дахаб» по-арабски обозначает «золото» или «золотой». Однако несколько лет назад геологи из Каирского Университета провели минералогическое исследование остаточных пород в районе Дахаба и подтвердили, что в этой местности действительно есть золото. Правда, не в виде огромных самородков или золотых жил, но все же есть. А значит Дахаб мог действительно быть когда-то «золотым портом».<ref name=divemir/> На [[Географическая карта|картах]] мореплавателей Дахаб появился уже в более поздние времена. Одной из первых карт, на которой был обозначен Дахаб, стала иллюстрированная карта Египта и Синайского полуострова, опубликованная английской компанией «Таллис» в 1851 году<ref>[http://www.wdl.org/ru/item/84/?ql=rus Карта Египта и Синайского полуострова — Мировая цифровая библиотека]</ref>. == Климат == [[Климат]] в Дахабе сухой и тёплый. Дожди здесь редкость, а роза ветров не даёт накапливаться испаряющейся с поверхности моря влаге. В отличие от [[Шарм-эш-Шейх]]а, климат здесь более сухой и менее горячий. Благодаря гористым берегам [[Акабский залив|Акабского залива]], которые создают своеобразную [[Аэродинамическая труба|аэродинамическую трубу]], в Дахабе 75 % дней в году есть ветер, что радует виндсёрферов и кайтеров, съезжающихся сюда со всего мира. Благодаря [[Ветер|ветру]] (большей частью он дует с севера) в Дахабе летом не так душно и жарко, как в [[Шарм-эш-Шейх]]е. Противоположный берег [[Аравийский полуостров|Аравийского полуострова]] находится всего лишь в 25 км от Дахаба. На столь небольшом пространстве негде разгуляться крупным волнам, поэтому здесь нет сильного прибоя, характерного для многих других морских курортов. Перепад уровня воды при [[Прилив и отлив|приливах и отливах]] редко превышает 1 метр.<ref>{{Cite web |url=http://easytide.ukho.gov.uk/EASYTIDE/easytide/ShowPrediction.aspx?PortID=4117&PredictionLength=7 |title=Гидрографическая служба Великобритании (UKHO) |access-date=2013-05-20 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927192721/http://easytide.ukho.gov.uk/EASYTIDE/easytide/ShowPrediction.aspx?PortID=4117&PredictionLength=7 |url-status=live }}</ref> Температура воздуха в самый холодный период (январь-февраль) днём составляет 20—25 градусов, а в самый жаркий месяц — август, превышает 35—40 градусов, иногда доходит жаже до 50 градусов. Температура воды на любой глубине (даже зимо) редко опускается ниже 21 градуса, а в конце лета нередко превышает 28 градусов.<ref>[http://www.iten-online.ch/klima/afrika/aegypten/dahab.htm Дахаб. Климатические диаграммы] {{Wayback|url=http://www.iten-online.ch/klima/afrika/aegypten/dahab.htm |date=20100929022138 }}{{ref|de}}</ref> {{Климат города |Город_род=Дахаб |Источник=[http://www.worldweatheronline.com/Dahab-weather-averages/Janub-Sina/EG.aspx worldweatheronline.com] |Янв_ср=18 |Янв_ср_осад=2.5 |Фев_ср=19 |Фев_ср_осад=1 |Мар_ср=22 |Мар_ср_осад=1.3 |Апр_ср=25 |Апр_ср_осад=0.9 |Май_ср=27 |Май_ср_осад=0.4 |Июн_ср=33 |Июн_ср_осад=0.1 |Июл_ср=34 |Июл_ср_осад=0.3 |Авг_ср=35 |Авг_ср_осад=0 |Сен_ср=32 |Сен_ср_осад=0 |Окт_ср=30 |Окт_ср_осад=1.3 |Ноя_ср=24 |Ноя_ср_осад=2.2 |Дек_ср=17 |Дек_ср_осад=2.6 |Год_ср=26 |Год_ср_осад= |Янв_ср_мин=10 |Янв_ср_макс=21 |Фев_ср_мин=11 |Фев_ср_макс=22 |Мар_ср_мин=14 |Мар_ср_макс=26 |Апр_ср_мин=18 |Апр_ср_макс=31 |Май_ср_мин=22 |Май_ср_макс=36 |Июн_ср_мин=25 |Июн_ср_макс=39 |Июл_ср_мин=27 |Июл_ср_макс=40 |Авг_ср_мин=27 |Авг_ср_макс=40 |Сен_ср_мин=25 |Сен_ср_макс=37 |Окт_ср_мин=22 |Окт_ср_макс=32 |Ноя_ср_мин=16 |Ноя_ср_макс=28 |Дек_ср_мин=11 |Дек_ср_макс=23 |Год_ср_мин=|Год_ср_макс=31.3 |Янв_а_макс=25.7 |Янв_а_мин=3.7 |Фев_а_макс=28 |Фев_а_мин=5.6 |Мар_а_макс=30 |Мар_а_мин=11 |Апр_а_макс=36 |Апр_а_мин=14.8 |Май_а_макс=42 |Май_а_мин=16.2 |Июн_а_макс=45 |Июн_а_мин=17.7 |Июл_а_макс=49 |Июл_а_мин=17.8 |Авг_а_макс=47 |Авг_а_мин=17.7 |Сен_а_макс=44 |Сен_а_мин=16 |Окт_а_макс=41 |Окт_а_мин=11.4 |Ноя_а_макс=31 |Ноя_а_мин=7.5 |Дек_а_макс=24.9 |Дек_а_мин=-0.5 |Год_а_макс=49 |Год_а_мин= |Янв_вода=20 |Фев_вода=21 |Мар_вода=21 |Апр_вода=22 |Май_вода=23 |Июн_вода=24 |Июл_вода=25 |Авг_вода=24 |Сен_вода=23 |Окт_вода=22 |Ноя_вода=22 |Дек_вода=21 |Год_вода=22.67 | }} [[Файл:Blue Hole 2005.JPG|thumb|250px|[[Голубая Дыра (Красное море)|Голубая Дыра]]]] == Инфраструктура == В Дахабе имеются две барокамеры и госпиталь<ref>{{Cite web|url=https://dahab-club.ru/kurort-dahab/medicina-v-dahabe.html|title=Медицина в Дахабе|website=dahab-club.ru|access-date=2023-10-14|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925030604/https://dahab-club.ru/kurort-dahab/medicina-v-dahabe.html|url-status=live}}</ref>, оборудованный по европейским стандартам. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20090618054051/http://www.sis.gov.eg/Ar/Tourism/Major/dahab/060317000000000001.htm Дахаб] на сайте [[Государственная информационная служба Египта|государственной информационной службы]] * [https://web.archive.org/web/20100815102005/http://www.cdws.travel/diving/destinations/dahab.aspx Дахаб на сайте Палаты водных видов спорта при Министерстве туризма Египта] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Мысыр курорттары]] [[Категория:Места для дайвинга]] [[Категория:Мысырҙа туризм]] [[Категория:Мысыр ҡалалары]] [[Категория:Набатея]] [[Категория:Синай]] [[Категория:Боронғо Мысыр ҡалалары]] [[Категория:ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫының сираттағы исемлегенә индерелгән объекттар]] k6hkfgpy72kc7l78dwr5uuzzs90koi3 0 201615 1307730 2026-10-25T17:49:41Z Akkashka 14326 "[[:ru:Special:Redirect/revision/142813843|Набатейское царство]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1307730 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ruins_of_a_church_in_Shivta_in_the_Negev.jpg|альт=|мини| Шивта милли паркы ]] '''Набатей батшалығы''' ( '''Nabataea''' ; Набатей теле: 𐢕𐢃𐢋𐢈 ''Nabāṭū'' ) — беҙҙең эраға тиклем III быуатта — б.э.т. 106 йылдарҙа [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] ҡәбиләләре төркөмө — набатейҙар тарафынан барлыҡҡа килтерелгән хәҙерге [[Өрҙөн|Иордания]], [[Исраил|Израиль]], [[Сүриә]] һәм [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] территорияһында урынлашҡан дәүләт. Набатей батшалығының баш ҡалаһы — Вади Муса үҙәнендәге [[Петра]] ( [[Өрҙөн|Иордания]] ). == Тарихы == [[Файл:Petra_Jordan_BW_21.JPG|альт=|мини| Эль-Хазне ҡәберлеге ғибәҙәтханаһы]] Набатея барлыҡҡа килгәс, ул Эдом (Идумея) территорияһының күпселек өлөшөн биләй һәм Диадохтар йәш дәүләттәре: [[Ғәрәбстан ярымутрауы|Ғәрәбстан]] менән сауҙа итеүгә ынтылған Птолемей Мысыры һәм [[Селевкиҙар]] дәүләте араһында көнәркәшлек объектына әйләнә. Сөнки тәмләткестәр һәм хуш еҫле әйберҙәр менән сауҙа иткән каруан юлдары Набатей биләмәләре аша үткән. {{Б.э.т.}} 312 йәки 311 йылдарҙа Антигон хәрби начальнигы Афиней, урындағы йыл һайын билдәләнә торған байрамды йөрөгән ирҙәр булмауынан файҙаланып, [[Петра|Петраны]] талай. Набатей {{Б.э.т.}} II быуат башына тиклем Птолемей Мысырының йоғонтоһо сфераһында ҡала һәм Селевкиҙар империяһының тарҡалыуы башында территориаль экспансия башлай. Набатейҙа нәҫелдән килгән монархия б.э.т. 169 йылда Арета I тәхеткә килгәндән алып [[:ru:Хасмонеи|хасмоней]] [[:ru:Иудея|Иудеиәһе]] менән көнәркәш була, б.э.т. 84 йылда Арета III хакимлыҡ иткәндә [[Димәшҡ|Димәшҡте]] һәм Сүриәнең бер өлөшөн буйһондора. {{Б.э.т.}} I б. — б.э. I б. Рим экспансияһы осоронда Набатей Рим менән бойондороҡһоҙлоҡто һәм союздашлыҡ мөнәсәбәттәрен һаҡлап ҡала — мәҫәлән, Тит [[Ҡодос|Иерусалимды]] ҡамағанда Римдың союздаштары булып сығыш яһай. 105 йылда, Раббэль II вафат булғандан һуң, Траян Набатейҙы [[Боронғо Рим|Римға]] ҡуша, уның территорияһында Ғәрәбстан Петреяһы (Arabia Petraea) провинцияһын барлыҡҡа килтерә. == Набатей теле == Набатейҙар ғәрәп ҡәбиләһе булған, әммә, арамей теленән үҫешкән набатей яҙмаһын ҡулланып, арамей телендә яҙған. Беҙгә тиклем күп һанлы набатей яҙмалары килеп еткән. Артабан набатей яҙмаһы классик ғәрәп яҙмаһы барлыҡҡа килгән нигеҙгә әйләнә. == Набатей батшалары == * Арета I ({{Б.э.т.}} 168 йыл тирәһе) * Арета II (Б.э.т. 120/110 - б.э.т. 96 йй. тирәһе) ) * Ободат I ({{Б.э.т.}} 96 - 85 йылдар тирәһе). ) * Раббэль I ( {{Б.э.т.}} 85/84 йыл) * Арета III Филэллин (Б.э.т. 84 - 62/1 йй. ) * [[Ободат II]] (Б.э.т. 62/1 - 60/59 йй. ) ) * Малику I (Б.э.т. 60/59 - 30 йй. ) * Ободат III (Б.э.т. 30 - 9 йй. ) * Аретас IV Филопатрис (Б.э.т. 9 йыл - б.э. 39/40 й.) * Малику II (39/40—69/70 йй.) * Раббэль II Сотер (70/71—106 йй.) * [[Малику III]] (б.э. 106 йыл) == Набатей ҡалалары һәм урындары == * [[Петра]] * Мәҙәин-Сәлих * Шивта * Мәмшит * Авдат * Һалуца == Әҙәбиәт == == Һылтанмалар == [[Категория:Сәғүд Ғәрәбстаны тарихында дәүләттәр]] [[Категория:Боронғо Сүриәнең ҡалалары һәм батшалыҡтары]] [[Категория:Иордания тарихы]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] gxjniqi93sjvkhjnk6zsqrjox1f9e7i 1307733 1307730 2026-10-25T17:57:23Z Akkashka 14326 1307733 wikitext text/x-wiki {{Тарихи дәүләт |самоназвание = [[Набатейский язык|набатей телендә]] 𐢕𐢃𐢋𐢈 |карта = Nabatean Kingdom (flat map).svg |p1 = Лихьян |flag_p1 = Lihyan Map.svg |p2 = Кедариттар |flag_p2 = Qedarites Map.svg |образовано = б.э.т. III быуат |ликвидировано = [[б.э. 106 йылы]] |s1 = Петрея Ғәрәбстаны |flag_s1 = Vexilloid_of_the_Roman_Empire.svg |титул_правителей = Набатей батшаһы |правитель1 = [[Арета I]] (билдәле тәүге хаким) |год_правителя1 = яҡынса [[б.э.т. 169 й.]] |правитель2 = [[Малику III]] |год_правителя2 = 106 йылға тиклем }} [[Файл:Ruins_of_a_church_in_Shivta_in_the_Negev.jpg|альт=|мини| Шивта милли паркы ]] '''Набатей батшалығы''' ('''Nabataea''' ; Набатей теле: 𐢕𐢃𐢋𐢈 ''Nabāṭū'') — беҙҙең эраға тиклем III быуатта — б.э.т. 106 йылдарҙа [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] ҡәбиләләре төркөмө — набатейҙар тарафынан барлыҡҡа килтерелгән хәҙерге [[Өрҙөн|Иордания]], [[Исраил|Израиль]], [[Сүриә]] һәм [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] территорияһында урынлашҡан дәүләт. Набатей батшалығының баш ҡалаһы — Вади Муса үҙәнендәге [[Петра]] ([[Өрҙөн|Иордания]]). == Тарихы == [[Файл:Petra_Jordan_BW_21.JPG|альт=|мини| Эль-Хазне ҡәберлеге ғибәҙәтханаһы]] Набатея барлыҡҡа килгәс, ул Эдом (Идумея) территорияһының күпселек өлөшөн биләй һәм [[Диадохи|Диадохтар]] йәш дәүләттәре: [[Ғәрәбстан ярымутрауы|Ғәрәбстан]] менән сауҙа итеүгә ынтылған Птолемей Мысыры һәм [[Селевкиҙар дәүләте]] араһында көнәркәшлек объектына әйләнә. Сөнки тәмләткестәр һәм хуш еҫле әйберҙәр менән сауҙа иткән каруан юлдары Набатей биләмәләре аша үткән. {{Б.э.т.}} 312 йәки 311 йылдарҙа Антигон хәрби начальнигы Афиней, урындағы йыл һайын билдәләнә торған байрамды йөрөгән ирҙәр булмауынан файҙаланып, [[Петра]]ны талай. Набатей {{Б.э.т.}} II быуат башына тиклем Птолемей Мысырының йоғонтоһо сфераһында ҡала һәм Селевкиҙар империяһының тарҡалыуы башында территориаль экспансия башлай. Набатейҙа нәҫелдән килгән монархия б.э.т. 169 йылда Арета I тәхеткә килгәндән алып [[:ru:Хасмонеи|хасмоней]] [[:ru:Иудея|Иудеиәһе]] менән көнәркәш була, б.э.т. 84 йылда Арета III хакимлыҡ иткәндә [[Димәшҡ]]те һәм Сүриәнең бер өлөшөн буйһондора. {{Б.э.т.}} I б. — б.э. I б. Рим экспансияһы осоронда Набатей Рим менән бойондороҡһоҙлоҡто һәм союздашлыҡ мөнәсәбәттәрен һаҡлап ҡала — мәҫәлән, Тит [[Ҡодос|Иерусалимды]] ҡамағанда Римдың союздаштары булып сығыш яһай. 105 йылда, Раббэль II вафат булғандан һуң, Траян Набатейҙы [[Боронғо Рим|Римға]] ҡуша, уның территорияһында Ғәрәбстан Петреяһы (Arabia Petraea) провинцияһын барлыҡҡа килтерә. == Набатей теле == Набатейҙар ғәрәп ҡәбиләһе булған, әммә, арамей теленән үҫешкән набатей яҙмаһын ҡулланып, арамей телендә яҙған. Беҙгә тиклем күп һанлы набатей яҙмалары килеп еткән. Артабан набатей яҙмаһы классик ғәрәп яҙмаһы барлыҡҡа килгән нигеҙгә әйләнә. == Набатей батшалары == * Арета I ({{Б.э.т.}} 168 йыл тирәһе) * Арета II (Б.э.т. 120/110 — б.э.т. 96 йй. тирәһе)) * Ободат I ({{Б.э.т.}} 96 — 85 йылдар тирәһе).) * Раббэль I ({{Б.э.т.}} 85/84 йыл) * Арета III Филэллин (Б.э.т. 84 — 62/1 йй.) * [[Ободат II]] (Б.э.т. 62/1 — 60/59 йй.)) * Малику I (Б.э.т. 60/59 — 30 йй.) * Ободат III (Б.э.т. 30 — 9 йй.) * Аретас IV Филопатрис (Б.э.т. 9 йыл — б.э. 39/40 й.) * Малику II (39/40—69/70 йй.) * Раббэль II Сотер (70/71—106 йй.) * [[Малику III]] (б.э. 106 йыл) == Набатей ҡалалары һәм урындары == * [[Петра]] * Мәҙәин-Сәлих * Шивта * Мәмшит * Авдат * Һалуца == Әҙәбиәт == == Һылтанмалар == [[Категория:Сәғүд Ғәрәбстаны тарихында дәүләттәр]] [[Категория:Боронғо Сүриәнең ҡалалары һәм батшалыҡтары]] [[Категория:Иордания тарихы]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] 474wxdd9991tpon27rjmwdotbpp7vcx 1307734 1307733 2026-10-25T18:00:15Z Akkashka 14326 /* Тарихы */ 1307734 wikitext text/x-wiki {{Тарихи дәүләт |самоназвание = [[Набатейский язык|набатей телендә]] 𐢕𐢃𐢋𐢈 |карта = Nabatean Kingdom (flat map).svg |p1 = Лихьян |flag_p1 = Lihyan Map.svg |p2 = Кедариттар |flag_p2 = Qedarites Map.svg |образовано = б.э.т. III быуат |ликвидировано = [[б.э. 106 йылы]] |s1 = Петрея Ғәрәбстаны |flag_s1 = Vexilloid_of_the_Roman_Empire.svg |титул_правителей = Набатей батшаһы |правитель1 = [[Арета I]] (билдәле тәүге хаким) |год_правителя1 = яҡынса [[б.э.т. 169 й.]] |правитель2 = [[Малику III]] |год_правителя2 = 106 йылға тиклем }} [[Файл:Ruins_of_a_church_in_Shivta_in_the_Negev.jpg|альт=|мини| Шивта милли паркы ]] '''Набатей батшалығы''' ('''Nabataea''' ; Набатей теле: 𐢕𐢃𐢋𐢈 ''Nabāṭū'') — беҙҙең эраға тиклем III быуатта — б.э.т. 106 йылдарҙа [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] ҡәбиләләре төркөмө — набатейҙар тарафынан барлыҡҡа килтерелгән хәҙерге [[Өрҙөн|Иордания]], [[Исраил|Израиль]], [[Сүриә]] һәм [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] территорияһында урынлашҡан дәүләт. Набатей батшалығының баш ҡалаһы — Вади Муса үҙәнендәге [[Петра]] ([[Өрҙөн|Иордания]]). == Тарихы == [[Файл:Petra_Jordan_BW_21.JPG|альт=|мини| Эль-Хазне ҡәберлеге ғибәҙәтханаһы]] Набатея барлыҡҡа килгәс, ул Эдом (Идумея) территорияһының күпселек өлөшөн биләй һәм [[Диадохи|Диадохтар]] йәш дәүләттәре: [[Ғәрәбстан ярымутрауы|Ғәрәбстан]] менән сауҙа итеүгә ынтылған Птолемей Мысыры һәм [[Селевкиҙар дәүләте]] араһында көнәркәшлек объектына әйләнә. Сөнки тәмләткестәр һәм хуш еҫле әйберҙәр менән сауҙа иткән каруан юлдары Набатей биләмәләре аша үткән. {{Б.э.т.}} 312 йәки 311 йылдарҙа Антигон хәрби начальнигы Афиней, урындағы йыл һайын билдәләнә торған байрамды йөрөгән ирҙәр булмауынан файҙаланып, [[Петра]]ны талай. Набатей {{б.э.т.}} II быуат башына тиклем Птолемей Мысырының йоғонтоһо сфераһында ҡала һәм Селевкиҙар империяһының тарҡалыуы башында территориаль экспансия башлай. Набатейҙа нәҫелдән килгән монархия б.э.т. 169 йылда Арета I тәхеткә килгәндән алып [[:ru:Хасмонеи|хасмоней]] [[:ru:Иудея|Йәһүҙиәһе]] менән көнәркәш була, б.э.т. 84 йылда Арета III хакимлыҡ иткәндә [[Димәшҡ]]те һәм Сүриәнең бер өлөшөн буйһондора. {{Б.э.т.}} I б. — б.э. I б. Рим экспансияһы осоронда Набатей Рим менән бойондороҡһоҙлоҡто һәм союздашлыҡ мөнәсәбәттәрен һаҡлап ҡала — мәҫәлән, Тит [[Ҡодос|Иерусалимды]] ҡамағанда Римдың союздаштары булып сығыш яһай. 105 йылда, Раббэль II вафат булғандан һуң, [[Траян]] Набатейҙы [[Боронғо Рим|Римға]] ҡуша, уның территорияһында Ғәрәбстан Петреяһы (Arabia Petraea) провинцияһын барлыҡҡа килтерә. == Набатей теле == Набатейҙар ғәрәп ҡәбиләһе булған, әммә, арамей теленән үҫешкән набатей яҙмаһын ҡулланып, арамей телендә яҙған. Беҙгә тиклем күп һанлы набатей яҙмалары килеп еткән. Артабан набатей яҙмаһы классик ғәрәп яҙмаһы барлыҡҡа килгән нигеҙгә әйләнә. == Набатей батшалары == * Арета I ({{Б.э.т.}} 168 йыл тирәһе) * Арета II (Б.э.т. 120/110 — б.э.т. 96 йй. тирәһе)) * Ободат I ({{Б.э.т.}} 96 — 85 йылдар тирәһе).) * Раббэль I ({{Б.э.т.}} 85/84 йыл) * Арета III Филэллин (Б.э.т. 84 — 62/1 йй.) * [[Ободат II]] (Б.э.т. 62/1 — 60/59 йй.)) * Малику I (Б.э.т. 60/59 — 30 йй.) * Ободат III (Б.э.т. 30 — 9 йй.) * Аретас IV Филопатрис (Б.э.т. 9 йыл — б.э. 39/40 й.) * Малику II (39/40—69/70 йй.) * Раббэль II Сотер (70/71—106 йй.) * [[Малику III]] (б.э. 106 йыл) == Набатей ҡалалары һәм урындары == * [[Петра]] * Мәҙәин-Сәлих * Шивта * Мәмшит * Авдат * Һалуца == Әҙәбиәт == == Һылтанмалар == [[Категория:Сәғүд Ғәрәбстаны тарихында дәүләттәр]] [[Категория:Боронғо Сүриәнең ҡалалары һәм батшалыҡтары]] [[Категория:Иордания тарихы]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] snh8mj5kantqbnlv7df8ybjq6fnaweg 0 201616 1307738 2026-10-25T19:40:30Z Akkashka 14326 "[[:ru:Special:Redirect/revision/155637313|Ханаан]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1307738 wikitext text/x-wiki {{Историческая область|Название=Ханаан|Иллюстрирование=Canaanite City States In The Bronze Age.svg|Подпись к иллюстрации=Основные ханаанские города-государства в бронзовом веке|Государство-1=[[Финикия]]|Годы-1={{S| [[XXV век до н. э.]] — [[64 до н. э.]]}}|Государство-2=[[Филистия]]|Годы-2=[[XII век до н. э.]] — [[604 до н. э.]]|Государство-3=[[Моав]]|Годы-3=[[XIII век до н. э.| XIII]] — [[IV век до н. э.]]|Государство-4=[[Аммон (царство)|Аммон]]|Годы-4=[[XI век до н. э.| XI]] — [[II век до н. э.]]|Государство-5=[[Арамейский Дамаск| Арам]]|Годы-5=XII век до н. э. — [[732 до н. э.]]|Государство-6=[[Эдом (царство)|Эдом]]|Период=средний бронзовый — ранний железный век|Карта региона=A map of Canaan (8343807206).jpg|Годы-6=XIII век до н. э. — [[106 год]]|Государство-7=[[Израильское царство| Израиль]]|Годы-7=XI век до н. э. — [[722 до н. э.]]|Государство-8=[[Иудейское царство| Иудея]]|Годы-8=[[930-е до н. э.| 930-е]] — [[586 до н. э.]]}}'''Ҡынаан''' ( {{S|{{lang-phn|𐤊𐤍𐤏𐤍}} {{МФА2|k|n|a|ˈ|a|n}}}} {{S|{{Lang-hbo|𐤊𐤍𐤏𐤍}} / {{Lang-hbo2|כנען}} {{МФА2|k|ˈ|n|a|.|ʕ|a|n}}}} {{S|{{Lang-he|כְּנַעַן}} {{МФА2|k|ˈ|n|a|.|ʔ|a|n}}}} {{S|{{Lang-akk|𒆳𒆠𒈾𒄴𒈾}} {{МФА2|k|i|ˈ|n|a|χ|.|n|u|m}}}} ; {{S|{{Lang-syr|ܟܢܥܢ}} {{МФА2|k|ə|n|a|ʕ|ə|n}}}} ; {{S|{{lang2|grc|grc-koi|Χαναάν}} {{МФА2|x|a|.|n|a|ˈ|a|n}}}} ; {{S|{{lang-ar|كَنْعَانُ}} {{МФА2|k|a|n|.|ʕ|a|ː|n}}}} ) — [[Левант|Левантта]], [[Бәрәкәтле ярым ай|Уңдырышлы ярым ай]] көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан тарихи төбәк. хәҙерге [[Исраил|Израиль]] [[Ливан]], [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин дәүләте]] һәм, өлөшләтә, [[Сүриә]] территорияһында урынлашҡан ерҙәр өсөн, Израилға тиклемге атама. Төрлө тарихи осорҙарҙа көнсығышта [[Иордан]] һәм Оронтес йылғаларына тиклем, көньяҡта [[Ғәззә|Ғәззәнән]] төньяҡта [[Тавр һырты|Тавр]] тауҙарына тиклем һуҙылған Ҡынаан сиктәрен аңлау төрлөсә була; был исемдең тәүҙә [[Финикия|Финикияға]] ҡағылыуы ихтимал . Изге Яҙмала Ҡынаан — Вәғәҙә ителгән ер, йәғни, Алла тарафынан [[Йәһүдтәр|Израиль халҡына]] вәғәҙә ителгән ( {{Тәүрат|Быт|17:8}} ; {{Тәүрат|Исх|6:4}} ). Изге Яҙмала ''Ҡынаан'' исеме ҡайһы саҡта [[Сүриә (төбәк)|Сүриә]] һәм Эрец Израилдең бөтә территорияһын аңлатыу өсөн ҡулланыла, әммә ғәҙәттә яр буйы һыҙатына ғына ҡағыла {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . Ҡынаан дөйөм алғанда Израиль иле тип тә атала <ref>{{ЭЕЭ|11757|Израиль. Земля Израиля (Эрец-Исраэль). Географический очерк}} </ref> . == Атамаһы == Ил атамаһы {{МФА2|a|:|r|a|:|ṣ|пробел|k|n|a|'|a|n|}} бер версия буйынса, бәлки, «шәмәхә иле» страна пурпура) тигәнде аңлата <ref>{{Китап|автор=[[Шифман И. Ш.]]|заглавие=Финикийский язык|год=2010|место=М|издательство=Едиториал УРСС}}</ref> . Икенсе версия буйынса, ул боронғо игенселек мәҙәниәтендә боронғо ҡынаандар ер аҫты ут аллаһы Хена ( ''Кен'') исеменән килеп сыҡҡан <ref>{{Cite web|author=Зильберман М. И.|access-date=2021-12-13|accessdate=2020-02-03|url-status=live}}</ref> . Финикия риүәйәттәренең береһе буйынса, Ҡына (''Кен'') аллаһы һәм уның ҡатыны Хенат (''Кенат'') финикий-ҡынаандарҙың (ҡәбиләнең бер өлөшө булыуы ихтимал) ата-бабалары булған; [[Ҡодос|Иерусалим]] янындағы Геенна үҙәненең исеме лә уға барып тоташа, был «Енном улдарының иле ( [[Үҙән|үҙәне]] )» тигәнде аңлата <ref>{{Cite web|access-date=2021-12-13|accessdate=2021-12-02|url-status=live}}</ref> . Мөмкин булған иң боронғо (бәхәсле) телгә алыу — Эбла архивтарынан, шумер шына яҙмаһында эбла телендә яҡынса б.э.т. 2350 йылда яҙылған табличкала '''ga-na-na''' <ref name="Ahlström-1993-1">{{Cite book|first=Gösta Werner|last=Ahlström|title=The History of Ancient Palestine|page=141|isbn=978-0-8006-2770-6|publisher=Fortress Press|url=https://books.google.com/books?id=5cSAlLBZKaAC|accessdate=9 October 2018|year=1993}}</ref> <ref>{{Cite book|first=Mitchell J.|last=Dahood|year=1978|title=Congress Volume, International Organization for Study of the Old Testament|page=83|publisher=Brill|isbn=978-90-04-05835-4|chapterurl=https://books.google.com/books?id=daVAAQAAIAAJ|accessdate=9 October 2018}}.</ref> == Тарихы == [[Файл:ProtoCanaan.jpg|справа|мини| Протоҡынаан яҙмалары һүрәте]] Боронғо Ҡынаанда көнбайыш семит сығышлы төрлө халыҡтар йәшәгән (мәҫәлән, ҡынаандар һәм [[амориҙар]] ), һинд-европа ( [[хеттар]] ) һәм ҡатнаш ( йәвүстәр <ref>{{Китап|ссылка=|автор=Андрей Сазанов|заглавие=Библейская археология|часть=3. Археология Иерусалима|ссылка часть=https://web.archive.org/web/20250503113908/https://jhist.org/lessons_08/08-60.htm}}</ref>, был шулай уҡ Изге Яҙмала ла раҫлана ( {{Тәүрат|Иез|16:3}} )), һәм дошманлашҡан батшалыҡтар һәм ҡала-дәүләттәрҙең һыҙат сиген кәҙәләндергән. Боронғо Месопотамия һәм [[Боронғо Мысыр]] территориялары араһында урынлашҡан, Ҡынаан, бер яҡтан, Боронғо Көнсығыш цивилизацияһы үҙәгендә булһа, икенсе яҡтан, даими тышҡы баҫып алыуҙарға дусар ителә. Ҡынаан халҡы боронғо донъяла беренсе булып моллюскыларҙан шәмәхә төҫ алырға һәм уның менән кейем буярға өйрәнә; был ерҙән килгән [[Финикиялылар|финикийҙар]] Урта диңгеҙ ярҙарында күп колонияларға, шул иҫәптән Карфагенға, нигеҙ һала. Бында протоҡынаан яҙмаһы һәм уға бәйле, бөтә хәҙерге [[Алфавит|алфавиттарҙы]] барлыҡҡа килтергән, шул иҫәптән [[Грек алфавиты|грек]] һәм [[Латин алфавиты|латин]] яҙыу системаларының нигеҙен тәшкил иткән, [[Финикия яҙыуы|финикий яҙмаһы]] үҫешә. Изге Яҙма буйынса, [[Муса (пәйғәмбәр)|Муса]] етәкселегендә Мысырҙан сыҡҡандан һуң, [[Йәһүдтәр|йәһүдтәр,]] Ғайса Навин етәкселегендә Месопотамия ҡалаһы <a href="./Ур" rel="mw:WikiLink" data-linkid="244" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Ур&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Ur-Nassiriyah.jpg/120px-Ur-Nassiriyah.jpg?utm_source=ru.wikipedia.org&amp;amp;utm_campaign=api&amp;amp;utm_content=thumbnail&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:60},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;Древний шумерский город в Месопотамии&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q5699&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;targetTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Ур&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Ur-Nassiriyah.jpg/120px-Ur-Nassiriyah.jpg?utm_source=ba.wikipedia.org&amp;amp;utm_campaign=api&amp;amp;utm_content=thumbnail&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:60},&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q5699&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ba&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;link&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwfQ" title="Ур">Ур</a>ҙан бында күсеп килгән патриарх <a href="./Авраам" rel="mw:WikiLink" data-linkid="243" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Авраам&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d5/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA_%D0%90%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%B0%D0%BC.jpg/120px-%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA_%D0%90%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%B0%D0%BC.jpg?utm_source=ru.wikipedia.org&amp;amp;utm_campaign=api&amp;amp;utm_content=thumbnail&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:78},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;библейский персонаж&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q9181&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;targetTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Авраам&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/Rembrandt_Harmensz._van_Rijn_035.jpg/120px-Rembrandt_Harmensz._van_Rijn_035.jpg?utm_source=ba.wikipedia.org&amp;amp;utm_campaign=api&amp;amp;utm_content=thumbnail&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:116},&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q9181&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ba&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;link&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwfA" title="Авраам">Ибраһимға <a href="./Земля_обетованная" rel="mw:WikiLink" data-linkid="242" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Земля Израильская&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Lieder_des_Ghetto_11.jpg/120px-Lieder_des_Ghetto_11.jpg?utm_source=ru.wikipedia.org&amp;amp;utm_campaign=api&amp;amp;utm_content=thumbnail&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:99},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;исторический регион&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q155321&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;source&amp;quot;}" class="mw-redirect cx-link" id="mwew" title="Земля обетованная">Хоҙай вәғәҙә иткән</a></a> <a href="./Земля_обетованная" rel="mw:WikiLink" data-linkid="242" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Земля Израильская&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Lieder_des_Ghetto_11.jpg/120px-Lieder_des_Ghetto_11.jpg?utm_source=ru.wikipedia.org&amp;amp;utm_campaign=api&amp;amp;utm_content=thumbnail&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:99},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;исторический регион&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q155321&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;source&amp;quot;}" class="mw-redirect cx-link" id="mwew" title="Земля обетованная">ер булараҡ <a href="./Завоевание_Ханаана" rel="mw:WikiLink" data-linkid="241" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Завоевание Ханаана&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/48/Mount-Eival-30989.jpg/120px-Mount-Eival-30989.jpg?utm_source=ru.wikipedia.org&amp;amp;utm_campaign=api&amp;amp;utm_content=thumbnail&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:53},&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q2900968&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;source&amp;quot;}" class="cx-link" id="mweg" title="Завоевание Ханаана">Ҡынаанды яулай</a></a>. Патриархтар һәм Мысырҙан сығыу дәүеренең тарихилығы археологик мәғлүмәттәр менән раҫланмай. Иҫке ғәһед буйынса, Ғайса Навин етәкселегендә күп ҡалалар (шул иҫәптән Иерихон, Вефиль, Ай ) алына, яулап алынған территориялағы ҡайһы бер ҡәбиләләр тулыһынса юҡ ителә, ә ҡайһы берҙәре, хәрби еңелгәндән һуң, яулап алыусылар араһында йәшәргә ҡала {{Sfn|Paton|1914|p=205}} . Был территорияла диңгеҙ халыҡтарының береһе филистимлеләрҙең барлыҡҡа килгәне яңы — [[Фәләстин]] атамаһын барлыҡҡа килтерә. Беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡтың икенсе яртыһында Ҡынаанда йәһүд семит-хамит ҡәбиләләренең барлыҡҡа килгән ваҡытын сағыштырыу. (күпселек тарихсылар фекеренсә, б.э.т. XIII быуат ) Ҡынаан ҡалаларының емерелеү ваҡыты проблемалы, сөнки һуңғылары археологик яҡтан б.э.т. [[:ru:XV_век_до_н._э.|XV]] быуаттан алып [[:ru:XII_век_до_н._э.|б.э.т. XII быуат]] <ref>{{Мәҡәлә|ссылка=http://nizi.co.il/nauka/gumanitarnye-nauki/kniga-iisusa-navina-avtorstvo-i-istoriko-arkheologicheskie-paralleli.html|автор=[[Пайков, Валерий Лазаревич]]|заглавие=Книга Иисуса Навина: авторство и историко-археологические параллели|год=2014|издание=Наука и жизнь Израиля|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327101707/http://nizi.co.il/nauka/gumanitarnye-nauki/kniga-iisusa-navina-avtorstvo-i-istoriko-arkheologicheskie-paralleli.html|archivedate=2019-03-27}}</ref>менән билдәләнә. Уның территорияһында берләшкән Израиль батшалығы ваҡытында батшалар [[Талут|Саул]], [[Дауыт]] һәм [[Сөләймән]] ( беҙҙең эраға тиклем XI быуатта барлыҡҡа килгән, б.э.т. 930 тирәһендә тарҡалған) иң ҙур дәүләт субъекты булған. Һуңғы бер нисә тиҫтә йыл арауығында Израиль батшалығының берҙәм ҡөҙрәтле дәүләт булараҡ йәшәүенең тарихилығы тарихсылар араһында бәхәстәр тыуҙыра <ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=39278148|автор=А.С. Десницкий|заглавие=История Древнего Израиля: принципы реконструкции|год=2019|язык=ru|издание=Ориенталистика|том=2|выпуск=2|страницы=418|issn=2618-7043, 2687-0738|doi=10.31696/2618-7043-2019-2-2-399-420|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200711205132/https://www.elibrary.ru/item.asp?id=39278148|archivedate=2020-07-11}}</ref> . == Изге Яҙмала == {{Тәүрат|Быт|10:19}} ярашлы Ҡынаан — төньяҡта Сидондан көньяҡта [[Ғәззә|Ғәззәгә]] тиклем һәм көнсығышта [[Үле диңгеҙ|Үле диңгеҙҙең]] көньяҡ осона тиклемге ер. Ҡынаан сиктәре тураһында ентекле һүрәтләү {{Тәүрат|Чис|34:2–12}} : Уның көньяҡ сиге Үле диңгеҙҙең көньяҡ осонан Синай Ҡадеш-Варнеа аша [[Урта диңгеҙ]] ярҙарына тиклем һуҙылған. Төньяҡта Ҡынаан сиге яр буйы [[Яор]] тауы янында башланған һәм көнсығышҡа табан хәҙерге Баалбектың (хәҙерге Ливанда) төньяғына тиклем һуҙыла һәм шунан төньяҡ-көнсығышҡа табан [[Димәшҡ|Димәшҡтән]] төньяҡҡа яҡынса 100 км үткән. Көнсығышта был ерҙәргә [[Димәшҡ]], Һауран, Башан һәм Голан — Киннерет күленә тиклем биләмәләр ингән, сик [[Иордан]] йылғаһы буйлап Үле диңгеҙҙең төньяҡ осона тиклем үткән. Изге Яҙмала Транс-Иордания Ҡынаанға инмәй. Ғалимдар фекеренсә, был сиктәр яҡынса беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡтың 3-сө сирегендә Азиялағы Мысыр биләмәләренең сиктәренә тура килә. {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} Библия шәжәрәһе буйынса, Ҡынаан (Cna'an) Хамдың кесе улы булған, Хуштың (Нубия), Мицраимдың (Мысыр) һәм Путтың ағаһы булған. Библия шәжәрәһе буйынса, ул Ҡынаанда йәшәгән халыҡтарҙың ата-бабаһы. Хам иҫерек атаһы [[Нух (Ной)|Нухтың]] яланғаслығын күреп, был турала ағаларына һөйләй, шуға күрә Нух ҡарғыш әйтә: «Ҡынаан ҡәһәрләнде, ул ағаларына ҡолдарҙың ҡоло булыр» ( {{Тәүрат|Быт|9:24–25}} ). Нухтың ни өсөн Хамдың үҙен түгел, ә улын ҡарғауын асыҡлап булмай. Ҡайһы бер тикшеренүселәр фекеренсә, израилдәрҙең Ҡынаан халыҡтарына ҡарата тәрән дошманлығы арҡаһында текстағы Хам исеме Ҡынаан менән алмаштырылған {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . Изге Яҙмала Ҡынаан халҡын ҡынаандар тип атайҙар, әммә улар төрлө халыҡтар конгломераты булған (башлыса [[Западные семиты|көнбайыш семиттарҙы]] ла үҙ эсенә ала, шул иҫәптән [[Финикиялылар|финикийҙар]] ), улар Изге Яҙмала күп тапҡыр һәм айырым-айырым телгә алына, мәҫәлән, аморийҙар. Библия текстарында уларҙы - боттарға табыныу һәм әхлаҡһыҙлыҡтың кәүҙәләнеше булара кире яҡтан һүрәтләйҙәр. Биш китапта ( {{Тәүрат|Чис|23:23}} ; {{Тәүрат|Втор|7:1}} һәм башҡалар) израилдәргә ҡынаандар менән союз төҙөү һәм никахҡа инеү, уларҙы илаһтарына, шул иҫәптән [[Бәғел|Бәғелгә]] хеҙмәт итеү тыйыла . Ҡынаандарға өйләнергә кире ҡараш ата-бабалар тураһындағы библия хикәйәләүендә асыҡ күренә: [[Авраам|Ибраһим]] менән Исхаҡ улдарына ҡынаан ҡатындарына өйләнеүҙе тыйған ( {{Тәүрат|Быт|24:3; 28:6}} ). {{Тәүрат|Лев|18:3}} тыя «Ҡынаан ерендәге эштәрҙе башҡарыу», унан һуң енси тыйыуҙар исемлеге ( {{Тәүрат|Лев|18:6–23}} ); Ҡынаандар ҡылған «йәмһеҙ эштәрҙе эшләмәҫкә» иҫкәртмә бирелә ( {{Тәүрат|Лев|18:24, 26, 27}} ) {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . ''Ҡынаан'' һүҙенең икенсе мәғәнәһе — «сауҙа итеүсе», «сауҙагәр». Мәҫәлән, Осия пәйғәмбәр ( {{Тәүрат|Ос|12:8}} ), Израиль батшалығында йәшәүселәр араһында әхлаҡтың түбәнәйеүен тәнҡитләп, уларҙы «ҡынаанлылар» тип атай: «Ҡулында ялған үлсәү тотҡан ҡынаанлы рәнйетергә ярата». Йәзәкил Вавилонды «Ҡынаан иле, сауҙагәрҙәр ҡалаһы» тип атай {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . [[Угарит|Угариттың]] [[Угарит|Рас-Шамра]] ҡалаһында ҡаҙыу эштәре барышында күп һанлы ҡынаан әҙәби ҡомартҡылары, башлыса библия әҙәбиәтенә яңы яҡтылыҡ һибеүсе эпик-мифологик текстар табыла {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . == Яҙма == Ҡынаандарҙың донъя цивилизацияһына индергән иң ҙур өлөшө [[Алфавит|—]] б.э.т. 2000 һәм 1600 йй. [[:ru:Алфавит|алфавит]] яҙмаһын барлыҡҡа килтереүе <ref>{{Китап|заглавие=The Cambridge Ancient History|год=1973|издание=3rd, revised & enlarged edition|издательство=Cambridge University Press|том=2 Part 1. The Middle East and the Aegean Region, c.1800–1380 BC|страниц=885|isbn=0521082307}}</ref> [[Мысыр|Мысырҙарҙың]] йоғонтоһо арҡаһында папирус Ҡынаанда төп яҙыу материалы булып китә. Урындағы климат шарттарында папирус бик оҙаҡ һаҡланмағанлыҡтан (Мысырҙан айырмалы рәүештә), иртә алфавит яҙыу өлгөләре ифрат һирәк осрай. Бөгөнгө көнгә тиклем нығыраҡ материалдарҙағы бер нисә яҙма, мәҫәлән, мискәләргә сыйып яҙылған исемдәр генә һаҡланып ҡалған. == Сауҙа == Яр буйында йәшәүселәрҙең төп шөғөлө сауҙа булған, был ханаандар тормошоноң шул тиклем мөһим өлөшө булған, еврей телендә «ханаан» һүҙе «сауҙагәр» тигәнде аңлата башлаған - был уның мәғәнәһе, мәҫәлән, Сөләймәндең Ғибрәтле һүҙҙәре китабында ( 31:24 ). Төп порттар булып [[Сур (ҡала)|Тир]], Сидон, [[Бәйрүт|Бейрут]] һәм Библос тора, улар Ҡынаандың төньяҡ өлөшөндә (хәҙерге [[Ливан]] ярҙарында) урынлашҡан. Бынан кедр ағасы, зәйтүн майы һәм шарап һалынған кувшиндар һәм башҡа тауарҙар [[Мысыр|Мысырға]], [[Юнанстан|Грецияға]] һәм [[Крит|Критҡа]] ташыла. Улар Мысырҙан затлы әйберҙәр һәм папирус, Грециянан керамика һәм металл изделиелар алып килгән. Ҡынаандар Урта диңгеҙ сауҙаһының мөһим мәҡәләһе булып ҡолдар менән сауҙа тора. Ҡынаан ярҙарының төньяғында (хәҙерге Латакия янында) ҙур [[Угарит]] ҡалаһы ята, уның халҡы теле, мәҙәниәте һәм иҡтисади үҫеш кимәле буйынса ханаандарға яҡын була. Угарит Көнсығыш Урта диңгеҙҙәге иң мөһим һәм иң бай сауҙа үҙәктәренең береһе була. Илдең Мысыр менән [[Азия]] араһындағы юлда урынлашыуы һәм әүҙем сауҙа итеүе ҡынаандарҙы төрлө мәҙәни йоғонтоларға асыҡ итә. Мысыр хакимлығы аҫтында булған ҡалаларҙа һарайҙар һәм ғибәҙәтханалар Мысыр стилендә төҙөлгән, ә күршеләрҙә [[Ассирия|ассирий]] стиле өҫтөнлөк итә ала. Мысыр скарабей ҡуңыҙы статуэткалары һәм башҡа биҙәүестәр, [[Бәбел|вавилон]] цилиндр мөһөрҙәре, һәм [[Кесе Азия|Кесе Азиянан]] [[Хеттар|хет]] алтын биҙәүестәре модала булған. Ҡынаандарҙың мысыр [[Иероглиф|(иероглиф)]] һәм вавилон [[Шына яҙыу|(щинопись)]] яҙмаларын да ҡулланыуы әһәмиәтле. == Ҡалалар һәм уларҙың хакимдары == Ҡынаан ҡалалары балсыҡ һәм таш диуарҙар менән уратып алынған, был уларҙы талаусылар һәм ҡырағай хайуандар һөжүменән һаҡлаған. Ҡала диуарҙары эсендә өйҙәр бер-береһе өҫтөнә тығыҙланған, бөгөнгө [[Яҡын Көнсығыш|Яҡын Көнсығышта]] осраған нәмәгә оҡшаш нәмә. Ябай халыҡ ваҡ-төйәк ер участкаларын хужалыҡ иткән йәки төрлө кәсеп менән шөғөлләнгән. Ҡайһы берәүҙәрҙе батшаға, бай ер хужаларына йәки сауҙагәрҙәргә эшкә яллағандар. Ҡалалар араһында игенселәр, көтөүселәр йәшәгән ауылдар һибелгән. Ҡала хакимдары бер-береһе менән бер туҡтауһыҙ ыҙғышып, һуғышып йөрөгән. Ҡайһы ваҡыт ҡалаларға урмандарҙа йәшеренгән бандиттар һөжүм иткән. Ҡынаанда беҙҙең эраға тиклем 1360 йыл тирәһендә хәлдәр шулай булған. д. Мысырҙың Эль-Амарна ҡалаһында ҡаҙыу эштәре барышында табылған документтар быны дәлилләй. Ә Изге Яҙмалағы Ешуа һәм [[Библия|Судьялар]] китаптары 100-200 йыл үткәс тә барыһы ла шул уҡ ҡалған тип ышанырға нигеҙ бирә. Ҡынаандар араһындағы ыҙғыш израилдәргә илде яулап алыуҙы күпкә еңеләйтә. Берҙәм Ҡынаанды үҙ ҡулына алыу үлсәп бөткөһөҙ ауырыраҡ булыр ине. == Ҡынаандарҙың дине == [[Файл:Baal_Ugarit_Louvre_AO17329.jpg|мини|332x332пкс| Ҡынаан илаһы [[Бәғел]]<nowiki/>һыны. Күтәрелгән уң ҡулы ҡасандыр ҡорал йәки йәшен тотҡандыр]] [[Файл:Baal_thunderbolt_Louvre_AO15775.jpg|мини|419x419пкс| Йәшен атҡан Бәғел стелаһы, {{Б.э.т.}} XV—XIII бб., Рас-Шамрала ([[Угарит]]) табылған. [[Лувр|Лувр музейы .]]]] Ҡынаан илаһтары һәм алиһәләре тәбиғәт көстәрен кәүҙәләндергән. «Бәғел» ([[Бәғел|Vaal]]) исеме, «хужа» тигәнде аңлата, [[Хаду]], күк күкрәү, йәшен һәм ямғыр аллаһының титулы булған. Ямғыр, томан һәм ҡыуыш менән Бағал етәкселек иткәнгә, бөтә Ҡынаан йәмғиәте өсөн уға бәйле ураҡ бик мөһим һаналған. Ҡайһы бер тикшеренүселәр 28-се мәҙхиәлә (псалом) ҡынаан гимны эҙҙәрен тапҡан <ref>{{Cite web|access-date=2022-01-01|accessdate=2022-01-01|url-status=live}}</ref> . Бәғелдең ҡатыны Астарта, йәки, башҡаса әйткәндә, Анат — мөхәббәт һәм һуғыш алиһәһе, ә атаһы Эль — аллалар хакимы, ул израиль яулап алыу ваҡытына ярайһы уҡ томанлы фигураға әйләнгән. Элдең ҡатыны Ашера — алиһә-әсә һәм диңгеҙ хакимәһе булған. Астартаны ла, Ашераны ла йыш ҡына ''Баалат'' («хужабикә») тип атағандар. Төп илаһтарға шулай уҡ Шамаш — ҡояш илаһы, Решеф —һуғыш илаһы һәм Дагон — икмәк илаһы (һүҙмә-һүҙ «балыҡ», балыҡ ҡойроҡло итеп һүрәтләнгән) инә. Өлкән илаһтар тирәләй юғары илаһтар ғаиләләрен һәм ихаталарын барлыҡҡа килтергән башҡа күп илаһтар әйләнгән. Был дөйөм картина төрлөсә була, сөнки һәр ҡаланың үҙ шәхси покровителе йәки яратҡан илаһы була, уны йыш ҡына был урындың «Раббыһы» йәки «Ханымы» тип атайҙар. === Тәңреләр тураһында хикәйәләр === Ҡынаан илаһтары тураһындағы хикәйәләр ханаан (угарит текстарынан) да, сит ил сығанаҡтарынан да билдәле. Ҡынаан әҙәбиәтендә аллаларға шулай уҡ нәфрәттәр ҙә йөкмәтелгән: көнәркәшлек, һуғышсанлыҡ, енси эшмәкәрлек, был уларҙы нәҫел культы менән тығыҙ бәйле булған. Ә тормош бәрәкәтен биреүселәрҙең роле: яуҙа еңеү, уңдырышлылыҡ, ямғыр. Шул уҡ ваҡытта Ҡынаандың дини картинаһы бер төрлө булмаған <ref name="Ahlström-1993-1" /> : төрлө ҡалаларҙа төрлө илаһтарға табынғандар <ref>{{Китап|ссылка=https://doi.org/10.1163/9789004668829|автор=G.W. Ahlström|заглавие=Royal Administration and National Religion in Ancient Palestine|год=1982-01-01|издательство=BRILL|isbn=978-90-04-66882-9, 978-90-04-06562-8}}</ref> . Мәҫәлән, Баал культы ҡайһы бер үҙәктәрҙә үҙәк, икенселәрендә икенсел урында тора ала, ә Анат алиһәһенең образы <ref name=":0">{{Китап|ссылка=https://doi.org/10.1163/9789004275799|автор=Mark Smith|заглавие=The Ugaritic Baal Cycle|год=1994-01-01|издательство=BRILL|isbn=978-90-04-27579-9, 978-90-04-09995-1}}</ref> һуғыштың яҡлаусыһынан алып уңдырышлылыҡ символына тиклем төрлөсә була <ref name=":0" /> . [[Библия|Изге Яҙмала]] ҡанаандар йолалары кире характеристика бирелә ( {{Тәүрат|Втор|18:9}} ; {{Тәүрат|3 Цар|14:22|—24}} ; {{Тәүрат|Ос|4:12|—14}} ). <ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.31802/bca.2023.2.18.009|автор=А. Кашкин|заглавие=Review of: Bibliya. Knigi Svyashchennogo Pisaniya Vethogo i Novogo Zaveta v sovremennom russkom perevode [Bible: Contemporary Russian Translation] / ed. by M. P. Kulakova and M. M. Kulakova (Seriya «Sovremennaya bibleistika»)|год=2023-08-15|издание=Библия и христианская древность|выпуск=2(18)|страницы=287–298|issn=2658-7815|doi=10.31802/bca.2023.2.18.009}}</ref> Әммә шуны иҫәпкә алыу мөһим: библия һүрәтләүҙәре полемик характерҙа <ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.1163/9789004275522_006|автор=M. J. Dahood|заглавие=M. J. DAHOOD, Ebla, Ugarit and the Old Testament|год=1978-01-01|издание=Congress Volume Göttingen 1977|издательство=BRILL|страницы=81–112|isbn=978-90-04-27552-2}}</ref> һәм тышҡы ҡарашты сағылдыра, ә үҙҙәренең ҡынаан сығанаҡтарында (тәү сиратта угарит таҡтаташтары) улар тарихын әхлаҡи хөкөмһөҙ теркәй, аллалар «страстьтарын» космогоник һәм ритуаль тәртиптең бер өлөшө тип аңлата. === Ғибәҙәтханалар һәм руханиҙар === Ҡынаандың төп ҡалаларында иң мөһим илаһтарҙың ғибәҙәтханалары булған. Һәр ғибәҙәтханала руханиҙар, йырсылар һәм хеҙмәтселәр хеҙмәт иткән. Байрам көндәрендә ғибәҙәтханаға тантаналы кортеж инә. Уны етәкләгән урындағы батша ҡорбан салдырған. Ҡайһы бер ҡорбандарҙы бөтөнләй яндырғандар, икенселәрен Аллаһы Тәғәлә менән мөьминдәр араһында бүлгәндәр. Ҙур байрам уңайынан кортежға ябай халыҡ та ҡушыла алған; уларға тантаналарҙы алыҫтан күҙәтергә рөхсәт ителгән. Ғибәҙәтхана биналары бәләкәй булғанлыҡтан, инициаторҙарҙы ғына индерергә рөхсәт ителгән. Һәр батша өсөн үҙенең илаһилығының ғибәҙәтханаһын мөмкин тиклем мөһабәт итеү, аллалар һындарын һәм изге урын диуарҙарын ҡиммәтле металдар менән ҡаплау, аллаларға [[алтын]] тәрилкәләрҙә ризыҡ һалыу хөрмәт эше булған. Хоҙай һынынан йәки уны символлаштырған хайуандан тыш (мәҫәлән, Баалдың символы — бейә, Ашера — инә арыҫлан) ғибәҙәтхана эсендә ҡорбан килтереү өсөн ҡорбан килтереү урыны, хуш еҫле еҫтәр өсөн ҡорбан килтереү урыны һәм бер нисә таш бағана булған, улар аллалар йәки рухтар торлағы тип иҫәпләнгән. Ҡынаандағы ғибәҙәтханалар менән бер рәттән асыҡ һауала төҙөлгән изге урындар ҙа булған («бейек урындар»). Бында ла таш бағаналар, ҡорбан килтереү урындары һәм ағас бағана йәки ағас олондары булған. Кешеләр бындай изге урындарға ҡорбан салырға йәки доға ҡылырға ғына килгән. Ҡайһы берҙә Баал һәм Ашераға табыныу урынына ергә ҡаҙылған бағана хеҙмәт иткән (ҡара: {{Тәүрат|Втор|12:3}} ). Ҡорбан салыу ваҡытында рухани, малдың эс-ҡарынын тикшереп, ҡорбан салыусының яҙмышын алдан әйтер булған. Башҡа күрәҙәселәр киләсәкте йондоҙҙарға ҡарап билдәләгән, үлгәндәр менән аралашҡан йәки пәйғәмбәрлек трансына эләккән. Руханиҙарҙан шулай уҡ доғалар һәм тылсымлы сихырҙар ярҙамында ауырыуҙарҙы һауыҡтырыу һәләтенә эйә булыу талап ителгән. === Ҡорбандар === Ҡынаан культында ҡорбан илаһилыҡ менән үҙ-ара мөнәсәбәттең төп формаһы булған. Ҡорбан итеп мал һәм ризыҡ килтергәндәр <ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.2307/630952|автор=Sinclair Hood|заглавие=The Cambridge ancient history. 