Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 59863 1307828 1299739 2026-10-27T16:03:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 4 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307828 wikitext text/x-wiki {{redirect|Маркс}} {{Учёный | Имя = Карл Маркс | Оригинал имени = ''Karl Heinrich Marx'' | Изображение = Karl Marx 001 restored.jpg | Ширина = 225 px | Описание изображения = | Дата рождения = 5.5.1818 | Место рождения = Трир, [[Пруссия]] | Дата смерти = 14.3.1883 | Место смерти = {{ВБУ|Лондон|Лондонда}}<br />[[Бөйөк Британия]] | Гражданство = | Научная сфера = {{экономика|Германия|XIX быуат}}, [[социология]], [[атеизм]], [[философия]], [[журналистика]] | Место работы = | Альма-матер = [[Берлин университеты]] | Научный руководитель = [[Бруно Бауэр]] | Знаменитые ученики = | Известен как = [[марксизм]]ға нигеҙ һалыусы, [[өҫтәмә хаҡ]] теорияһы авторы | Награды и премии = | Роспись = Karl Marx Signature.svg }} '''Карл Маркс''' ({{lang-de|Karl Heinrich Marx}}; [[5 май]] [[1818 йыл]] — [[14 март]] [[1883 йыл]]) — философ, социолог, иҡтисадсы, яҙыусы, сәйәси журналист, йәмәғәт эшмәкәре. Уның хеҙмәттәре нигеҙендә философияла диалектик һәм тарихи материализм, иҡтисадта — өҫтәмә хаҡ теорияһы, сәйәсәттә — синфи көрәш теорияһы<ref name="autogenerated1">[http://bse.sci-lib.com/article061763.html «Классовая борьба» в Большой советской энциклопедии]</ref> формалаша. Был йүнәлештәр коммунистик һәм социалистик хәрәкәттең иделогияһына әүерелә һәм «марксизм» атамаһы ала. «Коммунистар партияһы манифесы» (1848 йылда тәүге тапҡыр баҫылған), «Капитал» (1867 йылда тәүгегә баҫылған) әҫәрҙәре авторы. Ҡайһы бер хеҙмәттәре фекерҙәше [[Фридрих Энгельс]] менән берлектә яҙылған. == Биографияһы == [[Рәсем:Место рождения Маркса.jpg|thumb|left|200px|Маркс тыуған йорт]] === Үҫмер һәм йәшлек йылдары === Карл Маркс Трир адвокаты Һенрих Маркстың өсөнсө балаһы. Милләте — йәһүд. Әсәһе — Һенриетта Маркс, ҡыҙ фамилияһы Прессбург (йәки ''Пресборк'' , {{lang-de|Henrietta Pressburg}}, {{lang-nl|Henrietta Presborck}}), Нимвеген (бөгөнгө Неймеген ҡалаһынан, [[Нидерланддар]]). 1817 йылда Карл Маркстың атаһы суд кәңәшсеһе вазифаһын юғалтмаҫ өсөн христианлыҡ (протестантизм) ҡабул итә. Ғаилә ағзалары, шул иҫәптән Карл да, 1825 һәм 1824 йылда<ref>Megill, Allan. Karl Marx: the burden of reason (why Marx rejected politics and the market) 2002, page 72</ref> суҡына. 1830—1835 йылдарҙа Карл Фридрих-Вильһельм (Friedrich-Wilhelm-Gymnasium (FWG)) гимназияһында уҡый һәм уны 17 йәшендә тамамлай. Гимназиянан һуң Маркс университетҡа инә, башта Боннда (ике семестр), шунан[[Берлин]]да уҡый. Юридик белем алыуҙан тыш тарих һәм философия менән мауыға башлай. 1836 йылда Женни фон Вестфаленға ({{lang-de|Jenny von Westphalen}}) (1814 йылда тыуған) тәҡдим яһай, аҙаҡтан өйләнешәләр. === 1849 йылға тиклем === 1841 йылда Карл Маркс Берлин университетын экстерн менән тамамлай. Ул саҡта Маркс [[Гегель]] ҡараштары менән мауыҡҡан идеалист була. Профессор булыу ниәте менән Маркс Боннға күсә, әммә хөкүмәттең реакцион сәйәсәтен күреп, Маркс фән менән шөғөлләнмәҫкә ҡарар итә . Был ваҡытта Рейндың радикаль буржуаһы, һул гегельселәр йоғонтоһо аҫтында, Кёльндә «[[:de:Rheinische Zeitung|Rheinische Zeitung]]» оппозицион гәзит сығара. 1842—1843 йылдарҙа Карл Маркс ошо гәзиттә журналист һәм мөхәррир булып эшләй. Башта Маркс цензураны юҡҡа сығарыу тураһында әйтеп килә, шунан инде хөкүмәтте туранан-тура тәнҡитләй башлай. Уның күп мәҡәләләрен цензура үткәрмәй, йә бик ныҡ төҙәтеп бирәләр. 1843 йылдың башында Маркс прус монархияһын ҡолатырға саҡырып яҙа һәм уны демократия менән алыштырырға өндәй. Хөкүмәт сығырынан сыға һәм 1843 йылдың мартында, Маркс эштән китһә лә, гәзитте ябалар. Маркс гәзиттә эшләгәндә сәйәси иҡтисад, мәсьәләләрен яҡшы белергә кәрәклеге аңлай һәм журналист булып эшләһә лә, ошо фәнде ныҡлап өйрәнергә тотона[[Рәсем:KarlMarx3.jpg|thumb|left|Карл Маркс]] 1843 йылда аристократка Женни фон Вестфален менән өйләнешәләр. Прус хөкүмәте Марксты үҙ яғына ауҙарыр өсөн хөкүмәттә эш тәҡдим иткәндән һуң йәш ғаилә [[Париж]]ға күсенә, унда Маркс Һенрих Һейне һәм Фридрих Энгельс менән дуҫлаша. Һуңғыһы менән ғүмере буйы дуҫ булып ҡала. Тап Энгельс Маркстың иғтибарын эшсе синыфтың хәленә йүнәлтә.[[Рәсем:Marx3.jpg|thumb|Карл Маркс]] Парижда Маркс эшсе ойошмалар, радикаль даирәләр һәм шәхестәр менән бәйләнешкә инә. 1845 йылдың февралендә Маркс Париждан һөрөлә һәм Брюсселгә күсенә. Энгельс та унда урынлаша. Брюсселдә Маркс һәм Энгельс «Немец идеологияһы» тигән хеҙмәтен яҙа, бында Гегель идеяларына, гегельселәргә тәнҡит яңғырай. 1847 йылда Маркс менән Энгельс немец эмигранттарының йәшерен ойошмаһы — «Ғәҙелдәр берлеге» (аҙаҡ «Коммунистар берлеге» тип үҙгәртелә) — ағзаһы булып китә. Йәмғиәттең һорауы буйынса улар коммунистик ойошманың программаһын — данлыҡлы "Коммунистар фирҡәһе манифесы"н/0} яҙа, ул Лондонда баҫылып сыға ([[21 февраль]] [[1848]] йыл.) [[Февраль революцияһы]]нан һуң (1848 й.) Марксты [[Бельгия]]нан ҡыуалар. [[Париж]]ға китә, ә март революцияһынан һуң Германияға, Кёльнға күсенә. Унда ҡыҫҡа ғына ваҡытта революцион «Neue Rheinische Zeitung» гәзитен аса. Тәүге һан 1848 йылдың 1 июнендә сыға. Мөхәрририәттә: Карл Маркс — баш мөхәррир, Һенрих Бюргерс, Эрнст Дронке, Фридрих Энгельс, Георг Веерт, Фердинанд Вольф, Вильгельм Вольф — мөхәррирҙәрр. «Neue Rheinische Zeitung» Германиялағы һәм Европалағы революцион хәлдәргә тәрән баһа бирелә. 1849 йылдың 19 майында, Саксонияла, Рейн Пруссияһында, Көньяҡ-Көнбайыш Германияла баш күтәреүҙәр баҫтырылғандан һуң, гәзитте ябалар. === Лондонға эмиграция === Карл Маркс 1849 йылдың 16 майында Германиянан ҡыуыла, ғаиләһе менән Парижға күсенә, әммә бердемонстрациянан һуң унан да һөрөлә. Ахыр сиктә Маркс Лондонға күсенә һәм вафатына тиклем шунда йәшәй һәм тарихи «Капитал» хеҙмәтен, һәм иҡтисади әҫәрҙәрен яҙа. Бик ауыр йәшәйҙәр, уға матди яҡтан Энгельс ҡына ярҙам итә, әҙләп гонорар килә [[Рәсем:Hw-marx.jpg|thumb|Карл Маркс]] 1864 йылда ул «Халыҡ-ара эшселәр ассоциацияһы» (International Workingmen’s Association, һуңғараҡ Беренсе Интернационал)) — беренсе халыҡ-ара эшселәр ойошмаһы төҙөй<ref>[http://bse.sci-lib.com/article055636.html Интернационал 1-й]</ref> Маркс менән анархистар лидеры Михаил Бакунин коммунистик хәрәкәт тураһында уртаҡ фекер тапмайҙар һәм Гаага конгресында (сентябрь,1872 йыл) анархистар ойошманан ҡыуыла.<ref>[http://www.peoples.ru/science/philosophy/bakunin/history.html Люди. ][http://www.peoples.ru/science/philosophy/bakunin/history.html РУ Михаил Александрович Бакунин]</ref> 1872 Беренсе Интернационал Нью-Йоркҡа күсенә, әммә 4 йылдан Филадельфия конференцияһында тарала. 1867 йылдың майында «Капитал»"дың беренсе томы донъя күрә. Карл Маркс Лондонда 1883 йылда 64 йәшендә вафат була. Һайгейт зыяратында ерләнгән. == Төп фекерҙәре == {{main|Марксизм}} [[Файл:Zentralbibliothek Zürich Das Kapital Marx 1867.jpg|thumb|Капитал. Сәйәси экономияны тәнҡитләү.]] Маркстың төп фекерҙәре: * Тарихты материалистик нигеҙҙә аңлау концепияһы Маркстың [[донъяға ҡараш]]ының нигеҙе булып тора һәм методологик әһәмиәткә эйә<ref>Маркс К., Энегельс Ф. Немецкая идеология // Маркс К., Энгельс Ф. Собр. соч., изд. 2, т. 3, c. 36 {{начало цитаты}}Таким образом, это понимание истории заключается в том, чтобы, исходя именно из материального производства непосредственной жизни, рассмотреть действительный процесс производства и понять связанную с данным способом производства и порождённую им форму общения — то есть гражданское общество на его различных ступенях — как основу всей истории; затем необходимо изобразить деятельность гражданского общества в сфере государственной жизни, а также объяснить из него все различные теоретические порождения и формы сознания, религию, философию, мораль и т. д. и т. д., и проследить процесс их возникновения на этой основе, благодаря чему, конечно, можно изобразить весь процесс в целом (а потому также и взаимодействие между его различными сторонами). Это понимание