3rd ed. Vol. 2, part 1. History of the Middle East and the Aegean region c. 1800–1380 B.C. Ed. I. E. S. Edwards, C. J. Gadd, N. G. L. Hammond and E. Sollberger. Cambridge: The University Press. 1973. Pp. xxiii + 868. 3 folding maps. £8·00.|год=1975-11|издание=The Journal of Hellenic Studies|том=95|страницы=254–254|issn=0075-4269|doi=10.2307/630952}}</ref> . Был ғәмәлдәр угарит текстарында теркәлгән һәм археологик табыштар (шул иҫәптән ритуаль аштар һәм инициациялар эҙҙәре <ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.4000/syria.584|автор=Juan-Pablo Vita|заглавие=Dennis Pardee, Ritual and Cult at Ugarit.|год=2009|издание=Syria|том=86|страницы=364–364|issn=0039-7946|doi=10.4000/syria.584}}</ref> <ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.5040/9780300288087|автор=Amihai Mazar|заглавие=Archaeology of the Land of the Bible|год=1990|doi=10.5040/9780300288087}}</ref> ) менән раҫланған. Кешене ҡорбан итеү мәсьәләһе ғалимдар араһында бәхәстәр темаһы булып ҡала. Уларға дәлилдәр тәү сиратта библия текстарынан, шулай уҡ Яҡын Көнсығыш традицияларын һуңыраҡ грек-рим телендәге ҡабаттан һөйләүҙәрҙән <ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.2307/1516401|автор=N. H. Snaith|заглавие=The Cult of Molech|год=1966-01|издание=Vetus Testamentum|том=16|выпуск=1|страницы=123|issn=0042-4935|doi=10.2307/1516401}}</ref> <ref name=":2">{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.2307/3217888|автор=Gary Beckman, John Day|заглавие=Yahweh and the Gods and Goddesses of Canaan|год=2003-01|издание=Journal of the American Oriental Society|том=123|выпуск=1|страницы=253|issn=0003-0279|doi=10.2307/3217888}}</ref> килә. Шулай итеп, Изге Яҙмала Молохҡа балаларҙы ҡорбан итеү тураһында һүҙ бара (мәҫәлән, Левит китабында, Мусаның өсөнсө китабы [https://bible.by/syn/3/18/ 18:21] ; [https://bible.by/syn/3/20/ 20:2—5;] 2 [https://bible.by/verse/12/23/10/ Батшалыҡ 23:10] ). Археологик мәғлүмәттәр ике мәғәнәле аңлатыла. Мәҫәлән, Мегиддо ҡалаһында дини биналар эргәһендә һауыттарҙа ерләнгән балаларҙы тапҡандар. Мәҫәлән, [https://www.academia.edu/1456818/THE_RIDDLE_OF_STRUCTURE_5239_AT_MEGIDDO_STRATUM_IX бер нисә тикшеренүсе] уларҙы ҡорбан тип түгел, ә ерләү практикаһының махсус төрө тип аңлата <ref name=":1">{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.1017/s0003598x00049954|автор=Patricia Smith, Lawrence E. Stager, Joseph A. Greene, Gal Avishai|заглавие=Cemetery or sacrifice? Infant burials at the Carthage Tophet|год=2013-11-22|издание=Antiquity|том=87|выпуск=338|страницы=1191–1199|issn=0003-598X|doi=10.1017/s0003598x00049954}}</ref>, сөнки 1920 йылдан алып : Ошондай уҡ бәхәстәр Финикия һәм Карфаген үҙәктәрендәге « тофеттарҙы » <ref name=":1" /> (махсус балалар некрополдәре) уратып ала. Әйтелгән «нигеҙ ҡорбаны» <ref name=":2" /> (төҙөлөш ваҡытында бәпесте стенаға ҡаплау) йолаһы Ҡынаан контексында ышаныслы туранан-тура археологик дәлилдәргә эйә түгел һәм полемик әҙәбиәттә йышыраҡ топос булараҡ осрай. == Һуңғы осорҙа == Йәһүдтәрҙең [[Урта быуаттар|урта быуат]] сығанаҡтарында [[Көнсығыш Европа]] йыш ҡына Ҡынаан тип атала, башҡа илдәр кеүек үк, уларҙы йәһүд исемдәре [[Иҫке Ғәһед|библия]] топонимдарынан алынған ; тимәк, славян теле ''ҡынаан теле'' тип атала. Византия йәһүдтәре үҙҙәренән төньяҡта ''ҡанаан'' теленән башҡа бер телде белмәгән йәһүдтәр йәшәүен аптырап билдәләй {{Sfn|Евреи на территории Древней Руси — ЭЕЭ}} . 1930—1940 йылдарҙа «ханаандар» йәки «йәш еврейҙар» идеологик һәм мәҙәни хәрәкәте ойошторола, уның вәкилдәре беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡта Израиль ерендә йәшәгән ханаандар мәҙәниәте араһында туранан-тура бәйләнеш булдырырға тырыша , һәм XX быуатта Израиль [[Йәһүдтәр|йәһүд]] халҡының мәҙәниәтен [[Диаспора|диаспорала]] [[Йәһүдилек|йәһүд йолаларын]] кире ҡаҡҡан яңы-иҫке мәҙәниәт булдырыу маҡсатында . Хәрәкәт Эрец Израиль һәм [[Исраил|Израиль]] дәүләтендә сәйәси фекерләүгә, сәнғәткә, әҙәбиәткә һәм интеллектуаль тормошҡа ҙур йоғонто яһай. «Ҡанаандар» исемен Авраам Шлонский ирония менән биргән, ә төркөм тәүҙә «Йәһүд йәштәрен формалаштырыу комитеты» тип аталған. == Иҫкәрмәләр == == Әҙәбиәт == [[Категория:Яҡын Көнсығыш тарихи өлкәләре]] [[Категория:Библия урындары]] [[Категория:Йәһүд халҡы тарихы]] [[Категория:Көнсығыш Урта диңгеҙ буйы боронғо заманда]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] f2l4u8rwn79ptgc51v2fq7leonwto1k 1307739 1307738 2026-10-25T19:57:16Z Akkashka 14326 1307739 wikitext text/x-wiki {{Тарихи өлкә | Статус = Тарихи өлкә | Название = Ҡынаан | Иллюстрирование = Canaanite City States In The Bronze Age.svg | ширина = 300 | Подпись к иллюстрации = Бронза быуатында төп Ҡынаан ҡала-дәүләттәре | оригинальное название = *{{lang3|phn|xdm|hbo|𐤊𐤍𐤏𐤍}} *{{lang-akk|𒆳𒆠𒈾𒄴𒈾}} *{{lang-arc|𐡊𐡍𐡏𐡍}} *{{lang2|jpa|he|כְּנַעַן}} *{{Lang2|grc|grc-koi|Χαναάν}} *{{lang-syc|ܟܢܥܢ}} *{{lang-ar|كَنْعَانُ}} | Государство-1 = [[Финикия]] | Годы-1 = {{S| [[Б.э.т. XXV быуат]] — [[б.э.т. 64 йыл]]}} | Государство-2 = [[Филистия]] | Годы-2 = [[Б.э.т. XII быуат]] — [[б.э.т. 604 йыл]] | Государство-3 = [[Моав]] | Годы-3 = [[Б.э.т. XIII быуат| XIII]] — [[б.э.т. IV быуат]] | Государство-4 = [[Аммон (царство)|Аммон]] | Годы-4 = [[XI век до н. э.| XI]] — [[б.э.т. II быуат]] | Государство-5 = [[Арамейский Дамаск| Арам]] | Годы-5 = Б.э.т. XII быуат — [[б.э.т. 732 йыл]] | Государство-6 = [[Эдом (царство)|Эдом]] | Период = урта бронза — иртә тимер быуаты | Описание карты = Филипп Ли төҙөгән 1692 йылғы Ҡынаан картаһы | Карта региона = A map of Canaan (8343807206).jpg | Годы-6 = Б.э.т. XIII быуат — [[106 йыл]] | Государство-7 = [[Израильское царство| Израиль]] | Годы-7 = Б.э.т. XI быуат — [[б.э.т. 722 йыл]] | Государство-8 = [[Иудейское царство|Йәһүҙиә]] | Годы-8 = [[930-е до н. э.| 930-е]] — [[б.э.т. 586 йй.]] }} '''Ҡынаан''' ( {{S|{{lang-phn|𐤊𐤍𐤏𐤍}} {{МФА2|k|n|a|ˈ|a|n}}}} {{S|{{Lang-hbo|𐤊𐤍𐤏𐤍}} / {{Lang-hbo2|כנען}} {{МФА2|k|ˈ|n|a|.|ʕ|a|n}}}} {{S|{{Lang-he|כְּנַעַן}} {{МФА2|k|ˈ|n|a|.|ʔ|a|n}}}} {{S|{{Lang-akk|𒆳𒆠𒈾𒄴𒈾}} {{МФА2|k|i|ˈ|n|a|χ|.|n|u|m}}}} ; {{S|{{Lang-syr|ܟܢܥܢ}} {{МФА2|k|ə|n|a|ʕ|ə|n}}}} ; {{S|{{lang2|grc|grc-koi|Χαναάν}} {{МФА2|x|a|.|n|a|ˈ|a|n}}}} ; {{S|{{lang-ar|كَنْعَانُ}} {{МФА2|k|a|n|.|ʕ|a|ː|n}}}} ) — [[Левант|Левантта]], [[Бәрәкәтле ярым ай|Уңдырышлы ярым ай]] көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан тарихи төбәк. хәҙерге [[Исраил|Израиль]] [[Ливан]], [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин дәүләте]] һәм, өлөшләтә, [[Сүриә]] территорияһында урынлашҡан ерҙәр өсөн, Израилға тиклемге атама. Төрлө тарихи осорҙарҙа көнсығышта [[Иордан]] һәм Оронтес йылғаларына тиклем, көньяҡта [[Ғәззә|Ғәззәнән]] төньяҡта [[Тавр һырты|Тавр]] тауҙарына тиклем һуҙылған Ҡынаан сиктәрен аңлау төрлөсә була; был исемдең тәүҙә [[Финикия|Финикияға]] ҡағылыуы ихтимал . Изге Яҙмала Ҡынаан — Вәғәҙә ителгән ер, йәғни, Алла тарафынан [[Йәһүдтәр|Израиль халҡына]] вәғәҙә ителгән ( {{Тәүрат|Быт|17:8}} ; {{Тәүрат|Исх|6:4}} ). Изге Яҙмала ''Ҡынаан'' исеме ҡайһы саҡта [[Сүриә (төбәк)|Сүриә]] һәм Эрец Израилдең бөтә территорияһын аңлатыу өсөн ҡулланыла, әммә ғәҙәттә яр буйы һыҙатына ғына ҡағыла {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . Ҡынаан дөйөм алғанда Израиль иле тип тә атала <ref>{{ЭЕЭ|11757|Израиль. Земля Израиля (Эрец-Исраэль). Географический очерк}} </ref> . == Атамаһы == Ил атамаһы {{МФА2|a|:|r|a|:|ṣ|пробел|k|n|a|'|a|n|}} бер версия буйынса, бәлки, «шәмәхә иле» страна пурпура) тигәнде аңлата <ref>{{Китап|автор=[[Шифман И. Ш.]]|заглавие=Финикийский язык|год=2010|место=М|издательство=Едиториал УРСС}}</ref> . Икенсе версия буйынса, ул боронғо игенселек мәҙәниәтендә боронғо ҡынаандар ер аҫты ут аллаһы Хена ( ''Кен'') исеменән килеп сыҡҡан <ref>{{Cite web|author=Зильберман М. И.|access-date=2021-12-13|accessdate=2020-02-03|url-status=live}}</ref> . Финикия риүәйәттәренең береһе буйынса, Ҡына (''Кен'') аллаһы һәм уның ҡатыны Хенат (''Кенат'') финикий-ҡынаандарҙың (ҡәбиләнең бер өлөшө булыуы ихтимал) ата-бабалары булған; [[Ҡодос|Иерусалим]] янындағы Геенна үҙәненең исеме лә уға барып тоташа, был «Енном улдарының иле ( [[Үҙән|үҙәне]] )» тигәнде аңлата <ref>{{Cite web|access-date=2021-12-13|accessdate=2021-12-02|url-status=live}}</ref> . Мөмкин булған иң боронғо (бәхәсле) телгә алыу — Эбла архивтарынан, шумер шына яҙмаһында эбла телендә яҡынса б.э.т. 2350 йылда яҙылған табличкала '''ga-na-na''' <ref name="Ahlström-1993-1">{{Cite book|first=Gösta Werner|last=Ahlström|title=The History of Ancient Palestine|page=141|isbn=978-0-8006-2770-6|publisher=Fortress Press|url=https://books.google.com/books?id=5cSAlLBZKaAC|accessdate=9 October 2018|year=1993}}</ref> <ref>{{Cite book|first=Mitchell J.|last=Dahood|year=1978|title=Congress Volume, International Organization for Study of the Old Testament|page=83|publisher=Brill|isbn=978-90-04-05835-4|chapterurl=https://books.google.com/books?id=daVAAQAAIAAJ|accessdate=9 October 2018}}.</ref> == Тарихы == [[Файл:ProtoCanaan.jpg|справа|мини| Протоҡынаан яҙмалары һүрәте]] Боронғо Ҡынаанда көнбайыш семит сығышлы төрлө халыҡтар йәшәгән (мәҫәлән, ҡынаандар һәм [[амориҙар]] ), һинд-европа ( [[хеттар]] ) һәм ҡатнаш ( йәвүстәр <ref>{{Китап|ссылка=|автор=Андрей Сазанов|заглавие=Библейская археология|часть=3. Археология Иерусалима|ссылка часть=https://web.archive.org/web/20250503113908/https://jhist.org/lessons_08/08-60.htm}}</ref>, был шулай уҡ Изге Яҙмала ла раҫлана ( {{Тәүрат|Иез|16:3}} )), һәм дошманлашҡан батшалыҡтар һәм ҡала-дәүләттәрҙең һыҙат сиген кәҙәләндергән. Боронғо Месопотамия һәм [[Боронғо Мысыр]] территориялары араһында урынлашҡан, Ҡынаан, бер яҡтан, Боронғо Көнсығыш цивилизацияһы үҙәгендә булһа, икенсе яҡтан, даими тышҡы баҫып алыуҙарға дусар ителә. Ҡынаан халҡы боронғо донъяла беренсе булып моллюскыларҙан шәмәхә төҫ алырға һәм уның менән кейем буярға өйрәнә; был ерҙән килгән [[Финикиялылар|финикийҙар]] Урта диңгеҙ ярҙарында күп колонияларға, шул иҫәптән Карфагенға, нигеҙ һала. Бында протоҡынаан яҙмаһы һәм уға бәйле, бөтә хәҙерге [[Алфавит|алфавиттарҙы]] барлыҡҡа килтергән, шул иҫәптән [[Грек алфавиты|грек]] һәм [[Латин алфавиты|латин]] яҙыу системаларының нигеҙен тәшкил иткән, [[Финикия яҙыуы|финикий яҙмаһы]] үҫешә. Изге Яҙма буйынса, [[Муса (пәйғәмбәр)|Муса]] етәкселегендә Мысырҙан сыҡҡандан һуң, [[Йәһүдтәр|йәһүдтәр,]] Ғайса Навин етәкселегендә Месопотамия ҡалаһы <a href="./Ур" rel="mw:WikiLink" data-linkid="244" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Ур&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Ur-Nassiriyah.jpg/120px-Ur-Nassiriyah.jpg?utm_source=ru.wikipedia.org&amp;amp;utm_campaign=api&amp;amp;utm_content=thumbnail&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:60},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;Древний шумерский город в Месопотамии&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q5699&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;targetTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Ур&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Ur-Nassiriyah.jpg/120px-Ur-Nassiriyah.jpg?utm_source=ba.wikipedia.org&amp;amp;utm_campaign=api&amp;amp;utm_content=thumbnail&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:60},&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q5699&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ba&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;link&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwfQ" title="Ур">Ур</a>ҙан бында күсеп килгән патриарх <a href="./Авраам" rel="mw:WikiLink" data-linkid="243" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Авраам&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d5/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA_%D0%90%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%B0%D0%BC.jpg/120px-%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA_%D0%90%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%B0%D0%BC.jpg?utm_source=ru.wikipedia.org&amp;amp;utm_campaign=api&amp;amp;utm_content=thumbnail&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:78},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;библейский персонаж&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q9181&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;targetTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Авраам&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/Rembrandt_Harmensz._van_Rijn_035.jpg/120px-Rembrandt_Harmensz._van_Rijn_035.jpg?utm_source=ba.wikipedia.org&amp;amp;utm_campaign=api&amp;amp;utm_content=thumbnail&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:116},&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q9181&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ba&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;link&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwfA" title="Авраам">Ибраһимға <a href="./Земля_обетованная" rel="mw:WikiLink" data-linkid="242" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Земля Израильская&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Lieder_des_Ghetto_11.jpg/120px-Lieder_des_Ghetto_11.jpg?utm_source=ru.wikipedia.org&amp;amp;utm_campaign=api&amp;amp;utm_content=thumbnail&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:99},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;исторический регион&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q155321&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;source&amp;quot;}" class="mw-redirect cx-link" id="mwew" title="Земля обетованная">Хоҙай вәғәҙә иткән</a></a> <a href="./Земля_обетованная" rel="mw:WikiLink" data-linkid="242" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Земля Израильская&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Lieder_des_Ghetto_11.jpg/120px-Lieder_des_Ghetto_11.jpg?utm_source=ru.wikipedia.org&amp;amp;utm_campaign=api&amp;amp;utm_content=thumbnail&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:99},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;исторический регион&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q155321&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;source&amp;quot;}" class="mw-redirect cx-link" id="mwew" title="Земля обетованная">ер булараҡ <a href="./Завоевание_Ханаана" rel="mw:WikiLink" data-linkid="241" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Завоевание Ханаана&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/48/Mount-Eival-30989.jpg/120px-Mount-Eival-30989.jpg?utm_source=ru.wikipedia.org&amp;amp;utm_campaign=api&amp;amp;utm_content=thumbnail&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:53},&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q2900968&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;source&amp;quot;}" class="cx-link" id="mweg" title="Завоевание Ханаана">Ҡынаанды яулай</a></a>. Патриархтар һәм Мысырҙан сығыу дәүеренең тарихилығы археологик мәғлүмәттәр менән раҫланмай. Иҫке ғәһед буйынса, Ғайса Навин етәкселегендә күп ҡалалар (шул иҫәптән Иерихон, Вефиль, Ай ) алына, яулап алынған территориялағы ҡайһы бер ҡәбиләләр тулыһынса юҡ ителә, ә ҡайһы берҙәре, хәрби еңелгәндән һуң, яулап алыусылар араһында йәшәргә ҡала {{Sfn|Paton|1914|p=205}} . Был территорияла диңгеҙ халыҡтарының береһе филистимлеләрҙең барлыҡҡа килгәне яңы — [[Фәләстин]] атамаһын барлыҡҡа килтерә. Беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡтың икенсе яртыһында Ҡынаанда йәһүд семит-хамит ҡәбиләләренең барлыҡҡа килгән ваҡытын сағыштырыу. (күпселек тарихсылар фекеренсә, б.э.т. XIII быуат ) Ҡынаан ҡалаларының емерелеү ваҡыты проблемалы, сөнки һуңғылары археологик яҡтан б.э.т. [[:ru:XV_век_до_н._э.|XV]] быуаттан алып [[:ru:XII_век_до_н._э.|б.э.т. XII быуат]] <ref>{{Мәҡәлә|ссылка=http://nizi.co.il/nauka/gumanitarnye-nauki/kniga-iisusa-navina-avtorstvo-i-istoriko-arkheologicheskie-paralleli.html|автор=[[Пайков, Валерий Лазаревич]]|заглавие=Книга Иисуса Навина: авторство и историко-археологические параллели|год=2014|издание=Наука и жизнь Израиля|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327101707/http://nizi.co.il/nauka/gumanitarnye-nauki/kniga-iisusa-navina-avtorstvo-i-istoriko-arkheologicheskie-paralleli.html|archivedate=2019-03-27}}</ref>менән билдәләнә. Уның территорияһында берләшкән Израиль батшалығы ваҡытында батшалар [[Талут|Саул]], [[Дауыт]] һәм [[Сөләймән]] ( беҙҙең эраға тиклем XI быуатта барлыҡҡа килгән, б.э.т. 930 тирәһендә тарҡалған) иң ҙур дәүләт субъекты булған. Һуңғы бер нисә тиҫтә йыл арауығында Израиль батшалығының берҙәм ҡөҙрәтле дәүләт булараҡ йәшәүенең тарихилығы тарихсылар араһында бәхәстәр тыуҙыра <ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=39278148|автор=А.С. Десницкий|заглавие=История Древнего Израиля: принципы реконструкции|год=2019|язык=ru|издание=Ориенталистика|том=2|выпуск=2|страницы=418|issn=2618-7043, 2687-0738|doi=10.31696/2618-7043-2019-2-2-399-420|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200711205132/https://www.elibrary.ru/item.asp?id=39278148|archivedate=2020-07-11}}</ref> . == Изге Яҙмала == {{Тәүрат|Быт|10:19}} ярашлы Ҡынаан — төньяҡта Сидондан көньяҡта [[Ғәззә|Ғәззәгә]] тиклем һәм көнсығышта [[Үле диңгеҙ|Үле диңгеҙҙең]] көньяҡ осона тиклемге ер. Ҡынаан сиктәре тураһында ентекле һүрәтләү {{Тәүрат|Чис|34:2–12}} : Уның көньяҡ сиге Үле диңгеҙҙең көньяҡ осонан Синай Ҡадеш-Варнеа аша [[Урта диңгеҙ]] ярҙарына тиклем һуҙылған. Төньяҡта Ҡынаан сиге яр буйы [[Яор]] тауы янында башланған һәм көнсығышҡа табан хәҙерге Баалбектың (хәҙерге Ливанда) төньяғына тиклем һуҙыла һәм шунан төньяҡ-көнсығышҡа табан [[Димәшҡ|Димәшҡтән]] төньяҡҡа яҡынса 100 км үткән. Көнсығышта был ерҙәргә [[Димәшҡ]], Һауран, Башан һәм Голан — Киннерет күленә тиклем биләмәләр ингән, сик [[Иордан]] йылғаһы буйлап Үле диңгеҙҙең төньяҡ осона тиклем үткән. Изге Яҙмала Транс-Иордания Ҡынаанға инмәй. Ғалимдар фекеренсә, был сиктәр яҡынса беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡтың 3-сө сирегендә Азиялағы Мысыр биләмәләренең сиктәренә тура килә. {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} Библия шәжәрәһе буйынса, Ҡынаан (Cna'an) Хамдың кесе улы булған, Хуштың (Нубия), Мицраимдың (Мысыр) һәм Путтың ағаһы булған. Библия шәжәрәһе буйынса, ул Ҡынаанда йәшәгән халыҡтарҙың ата-бабаһы. Хам иҫерек атаһы [[Нух (Ной)|Нухтың]] яланғаслығын күреп, был турала ағаларына һөйләй, шуға күрә Нух ҡарғыш әйтә: «Ҡынаан ҡәһәрләнде, ул ағаларына ҡолдарҙың ҡоло булыр» ( {{Тәүрат|Быт|9:24–25}} ). Нухтың ни өсөн Хамдың үҙен түгел, ә улын ҡарғауын асыҡлап булмай. Ҡайһы бер тикшеренүселәр фекеренсә, израилдәрҙең Ҡынаан халыҡтарына ҡарата тәрән дошманлығы арҡаһында текстағы Хам исеме Ҡынаан менән алмаштырылған {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . Изге Яҙмала Ҡынаан халҡын ҡынаандар тип атайҙар, әммә улар төрлө халыҡтар конгломераты булған (башлыса [[Западные семиты|көнбайыш семиттарҙы]] ла үҙ эсенә ала, шул иҫәптән [[Финикиялылар|финикийҙар]] ), улар Изге Яҙмала күп тапҡыр һәм айырым-айырым телгә алына, мәҫәлән, аморийҙар. Библия текстарында уларҙы - боттарға табыныу һәм әхлаҡһыҙлыҡтың кәүҙәләнеше булара кире яҡтан һүрәтләйҙәр. Биш китапта ( {{Тәүрат|Чис|23:23}} ; {{Тәүрат|Втор|7:1}} һәм башҡалар) израилдәргә ҡынаандар менән союз төҙөү һәм никахҡа инеү, уларҙы илаһтарына, шул иҫәптән [[Бәғел|Бәғелгә]] хеҙмәт итеү тыйыла . Ҡынаандарға өйләнергә кире ҡараш ата-бабалар тураһындағы библия хикәйәләүендә асыҡ күренә: [[Авраам|Ибраһим]] менән Исхаҡ улдарына ҡынаан ҡатындарына өйләнеүҙе тыйған ( {{Тәүрат|Быт|24:3; 28:6}} ). {{Тәүрат|Лев|18:3}} тыя «Ҡынаан ерендәге эштәрҙе башҡарыу», унан һуң енси тыйыуҙар исемлеге ( {{Тәүрат|Лев|18:6–23}} ); Ҡынаандар ҡылған «йәмһеҙ эштәрҙе эшләмәҫкә» иҫкәртмә бирелә ( {{Тәүрат|Лев|18:24, 26, 27}} ) {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . ''Ҡынаан'' һүҙенең икенсе мәғәнәһе — «сауҙа итеүсе», «сауҙагәр». Мәҫәлән, Осия пәйғәмбәр ( {{Тәүрат|Ос|12:8}} ), Израиль батшалығында йәшәүселәр араһында әхлаҡтың түбәнәйеүен тәнҡитләп, уларҙы «ҡынаанлылар» тип атай: «Ҡулында ялған үлсәү тотҡан ҡынаанлы рәнйетергә ярата». Йәзәкил Вавилонды «Ҡынаан иле, сауҙагәрҙәр ҡалаһы» тип атай {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . [[Угарит|Угариттың]] [[Угарит|Рас-Шамра]] ҡалаһында ҡаҙыу эштәре барышында күп һанлы ҡынаан әҙәби ҡомартҡылары, башлыса библия әҙәбиәтенә яңы яҡтылыҡ һибеүсе эпик-мифологик текстар табыла {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . == Яҙма == Ҡынаандарҙың донъя цивилизацияһына индергән иң ҙур өлөшө [[Алфавит|—]] б.э.т. 2000 һәм 1600 йй. [[:ru:Алфавит|алфавит]] яҙмаһын барлыҡҡа килтереүе <ref>{{Китап|заглавие=The Cambridge Ancient History|год=1973|издание=3rd, revised & enlarged edition|издательство=Cambridge University Press|том=2 Part 1. The Middle East and the Aegean Region, c.1800–1380 BC|страниц=885|isbn=0521082307}}</ref> [[Мысыр|Мысырҙарҙың]] йоғонтоһо арҡаһында папирус Ҡынаанда төп яҙыу материалы булып китә. Урындағы климат шарттарында папирус бик оҙаҡ һаҡланмағанлыҡтан (Мысырҙан айырмалы рәүештә), иртә алфавит яҙыу өлгөләре ифрат һирәк осрай. Бөгөнгө көнгә тиклем нығыраҡ материалдарҙағы бер нисә яҙма, мәҫәлән, мискәләргә сыйып яҙылған исемдәр генә һаҡланып ҡалған. == Сауҙа == Яр буйында йәшәүселәрҙең төп шөғөлө сауҙа булған, был ханаандар тормошоноң шул тиклем мөһим өлөшө булған, еврей телендә «ханаан» һүҙе «сауҙагәр» тигәнде аңлата башлаған - был уның мәғәнәһе, мәҫәлән, Сөләймәндең Ғибрәтле һүҙҙәре китабында ( 31:24 ). Төп порттар булып [[Сур (ҡала)|Тир]], Сидон, [[Бәйрүт|Бейрут]] һәм Библос тора, улар Ҡынаандың төньяҡ өлөшөндә (хәҙерге [[Ливан]] ярҙарында) урынлашҡан. Бынан кедр ағасы, зәйтүн майы һәм шарап һалынған кувшиндар һәм башҡа тауарҙар [[Мысыр|Мысырға]], [[Юнанстан|Грецияға]] һәм [[Крит|Критҡа]] ташыла. Улар Мысырҙан затлы әйберҙәр һәм папирус, Грециянан керамика һәм металл изделиелар алып килгән. Ҡынаандар Урта диңгеҙ сауҙаһының мөһим мәҡәләһе булып ҡолдар менән сауҙа тора. Ҡынаан ярҙарының төньяғында (хәҙерге Латакия янында) ҙур [[Угарит]] ҡалаһы ята, уның халҡы теле, мәҙәниәте һәм иҡтисади үҫеш кимәле буйынса ханаандарға яҡын була. Угарит Көнсығыш Урта диңгеҙҙәге иң мөһим һәм иң бай сауҙа үҙәктәренең береһе була. Илдең Мысыр менән [[Азия]] араһындағы юлда урынлашыуы һәм әүҙем сауҙа итеүе ҡынаандарҙы төрлө мәҙәни йоғонтоларға асыҡ итә. Мысыр хакимлығы аҫтында булған ҡалаларҙа һарайҙар һәм ғибәҙәтханалар Мысыр стилендә төҙөлгән, ә күршеләрҙә [[Ассирия|ассирий]] стиле өҫтөнлөк итә ала. Мысыр скарабей ҡуңыҙы статуэткалары һәм башҡа биҙәүестәр, [[Бәбел|вавилон]] цилиндр мөһөрҙәре, һәм [[Кесе Азия|Кесе Азиянан]] [[Хеттар|хет]] алтын биҙәүестәре модала булған. Ҡынаандарҙың мысыр [[Иероглиф|(иероглиф)]] һәм вавилон [[Шына яҙыу|(щинопись)]] яҙмаларын да ҡулланыуы әһәмиәтле. == Ҡалалар һәм уларҙың хакимдары == Ҡынаан ҡалалары балсыҡ һәм таш диуарҙар менән уратып алынған, был уларҙы талаусылар һәм ҡырағай хайуандар һөжүменән һаҡлаған. Ҡала диуарҙары эсендә өйҙәр бер-береһе өҫтөнә тығыҙланған, бөгөнгө [[Яҡын Көнсығыш|Яҡын Көнсығышта]] осраған нәмәгә оҡшаш нәмә. Ябай халыҡ ваҡ-төйәк ер участкаларын хужалыҡ иткән йәки төрлө кәсеп менән шөғөлләнгән. Ҡайһы берәүҙәрҙе батшаға, бай ер хужаларына йәки сауҙагәрҙәргә эшкә яллағандар. Ҡалалар араһында игенселәр, көтөүселәр йәшәгән ауылдар һибелгән. Ҡала хакимдары бер-береһе менән бер туҡтауһыҙ ыҙғышып, һуғышып йөрөгән. Ҡайһы ваҡыт ҡалаларға урмандарҙа йәшеренгән бандиттар һөжүм иткән. Ҡынаанда беҙҙең эраға тиклем 1360 йыл тирәһендә хәлдәр шулай булған. д. Мысырҙың Эль-Амарна ҡалаһында ҡаҙыу эштәре барышында табылған документтар быны дәлилләй. Ә Изге Яҙмалағы Ешуа һәм [[Библия|Судьялар]] китаптары 100-200 йыл үткәс тә барыһы ла шул уҡ ҡалған тип ышанырға нигеҙ бирә. Ҡынаандар араһындағы ыҙғыш израилдәргә илде яулап алыуҙы күпкә еңеләйтә. Берҙәм Ҡынаанды үҙ ҡулына алыу үлсәп бөткөһөҙ ауырыраҡ булыр ине. == Ҡынаандарҙың дине == [[Файл:Baal_Ugarit_Louvre_AO17329.jpg|мини|332x332пкс| Ҡынаан илаһы [[Бәғел]]<nowiki/>һыны. Күтәрелгән уң ҡулы ҡасандыр ҡорал йәки йәшен тотҡандыр]] [[Файл:Baal_thunderbolt_Louvre_AO15775.jpg|мини|419x419пкс| Йәшен атҡан Бәғел стелаһы, {{Б.э.т.}} XV—XIII бб., Рас-Шамрала ([[Угарит]]) табылған. [[Лувр|Лувр музейы .]]]] Ҡынаан илаһтары һәм алиһәләре тәбиғәт көстәрен кәүҙәләндергән. «Бәғел» ([[Бәғел|Vaal]]) исеме, «хужа» тигәнде аңлата, [[Хаду]], күк күкрәү, йәшен һәм ямғыр аллаһының титулы булған. Ямғыр, томан һәм ҡыуыш менән Бағал етәкселек иткәнгә, бөтә Ҡынаан йәмғиәте өсөн уға бәйле ураҡ бик мөһим һаналған. Ҡайһы бер тикшеренүселәр 28-се мәҙхиәлә (псалом) ҡынаан гимны эҙҙәрен тапҡан <ref>{{Cite web|access-date=2022-01-01|accessdate=2022-01-01|url-status=live}}</ref> . Бәғелдең ҡатыны Астарта, йәки, башҡаса әйткәндә, Анат — мөхәббәт һәм һуғыш алиһәһе, ә атаһы Эль — аллалар хакимы, ул израиль яулап алыу ваҡытына ярайһы уҡ томанлы фигураға әйләнгән. Элдең ҡатыны Ашера — алиһә-әсә һәм диңгеҙ хакимәһе булған. Астартаны ла, Ашераны ла йыш ҡына ''Баалат'' («хужабикә») тип атағандар. Төп илаһтарға шулай уҡ Шамаш — ҡояш илаһы, Решеф —һуғыш илаһы һәм Дагон — икмәк илаһы (һүҙмә-һүҙ «балыҡ», балыҡ ҡойроҡло итеп һүрәтләнгән) инә. Өлкән илаһтар тирәләй юғары илаһтар ғаиләләрен һәм ихаталарын барлыҡҡа килтергән башҡа күп илаһтар әйләнгән. Был дөйөм картина төрлөсә була, сөнки һәр ҡаланың үҙ шәхси покровителе йәки яратҡан илаһы була, уны йыш ҡына был урындың «Раббыһы» йәки «Ханымы» тип атайҙар. === Тәңреләр тураһында хикәйәләр === Ҡынаан илаһтары тураһындағы хикәйәләр ханаан (угарит текстарынан) да, сит ил сығанаҡтарынан да билдәле. Ҡынаан әҙәбиәтендә аллаларға шулай уҡ нәфрәттәр ҙә йөкмәтелгән: көнәркәшлек, һуғышсанлыҡ, енси эшмәкәрлек, был уларҙы нәҫел культы менән тығыҙ бәйле булған. Ә тормош бәрәкәтен биреүселәрҙең роле: яуҙа еңеү, уңдырышлылыҡ, ямғыр. Шул уҡ ваҡытта Ҡынаандың дини картинаһы бер төрлө булмаған <ref name="Ahlström-1993-1" /> : төрлө ҡалаларҙа төрлө илаһтарға табынғандар <ref>{{Китап|ссылка=https://doi.org/10.1163/9789004668829|автор=G.W. Ahlström|заглавие=Royal Administration and National Religion in Ancient Palestine|год=1982-01-01|издательство=BRILL|isbn=978-90-04-66882-9, 978-90-04-06562-8}}</ref> . Мәҫәлән, Баал культы ҡайһы бер үҙәктәрҙә үҙәк, икенселәрендә икенсел урында тора ала, ә Анат алиһәһенең образы <ref name=":0">{{Китап|ссылка=https://doi.org/10.1163/9789004275799|автор=Mark Smith|заглавие=The Ugaritic Baal Cycle|год=1994-01-01|издательство=BRILL|isbn=978-90-04-27579-9, 978-90-04-09995-1}}</ref> һуғыштың яҡлаусыһынан алып уңдырышлылыҡ символына тиклем төрлөсә була <ref name=":0" /> . [[Библия|Изге Яҙмала]] ҡанаандар йолалары кире характеристика бирелә ( {{Тәүрат|Втор|18:9}} ; {{Тәүрат|3 Цар|14:22|—24}} ; {{Тәүрат|Ос|4:12|—14}} ). <ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.31802/bca.2023.2.18.009|автор=А. Кашкин|заглавие=Review of: Bibliya. Knigi Svyashchennogo Pisaniya Vethogo i Novogo Zaveta v sovremennom russkom perevode [Bible: Contemporary Russian Translation] / ed. by M. P. Kulakova and M. M. Kulakova (Seriya «Sovremennaya bibleistika»)|год=2023-08-15|издание=Библия и христианская древность|выпуск=2(18)|страницы=287–298|issn=2658-7815|doi=10.31802/bca.2023.2.18.009}}</ref> Әммә шуны иҫәпкә алыу мөһим: библия һүрәтләүҙәре полемик характерҙа <ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.1163/9789004275522_006|автор=M. J. Dahood|заглавие=M. J. DAHOOD, Ebla, Ugarit and the Old Testament|год=1978-01-01|издание=Congress Volume Göttingen 1977|издательство=BRILL|страницы=81–112|isbn=978-90-04-27552-2}}</ref> һәм тышҡы ҡарашты сағылдыра, ә үҙҙәренең ҡынаан сығанаҡтарында (тәү сиратта угарит таҡтаташтары) улар тарихын әхлаҡи хөкөмһөҙ теркәй, аллалар «страстьтарын» космогоник һәм ритуаль тәртиптең бер өлөшө тип аңлата. === Ғибәҙәтханалар һәм руханиҙар === Ҡынаандың төп ҡалаларында иң мөһим илаһтарҙың ғибәҙәтханалары булған. Һәр ғибәҙәтханала руханиҙар, йырсылар һәм хеҙмәтселәр хеҙмәт иткән. Байрам көндәрендә ғибәҙәтханаға тантаналы кортеж инә. Уны етәкләгән урындағы батша ҡорбан салдырған. Ҡайһы бер ҡорбандарҙы бөтөнләй яндырғандар, икенселәрен Аллаһы Тәғәлә менән мөьминдәр араһында бүлгәндәр. Ҙур байрам уңайынан кортежға ябай халыҡ та ҡушыла алған; уларға тантаналарҙы алыҫтан күҙәтергә рөхсәт ителгән. Ғибәҙәтхана биналары бәләкәй булғанлыҡтан, инициаторҙарҙы ғына индерергә рөхсәт ителгән. Һәр батша өсөн үҙенең илаһилығының ғибәҙәтханаһын мөмкин тиклем мөһабәт итеү, аллалар һындарын һәм изге урын диуарҙарын ҡиммәтле металдар менән ҡаплау, аллаларға [[алтын]] тәрилкәләрҙә ризыҡ һалыу хөрмәт эше булған. Хоҙай һынынан йәки уны символлаштырған хайуандан тыш (мәҫәлән, Баалдың символы — бейә, Ашера — инә арыҫлан) ғибәҙәтхана эсендә ҡорбан килтереү өсөн ҡорбан килтереү урыны, хуш еҫле еҫтәр өсөн ҡорбан килтереү урыны һәм бер нисә таш бағана булған, улар аллалар йәки рухтар торлағы тип иҫәпләнгән. Ҡынаандағы ғибәҙәтханалар менән бер рәттән асыҡ һауала төҙөлгән изге урындар ҙа булған («бейек урындар»). Бында ла таш бағаналар, ҡорбан килтереү урындары һәм ағас бағана йәки ағас олондары булған. Кешеләр бындай изге урындарға ҡорбан салырға йәки доға ҡылырға ғына килгән. Ҡайһы берҙә Баал һәм Ашераға табыныу урынына ергә ҡаҙылған бағана хеҙмәт иткән (ҡара: {{Тәүрат|Втор|12:3}} ). Ҡорбан салыу ваҡытында рухани, малдың эс-ҡарынын тикшереп, ҡорбан салыусының яҙмышын алдан әйтер булған. Башҡа күрәҙәселәр киләсәкте йондоҙҙарға ҡарап билдәләгән, үлгәндәр менән аралашҡан йәки пәйғәмбәрлек трансына эләккән. Руханиҙарҙан шулай уҡ доғалар һәм тылсымлы сихырҙар ярҙамында ауырыуҙарҙы һауыҡтырыу һәләтенә эйә булыу талап ителгән. === Ҡорбандар === Ҡынаан культында ҡорбан илаһилыҡ менән үҙ-ара мөнәсәбәттең төп формаһы булған. Ҡорбан итеп мал һәм ризыҡ килтергәндәр <ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.2307/630952|автор=Sinclair Hood|заглавие=The Cambridge ancient history. 3rd ed. Vol. 2, part 1. History of the Middle East and the Aegean region c. 1800–1380 B.C. Ed. I. E. S. Edwards, C. J. Gadd, N. G. L. Hammond and E. Sollberger. Cambridge: The University Press. 1973. Pp. xxiii + 868. 3 folding maps. £8·00.|год=1975-11|издание=The Journal of Hellenic Studies|том=95|страницы=254–254|issn=0075-4269|doi=10.2307/630952}}</ref> . Был ғәмәлдәр угарит текстарында теркәлгән һәм археологик табыштар (шул иҫәптән ритуаль аштар һәм инициациялар эҙҙәре <ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.4000/syria.584|автор=Juan-Pablo Vita|заглавие=Dennis Pardee, Ritual and Cult at Ugarit.|год=2009|издание=Syria|том=86|страницы=364–364|issn=0039-7946|doi=10.4000/syria.584}}</ref> <ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.5040/9780300288087|автор=Amihai Mazar|заглавие=Archaeology of the Land of the Bible|год=1990|doi=10.5040/9780300288087}}</ref> ) менән раҫланған. Кешене ҡорбан итеү мәсьәләһе ғалимдар араһында бәхәстәр темаһы булып ҡала. Уларға дәлилдәр тәү сиратта библия текстарынан, шулай уҡ Яҡын Көнсығыш традицияларын һуңыраҡ грек-рим телендәге ҡабаттан һөйләүҙәрҙән <ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.2307/1516401|автор=N. H. Snaith|заглавие=The Cult of Molech|год=1966-01|издание=Vetus Testamentum|том=16|выпуск=1|страницы=123|issn=0042-4935|doi=10.2307/1516401}}</ref> <ref name=":2">{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.2307/3217888|автор=Gary Beckman, John Day|заглавие=Yahweh and the Gods and Goddesses of Canaan|год=2003-01|издание=Journal of the American Oriental Society|том=123|выпуск=1|страницы=253|issn=0003-0279|doi=10.2307/3217888}}</ref> килә. Шулай итеп, Изге Яҙмала Молохҡа балаларҙы ҡорбан итеү тураһында һүҙ бара (мәҫәлән, Левит китабында, Мусаның өсөнсө китабы [https://bible.by/syn/3/18/ 18:21] ; [https://bible.by/syn/3/20/ 20:2—5;] 2 [https://bible.by/verse/12/23/10/ Батшалыҡ 23:10] ). Археологик мәғлүмәттәр ике мәғәнәле аңлатыла. Мәҫәлән, Мегиддо ҡалаһында дини биналар эргәһендә һауыттарҙа ерләнгән балаларҙы тапҡандар. Мәҫәлән, [https://www.academia.edu/1456818/THE_RIDDLE_OF_STRUCTURE_5239_AT_MEGIDDO_STRATUM_IX бер нисә тикшеренүсе] уларҙы ҡорбан тип түгел, ә ерләү практикаһының махсус төрө тип аңлата <ref name=":1">{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.1017/s0003598x00049954|автор=Patricia Smith, Lawrence E. Stager, Joseph A. Greene, Gal Avishai|заглавие=Cemetery or sacrifice? Infant burials at the Carthage Tophet|год=2013-11-22|издание=Antiquity|том=87|выпуск=338|страницы=1191–1199|issn=0003-598X|doi=10.1017/s0003598x00049954}}</ref>, сөнки 1920 йылдан алып : Ошондай уҡ бәхәстәр Финикия һәм Карфаген үҙәктәрендәге « тофеттарҙы » <ref name=":1" /> (махсус балалар некрополдәре) уратып ала. Әйтелгән «нигеҙ ҡорбаны» <ref name=":2" /> (төҙөлөш ваҡытында бәпесте стенаға ҡаплау) йолаһы Ҡынаан контексында ышаныслы туранан-тура археологик дәлилдәргә эйә түгел һәм полемик әҙәбиәттә йышыраҡ топос булараҡ осрай. == Һуңғы осорҙа == Йәһүдтәрҙең [[Урта быуаттар|урта быуат]] сығанаҡтарында [[Көнсығыш Европа]] йыш ҡына Ҡынаан тип атала, башҡа илдәр кеүек үк, уларҙы йәһүд исемдәре [[Иҫке Ғәһед|библия]] топонимдарынан алынған ; тимәк, славян теле ''ҡынаан теле'' тип атала. Византия йәһүдтәре үҙҙәренән төньяҡта ''ҡанаан'' теленән башҡа бер телде белмәгән йәһүдтәр йәшәүен аптырап билдәләй {{Sfn|Евреи на территории Древней Руси — ЭЕЭ}} . 1930—1940 йылдарҙа «ханаандар» йәки «йәш еврейҙар» идеологик һәм мәҙәни хәрәкәте ойошторола, уның вәкилдәре беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡта Израиль ерендә йәшәгән ханаандар мәҙәниәте араһында туранан-тура бәйләнеш булдырырға тырыша , һәм XX быуатта Израиль [[Йәһүдтәр|йәһүд]] халҡының мәҙәниәтен [[Диаспора|диаспорала]] [[Йәһүдилек|йәһүд йолаларын]] кире ҡаҡҡан яңы-иҫке мәҙәниәт булдырыу маҡсатында . Хәрәкәт Эрец Израиль һәм [[Исраил|Израиль]] дәүләтендә сәйәси фекерләүгә, сәнғәткә, әҙәбиәткә һәм интеллектуаль тормошҡа ҙур йоғонто яһай. «Ҡанаандар» исемен Авраам Шлонский ирония менән биргән, ә төркөм тәүҙә «Йәһүд йәштәрен формалаштырыу комитеты» тип аталған. == Иҫкәрмәләр == == Әҙәбиәт == [[Категория:Яҡын Көнсығыш тарихи өлкәләре]] [[Категория:Библия урындары]] [[Категория:Йәһүд халҡы тарихы]] [[Категория:Көнсығыш Урта диңгеҙ буйы боронғо заманда]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] hw47o156571sdexs19arv7nkt2a6a76 1307741 1307739 2026-10-25T19:58:14Z Akkashka 14326 1307741 wikitext text/x-wiki {{Историческая область | Статус = Тарихи өлкә | Название = Ҡынаан | Иллюстрирование = Canaanite City States In The Bronze Age.svg | ширина = 300 | Подпись к иллюстрации = Бронза быуатында төп Ҡынаан ҡала-дәүләттәре | оригинальное название = *{{lang3|phn|xdm|hbo|𐤊𐤍𐤏𐤍}} *{{lang-akk|𒆳𒆠𒈾𒄴𒈾}} *{{lang-arc|𐡊𐡍𐡏𐡍}} *{{lang2|jpa|he|כְּנַעַן}} *{{Lang2|grc|grc-koi|Χαναάν}} *{{lang-syc|ܟܢܥܢ}} *{{lang-ar|كَنْعَانُ}} | Государство-1 = [[Финикия]] | Годы-1 = {{S| [[Б.э.т. XXV быуат]] — [[б.э.т. 64 йыл]]}} | Государство-2 = [[Филистия]] | Годы-2 = [[Б.э.т. XII быуат]] — [[б.э.т. 604 йыл]] | Государство-3 = [[Моав]] | Годы-3 = [[Б.э.т. XIII быуат| XIII]] — [[б.э.т. IV быуат]] | Государство-4 = [[Аммон (царство)|Аммон]] | Годы-4 = [[XI век до н. э.| XI]] — [[б.э.т. II быуат]] | Государство-5 = [[Арамейский Дамаск| Арам]] | Годы-5 = Б.э.т. XII быуат — [[б.э.т. 732 йыл]] | Государство-6 = [[Эдом (царство)|Эдом]] | Период = урта бронза — иртә тимер быуаты | Описание карты = Филипп Ли төҙөгән 1692 йылғы Ҡынаан картаһы | Карта региона = A map of Canaan (8343807206).jpg | Годы-6 = Б.э.т. XIII быуат — [[106 йыл]] | Государство-7 = [[Израильское царство| Израиль]] | Годы-7 = Б.э.т. XI быуат — [[б.э.т. 722 йыл]] | Государство-8 = [[Иудейское царство|Йәһүҙиә]] | Годы-8 = [[930-е до н. э.| 930-е]] — [[б.э.т. 586 йй.]] }} '''Ҡынаан''' ( {{S|{{lang-phn|𐤊𐤍𐤏𐤍}} {{МФА2|k|n|a|ˈ|a|n}}}} {{S|{{Lang-hbo|𐤊𐤍𐤏𐤍}} / {{Lang-hbo2|כנען}} {{МФА2|k|ˈ|n|a|.|ʕ|a|n}}}} {{S|{{Lang-he|כְּנַעַן}} {{МФА2|k|ˈ|n|a|.|ʔ|a|n}}}} {{S|{{Lang-akk|𒆳𒆠𒈾𒄴𒈾}} {{МФА2|k|i|ˈ|n|a|χ|.|n|u|m}}}} ; {{S|{{Lang-syr|ܟܢܥܢ}} {{МФА2|k|ə|n|a|ʕ|ə|n}}}} ; {{S|{{lang2|grc|grc-koi|Χαναάν}} {{МФА2|x|a|.|n|a|ˈ|a|n}}}} ; {{S|{{lang-ar|كَنْعَانُ}} {{МФА2|k|a|n|.|ʕ|a|ː|n}}}} ) — [[Левант|Левантта]], [[Бәрәкәтле ярым ай|Уңдырышлы ярым ай]] көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан тарихи төбәк. хәҙерге [[Исраил|Израиль]] [[Ливан]], [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин дәүләте]] һәм, өлөшләтә, [[Сүриә]] территорияһында урынлашҡан ерҙәр өсөн, Израилға тиклемге атама. Төрлө тарихи осорҙарҙа көнсығышта [[Иордан]] һәм Оронтес йылғаларына тиклем, көньяҡта [[Ғәззә|Ғәззәнән]] төньяҡта [[Тавр һырты|Тавр]] тауҙарына тиклем һуҙылған Ҡынаан сиктәрен аңлау төрлөсә була; был исемдең тәүҙә [[Финикия|Финикияға]] ҡағылыуы ихтимал . Изге Яҙмала Ҡынаан — Вәғәҙә ителгән ер, йәғни, Алла тарафынан [[Йәһүдтәр|Израиль халҡына]] вәғәҙә ителгән ( {{Тәүрат|Быт|17:8}} ; {{Тәүрат|Исх|6:4}} ). Изге Яҙмала ''Ҡынаан'' исеме ҡайһы саҡта [[Сүриә (төбәк)|Сүриә]] һәм Эрец Израилдең бөтә территорияһын аңлатыу өсөн ҡулланыла, әммә ғәҙәттә яр буйы һыҙатына ғына ҡағыла {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . Ҡынаан дөйөм алғанда Израиль иле тип тә атала <ref>{{ЭЕЭ|11757|Израиль. Земля Израиля (Эрец-Исраэль). Географический очерк}} </ref> . == Атамаһы == Ил атамаһы {{МФА2|a|:|r|a|:|ṣ|пробел|k|n|a|'|a|n|}} бер версия буйынса, бәлки, «шәмәхә иле» страна пурпура) тигәнде аңлата <ref>{{Китап|автор=[[Шифман И. Ш.]]|заглавие=Финикийский язык|год=2010|место=М|издательство=Едиториал УРСС}}</ref> . Икенсе версия буйынса, ул боронғо игенселек мәҙәниәтендә боронғо ҡынаандар ер аҫты ут аллаһы Хена ( ''Кен'') исеменән килеп сыҡҡан <ref>{{Cite web|author=Зильберман М. И.|access-date=2021-12-13|accessdate=2020-02-03|url-status=live}}</ref> . Финикия риүәйәттәренең береһе буйынса, Ҡына (''Кен'') аллаһы һәм уның ҡатыны Хенат (''Кенат'') финикий-ҡынаандарҙың (ҡәбиләнең бер өлөшө булыуы ихтимал) ата-бабалары булған; [[Ҡодос|Иерусалим]] янындағы Геенна үҙәненең исеме лә уға барып тоташа, был «Енном улдарының иле ( [[Үҙән|үҙәне]] )» тигәнде аңлата <ref>{{Cite web|access-date=2021-12-13|accessdate=2021-12-02|url-status=live}}</ref> . Мөмкин булған иң боронғо (бәхәсле) телгә алыу — Эбла архивтарынан, шумер шына яҙмаһында эбла телендә яҡынса б.э.т. 2350 йылда яҙылған табличкала '''ga-na-na''' <ref name="Ahlström-1993-1">{{Cite book|first=Gösta Werner|last=Ahlström|title=The History of Ancient Palestine|page=141|isbn=978-0-8006-2770-6|publisher=Fortress Press|url=https://books.google.com/books?id=5cSAlLBZKaAC|accessdate=9 October 2018|year=1993}}</ref> <ref>{{Cite book|first=Mitchell J.|last=Dahood|year=1978|title=Congress Volume, International Organization for Study of the Old Testament|page=83|publisher=Brill|isbn=978-90-04-05835-4|chapterurl=https://books.google.com/books?id=daVAAQAAIAAJ|accessdate=9 October 2018}}.