история, в отличие от идеалистического, не разыскивает в каждой эпохе какую-нибудь категорию, а остаётся всё время на почве действительной истории, объясняет не практику из идей, а объясняет идейные образования из материальной практики и в силу этого приходит также к тому результату, что псе формы и продукты сознания могут быть уничтожены не духовной критикой, не растворением их в «самосознании» или превращением их в «привидения», «призраки», «причуды» и т. д., а лишь практическим ниспровержением реальных общественных отношений, из которых произошёл весь этот идеалистический вздор, — что не критика, а революция является движущей силой истории, а также религии, философии и всякой иной теории.{{конец цитаты}}</ref>. Уға таянып, Маркс үтә мөһим фәлсәфәүи һорауҙарға яуап бирә. Марксҡа тиклем кешелек йәмғиәтенең тыуыуына һәм үҫешенә идеалистик ҡараштар өҫтөнлөк иткән. Тарихи үҫештең төп этәргес көсө булып кешеләрҙең аҡылы (аң-зиһене) һаналған, ә төрлө тарихи дәүерҙәр уларҙа өҫтөнлөклө булған уй-фекерҙәр (идеялар) аша айырылып ҡаралған. Маркс материаль етештереүҙең әһәмиәтен һәм мөһимлеген аса. Ул йәмғиәтенең нигеҙе: кешелек йәмғиәте йәшәүенең кәрәкле шарты булыу менән бер рәттән материаль байлыҡтар етештереү ысулдары аша кешеләр торомошоноң бар яҡтарын да билдәләй.<ref>Маркс К., Энегельс Ф. Немецкая идеология // Маркс К., Энгельс Ф.Собр. соч., изд. 2, т. 3, c. 19 {{начало цитаты}}Людей можно отличать от животных по сознанию, по религии — вообще по чему угодно. Сами они начинают отличать себя от животных, как только начинают производить необходимые им средства к жизни, — шаг, который обусловлен их телесной организацией. Производя необходимые им средства к жизни, люди косвенным образом производят и самоё свою материальную жизнь.{{конец цитаты}}</ref> Нәҡ етештереү өлкәһендә кешеләр төп эште башҡара: тышҡы донъяны һәм үҙҙәрен үҙгәртеү аша тарихты ижад итә.<ref>Маркс К. Тезисы о Фейербахе // Маркс К., Энгельс Ф.Собр. соч., изд. 2, т. 3, c. 6 {{начало цитаты}}Но сущность человека не есть абстракт, присущий отдельному индивиду. В своей действительности она есть совокупность всех общественных отношений.{{конец цитаты}}</ref> Етештереү көстәре һәм етештереү мөнәсәбәттәре араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡ (конфликт) тарихтың төп этәргес көсө булып тора.<ref>Маркс К. К критике политической экономии. Предисловие. // // Маркс К., Энгельс Ф. Собр. соч., изд. 2, т. 13, c. 6-7 {{начало цитаты}}Общий результат, к которому я пришел и который послужил затем руководящей нитью в моих дальнейших исследованиях, может быть кратко сформулирован следующим образом. В общественном производстве своей жизни люди вступают в определенные, необходимые, от их воли не зависящие отношения — производственные отношения, которые соответствуют определенной ступени развития их материальных производительных сил. Совокупность этих производственных отношений составляет экономическую структуру общества, реальный базис, на котором возвышается юридическая и политическая надстройка и которому соответствуют определенные формы общественного сознания. Способ производства материальной жизни обусловливает социальный, политический и духовный процессы жизни вообще. He сознание людей определяет их бытие, а, наоборот, их общественное бытие определяет их сознание. На известной ступени своего развития материальные производительные силы общества приходят в противоречие с существующими производственными отношениями, или — что является только юридическим выражением последних — с отношениями собственности, внутри которых они до сих пор развивались. Из форм развития производительных сил эти отношения превращаются в их оковы. Тогда наступает эпоха социальной революции. С изменением экономической основы более или менее быстро происходит переворот во всей громадной надстройке. При рассмотрении таких переворотов необходимо всегда отличать материальный, с естественно-научной точностью констатируемый переворот в экономических