</ref> == Тарихы == [[Файл:ProtoCanaan.jpg|справа|мини| Протоҡынаан яҙмалары һүрәте]] Боронғо Ҡынаанда көнбайыш семит сығышлы төрлө халыҡтар йәшәгән (мәҫәлән, ҡынаандар һәм [[амориҙар]] ), һинд-европа ( [[хеттар]] ) һәм ҡатнаш ( йәвүстәр <ref>{{Китап|ссылка=|автор=Андрей Сазанов|заглавие=Библейская археология|часть=3. Археология Иерусалима|ссылка часть=https://web.archive.org/web/20250503113908/https://jhist.org/lessons_08/08-60.htm}}</ref>, был шулай уҡ Изге Яҙмала ла раҫлана ( {{Тәүрат|Иез|16:3}} )), һәм дошманлашҡан батшалыҡтар һәм ҡала-дәүләттәрҙең һыҙат сиген кәҙәләндергән. Боронғо Месопотамия һәм [[Боронғо Мысыр]] территориялары араһында урынлашҡан, Ҡынаан, бер яҡтан, Боронғо Көнсығыш цивилизацияһы үҙәгендә булһа, икенсе яҡтан, даими тышҡы баҫып алыуҙарға дусар ителә. Ҡынаан халҡы боронғо донъяла беренсе булып моллюскыларҙан шәмәхә төҫ алырға һәм уның менән кейем буярға өйрәнә; был ерҙән килгән [[Финикиялылар|финикийҙар]] Урта диңгеҙ ярҙарында күп колонияларға, шул иҫәптән Карфагенға, нигеҙ һала. Бында протоҡынаан яҙмаһы һәм уға бәйле, бөтә хәҙерге [[Алфавит|алфавиттарҙы]] барлыҡҡа килтергән, шул иҫәптән [[Грек алфавиты|грек]] һәм [[Латин алфавиты|латин]] яҙыу системаларының нигеҙен тәшкил иткән, [[Финикия яҙыуы|финикий яҙмаһы]] үҫешә. Изге Яҙма буйынса, [[Муса (пәйғәмбәр)|Муса]] етәкселегендә Мысырҙан сыҡҡандан һуң, [[Йәһүдтәр|йәһүдтәр,]] Ғайса Навин етәкселегендә Месопотамия ҡалаһы <a href="./Ур" rel="mw:WikiLink" data-linkid="244" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Ур&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Ur-Nassiriyah.jpg/120px-Ur-Nassiriyah.jpg?utm_source=ru.wikipedia.org&amp;amp;utm_campaign=api&amp;amp;utm_content=thumbnail&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:60},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;Древний шумерский город в Месопотамии&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q5699&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;targetTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Ур&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Ur-Nassiriyah.jpg/120px-Ur-Nassiriyah.jpg?utm_source=ba.wikipedia.org&amp;amp;utm_campaign=api&amp;amp;utm_content=thumbnail&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:60},&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q5699&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ba&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;link&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwfQ" title="Ур">Ур</a>ҙан бында күсеп килгән патриарх <a href="./Авраам" rel="mw:WikiLink" data-linkid="243" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Авраам&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d5/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA_%D0%90%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%B0%D0%BC.jpg/120px-%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA_%D0%90%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%B0%D0%BC.jpg?utm_source=ru.wikipedia.org&amp;amp;utm_campaign=api&amp;amp;utm_content=thumbnail&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:78},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;библейский персонаж&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q9181&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;targetTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Авраам&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/Rembrandt_Harmensz._van_Rijn_035.jpg/120px-Rembrandt_Harmensz._van_Rijn_035.jpg?utm_source=ba.wikipedia.org&amp;amp;utm_campaign=api&amp;amp;utm_content=thumbnail&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:116},&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q9181&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ba&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;link&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwfA" title="Авраам">Ибраһимға <a href="./Земля_обетованная" rel="mw:WikiLink" data-linkid="242" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Земля Израильская&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Lieder_des_Ghetto_11.jpg/120px-Lieder_des_Ghetto_11.jpg?utm_source=ru.wikipedia.org&amp;amp;utm_campaign=api&amp;amp;utm_content=thumbnail&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:99},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;исторический регион&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q155321&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;source&amp;quot;}" class="mw-redirect cx-link" id="mwew" title="Земля обетованная">Хоҙай вәғәҙә иткән</a></a> <a href="./Земля_обетованная" rel="mw:WikiLink" data-linkid="242" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Земля Израильская&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Lieder_des_Ghetto_11.jpg/120px-Lieder_des_Ghetto_11.jpg?utm_source=ru.wikipedia.org&amp;amp;utm_campaign=api&amp;amp;utm_content=thumbnail&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:99},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;исторический регион&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q155321&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;source&amp;quot;}" class="mw-redirect cx-link" id="mwew" title="Земля обетованная">ер булараҡ <a href="./Завоевание_Ханаана" rel="mw:WikiLink" data-linkid="241" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Завоевание Ханаана&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/48/Mount-Eival-30989.jpg/120px-Mount-Eival-30989.jpg?utm_source=ru.wikipedia.org&amp;amp;utm_campaign=api&amp;amp;utm_content=thumbnail&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:53},&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q2900968&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;source&amp;quot;}" class="cx-link" id="mweg" title="Завоевание Ханаана">Ҡынаанды яулай</a></a>. Патриархтар һәм Мысырҙан сығыу дәүеренең тарихилығы археологик мәғлүмәттәр менән раҫланмай. Иҫке ғәһед буйынса, Ғайса Навин етәкселегендә күп ҡалалар (шул иҫәптән Иерихон, Вефиль, Ай ) алына, яулап алынған территориялағы ҡайһы бер ҡәбиләләр тулыһынса юҡ ителә, ә ҡайһы берҙәре, хәрби еңелгәндән һуң, яулап алыусылар араһында йәшәргә ҡала {{Sfn|Paton|1914|p=205}} . Был территорияла диңгеҙ халыҡтарының береһе филистимлеләрҙең барлыҡҡа килгәне яңы — [[Фәләстин]] атамаһын барлыҡҡа килтерә. Беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡтың икенсе яртыһында Ҡынаанда йәһүд семит-хамит ҡәбиләләренең барлыҡҡа килгән ваҡытын сағыштырыу. (күпселек тарихсылар фекеренсә, б.э.т. XIII быуат ) Ҡынаан ҡалаларының емерелеү ваҡыты проблемалы, сөнки һуңғылары археологик яҡтан б.э.т. [[:ru:XV_век_до_н._э.|XV]] быуаттан алып [[:ru:XII_век_до_н._э.|б.э.т. XII быуат]] <ref>{{Мәҡәлә|ссылка=http://nizi.co.il/nauka/gumanitarnye-nauki/kniga-iisusa-navina-avtorstvo-i-istoriko-arkheologicheskie-paralleli.html|автор=[[Пайков, Валерий Лазаревич]]|заглавие=Книга Иисуса Навина: авторство и историко-археологические параллели|год=2014|издание=Наука и жизнь Израиля|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327101707/http://nizi.co.il/nauka/gumanitarnye-nauki/kniga-iisusa-navina-avtorstvo-i-istoriko-arkheologicheskie-paralleli.html|archivedate=2019-03-27}}</ref>менән билдәләнә. Уның территорияһында берләшкән Израиль батшалығы ваҡытында батшалар [[Талут|Саул]], [[Дауыт]] һәм [[Сөләймән]] ( беҙҙең эраға тиклем XI быуатта барлыҡҡа килгән, б.э.т. 930 тирәһендә тарҡалған) иң ҙур дәүләт субъекты булған. Һуңғы бер нисә тиҫтә йыл арауығында Израиль батшалығының берҙәм ҡөҙрәтле дәүләт булараҡ йәшәүенең тарихилығы тарихсылар араһында бәхәстәр тыуҙыра <ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=39278148|автор=А.С. Десницкий|заглавие=История Древнего Израиля: принципы реконструкции|год=2019|язык=ru|издание=Ориенталистика|том=2|выпуск=2|страницы=418|issn=2618-7043, 2687-0738|doi=10.31696/2618-7043-2019-2-2-399-420|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200711205132/https://www.elibrary.ru/item.asp?id=39278148|archivedate=2020-07-11}}</ref> . == Изге Яҙмала == {{Тәүрат|Быт|10:19}} ярашлы Ҡынаан — төньяҡта Сидондан көньяҡта [[Ғәззә|Ғәззәгә]] тиклем һәм көнсығышта [[Үле диңгеҙ|Үле диңгеҙҙең]] көньяҡ осона тиклемге ер. Ҡынаан сиктәре тураһында ентекле һүрәтләү {{Тәүрат|Чис|34:2–12}} : Уның көньяҡ сиге Үле диңгеҙҙең көньяҡ осонан Синай Ҡадеш-Варнеа аша [[Урта диңгеҙ]] ярҙарына тиклем һуҙылған. Төньяҡта Ҡынаан сиге яр буйы [[Яор]] тауы янында башланған һәм көнсығышҡа табан хәҙерге Баалбектың (хәҙерге Ливанда) төньяғына тиклем һуҙыла һәм шунан төньяҡ-көнсығышҡа табан [[Димәшҡ|Димәшҡтән]] төньяҡҡа яҡынса 100 км үткән. Көнсығышта был ерҙәргә [[Димәшҡ]], Һауран, Башан һәм Голан — Киннерет күленә тиклем биләмәләр ингән, сик [[Иордан]] йылғаһы буйлап Үле диңгеҙҙең төньяҡ осона тиклем үткән. Изге Яҙмала Транс-Иордания Ҡынаанға инмәй. Ғалимдар фекеренсә, был сиктәр яҡынса беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡтың 3-сө сирегендә Азиялағы Мысыр биләмәләренең сиктәренә тура килә. {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} Библия шәжәрәһе буйынса, Ҡынаан (Cna'an) Хамдың кесе улы булған, Хуштың (Нубия), Мицраимдың (Мысыр) һәм Путтың ағаһы булған. Библия шәжәрәһе буйынса, ул Ҡынаанда йәшәгән халыҡтарҙың ата-бабаһы. Хам иҫерек атаһы [[Нух (Ной)|Нухтың]] яланғаслығын күреп, был турала ағаларына һөйләй, шуға күрә Нух ҡарғыш әйтә: «Ҡынаан ҡәһәрләнде, ул ағаларына ҡолдарҙың ҡоло булыр» ( {{Тәүрат|Быт|9:24–25}} ). Нухтың ни өсөн Хамдың үҙен түгел, ә улын ҡарғауын асыҡлап булмай. Ҡайһы бер тикшеренүселәр фекеренсә, израилдәрҙең Ҡынаан халыҡтарына ҡарата тәрән дошманлығы арҡаһында текстағы Хам исеме Ҡынаан менән алмаштырылған {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . Изге Яҙмала Ҡынаан халҡын ҡынаандар тип атайҙар, әммә улар төрлө халыҡтар конгломераты булған (башлыса [[Западные семиты|көнбайыш семиттарҙы]] ла үҙ эсенә ала, шул иҫәптән [[Финикиялылар|финикийҙар]] ), улар Изге Яҙмала күп тапҡыр һәм айырым-айырым телгә алына, мәҫәлән, аморийҙар. Библия текстарында уларҙы - боттарға табыныу һәм әхлаҡһыҙлыҡтың кәүҙәләнеше булара кире яҡтан һүрәтләйҙәр. Биш китапта ( {{Тәүрат|Чис|23:23}} ; {{Тәүрат|Втор|7:1}} һәм башҡалар) израилдәргә ҡынаандар менән союз төҙөү һәм никахҡа инеү, уларҙы илаһтарына, шул иҫәптән [[Бәғел|Бәғелгә]] хеҙмәт итеү тыйыла . Ҡынаандарға өйләнергә кире ҡараш ата-бабалар тураһындағы библия хикәйәләүендә асыҡ күренә: [[Авраам|Ибраһим]] менән Исхаҡ улдарына ҡынаан ҡатындарына өйләнеүҙе тыйған ( {{Тәүрат|Быт|24:3; 28:6}} ). {{Тәүрат|Лев|18:3}} тыя «Ҡынаан ерендәге эштәрҙе башҡарыу», унан һуң енси тыйыуҙар исемлеге ( {{Тәүрат|Лев|18:6–23}} ); Ҡынаандар ҡылған «йәмһеҙ эштәрҙе эшләмәҫкә» иҫкәртмә бирелә ( {{Тәүрат|Лев|18:24, 26, 27}} ) {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . ''Ҡынаан'' һүҙенең икенсе мәғәнәһе — «сауҙа итеүсе», «сауҙагәр». Мәҫәлән, Осия пәйғәмбәр ( {{Тәүрат|Ос|12:8}} ), Израиль батшалығында йәшәүселәр араһында әхлаҡтың түбәнәйеүен тәнҡитләп, уларҙы «ҡынаанлылар» тип атай: «Ҡулында ялған үлсәү тотҡан ҡынаанлы рәнйетергә ярата». Йәзәкил Вавилонды «Ҡынаан иле, сауҙагәрҙәр ҡалаһы» тип атай {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . [[Угарит|Угариттың]] [[Угарит|Рас-Шамра]] ҡалаһында ҡаҙыу эштәре барышында күп һанлы ҡынаан әҙәби ҡомартҡылары, башлыса библия әҙәбиәтенә яңы яҡтылыҡ һибеүсе эпик-мифологик текстар табыла {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . == Яҙма == Ҡынаандарҙың донъя цивилизацияһына индергән иң ҙур өлөшө [[Алфавит|—]] б.э.т. 2000 һәм 1600 йй. [[:ru:Алфавит|алфавит]] яҙмаһын барлыҡҡа килтереүе <ref>{{Китап|заглавие=The Cambridge Ancient History|год=1973|издание=3rd, revised & enlarged edition|издательство=Cambridge University Press|том=2 Part 1. The Middle East and the Aegean Region, c.1800–1380 BC|страниц=885|isbn=0521082307}}</ref> [[Мысыр|Мысырҙарҙың]] йоғонтоһо арҡаһында папирус Ҡынаанда төп яҙыу материалы булып китә. Урындағы климат шарттарында папирус бик оҙаҡ һаҡланмағанлыҡтан (Мысырҙан айырмалы рәүештә), иртә алфавит яҙыу өлгөләре ифрат һирәк осрай. Бөгөнгө көнгә тиклем нығыраҡ материалдарҙағы бер нисә яҙма, мәҫәлән, мискәләргә сыйып яҙылған исемдәр генә һаҡланып ҡалған. == Сауҙа == Яр буйында йәшәүселәрҙең төп шөғөлө сауҙа булған, был ханаандар тормошоноң шул тиклем мөһим өлөшө булған, еврей телендә «ханаан» һүҙе «сауҙагәр» тигәнде аңлата башлаған - был уның мәғәнәһе, мәҫәлән, Сөләймәндең Ғибрәтле һүҙҙәре китабында ( 31:24 ). Төп порттар булып [[Сур (ҡала)|Тир]], Сидон, [[Бәйрүт|Бейрут]] һәм Библос тора, улар Ҡынаандың төньяҡ өлөшөндә (хәҙерге [[Ливан]] ярҙарында) урынлашҡан. Бынан кедр ағасы, зәйтүн майы һәм шарап һалынған кувшиндар һәм башҡа тауарҙар [[Мысыр|Мысырға]], [[Юнанстан|Грецияға]] һәм [[Крит|Критҡа]] ташыла. Улар Мысырҙан затлы әйберҙәр һәм папирус, Грециянан керамика һәм металл изделиелар алып килгән. Ҡынаандар Урта диңгеҙ сауҙаһының мөһим мәҡәләһе булып ҡолдар менән сауҙа тора. Ҡынаан ярҙарының төньяғында (хәҙерге Латакия янында) ҙур [[Угарит]] ҡалаһы ята, уның халҡы теле, мәҙәниәте һәм иҡтисади үҫеш кимәле буйынса ханаандарға яҡын була. Угарит Көнсығыш Урта диңгеҙҙәге иң мөһим һәм иң бай сауҙа үҙәктәренең береһе була. Илдең Мысыр менән [[Азия]] араһындағы юлда урынлашыуы һәм әүҙем сауҙа итеүе ҡынаандарҙы төрлө мәҙәни йоғонтоларға асыҡ итә. Мысыр хакимлығы аҫтында булған ҡалаларҙа һарайҙар һәм ғибәҙәтханалар Мысыр стилендә төҙөлгән, ә күршеләрҙә [[Ассирия|ассирий]] стиле өҫтөнлөк итә ала. Мысыр скарабей ҡуңыҙы статуэткалары һәм башҡа биҙәүестәр, [[Бәбел|вавилон]] цилиндр мөһөрҙәре, һәм [[Кесе Азия|Кесе Азиянан]] [[Хеттар|хет]] алтын биҙәүестәре модала булған. Ҡынаандарҙың мысыр [[Иероглиф|(иероглиф)]] һәм вавилон [[Шына яҙыу|(щинопись)]] яҙмаларын да ҡулланыуы әһәмиәтле. == Ҡалалар һәм уларҙың хакимдары == Ҡынаан ҡалалары балсыҡ һәм таш диуарҙар менән уратып алынған, был уларҙы талаусылар һәм ҡырағай хайуандар һөжүменән һаҡлаған. Ҡала диуарҙары эсендә өйҙәр бер-береһе өҫтөнә тығыҙланған, бөгөнгө [[Яҡын Көнсығыш|Яҡын Көнсығышта]] осраған нәмәгә оҡшаш нәмә. Ябай халыҡ ваҡ-төйәк ер участкаларын хужалыҡ иткән йәки төрлө кәсеп менән шөғөлләнгән. Ҡайһы берәүҙәрҙе батшаға, бай ер хужаларына йәки сауҙагәрҙәргә эшкә яллағандар. Ҡалалар араһында игенселәр, көтөүселәр йәшәгән ауылдар һибелгән. Ҡала хакимдары бер-береһе менән бер туҡтауһыҙ ыҙғышып, һуғышып йөрөгән. Ҡайһы ваҡыт ҡалаларға урмандарҙа йәшеренгән бандиттар һөжүм иткән. Ҡынаанда беҙҙең эраға тиклем 1360 йыл тирәһендә хәлдәр шулай булған. д. Мысырҙың Эль-Амарна ҡалаһында ҡаҙыу эштәре барышында табылған документтар быны дәлилләй. Ә Изге Яҙмалағы Ешуа һәм [[Библия|Судьялар]] китаптары 100-200 йыл үткәс тә барыһы ла шул уҡ ҡалған тип ышанырға нигеҙ бирә. Ҡынаандар араһындағы ыҙғыш израилдәргә илде яулап алыуҙы күпкә еңеләйтә. Берҙәм Ҡынаанды үҙ ҡулына алыу үлсәп бөткөһөҙ ауырыраҡ булыр ине. == Ҡынаандарҙың дине == [[Файл:Baal_Ugarit_Louvre_AO17329.jpg|мини|332x332пкс| Ҡынаан илаһы [[Бәғел]]<nowiki/>һыны. Күтәрелгән уң ҡулы ҡасандыр ҡорал йәки йәшен тотҡандыр]] [[Файл:Baal_thunderbolt_Louvre_AO15775.jpg|мини|419x419пкс| Йәшен атҡан Бәғел стелаһы, {{Б.э.т.}} XV—XIII бб., Рас-Шамрала ([[Угарит]]) табылған. [[Лувр|Лувр музейы .]]]] Ҡынаан илаһтары һәм алиһәләре тәбиғәт көстәрен кәүҙәләндергән. «Бәғел» ([[Бәғел|Vaal]]) исеме, «хужа» тигәнде аңлата, [[Хаду]], күк күкрәү, йәшен һәм ямғыр аллаһының титулы булған. Ямғыр, томан һәм ҡыуыш менән Бағал етәкселек иткәнгә, бөтә Ҡынаан йәмғиәте өсөн уға бәйле ураҡ бик мөһим һаналған. Ҡайһы бер тикшеренүселәр 28-се мәҙхиәлә (псалом) ҡынаан гимны эҙҙәрен тапҡан <ref>{{Cite web|access-date=2022-01-01|accessdate=2022-01-01|url-status=live}}</ref> . Бәғелдең ҡатыны Астарта, йәки, башҡаса әйткәндә, Анат — мөхәббәт һәм һуғыш алиһәһе, ә атаһы Эль — аллалар хакимы, ул израиль яулап алыу ваҡытына ярайһы уҡ томанлы фигураға әйләнгән. Элдең ҡатыны Ашера — алиһә-әсә һәм диңгеҙ хакимәһе булған. Астартаны ла, Ашераны ла йыш ҡына ''Баалат'' («хужабикә») тип атағандар. Төп илаһтарға шулай уҡ Шамаш — ҡояш илаһы, Решеф —һуғыш илаһы һәм Дагон — икмәк илаһы (һүҙмә-һүҙ «балыҡ», балыҡ ҡойроҡло итеп һүрәтләнгән) инә. Өлкән илаһтар тирәләй юғары илаһтар ғаиләләрен һәм ихаталарын барлыҡҡа килтергән башҡа күп илаһтар әйләнгән. Был дөйөм картина төрлөсә була, сөнки һәр ҡаланың үҙ шәхси покровителе йәки яратҡан илаһы була, уны йыш ҡына был урындың «Раббыһы» йәки «Ханымы» тип атайҙар. === Тәңреләр тураһында хикәйәләр === Ҡынаан илаһтары тураһындағы хикәйәләр ханаан (угарит текстарынан) да, сит ил сығанаҡтарынан да билдәле. Ҡынаан әҙәбиәтендә аллаларға шулай уҡ нәфрәттәр ҙә йөкмәтелгән: көнәркәшлек, һуғышсанлыҡ, енси эшмәкәрлек, был уларҙы нәҫел культы менән тығыҙ бәйле булған. Ә тормош бәрәкәтен биреүселәрҙең роле: яуҙа еңеү, уңдырышлылыҡ, ямғыр. Шул уҡ ваҡытта Ҡынаандың дини картинаһы бер төрлө булмаған <ref name="Ahlström-1993-1" /> : төрлө ҡалаларҙа төрлө илаһтарға табынғандар <ref>{{Китап|ссылка=https://doi.org/10.1163/9789004668829|автор=G.W. Ahlström|заглавие=Royal Administration and National Religion in Ancient Palestine|год=1982-01-01|издательство=BRILL|isbn=978-90-04-66882-9, 978-90-04-06562-8}}</ref> . Мәҫәлән, Баал культы ҡайһы бер үҙәктәрҙә үҙәк, икенселәрендә икенсел урында тора ала, ә Анат алиһәһенең образы <ref name=":0">{{Китап|ссылка=https://doi.org/10.1163/9789004275799|автор=Mark Smith|заглавие=The Ugaritic Baal Cycle|год=1994-01-01|издательство=BRILL|isbn=978-90-04-27579-9, 978-90-04-09995-1}}</ref> һуғыштың яҡлаусыһынан алып уңдырышлылыҡ символына тиклем төрлөсә була <ref name=":0" /> . [[Библия|Изге Яҙмала]] ҡанаандар йолалары кире характеристика бирелә ( {{Тәүрат|Втор|18:9}} ; {{Тәүрат|3 Цар|14:22|—24}} ; {{Тәүрат|Ос|4:12|—14}} ). <ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.31802/bca.2023.2.18.009|автор=А. Кашкин|заглавие=Review of: Bibliya. Knigi Svyashchennogo Pisaniya Vethogo i Novogo Zaveta v sovremennom russkom perevode [Bible: Contemporary Russian Translation] / ed. by M. P. Kulakova and M. M. Kulakova (Seriya «Sovremennaya bibleistika»)|год=2023-08-15|издание=Библия и христианская древность|выпуск=2(18)|страницы=287–298|issn=2658-7815|doi=10.31802/bca.2023.2.18.009}}</ref> Әммә шуны иҫәпкә алыу мөһим: библия һүрәтләүҙәре полемик характерҙа <ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.1163/9789004275522_006|автор=M. J. Dahood|заглавие=M. J. DAHOOD, Ebla, Ugarit and the Old Testament|год=1978-01-01|издание=Congress Volume Göttingen 1977|издательство=BRILL|страницы=81–112|isbn=978-90-04-27552-2}}</ref> һәм тышҡы ҡарашты сағылдыра, ә үҙҙәренең ҡынаан сығанаҡтарында (тәү сиратта угарит таҡтаташтары) улар тарихын әхлаҡи хөкөмһөҙ теркәй, аллалар «страстьтарын» космогоник һәм ритуаль тәртиптең бер өлөшө тип аңлата. === Ғибәҙәтханалар һәм руханиҙар === Ҡынаандың төп ҡалаларында иң мөһим илаһтарҙың ғибәҙәтханалары булған. Һәр ғибәҙәтханала руханиҙар, йырсылар һәм хеҙмәтселәр хеҙмәт иткән. Байрам көндәрендә ғибәҙәтханаға тантаналы кортеж инә. Уны етәкләгән урындағы батша ҡорбан салдырған. Ҡайһы бер ҡорбандарҙы бөтөнләй яндырғандар, икенселәрен Аллаһы Тәғәлә менән мөьминдәр араһында бүлгәндәр. Ҙур байрам уңайынан кортежға ябай халыҡ та ҡушыла алған; уларға тантаналарҙы алыҫтан күҙәтергә рөхсәт ителгән. Ғибәҙәтхана биналары бәләкәй булғанлыҡтан, инициаторҙарҙы ғына индерергә рөхсәт ителгән. Һәр батша өсөн үҙенең илаһилығының ғибәҙәтханаһын мөмкин тиклем мөһабәт итеү, аллалар һындарын һәм изге урын диуарҙарын ҡиммәтле металдар менән ҡаплау, аллаларға [[алтын]] тәрилкәләрҙә ризыҡ һалыу хөрмәт эше булған. Хоҙай һынынан йәки уны символлаштырған хайуандан тыш (мәҫәлән, Баалдың символы — бейә, Ашера — инә арыҫлан) ғибәҙәтхана эсендә ҡорбан килтереү өсөн ҡорбан килтереү урыны, хуш еҫле еҫтәр өсөн ҡорбан килтереү урыны һәм бер нисә таш бағана булған, улар аллалар йәки рухтар торлағы тип иҫәпләнгән. Ҡынаандағы ғибәҙәтханалар менән бер рәттән асыҡ һауала төҙөлгән изге урындар ҙа булған («бейек урындар»). Бында ла таш бағаналар, ҡорбан килтереү урындары һәм ағас бағана йәки ағас олондары булған. Кешеләр бындай изге урындарға ҡорбан салырға йәки доға ҡылырға ғына килгән. Ҡайһы берҙә Баал һәм Ашераға табыныу урынына ергә ҡаҙылған бағана хеҙмәт иткән (ҡара: {{Тәүрат|Втор|12:3}} ). Ҡорбан салыу ваҡытында рухани, малдың эс-ҡарынын тикшереп, ҡорбан салыусының яҙмышын алдан әйтер булған. Башҡа күрәҙәселәр киләсәкте йондоҙҙарға ҡарап билдәләгән, үлгәндәр менән аралашҡан йәки пәйғәмбәрлек трансына эләккән. Руханиҙарҙан шулай уҡ доғалар һәм тылсымлы сихырҙар ярҙамында ауырыуҙарҙы һауыҡтырыу һәләтенә эйә булыу талап ителгән. === Ҡорбандар === Ҡынаан культында ҡорбан илаһилыҡ менән үҙ-ара мөнәсәбәттең төп формаһы булған. Ҡорбан итеп мал һәм ризыҡ килтергәндәр <ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.2307/630952|автор=Sinclair Hood|заглавие=The Cambridge ancient history. 3rd ed. Vol. 2, part 1. History of the Middle East and the Aegean region c. 1800–1380 B.C. Ed. I. E. S. Edwards, C. J. Gadd, N. G. L. Hammond and E. Sollberger. Cambridge: The University Press. 1973. Pp. xxiii + 868. 3 folding maps. £8·00.|год=1975-11|издание=The Journal of Hellenic Studies|том=95|страницы=254–254|issn=0075-4269|doi=10.2307/630952}}</ref> . Был ғәмәлдәр угарит текстарында теркәлгән һәм археологик табыштар (шул иҫәптән ритуаль аштар һәм инициациялар эҙҙәре <ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.4000/syria.584|автор=Juan-Pablo Vita|заглавие=Dennis Pardee, Ritual and Cult at Ugarit.|год=2009|издание=Syria|том=86|страницы=364–364|issn=0039-7946|doi=10.4000/syria.584}}</ref> <ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.5040/9780300288087|автор=Amihai Mazar|заглавие=Archaeology of the Land of the Bible|год=1990|doi=10.5040/9780300288087}}</ref> ) менән раҫланған. Кешене ҡорбан итеү мәсьәләһе ғалимдар араһында бәхәстәр темаһы булып ҡала. Уларға дәлилдәр тәү сиратта библия текстарынан, шулай уҡ Яҡын Көнсығыш традицияларын һуңыраҡ грек-рим телендәге ҡабаттан һөйләүҙәрҙән <ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.2307/1516401|автор=N. H. Snaith|заглавие=The Cult of Molech|год=1966-01|издание=Vetus Testamentum|том=16|выпуск=1|страницы=123|issn=0042-4935|doi=10.2307/1516401}}</ref> <ref name=":2">{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.2307/3217888|автор=Gary Beckman, John Day|заглавие=Yahweh and the Gods and Goddesses of Canaan|год=2003-01|издание=Journal of the American Oriental Society|том=123|выпуск=1|страницы=253|issn=0003-0279|doi=10.2307/3217888}}</ref> килә. Шулай итеп, Изге Яҙмала Молохҡа балаларҙы ҡорбан итеү тураһында һүҙ бара (мәҫәлән, Левит китабында, Мусаның өсөнсө китабы [https://bible.by/syn/3/18/ 18:21] ; [https://bible.by/syn/3/20/ 20:2—5;] 2 [https://bible.by/verse/12/23/10/ Батшалыҡ 23:10] ). Археологик мәғлүмәттәр ике мәғәнәле аңлатыла. Мәҫәлән, Мегиддо ҡалаһында дини биналар эргәһендә һауыттарҙа ерләнгән балаларҙы тапҡандар. Мәҫәлән, [https://www.academia.edu/1456818/THE_RIDDLE_OF_STRUCTURE_5239_AT_MEGIDDO_STRATUM_IX бер нисә тикшеренүсе] уларҙы ҡорбан тип түгел, ә ерләү практикаһының махсус төрө тип аңлата <ref name=":1">{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.1017/s0003598x00049954|автор=Patricia Smith, Lawrence E. Stager, Joseph A. Greene, Gal Avishai|заглавие=Cemetery or sacrifice? Infant burials at the Carthage Tophet|год=2013-11-22|издание=Antiquity|том=87|выпуск=338|страницы=1191–1199|issn=0003-598X|doi=10.1017/s0003598x00049954}}</ref>, сөнки 1920 йылдан алып : Ошондай уҡ бәхәстәр Финикия һәм Карфаген үҙәктәрендәге « тофеттарҙы » <ref name=":1" /> (махсус балалар некрополдәре) уратып ала. Әйтелгән «нигеҙ ҡорбаны» <ref name=":2" /> (төҙөлөш ваҡытында бәпесте стенаға ҡаплау) йолаһы Ҡынаан контексында ышаныслы туранан-тура археологик дәлилдәргә эйә түгел һәм полемик әҙәбиәттә йышыраҡ топос булараҡ осрай. == Һуңғы осорҙа == Йәһүдтәрҙең [[Урта быуаттар|урта быуат]] сығанаҡтарында [[Көнсығыш Европа]] йыш ҡына Ҡынаан тип атала, башҡа илдәр кеүек үк, уларҙы йәһүд исемдәре [[Иҫке Ғәһед|библия]] топонимдарынан алынған ; тимәк, славян теле ''ҡынаан теле'' тип атала. Византия йәһүдтәре үҙҙәренән төньяҡта ''ҡанаан'' теленән башҡа бер телде белмәгән йәһүдтәр йәшәүен аптырап билдәләй {{Sfn|Евреи на территории Древней Руси — ЭЕЭ}} . 1930—1940 йылдарҙа «ханаандар» йәки «йәш еврейҙар» идеологик һәм мәҙәни хәрәкәте ойошторола, уның вәкилдәре беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡта Израиль ерендә йәшәгән ханаандар мәҙәниәте араһында туранан-тура бәйләнеш булдырырға тырыша , һәм XX быуатта Израиль [[Йәһүдтәр|йәһүд]] халҡының мәҙәниәтен [[Диаспора|диаспорала]] [[Йәһүдилек|йәһүд йолаларын]] кире ҡаҡҡан яңы-иҫке мәҙәниәт булдырыу маҡсатында . Хәрәкәт Эрец Израиль һәм [[Исраил|Израиль]] дәүләтендә сәйәси фекерләүгә, сәнғәткә, әҙәбиәткә һәм интеллектуаль тормошҡа ҙур йоғонто яһай. «Ҡанаандар» исемен Авраам Шлонский ирония менән биргән, ә төркөм тәүҙә «Йәһүд йәштәрен формалаштырыу комитеты» тип аталған. == Иҫкәрмәләр == == Әҙәбиәт == [[Категория:Яҡын Көнсығыш тарихи өлкәләре]] [[Категория:Библия урындары]] [[Категория:Йәһүд халҡы тарихы]] [[Категория:Көнсығыш Урта диңгеҙ буйы боронғо заманда]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] n2px2hdwg57fbv0mf4mahxqa9b8yv4p 1307742 1307741 2026-10-25T20:02:08Z Akkashka 14326 /* Тарихы */ 1307742 wikitext text/x-wiki {{Историческая область | Статус = Тарихи өлкә | Название = Ҡынаан | Иллюстрирование = Canaanite City States In The Bronze Age.svg | ширина = 300 | Подпись к иллюстрации = Бронза быуатында төп Ҡынаан ҡала-дәүләттәре | оригинальное название = *{{lang3|phn|xdm|hbo|𐤊𐤍𐤏𐤍}} *{{lang-akk|𒆳𒆠𒈾𒄴𒈾}} *{{lang-arc|𐡊𐡍𐡏𐡍}} *{{lang2|jpa|he|כְּנַעַן}} *{{Lang2|grc|grc-koi|Χαναάν}} *{{lang-syc|ܟܢܥܢ}} *{{lang-ar|كَنْعَانُ}} | Государство-1 = [[Финикия]] | Годы-1 = {{S| [[Б.э.т. XXV быуат]] — [[б.э.т. 64 йыл]]}} | Государство-2 = [[Филистия]] | Годы-2 = [[Б.э.т. XII быуат]] — [[б.э.т. 604 йыл]] | Государство-3 = [[Моав]] | Годы-3 = [[Б.э.т. XIII быуат| XIII]] — [[б.э.т. IV быуат]] | Государство-4 = [[Аммон (царство)|Аммон]] | Годы-4 = [[XI век до н. э.| XI]] — [[б.э.т. II быуат]] | Государство-5 = [[Арамейский Дамаск| Арам]] | Годы-5 = Б.э.т. XII быуат — [[б.э.т. 732 йыл]] | Государство-6 = [[Эдом (царство)|Эдом]] | Период = урта бронза — иртә тимер быуаты | Описание карты = Филипп Ли төҙөгән 1692 йылғы Ҡынаан картаһы | Карта региона = A map of Canaan (8343807206).jpg | Годы-6 = Б.э.т. XIII быуат — [[106 йыл]] | Государство-7 = [[Израильское царство| Израиль]] | Годы-7 = Б.э.т. XI быуат — [[б.э.т. 722 йыл]] | Государство-8 = [[Иудейское царство|Йәһүҙиә]] | Годы-8 = [[930-е до н. э.| 930-е]] — [[б.э.т. 586 йй.]] }} '''Ҡынаан''' ( {{S|{{lang-phn|𐤊𐤍𐤏𐤍}} {{МФА2|k|n|a|ˈ|a|n}}}} {{S|{{Lang-hbo|𐤊𐤍𐤏𐤍}} / {{Lang-hbo2|כנען}} {{МФА2|k|ˈ|n|a|.|ʕ|a|n}}}} {{S|{{Lang-he|כְּנַעַן}} {{МФА2|k|ˈ|n|a|.|ʔ|a|n}}}} {{S|{{Lang-akk|𒆳𒆠𒈾𒄴𒈾}} {{МФА2|k|i|ˈ|n|a|χ|.|n|u|m}}}} ; {{S|{{Lang-syr|ܟܢܥܢ}} {{МФА2|k|ə|n|a|ʕ|ə|n}}}} ; {{S|{{lang2|grc|grc-koi|Χαναάν}} {{МФА2|x|a|.|n|a|ˈ|a|n}}}} ; {{S|{{lang-ar|كَنْعَانُ}} {{МФА2|k|a|n|.|ʕ|a|ː|n}}}} ) — [[Левант|Левантта]], [[Бәрәкәтле ярым ай|Уңдырышлы ярым ай]] көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан тарихи төбәк. хәҙерге [[Исраил|Израиль]] [[Ливан]], [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин дәүләте]] һәм, өлөшләтә, [[Сүриә]] территорияһында урынлашҡан ерҙәр өсөн, Израилға тиклемге атама. Төрлө тарихи осорҙарҙа көнсығышта [[Иордан]] һәм Оронтес йылғаларына тиклем, көньяҡта [[Ғәззә|Ғәззәнән]] төньяҡта [[Тавр һырты|Тавр]] тауҙарына тиклем һуҙылған Ҡынаан сиктәрен аңлау төрлөсә була; был исемдең тәүҙә [[Финикия|Финикияға]] ҡағылыуы ихтимал . Изге Яҙмала Ҡынаан — Вәғәҙә ителгән ер, йәғни, Алла тарафынан [[Йәһүдтәр|Израиль халҡына]] вәғәҙә ителгән ( {{Тәүрат|Быт|17:8}} ; {{Тәүрат|Исх|6:4}} ). Изге Яҙмала ''Ҡынаан'' исеме ҡайһы саҡта [[Сүриә (төбәк)|Сүриә]] һәм Эрец Израилдең бөтә территорияһын аңлатыу өсөн ҡулланыла, әммә ғәҙәттә яр буйы һыҙатына ғына ҡағыла {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . Ҡынаан дөйөм алғанда Израиль иле тип тә атала <ref>{{ЭЕЭ|11757|Израиль. Земля Израиля (Эрец-Исраэль). Географический очерк}} </ref> . == Атамаһы == Ил атамаһы {{МФА2|a|:|r|a|:|ṣ|пробел|k|n|a|'|a|n|}} бер версия буйынса, бәлки, «шәмәхә иле» страна пурпура) тигәнде аңлата <ref>{{Китап|автор=[[Шифман И. Ш.]]|заглавие=Финикийский язык|год=2010|место=М|издательство=Едиториал УРСС}}</ref> . Икенсе версия буйынса, ул боронғо игенселек мәҙәниәтендә боронғо ҡынаандар ер аҫты ут аллаһы Хена ( ''Кен'') исеменән килеп сыҡҡан <ref>{{Cite web|author=Зильберман М. И.|access-date=2021-12-13|accessdate=2020-02-03|url-status=live}}</ref> . Финикия риүәйәттәренең береһе буйынса, Ҡына (''Кен'') аллаһы һәм уның ҡатыны Хенат (''Кенат'') финикий-ҡынаандарҙың (ҡәбиләнең бер өлөшө булыуы ихтимал) ата-бабалары булған; [[Ҡодос|Иерусалим]] янындағы Геенна үҙәненең исеме лә уға барып тоташа, был «Енном улдарының иле ( [[Үҙән|үҙәне]] )» тигәнде аңлата <ref>{{Cite web|access-date=2021-12-13|accessdate=2021-12-02|url-status=live}}</ref> . Мөмкин булған иң боронғо (бәхәсле) телгә алыу — Эбла архивтарынан, шумер шына яҙмаһында эбла телендә яҡынса б.э.т. 2350 йылда яҙылған табличкала '''ga-na-na''' <ref name="Ahlström-1993-1">{{Cite book|first=Gösta Werner|last=Ahlström|title=The History of Ancient Palestine|page=141|isbn=978-0-8006-2770-6|publisher=Fortress Press|url=https://books.google.com/books?id=5cSAlLBZKaAC|accessdate=9 October 2018|year=1993}}</ref> <ref>{{Cite book|first=Mitchell J.|last=Dahood|year=1978|title=Congress Volume, International Organization for Study of the Old Testament|page=83|publisher=Brill|isbn=978-90-04-05835-4|chapterurl=https://books.google.com/books?id=daVAAQAAIAAJ|accessdate=9 October 2018}}.</ref> == Тарихы == [[Файл:ProtoCanaan.jpg|справа|мини| Протоҡынаан яҙмалары һүрәте]] Боронғо Ҡынаанда көнбайыш семит сығышлы төрлө халыҡтар йәшәгән (мәҫәлән, ҡынаандар һәм [[амориҙар]]), һинд-европа ([[хеттар]]) һәм ҡатнаш (йәвүстәр<ref>{{Китап|ссылка=|автор=Андрей Сазанов|заглавие=Библейская археология|часть=3. Археология Иерусалима|ссылка часть=https://web.archive.org/web/20250503113908/https://jhist.org/lessons_08/08-60.htm}}</ref>, был шулай уҡ Изге Яҙмала ла раҫлана ({{Тәүрат|Иез|16:3}})), һәм дошманлашҡан батшалыҡтар һәм ҡала-дәүләттәрҙең һыҙат сиген кәҙәләндергән. Боронғо Месопотамия һәм [[Боронғо Мысыр]] территориялары араһында урынлашҡан, Ҡынаан, бер яҡтан, Боронғо Көнсығыш цивилизацияһы үҙәгендә булһа, икенсе яҡтан, даими тышҡы баҫып алыуҙарға дусар ителә. Ҡынаан халҡы боронғо донъяла беренсе булып моллюскыларҙан шәмәхә төҫ алырға һәм уның менән кейем буярға өйрәнә; был ерҙән килгән [[Финикиялылар|финикийҙар]] Урта диңгеҙ ярҙарында күп колонияларға, шул иҫәптән Карфагенға, нигеҙ һала. Бында протоҡынаан яҙмаһы һәм уға бәйле, бөтә хәҙерге [[Алфавит|алфавиттарҙы]] барлыҡҡа килтергән, шул иҫәптән [[Грек алфавиты|грек]] һәм [[Латин алфавиты|латин]] яҙыу системаларының нигеҙен тәшкил иткән, [[Финикия яҙыуы|финикий яҙмаһы]] үҫешә. Изге Яҙма буйынса, [[Муса (пәйғәмбәр)|Муса]] етәкселегендә Мысырҙан сыҡҡандан һуң, [[Йәһүдтәр|йәһүдтәр,]] Ғайса Навин етәкселегендә Месопотамия ҡалаһынан бында күсеп килгән патриархmp Ҡынаанды яулай. Патриархтар һәм Мысырҙан сығыу дәүеренең тарихилығы археологик мәғлүмәттәр менән раҫланмай. Иҫке ғәһед буйынса, Ғайса Навин етәкселегендә күп ҡалалар (шул иҫәптән Иерихон, Вефиль, Ай) алына, яулап алынған территориялағы ҡайһы бер ҡәбиләләр тулыһынса юҡ ителә, ә ҡайһы берҙәре, хәрби еңелгәндән һуң, яулап алыусылар араһында йәшәргә ҡала {{Sfn|Paton|1914|p=205}} . Был территорияла диңгеҙ халыҡтарының береһе филистимлеләрҙең барлыҡҡа килгәне яңы — [[Фәләстин]] атамаһын барлыҡҡа килтерә. Беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡтың икенсе яртыһында Ҡынаанда йәһүд семит-хамит ҡәбиләләренең барлыҡҡа килгән ваҡытын сағыштырыу. (күпселек тарихсылар фекеренсә, б.э.т. XIII быуат) Ҡынаан ҡалаларының емерелеү ваҡыты проблемалы, сөнки һуңғылары археологик яҡтан б.э.т. [[:ru:XV век до н. э.|XV]] быуаттан алып [[:ru:XII век до н. э.|б.э.т. XII быуат]]<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=http://nizi.co.il/nauka/gumanitarnye-nauki/kniga-iisusa-navina-avtorstvo-i-istoriko-arkheologicheskie-paralleli.html|автор=[[Пайков, Валерий Лазаревич]]|заглавие=Книга Иисуса Навина: авторство и историко-археологические параллели|год=2014|издание=Наука и жизнь Израиля|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327101707/http://nizi.co.il/nauka/gumanitarnye-nauki/kniga-iisusa-navina-avtorstvo-i-istoriko-arkheologicheskie-paralleli.html|archivedate=2019-03-27}}</ref>менән билдәләнә. Уның территорияһында берләшкән Израиль батшалығы ваҡытында батшалар [[Талут|Саул]], [[Дауыт]] һәм [[Сөләймән]] (беҙҙең эраға тиклем XI быуатта барлыҡҡа килгән, б.э.т. 930 тирәһендә тарҡалған) иң ҙур дәүләт субъекты булған. Һуңғы бер нисә тиҫтә йыл арауығында Израиль батшалығының берҙәм ҡөҙрәтле дәүләт булараҡ йәшәүенең тарихилығы тарихсылар араһында бәхәстәр тыуҙыра<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=39278148|автор=А.С. Десницкий|заглавие=История Древнего Израиля: принципы реконструкции|год=2019|язык=ru|издание=Ориенталистика|том=2|выпуск=2|страницы=418|issn=2618-7043, 2687-0738|doi=10.31696/2618-7043-2019-2-2-399-420|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200711205132/https://www.elibrary.ru/item.asp?id=39278148|archivedate=2020-07-11}}</ref> . == Изге Яҙмала == {{Тәүрат|Быт|10:19}} ярашлы Ҡынаан — төньяҡта Сидондан көньяҡта [[Ғәззә|Ғәззәгә]] тиклем һәм көнсығышта [[Үле диңгеҙ|Үле диңгеҙҙең]] көньяҡ осона тиклемге ер. Ҡынаан сиктәре тураһында ентекле һүрәтләү {{Тәүрат|Чис|34:2–12}} : Уның көньяҡ сиге Үле диңгеҙҙең көньяҡ осонан Синай Ҡадеш-Варнеа аша [[Урта диңгеҙ]] ярҙарына тиклем һуҙылған. Төньяҡта Ҡынаан сиге яр буйы [[Яор]] тауы янында башланған һәм көнсығышҡа табан хәҙерге Баалбектың (хәҙерге Ливанда) төньяғына тиклем һуҙыла һәм шунан төньяҡ-көнсығышҡа табан [[Димәшҡ|Димәшҡтән]] төньяҡҡа яҡынса 100 км үткән. Көнсығышта был ерҙәргә [[Димәшҡ]], Һауран, Башан һәм Голан — Киннерет күленә тиклем биләмәләр ингән, сик [[Иордан]] йылғаһы буйлап Үле диңгеҙҙең төньяҡ осона тиклем үткән. Изге Яҙмала Транс-Иордания Ҡынаанға инмәй. Ғалимдар фекеренсә, был сиктәр яҡынса беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡтың 3-сө сирегендә Азиялағы Мысыр биләмәләренең сиктәренә тура килә. {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} Библия шәжәрәһе буйынса, Ҡынаан (Cna'an) Хамдың кесе улы булған, Хуштың (Нубия), Мицраимдың (Мысыр) һәм Путтың ағаһы булған. Библия шәжәрәһе буйынса, ул Ҡынаанда йәшәгән халыҡтарҙың ата-бабаһы. Хам иҫерек атаһы [[Нух (Ной)|Нухтың]] яланғаслығын күреп, был турала ағаларына һөйләй, шуға күрә Нух ҡарғыш әйтә: «Ҡынаан ҡәһәрләнде, ул ағаларына ҡолдарҙың ҡоло булыр» ( {{Тәүрат|Быт|9:24–25}} ). Нухтың ни өсөн Хамдың үҙен түгел, ә улын ҡарғауын асыҡлап булмай. Ҡайһы бер тикшеренүселәр фекеренсә, израилдәрҙең Ҡынаан халыҡтарына ҡарата тәрән дошманлығы арҡаһында текстағы Хам исеме Ҡынаан менән алмаштырылған {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . Изге Яҙмала Ҡынаан халҡын ҡынаандар тип атайҙар, әммә улар төрлө халыҡтар конгломераты булған (башлыса [[Западные семиты|көнбайыш семиттарҙы]] ла үҙ эсенә ала, шул иҫәптән [[Финикиялылар|финикийҙар]] ), улар Изге Яҙмала күп тапҡыр һәм айырым-айырым телгә алына, мәҫәлән, аморийҙар. Библия текстарында уларҙы - боттарға табыныу һәм әхлаҡһыҙлыҡтың кәүҙәләнеше булара кире яҡтан һүрәтләйҙәр. Биш китапта ( {{Тәүрат|Чис|23:23}} ; {{Тәүрат|Втор|7:1}} һәм башҡалар) израилдәргә ҡынаандар менән союз төҙөү һәм никахҡа инеү, уларҙы илаһтарына, шул иҫәптән [[Бәғел|Бәғелгә]] хеҙмәт итеү тыйыла . Ҡынаандарға өйләнергә кире ҡараш ата-бабалар тураһындағы библия хикәйәләүендә асыҡ күренә: [[Авраам|Ибраһим]] менән Исхаҡ улдарына ҡынаан ҡатындарына өйләнеүҙе тыйған ( {{Тәүрат|Быт|24:3; 28:6}} ). {{Тәүрат|Лев|18:3}} тыя «Ҡынаан ерендәге эштәрҙе башҡарыу», унан һуң енси тыйыуҙар исемлеге ( {{Тәүрат|Лев|18:6–23}} ); Ҡынаандар ҡылған «йәмһеҙ эштәрҙе эшләмәҫкә» иҫкәртмә бирелә ( {{Тәүрат|Лев|18:24, 26, 27}} ) {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . ''Ҡынаан'' һүҙенең икенсе мәғәнәһе — «сауҙа итеүсе», «сауҙагәр». Мәҫәлән, Осия пәйғәмбәр ( {{Тәүрат|Ос|12:8}} ), Израиль батшалығында йәшәүселәр араһында әхлаҡтың түбәнәйеүен тәнҡитләп, уларҙы «ҡынаанлылар» тип атай: «Ҡулында ялған үлсәү тотҡан ҡынаанлы рәнйетергә ярата». Йәзәкил Вавилонды «Ҡынаан иле, сауҙагәрҙәр ҡалаһы» тип атай {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . [[Угарит|Угариттың]] [[Угарит|Рас-Шамра]] ҡалаһында ҡаҙыу эштәре барышында күп һанлы ҡынаан әҙәби ҡомартҡылары, башлыса библия әҙәбиәтенә яңы яҡтылыҡ һибеүсе эпик-мифологик текстар табыла {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . == Яҙма == Ҡынаандарҙың донъя цивилизацияһына индергән иң ҙур өлөшө [[Алфавит|—]] б.э.т. 2000 һәм 1600 йй. [[:ru:Алфавит|алфавит]] яҙмаһын барлыҡҡа килтереүе <ref>{{Китап|заглавие=The Cambridge Ancient History|год=1973|издание=3rd, revised & enlarged edition|издательство=Cambridge University Press|том=2 Part 1. The Middle East and the Aegean Region, c.1800–1380 BC|страниц=885|isbn=0521082307}}</ref> [[Мысыр|Мысырҙарҙың]] йоғонтоһо арҡаһында папирус Ҡынаанда төп яҙыу материалы булып китә. Урындағы климат шарттарында папирус бик оҙаҡ һаҡланмағанлыҡтан (Мысырҙан айырмалы рәүештә), иртә алфавит яҙыу өлгөләре ифрат һирәк осрай. Бөгөнгө көнгә тиклем нығыраҡ материалдарҙағы бер нисә яҙма, мәҫәлән, мискәләргә сыйып яҙылған исемдәр генә һаҡланып ҡалған. == Сауҙа == Яр буйында йәшәүселәрҙең төп шөғөлө сауҙа булған, был ханаандар тормошоноң шул тиклем мөһим өлөшө булған, еврей телендә «ханаан» һүҙе «сауҙагәр» тигәнде аңлата башлаған - был уның мәғәнәһе, мәҫәлән, Сөләймәндең Ғибрәтле һүҙҙәре китабында ( 31:24 ). Төп порттар булып [[Сур (ҡала)|Тир]], Сидон, [[Бәйрүт|Бейрут]] һәм Библос тора, улар Ҡынаандың төньяҡ өлөшөндә (хәҙерге [[Ливан]] ярҙарында) урынлашҡан. Бынан кедр ағасы, зәйтүн майы һәм шарап һалынған кувшиндар һәм башҡа тауарҙар [[Мысыр|Мысырға]], [[Юнанстан|Грецияға]] һәм [[Крит|Критҡа]] ташыла. Улар Мысырҙан затлы әйберҙәр һәм папирус, Грециянан керамика һәм металл изделиелар алып килгән. Ҡынаандар Урта диңгеҙ сауҙаһының мөһим мәҡәләһе булып ҡолдар менән сауҙа тора. Ҡынаан ярҙарының төньяғында (хәҙерге Латакия янында) ҙур [[Угарит]] ҡалаһы ята, уның халҡы теле, мәҙәниәте һәм иҡтисади үҫеш кимәле буйынса ханаандарға яҡын була. Угарит Көнсығыш Урта диңгеҙҙәге иң мөһим һәм иң бай сауҙа үҙәктәренең береһе була. Илдең Мысыр менән [[Азия]] араһындағы юлда урынлашыуы һәм әүҙем сауҙа итеүе ҡынаандарҙы төрлө мәҙәни йоғонтоларға асыҡ итә. Мысыр хакимлығы аҫтында булған ҡалаларҙа һарайҙар һәм ғибәҙәтханалар Мысыр стилендә төҙөлгән, ә күршеләрҙә [[Ассирия|ассирий]] стиле өҫтөнлөк итә ала. Мысыр скарабей ҡуңыҙы статуэткалары һәм башҡа биҙәүестәр, [[Бәбел|вавилон]] цилиндр мөһөрҙәре, һәм [[Кесе Азия|Кесе Азиянан]] [[Хеттар|хет]] алтын биҙәүестәре модала булған. Ҡынаандарҙың мысыр [[Иероглиф|(иероглиф)]] һәм вавилон [[Шына яҙыу|(щинопись)]] яҙмаларын да ҡулланыуы әһәмиәтле. == Ҡалалар һәм уларҙың хакимдары == Ҡынаан ҡалалары балсыҡ һәм таш диуарҙар менән уратып алынған, был уларҙы талаусылар һәм ҡырағай хайуандар һөжүменән һаҡлаған. Ҡала диуарҙары эсендә өйҙәр бер-береһе өҫтөнә тығыҙланған, бөгөнгө [[Яҡын Көнсығыш|Яҡын Көнсығышта]] осраған нәмәгә оҡшаш нәмә. Ябай халыҡ ваҡ-төйәк ер участкаларын хужалыҡ иткән йәки төрлө кәсеп менән шөғөлләнгән. Ҡайһы берәүҙәрҙе батшаға, бай ер хужаларына йәки сауҙагәрҙәргә эшкә яллағандар. Ҡалалар араһында игенселәр, көтөүселәр йәшәгән ауылдар һибелгән. Ҡала хакимдары бер-береһе менән бер туҡтауһыҙ ыҙғышып, һуғышып йөрөгән. Ҡайһы ваҡыт ҡалаларға урмандарҙа йәшеренгән бандиттар һөжүм иткән. Ҡынаанда беҙҙең эраға тиклем 1360 йыл тирәһендә хәлдәр шулай булған. д. Мысырҙың Эль-Амарна ҡалаһында ҡаҙыу эштәре барышында табылған документтар быны дәлилләй. Ә Изге Яҙмалағы Ешуа һәм [[Библия|Судьялар]] китаптары 100-200 йыл үткәс тә барыһы ла шул уҡ ҡалған тип ышанырға нигеҙ бирә. Ҡынаандар араһындағы ыҙғыш израилдәргә илде яулап алыуҙы күпкә еңеләйтә. Берҙәм Ҡынаанды үҙ ҡулына алыу үлсәп бөткөһөҙ ауырыраҡ булыр ине. == Ҡынаандарҙың дине == [[Файл:Baal_Ugarit_Louvre_AO17329.jpg|мини|332x332пкс| Ҡынаан илаһы [[Бәғел]]<nowiki/>һыны. Күтәрелгән уң ҡулы ҡасандыр ҡорал йәки йәшен тотҡандыр]] [[Файл:Baal_thunderbolt_Louvre_AO15775.jpg|мини|419x419пкс| Йәшен атҡан Бәғел стелаһы, {{Б.э.т.}} XV—XIII бб., Рас-Шамрала ([[Угарит]]) табылған. [[Лувр|Лувр музейы .]]]] Ҡынаан илаһтары һәм алиһәләре тәбиғәт көстәрен кәүҙәләндергән. «Бәғел» ([[Бәғел|Vaal]]) исеме, «хужа» тигәнде аңлата, [[Хаду]], күк күкрәү, йәшен һәм ямғыр аллаһының титулы булған. Ямғыр, томан һәм ҡыуыш менән Бағал етәкселек иткәнгә, бөтә Ҡынаан йәмғиәте өсөн уға бәйле ураҡ бик мөһим һаналған. Ҡайһы бер тикшеренүселәр 28-се мәҙхиәлә (псалом) ҡынаан гимны эҙҙәрен тапҡан <ref>{{Cite web|access-date=2022-01-01|accessdate=2022-01-01|url-status=live}}</ref> . Бәғелдең ҡатыны Астарта, йәки, башҡаса әйткәндә, Анат — мөхәббәт һәм һуғыш алиһәһе, ә атаһы Эль — аллалар хакимы, ул израиль яулап алыу ваҡытына ярайһы уҡ томанлы фигураға әйләнгән. Элдең ҡатыны Ашера — алиһә-әсә һәм диңгеҙ хакимәһе булған. Астартаны ла, Ашераны ла йыш ҡына ''Баалат'' («хужабикә») тип атағандар. Төп илаһтарға шулай уҡ Шамаш — ҡояш илаһы, Решеф —һуғыш илаһы һәм Дагон — икмәк илаһы (һүҙмә-һүҙ «балыҡ», балыҡ ҡойроҡло итеп һүрәтләнгән) инә. Өлкән илаһтар тирәләй юғары илаһтар ғаиләләрен һәм ихаталарын барлыҡҡа килтергән башҡа күп илаһтар әйләнгән. Был дөйөм картина төрлөсә була, сөнки һәр ҡаланың үҙ шәхси покровителе йәки яратҡан илаһы була, уны йыш ҡына был урындың «Раббыһы» йәки «Ханымы» тип атайҙар. === Тәңреләр тураһында хикәйәләр === Ҡынаан илаһтары тураһындағы хикәйәләр ханаан (угарит текстарынан) да, сит ил сығанаҡтарынан да билдәле. Ҡынаан әҙәбиәтендә аллаларға шулай уҡ нәфрәттәр ҙә йөкмәтелгән: көнәркәшлек, һуғышсанлыҡ, енси эшмәкәрлек, был уларҙы нәҫел культы менән тығыҙ бәйле булған. Ә тормош бәрәкәтен биреүселәрҙең роле: яуҙа еңеү, уңдырышлылыҡ, ямғыр. Шул уҡ ваҡытта Ҡынаандың дини картинаһы бер төрлө булмаған <ref name="Ahlström-1993-1" /> : төрлө ҡалаларҙа төрлө илаһтарға табынғандар <ref>{{Китап|ссылка=https://doi.org/10.1163/9789004668829|автор=G.W. Ahlström|заглавие=Royal Administration and National Religion in Ancient Palestine|год=1982-01-01|издательство=BRILL|isbn=978-90-04-66882-9, 978-90-04-06562-8}}</ref> . Мәҫәлән, Баал культы ҡайһы бер үҙәктәрҙә үҙәк, икенселәрендә икенсел урында тора ала, ә Анат алиһәһенең образы <ref name=":0">{{Китап|ссылка=https://doi.org/10.1163/9789004275799|автор=Mark Smith|заглавие=The Ugaritic Baal Cycle|год=1994-01-01|издательство=BRILL|isbn=978-90-04-27579-9, 978-90-04-09995-1}}</ref> һуғыштың яҡлаусыһынан алып уңдырышлылыҡ символына тиклем төрлөсә була <ref name=":0" /> . [[Библия|Изге Яҙмала]] ҡанаандар йолалары кире характеристика бирелә ( {{Тәүрат|Втор|18:9}} ; {{Тәүрат|3 Цар|14:22|—24}} ; {{Тәүрат|Ос|4:12|—14}} ). <ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.31802/bca.2023.2.18.009|автор=А. Кашкин|заглавие=Review of: Bibliya. Knigi Svyashchennogo Pisaniya Vethogo i Novogo Zaveta v sovremennom russkom perevode [Bible: Contemporary Russian Translation] / ed. by M. P. Kulakova and M. M. Kulakova (Seriya «Sovremennaya bibleistika»)|год=2023-08-15|издание=Библия и христианская древность|выпуск=2(18)|страницы=287–298|issn=2658-7815|doi=10.31802/bca.2023.2.18.009}}</ref> Әммә шуны иҫәпкә алыу мөһим: библия һүрәтләүҙәре полемик характерҙа <ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.1163/9789004275522_006|автор=M. J. Dahood|заглавие=M. J. DAHOOD, Ebla, Ugarit and the Old Testament|год=1978-01-01|издание=Congress Volume Göttingen 1977|издательство=BRILL|страницы=81–112|isbn=978-90-04-27552-2}}</ref> һәм тышҡы ҡарашты сағылдыра, ә үҙҙәренең ҡынаан сығанаҡтарында (тәү сиратта угарит таҡтаташтары) улар тарихын әхлаҡи хөкөмһөҙ теркәй, аллалар «страстьтарын» космогоник һәм ритуаль тәртиптең бер өлөшө тип аңлата. === Ғибәҙәтханалар һәм руханиҙар === Ҡынаандың төп ҡалаларында иң мөһим илаһтарҙың ғибәҙәтханалары булған. Һәр ғибәҙәтханала руханиҙар, йырсылар һәм хеҙмәтселәр хеҙмәт иткән. Байрам көндәрендә ғибәҙәтханаға тантаналы кортеж инә. Уны етәкләгән урындағы батша ҡорбан салдырған. Ҡайһы бер ҡорбандарҙы бөтөнләй яндырғандар, икенселәрен Аллаһы Тәғәлә менән мөьминдәр араһында бүлгәндәр. Ҙур байрам уңайынан кортежға ябай халыҡ та ҡушыла алған; уларға тантаналарҙы алыҫтан күҙәтергә рөхсәт ителгән. Ғибәҙәтхана биналары бәләкәй булғанлыҡтан, инициаторҙарҙы ғына индерергә рөхсәт ителгән. Һәр батша өсөн үҙенең илаһилығының ғибәҙәтханаһын мөмкин тиклем мөһабәт итеү, аллалар һындарын һәм изге урын диуарҙарын ҡиммәтле металдар менән ҡаплау, аллаларға [[алтын]] тәрилкәләрҙә ризыҡ һалыу хөрмәт эше булған. Хоҙай һынынан йәки уны символлаштырған хайуандан тыш (мәҫәлән, Баалдың символы — бейә, Ашера — инә арыҫлан) ғибәҙәтхана эсендә ҡорбан килтереү өсөн ҡорбан килтереү урыны, хуш еҫле еҫтәр өсөн ҡорбан килтереү урыны һәм бер нисә таш бағана булған, улар аллалар йәки рухтар торлағы тип иҫәпләнгән. Ҡынаандағы ғибәҙәтханалар менән бер рәттән асыҡ һауала төҙөлгән изге урындар ҙа булған («бейек урындар»). Бында ла таш бағаналар, ҡорбан килтереү урындары һәм ағас бағана йәки ағас олондары булған. Кешеләр бындай изге урындарға ҡорбан салырға йәки доға ҡылырға ғына килгән. Ҡайһы берҙә Баал һәм Ашераға табыныу урынына ергә ҡаҙылған бағана хеҙмәт иткән (ҡара: {{Тәүрат|Втор|12:3}} ). Ҡорбан салыу ваҡытында рухани, малдың эс-ҡарынын тикшереп, ҡорбан салыусының яҙмышын алдан әйтер булған. Башҡа күрәҙәселәр киләсәкте йондоҙҙарға ҡарап билдәләгән, үлгәндәр менән аралашҡан йәки пәйғәмбәрлек трансына эләккән. Руханиҙарҙан шулай уҡ доғалар һәм тылсымлы сихырҙар ярҙамында ауырыуҙарҙы һауыҡтырыу һәләтенә эйә булыу талап ителгән. === Ҡорбандар === Ҡынаан культында ҡорбан илаһилыҡ менән үҙ-ара мөнәсәбәттең төп формаһы булған. Ҡорбан итеп мал һәм ризыҡ килтергәндәр <ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.2307/630952|автор=Sinclair Hood|заглавие=The Cambridge ancient history. 3rd ed. Vol. 2, part 1. History of the Middle East and the Aegean region c. 1800–1380 B.C. Ed. I. E. S. Edwards, C. J. Gadd, N. G. L. Hammond and E. Sollberger. Cambridge: The University Press. 1973. Pp. xxiii + 868. 3 folding maps. £8·00.|год=1975-11|издание=The Journal of Hellenic Studies|том=95|страницы=254–254|issn=0075-4269|doi=10.2307/630952}}</ref> . Был ғәмәлдәр угарит текстарында теркәлгән һәм археологик табыштар (шул иҫәптән ритуаль аштар һәм инициациялар эҙҙәре <ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.4000/syria.584|автор=Juan-Pablo Vita|заглавие=Dennis Pardee, Ritual and Cult at Ugarit.|год=2009|издание=Syria|том=86|страницы=364–364|issn=0039-7946|doi=10.4000/syria.584}}</ref> <ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.5040/9780300288087|автор=Amihai Mazar|заглавие=Archaeology of the Land of the Bible|год=1990|doi=10.5040/9780300288087}}</ref> ) менән раҫланған. Кешене ҡорбан итеү мәсьәләһе ғалимдар араһында бәхәстәр темаһы булып ҡала. Уларға дәлилдәр тәү сиратта библия текстарынан, шулай уҡ Яҡын Көнсығыш традицияларын һуңыраҡ грек-рим телендәге ҡабаттан һөйләүҙәрҙән <ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.2307/1516401|автор=N. H. Snaith|заглавие=The Cult of Molech|год=1966-01|издание=Vetus Testamentum|том=16|выпуск=1|страницы=123|issn=0042-4935|doi=10.2307/1516401}}</ref> <ref name=":2">{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.2307/3217888|автор=Gary Beckman, John Day|заглавие=Yahweh and the Gods and Goddesses of Canaan|год=2003-01|издание=Journal of the American Oriental Society|том=123|выпуск=1|страницы=253|issn=0003-0279|doi=10.2307/3217888}}</ref> килә. Шулай итеп, Изге Яҙмала Молохҡа балаларҙы ҡорбан итеү тураһында һүҙ бара (мәҫәлән, Левит китабында, Мусаның өсөнсө китабы [https://bible.by/syn/3/18/ 18:21] ; [https://bible.by/syn/3/20/ 20:2—5;] 2 [https://bible.by/verse/12/23/10/ Батшалыҡ 23:10] ). Археологик мәғлүмәттәр ике мәғәнәле аңлатыла. Мәҫәлән, Мегиддо ҡалаһында дини биналар эргәһендә һауыттарҙа ерләнгән балаларҙы тапҡандар. Мәҫәлән, [https://www.academia.edu/1456818/THE_RIDDLE_OF_STRUCTURE_5239_AT_MEGIDDO_STRATUM_IX бер нисә тикшеренүсе] уларҙы ҡорбан тип түгел, ә ерләү практикаһының махсус төрө тип аңлата <ref name=":1">{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.1017/s0003598x00049954|автор=Patricia Smith, Lawrence E. Stager, Joseph A. Greene, Gal Avishai|заглавие=Cemetery or sacrifice? Infant burials at the Carthage Tophet|год=2013-11-22|издание=Antiquity|том=87|выпуск=338|страницы=1191–1199|issn=0003-598X|doi=10.1017/s0003598x00049954}}</ref>, сөнки 1920 йылдан алып : Ошондай уҡ бәхәстәр Финикия һәм Карфаген үҙәктәрендәге « тофеттарҙы » <ref name=":1" /> (махсус балалар некрополдәре) уратып ала. Әйтелгән «нигеҙ ҡорбаны» <ref name=":2" /> (төҙөлөш ваҡытында бәпесте стенаға ҡаплау) йолаһы Ҡынаан контексында ышаныслы туранан-тура археологик дәлилдәргә эйә түгел һәм полемик әҙәбиәттә йышыраҡ топос булараҡ осрай. == Һуңғы осорҙа == Йәһүдтәрҙең [[Урта быуаттар|урта быуат]] сығанаҡтарында [[Көнсығыш Европа]] йыш ҡына Ҡынаан тип атала, башҡа илдәр кеүек үк, уларҙы йәһүд исемдәре [[Иҫке Ғәһед|библия]] топонимдарынан алынған ; тимәк, славян теле ''ҡынаан теле'' тип атала. Византия йәһүдтәре үҙҙәренән төньяҡта ''ҡанаан'' теленән башҡа бер телде белмәгән йәһүдтәр йәшәүен аптырап билдәләй {{Sfn|Евреи на территории Древней Руси — ЭЕЭ}} . 1930—1940 йылдарҙа «ханаандар» йәки «йәш еврейҙар» идеологик һәм мәҙәни хәрәкәте ойошторола, уның вәкилдәре беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡта Израиль ерендә йәшәгән ханаандар мәҙәниәте араһында туранан-тура бәйләнеш булдырырға тырыша , һәм XX быуатта Израиль [[Йәһүдтәр|йәһүд]] халҡының мәҙәниәтен [[Диаспора|диаспорала]] [[Йәһүдилек|йәһүд йолаларын]] кире ҡаҡҡан яңы-иҫке мәҙәниәт булдырыу маҡсатында . Хәрәкәт Эрец Израиль һәм [[Исраил|Израиль]] дәүләтендә сәйәси фекерләүгә, сәнғәткә, әҙәбиәткә һәм интеллектуаль тормошҡа ҙур йоғонто яһай. «Ҡанаандар» исемен Авраам Шлонский ирония менән биргән, ә төркөм тәүҙә «Йәһүд йәштәрен формалаштырыу комитеты» тип аталған. == Иҫкәрмәләр == == Әҙәбиәт == [[Категория:Яҡын Көнсығыш тарихи өлкәләре]] [[Категория:Библия урындары]] [[Категория:Йәһүд халҡы тарихы]] [[Категория:Көнсығыш Урта диңгеҙ буйы боронғо заманда]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] ecor4jdnswrkoixc7iqrh6ilawya00a 1307743 1307742 2026-10-25T20:05:18Z Akkashka 14326 1307743 wikitext text/x-wiki {{Историческая область | Статус = Тарихи өлкә | Название = Ҡынаан | Иллюстрирование = Canaanite City States In The Bronze Age.svg | ширина = 300 | Подпись к иллюстрации = Бронза быуатында төп Ҡынаан ҡала-дәүләттәре | оригинальное название = *{{lang3|phn|xdm|hbo|𐤊𐤍𐤏𐤍}} *{{lang-akk|𒆳𒆠𒈾𒄴𒈾}} *{{lang-arc|𐡊𐡍𐡏𐡍}} *{{lang2|jpa|he|כְּנַעַן}} *{{Lang2|grc|grc-koi|Χαναάν}} *{{lang-syc|ܟܢܥܢ}} *{{lang-ar|كَنْعَانُ}} | Государство-1 = [[Финикия]] | Годы-1 = {{S| [[Б.э.т. XXV быуат]] — [[б.э.т. 64 йыл]]}} | Государство-2 = [[Филистия]] | Годы-2 = [[Б.э.т. XII быуат]] — [[б.э.т. 604 йыл]] | Государство-3 = [[Моав]] | Годы-3 = [[Б.э.т. XIII быуат| XIII]] — [[б.э.т. IV быуат]] | Государство-4 = [[Аммон (царство)|Аммон]] | Годы-4 = [[XI век до н. э.| XI]] — [[б.э.т. II быуат]] | Государство-5 = [[Арамейский Дамаск| Арам]] | Годы-5 = Б.э.т. XII быуат — [[б.э.т. 732 йыл]] | Государство-6 = [[Эдом (царство)|Эдом]] | Период = урта бронза — иртә тимер быуаты | Описание карты = Филипп Ли төҙөгән 1692 йылғы Ҡынаан картаһы | Карта региона = A map of Canaan (8343807206).jpg | Годы-6 = Б.э.т. XIII быуат — [[106 йыл]] | Государство-7 = [[Израильское царство| Израиль]] | Годы-7 = Б.э.т. XI быуат — [[б.э.т. 722 йыл]] | Государство-8 = [[Иудейское царство|Йәһүҙиә]] | Годы-8 = [[930-е до н. э.| 930-е]] — [[б.э.т. 586 йй.]] }} '''Ҡынаан''' ({{S|{{lang-phn|𐤊𐤍𐤏𐤍}} {{МФА2|k|n|a|ˈ|a|n}}}}; {{S|{{Lang-hbo|𐤊𐤍𐤏𐤍}} / {{Lang-hbo2|כנען}} {{МФА2|k|ˈ|n|a|.|ʕ|a|n}}}}; {{S|{{Lang-he|כְּנַעַן}} {{МФА2|k|ˈ|n|a|.|ʔ|a|n}}}}; {{S|{{Lang-akk|𒆳𒆠𒈾𒄴𒈾}} {{МФА2|k|i|ˈ|n|a|χ|.|n|u|m}}}}; {{S|{{Lang-syr|ܟܢܥܢ}} {{МФА2|k|ə|n|a|ʕ|ə|n}}}}; {{S|{{lang2|grc|grc-koi|Χαναάν}} {{МФА2|x|a|.|n|a|ˈ|a|n}}}}; {{S|{{lang-ar|كَنْعَانُ}} {{МФА2|k|a|n|.|ʕ|a|ː|n}}}}) — [[Левант]]та, [[Бәрәкәтле ярым ай|Уңдырышлы ярым ай]] көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан тарихи төбәк. Хәҙерге [[Исраил|Израиль]] [[Ливан]], [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин дәүләте]] һәм, өлөшләтә, [[Сүриә]] территорияһында урынлашҡан ерҙәр өсөн Израилға тиклемге атама. Төрлө тарихи осорҙарҙа көнсығышта [[Иордан]] һәм Оронтес йылғаларына тиклем, көньяҡта [[Ғәззә|Ғәззәнән]] төньяҡта [[Тавр һырты|Тавр]] тауҙарына тиклем һуҙылған Ҡынаан сиктәрен аңлау төрлөсә була; был исемдең тәүҙә [[Финикия|Финикияға]] ҡағылыуы ихтимал . Изге Яҙмала Ҡынаан — Вәғәҙә ителгән ер, йәғни, Алла тарафынан [[Йәһүдтәр|Израиль халҡына]] вәғәҙә ителгән ({{Тәүрат|Быт|17:8}} ; {{Тәүрат|Исх|6:4}}). Изге Яҙмала ''Ҡынаан'' исеме ҡайһы саҡта [[Сүриә (төбәк)|Сүриә]] һәм Эрец Израилдең бөтә территорияһын аңлатыу өсөн ҡулланыла, әммә ғәҙәттә яр буйы һыҙатына ғына ҡағыла {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . Ҡынаан дөйөм алғанда Израиль иле тип тә атала<ref>{{ЭЕЭ|11757|Израиль. Земля Израиля (Эрец-Исраэль). Географический очерк}} </ref> . == Атамаһы == Ил атамаһы {{МФА2|a|:|r|a|:|ṣ|пробел|k|n|a|'|a|n|}} бер версия буйынса, бәлки, «шәмәхә иле» страна пурпура) тигәнде аңлата<ref>{{Китап|автор=[[Шифман И. Ш.]]|заглавие=Финикийский язык|год=2010|место=М|издательство=Едиториал УРСС}}</ref> . Икенсе версия буйынса, ул боронғо игенселек мәҙәниәтендә боронғо ҡынаандар ер аҫты ут аллаһы Хена (''Кен'') исеменән килеп сыҡҡан<ref>{{Cite web|author=Зильберман М. И.|access-date=2021-12-13|accessdate=2020-02-03|url-status=live}}</ref> . Финикия риүәйәттәренең береһе буйынса, Ҡына (''Кен'') аллаһы һәм уның ҡатыны Хенат (''Кенат'') финикий-ҡынаандарҙың (ҡәбиләнең бер өлөшө булыуы ихтимал) ата-бабалары булған; [[Ҡодос|Иерусалим]] янындағы Геенна үҙәненең исеме лә уға барып тоташа, был «Енном улдарының иле ([[үҙән]]е)» тигәнде аңлата<ref>{{Cite web|access-date=2021-12-13|accessdate=2021-12-02|url-status=live}}</ref> . Мөмкин булған иң боронғо (бәхәсле) телгә алыу — Эбла архивтарынан, шумер шына яҙмаһында эбла телендә яҡынса б.э.т. 2350 йылда яҙылған табличкала '''ga-na-na'''<ref name="Ahlström-1993-1">{{Cite book|first=Gösta Werner|last=Ahlström|title=The History of Ancient Palestine|page=141|isbn=978-0-8006-2770-6|publisher=Fortress Press|url=https://books.google.com/books?id=5cSAlLBZKaAC|accessdate=9 October 2018|year=1993}}</ref><ref>{{Cite book|first=Mitchell J.|last=Dahood|year=1978|title=Congress Volume, International Organization for Study of the Old Testament|page=83|publisher=Brill|isbn=978-90-04-05835-4|chapterurl=https://books.google.com/books?id=daVAAQAAIAAJ|accessdate=9 October 2018}}.</ref> == Тарихы == [[Файл:ProtoCanaan.jpg|справа|мини| Протоҡынаан яҙмалары һүрәте]] Боронғо Ҡынаанда көнбайыш семит сығышлы төрлө халыҡтар йәшәгән (мәҫәлән, ҡынаандар һәм [[амориҙар]]), һинд-европа ([[хеттар]]) һәм ҡатнаш (йәвүстәр<ref>{{Китап|ссылка=|автор=Андрей Сазанов|заглавие=Библейская археология|часть=3. Археология Иерусалима|ссылка часть=https://web.archive.org/web/20250503113908/https://jhist.org/lessons_08/08-60.htm}}</ref>, был шулай уҡ Изге Яҙмала ла раҫлана ({{Тәүрат|Иез|16:3}})), һәм дошманлашҡан батшалыҡтар һәм ҡала-дәүләттәрҙең һыҙат сиген кәҙәләндергән. Боронғо Месопотамия һәм [[Боронғо Мысыр]] территориялары араһында урынлашҡан, Ҡынаан, бер яҡтан, Боронғо Көнсығыш цивилизацияһы үҙәгендә булһа, икенсе яҡтан, даими тышҡы баҫып алыуҙарға дусар ителә. Ҡынаан халҡы боронғо донъяла беренсе булып моллюскыларҙан шәмәхә төҫ алырға һәм уның менән кейем буярға өйрәнә; был ерҙән килгән [[Финикиялылар|финикийҙар]] Урта диңгеҙ ярҙарында күп колонияларға, шул иҫәптән Карфагенға, нигеҙ һала. Бында протоҡынаан яҙмаһы һәм уға бәйле, бөтә хәҙерге [[Алфавит|алфавиттарҙы]] барлыҡҡа килтергән, шул иҫәптән [[Грек алфавиты|грек]] һәм [[Латин алфавиты|латин]] яҙыу системаларының нигеҙен тәшкил иткән, [[Финикия яҙыуы|финикий яҙмаһы]] үҫешә. Изге Яҙма буйынса, [[Муса (пәйғәмбәр)|Муса]] етәкселегендә Мысырҙан сыҡҡандан һуң, [[Йәһүдтәр|йәһүдтәр,]] Ғайса Навин етәкселегендә Месопотамия ҡалаһынан бында күсеп килгән патриархmp Ҡынаанды яулай. Патриархтар һәм Мысырҙан сығыу дәүеренең тарихилығы археологик мәғлүмәттәр менән раҫланмай. Иҫке ғәһед буйынса, Ғайса Навин етәкселегендә күп ҡалалар (шул иҫәптән Иерихон, Вефиль, Ай) алына, яулап алынған территориялағы ҡайһы бер ҡәбиләләр тулыһынса юҡ ителә, ә ҡайһы берҙәре, хәрби еңелгәндән һуң, яулап алыусылар араһында йәшәргә ҡала {{Sfn|Paton|1914|p=205}} . Был территорияла диңгеҙ халыҡтарының береһе филистимлеләрҙең барлыҡҡа килгәне яңы — [[Фәләстин]] атамаһын барлыҡҡа килтерә. Беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡтың икенсе яртыһында Ҡынаанда йәһүд семит-хамит ҡәбиләләренең барлыҡҡа килгән ваҡытын сағыштырыу. (күпселек тарихсылар фекеренсә, б.э.т. XIII быуат) Ҡынаан ҡалаларының емерелеү ваҡыты проблемалы, сөнки һуңғылары археологик яҡтан б.э.т. [[:ru:XV век до н. э.|XV]] быуаттан алып [[:ru:XII век до н. э.|б.э.т. XII быуат]]<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=http://nizi.co.il/nauka/gumanitarnye-nauki/kniga-iisusa-navina-avtorstvo-i-istoriko-arkheologicheskie-paralleli.html|автор=[[Пайков, Валерий Лазаревич]]|заглавие=Книга Иисуса Навина: авторство и историко-археологические параллели|год=2014|издание=Наука и жизнь Израиля|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327101707/http://nizi.co.il/nauka/gumanitarnye-nauki/kniga-iisusa-navina-avtorstvo-i-istoriko-arkheologicheskie-paralleli.html|archivedate=2019-03-27}}</ref>менән билдәләнә. Уның территорияһында берләшкән Израиль батшалығы ваҡытында батшалар [[Талут|Саул]], [[Дауыт]] һәм [[Сөләймән]] (беҙҙең эраға тиклем XI быуатта барлыҡҡа килгән, б.э.т. 930 тирәһендә тарҡалған) иң ҙур дәүләт субъекты булған. Һуңғы бер нисә тиҫтә йыл арауығында Израиль батшалығының берҙәм ҡөҙрәтле дәүләт булараҡ йәшәүенең тарихилығы тарихсылар араһында бәхәстәр тыуҙыра<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=39278148|автор=А.С. Десницкий|заглавие=История Древнего Израиля: принципы реконструкции|год=2019|язык=ru|издание=Ориенталистика|том=2|выпуск=2|страницы=418|issn=2618-7043, 2687-0738|doi=10.31696/2618-7043-2019-2-2-399-420|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200711205132/https://www.elibrary.ru/item.asp?id=39278148|archivedate=2020-07-11}}</ref> . == Изге Яҙмала == {{Тәүрат|Быт|10:19}} ярашлы Ҡынаан — төньяҡта Сидондан көньяҡта [[Ғәззә|Ғәззәгә]] тиклем һәм көнсығышта [[Үле диңгеҙ|Үле диңгеҙҙең]] көньяҡ осона тиклемге ер. Ҡынаан сиктәре тураһында ентекле һүрәтләү {{Тәүрат|Чис|34:2–12}} : Уның көньяҡ сиге Үле диңгеҙҙең көньяҡ осонан Синай Ҡадеш-Варнеа аша [[Урта диңгеҙ]] ярҙарына тиклем һуҙылған. Төньяҡта Ҡынаан сиге яр буйы [[Яор]] тауы янында башланған һәм көнсығышҡа табан хәҙерге Баалбектың (хәҙерге Ливанда) төньяғына тиклем һуҙыла һәм шунан төньяҡ-көнсығышҡа табан [[Димәшҡ|Димәшҡтән]] төньяҡҡа яҡынса 100 км үткән. Көнсығышта был ерҙәргә [[Димәшҡ]], Һауран, Башан һәм Голан — Киннерет күленә тиклем биләмәләр ингән, сик [[Иордан]] йылғаһы буйлап Үле диңгеҙҙең төньяҡ осона тиклем үткән. Изге Яҙмала Транс-Иордания Ҡынаанға инмәй. Ғалимдар фекеренсә, был сиктәр яҡынса беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡтың 3-сө сирегендә Азиялағы Мысыр биләмәләренең сиктәренә тура килә. {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} Библия шәжәрәһе буйынса, Ҡынаан (Cna’an) Хамдың кесе улы булған, Хуштың (Нубия), Мицраимдың (Мысыр) һәм Путтың ағаһы булған. Библия шәжәрәһе буйынса, ул Ҡынаанда йәшәгән халыҡтарҙың ата-бабаһы. Хам иҫерек атаһы [[Нух (Ной)|Нухтың]] яланғаслығын күреп, был турала ағаларына һөйләй, шуға күрә Нух ҡарғыш әйтә: «Ҡынаан ҡәһәрләнде, ул ағаларына ҡолдарҙың ҡоло булыр» ({{Тәүрат|Быт|9:24–25}}). Нухтың ни өсөн Хамдың үҙен түгел, ә улын ҡарғауын асыҡлап булмай. Ҡайһы бер тикшеренүселәр фекеренсә, израилдәрҙең Ҡынаан халыҡтарына ҡарата тәрән дошманлығы арҡаһында текстағы Хам исеме Ҡынаан менән алмаштырылған {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . Изге Яҙмала Ҡынаан халҡын ҡынаандар тип атайҙар, әммә улар төрлө халыҡтар конгломераты булған (башлыса [[Западные семиты|көнбайыш семиттарҙы]] ла үҙ эсенә ала, шул иҫәптән [[Финикиялылар|финикийҙар]]), улар Изге Яҙмала күп тапҡыр һәм айырым-айырым телгә алына, мәҫәлән, аморийҙар. Библия текстарында уларҙы — боттарға табыныу һәм әхлаҡһыҙлыҡтың кәүҙәләнеше булара кире яҡтан һүрәтләйҙәр. Биш китапта ({{Тәүрат|Чис|23:23}} ; {{Тәүрат|Втор|7:1}} һәм башҡалар) израилдәргә ҡынаандар менән союз төҙөү һәм никахҡа инеү, уларҙы илаһтарына, шул иҫәптән [[Бәғел|Бәғелгә]] хеҙмәт итеү тыйыла . Ҡынаандарға өйләнергә кире ҡараш ата-бабалар тураһындағы библия хикәйәләүендә асыҡ күренә: [[Авраам|Ибраһим]] менән Исхаҡ улдарына ҡынаан ҡатындарына өйләнеүҙе тыйған ({{Тәүрат|Быт|24:3; 28:6}}). {{Тәүрат|Лев|18:3}} тыя «Ҡынаан ерендәге эштәрҙе башҡарыу», унан һуң енси тыйыуҙар исемлеге ({{Тәүрат|Лев|18:6–23}}); Ҡынаандар ҡылған «йәмһеҙ эштәрҙе эшләмәҫкә» иҫкәртмә бирелә ({{Тәүрат|Лев|18:24, 26, 27}}) {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . ''Ҡынаан'' һүҙенең икенсе мәғәнәһе — «сауҙа итеүсе», «сауҙагәр». Мәҫәлән, Осия пәйғәмбәр ({{Тәүрат|Ос|12:8}}), Израиль батшалығында йәшәүселәр араһында әхлаҡтың түбәнәйеүен тәнҡитләп, уларҙы «ҡынаанлылар» тип атай: «Ҡулында ялған үлсәү тотҡан ҡынаанлы рәнйетергә ярата». Йәзәкил Вавилонды «Ҡынаан иле, сауҙагәрҙәр ҡалаһы» тип атай {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . [[Угарит|Угариттың]] [[Угарит|Рас-Шамра]] ҡалаһында ҡаҙыу эштәре барышында күп һанлы ҡынаан әҙәби ҡомартҡылары, башлыса библия әҙәбиәтенә яңы яҡтылыҡ һибеүсе эпик-мифологик текстар табыла {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . == Яҙма == Ҡынаандарҙың донъя цивилизацияһына индергән иң ҙур өлөшө [[Алфавит|—]] б.э.т. 2000 һәм 1600 йй. [[:ru:Алфавит|алфавит]] яҙмаһын барлыҡҡа килтереүе<ref>{{Китап|заглавие=The Cambridge Ancient History|год=1973|издание=3rd, revised & enlarged edition|издательство=Cambridge University Press|том=2 Part 1. The Middle East and the Aegean Region, c.1800–1380 BC|страниц=885|isbn=0521082307}}</ref> [[Мысыр|Мысырҙарҙың]] йоғонтоһо арҡаһында папирус Ҡынаанда төп яҙыу материалы булып китә. Урындағы климат шарттарында папирус бик оҙаҡ һаҡланмағанлыҡтан (Мысырҙан айырмалы рәүештә), иртә алфавит яҙыу өлгөләре ифрат һирәк осрай. Бөгөнгө көнгә тиклем нығыраҡ материалдарҙағы бер нисә яҙма, мәҫәлән, мискәләргә сыйып яҙылған исемдәр генә һаҡланып ҡалған. == Сауҙа == Яр буйында йәшәүселәрҙең төп шөғөлө сауҙа булған, был ханаандар тормошоноң шул тиклем мөһим өлөшө булған, еврей телендә «ханаан» һүҙе «сауҙагәр» тигәнде аңлата башлаған — был уның мәғәнәһе, мәҫәлән, Сөләймәндең Ғибрәтле һүҙҙәре китабында (31:24). Төп порттар булып [[Сур (ҡала)|Тир]], Сидон, [[Бәйрүт|Бейрут]] һәм Библос тора, улар Ҡынаандың төньяҡ өлөшөндә (хәҙерге [[Ливан]] ярҙарында) урынлашҡан. Бынан кедр ағасы, зәйтүн майы һәм шарап һалынған кувшиндар һәм башҡа тауарҙар [[Мысыр|Мысырға]], [[Юнанстан|Грецияға]] һәм [[Крит|Критҡа]] ташыла. Улар Мысырҙан затлы әйберҙәр һәм папирус, Грециянан керамика һәм металл изделиелар алып килгән. Ҡынаандар Урта диңгеҙ сауҙаһының мөһим мәҡәләһе булып ҡолдар менән сауҙа тора. Ҡынаан ярҙарының төньяғында (хәҙерге Латакия янында) ҙур [[Угарит]] ҡалаһы ята, уның халҡы теле, мәҙәниәте һәм иҡтисади үҫеш кимәле буйынса ханаандарға яҡын була. Угарит Көнсығыш Урта диңгеҙҙәге иң мөһим һәм иң бай сауҙа үҙәктәренең береһе була. Илдең Мысыр менән [[Азия]] араһындағы юлда урынлашыуы һәм әүҙем сауҙа итеүе ҡынаандарҙы төрлө мәҙәни йоғонтоларға асыҡ итә. Мысыр хакимлығы аҫтында булған ҡалаларҙа һарайҙар һәм ғибәҙәтханалар Мысыр стилендә төҙөлгән, ә күршеләрҙә [[Ассирия|ассирий]] стиле өҫтөнлөк итә ала. Мысыр скарабей ҡуңыҙы статуэткалары һәм башҡа биҙәүестәр, [[Бәбел|вавилон]] цилиндр мөһөрҙәре, һәм [[Кесе Азия]]нан [[Хеттар|хет]] алтын биҙәүестәре модала булған. Ҡынаандарҙың мысыр [[Иероглиф|(иероглиф)]] һәм вавилон [[Шына яҙыу|(щинопись)]] яҙмаларын да ҡулланыуы әһәмиәтле. == Ҡалалар һәм уларҙың хакимдары == Ҡынаан ҡалалары балсыҡ һәм таш диуарҙар менән уратып алынған, был уларҙы талаусылар һәм ҡырағай хайуандар һөжүменән һаҡлаған. Ҡала диуарҙары эсендә өйҙәр бер-береһе өҫтөнә тығыҙланған, бөгөнгө [[Яҡын Көнсығыш]]та осраған нәмәгә оҡшаш нәмә. Ябай халыҡ ваҡ-төйәк ер участкаларын хужалыҡ иткән йәки төрлө кәсеп менән шөғөлләнгән. Ҡайһы берәүҙәрҙе батшаға, бай ер хужаларына йәки сауҙагәрҙәргә эшкә яллағандар. Ҡалалар араһында игенселәр, көтөүселәр йәшәгән ауылдар һибелгән. Ҡала хакимдары бер-береһе менән бер туҡтауһыҙ ыҙғышып, һуғышып йөрөгән. Ҡайһы ваҡыт ҡалаларға урмандарҙа йәшеренгән бандиттар һөжүм иткән. Ҡынаанда беҙҙең эраға тиклем 1360 йыл тирәһендә хәлдәр шулай булған. д. Мысырҙың Эль-Амарна ҡалаһында ҡаҙыу эштәре барышында табылған документтар быны дәлилләй. Ә Изге Яҙмалағы Ешуа һәм [[Библия|Судьялар]] китаптары 100—200 йыл үткәс тә барыһы ла шул уҡ ҡалған тип ышанырға нигеҙ бирә. Ҡынаандар араһындағы ыҙғыш израилдәргә илде яулап алыуҙы күпкә еңеләйтә. Берҙәм Ҡынаанды үҙ ҡулына алыу үлсәп бөткөһөҙ ауырыраҡ булыр ине. == Ҡынаандарҙың дине == [[Файл:Baal_Ugarit_Louvre_AO17329.jpg|мини|332x332пкс| Ҡынаан илаһы [[Бәғел]]<nowiki/>һыны. Күтәрелгән уң ҡулы ҡасандыр ҡорал йәки йәшен тотҡандыр]] [[Файл:Baal_thunderbolt_Louvre_AO15775.jpg|мини|419x419пкс| Йәшен атҡан Бәғел стелаһы, {{Б.э.т.}} XV—XIII бб., Рас-Шамрала ([[Угарит]]) табылған. [[Лувр|Лувр музейы .]]]] Ҡынаан илаһтары һәм алиһәләре тәбиғәт көстәрен кәүҙәләндергән. «Бәғел» ([[Бәғел|Vaal]]) исеме, «хужа» тигәнде аңлата, [[Хаду]], күк күкрәү, йәшен һәм ямғыр аллаһының титулы булған. Ямғыр, томан һәм ҡыуыш менән Бағал етәкселек иткәнгә, бөтә Ҡынаан йәмғиәте өсөн уға бәйле ураҡ бик мөһим һаналған. Ҡайһы бер тикшеренүселәр 28-се мәҙхиәлә (псалом) ҡынаан гимны эҙҙәрен тапҡан<ref>{{Cite web|access-date=2022-01-01|accessdate=2022-01-01|url-status=live}}</ref> . Бәғелдең ҡатыны Астарта, йәки, башҡаса әйткәндә, Анат — мөхәббәт һәм һуғыш алиһәһе, ә атаһы Эль — аллалар хакимы, ул израиль яулап алыу ваҡытына ярайһы уҡ томанлы фигураға әйләнгән. Элдең ҡатыны Ашера — алиһә-әсә һәм диңгеҙ хакимәһе булған. Астартаны ла, Ашераны ла йыш ҡына ''Баалат'' («хужабикә») тип атағандар. Төп илаһтарға шулай уҡ Шамаш — ҡояш илаһы, Решеф —һуғыш илаһы һәм Дагон — икмәк илаһы (һүҙмә-һүҙ «балыҡ», балыҡ ҡойроҡло итеп һүрәтләнгән) инә. Өлкән илаһтар тирәләй юғары илаһтар ғаиләләрен һәм ихаталарын барлыҡҡа килтергән башҡа күп илаһтар әйләнгән. Был дөйөм картина төрлөсә була, сөнки һәр ҡаланың үҙ шәхси покровителе йәки яратҡан илаһы була, уны йыш ҡына был урындың «Раббыһы» йәки «Ханымы» тип атайҙар. === Тәңреләр тураһында хикәйәләр === Ҡынаан илаһтары тураһындағы хикәйәләр ханаан (угарит текстарынан) да, сит ил сығанаҡтарынан да билдәле. Ҡынаан әҙәбиәтендә аллаларға шулай уҡ нәфрәттәр ҙә йөкмәтелгән: көнәркәшлек, һуғышсанлыҡ, енси эшмәкәрлек, был уларҙы нәҫел культы менән тығыҙ бәйле булған. Ә тормош бәрәкәтен биреүселәрҙең роле: яуҙа еңеү, уңдырышлылыҡ, ямғыр. Шул уҡ ваҡытта Ҡынаандың дини картинаһы бер төрлө булмаған<ref name="Ahlström-1993-1" /> : төрлө ҡалаларҙа төрлө илаһтарға табынғандар<ref>{{Китап|ссылка=https://doi.org/10.1163/9789004668829|автор=G.W. Ahlström|заглавие=Royal Administration and National Religion in Ancient Palestine|год=1982-01-01|издательство=BRILL|isbn=978-90-04-66882-9, 978-90-04-06562-8}}</ref> . Мәҫәлән, Баал культы ҡайһы бер үҙәктәрҙә үҙәк, икенселәрендә икенсел урында тора ала, ә Анат алиһәһенең образы<ref name=":0">{{Китап|ссылка=https://doi.org/10.1163/9789004275799|автор=Mark Smith|заглавие=The Ugaritic Baal Cycle|год=1994-01-01|издательство=BRILL|isbn=978-90-04-27579-9, 978-90-04-09995-1}}</ref> һуғыштың яҡлаусыһынан алып уңдырышлылыҡ символына тиклем төрлөсә була<ref name=":0" /> . [[Библия|Изге Яҙмала]] ҡанаандар йолалары кире характеристика бирелә ({{Тәүрат|Втор|18:9}} ; {{Тәүрат|3 Цар|14:22|—24}} ; {{Тәүрат|Ос|4:12|—14}}).<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.31802/bca.2023.2.18.009|автор=А. Кашкин|заглавие=Review of: Bibliya. Knigi Svyashchennogo Pisaniya Vethogo i Novogo Zaveta v sovremennom russkom perevode [Bible: Contemporary Russian Translation] / ed. by M. P. Kulakova and M. M. Kulakova (Seriya «Sovremennaya bibleistika»)|год=2023-08-15|издание=Библия и христианская древность|выпуск=2(18)|страницы=287–298|issn=2658-7815|doi=10.31802/bca.2023.2.18.009}}</ref> Әммә шуны иҫәпкә алыу мөһим: библия һүрәтләүҙәре полемик характерҙа<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.1163/9789004275522_006|автор=M. J. Dahood|заглавие=M. J. DAHOOD, Ebla, Ugarit and the Old Testament|год=1978-01-01|издание=Congress Volume Göttingen 1977|издательство=BRILL|страницы=81–112|isbn=978-90-04-27552-2}}</ref> һәм тышҡы ҡарашты сағылдыра, ә үҙҙәренең ҡынаан сығанаҡтарында (тәү сиратта угарит таҡтаташтары) улар тарихын әхлаҡи хөкөмһөҙ теркәй, аллалар «страстьтарын» космогоник һәм ритуаль тәртиптең бер өлөшө тип аңлата. === Ғибәҙәтханалар һәм руханиҙар === Ҡынаандың төп ҡалаларында иң мөһим илаһтарҙың ғибәҙәтханалары булған. Һәр ғибәҙәтханала руханиҙар, йырсылар һәм хеҙмәтселәр хеҙмәт иткән. Байрам көндәрендә ғибәҙәтханаға тантаналы кортеж инә. Уны етәкләгән урындағы батша ҡорбан салдырған. Ҡайһы бер ҡорбандарҙы бөтөнләй яндырғандар, икенселәрен Аллаһы Тәғәлә менән мөьминдәр араһында бүлгәндәр. Ҙур байрам уңайынан кортежға ябай халыҡ та ҡушыла алған; уларға тантаналарҙы алыҫтан күҙәтергә рөхсәт ителгән. Ғибәҙәтхана биналары бәләкәй булғанлыҡтан, инициаторҙарҙы ғына индерергә рөхсәт ителгән. Һәр батша өсөн үҙенең илаһилығының ғибәҙәтханаһын мөмкин тиклем мөһабәт итеү, аллалар һындарын һәм изге урын диуарҙарын ҡиммәтле металдар менән ҡаплау, аллаларға [[алтын]] тәрилкәләрҙә ризыҡ һалыу хөрмәт эше булған. Хоҙай һынынан йәки уны символлаштырған хайуандан тыш (мәҫәлән, Баалдың символы — бейә, Ашера — инә арыҫлан) ғибәҙәтхана эсендә ҡорбан килтереү өсөн ҡорбан килтереү урыны, хуш еҫле еҫтәр өсөн ҡорбан килтереү урыны һәм бер нисә таш бағана булған, улар аллалар йәки рухтар торлағы тип иҫәпләнгән. Ҡынаандағы ғибәҙәтханалар менән бер рәттән асыҡ һауала төҙөлгән изге урындар ҙа булған («бейек урындар»). Бында ла таш бағаналар, ҡорбан килтереү урындары һәм ағас бағана йәки ағас олондары булған. Кешеләр бындай изге урындарға ҡорбан салырға йәки доға ҡылырға ғына килгән. Ҡайһы берҙә Баал һәм Ашераға табыныу урынына ергә ҡаҙылған бағана хеҙмәт иткән (ҡара: {{Тәүрат|Втор|12:3}}). Ҡорбан салыу ваҡытында рухани, малдың эс-ҡарынын тикшереп, ҡорбан салыусының яҙмышын алдан әйтер булған. Башҡа күрәҙәселәр киләсәкте йондоҙҙарға ҡарап билдәләгән, үлгәндәр менән аралашҡан йәки пәйғәмбәрлек трансына эләккән. Руханиҙарҙан шулай уҡ доғалар һәм тылсымлы сихырҙар ярҙамында ауырыуҙарҙы һауыҡтырыу һәләтенә эйә булыу талап ителгән. === Ҡорбандар === Ҡынаан культында ҡорбан илаһилыҡ менән үҙ-ара мөнәсәбәттең төп формаһы булған. Ҡорбан итеп мал һәм ризыҡ килтергәндәр<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.2307/630952|автор=Sinclair Hood|заглавие=The Cambridge ancient history. 3rd ed. Vol. 2, part 1. History of the Middle East and the Aegean region c. 1800–1380 B.C. Ed. I. E. S. Edwards, C. J. Gadd, N. G. L. Hammond and E. Sollberger. Cambridge: The University Press. 1973. Pp. xxiii + 868. 3 folding maps. £8·00.|год=1975-11|издание=The Journal of Hellenic Studies|том=95|страницы=254–254|issn=0075-4269|doi=10.2307/630952}}</ref> . Был ғәмәлдәр угарит текстарында теркәлгән һәм археологик табыштар (шул иҫәптән ритуаль аштар һәм инициациялар эҙҙәре<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.4000/syria.584|автор=Juan-Pablo Vita|заглавие=Dennis Pardee, Ritual and Cult at Ugarit.|год=2009|издание=Syria|том=86|страницы=364–364|issn=0039-7946|doi=10.4000/syria.584}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.5040/9780300288087|автор=Amihai Mazar|заглавие=Archaeology of the Land of the Bible|год=1990|doi=10.5040/9780300288087}}</ref>) менән раҫланған. Кешене ҡорбан итеү мәсьәләһе ғалимдар араһында бәхәстәр темаһы булып ҡала. Уларға дәлилдәр тәү сиратта библия текстарынан, шулай уҡ Яҡын Көнсығыш традицияларын һуңыраҡ грек-рим телендәге ҡабаттан һөйләүҙәрҙән<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.2307/1516401|автор=N. H. Snaith|заглавие=The Cult of Molech|год=1966-01|издание=Vetus Testamentum|том=16|выпуск=1|страницы=123|issn=0042-4935|doi=10.2307/1516401}}</ref><ref name=":2">{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.2307/3217888|автор=Gary Beckman, John Day|заглавие=Yahweh and the Gods and Goddesses of Canaan|год=2003-01|издание=Journal of the American Oriental Society|том=123|выпуск=1|страницы=253|issn=0003-0279|doi=10.2307/3217888}}</ref> килә. Шулай итеп, Изге Яҙмала Молохҡа балаларҙы ҡорбан итеү тураһында һүҙ бара (мәҫәлән, Левит китабында, Мусаның өсөнсө китабы [https://bible.by/syn/3/18/ 18:21]; [https://bible.by/syn/3/20/ 20:2—5;] 2 [https://bible.by/verse/12/23/10/ Батшалыҡ 23:10]). Археологик мәғлүмәттәр ике мәғәнәле аңлатыла. Мәҫәлән, Мегиддо ҡалаһында дини биналар эргәһендә һауыттарҙа ерләнгән балаларҙы тапҡандар. Мәҫәлән, [https://www.academia.edu/1456818/THE_RIDDLE_OF_STRUCTURE_5239_AT_MEGIDDO_STRATUM_IX бер нисә тикшеренүсе] уларҙы ҡорбан тип түгел, ә ерләү практикаһының махсус төрө тип аңлата<ref name=":1">{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.1017/s0003598x00049954|автор=Patricia Smith, Lawrence E. Stager, Joseph A. Greene, Gal Avishai|заглавие=Cemetery or sacrifice? Infant burials at the Carthage Tophet|год=2013-11-22|издание=Antiquity|том=87|выпуск=338|страницы=1191–1199|issn=0003-598X|doi=10.1017/s0003598x00049954}}</ref>, сөнки 1920 йылдан алып : Ошондай уҡ бәхәстәр Финикия һәм Карфаген үҙәктәрендәге " тофеттарҙы "<ref name=":1" /> (махсус балалар некрополдәре) уратып ала. Әйтелгән «нигеҙ ҡорбаны»<ref name=":2" /> (төҙөлөш ваҡытында бәпесте стенаға ҡаплау) йолаһы Ҡынаан контексында ышаныслы туранан-тура археологик дәлилдәргә эйә түгел һәм полемик әҙәбиәттә йышыраҡ топос булараҡ осрай. == Һуңғы осорҙа == Йәһүдтәрҙең [[Урта быуаттар|урта быуат]] сығанаҡтарында [[Көнсығыш Европа]] йыш ҡына Ҡынаан тип атала, башҡа илдәр кеүек үк, уларҙы йәһүд исемдәре [[Иҫке Ғәһед|библия]] топонимдарынан алынған; тимәк, славян теле ''ҡынаан теле'' тип атала. Византия йәһүдтәре үҙҙәренән төньяҡта ''ҡанаан'' теленән башҡа бер телде белмәгән йәһүдтәр йәшәүен аптырап билдәләй {{Sfn|Евреи на территории Древней Руси — ЭЕЭ}} . 1930—1940 йылдарҙа «ханаандар» йәки «йәш еврейҙар» идеологик һәм мәҙәни хәрәкәте ойошторола, уның вәкилдәре беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡта Израиль ерендә йәшәгән ханаандар мәҙәниәте араһында туранан-тура бәйләнеш булдырырға тырыша , һәм XX быуатта Израиль [[Йәһүдтәр|йәһүд]] халҡының мәҙәниәтен [[диаспора]]ла [[Йәһүдилек|йәһүд йолаларын]] кире ҡаҡҡан яңы-иҫке мәҙәниәт булдырыу маҡсатында . Хәрәкәт Эрец Израиль һәм [[Исраил|Израиль]] дәүләтендә сәйәси фекерләүгә, сәнғәткә, әҙәбиәткә һәм интеллектуаль тормошҡа ҙур йоғонто яһай. «Ҡанаандар» исемен Авраам Шлонский ирония менән биргән, ә төркөм тәүҙә «Йәһүд йәштәрен формалаштырыу комитеты» тип аталған. == Иҫкәрмәләр == == Әҙәбиәт == [[Категория:Яҡын Көнсығыш тарихи өлкәләре]] [[Категория:Библия урындары]] [[Категория:Йәһүд халҡы тарихы]] [[Категория:Көнсығыш Урта диңгеҙ буйы боронғо заманда]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] kxura36ysv6b5c3rbvfvyk82eidbzd3 1307744 1307743 2026-10-25T20:09:49Z Akkashka 14326 1307744 wikitext text/x-wiki {{Историческая область | Статус = Тарихи өлкә | Название = Ҡынаан | Иллюстрирование = Canaanite City States In The Bronze Age.svg | ширина = 300 | Подпись к иллюстрации = Бронза быуатында төп Ҡынаан ҡала-дәүләттәре | оригинальное название = *{{lang3|phn|xdm|hbo|𐤊𐤍𐤏𐤍}} *{{lang-akk|𒆳𒆠𒈾𒄴𒈾}} *{{lang-arc|𐡊𐡍𐡏𐡍}} *{{lang2|jpa|he|כְּנַעַן}} *{{Lang2|grc|grc-koi|Χαναάν}} *{{lang-syc|ܟܢܥܢ}} *{{lang-ar|كَنْعَانُ}} | Государство-1 = [[Финикия]] | Годы-1 = {{S| [[Б.э.т. XXV быуат]] — [[б.э.т. 64 йыл]]}} | Государство-2 = [[Филистия]] | Годы-2 = [[Б.э.т. XII быуат]] — [[б.э.т. 604 йыл]] | Государство-3 = [[Моав]] | Годы-3 = [[Б.э.т. XIII быуат| XIII]] — [[б.э.т. IV быуат]] | Государство-4 = [[Аммон (царство)|Аммон]] | Годы-4 = [[XI век до н. э.| XI]] — [[б.э.т. II быуат]] | Государство-5 = [[Арамейский Дамаск| Арам]] | Годы-5 = Б.э.т. XII быуат — [[б.э.т. 732 йыл]] | Государство-6 = [[Эдом (царство)|Эдом]] | Период = урта бронза — иртә тимер быуаты | Описание карты = Филипп Ли төҙөгән 1692 йылғы Ҡынаан картаһы | Карта региона = A map of Canaan (8343807206).jpg | Годы-6 = Б.э.т. XIII быуат — [[106 йыл]] | Государство-7 = [[Израильское царство| Израиль]] | Годы-7 = Б.э.т. XI быуат — [[б.э.т. 722 йыл]] | Государство-8 = [[Иудейское царство|Йәһүҙиә]] | Годы-8 = [[930-е до н. э.| 930-е]] — [[б.э.т. 586 йй.]] }} '''Ҡынаан''' ({{S|{{lang-phn|𐤊𐤍𐤏𐤍}} {{МФА2|k|n|a|ˈ|a|n}}}}; {{S|{{Lang-hbo|𐤊𐤍𐤏𐤍}} / {{Lang-hbo2|כנען}} {{МФА2|k|ˈ|n|a|.|ʕ|a|n}}}}; {{S|{{Lang-he|כְּנַעַן}} {{МФА2|k|ˈ|n|a|.|ʔ|a|n}}}}; {{S|{{Lang-akk|𒆳𒆠𒈾𒄴𒈾}} {{МФА2|k|i|ˈ|n|a|χ|.|n|u|m}}}}; {{S|{{Lang-syr|ܟܢܥܢ}} {{МФА2|k|ə|n|a|ʕ|ə|n}}}}; {{S|{{lang2|grc|grc-koi|Χαναάν}} {{МФА2|x|a|.|n|a|ˈ|a|n}}}}; {{S|{{lang-ar|كَنْعَانُ}} {{МФА2|k|a|n|.|ʕ|a|ː|n}}}}) — [[Левант]]та, [[Бәрәкәтле ярым ай|Уңдырышлы ярым ай]] көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан тарихи төбәк. Хәҙерге [[Исраил|Израиль]] [[Ливан]], [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин дәүләте]] һәм, өлөшләтә, [[Сүриә]] территорияһында урынлашҡан ерҙәр өсөн ҡулланылған Израилға тиклемге атама. Төрлө тарихи осорҙарҙа көнсығышта [[Иордан]] һәм Оронтес йылғаларына тиклем, көньяҡта [[Ғәззә|Ғәззәнән]] төньяҡта [[Тавр һырты|Тавр]] тауҙарына тиклем һуҙылған Ҡынаан сиктәрен аңлау төрлөсә була; был исемдең тәүҙә [[Финикия|Финикияға]] ҡағылыуы ихтимал . Изге Яҙмала Ҡынаан — Алла тарафынан [[Йәһүдтәр|Израиль халҡына]] Вәғәҙә ителгән ер ({{Тәүрат|Быт|17:8}} ; {{Тәүрат|Исх|6:4}}). Изге Яҙмала ''Ҡынаан'' исеме ҡайһы саҡта [[Сүриә (төбәк)|Сүриә]] һәм Эрец-Израилдың бөтә территорияһын аңлатыу өсөн ҡулланыла, әммә ғәҙәттә яр буйы һыҙатына ғына ҡағыла {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}}. Ҡынаан дөйөм алғанда Израиль иле тип тә атала<ref>{{ЭЕЭ|11757|Израиль. Земля Израиля (Эрец-Исраэль). Географический очерк}}</ref> . == Атамаһы == Ил атамаһы {{МФА2|a|:|r|a|:|ṣ|пробел|k|n|a|'|a|n|}} бер версия буйынса, бәлки, «шәмәхә иле» — страна пурпура) тигәнде аңлата<ref>{{Китап|автор=[[Шифман И. Ш.]]|заглавие=Финикийский язык|год=2010|место=М|издательство=Едиториал УРСС}}</ref>. Икенсе версия буйынса, ул боронғо игенселек мәҙәниәтендә боронғо ҡынаандар ер аҫты ут аллаһы Ҡына (''Кен'') исеменән килеп сыҡҡан<ref>{{Cite web|author=Зильберман М. И.|access-date=2021-12-13|accessdate=2020-02-03|url-status=live}}</ref>. Финикия риүәйәттәренең береһе буйынса, Ҡына (''Кен'') аллаһы һәм уның ҡатыны Хенат (''Кенат'') финикий-ҡынаандарҙың (ҡәбиләнең бер өлөшө булыуы ихтимал) ата-бабалары булған; [[Ҡодос|Иерусалим]] янындағы Геенна үҙәненең исеме лә уға барып тоташа, был «Енном улдарының иле ([[үҙән]]е)» тигәнде аңлата<ref>{{Cite web|access-date=2021-12-13|accessdate=2021-12-02|url-status=live}}</ref>. Мөмкин булған иң боронғо (бәхәсле) телгә алыу — Эбла архивтарынан, шумер шына яҙмаһында эбла телендә яҡынса б.э.т. 2350 йылда яҙылған табличкала '''ga-na-na'''<ref name="Ahlström-1993-1">{{Cite book|first=Gösta Werner|last=Ahlström|title=The History of Ancient Palestine|page=141|isbn=978-0-8006-2770-6|publisher=Fortress Press|url=https://books.google.com/books?id=5cSAlLBZKaAC|accessdate=9 October 2018|year=1993}}</ref><ref>{{Cite book|first=Mitchell J.|last=Dahood|year=1978|title=Congress Volume, International Organization for Study of the Old Testament|page=83|publisher=Brill|isbn=978-90-04-05835-4|chapterurl=https://books.google.com/books?id=daVAAQAAIAAJ|accessdate=9 October 2018}}.</ref> == Тарихы == [[Файл:ProtoCanaan.jpg|справа|мини| Протоҡынаан яҙмалары һүрәте]] Боронғо Ҡынаанда көнбайыш семит сығышлы төрлө халыҡтар йәшәгән (мәҫәлән, ҡынаандар һәм [[амориҙар]]), һинд-европа ([[хеттар]]) һәм ҡатнаш (йәвүстәр<ref>{{Китап|ссылка=|автор=Андрей Сазанов|заглавие=Библейская археология|часть=3. Археология Иерусалима|ссылка часть=https://web.archive.org/web/20250503113908/https://jhist.org/lessons_08/08-60.htm}}</ref>, был шулай уҡ Изге Яҙмала ла раҫлана ({{Тәүрат|Иез|16:3}})), һәм дошманлашҡан батшалыҡтар һәм ҡала-дәүләттәрҙең һыҙат сиген кәҙәләндергән. Боронғо Месопотамия һәм [[Боронғо Мысыр]] территориялары араһында урынлашҡан, Ҡынаан, бер яҡтан, Боронғо Көнсығыш цивилизацияһы үҙәгендә булһа, икенсе яҡтан, даими тышҡы баҫып алыуҙарға дусар ителә. Ҡынаан халҡы боронғо донъяла беренсе булып моллюскыларҙан шәмәхә төҫ алырға һәм уның менән кейем буярға өйрәнә; был ерҙән килгән [[Финикиялылар|финикийҙар]] Урта диңгеҙ ярҙарында күп колонияларға, шул иҫәптән Карфагенға, нигеҙ һала. Бында протоҡынаан яҙмаһы һәм уға бәйле, бөтә хәҙерге [[Алфавит|алфавиттарҙы]] барлыҡҡа килтергән, шул иҫәптән [[Грек алфавиты|грек]] һәм [[Латин алфавиты|латин]] яҙыу системаларының нигеҙен тәшкил иткән, [[Финикия яҙыуы|финикий яҙмаһы]] үҫешә. Изге Яҙма буйынса, [[Муса (пәйғәмбәр)|Муса]] етәкселегендә Мысырҙан сыҡҡандан һуң, [[Йәһүдтәр|йәһүдтәр,]] Ғайса Навин етәкселегендә Месопотамия ҡалаһынан бында күсеп килгән патриархmp Ҡынаанды яулай. Патриархтар һәм Мысырҙан сығыу дәүеренең тарихилығы археологик мәғлүмәттәр менән раҫланмай. Иҫке ғәһед буйынса, Ғайса Навин етәкселегендә күп ҡалалар (шул иҫәптән Иерихон, Вефиль, Ай) алына, яулап алынған территориялағы ҡайһы бер ҡәбиләләр тулыһынса юҡ ителә, ә ҡайһы берҙәре, хәрби еңелгәндән һуң, яулап алыусылар араһында йәшәргә ҡала {{Sfn|Paton|1914|p=205}} . Был территорияла диңгеҙ халыҡтарының береһе филистимлеләрҙең барлыҡҡа килгәне яңы — [[Фәләстин]] атамаһын барлыҡҡа килтерә. Беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡтың икенсе яртыһында Ҡынаанда йәһүд семит-хамит ҡәбиләләренең барлыҡҡа килгән ваҡытын сағыштырыу. (күпселек тарихсылар фекеренсә, б.э.т. XIII быуат) Ҡынаан ҡалаларының емерелеү ваҡыты проблемалы, сөнки һуңғылары археологик яҡтан б.э.т. [[:ru:XV век до н. э.|XV]] быуаттан алып [[:ru:XII век до н. э.|б.э.