условиях производства — от юридических, политических, религиозных, художественных или философских, короче — от идеологических форм, в которых люди осознают этот конфликт и борются за его разрешение. Как об отдельном человеке нельзя судить на основании того, что сам он о себе думает, точно так же нельзя судить о подобной эпохе переворота по её сознанию. Наоборот, это сознание надо объяснить из противоречий материальной жизни, из существующего конфликта между общественными производительными силами и производственными отношениями. Ни одна общественная формация не погибает раньше, чем разовьются все производительные силы, для которых она дает достаточно простора, и новые более высокие производственные отношения никогда не появляются раньше, чем созреют материальные условия их существования в недрах самого старого общества. Поэтому человечество ставит себе всегда только такие задачи, которые оно может разрешить, так как при ближайшем рассмотрении всегда оказывается, что сама задача возникает лишь тогда, когда материальные условия её решения уже имеются налицо, или, по крайней мере, находятся в процессе становления.{{конец цитаты}}</ref> * [[Материализм]] һәм [[диалектика]]ны берҙәмлектә һәм үҙ-ара бәйләнештә өйрәнеп (ғилми ситез яһап), Маркс Гегель методына ҡапма-ҡаршы булған материалистик диалектика ысулын (методын) булдыра<ref>Маркс К. Капитал. Послесловие ко второму изданию // Собр. соч., изд. 2, т. 23, c. 21 {{начало цитаты}}Мой диалектический метод по своей основе не только отличен от гегелевского, но является его прямой противоположностью. Для Гегеля процесс мышления, который он превращает даже под именем идеи в самостоятельный субъект, есть демиург действительного, которое составляет лишь его внешнее проявление. У меня же, наоборот, идеальное есть не что иное, как материальное, пересаженное в человеческую голову и преобразованное в ней.{{конец цитаты}}</ref> һәм уны үҙенең «Капитал» исемле хеҙмәтендә капиталистик йәмғиәт үҫешен анализлауҙа ҡуллана. Үҫеш барышын (процессын) күрһәткән философик категорияларҙы абстрактлыҡтан конкретлыҡҡа күтәрелеү ысулы менән берҙәм системаға берләштерә.<ref>Маркс К. Введение (из экономических рукописей 1857—1858 годов) // Маркс К., Энгельс Ф.Собр. соч., изд. 2, т. 12, c. 727 {{начало цитаты}}Конкретное потому конкретно, что оно есть синтез многих определений, следовательно, единство многообразного. В мышлении оно поэтому выступает как процесс синтеза, как результат, а не как исходный пункт, хотя оно представляет собой действительный исходный пункт и, вследствие этого, также исходный пункт созерцания и представления. На первом пути полное представление испаряется до степени абстрактного определения, на втором пути абстрактные определения ведут к воспроизведению конкретного посредством мышления.{{конец цитаты}}</ref> Марксистик материалистик диалектикала ''үҫеш'' аңлатмаһы (материаль донъяның дөйөм һыҙаты) һәм дөйөм үҙ-ара бәйләнеш принцибы (бөтә предметтар һәм күренештәр ҙә үҙ-ара килешелгән) үҙәк урында тора.<ref>Энгельс Ф. Анти-Дюринг // Маркс К., Энгельс Ф.Собр. соч., изд. 2, т. 20, c. 22 {{начало цитаты}}Для диалектики же, для которой существенно то, что она берет вещи и их умственные отражения в их взаимной связи, в их сцеплении, в их движении, в их возникновении и исчезновении.{{конец цитаты}}</ref> Үҫеш дөйөм һыҙаттар менән билдәләнә: объекттың үҫеш сығанағы объекттың үҙендә (үҫеш ҡәтғи объектҡа эске яҡтан бирелгән процесс); үҫеш һәр саҡ кире ҡайтмаҫ, ҡотолғоһоҙ процесс (үҫешкән материаль системаның элекке торошона кире ҡайтыуы мөмкин түгел)<ref>Энгельс Ф. Материалы к Анти-Дюрину // Маркс К., Энгельс Ф.Собр. соч., изд. 2, т. 20, c. 66 {{начало цитаты}}При всей постепенности, переход от одной формы движения к другой всегда остается скачком, решающим поворотом.