т. XII быуат]]<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=http://nizi.co.il/nauka/gumanitarnye-nauki/kniga-iisusa-navina-avtorstvo-i-istoriko-arkheologicheskie-paralleli.html|автор=[[Пайков, Валерий Лазаревич]]|заглавие=Книга Иисуса Навина: авторство и историко-археологические параллели|год=2014|издание=Наука и жизнь Израиля|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327101707/http://nizi.co.il/nauka/gumanitarnye-nauki/kniga-iisusa-navina-avtorstvo-i-istoriko-arkheologicheskie-paralleli.html|archivedate=2019-03-27}}</ref>менән билдәләнә. Уның территорияһында берләшкән Израиль батшалығы ваҡытында батшалар [[Талут|Саул]], [[Дауыт]] һәм [[Сөләймән]] (беҙҙең эраға тиклем XI быуатта барлыҡҡа килгән, б.э.т. 930 тирәһендә тарҡалған) иң ҙур дәүләт субъекты булған. Һуңғы бер нисә тиҫтә йыл арауығында Израиль батшалығының берҙәм ҡөҙрәтле дәүләт булараҡ йәшәүенең тарихилығы тарихсылар араһында бәхәстәр тыуҙыра<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=39278148|автор=А.С. Десницкий|заглавие=История Древнего Израиля: принципы реконструкции|год=2019|язык=ru|издание=Ориенталистика|том=2|выпуск=2|страницы=418|issn=2618-7043, 2687-0738|doi=10.31696/2618-7043-2019-2-2-399-420|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200711205132/https://www.elibrary.ru/item.asp?id=39278148|archivedate=2020-07-11}}</ref> . == Изге Яҙмала == {{Тәүрат|Быт|10:19}} ярашлы Ҡынаан — төньяҡта Сидондан көньяҡта [[Ғәззә|Ғәззәгә]] тиклем һәм көнсығышта [[Үле диңгеҙ|Үле диңгеҙҙең]] көньяҡ осона тиклемге ер. Ҡынаан сиктәре тураһында ентекле һүрәтләү {{Тәүрат|Чис|34:2–12}} : Уның көньяҡ сиге Үле диңгеҙҙең көньяҡ осонан Синай Ҡадеш-Варнеа аша [[Урта диңгеҙ]] ярҙарына тиклем һуҙылған. Төньяҡта Ҡынаан сиге яр буйы [[Яор]] тауы янында башланған һәм көнсығышҡа табан хәҙерге Баалбектың (хәҙерге Ливанда) төньяғына тиклем һуҙыла һәм шунан төньяҡ-көнсығышҡа табан [[Димәшҡ|Димәшҡтән]] төньяҡҡа яҡынса 100 км үткән. Көнсығышта был ерҙәргә [[Димәшҡ]], Һауран, Башан һәм Голан — Киннерет күленә тиклем биләмәләр ингән, сик [[Иордан]] йылғаһы буйлап Үле диңгеҙҙең төньяҡ осона тиклем үткән. Изге Яҙмала Транс-Иордания Ҡынаанға инмәй. Ғалимдар фекеренсә, был сиктәр яҡынса беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡтың 3-сө сирегендә Азиялағы Мысыр биләмәләренең сиктәренә тура килә. {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} Библия шәжәрәһе буйынса, Ҡынаан (Cna’an) Хамдың кесе улы булған, Хуштың (Нубия), Мицраимдың (Мысыр) һәм Путтың ағаһы булған. Библия шәжәрәһе буйынса, ул Ҡынаанда йәшәгән халыҡтарҙың ата-бабаһы. Хам иҫерек атаһы [[Нух (Ной)|Нухтың]] яланғаслығын күреп, был турала ағаларына һөйләй, шуға күрә Нух ҡарғыш әйтә: «Ҡынаан ҡәһәрләнде, ул ағаларына ҡолдарҙың ҡоло булыр» ({{Тәүрат|Быт|9:24–25}}). Нухтың ни өсөн Хамдың үҙен түгел, ә улын ҡарғауын асыҡлап булмай. Ҡайһы бер тикшеренүселәр фекеренсә, израилдәрҙең Ҡынаан халыҡтарына ҡарата тәрән дошманлығы арҡаһында текстағы Хам исеме Ҡынаан менән алмаштырылған {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . Изге Яҙмала Ҡынаан халҡын ҡынаандар тип атайҙар, әммә улар төрлө халыҡтар конгломераты булған (башлыса [[Западные семиты|көнбайыш семиттарҙы]] ла үҙ эсенә ала, шул иҫәптән [[Финикиялылар|финикийҙар]]), улар Изге Яҙмала күп тапҡыр һәм айырым-айырым телгә алына, мәҫәлән, аморийҙар. Библия текстарында уларҙы — боттарға табыныу һәм әхлаҡһыҙлыҡтың кәүҙәләнеше булара кире яҡтан һүрәтләйҙәр. Биш китапта ({{Тәүрат|Чис|23:23}} ; {{Тәүрат|Втор|7:1}} һәм башҡалар) израилдәргә ҡынаандар менән союз төҙөү һәм никахҡа инеү, уларҙы илаһтарына, шул иҫәптән [[Бәғел|Бәғелгә]] хеҙмәт итеү тыйыла . Ҡынаандарға өйләнергә кире ҡараш ата-бабалар тураһындағы библия хикәйәләүендә асыҡ күренә: [[Авраам|Ибраһим]] менән Исхаҡ улдарына ҡынаан ҡатындарына өйләнеүҙе тыйған ({{Тәүрат|Быт|24:3; 28:6}}). {{Тәүрат|Лев|18:3}} тыя «Ҡынаан ерендәге эштәрҙе башҡарыу», унан һуң енси тыйыуҙар исемлеге ({{Тәүрат|Лев|18:6–23}}); Ҡынаандар ҡылған «йәмһеҙ эштәрҙе эшләмәҫкә» иҫкәртмә бирелә ({{Тәүрат|Лев|18:24, 26, 27}}) {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . ''Ҡынаан'' һүҙенең икенсе мәғәнәһе — «сауҙа итеүсе», «сауҙагәр». Мәҫәлән, Осия пәйғәмбәр ({{Тәүрат|Ос|12:8}}), Израиль батшалығында йәшәүселәр араһында әхлаҡтың түбәнәйеүен тәнҡитләп, уларҙы «ҡынаанлылар» тип атай: «Ҡулында ялған үлсәү тотҡан ҡынаанлы рәнйетергә ярата». Йәзәкил Вавилонды «Ҡынаан иле, сауҙагәрҙәр ҡалаһы» тип атай {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . [[Угарит|Угариттың]] [[Угарит|Рас-Шамра]] ҡалаһында ҡаҙыу эштәре барышында күп һанлы ҡынаан әҙәби ҡомартҡылары, башлыса библия әҙәбиәтенә яңы яҡтылыҡ һибеүсе эпик-мифологик текстар табыла {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . == Яҙма == Ҡынаандарҙың донъя цивилизацияһына индергән иң ҙур өлөшө [[Алфавит|—]] б.э.т. 2000 һәм 1600 йй. [[:ru:Алфавит|алфавит]] яҙмаһын барлыҡҡа килтереүе<ref>{{Китап|заглавие=The Cambridge Ancient History|год=1973|издание=3rd, revised & enlarged edition|издательство=Cambridge University Press|том=2 Part 1. The Middle East and the Aegean Region, c.1800–1380 BC|страниц=885|isbn=0521082307}}</ref> [[Мысыр|Мысырҙарҙың]] йоғонтоһо арҡаһында папирус Ҡынаанда төп яҙыу материалы булып китә. Урындағы климат шарттарында папирус бик оҙаҡ һаҡланмағанлыҡтан (Мысырҙан айырмалы рәүештә), иртә алфавит яҙыу өлгөләре ифрат һирәк осрай. Бөгөнгө көнгә тиклем нығыраҡ материалдарҙағы бер нисә яҙма, мәҫәлән, мискәләргә сыйып яҙылған исемдәр генә һаҡланып ҡалған. == Сауҙа == Яр буйында йәшәүселәрҙең төп шөғөлө сауҙа булған, был ханаандар тормошоноң шул тиклем мөһим өлөшө булған, еврей телендә «ханаан» һүҙе «сауҙагәр» тигәнде аңлата башлаған — был уның мәғәнәһе, мәҫәлән, Сөләймәндең Ғибрәтле һүҙҙәре китабында (31:24). Төп порттар булып [[Сур (ҡала)|Тир]], Сидон, [[Бәйрүт|Бейрут]] һәм Библос тора, улар Ҡынаандың төньяҡ өлөшөндә (хәҙерге [[Ливан]] ярҙарында) урынлашҡан. Бынан кедр ағасы, зәйтүн майы һәм шарап һалынған кувшиндар һәм башҡа тауарҙар [[Мысыр|Мысырға]], [[Юнанстан|Грецияға]] һәм [[Крит|Критҡа]] ташыла. Улар Мысырҙан затлы әйберҙәр һәм папирус, Грециянан керамика һәм металл изделиелар алып килгән. Ҡынаандар Урта диңгеҙ сауҙаһының мөһим мәҡәләһе булып ҡолдар менән сауҙа тора. Ҡынаан ярҙарының төньяғында (хәҙерге Латакия янында) ҙур [[Угарит]] ҡалаһы ята, уның халҡы теле, мәҙәниәте һәм иҡтисади үҫеш кимәле буйынса ханаандарға яҡын була. Угарит Көнсығыш Урта диңгеҙҙәге иң мөһим һәм иң бай сауҙа үҙәктәренең береһе була. Илдең Мысыр менән [[Азия]] араһындағы юлда урынлашыуы һәм әүҙем сауҙа итеүе ҡынаандарҙы төрлө мәҙәни йоғонтоларға асыҡ итә. Мысыр хакимлығы аҫтында булған ҡалаларҙа һарайҙар һәм ғибәҙәтханалар Мысыр стилендә төҙөлгән, ә күршеләрҙә [[Ассирия|ассирий]] стиле өҫтөнлөк итә ала. Мысыр скарабей ҡуңыҙы статуэткалары һәм башҡа биҙәүестәр, [[Бәбел|вавилон]] цилиндр мөһөрҙәре, һәм [[Кесе Азия]]нан [[Хеттар|хет]] алтын биҙәүестәре модала булған. Ҡынаандарҙың мысыр [[Иероглиф|(иероглиф)]] һәм вавилон [[Шына яҙыу|(щинопись)]] яҙмаларын да ҡулланыуы әһәмиәтле. == Ҡалалар һәм уларҙың хакимдары == Ҡынаан ҡалалары балсыҡ һәм таш диуарҙар менән уратып алынған, был уларҙы талаусылар һәм ҡырағай хайуандар һөжүменән һаҡлаған. Ҡала диуарҙары эсендә өйҙәр бер-береһе өҫтөнә тығыҙланған, бөгөнгө [[Яҡын Көнсығыш]]та осраған нәмәгә оҡшаш нәмә. Ябай халыҡ ваҡ-төйәк ер участкаларын хужалыҡ иткән йәки төрлө кәсеп менән шөғөлләнгән. Ҡайһы берәүҙәрҙе батшаға, бай ер хужаларына йәки сауҙагәрҙәргә эшкә яллағандар. Ҡалалар араһында игенселәр, көтөүселәр йәшәгән ауылдар һибелгән. Ҡала хакимдары бер-береһе менән бер туҡтауһыҙ ыҙғышып, һуғышып йөрөгән. Ҡайһы ваҡыт ҡалаларға урмандарҙа йәшеренгән бандиттар һөжүм иткән. Ҡынаанда беҙҙең эраға тиклем 1360 йыл тирәһендә хәлдәр шулай булған. д. Мысырҙың Эль-Амарна ҡалаһында ҡаҙыу эштәре барышында табылған документтар быны дәлилләй. Ә Изге Яҙмалағы Ешуа һәм [[Библия|Судьялар]] китаптары 100—200 йыл үткәс тә барыһы ла шул уҡ ҡалған тип ышанырға нигеҙ бирә. Ҡынаандар араһындағы ыҙғыш израилдәргә илде яулап алыуҙы күпкә еңеләйтә. Берҙәм Ҡынаанды үҙ ҡулына алыу үлсәп бөткөһөҙ ауырыраҡ булыр ине. == Ҡынаандарҙың дине == [[Файл:Baal_Ugarit_Louvre_AO17329.jpg|мини|332x332пкс| Ҡынаан илаһы [[Бәғел]]<nowiki/>һыны. Күтәрелгән уң ҡулы ҡасандыр ҡорал йәки йәшен тотҡандыр]] [[Файл:Baal_thunderbolt_Louvre_AO15775.jpg|мини|419x419пкс| Йәшен атҡан Бәғел стелаһы, {{Б.э.т.}} XV—XIII бб., Рас-Шамрала ([[Угарит]]) табылған. [[Лувр|Лувр музейы .]]]] Ҡынаан илаһтары һәм алиһәләре тәбиғәт көстәрен кәүҙәләндергән. «Бәғел» ([[Бәғел|Vaal]]) исеме, «хужа» тигәнде аңлата, [[Хаду]], күк күкрәү, йәшен һәм ямғыр аллаһының титулы булған. Ямғыр, томан һәм ҡыуыш менән Бағал етәкселек иткәнгә, бөтә Ҡынаан йәмғиәте өсөн уға бәйле ураҡ бик мөһим һаналған. Ҡайһы бер тикшеренүселәр 28-се мәҙхиәлә (псалом) ҡынаан гимны эҙҙәрен тапҡан<ref>{{Cite web|access-date=2022-01-01|accessdate=2022-01-01|url-status=live}}</ref> . Бәғелдең ҡатыны Астарта, йәки, башҡаса әйткәндә, Анат — мөхәббәт һәм һуғыш алиһәһе, ә атаһы Эль — аллалар хакимы, ул израиль яулап алыу ваҡытына ярайһы уҡ томанлы фигураға әйләнгән. Элдең ҡатыны Ашера — алиһә-әсә һәм диңгеҙ хакимәһе булған. Астартаны ла, Ашераны ла йыш ҡына ''Баалат'' («хужабикә») тип атағандар. Төп илаһтарға шулай уҡ Шамаш — ҡояш илаһы, Решеф —һуғыш илаһы һәм Дагон — икмәк илаһы (һүҙмә-һүҙ «балыҡ», балыҡ ҡойроҡло итеп һүрәтләнгән) инә. Өлкән илаһтар тирәләй юғары илаһтар ғаиләләрен һәм ихаталарын барлыҡҡа килтергән башҡа күп илаһтар әйләнгән. Был дөйөм картина төрлөсә була, сөнки һәр ҡаланың үҙ шәхси покровителе йәки яратҡан илаһы була, уны йыш ҡына был урындың «Раббыһы» йәки «Ханымы» тип атайҙар. === Тәңреләр тураһында хикәйәләр === Ҡынаан илаһтары тураһындағы хикәйәләр ханаан (угарит текстарынан) да, сит ил сығанаҡтарынан да билдәле. Ҡынаан әҙәбиәтендә аллаларға шулай уҡ нәфрәттәр ҙә йөкмәтелгән: көнәркәшлек, һуғышсанлыҡ, енси эшмәкәрлек, был уларҙы нәҫел культы менән тығыҙ бәйле булған. Ә тормош бәрәкәтен биреүселәрҙең роле: яуҙа еңеү, уңдырышлылыҡ, ямғыр. Шул уҡ ваҡытта Ҡынаандың дини картинаһы бер төрлө булмаған<ref name="Ahlström-1993-1" /> : төрлө ҡалаларҙа төрлө илаһтарға табынғандар<ref>{{Китап|ссылка=https://doi.org/10.1163/9789004668829|автор=G.W. Ahlström|заглавие=Royal Administration and National Religion in Ancient Palestine|год=1982-01-01|издательство=BRILL|isbn=978-90-04-66882-9, 978-90-04-06562-8}}</ref> . Мәҫәлән, Баал культы ҡайһы бер үҙәктәрҙә үҙәк, икенселәрендә икенсел урында тора ала, ә Анат алиһәһенең образы<ref name=":0">{{Китап|ссылка=https://doi.org/10.1163/9789004275799|автор=Mark Smith|заглавие=The Ugaritic Baal Cycle|год=1994-01-01|издательство=BRILL|isbn=978-90-04-27579-9, 978-90-04-09995-1}}</ref> һуғыштың яҡлаусыһынан алып уңдырышлылыҡ символына тиклем төрлөсә була<ref name=":0" /> . [[Библия|Изге Яҙмала]] ҡанаандар йолалары кире характеристика бирелә ({{Тәүрат|Втор|18:9}} ; {{Тәүрат|3 Цар|14:22|—24}} ; {{Тәүрат|Ос|4:12|—14}}).<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.31802/bca.2023.2.18.009|автор=А. Кашкин|заглавие=Review of: Bibliya. Knigi Svyashchennogo Pisaniya Vethogo i Novogo Zaveta v sovremennom russkom perevode [Bible: Contemporary Russian Translation] / ed. by M. P. Kulakova and M. M. Kulakova (Seriya «Sovremennaya bibleistika»)|год=2023-08-15|издание=Библия и христианская древность|выпуск=2(18)|страницы=287–298|issn=2658-7815|doi=10.31802/bca.2023.2.18.009}}</ref> Әммә шуны иҫәпкә алыу мөһим: библия һүрәтләүҙәре полемик характерҙа<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.1163/9789004275522_006|автор=M. J. Dahood|заглавие=M. J. DAHOOD, Ebla, Ugarit and the Old Testament|год=1978-01-01|издание=Congress Volume Göttingen 1977|издательство=BRILL|страницы=81–112|isbn=978-90-04-27552-2}}</ref> һәм тышҡы ҡарашты сағылдыра, ә үҙҙәренең ҡынаан сығанаҡтарында (тәү сиратта угарит таҡтаташтары) улар тарихын әхлаҡи хөкөмһөҙ теркәй, аллалар «страстьтарын» космогоник һәм ритуаль тәртиптең бер өлөшө тип аңлата. === Ғибәҙәтханалар һәм руханиҙар === Ҡынаандың төп ҡалаларында иң мөһим илаһтарҙың ғибәҙәтханалары булған. Һәр ғибәҙәтханала руханиҙар, йырсылар һәм хеҙмәтселәр хеҙмәт иткән. Байрам көндәрендә ғибәҙәтханаға тантаналы кортеж инә. Уны етәкләгән урындағы батша ҡорбан салдырған. Ҡайһы бер ҡорбандарҙы бөтөнләй яндырғандар, икенселәрен Аллаһы Тәғәлә менән мөьминдәр араһында бүлгәндәр. Ҙур байрам уңайынан кортежға ябай халыҡ та ҡушыла алған; уларға тантаналарҙы алыҫтан күҙәтергә рөхсәт ителгән. Ғибәҙәтхана биналары бәләкәй булғанлыҡтан, инициаторҙарҙы ғына индерергә рөхсәт ителгән. Һәр батша өсөн үҙенең илаһилығының ғибәҙәтханаһын мөмкин тиклем мөһабәт итеү, аллалар һындарын һәм изге урын диуарҙарын ҡиммәтле металдар менән ҡаплау, аллаларға [[алтын]] тәрилкәләрҙә ризыҡ һалыу хөрмәт эше булған. Хоҙай һынынан йәки уны символлаштырған хайуандан тыш (мәҫәлән, Баалдың символы — бейә, Ашера — инә арыҫлан) ғибәҙәтхана эсендә ҡорбан килтереү өсөн ҡорбан килтереү урыны, хуш еҫле еҫтәр өсөн ҡорбан килтереү урыны һәм бер нисә таш бағана булған, улар аллалар йәки рухтар торлағы тип иҫәпләнгән. Ҡынаандағы ғибәҙәтханалар менән бер рәттән асыҡ һауала төҙөлгән изге урындар ҙа булған («бейек урындар»). Бында ла таш бағаналар, ҡорбан килтереү урындары һәм ағас бағана йәки ағас олондары булған. Кешеләр бындай изге урындарға ҡорбан салырға йәки доға ҡылырға ғына килгән. Ҡайһы берҙә Баал һәм Ашераға табыныу урынына ергә ҡаҙылған бағана хеҙмәт иткән (ҡара: {{Тәүрат|Втор|12:3}}). Ҡорбан салыу ваҡытында рухани, малдың эс-ҡарынын тикшереп, ҡорбан салыусының яҙмышын алдан әйтер булған. Башҡа күрәҙәселәр киләсәкте йондоҙҙарға ҡарап билдәләгән, үлгәндәр менән аралашҡан йәки пәйғәмбәрлек трансына эләккән. Руханиҙарҙан шулай уҡ доғалар һәм тылсымлы сихырҙар ярҙамында ауырыуҙарҙы һауыҡтырыу һәләтенә эйә булыу талап ителгән. === Ҡорбандар === Ҡынаан культында ҡорбан илаһилыҡ менән үҙ-ара мөнәсәбәттең төп формаһы булған. Ҡорбан итеп мал һәм ризыҡ килтергәндәр<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.2307/630952|автор=Sinclair Hood|заглавие=The Cambridge ancient history. 3rd ed. Vol. 2, part 1. History of the Middle East and the Aegean region c. 1800–1380 B.C. Ed. I. E. S. Edwards, C. J. Gadd, N. G. L. Hammond and E. Sollberger. Cambridge: The University Press. 1973. Pp. xxiii + 868. 3 folding maps. £8·00.|год=1975-11|издание=The Journal of Hellenic Studies|том=95|страницы=254–254|issn=0075-4269|doi=10.2307/630952}}</ref> . Был ғәмәлдәр угарит текстарында теркәлгән һәм археологик табыштар (шул иҫәптән ритуаль аштар һәм инициациялар эҙҙәре<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.4000/syria.584|автор=Juan-Pablo Vita|заглавие=Dennis Pardee, Ritual and Cult at Ugarit.|год=2009|издание=Syria|том=86|страницы=364–364|issn=0039-7946|doi=10.4000/syria.584}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.5040/9780300288087|автор=Amihai Mazar|заглавие=Archaeology of the Land of the Bible|год=1990|doi=10.5040/9780300288087}}</ref>) менән раҫланған. Кешене ҡорбан итеү мәсьәләһе ғалимдар араһында бәхәстәр темаһы булып ҡала. Уларға дәлилдәр тәү сиратта библия текстарынан, шулай уҡ Яҡын Көнсығыш традицияларын һуңыраҡ грек-рим телендәге ҡабаттан һөйләүҙәрҙән<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.2307/1516401|автор=N. H. Snaith|заглавие=The Cult of Molech|год=1966-01|издание=Vetus Testamentum|том=16|выпуск=1|страницы=123|issn=0042-4935|doi=10.2307/1516401}}</ref><ref name=":2">{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.2307/3217888|автор=Gary Beckman, John Day|заглавие=Yahweh and the Gods and Goddesses of Canaan|год=2003-01|издание=Journal of the American Oriental Society|том=123|выпуск=1|страницы=253|issn=0003-0279|doi=10.2307/3217888}}</ref> килә. Шулай итеп, Изге Яҙмала Молохҡа балаларҙы ҡорбан итеү тураһында һүҙ бара (мәҫәлән, Левит китабында, Мусаның өсөнсө китабы [https://bible.by/syn/3/18/ 18:21]; [https://bible.by/syn/3/20/ 20:2—5;] 2 [https://bible.by/verse/12/23/10/ Батшалыҡ 23:10]). Археологик мәғлүмәттәр ике мәғәнәле аңлатыла. Мәҫәлән, Мегиддо ҡалаһында дини биналар эргәһендә һауыттарҙа ерләнгән балаларҙы тапҡандар. Мәҫәлән, [https://www.academia.edu/1456818/THE_RIDDLE_OF_STRUCTURE_5239_AT_MEGIDDO_STRATUM_IX бер нисә тикшеренүсе] уларҙы ҡорбан тип түгел, ә ерләү практикаһының махсус төрө тип аңлата<ref name=":1">{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.1017/s0003598x00049954|автор=Patricia Smith, Lawrence E. Stager, Joseph A. Greene, Gal Avishai|заглавие=Cemetery or sacrifice? Infant burials at the Carthage Tophet|год=2013-11-22|издание=Antiquity|том=87|выпуск=338|страницы=1191–1199|issn=0003-598X|doi=10.1017/s0003598x00049954}}</ref>, сөнки 1920 йылдан алып : Ошондай уҡ бәхәстәр Финикия һәм Карфаген үҙәктәрендәге " тофеттарҙы "<ref name=":1" /> (махсус балалар некрополдәре) уратып ала. Әйтелгән «нигеҙ ҡорбаны»<ref name=":2" /> (төҙөлөш ваҡытында бәпесте стенаға ҡаплау) йолаһы Ҡынаан контексында ышаныслы туранан-тура археологик дәлилдәргә эйә түгел һәм полемик әҙәбиәттә йышыраҡ топос булараҡ осрай. == Һуңғы осорҙа == Йәһүдтәрҙең [[Урта быуаттар|урта быуат]] сығанаҡтарында [[Көнсығыш Европа]] йыш ҡына Ҡынаан тип атала, башҡа илдәр кеүек үк, уларҙы йәһүд исемдәре [[Иҫке Ғәһед|библия]] топонимдарынан алынған; тимәк, славян теле ''ҡынаан теле'' тип атала. Византия йәһүдтәре үҙҙәренән төньяҡта ''ҡанаан'' теленән башҡа бер телде белмәгән йәһүдтәр йәшәүен аптырап билдәләй {{Sfn|Евреи на территории Древней Руси — ЭЕЭ}} . 1930—1940 йылдарҙа «ханаандар» йәки «йәш еврейҙар» идеологик һәм мәҙәни хәрәкәте ойошторола, уның вәкилдәре беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡта Израиль ерендә йәшәгән ханаандар мәҙәниәте араһында туранан-тура бәйләнеш булдырырға тырыша , һәм XX быуатта Израиль [[Йәһүдтәр|йәһүд]] халҡының мәҙәниәтен [[диаспора]]ла [[Йәһүдилек|йәһүд йолаларын]] кире ҡаҡҡан яңы-иҫке мәҙәниәт булдырыу маҡсатында . Хәрәкәт Эрец Израиль һәм [[Исраил|Израиль]] дәүләтендә сәйәси фекерләүгә, сәнғәткә, әҙәбиәткә һәм интеллектуаль тормошҡа ҙур йоғонто яһай. «Ҡанаандар» исемен Авраам Шлонский ирония менән биргән, ә төркөм тәүҙә «Йәһүд йәштәрен формалаштырыу комитеты» тип аталған. == Иҫкәрмәләр == == Әҙәбиәт == [[Категория:Яҡын Көнсығыш тарихи өлкәләре]] [[Категория:Библия урындары]] [[Категория:Йәһүд халҡы тарихы]] [[Категория:Көнсығыш Урта диңгеҙ буйы боронғо заманда]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] jrljridh1fulfnwxoeir9j0doxyrh3e 1307762 1307744 2026-10-26T10:37:23Z Akkashka 14326 1307762 wikitext text/x-wiki {{Историческая область | Статус = Тарихи өлкә | Название = Ҡынаан | Иллюстрирование = Canaanite City States In The Bronze Age.svg | ширина = 300 | Подпись к иллюстрации = Бронза быуатында төп Ҡынаан ҡала-дәүләттәре | оригинальное название = *{{lang3|phn|xdm|hbo|𐤊𐤍𐤏𐤍}} *{{lang-akk|𒆳𒆠𒈾𒄴𒈾}} *{{lang-arc|𐡊𐡍𐡏𐡍}} *{{lang2|jpa|he|כְּנַעַן}} *{{Lang2|grc|grc-koi|Χαναάν}} *{{lang-syc|ܟܢܥܢ}} *{{lang-ar|كَنْعَانُ}} | Государство-1 = [[Финикия]] | Годы-1 = {{S| [[Б.э.т. XXV быуат]] — [[б.э.т. 64 йыл]]}} | Государство-2 = [[Филистия]] | Годы-2 = [[Б.э.т. XII быуат]] — [[б.э.т. 604 йыл]] | Государство-3 = [[Моав]] | Годы-3 = [[Б.э.т. XIII быуат| XIII]] — [[б.э.т. IV быуат]] | Государство-4 = [[Аммон (царство)|Аммон]] | Годы-4 = [[XI век до н. э.| XI]] — [[б.э.т. II быуат]] | Государство-5 = [[Арамейский Дамаск| Арам]] | Годы-5 = Б.э.т. XII быуат — [[б.э.т. 732 йыл]] | Государство-6 = [[Эдом (царство)|Эдом]] | Период = урта бронза — иртә тимер быуаты | Описание карты = Филипп Ли төҙөгән 1692 йылғы Ҡынаан картаһы | Карта региона = A map of Canaan (8343807206).jpg | Годы-6 = Б.э.т. XIII быуат — [[106 йыл]] | Государство-7 = [[Израильское царство| Израиль]] | Годы-7 = Б.э.т. XI быуат — [[б.э.т. 722 йыл]] | Государство-8 = [[Иудейское царство|Йәһүҙиә]] | Годы-8 = [[930-е до н. э.| 930-е]] — [[б.э.т. 586 йй.]] }} '''Ҡынаан''' ({{S|{{lang-phn|𐤊𐤍𐤏𐤍}} {{МФА2|k|n|a|ˈ|a|n}}}}; {{S|{{Lang-hbo|𐤊𐤍𐤏𐤍}} / {{Lang-hbo2|כנען}} {{МФА2|k|ˈ|n|a|.|ʕ|a|n}}}}; {{S|{{Lang-he|כְּנַעַן}} {{МФА2|k|ˈ|n|a|.|ʔ|a|n}}}}; {{S|{{Lang-akk|𒆳𒆠𒈾𒄴𒈾}} {{МФА2|k|i|ˈ|n|a|χ|.|n|u|m}}}}; {{S|{{Lang-syr|ܟܢܥܢ}} {{МФА2|k|ə|n|a|ʕ|ə|n}}}}; {{S|{{lang2|grc|grc-koi|Χαναάν}} {{МФА2|x|a|.|n|a|ˈ|a|n}}}}; {{S|{{lang-ar|كَنْعَانُ}} {{МФА2|k|a|n|.|ʕ|a|ː|n}}}}) — [[Левант]]та, [[Бәрәкәтле ярым ай|Уңдырышлы ярым ай]] биләмәләренең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан тарихи төбәк. Хәҙерге [[Исраил|Израил]]ға тиклемге [[Ливан]], [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин дәүләте]] һәм, өлөшләтә, [[Сүриә]] территорияһында урынлашҡан ерҙәр өсөн ҡулланылған атама. Төрлө тарихи осорҙарҙа көнсығышта [[Иордан]] һәм Оронтес йылғаларына тиклем, көньяҡта [[Ғәззә|Ғәззәнән]] төньяҡта [[Тавр һырты|Тавр]] тауҙарына тиклем һуҙылған Ҡынаан сиктәрен аңлау төрлөсә була; был исемдең тәүҙә [[Финикия|Финикияға]] ҡағылыуы ихтимал. Изге Яҙмала Ҡынаан — Алла тарафынан [[Йәһүдтәр|Израиль халҡына]] Вәғәҙә ителгән ер ({{Тәүрат|Быт|17:8}} ; {{Тәүрат|Исх|6:4}}). Изге Яҙмала ''Ҡынаан'' исеме ҡайһы саҡта [[Сүриә (төбәк)|Сүриә]] һәм Эрец-Израилдың бөтә территорияһын аңлатыу өсөн ҡулланыла, әммә ғәҙәттә яр буйы һыҙатына ғына ҡағыла {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}}. Ҡынаан дөйөм алғанда Израиль иле тип тә атала<ref>{{ЭЕЭ|11757|Израиль. Земля Израиля (Эрец-Исраэль). Географический очерк}}</ref> . == Атамаһы == Ил атамаһы {{МФА2|a|:|r|a|:|ṣ|пробел|k|n|a|'|a|n|}} бер версия буйынса, бәлки, «шәмәхә иле» — страна пурпура) тигәнде аңлата<ref>{{Китап|автор=[[Шифман И. Ш.]]|заглавие=Финикийский язык|год=2010|место=М|издательство=Едиториал УРСС}}</ref>. Икенсе версия буйынса, ул боронғо игенселек мәҙәниәтендә боронғо ҡынаандар ер аҫты ут аллаһы Ҡына (''Кен'') исеменән килеп сыҡҡан<ref>{{Cite web|author=Зильберман М. И.|access-date=2021-12-13|accessdate=2020-02-03|url-status=live}}</ref>. Финикия риүәйәттәренең береһе буйынса, Ҡына (''Кен'') аллаһы һәм уның ҡатыны Хенат (''Кенат'') финикий-ҡынаандарҙың (ҡәбиләнең бер өлөшө булыуы ихтимал) ата-бабалары булған; [[Ҡодос|Иерусалим]] янындағы Геенна үҙәненең исеме лә уға барып тоташа, был «Енном улдарының иле ([[үҙән]]е)» тигәнде аңлата<ref>{{Cite web|access-date=2021-12-13|accessdate=2021-12-02|url-status=live}}</ref>. Мөмкин булған иң боронғо (бәхәсле) телгә алыу — Эбла архивтарынан, шумер шына яҙмаһында эбла телендә яҡынса б.э.т. 2350 йылда яҙылған табличкала '''ga-na-na'''<ref name="Ahlström-1993-1">{{Cite book|first=Gösta Werner|last=Ahlström|title=The History of Ancient Palestine|page=141|isbn=978-0-8006-2770-6|publisher=Fortress Press|url=https://books.google.com/books?id=5cSAlLBZKaAC|accessdate=9 October 2018|year=1993}}</ref><ref>{{Cite book|first=Mitchell J.|last=Dahood|year=1978|title=Congress Volume, International Organization for Study of the Old Testament|page=83|publisher=Brill|isbn=978-90-04-05835-4|chapterurl=https://books.google.com/books?id=daVAAQAAIAAJ|accessdate=9 October 2018}}.</ref> == Тарихы == [[Файл:ProtoCanaan.jpg|справа|мини| Протоҡынаан яҙмалары һүрәте]] Боронғо Ҡынаанда көнбайыш семит сығышлы төрлө халыҡтар йәшәгән (мәҫәлән, ҡынаандар һәм [[амориҙар]]), һинд-европа ([[хеттар]]) һәм ҡатнаш (йәвүстәр<ref>{{Китап|ссылка=|автор=Андрей Сазанов|заглавие=Библейская археология|часть=3. Археология Иерусалима|ссылка часть=https://web.archive.org/web/20250503113908/https://jhist.org/lessons_08/08-60.htm}}</ref>, был шулай уҡ Изге Яҙмала ла раҫлана ({{Тәүрат|Иез|16:3}})), һәм дошманлашҡан батшалыҡтар һәм ҡала-дәүләттәрҙең һыҙат сиген кәҙәләндергән. Боронғо Месопотамия һәм [[Боронғо Мысыр]] территориялары араһында урынлашҡан, Ҡынаан, бер яҡтан, Боронғо Көнсығыш цивилизацияһы үҙәгендә булһа, икенсе яҡтан, даими тышҡы баҫып алыуҙарға дусар ителә. Ҡынаан халҡы боронғо донъяла беренсе булып моллюскыларҙан шәмәхә төҫ алырға һәм уның менән кейем буярға өйрәнә; был ерҙән килгән [[Финикиялылар|финикийҙар]] Урта диңгеҙ ярҙарында күп колонияларға, шул иҫәптән Карфагенға, нигеҙ һала. Бында протоҡынаан яҙмаһы һәм уға бәйле, бөтә хәҙерге [[Алфавит|алфавиттарҙы]] барлыҡҡа килтергән, шул иҫәптән [[Грек алфавиты|грек]] һәм [[Латин алфавиты|латин]] яҙыу системаларының нигеҙен тәшкил иткән, [[Финикия яҙыуы|финикий яҙмаһы]] үҫешә. Изге Яҙма буйынса, [[Муса (пәйғәмбәр)|Муса]] етәкселегендә Мысырҙан сыҡҡандан һуң, [[Йәһүдтәр|йәһүдтәр,]] Ғайса Навин етәкселегендә Месопотамия ҡалаһынан бында күсеп килгән патриархmp Ҡынаанды яулай. Патриархтар һәм Мысырҙан сығыу дәүеренең тарихилығы археологик мәғлүмәттәр менән раҫланмай. Иҫке ғәһед буйынса, Ғайса Навин етәкселегендә күп ҡалалар (шул иҫәптән Иерихон, Вефиль, Ай) алына, яулап алынған территориялағы ҡайһы бер ҡәбиләләр тулыһынса юҡ ителә, ә ҡайһы берҙәре, хәрби еңелгәндән һуң, яулап алыусылар араһында йәшәргә ҡала {{Sfn|Paton|1914|p=205}} . Был территорияла диңгеҙ халыҡтарының береһе филистимлеләрҙең барлыҡҡа килгәне яңы — [[Фәләстин]] атамаһын барлыҡҡа килтерә. Беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡтың икенсе яртыһында Ҡынаанда йәһүд семит-хамит ҡәбиләләренең барлыҡҡа килгән ваҡытын сағыштырыу. (күпселек тарихсылар фекеренсә, б.э.т. XIII быуат) Ҡынаан ҡалаларының емерелеү ваҡыты проблемалы, сөнки һуңғылары археологик яҡтан б.э.т. [[:ru:XV век до н. э.|XV]] быуаттан алып [[:ru:XII век до н. э.|б.э.т. XII быуат]]<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=http://nizi.co.il/nauka/gumanitarnye-nauki/kniga-iisusa-navina-avtorstvo-i-istoriko-arkheologicheskie-paralleli.html|автор=[[Пайков, Валерий Лазаревич]]|заглавие=Книга Иисуса Навина: авторство и историко-археологические параллели|год=2014|издание=Наука и жизнь Израиля|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327101707/http://nizi.co.il/nauka/gumanitarnye-nauki/kniga-iisusa-navina-avtorstvo-i-istoriko-arkheologicheskie-paralleli.html|archivedate=2019-03-27}}</ref>менән билдәләнә. Уның территорияһында берләшкән Израиль батшалығы ваҡытында батшалар [[Талут|Саул]], [[Дауыт]] һәм [[Сөләймән]] (беҙҙең эраға тиклем XI быуатта барлыҡҡа килгән, б.э.т. 930 тирәһендә тарҡалған) иң ҙур дәүләт субъекты булған. Һуңғы бер нисә тиҫтә йыл арауығында Израиль батшалығының берҙәм ҡөҙрәтле дәүләт булараҡ йәшәүенең тарихилығы тарихсылар араһында бәхәстәр тыуҙыра<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=39278148|автор=А.С. Десницкий|заглавие=История Древнего Израиля: принципы реконструкции|год=2019|язык=ru|издание=Ориенталистика|том=2|выпуск=2|страницы=418|issn=2618-7043, 2687-0738|doi=10.31696/2618-7043-2019-2-2-399-420|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200711205132/https://www.elibrary.ru/item.asp?id=39278148|archivedate=2020-07-11}}</ref> . == Изге Яҙмала == {{Тәүрат|Быт|10:19}} ярашлы Ҡынаан — төньяҡта Сидондан көньяҡта [[Ғәззә|Ғәззәгә]] тиклем һәм көнсығышта [[Үле диңгеҙ|Үле диңгеҙҙең]] көньяҡ осона тиклемге ер. Ҡынаан сиктәре тураһында ентекле һүрәтләү {{Тәүрат|Чис|34:2–12}} : Уның көньяҡ сиге Үле диңгеҙҙең көньяҡ осонан Синай Ҡадеш-Варнеа аша [[Урта диңгеҙ]] ярҙарына тиклем һуҙылған. Төньяҡта Ҡынаан сиге яр буйы [[Яор]] тауы янында башланған һәм көнсығышҡа табан хәҙерге Баалбектың (хәҙерге Ливанда) төньяғына тиклем һуҙыла һәм шунан төньяҡ-көнсығышҡа табан [[Димәшҡ|Димәшҡтән]] төньяҡҡа яҡынса 100 км үткән. Көнсығышта был ерҙәргә [[Димәшҡ]], Һауран, Башан һәм Голан — Киннерет күленә тиклем биләмәләр ингән, сик [[Иордан]] йылғаһы буйлап Үле диңгеҙҙең төньяҡ осона тиклем үткән. Изге Яҙмала Транс-Иордания Ҡынаанға инмәй. Ғалимдар фекеренсә, был сиктәр яҡынса беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡтың 3-сө сирегендә Азиялағы Мысыр биләмәләренең сиктәренә тура килә. {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} Библия шәжәрәһе буйынса, Ҡынаан (Cna’an) Хамдың кесе улы булған, Хуштың (Нубия), Мицраимдың (Мысыр) һәм Путтың ағаһы булған. Библия шәжәрәһе буйынса, ул Ҡынаанда йәшәгән халыҡтарҙың ата-бабаһы. Хам иҫерек атаһы [[Нух (Ной)|Нухтың]] яланғаслығын күреп, был турала ағаларына һөйләй, шуға күрә Нух ҡарғыш әйтә: «Ҡынаан ҡәһәрләнде, ул ағаларына ҡолдарҙың ҡоло булыр» ({{Тәүрат|Быт|9:24–25}}). Нухтың ни өсөн Хамдың үҙен түгел, ә улын ҡарғауын асыҡлап булмай. Ҡайһы бер тикшеренүселәр фекеренсә, израилдәрҙең Ҡынаан халыҡтарына ҡарата тәрән дошманлығы арҡаһында текстағы Хам исеме Ҡынаан менән алмаштырылған {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . Изге Яҙмала Ҡынаан халҡын ҡынаандар тип атайҙар, әммә улар төрлө халыҡтар конгломераты булған (башлыса [[Западные семиты|көнбайыш семиттарҙы]] ла үҙ эсенә ала, шул иҫәптән [[Финикиялылар|финикийҙар]]), улар Изге Яҙмала күп тапҡыр һәм айырым-айырым телгә алына, мәҫәлән, аморийҙар. Библия текстарында уларҙы — боттарға табыныу һәм әхлаҡһыҙлыҡтың кәүҙәләнеше булара кире яҡтан һүрәтләйҙәр. Биш китапта ({{Тәүрат|Чис|23:23}} ; {{Тәүрат|Втор|7:1}} һәм башҡалар) израилдәргә ҡынаандар менән союз төҙөү һәм никахҡа инеү, уларҙы илаһтарына, шул иҫәптән [[Бәғел|Бәғелгә]] хеҙмәт итеү тыйыла . Ҡынаандарға өйләнергә кире ҡараш ата-бабалар тураһындағы библия хикәйәләүендә асыҡ күренә: [[Авраам|Ибраһим]] менән Исхаҡ улдарына ҡынаан ҡатындарына өйләнеүҙе тыйған ({{Тәүрат|Быт|24:3; 28:6}}). {{Тәүрат|Лев|18:3}} тыя «Ҡынаан ерендәге эштәрҙе башҡарыу», унан һуң енси тыйыуҙар исемлеге ({{Тәүрат|Лев|18:6–23}}); Ҡынаандар ҡылған «йәмһеҙ эштәрҙе эшләмәҫкә» иҫкәртмә бирелә ({{Тәүрат|Лев|18:24, 26, 27}}) {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . ''Ҡынаан'' һүҙенең икенсе мәғәнәһе — «сауҙа итеүсе», «сауҙагәр». Мәҫәлән, Осия пәйғәмбәр ({{Тәүрат|Ос|12:8}}), Израиль батшалығында йәшәүселәр араһында әхлаҡтың түбәнәйеүен тәнҡитләп, уларҙы «ҡынаанлылар» тип атай: «Ҡулында ялған үлсәү тотҡан ҡынаанлы рәнйетергә ярата». Йәзәкил Вавилонды «Ҡынаан иле, сауҙагәрҙәр ҡалаһы» тип атай {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . [[Угарит|Угариттың]] [[Угарит|Рас-Шамра]] ҡалаһында ҡаҙыу эштәре барышында күп һанлы ҡынаан әҙәби ҡомартҡылары, башлыса библия әҙәбиәтенә яңы яҡтылыҡ һибеүсе эпик-мифологик текстар табыла {{Sfn|Ханаан — ЭЕЭ}} . == Яҙма == Ҡынаандарҙың донъя цивилизацияһына индергән иң ҙур өлөшө [[Алфавит|—]] б.э.т. 2000 һәм 1600 йй. [[:ru:Алфавит|алфавит]] яҙмаһын барлыҡҡа килтереүе<ref>{{Китап|заглавие=The Cambridge Ancient History|год=1973|издание=3rd, revised & enlarged edition|издательство=Cambridge University Press|том=2 Part 1. The Middle East and the Aegean Region, c.1800–1380 BC|страниц=885|isbn=0521082307}}</ref> [[Мысыр|Мысырҙарҙың]] йоғонтоһо арҡаһында папирус Ҡынаанда төп яҙыу материалы булып китә. Урындағы климат шарттарында папирус бик оҙаҡ һаҡланмағанлыҡтан (Мысырҙан айырмалы рәүештә), иртә алфавит яҙыу өлгөләре ифрат һирәк осрай. Бөгөнгө көнгә тиклем нығыраҡ материалдарҙағы бер нисә яҙма, мәҫәлән, мискәләргә сыйып яҙылған исемдәр генә һаҡланып ҡалған. == Сауҙа == Яр буйында йәшәүселәрҙең төп шөғөлө сауҙа булған, был ханаандар тормошоноң шул тиклем мөһим өлөшө булған, еврей телендә «ханаан» һүҙе «сауҙагәр» тигәнде аңлата башлаған — был уның мәғәнәһе, мәҫәлән, Сөләймәндең Ғибрәтле һүҙҙәре китабында (31:24). Төп порттар булып [[Сур (ҡала)|Тир]], Сидон, [[Бәйрүт|Бейрут]] һәм Библос тора, улар Ҡынаандың төньяҡ өлөшөндә (хәҙерге [[Ливан]] ярҙарында) урынлашҡан. Бынан кедр ағасы, зәйтүн майы һәм шарап һалынған кувшиндар һәм башҡа тауарҙар [[Мысыр|Мысырға]], [[Юнанстан|Грецияға]] һәм [[Крит|Критҡа]] ташыла. Улар Мысырҙан затлы әйберҙәр һәм папирус, Грециянан керамика һәм металл изделиелар алып килгән. Ҡынаандар Урта диңгеҙ сауҙаһының мөһим мәҡәләһе булып ҡолдар менән сауҙа тора. Ҡынаан ярҙарының төньяғында (хәҙерге Латакия янында) ҙур [[Угарит]] ҡалаһы ята, уның халҡы теле, мәҙәниәте һәм иҡтисади үҫеш кимәле буйынса ханаандарға яҡын була. Угарит Көнсығыш Урта диңгеҙҙәге иң мөһим һәм иң бай сауҙа үҙәктәренең береһе була. Илдең Мысыр менән [[Азия]] араһындағы юлда урынлашыуы һәм әүҙем сауҙа итеүе ҡынаандарҙы төрлө мәҙәни йоғонтоларға асыҡ итә. Мысыр хакимлығы аҫтында булған ҡалаларҙа һарайҙар һәм ғибәҙәтханалар Мысыр стилендә төҙөлгән, ә күршеләрҙә [[Ассирия|ассирий]] стиле өҫтөнлөк итә ала. Мысыр скарабей ҡуңыҙы статуэткалары һәм башҡа биҙәүестәр, [[Бәбел|вавилон]] цилиндр мөһөрҙәре, һәм [[Кесе Азия]]нан [[Хеттар|хет]] алтын биҙәүестәре модала булған. Ҡынаандарҙың мысыр [[Иероглиф|(иероглиф)]] һәм вавилон [[Шына яҙыу|(щинопись)]] яҙмаларын да ҡулланыуы әһәмиәтле. == Ҡалалар һәм уларҙың хакимдары == Ҡынаан ҡалалары балсыҡ һәм таш диуарҙар менән уратып алынған, был уларҙы талаусылар һәм ҡырағай хайуандар һөжүменән һаҡлаған. Ҡала диуарҙары эсендә өйҙәр бер-береһе өҫтөнә тығыҙланған, бөгөнгө [[Яҡын Көнсығыш]]та осраған нәмәгә оҡшаш нәмә. Ябай халыҡ ваҡ-төйәк ер участкаларын хужалыҡ иткән йәки төрлө кәсеп менән шөғөлләнгән. Ҡайһы берәүҙәрҙе батшаға, бай ер хужаларына йәки сауҙагәрҙәргә эшкә яллағандар. Ҡалалар араһында игенселәр, көтөүселәр йәшәгән ауылдар һибелгән. Ҡала хакимдары бер-береһе менән бер туҡтауһыҙ ыҙғышып, һуғышып йөрөгән. Ҡайһы ваҡыт ҡалаларға урмандарҙа йәшеренгән бандиттар һөжүм иткән. Ҡынаанда беҙҙең эраға тиклем 1360 йыл тирәһендә хәлдәр шулай булған. д. Мысырҙың Эль-Амарна ҡалаһында ҡаҙыу эштәре барышында табылған документтар быны дәлилләй. Ә Изге Яҙмалағы Ешуа һәм [[Библия|Судьялар]] китаптары 100—200 йыл үткәс тә барыһы ла шул уҡ ҡалған тип ышанырға нигеҙ бирә. Ҡынаандар араһындағы ыҙғыш израилдәргә илде яулап алыуҙы күпкә еңеләйтә. Берҙәм Ҡынаанды үҙ ҡулына алыу үлсәп бөткөһөҙ ауырыраҡ булыр ине. == Ҡынаандарҙың дине == [[Файл:Baal_Ugarit_Louvre_AO17329.jpg|мини|332x332пкс| Ҡынаан илаһы [[Бәғел]]<nowiki/>һыны. Күтәрелгән уң ҡулы ҡасандыр ҡорал йәки йәшен тотҡандыр]] [[Файл:Baal_thunderbolt_Louvre_AO15775.jpg|мини|419x419пкс| Йәшен атҡан Бәғел стелаһы, {{Б.э.т.}} XV—XIII бб., Рас-Шамрала ([[Угарит]]) табылған. [[Лувр|Лувр музейы .]]]] Ҡынаан илаһтары һәм алиһәләре тәбиғәт көстәрен кәүҙәләндергән. «Бәғел» ([[Бәғел|Vaal]]) исеме, «хужа» тигәнде аңлата, [[Хаду]], күк күкрәү, йәшен һәм ямғыр аллаһының титулы булған. Ямғыр, томан һәм ҡыуыш менән Бағал етәкселек иткәнгә, бөтә Ҡынаан йәмғиәте өсөн уға бәйле ураҡ бик мөһим һаналған. Ҡайһы бер тикшеренүселәр 28-се мәҙхиәлә (псалом) ҡынаан гимны эҙҙәрен тапҡан<ref>{{Cite web|access-date=2022-01-01|accessdate=2022-01-01|url-status=live}}</ref> . Бәғелдең ҡатыны Астарта, йәки, башҡаса әйткәндә, Анат — мөхәббәт һәм һуғыш алиһәһе, ә атаһы Эль — аллалар хакимы, ул израиль яулап алыу ваҡытына ярайһы уҡ томанлы фигураға әйләнгән. Элдең ҡатыны Ашера — алиһә-әсә һәм диңгеҙ хакимәһе булған. Астартаны ла, Ашераны ла йыш ҡына ''Баалат'' («хужабикә») тип атағандар. Төп илаһтарға шулай уҡ Шамаш — ҡояш илаһы, Решеф —һуғыш илаһы һәм Дагон — икмәк илаһы (һүҙмә-һүҙ «балыҡ», балыҡ ҡойроҡло итеп һүрәтләнгән) инә. Өлкән илаһтар тирәләй юғары илаһтар ғаиләләрен һәм ихаталарын барлыҡҡа килтергән башҡа күп илаһтар әйләнгән. Был дөйөм картина төрлөсә була, сөнки һәр ҡаланың үҙ шәхси покровителе йәки яратҡан илаһы була, уны йыш ҡына был урындың «Раббыһы» йәки «Ханымы» тип атайҙар. === Тәңреләр тураһында хикәйәләр === Ҡынаан илаһтары тураһындағы хикәйәләр ханаан (угарит текстарынан) да, сит ил сығанаҡтарынан да билдәле. Ҡынаан әҙәбиәтендә аллаларға шулай уҡ нәфрәттәр ҙә йөкмәтелгән: көнәркәшлек, һуғышсанлыҡ, енси эшмәкәрлек, был уларҙы нәҫел культы менән тығыҙ бәйле булған. Ә тормош бәрәкәтен биреүселәрҙең роле: яуҙа еңеү, уңдырышлылыҡ, ямғыр. Шул уҡ ваҡытта Ҡынаандың дини картинаһы бер төрлө булмаған<ref name="Ahlström-1993-1" /> : төрлө ҡалаларҙа төрлө илаһтарға табынғандар<ref>{{Китап|ссылка=https://doi.org/10.1163/9789004668829|автор=G.W. Ahlström|заглавие=Royal Administration and National Religion in Ancient Palestine|год=1982-01-01|издательство=BRILL|isbn=978-90-04-66882-9, 978-90-04-06562-8}}</ref> . Мәҫәлән, Баал культы ҡайһы бер үҙәктәрҙә үҙәк, икенселәрендә икенсел урында тора ала, ә Анат алиһәһенең образы<ref name=":0">{{Китап|ссылка=https://doi.org/10.1163/9789004275799|автор=Mark Smith|заглавие=The Ugaritic Baal Cycle|год=1994-01-01|издательство=BRILL|isbn=978-90-04-27579-9, 978-90-04-09995-1}}</ref> һуғыштың яҡлаусыһынан алып уңдырышлылыҡ символына тиклем төрлөсә була<ref name=":0" /> . [[Библия|Изге Яҙмала]] ҡанаандар йолалары кире характеристика бирелә ({{Тәүрат|Втор|18:9}} ; {{Тәүрат|3 Цар|14:22|—24}} ; {{Тәүрат|Ос|4:12|—14}}).<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.31802/bca.2023.2.18.009|автор=А. Кашкин|заглавие=Review of: Bibliya. Knigi Svyashchennogo Pisaniya Vethogo i Novogo Zaveta v sovremennom russkom perevode [Bible: Contemporary Russian Translation] / ed. by M. P. Kulakova and M. M. Kulakova (Seriya «Sovremennaya bibleistika»)|год=2023-08-15|издание=Библия и христианская древность|выпуск=2(18)|страницы=287–298|issn=2658-7815|doi=10.31802/bca.2023.2.18.009}}</ref> Әммә шуны иҫәпкә алыу мөһим: библия һүрәтләүҙәре полемик характерҙа<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.1163/9789004275522_006|автор=M. J. Dahood|заглавие=M. J. DAHOOD, Ebla, Ugarit and the Old Testament|год=1978-01-01|издание=Congress Volume Göttingen 1977|издательство=BRILL|страницы=81–112|isbn=978-90-04-27552-2}}</ref> һәм тышҡы ҡарашты сағылдыра, ә үҙҙәренең ҡынаан сығанаҡтарында (тәү сиратта угарит таҡтаташтары) улар тарихын әхлаҡи хөкөмһөҙ теркәй, аллалар «страстьтарын» космогоник һәм ритуаль тәртиптең бер өлөшө тип аңлата. === Ғибәҙәтханалар һәм руханиҙар === Ҡынаандың төп ҡалаларында иң мөһим илаһтарҙың ғибәҙәтханалары булған. Һәр ғибәҙәтханала руханиҙар, йырсылар һәм хеҙмәтселәр хеҙмәт иткән. Байрам көндәрендә ғибәҙәтханаға тантаналы кортеж инә. Уны етәкләгән урындағы батша ҡорбан салдырған. Ҡайһы бер ҡорбандарҙы бөтөнләй яндырғандар, икенселәрен Аллаһы Тәғәлә менән мөьминдәр араһында бүлгәндәр. Ҙур байрам уңайынан кортежға ябай халыҡ та ҡушыла алған; уларға тантаналарҙы алыҫтан күҙәтергә рөхсәт ителгән. Ғибәҙәтхана биналары бәләкәй булғанлыҡтан, инициаторҙарҙы ғына индерергә рөхсәт ителгән. Һәр батша өсөн үҙенең илаһилығының ғибәҙәтханаһын мөмкин тиклем мөһабәт итеү, аллалар һындарын һәм изге урын диуарҙарын ҡиммәтле металдар менән ҡаплау, аллаларға [[алтын]] тәрилкәләрҙә ризыҡ һалыу хөрмәт эше булған. Хоҙай һынынан йәки уны символлаштырған хайуандан тыш (мәҫәлән, Баалдың символы — бейә, Ашера — инә арыҫлан) ғибәҙәтхана эсендә ҡорбан килтереү өсөн ҡорбан килтереү урыны, хуш еҫле еҫтәр өсөн ҡорбан килтереү урыны һәм бер нисә таш бағана булған, улар аллалар йәки рухтар торлағы тип иҫәпләнгән. Ҡынаандағы ғибәҙәтханалар менән бер рәттән асыҡ һауала төҙөлгән изге урындар ҙа булған («бейек урындар»). Бында ла таш бағаналар, ҡорбан килтереү урындары һәм ағас бағана йәки ағас олондары булған. Кешеләр бындай изге урындарға ҡорбан салырға йәки доға ҡылырға ғына килгән. Ҡайһы берҙә Баал һәм Ашераға табыныу урынына ергә ҡаҙылған бағана хеҙмәт иткән (ҡара: {{Тәүрат|Втор|12:3}}). Ҡорбан салыу ваҡытында рухани, малдың эс-ҡарынын тикшереп, ҡорбан салыусының яҙмышын алдан әйтер булған. Башҡа күрәҙәселәр киләсәкте йондоҙҙарға ҡарап билдәләгән, үлгәндәр менән аралашҡан йәки пәйғәмбәрлек трансына эләккән. Руханиҙарҙан шулай уҡ доғалар һәм тылсымлы сихырҙар ярҙамында ауырыуҙарҙы һауыҡтырыу һәләтенә эйә булыу талап ителгән. === Ҡорбандар === Ҡынаан культында ҡорбан илаһилыҡ менән үҙ-ара мөнәсәбәттең төп формаһы булған. Ҡорбан итеп мал һәм ризыҡ килтергәндәр<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.2307/630952|автор=Sinclair Hood|заглавие=The Cambridge ancient history. 3rd ed. Vol. 2, part 1. History of the Middle East and the Aegean region c. 1800–1380 B.C. Ed. I. E. S. Edwards, C. J. Gadd, N. G. L. Hammond and E. Sollberger. Cambridge: The University Press. 1973. Pp. xxiii + 868. 3 folding maps. £8·00.|год=1975-11|издание=The Journal of Hellenic Studies|том=95|страницы=254–254|issn=0075-4269|doi=10.2307/630952}}</ref> . Был ғәмәлдәр угарит текстарында теркәлгән һәм археологик табыштар (шул иҫәптән ритуаль аштар һәм инициациялар эҙҙәре<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.4000/syria.584|автор=Juan-Pablo Vita|заглавие=Dennis Pardee, Ritual and Cult at Ugarit.