{{конец цитаты}}</ref>; үҫеш күсәгилешлелек һыҙаттарына эйә (үткәндәге ҡаҙаныш артабанғы үҫештә ҡулланыла); үҫеш аҫтан өҫкә, ябайҙан ҡатмарлыға күсеү йүнәлешендә ынтылышлы үргә барыу (үтелгән этаптарҙың ҡабаланыуы мөмкин түгел); үҫеш спираль буйынса бара (үҫеш процесындағы юғарғы стадияларҙа үтелгән стадияларҙың ҡайһы бер һыҙаттарының өлөшләтә ҡабатланыуы була)<ref>Энгельс Ф. Материалы к Анти-Дюрингу // Маркс К., Энгельс Ф.Собр. соч., изд. 2, т. 20, c. 640{{начало цитаты}}Истинное — естественное, историческое и диалектическое — отрицание как раз и есть (рассматриваемое со стороны формы) движущее начало всякого развития: разделение на противоположности, их борьба и разрешение, причем (в истории отчасти, в мышлении вполне) на основе приобретенного опыта вновь достигается первоначальный исходный пункт, но на более высокой ступени.{{конец цитаты}}</ref>. * Кешенең тарих субъекты булуыу хаҡындағы концепция марксизм философияһының иң мөһим донъяға ҡараш фекерҙәренең береһе. Кешенең асылы һәм уның көнитмешенең нигеҙе тәү сиратта аңлы практик йәшәү эшмәкәрлегендә һәм йәмәғәт етештереүендә сағыла. Уныһы үҙ сиратында йәшәү өсөн кәрәкле әйберҙәрҙе етештереү процесы ғына түгел, ә тарихи үҫеш барышында донъяны реаль үҙгәртеп ҡороуҙың берҙән-бер ҡоралы.<ref>Маркс К. Экономическо-философские рукописи 1844 года // Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений, c. 566{{начало цитаты}}Практическое созидание предметного мира, переработка неорганической природы есть самоутверждение человека как сознательного родового существа, то есть такого существа, которое относится к роду как к своей собственной сущности, или к самому себе как к родовому существу.{{конец цитаты}}</ref><ref>Маркс К. Экономическо-философские рукописи 1844 года // Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений, c. 566{{начало цитаты}}Предмет труда есть поэтому опредмечивание родовой жизни человека: человек удваивает себя уже не только интеллектуально, как это имеет место в сознании, но и реально, деятельно, и созерцает самого себя в созданном им мире{{конец цитаты}}</ref><ref>Маркс К. Тезисы о Фейербахе // Маркс К., Энгельс Ф.Собр. соч., изд. 2, т. 3, c. 2 {{начало цитаты}}Материалистическое учение о том, что люди суть продукты обстоятельств и воспитания, что, следовательно, изменившиеся люди суть продукты иных обстоятельств и измененного воспитания,- это учение забывает, что обстоятельства изменяются именно людьми и что воспитатель сам должен быть воспитан. Оно неизбежно поэтому приходит к тому, что делит общество на две части, одна из которых возвышается над обществом (например, у Роберта Оуэна). Совпадение изменения обстоятельств и человеческой деятельности может рассматриваться и быть рационально понято только как революционная практика.{{конец цитаты}}</ref> Кеше хеҙмәте, бер яҡтан, бары тик кешенеке генә, ижади, ирекле, кешене һәм кешелекте формалаштырыусы һәм үҫтереүсе көс. Икенсе яҡтан, кешеләрҙең етештереү сараларына хосуси милекселек тыуҙырған ижтимағи йәшәү шарттары хеҙмәттең ситкә бирелешен (һатылышын) тыуҙыра. Был иһә кешенең һәм кешелектең имгәнеп-боҙолоуына алып килә. Тартып алынған, ситлаштерелгән (отчуждённый) хеҙмәт түбәндәге үҙенсәлектәр менән билдәләнә: кеше эшмәкәрлегенең ситләшеүе, хеҙмәт барышында кешенең ярлыланыуы һәм өмөтө өҙөлөүе;<ref>Маркс К. Экономическо-философские рукописи 1844 года // Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений, c. 563 {{начало цитаты}}...в своем труде не утверждает себя, а отрицает, чувствует себя не счастливым, а несчастным, не развивает свободно свою физическую и духовную энергию, а изнуряет свою физическую природу и разрушает свой дух.{{конец цитаты}}</ref> хеҙмәт шарттарының хеҙмәттең үҙенән айырылыуы: был форманы хеҙмәттең материаль шарттары ғына түгел, уның интеллектуаль шарттары ла бер үк үҙенә ала; хеҙмәт барышында эшсенең үҙ әшмәкәрлегенән айырылыуы һәм унан ситләшеүе;<ref>Маркс К. Экономическо-философские рукописи 1844 года // Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений, c. 564 {{начало цитаты}}...