|год=2009|издание=Syria|том=86|страницы=364–364|issn=0039-7946|doi=10.4000/syria.584}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.5040/9780300288087|автор=Amihai Mazar|заглавие=Archaeology of the Land of the Bible|год=1990|doi=10.5040/9780300288087}}</ref>) менән раҫланған. Кешене ҡорбан итеү мәсьәләһе ғалимдар араһында бәхәстәр темаһы булып ҡала. Уларға дәлилдәр тәү сиратта библия текстарынан, шулай уҡ Яҡын Көнсығыш традицияларын һуңыраҡ грек-рим телендәге ҡабаттан һөйләүҙәрҙән<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.2307/1516401|автор=N. H. Snaith|заглавие=The Cult of Molech|год=1966-01|издание=Vetus Testamentum|том=16|выпуск=1|страницы=123|issn=0042-4935|doi=10.2307/1516401}}</ref><ref name=":2">{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.2307/3217888|автор=Gary Beckman, John Day|заглавие=Yahweh and the Gods and Goddesses of Canaan|год=2003-01|издание=Journal of the American Oriental Society|том=123|выпуск=1|страницы=253|issn=0003-0279|doi=10.2307/3217888}}</ref> килә. Шулай итеп, Изге Яҙмала Молохҡа балаларҙы ҡорбан итеү тураһында һүҙ бара (мәҫәлән, Левит китабында, Мусаның өсөнсө китабы [https://bible.by/syn/3/18/ 18:21]; [https://bible.by/syn/3/20/ 20:2—5;] 2 [https://bible.by/verse/12/23/10/ Батшалыҡ 23:10]). Археологик мәғлүмәттәр ике мәғәнәле аңлатыла. Мәҫәлән, Мегиддо ҡалаһында дини биналар эргәһендә һауыттарҙа ерләнгән балаларҙы тапҡандар. Мәҫәлән, [https://www.academia.edu/1456818/THE_RIDDLE_OF_STRUCTURE_5239_AT_MEGIDDO_STRATUM_IX бер нисә тикшеренүсе] уларҙы ҡорбан тип түгел, ә ерләү практикаһының махсус төрө тип аңлата<ref name=":1">{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.1017/s0003598x00049954|автор=Patricia Smith, Lawrence E. Stager, Joseph A. Greene, Gal Avishai|заглавие=Cemetery or sacrifice? Infant burials at the Carthage Tophet|год=2013-11-22|издание=Antiquity|том=87|выпуск=338|страницы=1191–1199|issn=0003-598X|doi=10.1017/s0003598x00049954}}</ref>, сөнки 1920 йылдан алып : Ошондай уҡ бәхәстәр Финикия һәм Карфаген үҙәктәрендәге " тофеттарҙы "<ref name=":1" /> (махсус балалар некрополдәре) уратып ала. Әйтелгән «нигеҙ ҡорбаны»<ref name=":2" /> (төҙөлөш ваҡытында бәпесте стенаға ҡаплау) йолаһы Ҡынаан контексында ышаныслы туранан-тура археологик дәлилдәргә эйә түгел һәм полемик әҙәбиәттә йышыраҡ топос булараҡ осрай. == Һуңғы осорҙа == Йәһүдтәрҙең [[Урта быуаттар|урта быуат]] сығанаҡтарында [[Көнсығыш Европа]] йыш ҡына Ҡынаан тип атала, башҡа илдәр кеүек үк, уларҙы йәһүд исемдәре [[Иҫке Ғәһед|библия]] топонимдарынан алынған; тимәк, славян теле ''ҡынаан теле'' тип атала. Византия йәһүдтәре үҙҙәренән төньяҡта ''ҡанаан'' теленән башҡа бер телде белмәгән йәһүдтәр йәшәүен аптырап билдәләй {{Sfn|Евреи на территории Древней Руси — ЭЕЭ}} . 1930—1940 йылдарҙа «ханаандар» йәки «йәш еврейҙар» идеологик һәм мәҙәни хәрәкәте ойошторола, уның вәкилдәре беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡта Израиль ерендә йәшәгән ханаандар мәҙәниәте араһында туранан-тура бәйләнеш булдырырға тырыша , һәм XX быуатта Израиль [[Йәһүдтәр|йәһүд]] халҡының мәҙәниәтен [[диаспора]]ла [[Йәһүдилек|йәһүд йолаларын]] кире ҡаҡҡан яңы-иҫке мәҙәниәт булдырыу маҡсатында . Хәрәкәт Эрец Израиль һәм [[Исраил|Израиль]] дәүләтендә сәйәси фекерләүгә, сәнғәткә, әҙәбиәткә һәм интеллектуаль тормошҡа ҙур йоғонто яһай. «Ҡанаандар» исемен Авраам Шлонский ирония менән биргән, ә төркөм тәүҙә «Йәһүд йәштәрен формалаштырыу комитеты» тип аталған. == Иҫкәрмәләр == == Әҙәбиәт == [[Категория:Яҡын Көнсығыш тарихи өлкәләре]] [[Категория:Библия урындары]] [[Категория:Йәһүд халҡы тарихы]] [[Категория:Көнсығыш Урта диңгеҙ буйы боронғо заманда]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] csr1lodnv54gbcm1zrnw5cpwd1dllli 0 201617 1307755 2026-10-26T09:07:30Z Akkashka 14326 "[[:ru:Special:Redirect/revision/154655961|Иудея]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1307755 wikitext text/x-wiki '''Йәһүҙиә''' ( {{Lang-he|יְהוּדָה}} Йәһүҙә]; אֶרֶץ יְהוּדָה Эрец Йәһүҙә] «Йәһүҙә иле») — Израиль еренең Йәһүҙә ҡәбиләһе исеме менән аталған <ref name="Словарь_античности">Иудея // Словарь античности / Лейпцигский библиографический институт; Перевод с немецкого. — {{М.}}: Прогресс, 1989.</ref> <ref name="ЭЕЭ">{{ЭЕЭ|11880|Иудея}}</ref> тарихи районы. [[Библия|Изге Яҙмала]] ул тәүге тапҡыр Йәһүҙә иле ( {{Тәүрат|Втор|34:2}} ) тип телгә алына. Был ҡәбиләнең территорияһы [[Үле диңгеҙ|Үле диңгеҙҙән]] [[Урта диңгеҙ|Урта диңгеҙгә]] тиклем һуҙылған ( {{Тәүрат|Нав|15:1|−12}} ) һәм Йәһүҙиә сүллеген, Йәһүҙиә тауҙарын, Йәһүҙиә түбәнлеген ( Шефела ), [[Негев]] тауҙарының һәм түбәнлектәренең бер өлөшөн үҙ эсенә ала <ref name="ЭЕЭ" /> . Йәһүҙиәнән төньяҡтараҡ Самарияның тарихи төбәге, көньяҡта — Идумея урынлашҡан, Урта диңгеҙ ярында көньяҡ сик «Мысыр ағымы» тип аталған ( вади Әл-Ариш йәки вади Бесор - икеһе лә [[Ғәззә]]<nowiki/>нән көньяҡтараҡ) <ref name="ЕЭБЕ">{{ВТ-ЕЭБЕ|Иудея}}</ref> . Төрлө тарихи дәүерҙәрҙә Йәһүҙиә сиктәре төрлөсә билдәләнгән. Фарсы осоронда Израиль ерендә, Йәһүҙиә төшөнсәһе, Вавилон әсирлегенән һуңғы осорҙа, йәһүдтәр йәшәгән бөтә илде үҙ эсенә алып, ҡайһы саҡта киңәйтелгән. Рим хакимлығы аҫтында булған ваҡытында Йәһүҙиә, тар мәғәнәлә, бөтә илдең дүрттән бер өлөшөн тәшкил иткән (Йәһүҙиә, Самария, Галилея һәм Иордания аръяғы). Һуңыраҡ Йәһүҙиә административ әһәмиәтен юғалта һәм географик төшөнсә булараҡ ҡарала башлай <ref name="ЕЭБЕ" /> <ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Иудея}}</ref> . == Тарихы == [[Файл:YehudObverse_1.jpg|слева|мини|180x180пкс| {{Тәржемәһеҙ|Йехуд (монеты)|«Йехуд»||Yehud coinage}} арамей яҙыуы менән фарсы тәңкәһе <ref>{{Cite web|access-date=2026-01-26|accessdate=2025-09-10}}</ref>]] Ҡынаанды йәһүдтәр яулап алғанға тиклем (фараз итеүҙәренсә, б.э.т. XIII б.) был төбәк бер нисек тә Ҡынаандан айырылмаған. Изге Яҙма буйынса, был ваҡытҡа унда 110-дан ашыу ҡала ({{Тәүрат|Нав|15:21|–62}} ), шул иҫәптән, ҡаҙыу эштәре мәғлүмәттәренән билдәле булыунса, бында семит ҡынаан ҡәбиләләре төпләнгәнгә тиклем, б.э.т. 4-се - 3-сө мең йыллыҡтарҙа, Арад, Беэр -Шева, Лахиш, Хеврон һәм башҡалар кеүек әһәмиәтле ҡалалар булғаны билдәле <ref name="ЭЕЭ" /> . Б.э.т. III мең йыллыҡ аҙағында Йәвүситтәр (Йәһүҙиәлә йәшәгән йәһүдтәргә тиклемге халыҡ) элек Сәлим йәки Йәвүс тип аталған ( {{Тәүрат|Суд|19:10}} ) [[Ҡодос|Иерусалим]] ҡалаһына нигеҙ һала. Изге Яҙма буйынса, Йәһүҙиә Йәһүҙә һәм Симеон ҡәбиләләренең берләшкән көстәре тарафынан яулап алынған, әммә ҡайһы бер ҡынаан ҡалалары үҙаллылығын һаҡлап ҡалған, ә яулап алынған ҡалаларҙа ҡынаандар йәһүдтәр хакимлығы аҫтында йәшәүен дауам иткән ( {{Тәүрат|Суд|1:3|–20}} ). Йәһүҙә ырыуы ерҙәренең сиктәре Иҫке ғәһедтә (Ғайса китабы) ентекле һүрәтләнгән. Был сиктәргә ингән ҡалалар араһында библия тексында филистим ҡалалары ла: [[Ғәззә]], [[Ашдод]], Экрон атала. Йәһүҙиәнең был өлөшөн, йәһүдтәр уларҙы ҡайһы саҡта ғына кире ҡыуып сығара алған филистимдәр баҫып алған <ref name="ЕЭБЕ" /> <ref name="ЭЕЭ" /> . Израиль ҡәбиләләренең бөтә ерҙәрен берҙәм Израиль батшалығына берләштереү ваҡытында «Йәһүҙә иле» тураһындағы күҙаллау һаҡланған. Израиль батшалығы бүленгән (беҙҙең эраға тиклем X быуат) һәм уның көньяҡ өлөшөндә баш ҡалаһы Иерусалимда булған шулай уҡ Йәһүҙиә тип аталған Йәһүҙиә батшалығы барлыҡҡа килгән ваҡытҡа, сәйәси берәмек булараҡ, Йәһүҙиәнең сиктәре һиҙелерлек киңәйгән. Төньяҡ сиге Самария тауҙарына яҡыная, ә көнбайышы Урта диңгеҙ ярҙарының бер өлөшөнә, яҡынса хәҙерге Яффаға тиклем, һуҙыла. Хәҙер Йәһүҙиәгә, Йәһүҙә һәм Симеон ҡәбиләләре ерҙәренән тыш, шулай уҡ Иерусалим һәм Иерихон да ингән Вениамин ҡәбиләһенең һәм Дан ҡәбиләһе өлөштәренең ерҙәре ҡарай <ref name="ЕЭБЕ" /> <ref name="ЭЕЭ" /> . Тарихсылар һәм археологтар араһында йәһүдтәрҙең Ҡынаанды яулап алыуы, Израиль батшалығының барлығы һәм тарҡалыуы тураһындағы библия тарихының тарихилығы бәхәстәр тыуҙыра. Шулай итеп, Тель-Авив археология мәктәбе вәкиле И. Финкельштейндың, концепцияһына ярашлы, Йәһүҙиә б. э. т. VIII быуатҡа тиклем ярайһы уҡ айырымланған, ярлы һәм аҙ халыҡлы батшалыҡ булып, берләшкән Израиль батшалығы булмаған. Төньяҡ Израиль батшалығы ҡолағандан һуңғы осорҙан башлап бында, Йәһүҙиә тарихын боронғораҡ һәм данлыраҡ итеү маҡсатында, Изге Яҙма ҙур күләмдә мөхәррирләнә. Атап әйткәндә, Йәһүҙә ырыуы еренең библия сиктәре [[:ru:Иосия|Иосия]] хакимлыҡ иткән осорға, тап килә. Йәһүҙә батшалығы тәүге тапҡыр туранан-тура Тель-Дан стелаһында (Израиль музейы коллекцияһында) «Дауыт йорто» булараҡ, ихтимал, батша Азаил (б.э.т. 845—842 һәм б.э.т. 803—796 йылдар араһында) төҙөгән тип телгә алына. Археологик табыштарҙа «Йәһүҙиә» исеме тәүге тапҡыр Тиглатпаласар III (яҡынса б. э. т. 745—727 йылдар) идара иткән осорға ҡарауы Британия музейынан алынған [[ассирия]] K.3751 табличкаһынан билдәле. Тиглатпаласарға бүләктәр тапшырған башҡа хакимдар араһында текста Йәһүҙәнән Ахаз да була ({{Lang-akk|ia-u-ha-zi kur ia-u-da-a-a}} ) . Киләһе бер нисә быуат эсендә Йәһүҙиә батшалығы ҡатнашҡан, башлыса Мысыр һәм Ассирия менән, һуғыштарға ҡарап, уның сиктәре ҡайһы саҡта киңәйә, ҡайһы саҡта ҡыҫҡара <ref name="ЕЭБЕ" /> <ref name="ЭЕЭ" /> . [[Файл:Judaean_Desert_06_02-04-17_16-50.jpg|слева|мини| Йәһүҙиә сүллеге ]] Йәһүҙә батшалығы юҡҡа сыҡҡандан һуң (б.э.т. 586 йыл), Йәһүҙиә фарсы хакимлығы аҫтында автономлы «Йәһүҙә провинцияһы» ({{Lang-arc|''Yehud Medinata''}}) булараҡ йәшәй. Птолемей һәм [[Селевкиҙар]] осоронда Эллин буйһоноуы аҫтында ҙур провинциялар (Сүриә һәм Финикия, Келесирия) составында була, әммә беренсе священник (дин әһеле) һәм аҡһаҡалдар советы (синедрион) етәкселегендә ярым автономия статусын һаҡлап ҡала. Маккавейҙар һуғышы һәм Хасмоней батшалығына (б.э.т. 140 йыл) нигеҙ һалынғанға тиклем, Йәһүҙиәнең төньяҡ өлөшө лә, көньяҡ өлөшө лә төньяҡҡа табан байтаҡ ҙурая; йәһүдтәр көньяҡта, йәһүд Хевроны менән, ҙур биләмәләрҙе яулай. Хасмоней батшалығы киңәйә, һәм барыһы тоташ, һәм уның ыңғайына Ирод I батшалығы ла, Йәһүҙиә тип атала башлай. Б.э. 6 йылында. Иудея, Галилея, Самария һәм Иордания аръяғы менән прокуратор идаралығы аҫтындағы Йәһүдиә рим провинцияһы була; Иро­д I ейәне Аг­рип­п I (41—44) дәүерендә Йәһүҙиә ҡыҫҡа ваҡытҡа бойондороҡло дәүләт статуслы була, әммә яңынан рим провинцияһы була. [[Клавдий Птолемей|Птолемей]] (б.э. II б.) буйынса, Йәһүҙиәгә Иордан аръяғы өлкәләре лә Йәһүҙиәгә ҡарай. После Иерусалим ҡолатылғандан һәм Беренсе йәһүҙә һуғышында [[:ru:Второй_храм|икенсе ғибәҙәтхана]] емерелгәндән һуң, булып Явна ҡалаһы академиеяһы Йәһүҙиәнең рухи үҙәге була. Бар-Кохб ихтилалын 138 йылда баҫтырғандан һуң, римлеләр Йәһүҙиәне Фәләстин Сүриәһе, ттп атай башлай, «Йәһүҙиә» һүҙе рәсми документтарҙа ҡкулланылмай; шул ваҡыттан алып Йәһүҙиә геосәйәси төшөнсәһе түгел, раввинист әҙәбиәтенән тыш, тарихи һәм географик төшөнсәгә әйләнә. Был атама халыҡ (йәһүдтәр) һәм дин (йәһүд дине, иудаизм) исеменең этимологик нигеҙе булып ҡала <ref name="ЕЭБЕ" /><ref name="ЭЕЭ" /> == Хәҙерге статусы == [[Файл:Vineyard_in_the_Judean_Mountains.jpg|справа|мини|280x280пкс| Йәһүҙиә тауҙарында йөҙөм баҡсаһы]] Әлеге ваҡытта, Йәһүҙиә тарихи төбәге территорияһы халыҡ-ара танылған [[Исраил|Израиль]] территорияһы һәм алты көнлөк һуғыштан һуң (1967), Judea һәм Samaria округтары Израиль Граждандар хакимиәт идаралығының хәрби контроле аҫтында тотолған халыҡ-ара танылмаған Көнбайыш Иордан йылғаһы яры территорияһы һәм өлөшләтә Фәләстин автономияһы ааһында бүленгән. Израилдә тарихи контекстан ситтә, '''Йәһүҙиә''' термины дөйөм алғанда 1948 йылғы демаркация һыҙығынан ситтә урынлашҡан тарихи төбәктең (халыҡ-ара кимәлдә танылмаған) көнсығыш өлөшөн билдәләү маҡсатында ҡулланыла <ref name="ЭЕЭ" /> . === Йәһүҙиә округы һәм Самария === Ғәрәп-израиль һуғышы һөҙөмтәһендә Йәһүҙиәнең көнсығыш өлөшө (Иордан йылғаһы ерҙәре, шул иҫәптән Көнсығыш Иерусалим ) быға тиклем [[Иордан]] йылғаһының көнсығыш ярын биләгән Трансиордания батшалығы тарафынан баҫып алына. 1950 йылда Трансиордания әсирлеккә алынған территорияларҙы аннексиялай, аннексияны Бөйөк Британия ғына таный, уның протектораты аҫтында Трансиордания әмирлеге 1946 йылға тиклем була, Пакистан һәм Ираҡ. Бынан һуң Трансиордания [[Өрҙөн|Иордания]] тип үҙгәртелә ; аннексияланған территорияға Көнбайыш Иордан йылғаһы тигән исем бирелә. Израиль менән бер нисә ғәрәп илдәре араһында демаркация һыҙығы булдырыла. 1967 йылдың июнендә Йәһүҙиәнең был өлөшө (шулай уҡ башҡа бер нисә территория, шул иҫәптән Голан бейеклектәре һәм [[Синай ярымутрауы]] ) Алты көнлөк һуғыш ваҡытында Израиль армияһы тарафынан баҫып алына. ноябрҙә Нью-Йоркта [[БМО-ның Именлек Советы|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек Советы]] был мәсьәлә буйынса 242-се резолюция ҡабул итә <ref>{{Китап|ссылка=https://brill.com/edcollbook/title/9328?language=en|автор=T.M.C. Asser Instituut|заглавие=Resolutions and Statements of the United Nations Security Council (1946-1992): A Thematic Guide|ответственный=Karel C. Wellens|год=1993|место=Netherlands|издательство=Martinus Nijhof|страниц=963|isbn=0-7923-2379-3}}</ref> . Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ерҙәрҙе баҫып алыуҙы законһыҙ тип иғлан итә <ref>{{Cite web|subtitle=2024-07-19|access-date=2024-07-19|accessdate=2024-07-19|url-status=live}}</ref> <ref>[http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/pid/11884 Summary of Security Council Resolutions on Settlements since 1967]. {{Wayback|url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/pid/11884|date=20131231001240}}</ref> һәм шул ваҡыттан алып Көнбайыш Иордан йылғаһының Көнбайыш яр территорияһы халыҡ-ара кимәлдә танылған статусҡа эйә булмай. Әммә Израиль һәм Иордания тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуя, уның буйынса Израиль быға тиклем Иордания баҫып алған ерҙәрҙә ҡала. 1967 йылда Израиль ете административ округының береһе — Йәһүҙиә һәм Самария округы ( ''Йехуда ве-Шомрон'' ) ойошторола. Округ булдырылғанда был исем [[Кнессет|Кнессет тарафынан]] раҫланһа ла, тиҫтә йылдан һуң ғына, власҡа Ликуд партияһы килгәс, дөйөм ҡулланылышҡа инә. Район ИДФ-тың Үҙәк командованиеһы юрисдикцияһында, административ ҡарарҙарҙы район командующийы ҡабул итә (2024 йылдың 8 июленән был вазифаны генерал-майор Ави Блут биләй) <ref>{{Cite web|author=|coauthors=|authorlink=|subtitle=2024-07-08|access-date=2025-08-16|url-status=live}}</ref> . === Фәләстин автономияһы провинциялары === 1993 йылдың 13 сентябрендә Израиль менән Фәләстинде азат итеү ойошмаһы араһында ҡул ҡуйылған [[Осло]] килешәүҙәре буйынса, Израиль баҫып алған Иордан йылғаһының көнбайыш ярының бер өлөшө 1994 йылда ойошторолған Фәләстин милли власы контроленә күсә <ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439781/Palestinian-Authority-PA Palestinian Authority (PA)] — Статья в энциклопедии [[Британ энциклопедияһы|Британника]]. {{Wayback|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439781/Palestinian-Authority-PA|date=20111121044104}}</ref> . Шулай итеп, тарихи Йәһүҙиәгә ҡараған Хеврон, Вифлеем һәм Иерусалим провинциялары хәҙер Фәләстин автономияһының (өлөшләтә танылған [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин дәүләте]] ) 16 провинцияһы иҫәбенә инә. === Шарап төбәге === 1958 йылда Израиль, үҙенең әфлисун үҫтергәндәрен яҡлау маҡсатында, 1966 йылда үҙ көсөнә ингән сығыш күрһәткестәрен һаҡлау буйынса Лиссабон килешүенә ҡул ҡуя . Израиль өсөн исемлек бер тапҡыр ғына киңәйтелгән, 2020 йылда, «Иудея ''шарап'' төбәге» билдәһе һаҡлау аҫтына алынғанда. ''Йәһүҙиә итәктәре'' һәм ''Йәһүдиә ҡалҡыулыҡтары'' террорҙары Израилдә тәүге (һәм 2026 йылға ҡарата тик) шарап апелляциялары булып тора <ref>{{Cite web|access-date=2026-01-26|accessdate=2024-02-09}}</ref> <ref>{{Cite web|access-date=2026-01-26|accessdate=2025-12-16}}</ref> . == Иҫкәрмәләр == == Әҙәбиәт == == Һылтанмалар == [[Категория:Израиль географияһы]] [[Категория:Библия урындары]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] rhw9th4tkrmh9mul5lyazq89o6zk7qf 1307756 1307755 2026-10-26T09:09:21Z Akkashka 14326 1307756 wikitext text/x-wiki {{другие значения}} {{Историческая область | Статус = Историческая область | Географический регион = [[Левант]] | Название = Иудея | Оригинальное название = {{Lang-he|יְהוּדָה‎}} | Иллюстрирование = Levant 830-rus mod.svg | Подпись к иллюстрации = | Другие названия = | Экзотопонимы = | Период = | Локализация = | Население = | Площадь = | В составе = | Включает = | Карта региона = | Государство-1 = [[Израильское царство]] | Герб-1 = | Годы-1 = [[XI век до н. э.|XI в.]] — [[928 год до н. э.|928 до н. э.]] | Государство-2 = [[Иудейское царство]] | Герб-2 = | Годы-2 = [[928 год до н. э.|928]]—[[586 год до н. э.|586 до н. э.]] | Государство-3 = [[Нововавилонское царство]] | Герб-3 = | Годы-3 = [[586 год до н. э.|586]]—[[537 год до н. э.|537 до н. э.]] | Государство-4 = [[Держава Ахеменидов|Ахемениды]] | Герб-4 = | Годы-4 = [[537 год до н. э.|537]]—[[332 год до н. э.|332 до н. э.]] | Государство-5 = [[Древняя Македония|Македония]] | Герб-5 = | Годы-5 = [[332 год до н. э.|332]]—[[323 год до н. э.|323 до н. э.]] | Государство-6 = [[Эллинистический Египет|Птолемеи]] | Герб-6 = | Годы-6 = [[323 год до н. э.|323]]—[[167 год до н. э.|167 до н. э.]] | Государство-7 = [[Государство Селевкидов|Селевкиды]] | Герб-7 = | Годы-7 = [[167 год до н. э.|167]]—[[140 год до н. э.|140 до н. э.]] | Государство-8 = [[Хасмонейское царство]] | Герб-8 = | Годы-8 = [[140 год до н. э.|140]]—[[37 год до н. э.|37 до н. э.]] | Государство-9 = [[Римская империя]] | Герб-9 = | Годы-9 = [[37 год до н. э.|37 до н. э.]] — [[395 год|395]] }} '''Йәһүҙиә''' ( {{Lang-he|יְהוּדָה}} Йәһүҙә]; אֶרֶץ יְהוּדָה Эрец Йәһүҙә] «Йәһүҙә иле») — Израиль еренең Йәһүҙә ҡәбиләһе исеме менән аталған <ref name="Словарь_античности">Иудея // Словарь античности / Лейпцигский библиографический институт; Перевод с немецкого. — {{М.}}: Прогресс, 1989.</ref> <ref name="ЭЕЭ">{{ЭЕЭ|11880|Иудея}}</ref> тарихи районы. [[Библия|Изге Яҙмала]] ул тәүге тапҡыр Йәһүҙә иле ( {{Тәүрат|Втор|34:2}} ) тип телгә алына. Был ҡәбиләнең территорияһы [[Үле диңгеҙ|Үле диңгеҙҙән]] [[Урта диңгеҙ|Урта диңгеҙгә]] тиклем һуҙылған ( {{Тәүрат|Нав|15:1|−12}} ) һәм Йәһүҙиә сүллеген, Йәһүҙиә тауҙарын, Йәһүҙиә түбәнлеген ( Шефела ), [[Негев]] тауҙарының һәм түбәнлектәренең бер өлөшөн үҙ эсенә ала <ref name="ЭЕЭ" /> . Йәһүҙиәнән төньяҡтараҡ Самарияның тарихи төбәге, көньяҡта — Идумея урынлашҡан, Урта диңгеҙ ярында көньяҡ сик «Мысыр ағымы» тип аталған ( вади Әл-Ариш йәки вади Бесор - икеһе лә [[Ғәззә]]<nowiki/>нән көньяҡтараҡ) <ref name="ЕЭБЕ">{{ВТ-ЕЭБЕ|Иудея}}</ref> . Төрлө тарихи дәүерҙәрҙә Йәһүҙиә сиктәре төрлөсә билдәләнгән. Фарсы осоронда Израиль ерендә, Йәһүҙиә төшөнсәһе, Вавилон әсирлегенән һуңғы осорҙа, йәһүдтәр йәшәгән бөтә илде үҙ эсенә алып, ҡайһы саҡта киңәйтелгән. Рим хакимлығы аҫтында булған ваҡытында Йәһүҙиә, тар мәғәнәлә, бөтә илдең дүрттән бер өлөшөн тәшкил иткән (Йәһүҙиә, Самария, Галилея һәм Иордания аръяғы). Һуңыраҡ Йәһүҙиә административ әһәмиәтен юғалта һәм географик төшөнсә булараҡ ҡарала башлай <ref name="ЕЭБЕ" /> <ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Иудея}}</ref> . == Тарихы == [[Файл:YehudObverse_1.jpg|слева|мини|180x180пкс| {{Тәржемәһеҙ|Йехуд (монеты)|«Йехуд»||Yehud coinage}} арамей яҙыуы менән фарсы тәңкәһе <ref>{{Cite web|access-date=2026-01-26|accessdate=2025-09-10}}</ref>]] Ҡынаанды йәһүдтәр яулап алғанға тиклем (фараз итеүҙәренсә, б.э.т. XIII б.) был төбәк бер нисек тә Ҡынаандан айырылмаған. Изге Яҙма буйынса, был ваҡытҡа унда 110-дан ашыу ҡала ({{Тәүрат|Нав|15:21|–62}} ), шул иҫәптән, ҡаҙыу эштәре мәғлүмәттәренән билдәле булыунса, бында семит ҡынаан ҡәбиләләре төпләнгәнгә тиклем, б.э.т. 4-се - 3-сө мең йыллыҡтарҙа, Арад, Беэр -Шева, Лахиш, Хеврон һәм башҡалар кеүек әһәмиәтле ҡалалар булғаны билдәле <ref name="ЭЕЭ" /> . Б.э.т. III мең йыллыҡ аҙағында Йәвүситтәр (Йәһүҙиәлә йәшәгән йәһүдтәргә тиклемге халыҡ) элек Сәлим йәки Йәвүс тип аталған ( {{Тәүрат|Суд|19:10}} ) [[Ҡодос|Иерусалим]] ҡалаһына нигеҙ һала. Изге Яҙма буйынса, Йәһүҙиә Йәһүҙә һәм Симеон ҡәбиләләренең берләшкән көстәре тарафынан яулап алынған, әммә ҡайһы бер ҡынаан ҡалалары үҙаллылығын һаҡлап ҡалған, ә яулап алынған ҡалаларҙа ҡынаандар йәһүдтәр хакимлығы аҫтында йәшәүен дауам иткән ( {{Тәүрат|Суд|1:3|–20}} ). Йәһүҙә ырыуы ерҙәренең сиктәре Иҫке ғәһедтә (Ғайса китабы) ентекле һүрәтләнгән. Был сиктәргә ингән ҡалалар араһында библия тексында филистим ҡалалары ла: [[Ғәззә]], [[Ашдод]], Экрон атала. Йәһүҙиәнең был өлөшөн, йәһүдтәр уларҙы ҡайһы саҡта ғына кире ҡыуып сығара алған филистимдәр баҫып алған <ref name="ЕЭБЕ" /> <ref name="ЭЕЭ" /> . Израиль ҡәбиләләренең бөтә ерҙәрен берҙәм Израиль батшалығына берләштереү ваҡытында «Йәһүҙә иле» тураһындағы күҙаллау һаҡланған. Израиль батшалығы бүленгән (беҙҙең эраға тиклем X быуат) һәм уның көньяҡ өлөшөндә баш ҡалаһы Иерусалимда булған шулай уҡ Йәһүҙиә тип аталған Йәһүҙиә батшалығы барлыҡҡа килгән ваҡытҡа, сәйәси берәмек булараҡ, Йәһүҙиәнең сиктәре һиҙелерлек киңәйгән. Төньяҡ сиге Самария тауҙарына яҡыная, ә көнбайышы Урта диңгеҙ ярҙарының бер өлөшөнә, яҡынса хәҙерге Яффаға тиклем, һуҙыла. Хәҙер Йәһүҙиәгә, Йәһүҙә һәм Симеон ҡәбиләләре ерҙәренән тыш, шулай уҡ Иерусалим һәм Иерихон да ингән Вениамин ҡәбиләһенең һәм Дан ҡәбиләһе өлөштәренең ерҙәре ҡарай <ref name="ЕЭБЕ" /> <ref name="ЭЕЭ" /> . Тарихсылар һәм археологтар араһында йәһүдтәрҙең Ҡынаанды яулап алыуы, Израиль батшалығының барлығы һәм тарҡалыуы тураһындағы библия тарихының тарихилығы бәхәстәр тыуҙыра. Шулай итеп, Тель-Авив археология мәктәбе вәкиле И. Финкельштейндың, концепцияһына ярашлы, Йәһүҙиә б. э. т. VIII быуатҡа тиклем ярайһы уҡ айырымланған, ярлы һәм аҙ халыҡлы батшалыҡ булып, берләшкән Израиль батшалығы булмаған. Төньяҡ Израиль батшалығы ҡолағандан һуңғы осорҙан башлап бында, Йәһүҙиә тарихын боронғораҡ һәм данлыраҡ итеү маҡсатында, Изге Яҙма ҙур күләмдә мөхәррирләнә. Атап әйткәндә, Йәһүҙә ырыуы еренең библия сиктәре [[:ru:Иосия|Иосия]] хакимлыҡ иткән осорға, тап килә. Йәһүҙә батшалығы тәүге тапҡыр туранан-тура Тель-Дан стелаһында (Израиль музейы коллекцияһында) «Дауыт йорто» булараҡ, ихтимал, батша Азаил (б.э.т. 845—842 һәм б.э.т. 803—796 йылдар араһында) төҙөгән тип телгә алына. Археологик табыштарҙа «Йәһүҙиә» исеме тәүге тапҡыр Тиглатпаласар III (яҡынса б. э. т. 745—727 йылдар) идара иткән осорға ҡарауы Британия музейынан алынған [[ассирия]] K.3751 табличкаһынан билдәле. Тиглатпаласарға бүләктәр тапшырған башҡа хакимдар араһында текста Йәһүҙәнән Ахаз да була ({{Lang-akk|ia-u-ha-zi kur ia-u-da-a-a}} ) . Киләһе бер нисә быуат эсендә Йәһүҙиә батшалығы ҡатнашҡан, башлыса Мысыр һәм Ассирия менән, һуғыштарға ҡарап, уның сиктәре ҡайһы саҡта киңәйә, ҡайһы саҡта ҡыҫҡара <ref name="ЕЭБЕ" /> <ref name="ЭЕЭ" /> . [[Файл:Judaean_Desert_06_02-04-17_16-50.jpg|слева|мини| Йәһүҙиә сүллеге ]] Йәһүҙә батшалығы юҡҡа сыҡҡандан һуң (б.э.т. 586 йыл), Йәһүҙиә фарсы хакимлығы аҫтында автономлы «Йәһүҙә провинцияһы» ({{Lang-arc|''Yehud Medinata''}}) булараҡ йәшәй. Птолемей һәм [[Селевкиҙар]] осоронда Эллин буйһоноуы аҫтында ҙур провинциялар (Сүриә һәм Финикия, Келесирия) составында була, әммә беренсе священник (дин әһеле) һәм аҡһаҡалдар советы (синедрион) етәкселегендә ярым автономия статусын һаҡлап ҡала. Маккавейҙар һуғышы һәм Хасмоней батшалығына (б.э.т. 140 йыл) нигеҙ һалынғанға тиклем, Йәһүҙиәнең төньяҡ өлөшө лә, көньяҡ өлөшө лә төньяҡҡа табан байтаҡ ҙурая; йәһүдтәр көньяҡта, йәһүд Хевроны менән, ҙур биләмәләрҙе яулай. Хасмоней батшалығы киңәйә, һәм барыһы тоташ, һәм уның ыңғайына Ирод I батшалығы ла, Йәһүҙиә тип атала башлай. Б.э. 6 йылында. Иудея, Галилея, Самария һәм Иордания аръяғы менән прокуратор идаралығы аҫтындағы Йәһүдиә рим провинцияһы була; Иро­д I ейәне Аг­рип­п I (41—44) дәүерендә Йәһүҙиә ҡыҫҡа ваҡытҡа бойондороҡло дәүләт статуслы була, әммә яңынан рим провинцияһы була. [[Клавдий Птолемей|Птолемей]] (б.э. II б.) буйынса, Йәһүҙиәгә Иордан аръяғы өлкәләре лә Йәһүҙиәгә ҡарай. После Иерусалим ҡолатылғандан һәм Беренсе йәһүҙә һуғышында [[:ru:Второй_храм|икенсе ғибәҙәтхана]] емерелгәндән һуң, булып Явна ҡалаһы академиеяһы Йәһүҙиәнең рухи үҙәге була. Бар-Кохб ихтилалын 138 йылда баҫтырғандан һуң, римлеләр Йәһүҙиәне Фәләстин Сүриәһе, ттп атай башлай, «Йәһүҙиә» һүҙе рәсми документтарҙа ҡкулланылмай; шул ваҡыттан алып Йәһүҙиә геосәйәси төшөнсәһе түгел, раввинист әҙәбиәтенән тыш, тарихи һәм географик төшөнсәгә әйләнә. Был атама халыҡ (йәһүдтәр) һәм дин (йәһүд дине, иудаизм) исеменең этимологик нигеҙе булып ҡала <ref name="ЕЭБЕ" /><ref name="ЭЕЭ" /> == Хәҙерге статусы == [[Файл:Vineyard_in_the_Judean_Mountains.jpg|справа|мини|280x280пкс| Йәһүҙиә тауҙарында йөҙөм баҡсаһы]] Әлеге ваҡытта, Йәһүҙиә тарихи төбәге территорияһы халыҡ-ара танылған [[Исраил|Израиль]] территорияһы һәм алты көнлөк һуғыштан һуң (1967), Judea һәм Samaria округтары Израиль Граждандар хакимиәт идаралығының хәрби контроле аҫтында тотолған халыҡ-ара танылмаған Көнбайыш Иордан йылғаһы яры территорияһы һәм өлөшләтә Фәләстин автономияһы ааһында бүленгән. Израилдә тарихи контекстан ситтә, '''Йәһүҙиә''' термины дөйөм алғанда 1948 йылғы демаркация һыҙығынан ситтә урынлашҡан тарихи төбәктең (халыҡ-ара кимәлдә танылмаған) көнсығыш өлөшөн билдәләү маҡсатында ҡулланыла <ref name="ЭЕЭ" /> . === Йәһүҙиә округы һәм Самария === Ғәрәп-израиль һуғышы һөҙөмтәһендә Йәһүҙиәнең көнсығыш өлөшө (Иордан йылғаһы ерҙәре, шул иҫәптән Көнсығыш Иерусалим ) быға тиклем [[Иордан]] йылғаһының көнсығыш ярын биләгән Трансиордания батшалығы тарафынан баҫып алына. 1950 йылда Трансиордания әсирлеккә алынған территорияларҙы аннексиялай, аннексияны Бөйөк Британия ғына таный, уның протектораты аҫтында Трансиордания әмирлеге 1946 йылға тиклем була, Пакистан һәм Ираҡ. Бынан һуң Трансиордания [[Өрҙөн|Иордания]] тип үҙгәртелә ; аннексияланған территорияға Көнбайыш Иордан йылғаһы тигән исем бирелә. Израиль менән бер нисә ғәрәп илдәре араһында демаркация һыҙығы булдырыла. 1967 йылдың июнендә Йәһүҙиәнең был өлөшө (шулай уҡ башҡа бер нисә территория, шул иҫәптән Голан бейеклектәре һәм [[Синай ярымутрауы]] ) Алты көнлөк һуғыш ваҡытында Израиль армияһы тарафынан баҫып алына. ноябрҙә Нью-Йоркта [[БМО-ның Именлек Советы|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек Советы]] был мәсьәлә буйынса 242-се резолюция ҡабул итә <ref>{{Китап|ссылка=https://brill.com/edcollbook/title/9328?language=en|автор=T.M.C. Asser Instituut|заглавие=Resolutions and Statements of the United Nations Security Council (1946-1992): A Thematic Guide|ответственный=Karel C. Wellens|год=1993|место=Netherlands|издательство=Martinus Nijhof|страниц=963|isbn=0-7923-2379-3}}</ref> . Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ерҙәрҙе баҫып алыуҙы законһыҙ тип иғлан итә <ref>{{Cite web|subtitle=2024-07-19|access-date=2024-07-19|accessdate=2024-07-19|url-status=live}}</ref> <ref>[http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/pid/11884 Summary of Security Council Resolutions on Settlements since 1967]. {{Wayback|url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/pid/11884|date=20131231001240}}</ref> һәм шул ваҡыттан алып Көнбайыш Иордан йылғаһының Көнбайыш яр территорияһы халыҡ-ара кимәлдә танылған статусҡа эйә булмай. Әммә Израиль һәм Иордания тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуя, уның буйынса Израиль быға тиклем Иордания баҫып алған ерҙәрҙә ҡала. 1967 йылда Израиль ете административ округының береһе — Йәһүҙиә һәм Самария округы ( ''Йехуда ве-Шомрон'' ) ойошторола. Округ булдырылғанда был исем [[Кнессет|Кнессет тарафынан]] раҫланһа ла, тиҫтә йылдан һуң ғына, власҡа Ликуд партияһы килгәс, дөйөм ҡулланылышҡа инә. Район ИДФ-тың Үҙәк командованиеһы юрисдикцияһында, административ ҡарарҙарҙы район командующийы ҡабул итә (2024 йылдың 8 июленән был вазифаны генерал-майор Ави Блут биләй) <ref>{{Cite web|author=|coauthors=|authorlink=|subtitle=2024-07-08|access-date=2025-08-16|url-status=live}}</ref> . === Фәләстин автономияһы провинциялары === 1993 йылдың 13 сентябрендә Израиль менән Фәләстинде азат итеү ойошмаһы араһында ҡул ҡуйылған [[Осло]] килешәүҙәре буйынса, Израиль баҫып алған Иордан йылғаһының көнбайыш ярының бер өлөшө 1994 йылда ойошторолған Фәләстин милли власы контроленә күсә <ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439781/Palestinian-Authority-PA Palestinian Authority (PA)] — Статья в энциклопедии [[Британ энциклопедияһы|Британника]]. {{Wayback|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439781/Palestinian-Authority-PA|date=20111121044104}}</ref> . Шулай итеп, тарихи Йәһүҙиәгә ҡараған Хеврон, Вифлеем һәм Иерусалим провинциялары хәҙер Фәләстин автономияһының (өлөшләтә танылған [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин дәүләте]] ) 16 провинцияһы иҫәбенә инә. === Шарап төбәге === 1958 йылда Израиль, үҙенең әфлисун үҫтергәндәрен яҡлау маҡсатында, 1966 йылда үҙ көсөнә ингән сығыш күрһәткестәрен һаҡлау буйынса Лиссабон килешүенә ҡул ҡуя . Израиль өсөн исемлек бер тапҡыр ғына киңәйтелгән, 2020 йылда, «Иудея ''шарап'' төбәге» билдәһе һаҡлау аҫтына алынғанда. ''Йәһүҙиә итәктәре'' һәм ''Йәһүдиә ҡалҡыулыҡтары'' террорҙары Израилдә тәүге (һәм 2026 йылға ҡарата тик) шарап апелляциялары булып тора <ref>{{Cite web|access-date=2026-01-26|accessdate=2024-02-09}}</ref> <ref>{{Cite web|access-date=2026-01-26|accessdate=2025-12-16}}</ref> . == Иҫкәрмәләр == == Әҙәбиәт == == Һылтанмалар == [[Категория:Израиль географияһы]] [[Категория:Библия урындары]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] chcmoptar851qj5g7re8jbuwoubjfir 1307757 1307756 2026-10-26T09:49:53Z Akkashka 14326 1307757 wikitext text/x-wiki {{другие значения}} {{Историческая область | Статус = Историческая область | Географический регион = [[Левант]] | Название = Иудея | Оригинальное название = {{Lang-he|יְהוּדָה‎}} | Иллюстрирование = Levant 830-rus mod.svg | Подпись к иллюстрации = | Другие названия = | Экзотопонимы = | Период = | Локализация = | Население = | Площадь = | В составе = | Включает = | Карта региона = | Государство-1 = [[Израильское царство]] | Герб-1 = | Годы-1 = [[XI век до н. э.|XI в.]] — [[928 год до н. э.|928 до н. э.]] | Государство-2 = [[Иудейское царство]] | Герб-2 = | Годы-2 = [[928 год до н. э.|928]]—[[586 год до н. э.|586 до н. э.]] | Государство-3 = [[Нововавилонское царство]] | Герб-3 = | Годы-3 = [[586 год до н. э.|586]]—[[537 год до н. э.|537 до н. э.]] | Государство-4 = [[Держава Ахеменидов|Ахемениды]] | Герб-4 = | Годы-4 = [[537 год до н. э.|537]]—[[332 год до н. э.|332 до н. э.]] | Государство-5 = [[Древняя Македония|Македония]] | Герб-5 = | Годы-5 = [[332 год до н. э.|332]]—[[323 год до н. э.|323 до н. э.]] | Государство-6 = [[Эллинистический Египет|Птолемеи]] | Герб-6 = | Годы-6 = [[323 год до н. э.|323]]—[[167 год до н. э.|167 до н. э.]] | Государство-7 = [[Государство Селевкидов|Селевкиды]] | Герб-7 = | Годы-7 = [[167 год до н. э.|167]]—[[140 год до н. э.|140 до н. э.]] | Государство-8 = [[Хасмонейское царство]] | Герб-8 = | Годы-8 = [[140 год до н. э.|140]]—[[37 год до н. э.|37 до н. э.]] | Государство-9 = [[Римская империя]] | Герб-9 = | Годы-9 = [[37 год до н. э.|37 до н. э.]] — [[395 год|395]] }} '''Йәһүҙиә''' ({{Lang-he|יְהוּדָה}} Йәһүҙә]; אֶרֶץ יְהוּדָה Эрец Йәһүҙә] «Йәһүҙә иле») — Израиль еренең Йәһүҙә ҡәбиләһе исеме менән аталған<ref name="Словарь_античности">Иудея // Словарь античности / Лейпцигский библиографический институт; Перевод с немецкого. — {{М.}}: Прогресс, 1989.</ref><ref name="ЭЕЭ">{{ЭЕЭ|11880|Иудея}}</ref> тарихи районы. [[Библия|Изге Яҙмала]] ул тәүге тапҡыр Йәһүҙә иле ({{Тәүрат|Втор|34:2}}) тип телгә алына. Был ҡәбиләнең территорияһы [[Үле диңгеҙ|Үле диңгеҙҙән]] [[Урта диңгеҙ|Урта диңгеҙгә]] тиклем һуҙылған ({{Тәүрат|Нав|15:1|−12}}) һәм Йәһүҙиә сүллеген, Йәһүҙиә тауҙарын, Йәһүҙиә түбәнлеген (Шефела), [[Негев]] тауҙарының һәм түбәнлектәренең бер өлөшөн үҙ эсенә ала<ref name="ЭЕЭ" /> . Йәһүҙиәнән төньяҡтараҡ Самарияның тарихи төбәге, көньяҡта — Идумея урынлашҡан, Урта диңгеҙ ярында көньяҡ сик «Мысыр ағымы» тип аталған (вади Әл-Ариш йәки вади Бесор — икеһе лә [[Ғәззә]]<nowiki/>нән көньяҡтараҡ)<ref name="ЕЭБЕ">{{ВТ-ЕЭБЕ|Иудея}}</ref> . Төрлө тарихи дәүерҙәрҙә Йәһүҙиә сиктәре төрлөсә билдәләнгән. Фарсы осоронда Израиль ерендә, Йәһүҙиә төшөнсәһе, Вавилон әсирлегенән һуңғы осорҙа, йәһүдтәр йәшәгән бөтә илде үҙ эсенә алып, ҡайһы саҡта киңәйтелгән. Рим хакимлығы аҫтында булған ваҡытында Йәһүҙиә, тар мәғәнәлә, бөтә илдең дүрттән бер өлөшөн тәшкил иткән (Йәһүҙиә, Самария, Галилея һәм Иордания аръяғы). Һуңыраҡ Йәһүҙиә административ әһәмиәтен юғалта һәм географик төшөнсә булараҡ ҡарала башлай<ref name="ЕЭБЕ" /><ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Иудея}}</ref> . == Тарихы == [[Файл:Judaean_Desert_06_02-04-17_16-50.jpg|thumb|left|[[Йәһүд сүллеге]] Ҡынаанды йәһүдтәр яулап алғанға тиклем (фараз итеүҙәренсә, б.э.т. XIII б.) был төбәк бер нисек тә Ҡынаандан айырылмаған. Изге Яҙма буйынса, был ваҡытҡа унда 110-дан ашыу ҡала ({{Тәүрат|Нав|15:21|–62}}), шул иҫәптән, ҡаҙыу эштәре мәғлүмәттәренән билдәле булыунса, бында семит ҡынаан ҡәбиләләре төпләнгәнгә тиклем, б.э.т. 4-се — 3-сө мең йыллыҡтарҙа, Арад, Беэр -Шева, Лахиш, Хеврон һәм башҡалар кеүек әһәмиәтле ҡалалар булғаны билдәле<ref name="ЭЕЭ"/>. Б.э.т. III мең йыллыҡ аҙағында Йәвүситтәр (йәһүдтәрҙән элгәре Йәһүҙиәлә йәшәгән халыҡ) элек Сәлим йәки Йәвүс тип аталған [[Ҡодос|Иерусалим]] ҡалаһына нигеҙ һала ({{Тәүрат|Суд|19:10}}). Изге Яҙма буйынса, Йәһүҙиә Йәһүҙә һәм Симеон ҡәбиләләренең берләшкән көстәре тарафынан яулап алынған, әммә ҡайһы бер ҡынаан ҡалалары үҙаллылығын һаҡлап ҡалған, ә яулап алынған ҡалаларҙа ҡынаандар йәһүдтәр хакимлығы аҫтында йәшәүен дауам иткән ({{Тәүрат|Суд|1:3|–20}}). Йәһүҙә ырыуы ерҙәренең сиктәре Иҫке ғәһедтә (Ғайса китабы) ентекле һүрәтләнгән. Был сиктәргә ингән ҡалалар араһында библия тексында филистим ҡалалары ла: [[Ғәззә]], [[Ашдод]], Экрон атала. Йәһүҙиәнең был өлөшөн, йәһүдтәр уларҙы ҡайһы саҡта ғына кире ҡыуып сығара алған филистимлеләр баҫып алған<ref name="ЕЭБЕ" /><ref name="ЭЕЭ" /> . Израиль ҡәбиләләренең бөтә ерҙәрен берҙәм Израиль батшалығына берләштереү осоронда «Йәһүҙә иле» тураһындағы күҙаллау һаҡланған. Израиль батшалығы бүленгән (беҙҙең эраға тиклем X быуат) һәм уның көньяҡ өлөшөндә баш ҡалаһы Иерусалимда булған шулай уҡ Йәһүдиә тип аталған Йәһүҙиә батшалығы барлыҡҡа килгән ваҡытҡа, сәйәси берәмек булараҡ, Йәһүҙиәнең сиктәре һиҙелерлек киңәйгән. Төньяҡ сиге Самария тауҙарына яҡыная, ә көнбайышта Урта диңгеҙ ярҙарының бер өлөшөнә, яҡынса хәҙерге Яффаға тиклем, һуҙыла. Йәһүҙә һәм Симеон ҡәбиләләре ерҙәренән тыш, шулай уҡ Иерусалим һәм Иерихон да ингән Вениамин ҡәбиләһенең һәм Дан ҡәбиләһе өлөштәренең ерҙәре хәҙер Йәһүҙиәгә ҡарай<ref name="ЕЭБЕ" /><ref name="ЭЕЭ" /> . Йәһүдтәрҙең Ҡынаанды яулап алыуы, Израиль батшалығының барлығы һәм тарҡалыуы тураһындағы библия тарихының тарихилығы тарихсылар һәм археологтар араһында бәхәстәр тыуҙыра. Шулай итеп, Тель-Авив археология мәктәбе вәкиле И.Финкельштейндың концепцияһына ярашлы, Йәһүҙиә б. э. т. VIII быуатҡа тиклем ярайһы уҡ айырымланған, ярлы һәм аҙ халыҡлы батшалыҡ булған, тимәк, берләшкән Израиль батшалығы булмаған. Төньяҡ Израиль батшалығы ҡолағандан һуңғы осорҙан башлап бында, Йәһүҙиә тарихын боронғораҡ һәм данлыраҡ итеү маҡсатында, Изге Яҙма ҙур күләмдә мөхәррирләнә. Атап әйткәндә, Йәһүҙә ырыуы еренең библия сиктәре [[:ru:Иосия|Иосия]] хакимлыҡ иткән осорға, тап килә. Йәһүҙә батшалығы тәүге тапҡыр (Израиль музейы коллекцияһында) «Дауыт йорто» булараҡ, ихтимал, батша Азаил (б.э.т. 845—842 һәм б.э.т. 803—796 йылдар араһында) төҙөгән тип туранан-тура Тель-Дан стелаһында телгә алына. Археологик табыштарҙа «Йәһүҙиә» исеме тәүге тапҡыр Тиглатпаласар III (яҡынса б. э. т. 745—727 йылдар) идара иткән осорға ҡарауы Британия музейынан алынған [[ассирия K.3751 табличкаһы]]нан билдәле. Тиглатпаласарға бүләктәр тапшырған башҡа хакимдар араһында Йәһүҙиәнән Ахаз да булған, тип яҙылған текста ({{Lang-akk|ia-u-ha-zi kur ia-u-da-a-a}})<ref>[https://books.google.com/books?id=B2eNV68WU3YC&pg=PA174 The Philistines in Transition: A History from Ca. 1000—730 B.C.E., Carl S. Ehrlich], p. 174.{{ref|en}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=CS9DKZgzfDIC&pg=PA167 Identifying Biblical Persons In Northwest Semitic Inscriptions, Lawrence J. Mykytiuk], p. 167.{{ref|en}}</ref>. Киләһе бер нисә быуат эсендә, башлыса Мысыр һәм Ассирия менән, Йәһүҙиә батшалығы ҡатнашҡан һуғыштар тураһындағы мәғлүмәткә таянһаң, уның сиктәре ҡайһы саҡта киңәйә, ҡайһы саҡта ҡыҫҡара<ref name="ЕЭБЕ"/><ref name="ЭЕЭ"/>. [[Файл:YehudObverse_1.jpg|thumb|left|180px|Арамей яҙыулы {{iw|Йехуд (монеты)|«Йехуд»||Yehud coinage}} фарсы тәңкәһе<ref>{{cite web|title=5 редких еврейских монет, обнаружены проектом Храмовой горы|url=https://lechaim.ru/news/5-redkih-evrejskih-monet-obnaruzheny-proektom-hramovoj-gory/|access-date=2026-01-26|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910113149/https://lechaim.ru/news/5-redkih-evrejskih-monet-obnaruzheny-proektom-hramovoj-gory/|archive-date=2025-09-10}}</ref>]] Йәһүҙә батшалығы юҡҡа сыҡҡандан һуң (б.э.т. 586 йыл), Йәһүҙиә фарсы хакимлығы аҫтында автономлы «Йәһүҙә провинцияһы» ({{Lang-arc|''Yehud Medinata''}}) булараҡ йәшәй. Птолемей һәм [[Селевкиҙар]] осоронда Эллин буйһоноуы аҫтында ҙур провинциялар (Сүриә һәм Финикия, Келесүриә) составында була, әммә беренсе священник (дин әһеле) һәм аҡһаҡалдар советы (синедрион) етәкселегендә ярым автономия статусын һаҡлап ҡала. [[Маккавейҙар һуғышы]] һәм Хасмоней батшалығына (б.э.т. 140 йыл) нигеҙ һалынғанға тиклем, Йәһүҙиәнең төньяҡ өлөшө лә, көньяҡ өлөшө лә төньяҡҡа табан байтаҡ ҙурая; йәһүд Хевроны менән, йәһүдтәр көньяҡта ҙур биләмәләрҙе яулай. Хасмоней батшалығы киңәйә, һәм уның ыңғайына Ирод I батшалығы ла, барыһы тоташ, Йәһүҙиә тип атала башлай. Б.э. 6 йылы Иудея, Галилея, Самария һәм Иордания аръяғы менән прокуратор идаралығы аҫтындағы Йәһүдиә рим провинцияһы була; Иро­д I ейәне Аг­рип­п I (41—44) идара иткәндә Йәһүҙиә ҡыҫҡа ваҡытҡа бойондороҡло дәүләт статуслы, шунан яңынан рим провинцияһы була. [[Клавдий Птолемей|Птолемей]] (б.э. II б.) буйынса, Иордан аръяғы өлкәләре лә Йәһүҙиәгә ҡарай. Иерусалим ҡолатылғандан һәм [[Беренсе йәһүд һуғышы]]нда [[:ru:Второй храм|икенсе ғибәҙәтхана]] емерелгәндән һуң, [[Явна]] ҡалаһы [[академия]]һы Йәһүҙиәнең рухи үҙәге була. Бар-Кохб ихтилалын 138 йылда баҫтырғандан һуң, римлеләр Йәһүҙиәне Фәләстин Сүриәһе, тип атай башлай, «Йәһүҙиә» һүҙе рәсми документтарҙа ҡулланылмай; шул ваҡыттан алып, раввинист әҙәбиәтенән тыш, Йәһүҙиә геосәйәси төшөнсә түгел, тарихи һәм географик төшөнсәгә әйләнә. Был атама халыҡ (йәһүдтәр) һәм дин (йәһүд дине, иудаизм) атамаларының этимологик нигеҙе булып ҡала<ref name="ЕЭБЕ" /><ref name="ЭЕЭ" /> == Хәҙерге статусы == [[Файл:Vineyard_in_the_Judean_Mountains.jpg|справа|мини|280x280пкс| Йәһүҙиә тауҙарында йөҙөм баҡсалары]] Әлеге ваҡытта, Йәһүҙиә тарихи төбәге территорияһы халыҡ-ара танылған [[Исраил|Израиль]] территорияһы һәм алты көнлөк һуғыштан һуң (1967), Judea һәм Samaria округтары Израиль Граждандар хакимиәт идаралығының хәрби контроле аҫтында тотолған халыҡ-ара танылмаған Көнбайыш Иордан йылғаһы яры территорияһы һәм өлөшләтә Фәләстин автономияһы араһында бүленгән. Тарихи контекста, '''Йәһүҙиә''' термины дөйөм алғанда Израилдә 1948 йылғы демаркация һыҙығынан ситтә урынлашҡан тарихи төбәктең (халыҡ-ара кимәлдә танылмаған) көнсығыш өлөшөн билдәләү маҡсатында ҡулланыла<ref name="ЭЕЭ" /> . === Йәһүҙиә округы һәм Самария === Ғәрәп-израиль һуғышы һөҙөмтәһендә Йәһүҙиәнең көнсығыш өлөшө (Иордан йылғаһы ерҙәре, шул иҫәптән Көнсығыш Иерусалим) быға тиклем [[Иордан]] йылғаһының көнсығыш ярын биләгән Трансиордания батшалығы тарафынан баҫып алына. 1950 йылда Трансиордания әсирлеккә алынған территорияларҙы аннексиялай, аннексияны Бөйөк Британия ғына таный, 1946 йылға тиклем Трансиордания әмирлеге, Пакистан һәм Ираҡ уның протектораты аҫтында була. Бынан һуң Трансиордания [[Өрҙөн|Иордания]] тип үҙгәртелә; аннексияланған территорияға Көнбайыш Иордан йылғаһы тигән исем бирелә. Бер нисә ғәрәп иле һәм Израиль араһында демаркация һыҙығы булдырыла. 1967 йылдың июнендә Йәһүҙиәнең был өлөшө (шулай уҡ башҡа бер нисә, шул иҫәптән Голан бейеклектәре һәм [[Синай ярымутрауы]], территорияһы) Алты көнлөк һуғыш ваҡытында Израиль армияһы тарафынан баҫып алына. Ноябрҙә Нью-Йоркта [[БМО-ның Именлек Советы|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек Советы]] был мәсьәлә буйынса 242-се резолюция ҡабул итә<ref>{{Китап|ссылка=https://brill.com/edcollbook/title/9328?language=en|автор=T.M.C. Asser Instituut|заглавие=Resolutions and Statements of the United Nations Security Council (1946-1992): A Thematic Guide|ответственный=Karel C. Wellens|год=1993|место=Netherlands|издательство=Martinus Nijhof|страниц=963|isbn=0-7923-2379-3}}</ref>. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ерҙәрҙе баҫып алыуҙы законһыҙ тип иғлан итә<ref>{{Cite web|subtitle=2024-07-19|access-date=2024-07-19|accessdate=2024-07-19|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/pid/11884 Summary of Security Council Resolutions on Settlements since 1967]. {{Wayback|url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/pid/11884|date=20131231001240}}</ref> һәм шул ваҡыттан алып Көнбайыш Иордан йылғаһының Көнбайыш яр территорияһы халыҡ-ара кимәлдә танылған статусҡа эйә булмай. Әммә Израиль һәм Иордания ҡул ҡуйған тыныслыҡ килешеүе буйынса Израиль быға тиклем баҫып алған Иордания ерҙәрендә ҡала. 1967 йылда Израилдең ете административ округының береһе — Йәһүҙиә һәм Самария округы (''Йехуда ве-Шомрон'') ойошторола. Округ булдырылғанда был исем [[Кнессет|Кнессет тарафынан]] раҫланһа ла, тиҫтә йылдан һуң ғына, власҡа Ликуд партияһы килгәс, дөйөм ҡулланылышҡа инә. Район ИДФ-тың Үҙәк командованиеһы юрисдикцияһында, административ ҡарарҙарҙы район командующийы ҡабул итә (2024 йылдың 8 июленән был вазифаны генерал-майор Ави Блут биләй)<ref>{{Cite web|author=|coauthors=|authorlink=|subtitle=2024-07-08|access-date=2025-08-16|url-status=live}}</ref>. === Фәләстин автономияһы провинциялары === 1993 йылдың 13 сентябрендә Израиль менән Фәләстинде азат итеү ойошмаһы араһында ҡул ҡуйылған [[Осло]] килешәүҙәре буйынса, Израиль баҫып алған Иордан йылғаһының көнбайыш ярының бер өлөшө 1994 йылда ойошторолған Фәләстин милли власы контроленә күсә<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439781/Palestinian-Authority-PA Palestinian Authority (PA)] — Статья в энциклопедии [[Британ энциклопедияһы|Британника]]. {{Wayback|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439781/Palestinian-Authority-PA|date=20111121044104}}</ref>. Шулай итеп, тарихи Йәһүҙиәгә ҡараған Хеврон, Вифлеем һәм Иерусалим провинциялары хәҙер Фәләстин автономияһының (өлөшләтә танылған [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин дәүләте]]) 16 провинцияһы иҫәбенә инә. === Шарап төбәге === 1958 йылда Израиль, әфлисун үҫтереүен яҡлау маҡсатында, 1966 йылда үҙ көсөнә ингән сығыш күрһәткестәрен һаҡлау буйынса Лиссабон килешүенә ҡул ҡуя. Израиль өсөн исемлек 2020 йылда, «Иудея ''шарап'' төбәге» билдәһе һаҡлау аҫтына алынғанда, бер тапҡыр ғына киңәйтелгән. ''Йәһүҙиә итәктәре'' һәм ''Йәһүдиә ҡалҡыулыҡтары'' террорҙары Израилдә тәүге (һәм тик 2026 йылға ҡарата) шарап апелляциялары булып тора<ref>{{Cite web|access-date=2026-01-26|accessdate=2024-02-09}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2026-01-26|accessdate=2025-12-16}}</ref> . == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-БЭАН|Иудея}} * {{ВТ-ЕЭБЕ|Иудея}} * {{ЭЕЭ|11880|Иудея}} * {{БРЭ|статья=Иудея|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2028078}} * {{книга|автор=[[Тантлевский, Игорь Романович|Тантлевский И. Р.]]|заглавие=История Израиля и Иудеи до разрушения Первого Храма|место=СПб.|издательство=Изд-во С.-Петерб. ун-та|год=2005|ref=Тантлевский}} * {{книга|автор=[[Липовский, Игорь Павлович|Липовский И. П.]]|заглавие=Библейский Израиль: история двух народов|место=СПб.|издательство=ИЦ «Гуманитарная академия»|isbn=978-5-93762-066-8|год=2010|ref=Липовский}} * {{книга|автор=[[Финкельштейн, Исраэль|Финкельштейн И.]], Сильберман Н.|заглавие=Раскопанная Библия. Новый взгляд археологии на древний Израиль и происхождение его священных текстов|оригинал=[[:en:The Bible Unearthed|The Bible Unearthed: Archaeology’s New Vision of Ancient Isreal and the Origin of Sacred Texts]]|ответственный=|ссылка=https://books.google.ru/books?id=lu6ywyJr0CMC|место=Нью-Йорк|издательство=Simon and Schuster|isbn=0-7432-2338-1|год=2001|ref=Финкельштейн, Сильберман}} == Һылтанмалар == * ''[[Влас Михайлович Дорошевич]]''. [[s:В земле обетованной (Дорошевич)#Долины Иудеи|Долины Иудеи]] // Влас Михайлович Дорошевич. В земле обетованной. * ''Влас Михайлович Дорошевич''. [[s:В земле обетованной (Дорошевич)#В горах Иудеи|В горах Иудеи]] // Влас Михайлович Дорошевич. В земле обетованной. * {{YouTube|author=[[Макаревич, Андрей Вадимович|Андрей Макаревич]], Эйнат Кляйн|logo=1|id=8kjHihVTgTQ|title=Иудея и Самария: Просторы маленькой страны}}. {{ВС}} [[Категория:Израиль географияһы]] [[Категория:Тәүрат урындары]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] [[Категория:Инжилдәр географияһы]] [[Категория:Йәһүҙиә]] [[Категория:Боронғо Израилдың тарихи өлкәһе]] [[Категория:Фәләстин Дәүләте географияһы]] 4inu0xtg34ipmcymttxmvsnxpqqyduh 1307758 1307757 2026-10-26T09:53:50Z Akkashka 14326 /* Тарихы */ 1307758 wikitext text/x-wiki {{другие значения}} {{Историческая область | Статус = Историческая область | Географический регион = [[Левант]] | Название = Иудея | Оригинальное название = {{Lang-he|יְהוּדָה‎}} | Иллюстрирование = Levant 830-rus mod.svg | Подпись к иллюстрации = | Другие названия = | Экзотопонимы = | Период = | Локализация = | Население = | Площадь = | В составе = | Включает = | Карта региона = | Государство-1 = [[Израильское царство]] | Герб-1 = | Годы-1 = [[XI век до н. э.|XI в.]] — [[928 год до н. э.|928 до н. э.]] | Государство-2 = [[Иудейское царство]] | Герб-2 = | Годы-2 = [[928 год до н. э.|928]]—[[586 год до н. э.|586 до н. э.]] | Государство-3 = [[Нововавилонское царство]] | Герб-3 = | Годы-3 = [[586 год до н. э.|586]]—[[537 год до н. э.|537 до н. э.]] | Государство-4 = [[Держава Ахеменидов|Ахемениды]] | Герб-4 = | Годы-4 = [[537 год до н. э.|537]]—[[332 год до н. э.|332 до н. э.]] | Государство-5 = [[Древняя Македония|Македония]] | Герб-5 = | Годы-5 = [[332 год до н. э.|332]]—[[323 год до н. э.|323 до н. э.]] | Государство-6 = [[Эллинистический Египет|Птолемеи]] | Герб-6 = | Годы-6 = [[323 год до н. э.|323]]—[[167 год до н. э.|167 до н. э.]] | Государство-7 = [[Государство Селевкидов|Селевкиды]] | Герб-7 = | Годы-7 = [[167 год до н. э.|167]]—[[140 год до н. э.|140 до н. э.]] | Государство-8 = [[Хасмонейское царство]] | Герб-8 = | Годы-8 = [[140 год до н. э.|140]]—[[37 год до н. э.|37 до н. э.]] | Государство-9 = [[Римская империя]] | Герб-9 = | Годы-9 = [[37 год до н. э.|37 до н. э.]] — [[395 год|395]] }} '''Йәһүҙиә''' ({{Lang-he|יְהוּדָה}} Йәһүҙә]; אֶרֶץ יְהוּדָה Эрец Йәһүҙә] «Йәһүҙә иле») — Израиль еренең Йәһүҙә ҡәбиләһе исеме менән аталған<ref name="Словарь_античности">Иудея // Словарь античности / Лейпцигский библиографический институт; Перевод с немецкого. — {{М.}}: Прогресс, 1989.</ref><ref name="ЭЕЭ">{{ЭЕЭ|11880|Иудея}}</ref> тарихи районы. [[Библия|Изге Яҙмала]] ул тәүге тапҡыр Йәһүҙә иле ({{Тәүрат|Втор|34:2}}) тип телгә алына. Был ҡәбиләнең территорияһы [[Үле диңгеҙ|Үле диңгеҙҙән]] [[Урта диңгеҙ|Урта диңгеҙгә]] тиклем һуҙылған ({{Тәүрат|Нав|15:1|−12}}) һәм Йәһүҙиә сүллеген, Йәһүҙиә тауҙарын, Йәһүҙиә түбәнлеген (Шефела), [[Негев]] тауҙарының һәм түбәнлектәренең бер өлөшөн үҙ эсенә ала<ref name="ЭЕЭ" /> . Йәһүҙиәнән төньяҡтараҡ Самарияның тарихи төбәге, көньяҡта — Идумея урынлашҡан, Урта диңгеҙ ярында көньяҡ сик «Мысыр ағымы» тип аталған (вади Әл-Ариш йәки вади Бесор — икеһе лә [[Ғәззә]]<nowiki/>нән көньяҡтараҡ)<ref name="ЕЭБЕ">{{ВТ-ЕЭБЕ|Иудея}}</ref> . Төрлө тарихи дәүерҙәрҙә Йәһүҙиә сиктәре төрлөсә билдәләнгән. Фарсы осоронда Израиль ерендә, Йәһүҙиә төшөнсәһе, Вавилон әсирлегенән һуңғы осорҙа, йәһүдтәр йәшәгән бөтә илде үҙ эсенә алып, ҡайһы саҡта киңәйтелгән. Рим хакимлығы аҫтында булған ваҡытында Йәһүҙиә, тар мәғәнәлә, бөтә илдең дүрттән бер өлөшөн тәшкил иткән (Йәһүҙиә, Самария, Галилея һәм Иордания аръяғы). Һуңыраҡ Йәһүҙиә административ әһәмиәтен юғалта һәм географик төшөнсә булараҡ ҡарала башлай<ref name="ЕЭБЕ" /><ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Иудея}}</ref> . == Тарихы == [[Файл:Judaean_Desert_06_02-04-17_16-50.jpg|thumb|left|[[Йәһүд сүллеге]]]] Ҡынаанды йәһүдтәр (фараз итеүҙәренсә, б.э.т. XIII б.) яулап алғанға тиклем был төбәк бер нисек тә Ҡынаандан айырылмаған. Изге Яҙма буйынса, был ваҡытҡа унда 110-дан ашыу ҡала ({{Тәүрат|Нав|15:21|–62}}), шул иҫәптән, ҡаҙыу эштәре мәғлүмәттәренән билдәле булыунса, бында семит ҡынаан ҡәбиләләре төпләнгәнгә тиклем, б.э.т. 4-се — 3-сө мең йыллыҡтарҙа, Арад, Беэр-Шева, Лахиш, [[Хеврон]] һәм башҡалар кеүек әһәмиәтле ҡалалар булғаны билдәле<ref name="ЭЕЭ"/>. Б.э.т. III мең йыллыҡ аҙағында [[Йәвүсит|Йәвүситтәр]] (йәһүдтәрҙән элгәре Йәһүҙиәлә йәшәгән халыҡ) элек Сәлим йәки Йәвүс тип аталған [[Ҡодос|Иерусалим]] ҡалаһына нигеҙ һала ({{Тәүрат|Суд|19:10}}). Изге Яҙма буйынса, Йәһүҙиә Йәһүҙә һәм Симеон ҡәбиләләренең берләшкән көстәре тарафынан яулап алынған, әммә ҡайһы бер ҡынаан ҡалалары үҙаллылығын һаҡлап ҡалған, ә яулап алынған ҡалаларҙа ҡынаандар йәһүдтәр хакимлығы аҫтында йәшәүен дауам иткән ({{Тәүрат|Суд|1:3|–20}}). Йәһүҙә ырыуы ерҙәренең сиктәре Иҫке ғәһедтә (Ғайса китабы) ентекле һүрәтләнгән. Был сиктәргә ингән ҡалалар араһында библия тексында филистим ҡалалары ла: [[Ғәззә]], [[Ашдод]], Экрон атала. Йәһүҙиәнең был өлөшөн, йәһүдтәр уларҙы ҡайһы саҡта ғына кире ҡыуып сығара алған филистимлеләр баҫып алған<ref name="ЕЭБЕ" /><ref name="ЭЕЭ" /> . Израиль ҡәбиләләренең бөтә ерҙәрен берҙәм Израиль батшалығына берләштереү осоронда «Йәһүҙә иле» тураһындағы күҙаллау һаҡланған. Израиль батшалығы бүленгән (беҙҙең эраға тиклем X быуат) һәм уның көньяҡ өлөшөндә баш ҡалаһы Иерусалимда булған шулай уҡ Йәһүдиә тип аталған Йәһүҙиә батшалығы барлыҡҡа килгән ваҡытҡа, сәйәси берәмек булараҡ, Йәһүҙиәнең сиктәре һиҙелерлек киңәйгән. Төньяҡ сиге Самария тауҙарына яҡыная, ә көнбайышта Урта диңгеҙ ярҙарының бер өлөшөнә, яҡынса хәҙерге Яффаға тиклем, һуҙыла. Йәһүҙә һәм Симеон ҡәбиләләре ерҙәренән тыш, шулай уҡ Иерусалим һәм Иерихон да ингән Вениамин ҡәбиләһенең һәм Дан ҡәбиләһе өлөштәренең ерҙәре хәҙер Йәһүҙиәгә ҡарай<ref name="ЕЭБЕ" /><ref name="ЭЕЭ" /> . Йәһүдтәрҙең Ҡынаанды яулап алыуы, Израиль батшалығының барлығы һәм тарҡалыуы тураһындағы библия тарихының тарихилығы тарихсылар һәм археологтар араһында бәхәстәр тыуҙыра. Шулай итеп, Тель-Авив археология мәктәбе вәкиле И.Финкельштейндың концепцияһына ярашлы, Йәһүҙиә б. э. т. VIII быуатҡа тиклем ярайһы уҡ айырымланған, ярлы һәм аҙ халыҡлы батшалыҡ булған, тимәк, берләшкән Израиль батшалығы булмаған. Төньяҡ Израиль батшалығы ҡолағандан һуңғы осорҙан башлап бында, Йәһүҙиә тарихын боронғораҡ һәм данлыраҡ итеү маҡсатында, Изге Яҙма ҙур күләмдә мөхәррирләнә. Атап әйткәндә, Йәһүҙә ырыуы еренең библия сиктәре [[:ru:Иосия|Иосия]] хакимлыҡ иткән осорға, тап килә. Йәһүҙә батшалығы тәүге тапҡыр (Израиль музейы коллекцияһында) «Дауыт йорто» булараҡ, ихтимал, батша Азаил (б.э.т. 845—842 һәм б.э.т. 803—796 йылдар араһында) төҙөгән тип туранан-тура Тель-Дан стелаһында телгә алына. Археологик табыштарҙа «Йәһүҙиә» исеме тәүге тапҡыр Тиглатпаласар III (яҡынса б. э. т. 745—727 йылдар) идара иткән осорға ҡарауы Британия музейынан алынған [[ассирия K.3751 табличкаһы]]нан билдәле. Тиглатпаласарға бүләктәр тапшырған башҡа хакимдар араһында Йәһүҙиәнән Ахаз да булған, тип яҙылған текста ({{Lang-akk|ia-u-ha-zi kur ia-u-da-a-a}})<ref>[https://books.google.com/books?id=B2eNV68WU3YC&pg=PA174 The Philistines in Transition: A History from Ca. 1000—730 B.C.E., Carl S. Ehrlich], p. 174.{{ref|en}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=CS9DKZgzfDIC&pg=PA167 Identifying Biblical Persons In Northwest Semitic Inscriptions, Lawrence J. Mykytiuk], p. 167.{{ref|en}}</ref>. Киләһе бер нисә быуат эсендә, башлыса Мысыр һәм Ассирия менән, Йәһүҙиә батшалығы ҡатнашҡан һуғыштар тураһындағы мәғлүмәткә таянһаң, уның сиктәре ҡайһы саҡта киңәйә, ҡайһы саҡта ҡыҫҡара<ref name="ЕЭБЕ"/><ref name="ЭЕЭ"/>. [[Файл:YehudObverse_1.jpg|thumb|left|180px|Арамей яҙыулы {{iw|Йехуд (монеты)|«Йехуд»||Yehud coinage}} фарсы тәңкәһе<ref>{{cite web|title=5 редких еврейских монет, обнаружены проектом Храмовой горы|url=https://lechaim.ru/news/5-redkih-evrejskih-monet-obnaruzheny-proektom-hramovoj-gory/|access-date=2026-01-26|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910113149/https://lechaim.ru/news/5-redkih-evrejskih-monet-obnaruzheny-proektom-hramovoj-gory/|archive-date=2025-09-10}}</ref>]] Йәһүҙә батшалығы юҡҡа сыҡҡандан һуң (б.э.т. 586 йыл), Йәһүҙиә фарсы хакимлығы аҫтында автономлы «Йәһүҙә провинцияһы» ({{Lang-arc|''Yehud Medinata''}}) булараҡ йәшәй. Птолемей һәм [[Селевкиҙар]] осоронда Эллин буйһоноуы аҫтында ҙур провинциялар (Сүриә һәм Финикия, Келесүриә) составында була, әммә беренсе священник (дин әһеле) һәм аҡһаҡалдар советы (синедрион) етәкселегендә ярым автономия статусын һаҡлап ҡала. [[Маккавейҙар һуғышы]] һәм Хасмоней батшалығына (б.э.т. 140 йыл) нигеҙ һалынғанға тиклем, Йәһүҙиәнең төньяҡ өлөшө лә, көньяҡ өлөшө лә төньяҡҡа табан байтаҡ ҙурая; йәһүд Хевроны менән, йәһүдтәр көньяҡта ҙур биләмәләрҙе яулай. Хасмоней батшалығы киңәйә, һәм уның ыңғайына Ирод I батшалығы ла, барыһы тоташ, Йәһүҙиә тип атала башлай. Б.э. 6 йылы Иудея, Галилея, Самария һәм Иордания аръяғы менән прокуратор идаралығы аҫтындағы Йәһүдиә рим провинцияһы була; Иро­д I ейәне Аг­рип­п I (41—44) идара иткәндә Йәһүҙиә ҡыҫҡа ваҡытҡа бойондороҡло дәүләт статуслы, шунан яңынан рим провинцияһы була. [[Клавдий Птолемей|Птолемей]] (б.э. II б.) буйынса, Иордан аръяғы өлкәләре лә Йәһүҙиәгә ҡарай. Иерусалим ҡолатылғандан һәм [[Беренсе йәһүд һуғышы]]нда [[:ru:Второй храм|икенсе ғибәҙәтхана]] емерелгәндән һуң, [[Явна]] ҡалаһы [[академия]]һы Йәһүҙиәнең рухи үҙәге була. Бар-Кохб ихтилалын 138 йылда баҫтырғандан һуң, римлеләр Йәһүҙиәне Фәләстин Сүриәһе, тип атай башлай, «Йәһүҙиә» һүҙе рәсми документтарҙа ҡулланылмай; шул ваҡыттан алып, раввинист әҙәбиәтенән тыш, Йәһүҙиә геосәйәси төшөнсә түгел, тарихи һәм географик төшөнсәгә әйләнә. Был атама халыҡ (йәһүдтәр) һәм дин (йәһүд дине, иудаизм) атамаларының этимологик нигеҙе булып ҡала<ref name="ЕЭБЕ" /><ref name="ЭЕЭ" /> == Хәҙерге статусы == [[Файл:Vineyard_in_the_Judean_Mountains.jpg|справа|мини|280x280пкс| Йәһүҙиә тауҙарында йөҙөм баҡсалары]] Әлеге ваҡытта, Йәһүҙиә тарихи төбәге территорияһы халыҡ-ара танылған [[Исраил|Израиль]] территорияһы һәм алты көнлөк һуғыштан һуң (1967), Judea һәм Samaria округтары Израиль Граждандар хакимиәт идаралығының хәрби контроле аҫтында тотолған халыҡ-ара танылмаған Көнбайыш Иордан йылғаһы яры территорияһы һәм өлөшләтә Фәләстин автономияһы араһында бүленгән. Тарихи контекста, '''Йәһүҙиә''' термины дөйөм алғанда Израилдә 1948 йылғы демаркация һыҙығынан ситтә урынлашҡан тарихи төбәктең (халыҡ-ара кимәлдә танылмаған) көнсығыш өлөшөн билдәләү маҡсатында ҡулланыла<ref name="ЭЕЭ" /> . === Йәһүҙиә округы һәм Самария === Ғәрәп-израиль һуғышы һөҙөмтәһендә Йәһүҙиәнең көнсығыш өлөшө (Иордан йылғаһы ерҙәре, шул иҫәптән Көнсығыш Иерусалим) быға тиклем [[Иордан]] йылғаһының көнсығыш ярын биләгән Трансиордания батшалығы тарафынан баҫып алына. 1950 йылда Трансиордания әсирлеккә алынған территорияларҙы аннексиялай, аннексияны Бөйөк Британия ғына таный, 1946 йылға тиклем Трансиордания әмирлеге, Пакистан һәм Ираҡ уның протектораты аҫтында була. Бынан һуң Трансиордания [[Өрҙөн|Иордания]] тип үҙгәртелә; аннексияланған территорияға Көнбайыш Иордан йылғаһы тигән исем бирелә. Бер нисә ғәрәп иле һәм Израиль араһында демаркация һыҙығы булдырыла. 1967 йылдың июнендә Йәһүҙиәнең был өлөшө (шулай уҡ башҡа бер нисә, шул иҫәптән Голан бейеклектәре һәм [[Синай ярымутрауы]], территорияһы) Алты көнлөк һуғыш ваҡытында Израиль армияһы тарафынан баҫып алына. Ноябрҙә Нью-Йоркта [[БМО-ның Именлек Советы|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек Советы]] был мәсьәлә буйынса 242-се резолюция ҡабул итә<ref>{{Китап|ссылка=https://brill.com/edcollbook/title/9328?language=en|автор=T.M.C. Asser Instituut|заглавие=Resolutions and Statements of the United Nations Security Council (1946-1992): A Thematic Guide|ответственный=Karel C. Wellens|год=1993|место=Netherlands|издательство=Martinus Nijhof|страниц=963|isbn=0-7923-2379-3}}</ref>. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ерҙәрҙе баҫып алыуҙы законһыҙ тип иғлан итә<ref>{{Cite web|subtitle=2024-07-19|access-date=2024-07-19|accessdate=2024-07-19|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/pid/11884 Summary of Security Council Resolutions on Settlements since 1967]. {{Wayback|url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/pid/11884|date=20131231001240}}</ref> һәм шул ваҡыттан алып Көнбайыш Иордан йылғаһының Көнбайыш яр территорияһы халыҡ-ара кимәлдә танылған статусҡа эйә булмай. Әммә Израиль һәм Иордания ҡул ҡуйған тыныслыҡ килешеүе буйынса Израиль быға тиклем баҫып алған Иордания ерҙәрендә ҡала. 1967 йылда Израилдең ете административ округының береһе — Йәһүҙиә һәм Самария округы (''Йехуда ве-Шомрон'') ойошторола. Округ булдырылғанда был исем [[Кнессет|Кнессет тарафынан]] раҫланһа ла, тиҫтә йылдан һуң ғына, власҡа Ликуд партияһы килгәс, дөйөм ҡулланылышҡа инә. Район ИДФ-тың Үҙәк командованиеһы юрисдикцияһында, административ ҡарарҙарҙы район командующийы ҡабул итә (2024 йылдың 8 июленән был вазифаны генерал-майор Ави Блут биләй)<ref>{{Cite web|author=|coauthors=|authorlink=|subtitle=2024-07-08|access-date=2025-08-16|url-status=live}}</ref>. === Фәләстин автономияһы провинциялары === 1993 йылдың 13 сентябрендә Израиль менән Фәләстинде азат итеү ойошмаһы араһында ҡул ҡуйылған [[Осло]] килешәүҙәре буйынса, Израиль баҫып алған Иордан йылғаһының көнбайыш ярының бер өлөшө 1994 йылда ойошторолған Фәләстин милли власы контроленә күсә<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439781/Palestinian-Authority-PA Palestinian Authority (PA)] — Статья в энциклопедии [[Британ энциклопедияһы|Британника]]. {{Wayback|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439781/Palestinian-Authority-PA|date=20111121044104}}</ref>. Шулай итеп, тарихи Йәһүҙиәгә ҡараған Хеврон, Вифлеем һәм Иерусалим провинциялары хәҙер Фәләстин автономияһының (өлөшләтә танылған [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин дәүләте]]) 16 провинцияһы иҫәбенә инә. === Шарап төбәге === 1958 йылда Израиль, әфлисун үҫтереүен яҡлау маҡсатында, 1966 йылда үҙ көсөнә ингән сығыш күрһәткестәрен һаҡлау буйынса Лиссабон килешүенә ҡул ҡуя. Израиль өсөн исемлек 2020 йылда, «Иудея ''шарап'' төбәге» билдәһе һаҡлау аҫтына алынғанда, бер тапҡыр ғына киңәйтелгән. ''Йәһүҙиә итәктәре'' һәм ''Йәһүдиә ҡалҡыулыҡтары'' террорҙары Израилдә тәүге (һәм тик 2026 йылға ҡарата) шарап апелляциялары булып тора<ref>{{Cite web|access-date=2026-01-26|accessdate=2024-02-09}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2026-01-26|accessdate=2025-12-16}}</ref> . == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-БЭАН|Иудея}} * {{ВТ-ЕЭБЕ|Иудея}} * {{ЭЕЭ|11880|Иудея}} * {{БРЭ|статья=Иудея|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2028078}} * {{книга|автор=[[Тантлевский, Игорь Романович|Тантлевский И. Р.]]|заглавие=История Израиля и Иудеи до разрушения Первого Храма|место=СПб.|издательство=Изд-во С.-Петерб. ун-та|год=2005|ref=Тантлевский}} * {{книга|автор=[[Липовский, Игорь Павлович|Липовский И. П.]]|заглавие=Библейский Израиль: история двух народов|место=СПб.|издательство=ИЦ «Гуманитарная академия»|isbn=978-5-93762-066-8|год=2010|ref=Липовский}} * {{книга|автор=[[Финкельштейн, Исраэль|Финкельштейн И.]], Сильберман Н.|заглавие=Раскопанная Библия. Новый взгляд археологии на древний Израиль и происхождение его священных текстов|оригинал=[[:en:The Bible Unearthed|The Bible Unearthed: Archaeology’s New Vision of Ancient Isreal and the Origin of Sacred Texts]]|ответственный=|ссылка=https://books.google.ru/books?id=lu6ywyJr0CMC|место=Нью-Йорк|издательство=Simon and Schuster|isbn=0-7432-2338-1|год=2001|ref=Финкельштейн, Сильберман}} == Һылтанмалар == * ''[[Влас Михайлович Дорошевич]]''. [[s:В земле обетованной (Дорошевич)#Долины Иудеи|Долины Иудеи]] // Влас Михайлович Дорошевич. В земле обетованной. * ''Влас Михайлович Дорошевич''. [[s:В земле обетованной (Дорошевич)#В горах Иудеи|В горах Иудеи]] // Влас Михайлович Дорошевич. В земле обетованной. * {{YouTube|author=[[Макаревич, Андрей Вадимович|Андрей Макаревич]], Эйнат Кляйн|logo=1|id=8kjHihVTgTQ|title=Иудея и Самария: Просторы маленькой страны}}. {{ВС}} [[Категория:Израиль географияһы]] [[Категория:Тәүрат урындары]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] [[Категория:Инжилдәр географияһы]] [[Категория:Йәһүҙиә]] [[Категория:Боронғо Израилдың тарихи өлкәһе]] [[Категория:Фәләстин Дәүләте географияһы]] kzhfsg08my4ozu2k9fuud40778ybeod 1307759 1307758 2026-10-26T10:00:29Z Akkashka 14326 1307759 wikitext text/x-wiki {{другие значения}} {{Историческая область | Статус = Тарихи өлкә | Географический регион = [[Левант]] | Название = Йәһүҙиә | Оригинальное название = {{Lang-he|יְהוּדָה‎}} | Иллюстрирование = Levant 830-rus mod.svg | Подпись к иллюстрации = | Другие названия = | Экзотопонимы = | Период = | Локализация = | Население = | Площадь = | В составе = | Включает = | Карта региона = | Государство-1 = [[Израиль батшалығы]] | Герб-1 = | Годы-1 = [[XI век до н. э.|XI б.]] — [[928 год до н. э.|б.э.т. 928 йыл]] | Государство-2 = [[Йәһүдиә батшалығы]] | Герб-2 = | Годы-2 = [[928 год до н. э.|928]]—[[586 год до н. э.|б.э.т. 586 йыл]] | Государство-3 = [[Яңы Вавилон батшалығы]] | Герб-3 = | Годы-3 = [[586 год до н. э.|586]]—[[537 год до н. э.|б.э.т. 537 йыл]] | Государство-4 = [[Держава Ахеменидов|Әһәмәниҙәр]] | Герб-4 = | Годы-4 = [[537 год до н. э.|537]]—[[332 год до н. э.|б.э.т. 332 йыл]] | Государство-5 = [[Древняя Македония|Македония]] | Герб-5 = | Годы-5 = [[332 год до н. э.|332]]—[[323 год до н. э.|б.э.т. 323 йыл]] | Государство-6 = [[Эллинистический Египет|Птолемей дәүләте]] | Герб-6 = | Годы-6 = [[323 год до н. э.|323]]—[[167 год до н. э.б.э.т. 167 йыл]] | Государство-7 = [[Государство Селевкидов|Селевкиҙар дәүләте]] | Герб-7 = | Годы-7 = [[167 год до н. э.|167]]—[[140 год до н. э.|б.э.т. 140 йыл]] | Государство-8 = [[Хасмоней батшалығы]] | Герб-8 = | Годы-8 = [[140 год до н. э.|140]]—[[37 год до н. э.|б.э.т. 37 йыл]] | Государство-9 = [[Рим империяһы]] | Герб-9 = | Годы-9 = [[37 год до н. э.|б.э.т. 37 йыл]] — [[395 год|395]] }} '''Йәһүҙиә''' ({{Lang-he|יְהוּדָה}} Йәһүҙә]; אֶרֶץ יְהוּדָה Эрец Йәһүҙә] «Йәһүҙә иле») — Израиль еренең Йәһүҙә ҡәбиләһе исеме менән аталған<ref name="Словарь_античности">Иудея // Словарь античности / Лейпцигский библиографический институт; Перевод с немецкого. — {{М.}}: Прогресс, 1989.</ref><ref name="ЭЕЭ">{{ЭЕЭ|11880|Иудея}}</ref> тарихи районы. [[Библия|Изге Яҙмала]] ул тәүге тапҡыр Йәһүҙә иле ({{Тәүрат|Втор|34:2}}) тип телгә алына. Был ҡәбиләнең территорияһы [[Үле диңгеҙ|Үле диңгеҙҙән]] [[Урта диңгеҙ|Урта диңгеҙгә]] тиклем һуҙылған ({{Тәүрат|Нав|15:1|−12}}) һәм Йәһүҙиә сүллеген, Йәһүҙиә тауҙарын, Йәһүҙиә түбәнлеген (Шефела), [[Негев]] тауҙарының һәм түбәнлектәренең бер өлөшөн үҙ эсенә ала<ref name="ЭЕЭ" /> . Йәһүҙиәнән төньяҡтараҡ Самарияның тарихи төбәге, көньяҡта — Идумея урынлашҡан, Урта диңгеҙ ярында көньяҡ сик «Мысыр ағымы» тип аталған (вади Әл-Ариш йәки вади Бесор — икеһе лә [[Ғәззә]]<nowiki/>нән көньяҡтараҡ)<ref name="ЕЭБЕ">{{ВТ-ЕЭБЕ|Иудея}}</ref> . Төрлө тарихи дәүерҙәрҙә Йәһүҙиә сиктәре төрлөсә билдәләнгән. Фарсы осоронда Израиль ерендә, Йәһүҙиә төшөнсәһе, Вавилон әсирлегенән һуңғы осорҙа, йәһүдтәр йәшәгән бөтә илде үҙ эсенә алып, ҡайһы саҡта киңәйтелгән. Рим хакимлығы аҫтында булған ваҡытында Йәһүҙиә, тар мәғәнәлә, бөтә илдең дүрттән бер өлөшөн тәшкил иткән (Йәһүҙиә, Самария, Галилея һәм Иордания аръяғы). Һуңыраҡ Йәһүҙиә административ әһәмиәтен юғалта һәм географик төшөнсә булараҡ ҡарала башлай<ref name="ЕЭБЕ" /><ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Иудея}}</ref> . == Тарихы == [[Файл:Judaean_Desert_06_02-04-17_16-50.jpg|thumb|left|[[Йәһүд сүллеге]]]] Ҡынаанды йәһүдтәр (фараз итеүҙәренсә, б.э.т. XIII б.) яулап алғанға тиклем был төбәк бер нисек тә Ҡынаандан айырылмаған. Изге Яҙма буйынса, был ваҡытҡа унда 110-дан ашыу ҡала ({{Тәүрат|Нав|15:21|–62}}), шул иҫәптән, ҡаҙыу эштәре мәғлүмәттәренән билдәле булыунса, бында семит ҡынаан ҡәбиләләре төпләнгәнгә тиклем, б.э.т. 4-се — 3-сө мең йыллыҡтарҙа, Арад, Беэр-Шева, Лахиш, [[Хеврон]] һәм башҡалар кеүек әһәмиәтле ҡалалар булғаны билдәле<ref name="ЭЕЭ"/>. Б.э.т. III мең йыллыҡ аҙағында [[Йәвүсит|Йәвүситтәр]] (йәһүдтәрҙән элгәре Йәһүҙиәлә йәшәгән халыҡ) элек Сәлим йәки Йәвүс тип аталған [[Ҡодос|Иерусалим]] ҡалаһына нигеҙ һала ({{Тәүрат|Суд|19:10}}). Изге Яҙма буйынса, Йәһүҙиә Йәһүҙә һәм Симеон ҡәбиләләренең берләшкән көстәре тарафынан яулап алынған, әммә ҡайһы бер ҡынаан ҡалалары үҙаллылығын һаҡлап ҡалған, ә яулап алынған ҡалаларҙа ҡынаандар йәһүдтәр хакимлығы аҫтында йәшәүен дауам иткән ({{Тәүрат|Суд|1:3|–20}}). Йәһүҙә ырыуы ерҙәренең сиктәре Иҫке ғәһедтә (Ғайса китабы) ентекле һүрәтләнгән. Был сиктәргә ингән ҡалалар араһында библия тексында филистим ҡалалары ла: [[Ғәззә]], [[Ашдод]], Экрон атала. Йәһүҙиәнең был өлөшөн, йәһүдтәр уларҙы ҡайһы саҡта ғына кире ҡыуып сығара алған филистимлеләр баҫып алған<ref name="ЕЭБЕ" /><ref name="ЭЕЭ" /> . Израиль ҡәбиләләренең бөтә ерҙәрен берҙәм Израиль батшалығына берләштереү осоронда «Йәһүҙә иле» тураһындағы күҙаллау һаҡланған. Израиль батшалығы бүленгән (беҙҙең эраға тиклем X быуат) һәм уның көньяҡ өлөшөндә баш ҡалаһы Иерусалимда булған шулай уҡ Йәһүдиә тип аталған Йәһүҙиә батшалығы барлыҡҡа килгән ваҡытҡа, сәйәси берәмек булараҡ, Йәһүҙиәнең сиктәре һиҙелерлек киңәйгән. Төньяҡ сиге Самария тауҙарына яҡыная, ә көнбайышта Урта диңгеҙ ярҙарының бер өлөшөнә, яҡынса хәҙерге Яффаға тиклем, һуҙыла. Йәһүҙә һәм Симеон ҡәбиләләре ерҙәренән тыш, шулай уҡ Иерусалим һәм Иерихон да ингән Вениамин ҡәбиләһенең һәм Дан ҡәбиләһе өлөштәренең ерҙәре хәҙер Йәһүҙиәгә ҡарай<ref name="ЕЭБЕ" /><ref name="ЭЕЭ" /> . Йәһүдтәрҙең Ҡынаанды яулап алыуы, Израиль батшалығының барлығы һәм тарҡалыуы тураһындағы библия тарихының тарихилығы тарихсылар һәм археологтар араһында бәхәстәр тыуҙыра. Шулай итеп, Тель-Авив археология мәктәбе вәкиле И.Финкельштейндың концепцияһына ярашлы, Йәһүҙиә б. э. т. VIII быуатҡа тиклем ярайһы уҡ айырымланған, ярлы һәм аҙ халыҡлы батшалыҡ булған, тимәк, берләшкән Израиль батшалығы булмаған. Төньяҡ Израиль батшалығы ҡолағандан һуңғы осорҙан башлап бында, Йәһүҙиә тарихын боронғораҡ һәм данлыраҡ итеү маҡсатында, Изге Яҙма ҙур күләмдә мөхәррирләнә. Атап әйткәндә, Йәһүҙә ырыуы еренең библия сиктәре [[:ru:Иосия|Иосия]] хакимлыҡ иткән осорға, тап килә. Йәһүҙә батшалығы тәүге тапҡыр (Израиль музейы коллекцияһында) «Дауыт йорто» булараҡ, ихтимал, батша Азаил (б.э.т. 845—842 һәм б.э.т. 803—796 йылдар араһында) төҙөгән тип туранан-тура Тель-Дан стелаһында телгә алына. Археологик табыштарҙа «Йәһүҙиә» исеме тәүге тапҡыр Тиглатпаласар III (яҡынса б. э. т. 745—727 йылдар) идара иткән осорға ҡарауы Британия музейынан алынған [[ассирия K.3751 табличкаһы]]нан билдәле. Тиглатпаласарға бүләктәр тапшырған башҡа хакимдар араһында Йәһүҙиәнән Ахаз да булған, тип яҙылған текста ({{Lang-akk|ia-u-ha-zi kur ia-u-da-a-a}})<ref>[https://books.google.com/books?id=B2eNV68WU3YC&pg=PA174 The Philistines in Transition: A History from Ca. 1000—730 B.C.E., Carl S. Ehrlich], p. 174.{{ref|en}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=CS9DKZgzfDIC&pg=PA167 Identifying Biblical Persons In Northwest Semitic Inscriptions, Lawrence J. Mykytiuk], p. 167.{{ref|en}}</ref>. Киләһе бер нисә быуат эсендә, башлыса Мысыр һәм Ассирия менән, Йәһүҙиә батшалығы ҡатнашҡан һуғыштар тураһындағы мәғлүмәткә таянһаң, уның сиктәре ҡайһы саҡта киңәйә, ҡайһы саҡта ҡыҫҡара<ref name="ЕЭБЕ"/><ref name="ЭЕЭ"/>. [[Файл:YehudObverse_1.jpg|thumb|left|180px|Арамей яҙыулы {{iw|Йехуд (монеты)|«Йехуд»||Yehud coinage}} фарсы тәңкәһе<ref>{{cite web|title=5 редких еврейских монет, обнаружены проектом Храмовой горы|url=https://lechaim.ru/news/5-redkih-evrejskih-monet-obnaruzheny-proektom-hramovoj-gory/|access-date=2026-01-26|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910113149/https://lechaim.ru/news/5-redkih-evrejskih-monet-obnaruzheny-proektom-hramovoj-gory/|archive-date=2025-09-10}}</ref>]] Йәһүҙә батшалығы юҡҡа сыҡҡандан һуң (б.э.т. 586 йыл), Йәһүҙиә фарсы хакимлығы аҫтында автономлы «Йәһүҙә провинцияһы» ({{Lang-arc|''Yehud Medinata''}}) булараҡ йәшәй. Птолемей һәм [[Селевкиҙар]] осоронда Эллин буйһоноуы аҫтында ҙур провинциялар (Сүриә һәм Финикия, Келесүриә) составында була, әммә беренсе священник (дин әһеле) һәм аҡһаҡалдар советы (синедрион) етәкселегендә ярым автономия статусын һаҡлап ҡала. [[Маккавейҙар һуғышы]] һәм Хасмоней батшалығына (б.э.т. 140 йыл) нигеҙ һалынғанға тиклем, Йәһүҙиәнең төньяҡ өлөшө лә, көньяҡ өлөшө лә төньяҡҡа табан байтаҡ ҙурая; йәһүд Хевроны менән, йәһүдтәр көньяҡта ҙур биләмәләрҙе яулай. Хасмоней батшалығы киңәйә, һәм уның ыңғайына Ирод I батшалығы ла, барыһы тоташ, Йәһүҙиә тип атала башлай. Б.э. 6 йылы Иудея, Галилея, Самария һәм Иордания аръяғы менән прокуратор идаралығы аҫтындағы Йәһүдиә рим провинцияһы була; Иро­д I ейәне Аг­рип­п I (41—44) идара иткәндә Йәһүҙиә ҡыҫҡа ваҡытҡа бойондороҡло дәүләт статуслы, шунан яңынан рим провинцияһы була. [[Клавдий Птолемей|Птолемей]] (б.э. II б.) буйынса, Иордан аръяғы өлкәләре лә Йәһүҙиәгә ҡарай. Иерусалим ҡолатылғандан һәм [[Беренсе йәһүд һуғышы]]нда [[:ru:Второй храм|икенсе ғибәҙәтхана]] емерелгәндән һуң, [[Явна]] ҡалаһы [[академия]]һы Йәһүҙиәнең рухи үҙәге була. Бар-Кохб ихтилалын 138 йылда баҫтырғандан һуң, римлеләр Йәһүҙиәне Фәләстин Сүриәһе, тип атай башлай, «Йәһүҙиә» һүҙе рәсми документтарҙа ҡулланылмай; шул ваҡыттан алып, раввинист әҙәбиәтенән тыш, Йәһүҙиә геосәйәси төшөнсә түгел, тарихи һәм географик төшөнсәгә әйләнә. Был атама халыҡ (йәһүдтәр) һәм дин (йәһүд дине, иудаизм) атамаларының этимологик нигеҙе булып ҡала<ref name="ЕЭБЕ" /><ref name="ЭЕЭ" /> == Хәҙерге статусы == [[Файл:Vineyard_in_the_Judean_Mountains.jpg|справа|мини|280x280пкс| Йәһүҙиә тауҙарында йөҙөм баҡсалары]] Әлеге ваҡытта, Йәһүҙиә тарихи төбәге территорияһы халыҡ-ара танылған [[Исраил|Израиль]] территорияһы һәм алты көнлөк һуғыштан һуң (1967), Judea һәм Samaria округтары Израиль Граждандар хакимиәт идаралығының хәрби контроле аҫтында тотолған халыҡ-ара танылмаған Көнбайыш Иордан йылғаһы яры территорияһы һәм өлөшләтә Фәләстин автономияһы араһында бүленгән. Тарихи контекста, '''Йәһүҙиә''' термины дөйөм алғанда Израилдә 1948 йылғы демаркация һыҙығынан ситтә урынлашҡан тарихи төбәктең (халыҡ-ара кимәлдә танылмаған) көнсығыш өлөшөн билдәләү маҡсатында ҡулланыла<ref name="ЭЕЭ" /> . === Йәһүҙиә округы һәм Самария === Ғәрәп-израиль һуғышы һөҙөмтәһендә Йәһүҙиәнең көнсығыш өлөшө (Иордан йылғаһы ерҙәре, шул иҫәптән Көнсығыш Иерусалим) быға тиклем [[Иордан]] йылғаһының көнсығыш ярын биләгән Трансиордания батшалығы тарафынан баҫып алына. 1950 йылда Трансиордания әсирлеккә алынған территорияларҙы аннексиялай, аннексияны Бөйөк Британия ғына таный, 1946 йылға тиклем Трансиордания әмирлеге, Пакистан һәм Ираҡ уның протектораты аҫтында була. Бынан һуң Трансиордания [[Өрҙөн|Иордания]] тип үҙгәртелә; аннексияланған территорияға Көнбайыш Иордан йылғаһы тигән исем бирелә. Бер нисә ғәрәп иле һәм Израиль араһында демаркация һыҙығы булдырыла. 1967 йылдың июнендә Йәһүҙиәнең был өлөшө (шулай уҡ башҡа бер нисә, шул иҫәптән Голан бейеклектәре һәм [[Синай ярымутрауы]], территорияһы) Алты көнлөк һуғыш ваҡытында Израиль армияһы тарафынан баҫып алына. Ноябрҙә Нью-Йоркта [[БМО-ның Именлек Советы|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек Советы]] был мәсьәлә буйынса 242-се резолюция ҡабул итә<ref>{{Китап|ссылка=https://brill.com/edcollbook/title/9328?language=en|автор=T.M.C. Asser Instituut|заглавие=Resolutions and Statements of the United Nations Security Council (1946-1992): A Thematic Guide|ответственный=Karel C. Wellens|год=1993|место=Netherlands|издательство=Martinus Nijhof|страниц=963|isbn=0-7923-2379-3}}</ref>. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ерҙәрҙе баҫып алыуҙы законһыҙ тип иғлан итә<ref>{{Cite web|subtitle=2024-07-19|access-date=2024-07-19|accessdate=2024-07-19|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/pid/11884 Summary of Security Council Resolutions on Settlements since 1967]. {{Wayback|url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/pid/11884|date=20131231001240}}</ref> һәм шул ваҡыттан алып Көнбайыш Иордан йылғаһының Көнбайыш яр территорияһы халыҡ-ара кимәлдә танылған статусҡа эйә булмай. Әммә Израиль һәм Иордания ҡул ҡуйған тыныслыҡ килешеүе буйынса Израиль быға тиклем баҫып алған Иордания ерҙәрендә ҡала. 1967 йылда Израилдең ете административ округының береһе — Йәһүҙиә һәм Самария округы (''Йехуда ве-Шомрон'') ойошторола. Округ булдырылғанда был исем [[Кнессет|Кнессет тарафынан]] раҫланһа ла, тиҫтә йылдан һуң ғына, власҡа Ликуд партияһы килгәс, дөйөм ҡулланылышҡа инә. Район ИДФ-тың Үҙәк командованиеһы юрисдикцияһында, административ ҡарарҙарҙы район командующийы ҡабул итә (2024 йылдың 8 июленән был вазифаны генерал-майор Ави Блут биләй)<ref>{{Cite web|author=|coauthors=|authorlink=|subtitle=2024-07-08|access-date=2025-08-16|url-status=live}}</ref>. === Фәләстин автономияһы провинциялары === 1993 йылдың 13 сентябрендә Израиль менән Фәләстинде азат итеү ойошмаһы араһында ҡул ҡуйылған [[Осло]] килешәүҙәре буйынса, Израиль баҫып алған Иордан йылғаһының көнбайыш ярының бер өлөшө 1994 йылда ойошторолған Фәләстин милли власы контроленә күсә<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439781/Palestinian-Authority-PA Palestinian Authority (PA)] — Статья в энциклопедии [[Британ энциклопедияһы|Британника]]. {{Wayback|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439781/Palestinian-Authority-PA|date=20111121044104}}</ref>. Шулай итеп, тарихи Йәһүҙиәгә ҡараған Хеврон, Вифлеем һәм Иерусалим провинциялары хәҙер Фәләстин автономияһының (өлөшләтә танылған [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин дәүләте]]) 16 провинцияһы иҫәбенә инә. === Шарап төбәге === 1958 йылда Израиль, әфлисун үҫтереүен яҡлау маҡсатында, 1966 йылда үҙ көсөнә ингән сығыш күрһәткестәрен һаҡлау буйынса Лиссабон килешүенә ҡул ҡуя. Израиль өсөн исемлек 2020 йылда, «Иудея ''шарап'' төбәге» билдәһе һаҡлау аҫтына алынғанда, бер тапҡыр ғына киңәйтелгән. ''Йәһүҙиә итәктәре'' һәм ''Йәһүдиә ҡалҡыулыҡтары'' террорҙары Израилдә тәүге (һәм тик 2026 йылға ҡарата) шарап апелляциялары булып тора<ref>{{Cite web|access-date=2026-01-26|accessdate=2024-02-09}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2026-01-26|accessdate=2025-12-16}}</ref> . == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-БЭАН|Иудея}} * {{ВТ-ЕЭБЕ|Иудея}} * {{ЭЕЭ|11880|Иудея}} * {{БРЭ|статья=Иудея|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2028078}} * {{книга|автор=[[Тантлевский, Игорь Романович|Тантлевский И. Р.]]|заглавие=История Израиля и Иудеи до разрушения Первого Храма|место=СПб.|издательство=Изд-во С.-Петерб. ун-та|год=2005|ref=Тантлевский}} * {{книга|автор=[[Липовский, Игорь Павлович|Липовский И. П.]]|заглавие=Библейский Израиль: история двух народов|место=СПб.|издательство=ИЦ «Гуманитарная академия»|isbn=978-5-93762-066-8|год=2010|ref=Липовский}} * {{книга|автор=[[Финкельштейн, Исраэль|Финкельштейн И.]], Сильберман Н.|заглавие=Раскопанная Библия. Новый взгляд археологии на древний Израиль и происхождение его священных текстов|оригинал=[[:en:The Bible Unearthed|The Bible Unearthed: Archaeology’s New Vision of Ancient Isreal and the Origin of Sacred Texts]]|ответственный=|ссылка=https://books.google.ru/books?id=lu6ywyJr0CMC|место=Нью-Йорк|издательство=Simon and Schuster|isbn=0-7432-2338-1|год=2001|ref=Финкельштейн, Сильберман}} == Һылтанмалар == * ''[[Влас Михайлович Дорошевич]]''. [[s:В земле обетованной (Дорошевич)#Долины Иудеи|Долины Иудеи]] // Влас Михайлович Дорошевич. В земле обетованной. * ''Влас Михайлович Дорошевич''. [[s:В земле обетованной (Дорошевич)#В горах Иудеи|В горах Иудеи]] // Влас Михайлович Дорошевич. В земле обетованной. * {{YouTube|author=[[Макаревич, Андрей Вадимович|Андрей Макаревич]], Эйнат Кляйн|logo=1|id=8kjHihVTgTQ|title=Иудея и Самария: Просторы маленькой страны}}. {{ВС}} [[Категория:Израиль географияһы]] [[Категория:Тәүрат урындары]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] [[Категория:Инжилдәр географияһы]] [[Категория:Йәһүҙиә]] [[Категория:Боронғо Израилдың тарихи өлкәһе]] [[Категория:Фәләстин Дәүләте географияһы]] ai4lh3i803axcp0as2rhnu998akj3zs 1307760 1307759 2026-10-26T10:20:30Z Akkashka 14326 "[[:ru:Special:Redirect/revision/154655961|Иудея]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1307760 wikitext text/x-wiki {{Историческая область|Географический регион=[[Левант]]|Название=Иудея|Иллюстрирование=Levant 830-rus mod.svg|Подпись к иллюстрации=|Другие названия=|Экзотопонимы=|Период=|Локализация=|Население=|Площадь=|В составе=|Включает=|Карта региона=|Государство-1=[[Израильское царство]]|Герб-1=|Годы-1=[[XI век до н. э.|XI в.]] — [[928 год до н. э.|928 до н. э.]]|Государство-2=[[Иудейское царство]]|Герб-2=|Годы-2=[[928 год до н. э.|928]]—[[586 год до н. э.|586 до н. э.]]|Государство-3=[[Нововавилонское царство]]|Герб-3=|Годы-3=[[586 год до н. э.|586]]—[[537 год до н. э.|537 до н. э.]]|Государство-4=[[Держава Ахеменидов|Ахемениды]]|Герб-4=|Годы-4=[[537 год до н. э.|537]]—[[332 год до н. э.|332 до н. э.]]|Государство-5=[[Древняя Македония|Македония]]|Герб-5=|Годы-5=[[332 год до н. э.|332]]—[[323 год до н. э.|323 до н. э.]]|Государство-6=[[Эллинистический Египет|Птолемеи]]|Герб-6=|Годы-6=[[323 год до н. э.|323]]—[[167 год до н. э.|167 до н. э.]]|Государство-7=[[Государство Селевкидов|Селевкиды]]|Герб-7=|Годы-7=[[167 год до н. э.|167]]—[[140 год до н. э.|140 до н. э.]]|Государство-8=[[Хасмонейское царство]]|Герб-8=|Годы-8=[[140 год до н. э.|140]]—[[37 год до н. э.|37 до н. э.]]|Государство-9=[[Римская империя]]|Герб-9=|Годы-9=[[37 год до н. э.|37 до н. э.]] — [[395 год|395]]}} [[Категория:Израиль географияһы]] [[Категория:Библия урындары]] o26c3stptoqvm79tjr5tf5x94ae5893 1307764 1307760 2026-10-26T11:51:08Z Баныу 28584 [[Special:Contributions/Akkashka|Akkashka]] эшләгән [[Special:Diff/1307760|1307760]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Akkashka|фекер алышыу]]) 1307764 wikitext text/x-wiki {{другие значения}} {{Историческая область | Статус = Тарихи өлкә | Географический регион = [[Левант]] | Название = Йәһүҙиә | Оригинальное название = {{Lang-he|יְהוּדָה‎}} | Иллюстрирование = Levant 830-rus mod.svg | Подпись к иллюстрации = | Другие названия = | Экзотопонимы = | Период = | Локализация = | Население = | Площадь = | В составе = | Включает = | Карта региона = | Государство-1 = [[Израиль батшалығы]] | Герб-1 = | Годы-1 = [[XI век до н. э.|XI б.]] — [[928 год до н. э.|б.э.т. 928 йыл]] | Государство-2 = [[Йәһүдиә батшалығы]] | Герб-2 = | Годы-2 = [[928 год до н. э.|928]]—[[586 год до н. э.|б.э.т. 586 йыл]] | Государство-3 = [[Яңы Вавилон батшалығы]] | Герб-3 = | Годы-3 = [[586 год до н. э.|586]]—[[537 год до н. э.|б.э.т. 537 йыл]] | Государство-4 = [[Держава Ахеменидов|Әһәмәниҙәр]] | Герб-4 = | Годы-4 = [[537 год до н. э.|537]]—[[332 год до н. э.|б.э.т. 332 йыл]] | Государство-5 = [[Древняя Македония|Македония]] | Герб-5 = | Годы-5 = [[332 год до н. э.|332]]—[[323 год до н. э.|б.э.т. 323 йыл]] | Государство-6 = [[Эллинистический Египет|Птолемей дәүләте]] | Герб-6 = | Годы-6 = [[323 год до н. э.|323]]—[[167 год до н. э.б.э.т. 167 йыл]] | Государство-7 = [[Государство Селевкидов|Селевкиҙар дәүләте]] | Герб-7 = | Годы-7 = [[167 год до н. э.|167]]—[[140 год до н. э.|б.э.т. 140 йыл]] | Государство-8 = [[Хасмоней батшалығы]] | Герб-8 = | Годы-8 = [[140 год до н. э.|140]]—[[37 год до н. э.|б.э.т. 37 йыл]] | Государство-9 = [[Рим империяһы]] | Герб-9 = | Годы-9 = [[37 год до н. э.|б.э.т. 37 йыл]] — [[395 год|395]] }} '''Йәһүҙиә''' ({{Lang-he|יְהוּדָה}} Йәһүҙә]; אֶרֶץ יְהוּדָה Эрец Йәһүҙә] «Йәһүҙә иле») — Израиль еренең Йәһүҙә ҡәбиләһе исеме менән аталған<ref name="Словарь_античности">Иудея // Словарь античности / Лейпцигский библиографический институт; Перевод с немецкого. — {{М.}}: Прогресс, 1989.</ref><ref name="ЭЕЭ">{{ЭЕЭ|11880|Иудея}}</ref> тарихи районы. [[Библия|Изге Яҙмала]] ул тәүге тапҡыр Йәһүҙә иле ({{Тәүрат|Втор|34:2}}) тип телгә алына. Был ҡәбиләнең территорияһы [[Үле диңгеҙ|Үле диңгеҙҙән]] [[Урта диңгеҙ|Урта диңгеҙгә]] тиклем һуҙылған ({{Тәүрат|Нав|15:1|−12}}) һәм Йәһүҙиә сүллеген, Йәһүҙиә тауҙарын, Йәһүҙиә түбәнлеген (Шефела), [[Негев]] тауҙарының һәм түбәнлектәренең бер өлөшөн үҙ эсенә ала<ref name="ЭЕЭ" /> . Йәһүҙиәнән төньяҡтараҡ Самарияның тарихи төбәге, көньяҡта — Идумея урынлашҡан, Урта диңгеҙ ярында көньяҡ сик «Мысыр ағымы» тип аталған (вади Әл-Ариш йәки вади Бесор — икеһе лә [[Ғәззә]]<nowiki/>нән көньяҡтараҡ)<ref name="ЕЭБЕ">{{ВТ-ЕЭБЕ|Иудея}}</ref> . Төрлө тарихи дәүерҙәрҙә Йәһүҙиә сиктәре төрлөсә билдәләнгән. Фарсы осоронда Израиль ерендә, Йәһүҙиә төшөнсәһе, Вавилон әсирлегенән һуңғы осорҙа, йәһүдтәр йәшәгән бөтә илде үҙ эсенә алып, ҡайһы саҡта киңәйтелгән. Рим хакимлығы аҫтында булған ваҡытында Йәһүҙиә, тар мәғәнәлә, бөтә илдең дүрттән бер өлөшөн тәшкил иткән (Йәһүҙиә, Самария, Галилея һәм Иордания аръяғы). Һуңыраҡ Йәһүҙиә административ әһәмиәтен юғалта һәм географик төшөнсә булараҡ ҡарала башлай<ref name="ЕЭБЕ" /><ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Иудея}}</ref> . == Тарихы == [[Файл:Judaean_Desert_06_02-04-17_16-50.jpg|thumb|left|[[Йәһүд сүллеге]]]] Ҡынаанды йәһүдтәр (фараз итеүҙәренсә, б.э.т. XIII б.) яулап алғанға тиклем был төбәк бер нисек тә Ҡынаандан айырылмаған. Изге Яҙма буйынса, был ваҡытҡа унда 110-дан ашыу ҡала ({{Тәүрат|Нав|15:21|–62}}), шул иҫәптән, ҡаҙыу эштәре мәғлүмәттәренән билдәле булыунса, бында семит ҡынаан ҡәбиләләре төпләнгәнгә тиклем, б.э.т. 4-се — 3-сө мең йыллыҡтарҙа, Арад, Беэр-Шева, Лахиш, [[Хеврон]] һәм башҡалар кеүек әһәмиәтле ҡалалар булғаны билдәле<ref name="ЭЕЭ"/>. Б.э.