отношение рабочего к его собственной деятельности как к чему-то чуждому, ему не принадлежащему. Деятельность выступает здесь как страдание, сила — как бессилие, зачатие — как оскопление, собственная физическая и духовная энергия рабочего, его личная жизнь (ибо что такое жизнь, если она не есть деятельность?) — как повернутая против него самого, от него не зависящая, ему не принадлежащая деятельность{{конец цитаты}}</ref> хеҙмәт һөҙөмтәләренең ситләшеүе һәм айырымланыуы, сөнки кеше етештергән әйберҙәр уның үҙенеке түгел;<ref>Маркс К. Экономическо-философские рукописи 1844 года // Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений, c. 561{{начало цитаты}}.Был факт бары тик бер нәмәне күрһәтә: хеҙмәт менә етештерелгән предмет, хеҙмәт продукты хеҙмәттең үҙенә ҡаршы ҡуйыла, ул етештереүсегә бөтөнләй бәйле булмаған көс кеүек. Хеҙмәт продукты ул ниндәйҙер әйберҙә нығынып урын алған хеҙмәттең үҙе, хеҙмәт был әйберҙә үҙе әйбергә әйләнә һәм был, дөйөм алғанда, хеҙмәттең әйберләнеүе. Хеҙмәт һалыу — уның әйбергә әйләнеүе була ла инде. Сәйәси экономия ҡараған шарттарҙа хеҙмәт һалыу уның предметҡа әйләнеүенә алып килә һәм эшсене ысынбарлыҡтан ситкә этәрә {{конец цитаты}}</ref> эшләү хоҡуғы өсөн конкуренция һөҙөмтәһендә эшселәрҙең бере-береһенән ситләшеүе һәм барлыҡ кешеләрҙең тауарҙы һатыу өсөн конкуренция арҡаһында уҙ-ара йыраҡлашыуы;<ref>Маркс К. Экономическо-философские рукописи 1844 года // Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений, c. 526 {{начало цитаты}}...усиливается конкуренция среди рабочих, и следовательно снижается их цена{{конец цитаты}}</ref><ref>Маркс К. Экономическо-философские рукописи 1844 года // Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений, c. 567 {{начало цитаты}} Непосредственным следствием того, что человек отчужден от продукта своего труда, от своей жизнедеятельности, от своей родовой сущности, является отчуждение человека от человека{{конец цитаты}}</ref> йәмғиәттең иҡтисади үҫеш кимәленә лә, кеше тәбиғәтенә лә тап килмәгән ихтыяж формалаштырыу юлы менән аңды тормоштан айырыу<ref>;<ref>Маркс К. Экономическо-философские рукописи 1844 года // Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений, c. 599 {{начало цитаты}}Каждый человек старается пробудить в другом какую-нибудь новую потребность, чтобы вынудить его принести новую жертву, поставить его в новую зависимость и толкнуть его к новому виду наслаждения, а тем самым и к экономическому разорению. Каждый стремится вызвать к жизни какую-нибудь чуждую сущностную силу, господствующую над другим человеком, чтобы найти в этом удовлетворение своей собственной своекорыстной потребности. Поэтому вместе с ростом массы предметов растет царство чуждых сущностей, под игом которых находится человек, и каждый новый продукт представляет собой новую возможность взаимного обмана и взаимного ограбления. Вместе с тем человек становится все беднее как человек, он все в большей мере нуждается в деньгах, чтобы овладеть этой враждебной сущностью, и сила его денег падает как раз в обратной пропорции к массе продукции, то есть его нуждаемость возрастает по мере возрастания власти денег.- Таким образом, потребность в деньгах есть подлинная потребность, порождаемая политической экономией, и единственная потребность, которую она порождает.- Количество денег становится все в большей и большей мере их единственным могущественным свойством; подобно тому как они сводят всякую сущность к её абстракции, так они сводят и самих себя в своем собственном движении к количественной сущности. Безмерность и неумеренность становятся их истинной мерой. Даже с субъективной стороны это выражается отчасти в том, что расширение круга продуктов и потребностей становится изобретательным и всегда расчетливым рабом нечеловечных, рафинированных, не естественных и надуманных вожделений. Частная собственность не умеет превращать грубую потребность в человеческую потребность. Её идеализм сводится к фантазиям, прихотям, причудам, и ни один евнух не льстит более низким образом своему повелителю и не старается возбудить более гнусными средствами