т. III мең йыллыҡ аҙағында [[Йәвүсит|Йәвүситтәр]] (йәһүдтәрҙән элгәре Йәһүҙиәлә йәшәгән халыҡ) элек Сәлим йәки Йәвүс тип аталған [[Ҡодос|Иерусалим]] ҡалаһына нигеҙ һала ({{Тәүрат|Суд|19:10}}). Изге Яҙма буйынса, Йәһүҙиә Йәһүҙә һәм Симеон ҡәбиләләренең берләшкән көстәре тарафынан яулап алынған, әммә ҡайһы бер ҡынаан ҡалалары үҙаллылығын һаҡлап ҡалған, ә яулап алынған ҡалаларҙа ҡынаандар йәһүдтәр хакимлығы аҫтында йәшәүен дауам иткән ({{Тәүрат|Суд|1:3|–20}}). Йәһүҙә ырыуы ерҙәренең сиктәре Иҫке ғәһедтә (Ғайса китабы) ентекле һүрәтләнгән. Был сиктәргә ингән ҡалалар араһында библия тексында филистим ҡалалары ла: [[Ғәззә]], [[Ашдод]], Экрон атала. Йәһүҙиәнең был өлөшөн, йәһүдтәр уларҙы ҡайһы саҡта ғына кире ҡыуып сығара алған филистимлеләр баҫып алған<ref name="ЕЭБЕ" /><ref name="ЭЕЭ" /> . Израиль ҡәбиләләренең бөтә ерҙәрен берҙәм Израиль батшалығына берләштереү осоронда «Йәһүҙә иле» тураһындағы күҙаллау һаҡланған. Израиль батшалығы бүленгән (беҙҙең эраға тиклем X быуат) һәм уның көньяҡ өлөшөндә баш ҡалаһы Иерусалимда булған шулай уҡ Йәһүдиә тип аталған Йәһүҙиә батшалығы барлыҡҡа килгән ваҡытҡа, сәйәси берәмек булараҡ, Йәһүҙиәнең сиктәре һиҙелерлек киңәйгән. Төньяҡ сиге Самария тауҙарына яҡыная, ә көнбайышта Урта диңгеҙ ярҙарының бер өлөшөнә, яҡынса хәҙерге Яффаға тиклем, һуҙыла. Йәһүҙә һәм Симеон ҡәбиләләре ерҙәренән тыш, шулай уҡ Иерусалим һәм Иерихон да ингән Вениамин ҡәбиләһенең һәм Дан ҡәбиләһе өлөштәренең ерҙәре хәҙер Йәһүҙиәгә ҡарай<ref name="ЕЭБЕ" /><ref name="ЭЕЭ" /> . Йәһүдтәрҙең Ҡынаанды яулап алыуы, Израиль батшалығының барлығы һәм тарҡалыуы тураһындағы библия тарихының тарихилығы тарихсылар һәм археологтар араһында бәхәстәр тыуҙыра. Шулай итеп, Тель-Авив археология мәктәбе вәкиле И.Финкельштейндың концепцияһына ярашлы, Йәһүҙиә б. э. т. VIII быуатҡа тиклем ярайһы уҡ айырымланған, ярлы һәм аҙ халыҡлы батшалыҡ булған, тимәк, берләшкән Израиль батшалығы булмаған. Төньяҡ Израиль батшалығы ҡолағандан һуңғы осорҙан башлап бында, Йәһүҙиә тарихын боронғораҡ һәм данлыраҡ итеү маҡсатында, Изге Яҙма ҙур күләмдә мөхәррирләнә. Атап әйткәндә, Йәһүҙә ырыуы еренең библия сиктәре [[:ru:Иосия|Иосия]] хакимлыҡ иткән осорға, тап килә. Йәһүҙә батшалығы тәүге тапҡыр (Израиль музейы коллекцияһында) «Дауыт йорто» булараҡ, ихтимал, батша Азаил (б.э.т. 845—842 һәм б.э.т. 803—796 йылдар араһында) төҙөгән тип туранан-тура Тель-Дан стелаһында телгә алына. Археологик табыштарҙа «Йәһүҙиә» исеме тәүге тапҡыр Тиглатпаласар III (яҡынса б. э. т. 745—727 йылдар) идара иткән осорға ҡарауы Британия музейынан алынған [[ассирия K.3751 табличкаһы]]нан билдәле. Тиглатпаласарға бүләктәр тапшырған башҡа хакимдар араһында Йәһүҙиәнән Ахаз да булған, тип яҙылған текста ({{Lang-akk|ia-u-ha-zi kur ia-u-da-a-a}})<ref>[https://books.google.com/books?id=B2eNV68WU3YC&pg=PA174 The Philistines in Transition: A History from Ca. 1000—730 B.C.E., Carl S. Ehrlich], p. 174.{{ref|en}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=CS9DKZgzfDIC&pg=PA167 Identifying Biblical Persons In Northwest Semitic Inscriptions, Lawrence J. Mykytiuk], p. 167.{{ref|en}}</ref>. Киләһе бер нисә быуат эсендә, башлыса Мысыр һәм Ассирия менән, Йәһүҙиә батшалығы ҡатнашҡан һуғыштар тураһындағы мәғлүмәткә таянһаң, уның сиктәре ҡайһы саҡта киңәйә, ҡайһы саҡта ҡыҫҡара<ref name="ЕЭБЕ"/><ref name="ЭЕЭ"/>. [[Файл:YehudObverse_1.jpg|thumb|left|180px|Арамей яҙыулы {{iw|Йехуд (монеты)|«Йехуд»||Yehud coinage}} фарсы тәңкәһе<ref>{{cite web|title=5 редких еврейских монет, обнаружены проектом Храмовой горы|url=https://lechaim.ru/news/5-redkih-evrejskih-monet-obnaruzheny-proektom-hramovoj-gory/|access-date=2026-01-26|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910113149/https://lechaim.ru/news/5-redkih-evrejskih-monet-obnaruzheny-proektom-hramovoj-gory/|archive-date=2025-09-10}}</ref>]] Йәһүҙә батшалығы юҡҡа сыҡҡандан һуң (б.э.т. 586 йыл), Йәһүҙиә фарсы хакимлығы аҫтында автономлы «Йәһүҙә провинцияһы» ({{Lang-arc|''Yehud Medinata''}}) булараҡ йәшәй. Птолемей һәм [[Селевкиҙар]] осоронда Эллин буйһоноуы аҫтында ҙур провинциялар (Сүриә һәм Финикия, Келесүриә) составында була, әммә беренсе священник (дин әһеле) һәм аҡһаҡалдар советы (синедрион) етәкселегендә ярым автономия статусын һаҡлап ҡала. [[Маккавейҙар һуғышы]] һәм Хасмоней батшалығына (б.э.т. 140 йыл) нигеҙ һалынғанға тиклем, Йәһүҙиәнең төньяҡ өлөшө лә, көньяҡ өлөшө лә төньяҡҡа табан байтаҡ ҙурая; йәһүд Хевроны менән, йәһүдтәр көньяҡта ҙур биләмәләрҙе яулай. Хасмоней батшалығы киңәйә, һәм уның ыңғайына Ирод I батшалығы ла, барыһы тоташ, Йәһүҙиә тип атала башлай. Б.э. 6 йылы Иудея, Галилея, Самария һәм Иордания аръяғы менән прокуратор идаралығы аҫтындағы Йәһүдиә рим провинцияһы була; Иро­д I ейәне Аг­рип­п I (41—44) идара иткәндә Йәһүҙиә ҡыҫҡа ваҡытҡа бойондороҡло дәүләт статуслы, шунан яңынан рим провинцияһы була. [[Клавдий Птолемей|Птолемей]] (б.э. II б.) буйынса, Иордан аръяғы өлкәләре лә Йәһүҙиәгә ҡарай. Иерусалим ҡолатылғандан һәм [[Беренсе йәһүд һуғышы]]нда [[:ru:Второй храм|икенсе ғибәҙәтхана]] емерелгәндән һуң, [[Явна]] ҡалаһы [[академия]]һы Йәһүҙиәнең рухи үҙәге була. Бар-Кохб ихтилалын 138 йылда баҫтырғандан һуң, римлеләр Йәһүҙиәне Фәләстин Сүриәһе, тип атай башлай, «Йәһүҙиә» һүҙе рәсми документтарҙа ҡулланылмай; шул ваҡыттан алып, раввинист әҙәбиәтенән тыш, Йәһүҙиә геосәйәси төшөнсә түгел, тарихи һәм географик төшөнсәгә әйләнә. Был атама халыҡ (йәһүдтәр) һәм дин (йәһүд дине, иудаизм) атамаларының этимологик нигеҙе булып ҡала<ref name="ЕЭБЕ" /><ref name="ЭЕЭ" /> == Хәҙерге статусы == [[Файл:Vineyard_in_the_Judean_Mountains.jpg|справа|мини|280x280пкс| Йәһүҙиә тауҙарында йөҙөм баҡсалары]] Әлеге ваҡытта, Йәһүҙиә тарихи төбәге территорияһы халыҡ-ара танылған [[Исраил|Израиль]] территорияһы һәм алты көнлөк һуғыштан һуң (1967), Judea һәм Samaria округтары Израиль Граждандар хакимиәт идаралығының хәрби контроле аҫтында тотолған халыҡ-ара танылмаған Көнбайыш Иордан йылғаһы яры территорияһы һәм өлөшләтә Фәләстин автономияһы араһында бүленгән. Тарихи контекста, '''Йәһүҙиә''' термины дөйөм алғанда Израилдә 1948 йылғы демаркация һыҙығынан ситтә урынлашҡан тарихи төбәктең (халыҡ-ара кимәлдә танылмаған) көнсығыш өлөшөн билдәләү маҡсатында ҡулланыла<ref name="ЭЕЭ" /> . === Йәһүҙиә округы һәм Самария === Ғәрәп-израиль һуғышы һөҙөмтәһендә Йәһүҙиәнең көнсығыш өлөшө (Иордан йылғаһы ерҙәре, шул иҫәптән Көнсығыш Иерусалим) быға тиклем [[Иордан]] йылғаһының көнсығыш ярын биләгән Трансиордания батшалығы тарафынан баҫып алына. 1950 йылда Трансиордания әсирлеккә алынған территорияларҙы аннексиялай, аннексияны Бөйөк Британия ғына таный, 1946 йылға тиклем Трансиордания әмирлеге, Пакистан һәм Ираҡ уның протектораты аҫтында була. Бынан һуң Трансиордания [[Өрҙөн|Иордания]] тип үҙгәртелә; аннексияланған территорияға Көнбайыш Иордан йылғаһы тигән исем бирелә. Бер нисә ғәрәп иле һәм Израиль араһында демаркация һыҙығы булдырыла. 1967 йылдың июнендә Йәһүҙиәнең был өлөшө (шулай уҡ башҡа бер нисә, шул иҫәптән Голан бейеклектәре һәм [[Синай ярымутрауы]], территорияһы) Алты көнлөк һуғыш ваҡытында Израиль армияһы тарафынан баҫып алына. Ноябрҙә Нью-Йоркта [[БМО-ның Именлек Советы|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек Советы]] был мәсьәлә буйынса 242-се резолюция ҡабул итә<ref>{{Китап|ссылка=https://brill.com/edcollbook/title/9328?language=en|автор=T.M.C. Asser Instituut|заглавие=Resolutions and Statements of the United Nations Security Council (1946-1992): A Thematic Guide|ответственный=Karel C. Wellens|год=1993|место=Netherlands|издательство=Martinus Nijhof|страниц=963|isbn=0-7923-2379-3}}</ref>. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ерҙәрҙе баҫып алыуҙы законһыҙ тип иғлан итә<ref>{{Cite web|subtitle=2024-07-19|access-date=2024-07-19|accessdate=2024-07-19|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/pid/11884 Summary of Security Council Resolutions on Settlements since 1967]. {{Wayback|url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/pid/11884|date=20131231001240}}</ref> һәм шул ваҡыттан алып Көнбайыш Иордан йылғаһының Көнбайыш яр территорияһы халыҡ-ара кимәлдә танылған статусҡа эйә булмай. Әммә Израиль һәм Иордания ҡул ҡуйған тыныслыҡ килешеүе буйынса Израиль быға тиклем баҫып алған Иордания ерҙәрендә ҡала. 1967 йылда Израилдең ете административ округының береһе — Йәһүҙиә һәм Самария округы (''Йехуда ве-Шомрон'') ойошторола. Округ булдырылғанда был исем [[Кнессет|Кнессет тарафынан]] раҫланһа ла, тиҫтә йылдан һуң ғына, власҡа Ликуд партияһы килгәс, дөйөм ҡулланылышҡа инә. Район ИДФ-тың Үҙәк командованиеһы юрисдикцияһында, административ ҡарарҙарҙы район командующийы ҡабул итә (2024 йылдың 8 июленән был вазифаны генерал-майор Ави Блут биләй)<ref>{{Cite web|author=|coauthors=|authorlink=|subtitle=2024-07-08|access-date=2025-08-16|url-status=live}}</ref>. === Фәләстин автономияһы провинциялары === 1993 йылдың 13 сентябрендә Израиль менән Фәләстинде азат итеү ойошмаһы араһында ҡул ҡуйылған [[Осло]] килешәүҙәре буйынса, Израиль баҫып алған Иордан йылғаһының көнбайыш ярының бер өлөшө 1994 йылда ойошторолған Фәләстин милли власы контроленә күсә<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439781/Palestinian-Authority-PA Palestinian Authority (PA)] — Статья в энциклопедии [[Британ энциклопедияһы|Британника]]. {{Wayback|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439781/Palestinian-Authority-PA|date=20111121044104}}</ref>. Шулай итеп, тарихи Йәһүҙиәгә ҡараған Хеврон, Вифлеем һәм Иерусалим провинциялары хәҙер Фәләстин автономияһының (өлөшләтә танылған [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин дәүләте]]) 16 провинцияһы иҫәбенә инә. === Шарап төбәге === 1958 йылда Израиль, әфлисун үҫтереүен яҡлау маҡсатында, 1966 йылда үҙ көсөнә ингән сығыш күрһәткестәрен һаҡлау буйынса Лиссабон килешүенә ҡул ҡуя. Израиль өсөн исемлек 2020 йылда, «Иудея ''шарап'' төбәге» билдәһе һаҡлау аҫтына алынғанда, бер тапҡыр ғына киңәйтелгән. ''Йәһүҙиә итәктәре'' һәм ''Йәһүдиә ҡалҡыулыҡтары'' террорҙары Израилдә тәүге (һәм тик 2026 йылға ҡарата) шарап апелляциялары булып тора<ref>{{Cite web|access-date=2026-01-26|accessdate=2024-02-09}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2026-01-26|accessdate=2025-12-16}}</ref> . == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-БЭАН|Иудея}} * {{ВТ-ЕЭБЕ|Иудея}} * {{ЭЕЭ|11880|Иудея}} * {{БРЭ|статья=Иудея|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2028078}} * {{книга|автор=[[Тантлевский, Игорь Романович|Тантлевский И. Р.]]|заглавие=История Израиля и Иудеи до разрушения Первого Храма|место=СПб.|издательство=Изд-во С.-Петерб. ун-та|год=2005|ref=Тантлевский}} * {{книга|автор=[[Липовский, Игорь Павлович|Липовский И. П.]]|заглавие=Библейский Израиль: история двух народов|место=СПб.|издательство=ИЦ «Гуманитарная академия»|isbn=978-5-93762-066-8|год=2010|ref=Липовский}} * {{книга|автор=[[Финкельштейн, Исраэль|Финкельштейн И.]], Сильберман Н.|заглавие=Раскопанная Библия. Новый взгляд археологии на древний Израиль и происхождение его священных текстов|оригинал=[[:en:The Bible Unearthed|The Bible Unearthed: Archaeology’s New Vision of Ancient Isreal and the Origin of Sacred Texts]]|ответственный=|ссылка=https://books.google.ru/books?id=lu6ywyJr0CMC|место=Нью-Йорк|издательство=Simon and Schuster|isbn=0-7432-2338-1|год=2001|ref=Финкельштейн, Сильберман}} == Һылтанмалар == * ''[[Влас Михайлович Дорошевич]]''. [[s:В земле обетованной (Дорошевич)#Долины Иудеи|Долины Иудеи]] // Влас Михайлович Дорошевич. В земле обетованной. * ''Влас Михайлович Дорошевич''. [[s:В земле обетованной (Дорошевич)#В горах Иудеи|В горах Иудеи]] // Влас Михайлович Дорошевич. В земле обетованной. * {{YouTube|author=[[Макаревич, Андрей Вадимович|Андрей Макаревич]], Эйнат Кляйн|logo=1|id=8kjHihVTgTQ|title=Иудея и Самария: Просторы маленькой страны}}. {{ВС}} [[Категория:Израиль географияһы]] [[Категория:Тәүрат урындары]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] [[Категория:Инжилдәр географияһы]] [[Категория:Йәһүҙиә]] [[Категория:Боронғо Израилдың тарихи өлкәһе]] [[Категория:Фәләстин Дәүләте географияһы]] ai4lh3i803axcp0as2rhnu998akj3zs 1307765 1307764 2026-10-26T11:52:22Z Баныу 28584 1307765 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Йәһүҙиә''' ({{Lang-he|יְהוּדָה}} Йәһүҙә]; אֶרֶץ יְהוּדָה Эрец Йәһүҙә] «Йәһүҙә иле») — Израиль еренең Йәһүҙә ҡәбиләһе исеме менән аталған<ref name="Словарь_античности">Иудея // Словарь античности / Лейпцигский библиографический институт; Перевод с немецкого. — {{М.}}: Прогресс, 1989.</ref><ref name="ЭЕЭ">{{ЭЕЭ|11880|Иудея}}</ref> тарихи районы. [[Библия|Изге Яҙмала]] ул тәүге тапҡыр Йәһүҙә иле ({{Тәүрат|Втор|34:2}}) тип телгә алына. Был ҡәбиләнең территорияһы [[Үле диңгеҙ|Үле диңгеҙҙән]] [[Урта диңгеҙ|Урта диңгеҙгә]] тиклем һуҙылған ({{Тәүрат|Нав|15:1|−12}}) һәм Йәһүҙиә сүллеген, Йәһүҙиә тауҙарын, Йәһүҙиә түбәнлеген (Шефела), [[Негев]] тауҙарының һәм түбәнлектәренең бер өлөшөн үҙ эсенә ала<ref name="ЭЕЭ" /> . Йәһүҙиәнән төньяҡтараҡ Самарияның тарихи төбәге, көньяҡта — Идумея урынлашҡан, Урта диңгеҙ ярында көньяҡ сик «Мысыр ағымы» тип аталған (вади Әл-Ариш йәки вади Бесор — икеһе лә [[Ғәззә]]<nowiki/>нән көньяҡтараҡ)<ref name="ЕЭБЕ">{{ВТ-ЕЭБЕ|Иудея}}</ref> . Төрлө тарихи дәүерҙәрҙә Йәһүҙиә сиктәре төрлөсә билдәләнгән. Фарсы осоронда Израиль ерендә, Йәһүҙиә төшөнсәһе, Вавилон әсирлегенән һуңғы осорҙа, йәһүдтәр йәшәгән бөтә илде үҙ эсенә алып, ҡайһы саҡта киңәйтелгән. Рим хакимлығы аҫтында булған ваҡытында Йәһүҙиә, тар мәғәнәлә, бөтә илдең дүрттән бер өлөшөн тәшкил иткән (Йәһүҙиә, Самария, Галилея һәм Иордания аръяғы). Һуңыраҡ Йәһүҙиә административ әһәмиәтен юғалта һәм географик төшөнсә булараҡ ҡарала башлай<ref name="ЕЭБЕ" /><ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Иудея}}</ref> . == Тарихы == [[Файл:Judaean_Desert_06_02-04-17_16-50.jpg|thumb|left|[[Йәһүд сүллеге]]]] Ҡынаанды йәһүдтәр (фараз итеүҙәренсә, б.э.т. XIII б.) яулап алғанға тиклем был төбәк бер нисек тә Ҡынаандан айырылмаған. Изге Яҙма буйынса, был ваҡытҡа унда 110-дан ашыу ҡала ({{Тәүрат|Нав|15:21|–62}}), шул иҫәптән, ҡаҙыу эштәре мәғлүмәттәренән билдәле булыунса, бында семит ҡынаан ҡәбиләләре төпләнгәнгә тиклем, б.э.т. 4-се — 3-сө мең йыллыҡтарҙа, Арад, Беэр-Шева, Лахиш, [[Хеврон]] һәм башҡалар кеүек әһәмиәтле ҡалалар булғаны билдәле<ref name="ЭЕЭ"/>. Б.э.т. III мең йыллыҡ аҙағында [[Йәвүсит|Йәвүситтәр]] (йәһүдтәрҙән элгәре Йәһүҙиәлә йәшәгән халыҡ) элек Сәлим йәки Йәвүс тип аталған [[Ҡодос|Иерусалим]] ҡалаһына нигеҙ һала ({{Тәүрат|Суд|19:10}}). Изге Яҙма буйынса, Йәһүҙиә Йәһүҙә һәм Симеон ҡәбиләләренең берләшкән көстәре тарафынан яулап алынған, әммә ҡайһы бер ҡынаан ҡалалары үҙаллылығын һаҡлап ҡалған, ә яулап алынған ҡалаларҙа ҡынаандар йәһүдтәр хакимлығы аҫтында йәшәүен дауам иткән ({{Тәүрат|Суд|1:3|–20}}). Йәһүҙә ырыуы ерҙәренең сиктәре Иҫке ғәһедтә (Ғайса китабы) ентекле һүрәтләнгән. Был сиктәргә ингән ҡалалар араһында библия тексында филистим ҡалалары ла: [[Ғәззә]], [[Ашдод]], Экрон атала. Йәһүҙиәнең был өлөшөн, йәһүдтәр уларҙы ҡайһы саҡта ғына кире ҡыуып сығара алған филистимлеләр баҫып алған<ref name="ЕЭБЕ" /><ref name="ЭЕЭ" /> . Израиль ҡәбиләләренең бөтә ерҙәрен берҙәм Израиль батшалығына берләштереү осоронда «Йәһүҙә иле» тураһындағы күҙаллау һаҡланған. Израиль батшалығы бүленгән (беҙҙең эраға тиклем X быуат) һәм уның көньяҡ өлөшөндә баш ҡалаһы Иерусалимда булған шулай уҡ Йәһүдиә тип аталған Йәһүҙиә батшалығы барлыҡҡа килгән ваҡытҡа, сәйәси берәмек булараҡ, Йәһүҙиәнең сиктәре һиҙелерлек киңәйгән. Төньяҡ сиге Самария тауҙарына яҡыная, ә көнбайышта Урта диңгеҙ ярҙарының бер өлөшөнә, яҡынса хәҙерге Яффаға тиклем, һуҙыла. Йәһүҙә һәм Симеон ҡәбиләләре ерҙәренән тыш, шулай уҡ Иерусалим һәм Иерихон да ингән Вениамин ҡәбиләһенең һәм Дан ҡәбиләһе өлөштәренең ерҙәре хәҙер Йәһүҙиәгә ҡарай<ref name="ЕЭБЕ" /><ref name="ЭЕЭ" /> . Йәһүдтәрҙең Ҡынаанды яулап алыуы, Израиль батшалығының барлығы һәм тарҡалыуы тураһындағы библия тарихының тарихилығы тарихсылар һәм археологтар араһында бәхәстәр тыуҙыра. Шулай итеп, Тель-Авив археология мәктәбе вәкиле И.Финкельштейндың концепцияһына ярашлы, Йәһүҙиә б. э. т. VIII быуатҡа тиклем ярайһы уҡ айырымланған, ярлы һәм аҙ халыҡлы батшалыҡ булған, тимәк, берләшкән Израиль батшалығы булмаған. Төньяҡ Израиль батшалығы ҡолағандан һуңғы осорҙан башлап бында, Йәһүҙиә тарихын боронғораҡ һәм данлыраҡ итеү маҡсатында, Изге Яҙма ҙур күләмдә мөхәррирләнә. Атап әйткәндә, Йәһүҙә ырыуы еренең библия сиктәре [[:ru:Иосия|Иосия]] хакимлыҡ иткән осорға, тап килә. Йәһүҙә батшалығы тәүге тапҡыр (Израиль музейы коллекцияһында) «Дауыт йорто» булараҡ, ихтимал, батша Азаил (б.э.т. 845—842 һәм б.э.т. 803—796 йылдар араһында) төҙөгән тип туранан-тура Тель-Дан стелаһында телгә алына. Археологик табыштарҙа «Йәһүҙиә» исеме тәүге тапҡыр Тиглатпаласар III (яҡынса б. э. т. 745—727 йылдар) идара иткән осорға ҡарауы Британия музейынан алынған [[ассирия K.3751 табличкаһы]]нан билдәле. Тиглатпаласарға бүләктәр тапшырған башҡа хакимдар араһында Йәһүҙиәнән Ахаз да булған, тип яҙылған текста ({{Lang-akk|ia-u-ha-zi kur ia-u-da-a-a}})<ref>[https://books.google.com/books?id=B2eNV68WU3YC&pg=PA174 The Philistines in Transition: A History from Ca. 1000—730 B.C.E., Carl S. Ehrlich], p. 174.{{ref|en}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=CS9DKZgzfDIC&pg=PA167 Identifying Biblical Persons In Northwest Semitic Inscriptions, Lawrence J. Mykytiuk], p. 167.{{ref|en}}</ref>. Киләһе бер нисә быуат эсендә, башлыса Мысыр һәм Ассирия менән, Йәһүҙиә батшалығы ҡатнашҡан һуғыштар тураһындағы мәғлүмәткә таянһаң, уның сиктәре ҡайһы саҡта киңәйә, ҡайһы саҡта ҡыҫҡара<ref name="ЕЭБЕ"/><ref name="ЭЕЭ"/>. [[Файл:YehudObverse_1.jpg|thumb|left|180px|Арамей яҙыулы {{iw|Йехуд (монеты)|«Йехуд»||Yehud coinage}} фарсы тәңкәһе<ref>{{cite web|title=5 редких еврейских монет, обнаружены проектом Храмовой горы|url=https://lechaim.ru/news/5-redkih-evrejskih-monet-obnaruzheny-proektom-hramovoj-gory/|access-date=2026-01-26|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910113149/https://lechaim.ru/news/5-redkih-evrejskih-monet-obnaruzheny-proektom-hramovoj-gory/|archive-date=2025-09-10}}</ref>]] Йәһүҙә батшалығы юҡҡа сыҡҡандан һуң (б.э.т. 586 йыл), Йәһүҙиә фарсы хакимлығы аҫтында автономлы «Йәһүҙә провинцияһы» ({{Lang-arc|''Yehud Medinata''}}) булараҡ йәшәй. Птолемей һәм [[Селевкиҙар]] осоронда Эллин буйһоноуы аҫтында ҙур провинциялар (Сүриә һәм Финикия, Келесүриә) составында була, әммә беренсе священник (дин әһеле) һәм аҡһаҡалдар советы (синедрион) етәкселегендә ярым автономия статусын һаҡлап ҡала. [[Маккавейҙар һуғышы]] һәм Хасмоней батшалығына (б.э.т. 140 йыл) нигеҙ һалынғанға тиклем, Йәһүҙиәнең төньяҡ өлөшө лә, көньяҡ өлөшө лә төньяҡҡа табан байтаҡ ҙурая; йәһүд Хевроны менән, йәһүдтәр көньяҡта ҙур биләмәләрҙе яулай. Хасмоней батшалығы киңәйә, һәм уның ыңғайына Ирод I батшалығы ла, барыһы тоташ, Йәһүҙиә тип атала башлай. Б.э. 6 йылы Иудея, Галилея, Самария һәм Иордания аръяғы менән прокуратор идаралығы аҫтындағы Йәһүдиә рим провинцияһы була; Иро­д I ейәне Аг­рип­п I (41—44) идара иткәндә Йәһүҙиә ҡыҫҡа ваҡытҡа бойондороҡло дәүләт статуслы, шунан яңынан рим провинцияһы була. [[Клавдий Птолемей|Птолемей]] (б.э. II б.) буйынса, Иордан аръяғы өлкәләре лә Йәһүҙиәгә ҡарай. Иерусалим ҡолатылғандан һәм [[Беренсе йәһүд һуғышы]]нда [[:ru:Второй храм|икенсе ғибәҙәтхана]] емерелгәндән һуң, [[Явна]] ҡалаһы [[академия]]һы Йәһүҙиәнең рухи үҙәге була. Бар-Кохб ихтилалын 138 йылда баҫтырғандан һуң, римлеләр Йәһүҙиәне Фәләстин Сүриәһе, тип атай башлай, «Йәһүҙиә» һүҙе рәсми документтарҙа ҡулланылмай; шул ваҡыттан алып, раввинист әҙәбиәтенән тыш, Йәһүҙиә геосәйәси төшөнсә түгел, тарихи һәм географик төшөнсәгә әйләнә. Был атама халыҡ (йәһүдтәр) һәм дин (йәһүд дине, иудаизм) атамаларының этимологик нигеҙе булып ҡала<ref name="ЕЭБЕ" /><ref name="ЭЕЭ" /> == Хәҙерге статусы == [[Файл:Vineyard_in_the_Judean_Mountains.jpg|справа|мини|280x280пкс| Йәһүҙиә тауҙарында йөҙөм баҡсалары]] Әлеге ваҡытта, Йәһүҙиә тарихи төбәге территорияһы халыҡ-ара танылған [[Исраил|Израиль]] территорияһы һәм алты көнлөк һуғыштан һуң (1967), Judea һәм Samaria округтары Израиль Граждандар хакимиәт идаралығының хәрби контроле аҫтында тотолған халыҡ-ара танылмаған Көнбайыш Иордан йылғаһы яры территорияһы һәм өлөшләтә Фәләстин автономияһы араһында бүленгән. Тарихи контекста, '''Йәһүҙиә''' термины дөйөм алғанда Израилдә 1948 йылғы демаркация һыҙығынан ситтә урынлашҡан тарихи төбәктең (халыҡ-ара кимәлдә танылмаған) көнсығыш өлөшөн билдәләү маҡсатында ҡулланыла<ref name="ЭЕЭ" /> . === Йәһүҙиә округы һәм Самария === Ғәрәп-израиль һуғышы һөҙөмтәһендә Йәһүҙиәнең көнсығыш өлөшө (Иордан йылғаһы ерҙәре, шул иҫәптән Көнсығыш Иерусалим) быға тиклем [[Иордан]] йылғаһының көнсығыш ярын биләгән Трансиордания батшалығы тарафынан баҫып алына. 1950 йылда Трансиордания әсирлеккә алынған территорияларҙы аннексиялай, аннексияны Бөйөк Британия ғына таный, 1946 йылға тиклем Трансиордания әмирлеге, Пакистан һәм Ираҡ уның протектораты аҫтында була. Бынан һуң Трансиордания [[Өрҙөн|Иордания]] тип үҙгәртелә; аннексияланған территорияға Көнбайыш Иордан йылғаһы тигән исем бирелә. Бер нисә ғәрәп иле һәм Израиль араһында демаркация һыҙығы булдырыла. 1967 йылдың июнендә Йәһүҙиәнең был өлөшө (шулай уҡ башҡа бер нисә, шул иҫәптән Голан бейеклектәре һәм [[Синай ярымутрауы]], территорияһы) Алты көнлөк һуғыш ваҡытында Израиль армияһы тарафынан баҫып алына. Ноябрҙә Нью-Йоркта [[БМО-ның Именлек Советы|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек Советы]] был мәсьәлә буйынса 242-се резолюция ҡабул итә<ref>{{Китап|ссылка=https://brill.com/edcollbook/title/9328?language=en|автор=T.M.C. Asser Instituut|заглавие=Resolutions and Statements of the United Nations Security Council (1946-1992): A Thematic Guide|ответственный=Karel C. Wellens|год=1993|место=Netherlands|издательство=Martinus Nijhof|страниц=963|isbn=0-7923-2379-3}}</ref>. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ерҙәрҙе баҫып алыуҙы законһыҙ тип иғлан итә<ref>{{Cite web|subtitle=2024-07-19|access-date=2024-07-19|accessdate=2024-07-19|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/pid/11884 Summary of Security Council Resolutions on Settlements since 1967]. {{Wayback|url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/pid/11884|date=20131231001240}}</ref> һәм шул ваҡыттан алып Көнбайыш Иордан йылғаһының Көнбайыш яр территорияһы халыҡ-ара кимәлдә танылған статусҡа эйә булмай. Әммә Израиль һәм Иордания ҡул ҡуйған тыныслыҡ килешеүе буйынса Израиль быға тиклем баҫып алған Иордания ерҙәрендә ҡала. 1967 йылда Израилдең ете административ округының береһе — Йәһүҙиә һәм Самария округы (''Йехуда ве-Шомрон'') ойошторола. Округ булдырылғанда был исем [[Кнессет|Кнессет тарафынан]] раҫланһа ла, тиҫтә йылдан һуң ғына, власҡа Ликуд партияһы килгәс, дөйөм ҡулланылышҡа инә. Район ИДФ-тың Үҙәк командованиеһы юрисдикцияһында, административ ҡарарҙарҙы район командующийы ҡабул итә (2024 йылдың 8 июленән был вазифаны генерал-майор Ави Блут биләй)<ref>{{Cite web|author=|coauthors=|authorlink=|subtitle=2024-07-08|access-date=2025-08-16|url-status=live}}</ref>. === Фәләстин автономияһы провинциялары === 1993 йылдың 13 сентябрендә Израиль менән Фәләстинде азат итеү ойошмаһы араһында ҡул ҡуйылған [[Осло]] килешәүҙәре буйынса, Израиль баҫып алған Иордан йылғаһының көнбайыш ярының бер өлөшө 1994 йылда ойошторолған Фәләстин милли власы контроленә күсә<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439781/Palestinian-Authority-PA Palestinian Authority (PA)] — Статья в энциклопедии [[Британ энциклопедияһы|Британника]]. {{Wayback|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439781/Palestinian-Authority-PA|date=20111121044104}}</ref>. Шулай итеп, тарихи Йәһүҙиәгә ҡараған Хеврон, Вифлеем һәм Иерусалим провинциялары хәҙер Фәләстин автономияһының (өлөшләтә танылған [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин дәүләте]]) 16 провинцияһы иҫәбенә инә. === Шарап төбәге === 1958 йылда Израиль, әфлисун үҫтереүен яҡлау маҡсатында, 1966 йылда үҙ көсөнә ингән сығыш күрһәткестәрен һаҡлау буйынса Лиссабон килешүенә ҡул ҡуя. Израиль өсөн исемлек 2020 йылда, «Иудея ''шарап'' төбәге» билдәһе һаҡлау аҫтына алынғанда, бер тапҡыр ғына киңәйтелгән. ''Йәһүҙиә итәктәре'' һәм ''Йәһүдиә ҡалҡыулыҡтары'' террорҙары Израилдә тәүге (һәм тик 2026 йылға ҡарата) шарап апелляциялары булып тора<ref>{{Cite web|access-date=2026-01-26|accessdate=2024-02-09}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2026-01-26|accessdate=2025-12-16}}</ref> . == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-БЭАН|Иудея}} * {{ВТ-ЕЭБЕ|Иудея}} * {{ЭЕЭ|11880|Иудея}} * {{БРЭ|статья=Иудея|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2028078}} * {{книга|автор=[[Тантлевский, Игорь Романович|Тантлевский И. Р.]]|заглавие=История Израиля и Иудеи до разрушения Первого Храма|место=СПб.|издательство=Изд-во С.-Петерб. ун-та|год=2005|ref=Тантлевский}} * {{книга|автор=[[Липовский, Игорь Павлович|Липовский И. П.]]|заглавие=Библейский Израиль: история двух народов|место=СПб.|издательство=ИЦ «Гуманитарная академия»|isbn=978-5-93762-066-8|год=2010|ref=Липовский}} * {{книга|автор=[[Финкельштейн, Исраэль|Финкельштейн И.]], Сильберман Н.|заглавие=Раскопанная Библия. Новый взгляд археологии на древний Израиль и происхождение его священных текстов|оригинал=[[:en:The Bible Unearthed|The Bible Unearthed: Archaeology’s New Vision of Ancient Isreal and the Origin of Sacred Texts]]|ответственный=|ссылка=https://books.google.ru/books?id=lu6ywyJr0CMC|место=Нью-Йорк|издательство=Simon and Schuster|isbn=0-7432-2338-1|год=2001|ref=Финкельштейн, Сильберман}} == Һылтанмалар == * ''[[Влас Михайлович Дорошевич]]''. [[s:В земле обетованной (Дорошевич)#Долины Иудеи|Долины Иудеи]] // Влас Михайлович Дорошевич. В земле обетованной. * ''Влас Михайлович Дорошевич''. [[s:В земле обетованной (Дорошевич)#В горах Иудеи|В горах Иудеи]] // Влас Михайлович Дорошевич. В земле обетованной. * {{YouTube|author=[[Макаревич, Андрей Вадимович|Андрей Макаревич]], Эйнат Кляйн|logo=1|id=8kjHihVTgTQ|title=Иудея и Самария: Просторы маленькой страны}}. {{ВС}} [[Категория:Израиль географияһы]] [[Категория:Тәүрат урындары]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] [[Категория:Инжилдәр географияһы]] [[Категория:Йәһүҙиә]] [[Категория:Боронғо Израилдың тарихи өлкәһе]] [[Категория:Фәләстин Дәүләте географияһы]] 398fpqs7o9r8dfcm2388efvnvf6gnrm 1307766 1307765 2026-10-26T11:57:45Z Баныу 28584 /* Йәһүҙиә округы һәм Самария */ 1307766 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Йәһүҙиә''' ({{Lang-he|יְהוּדָה}} Йәһүҙә]; אֶרֶץ יְהוּדָה Эрец Йәһүҙә] «Йәһүҙә иле») — Израиль еренең Йәһүҙә ҡәбиләһе исеме менән аталған<ref name="Словарь_античности">Иудея // Словарь античности / Лейпцигский библиографический институт; Перевод с немецкого. — {{М.}}: Прогресс, 1989.</ref><ref name="ЭЕЭ">{{ЭЕЭ|11880|Иудея}}</ref> тарихи районы. [[Библия|Изге Яҙмала]] ул тәүге тапҡыр Йәһүҙә иле ({{Тәүрат|Втор|34:2}}) тип телгә алына. Был ҡәбиләнең территорияһы [[Үле диңгеҙ|Үле диңгеҙҙән]] [[Урта диңгеҙ|Урта диңгеҙгә]] тиклем һуҙылған ({{Тәүрат|Нав|15:1|−12}}) һәм Йәһүҙиә сүллеген, Йәһүҙиә тауҙарын, Йәһүҙиә түбәнлеген (Шефела), [[Негев]] тауҙарының һәм түбәнлектәренең бер өлөшөн үҙ эсенә ала<ref name="ЭЕЭ" /> . Йәһүҙиәнән төньяҡтараҡ Самарияның тарихи төбәге, көньяҡта — Идумея урынлашҡан, Урта диңгеҙ ярында көньяҡ сик «Мысыр ағымы» тип аталған (вади Әл-Ариш йәки вади Бесор — икеһе лә [[Ғәззә]]<nowiki/>нән көньяҡтараҡ)<ref name="ЕЭБЕ">{{ВТ-ЕЭБЕ|Иудея}}</ref> . Төрлө тарихи дәүерҙәрҙә Йәһүҙиә сиктәре төрлөсә билдәләнгән. Фарсы осоронда Израиль ерендә, Йәһүҙиә төшөнсәһе, Вавилон әсирлегенән һуңғы осорҙа, йәһүдтәр йәшәгән бөтә илде үҙ эсенә алып, ҡайһы саҡта киңәйтелгән. Рим хакимлығы аҫтында булған ваҡытында Йәһүҙиә, тар мәғәнәлә, бөтә илдең дүрттән бер өлөшөн тәшкил иткән (Йәһүҙиә, Самария, Галилея һәм Иордания аръяғы). Һуңыраҡ Йәһүҙиә административ әһәмиәтен юғалта һәм географик төшөнсә булараҡ ҡарала башлай<ref name="ЕЭБЕ" /><ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Иудея}}</ref> . == Тарихы == [[Файл:Judaean_Desert_06_02-04-17_16-50.jpg|thumb|left|[[Йәһүд сүллеге]]]] Ҡынаанды йәһүдтәр (фараз итеүҙәренсә, б.э.т. XIII б.) яулап алғанға тиклем был төбәк бер нисек тә Ҡынаандан айырылмаған. Изге Яҙма буйынса, был ваҡытҡа унда 110-дан ашыу ҡала ({{Тәүрат|Нав|15:21|–62}}), шул иҫәптән, ҡаҙыу эштәре мәғлүмәттәренән билдәле булыунса, бында семит ҡынаан ҡәбиләләре төпләнгәнгә тиклем, б.э.т. 4-се — 3-сө мең йыллыҡтарҙа, Арад, Беэр-Шева, Лахиш, [[Хеврон]] һәм башҡалар кеүек әһәмиәтле ҡалалар булғаны билдәле<ref name="ЭЕЭ"/>. Б.э.т. III мең йыллыҡ аҙағында [[Йәвүсит|Йәвүситтәр]] (йәһүдтәрҙән элгәре Йәһүҙиәлә йәшәгән халыҡ) элек Сәлим йәки Йәвүс тип аталған [[Ҡодос|Иерусалим]] ҡалаһына нигеҙ һала ({{Тәүрат|Суд|19:10}}). Изге Яҙма буйынса, Йәһүҙиә Йәһүҙә һәм Симеон ҡәбиләләренең берләшкән көстәре тарафынан яулап алынған, әммә ҡайһы бер ҡынаан ҡалалары үҙаллылығын һаҡлап ҡалған, ә яулап алынған ҡалаларҙа ҡынаандар йәһүдтәр хакимлығы аҫтында йәшәүен дауам иткән ({{Тәүрат|Суд|1:3|–20}}). Йәһүҙә ырыуы ерҙәренең сиктәре Иҫке ғәһедтә (Ғайса китабы) ентекле һүрәтләнгән. Был сиктәргә ингән ҡалалар араһында библия тексында филистим ҡалалары ла: [[Ғәззә]], [[Ашдод]], Экрон атала. Йәһүҙиәнең был өлөшөн, йәһүдтәр уларҙы ҡайһы саҡта ғына кире ҡыуып сығара алған филистимлеләр баҫып алған<ref name="ЕЭБЕ" /><ref name="ЭЕЭ" /> . Израиль ҡәбиләләренең бөтә ерҙәрен берҙәм Израиль батшалығына берләштереү осоронда «Йәһүҙә иле» тураһындағы күҙаллау һаҡланған. Израиль батшалығы бүленгән (беҙҙең эраға тиклем X быуат) һәм уның көньяҡ өлөшөндә баш ҡалаһы Иерусалимда булған шулай уҡ Йәһүдиә тип аталған Йәһүҙиә батшалығы барлыҡҡа килгән ваҡытҡа, сәйәси берәмек булараҡ, Йәһүҙиәнең сиктәре һиҙелерлек киңәйгән. Төньяҡ сиге Самария тауҙарына яҡыная, ә көнбайышта Урта диңгеҙ ярҙарының бер өлөшөнә, яҡынса хәҙерге Яффаға тиклем, һуҙыла. Йәһүҙә һәм Симеон ҡәбиләләре ерҙәренән тыш, шулай уҡ Иерусалим һәм Иерихон да ингән Вениамин ҡәбиләһенең һәм Дан ҡәбиләһе өлөштәренең ерҙәре хәҙер Йәһүҙиәгә ҡарай<ref name="ЕЭБЕ" /><ref name="ЭЕЭ" /> . Йәһүдтәрҙең Ҡынаанды яулап алыуы, Израиль батшалығының барлығы һәм тарҡалыуы тураһындағы библия тарихының тарихилығы тарихсылар һәм археологтар араһында бәхәстәр тыуҙыра. Шулай итеп, Тель-Авив археология мәктәбе вәкиле И.Финкельштейндың концепцияһына ярашлы, Йәһүҙиә б. э. т. VIII быуатҡа тиклем ярайһы уҡ айырымланған, ярлы һәм аҙ халыҡлы батшалыҡ булған, тимәк, берләшкән Израиль батшалығы булмаған. Төньяҡ Израиль батшалығы ҡолағандан һуңғы осорҙан башлап бында, Йәһүҙиә тарихын боронғораҡ һәм данлыраҡ итеү маҡсатында, Изге Яҙма ҙур күләмдә мөхәррирләнә. Атап әйткәндә, Йәһүҙә ырыуы еренең библия сиктәре [[:ru:Иосия|Иосия]] хакимлыҡ иткән осорға, тап килә. Йәһүҙә батшалығы тәүге тапҡыр (Израиль музейы коллекцияһында) «Дауыт йорто» булараҡ, ихтимал, батша Азаил (б.э.т. 845—842 һәм б.э.т. 803—796 йылдар араһында) төҙөгән тип туранан-тура Тель-Дан стелаһында телгә алына. Археологик табыштарҙа «Йәһүҙиә» исеме тәүге тапҡыр Тиглатпаласар III (яҡынса б. э. т. 745—727 йылдар) идара иткән осорға ҡарауы Британия музейынан алынған [[ассирия K.3751 табличкаһы]]нан билдәле. Тиглатпаласарға бүләктәр тапшырған башҡа хакимдар араһында Йәһүҙиәнән Ахаз да булған, тип яҙылған текста ({{Lang-akk|ia-u-ha-zi kur ia-u-da-a-a}})<ref>[https://books.google.com/books?id=B2eNV68WU3YC&pg=PA174 The Philistines in Transition: A History from Ca. 1000—730 B.C.E., Carl S. Ehrlich], p. 174.{{ref|en}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=CS9DKZgzfDIC&pg=PA167 Identifying Biblical Persons In Northwest Semitic Inscriptions, Lawrence J. Mykytiuk], p. 167.{{ref|en}}</ref>. Киләһе бер нисә быуат эсендә, башлыса Мысыр һәм Ассирия менән, Йәһүҙиә батшалығы ҡатнашҡан һуғыштар тураһындағы мәғлүмәткә таянһаң, уның сиктәре ҡайһы саҡта киңәйә, ҡайһы саҡта ҡыҫҡара<ref name="ЕЭБЕ"/><ref name="ЭЕЭ"/>. [[Файл:YehudObverse_1.jpg|thumb|left|180px|Арамей яҙыулы {{iw|Йехуд (монеты)|«Йехуд»||Yehud coinage}} фарсы тәңкәһе<ref>{{cite web|title=5 редких еврейских монет, обнаружены проектом Храмовой горы|url=https://lechaim.ru/news/5-redkih-evrejskih-monet-obnaruzheny-proektom-hramovoj-gory/|access-date=2026-01-26|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910113149/https://lechaim.ru/news/5-redkih-evrejskih-monet-obnaruzheny-proektom-hramovoj-gory/|archive-date=2025-09-10}}</ref>]] Йәһүҙә батшалығы юҡҡа сыҡҡандан һуң (б.э.т. 586 йыл), Йәһүҙиә фарсы хакимлығы аҫтында автономлы «Йәһүҙә провинцияһы» ({{Lang-arc|''Yehud Medinata''}}) булараҡ йәшәй. Птолемей һәм [[Селевкиҙар]] осоронда Эллин буйһоноуы аҫтында ҙур провинциялар (Сүриә һәм Финикия, Келесүриә) составында була, әммә беренсе священник (дин әһеле) һәм аҡһаҡалдар советы (синедрион) етәкселегендә ярым автономия статусын һаҡлап ҡала. [[Маккавейҙар һуғышы]] һәм Хасмоней батшалығына (б.э.т. 140 йыл) нигеҙ һалынғанға тиклем, Йәһүҙиәнең төньяҡ өлөшө лә, көньяҡ өлөшө лә төньяҡҡа табан байтаҡ ҙурая; йәһүд Хевроны менән, йәһүдтәр көньяҡта ҙур биләмәләрҙе яулай. Хасмоней батшалығы киңәйә, һәм уның ыңғайына Ирод I батшалығы ла, барыһы тоташ, Йәһүҙиә тип атала башлай. Б.э. 6 йылы Иудея, Галилея, Самария һәм Иордания аръяғы менән прокуратор идаралығы аҫтындағы Йәһүдиә рим провинцияһы була; Иро­д I ейәне Аг­рип­п I (41—44) идара иткәндә Йәһүҙиә ҡыҫҡа ваҡытҡа бойондороҡло дәүләт статуслы, шунан яңынан рим провинцияһы була. [[Клавдий Птолемей|Птолемей]] (б.э. II б.) буйынса, Иордан аръяғы өлкәләре лә Йәһүҙиәгә ҡарай. Иерусалим ҡолатылғандан һәм [[Беренсе йәһүд һуғышы]]нда [[:ru:Второй храм|икенсе ғибәҙәтхана]] емерелгәндән һуң, [[Явна]] ҡалаһы [[академия]]һы Йәһүҙиәнең рухи үҙәге була. Бар-Кохб ихтилалын 138 йылда баҫтырғандан һуң, римлеләр Йәһүҙиәне Фәләстин Сүриәһе, тип атай башлай, «Йәһүҙиә» һүҙе рәсми документтарҙа ҡулланылмай; шул ваҡыттан алып, раввинист әҙәбиәтенән тыш, Йәһүҙиә геосәйәси төшөнсә түгел, тарихи һәм географик төшөнсәгә әйләнә. Был атама халыҡ (йәһүдтәр) һәм дин (йәһүд дине, иудаизм) атамаларының этимологик нигеҙе булып ҡала<ref name="ЕЭБЕ" /><ref name="ЭЕЭ" /> == Хәҙерге статусы == [[Файл:Vineyard_in_the_Judean_Mountains.jpg|справа|мини|280x280пкс| Йәһүҙиә тауҙарында йөҙөм баҡсалары]] Әлеге ваҡытта, Йәһүҙиә тарихи төбәге территорияһы халыҡ-ара танылған [[Исраил|Израиль]] территорияһы һәм алты көнлөк һуғыштан һуң (1967), Judea һәм Samaria округтары Израиль Граждандар хакимиәт идаралығының хәрби контроле аҫтында тотолған халыҡ-ара танылмаған Көнбайыш Иордан йылғаһы яры территорияһы һәм өлөшләтә Фәләстин автономияһы араһында бүленгән. Тарихи контекста, '''Йәһүҙиә''' термины дөйөм алғанда Израилдә 1948 йылғы демаркация һыҙығынан ситтә урынлашҡан тарихи төбәктең (халыҡ-ара кимәлдә танылмаған) көнсығыш өлөшөн билдәләү маҡсатында ҡулланыла<ref name="ЭЕЭ" /> . === Йәһүҙиә округы һәм Самария === Ғәрәп-израиль һуғышы һөҙөмтәһендә Йәһүҙиәнең көнсығыш өлөшө (Иордан йылғаһы ерҙәре, шул иҫәптән Көнсығыш Иерусалим) быға тиклем [[Иордан]] йылғаһының көнсығыш ярын биләгән Трансиордания батшалығы тарафынан баҫып алына. 1950 йылда Трансиордания әсирлеккә алынған территорияларҙы аннексиялай, аннексияны Бөйөк Британия ғына таный, 1946 йылға тиклем Трансиордания әмирлеге, Пакистан һәм Ираҡ уның протектораты аҫтында була. Бынан һуң Трансиордания [[Өрҙөн|Иордания]] тип үҙгәртелә; аннексияланған территорияға Көнбайыш Иордан йылғаһы тигән исем бирелә. Бер нисә ғәрәп иле һәм Израиль араһында демаркация һыҙығы булдырыла. 1967 йылдың июнендә Йәһүҙиәнең был өлөшө (шулай уҡ башҡа бер нисә, шул иҫәптән Голан бейеклектәре һәм [[Синай ярымутрауы]], территорияһы) Алты көнлөк һуғыш ваҡытында Израиль армияһы тарафынан баҫып алына. Ноябрҙә Нью-Йоркта [[БМО-ның Именлек Советы|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек Советы]] был мәсьәлә буйынса 242-се резолюция ҡабул итә<ref>{{Китап|ссылка=https://brill.com/edcollbook/title/9328?language=en|автор=T.M.C. Asser Instituut|заглавие=Resolutions and Statements of the United Nations Security Council (1946-1992): A Thematic Guide|ответственный=Karel C. Wellens|год=1993|место=Netherlands|издательство=Martinus Nijhof|страниц=963|isbn=0-7923-2379-3}}</ref>. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ерҙәрҙе баҫып алыуҙы законһыҙ тип иғлан итә<ref>{{Cite web |date=2024-07-19 |title=ICJ says Israeli occupation of Palestinian territories is illegal |url=https://www.bbc.com/news/articles/cjerjzxlpvdo |access-date=2024-07-19 |website=BBC News |lang=en-GB |archive-date=2024-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719153513/https://www.bbc.com/news/articles/cjerjzxlpvdo |url-status=live }}</ref><ref>[http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/pid/11884 Summary of Security Council Resolutions on Settlements since 1967]. {{Wayback|url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/pid/11884 |date=20131231001240 }}</ref> һәм шул ваҡыттан алып Көнбайыш Иордан йылғаһының Көнбайыш яр территорияһы халыҡ-ара кимәлдә танылған статусҡа эйә булмай. Әммә Израиль һәм Иордания ҡул ҡуйған тыныслыҡ килешеүе буйынса Израиль быға тиклем баҫып алған Иордания ерҙәрендә ҡала. 1967 йылда Израилдең ете административ округының береһе — Йәһүҙиә һәм Самария округы (''Йехуда ве-Шомрон'') ойошторола. Округ булдырылғанда был исем [[Кнессет|Кнессет тарафынан]] раҫланһа ла, тиҫтә йылдан һуң ғына, власҡа Ликуд партияһы килгәс, дөйөм ҡулланылышҡа инә. Район ИДФ-тың Үҙәк командованиеһы юрисдикцияһында, административ ҡарарҙарҙы район командующийы ҡабул итә (2024 йылдың 8 июленән был вазифаны генерал-майор Ави Блут биләй)<ref>{{Cite web|author=|coauthors=|authorlink=|subtitle=2024-07-08|access-date=2025-08-16|url-status=live}}</ref>. === Фәләстин автономияһы провинциялары === 1993 йылдың 13 сентябрендә Израиль менән Фәләстинде азат итеү ойошмаһы араһында ҡул ҡуйылған [[Осло]] килешәүҙәре буйынса, Израиль баҫып алған Иордан йылғаһының көнбайыш ярының бер өлөшө 1994 йылда ойошторолған Фәләстин милли власы контроленә күсә<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439781/Palestinian-Authority-PA Palestinian Authority (PA)] — Статья в энциклопедии [[Британ энциклопедияһы|Британника]]. {{Wayback|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439781/Palestinian-Authority-PA|date=20111121044104}}</ref>. Шулай итеп, тарихи Йәһүҙиәгә ҡараған Хеврон, Вифлеем һәм Иерусалим провинциялары хәҙер Фәләстин автономияһының (өлөшләтә танылған [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин дәүләте]]) 16 провинцияһы иҫәбенә инә. === Шарап төбәге === 1958 йылда Израиль, әфлисун үҫтереүен яҡлау маҡсатында, 1966 йылда үҙ көсөнә ингән сығыш күрһәткестәрен һаҡлау буйынса Лиссабон килешүенә ҡул ҡуя. Израиль өсөн исемлек 2020 йылда, «Иудея ''шарап'' төбәге» билдәһе һаҡлау аҫтына алынғанда, бер тапҡыр ғына киңәйтелгән. ''Йәһүҙиә итәктәре'' һәм ''Йәһүдиә ҡалҡыулыҡтары'' террорҙары Израилдә тәүге (һәм тик 2026 йылға ҡарата) шарап апелляциялары булып тора<ref>{{Cite web|access-date=2026-01-26|accessdate=2024-02-09}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2026-01-26|accessdate=2025-12-16}}</ref> . == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-БЭАН|Иудея}} * {{ВТ-ЕЭБЕ|Иудея}} * {{ЭЕЭ|11880|Иудея}} * {{БРЭ|статья=Иудея|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2028078}} * {{книга|автор=[[Тантлевский, Игорь Романович|Тантлевский И. Р.]]|заглавие=История Израиля и Иудеи до разрушения Первого Храма|место=СПб.|издательство=Изд-во С.-Петерб. ун-та|год=2005|ref=Тантлевский}} * {{книга|автор=[[Липовский, Игорь Павлович|Липовский И. П.]]|заглавие=Библейский Израиль: история двух народов|место=СПб.|издательство=ИЦ «Гуманитарная академия»|isbn=978-5-93762-066-8|год=2010|ref=Липовский}} * {{книга|автор=[[Финкельштейн, Исраэль|Финкельштейн И.]], Сильберман Н.|заглавие=Раскопанная Библия. Новый взгляд археологии на древний Израиль и происхождение его священных текстов|оригинал=[[:en:The Bible Unearthed|The Bible Unearthed: Archaeology’s New Vision of Ancient Isreal and the Origin of Sacred Texts]]|ответственный=|ссылка=https://books.google.ru/books?id=lu6ywyJr0CMC|место=Нью-Йорк|издательство=Simon and Schuster|isbn=0-7432-2338-1|год=2001|ref=Финкельштейн, Сильберман}} == Һылтанмалар == * ''[[Влас Михайлович Дорошевич]]''. [[s:В земле обетованной (Дорошевич)#Долины Иудеи|Долины Иудеи]] // Влас Михайлович Дорошевич. В земле обетованной. * ''Влас Михайлович Дорошевич''. [[s:В земле обетованной (Дорошевич)#В горах Иудеи|В горах Иудеи]] // Влас Михайлович Дорошевич. В земле обетованной. * {{YouTube|author=[[Макаревич, Андрей Вадимович|Андрей Макаревич]], Эйнат Кляйн|logo=1|id=8kjHihVTgTQ|title=Иудея и Самария: Просторы маленькой страны}}. {{ВС}} [[Категория:Израиль географияһы]] [[Категория:Тәүрат урындары]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] [[Категория:Инжилдәр географияһы]] [[Категория:Йәһүҙиә]] [[Категория:Боронғо Израилдың тарихи өлкәһе]] [[Категория:Фәләстин Дәүләте географияһы]] r7jvn6u2xgino729v4lwvl41l5dgvs3 1 201618 1307761 2026-10-26T10:25:08Z Akkashka 14326 /* Йәһүҙиә */ яңы бүлек 1307761 wikitext text/x-wiki == Йәһүҙиә == Перевела на башкирский, а викиданные с русским текстом не смогла связать. Помогите. [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 10:25, 26 октябрь 2026 (UTC) cyitwupzx2cksyjx0yvuqbs3iay9k6k