его притупившуюся способность к наслаждениям, чтобы снискать себе его милость, чем это делает евнух промышленности, производитель, старающийся хитростью выудить для себя гроши, выманить золотую птицу из кармана своего христиански возлюбленного ближнего (каждый продукт является приманкой, при помощи которой хотят выманить у другого человека его сущность — его деньги; каждая действительная или возможная потребность оказывается слабостью, которая притянет муху к смазанной клеем палочке; всеобщая эксплуатация общественной человеческой сущности, подобно тому как каждое несовершенство человека есть некоторая связь с небом — тот пункт, откуда сердце его доступно священнику; каждая нужда есть повод подойти с любезнейшим видом к своему ближнему и сказать ему: милый друг, я дам тебе то, что тебе нужно, но ты знаешь conditio sine qua non, ты знаешь, какими чернилами тебе придется подписать со мной договор; я надуваю тебя, доставляя тебе наслаждение),- для этой цели промышленный евнух приспосабливается к извращеннейшим фантазиям потребителя, берет на себя роль сводника между ним и его потребностью, возбуждает в нем нездоровые вожделения, подстерегает каждую его слабость, чтобы затем потребовать себе мзду за эту любезность{{конец цитаты}}</ref>. Айырылыу, ситләшеү барлыҡ ҡиммәттәрҙең боҙолоуына һәм үҙгәреүенә алып килә. Әгәр кеше иҡтисади ҡиммәттәрҙе юғары маҡсат итеп ҡуя икән, ул рухи (мораль) ҡиммәттәрҙе һанға һуҡмай. Маркс уйынса, [[социализм]] бындай айырымлыҡтар бөтөрөлгән йәмғиәт һәм уның төп маҡсаты — кешенең ирекле үҫеше. * Беренсе булып «эшсе көсө», «өҫтәмә хаҡ» кеүек айырым иҡтисад атамаларын тикшерә. Үҙе яҙғансы, уларҙы «аса». * ''«Килем» (прибыль), «рента» (табыш), «ялланма хеҙмәт» (наёмный труд), «иҡтисади иҙеү» (экономическая эксплуатация)'' төшөнсәләренә үҙе аңлатмаһын бирә. * ''Иҡтисади яңырта етештереүҙе'' (экономическое воспроизводство) үҙенә тиклемге иҡтисадсылар кеүек аҡса әйләнеше формаһында ғына ҡарамай, уны ''материаль байлыҡтар етештереү, эшсе көстәре һәм етештереү мөнәсәбәттәре'' берлегендә күрһәтә. * Тарихи планда бер нисә етештереү ысулын билдәләй<ref group="уточ.">В советском марксизме-ленинизме они превратились в «пятичленку» — пять [[Общественно-экономическая формация|общественно-экономических формаций]].</ref>, рассмотрел закономерности их развития, причины и формы смены способов производства. * [[Капитализм]]ға хас булған иҡтисади ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы ентекләп тикшерә, социализмға, унан һуң коммунизмға күсеүҙең ҡотолғоһоҙ булыуын нигеҙләй. Карл Маркс хеҙмәттәре нигеҙендә философияла диалектик һәм тарихи материализм, иҡтисадта — өҫтәмө хаҡ теорияһы, сәйәсәттә — синфи көрәш теорияһы формалаша<ref name="autogenerated1"/>. == Китаптары == === Хеҙмәттәре === * Экономическо-философские рукописи (1844) * Святое семейство, или Критика критической критики. Против Бруно Бауэра и компании. (1845) * Тезисы о Фейербахе (1845) * Немецкая идеология (1846) * Нищета философии. Ответ на «Философию нищеты» г-на Прудона (1847) * Заработная плата и капитал (1847) * Манифест коммунистической партии (1848) * Очерк критики политической экономии (Grundrisse) (1857—1858) * К критике политической экономии (1859) * Статьи о Гражданской войне в США (1861) * Капитал, т. 1. (1867) * Гражданская война во Франции (1871) * Критика Готской программы (1875) * Восемнадцатое брюмера Луи Бонапарта (1885) * Капитал, т. 2. (1885) * Капитал, т. 3. (1894) * Капитал, т. 4. (1905—1910) * [http://soran1957.ru/DeepZoomMarked.aspx?id=newspaper_16403_1968_11&amp;collection-memberid=cm_newspaper_16403_1968_11_newspaper_16384 Математические работы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306015605/http://soran1957.ru/deepzoommarked.aspx?collection-memberid=cm_newspaper_16403_1968_11_newspaper_16384&id=newspaper_16403_1968_11 |date=2016-03-06 }} === Баҫмалар === * Маркс К., Энгельс Ф. Соч.: 2-е изд. тт.1-50. — М., 1955—1981. * Полное собрание сочинений на языке оригиналов: [[:de:Marx-Engels-Gesamtausgabe|MEGA]]). Это международное издание полного собрания сочинений ещё не закончено, на данный момент издано больше 100 томов. * Архив Маркса и Энгельса. == Маркстың роле == <blockquote>" XX быуатта Карл Марксҡа тиклем донъяға йоғонто яһаған башҡа бер кем дә юҡ " (Жак Аттали<ref>[http://www.pravda.ru/culture/cultural-history/personality/266307-1/ Неизвестный Карл Маркс в исполнении Жака Аттали — 2 — Личность в культуре — Правда. ][http://www.pravda.ru/culture/cultural-history/personality/266307-1/ Ру]</ref>).</blockquote> 1999 йылда BBC үткәргән фекер өйрәнеү мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Маркс мең йылдың иң бөйөк фекер эйәһе тип танылған<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/461545.stm BBC news. ][http://news.bbc.co.uk/2/hi/461545.stm Marx the millennium’s 'greatest thinker']</ref>. АҠШ Конгресы Китапханаһы каталогы буйынса, Марксҡа барыһынан да күберәк бағышлап китаптар яҙылған<ref>[http://russ.ru/Mirovaya-povestka/Hu-iz-mister-Marks ''Громский А.'' Ху из мистер Маркс?]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ул тарихта иң ныҡ өйрәнелгән 100 кеше иҫәбендә. == Балалары == Маркстарҙың 7 балаһы булған, дүртәүһе бала саҡта үлгән: * Женни Каролина (1844—1883), Шарль Лонгеның ҡатыны; * Женни Лаура (1845—1911), Поль Лафарг ҡатыны; * Эдгар (1847—1855); * Генри Эдвард Гай («Гвидо») (1849—1850); * Женни Эвелин Фрэнсис («Франциска») (1851—1852); * Женни Джулия Элеонор (1855—1898), Эдуард Эвелинг ҡатыны; * 1857 йылда тыуған бала исем бирерҙән алда уҡ үлә. Шулай 1852 йылда хеҙмәтсе Һелен Демут тапҡан баланы ла уныҡы тип һанаусылар бар («Ленхен»).<ref>[http://marxmyths.org/terrell-carver/article.htm Marx’s ‘Illegitimate Son’ …or Gresham’s Law in the World of Scholarship by Terrel Carver] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110701211623/http://marxmyths.org/terrell-carver/article.htm |date=2011-07-01 }}</ref> == Иҫтәләген мәңгеләштереү == Карла Маркс тыуған ҡалаһы Трирҙа (Брюккергассе/Brückergasse, 664 — хәҙер Brückenstraße, 10), тыуған йортонда музей ойошторолған. Рәсәйҙә 1917 йылдағы революциянан һуң күп үҙәк урамдар һәм географик объекттар уның исемен йөрөтә башлай. Мәскәүҙә «Охотный ряд» урамы Маркс проспекты тип яңы исем менән йөрөтөлә башлаған булған. Иҫке исем 1991 йылда кире ҡайтарыла. СССР-ҙың союздаш республикаларында ла был исем киң тарала. Памирҙа Солохсо Батша сусағына Карл Маркс сусағы исеме бирелә. 1919 йылда элекке немец колонияһы Екатериненштадт Марксштадтҡа әйләнә (1942 йылдан — Маркс ҡалаһы, Саратов өлкәһе). [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]]нан һуң Маркс исеме социалистик илдәрҙә лә бирелә башлай — ГДР-ҙа [[Хемниц]] ҡалаһы 1953 йылдан 1990 йылға тиклем «Карл-Маркс-Штадт» булып йөрөй. Берлинда Карл-Маркс-Аллее һәм уның аҫтында шул исемле метро станцияһы бар. 1991 йылдан Маркс исеме бирелгән күп объекттарға элекке исемдәре ҡайтарыла әммә Рәсәйҙә һаман һаҡланған урындар ҙа күп, мәҫәлән, [[Башҡортостан]]да, шул иҫәптән, [[Өфө]]лә. === Һәйкәлдәр === Тәүге һәйкәл Пензала асылған (1 май, 1918)<ref>Документы и материалы по истории советско-чехословацких отношений. М., 1973. С.70.</ref>. Шуныһы ҡыҙык, совет осоронан һуң да һәйкәлдәр асылғылай. Мәҫәлән, 2003 йылда Карл Марксҡа һәйкәл Калугала ҡуйылған. <center> <gallery> File:Karl Marx Grave.jpg|Маркс ҡәберендә һәйкәл |Санкт-Петербургта Смольный янында һәйкәл File:Metropol Werbung Marx Kirche.jpg|Мәскәүҙә театр майҙанында һәйкәл File:Lihaya_Marks-Memo.jpg|Лиховскийҙа һәйкәл (Каменск-Шахтинский ҡ.) </gallery></center> === Филателияла === <center> <gallery> File:Stamp of USSR 0862.jpg|СССР почта маркаһы, 1943 йыл File:Stamp of USSR 0863.jpg|СССР почта маркаһы, 1943 йыл File:Stamp of USSR 1245.jpg|СССР почта маркаһы,, 1948 йыл File:Stamp Soviet Union 1948 CPA 1246.jpg|СССР почта маркаһы, 1948 йыл File:1958 CPA 2150.jpg|СССР почта маркаһы,, 1958 йыл File:1958 CPA 2151.jpg|СССР почта маркаһы, 1958 йыл File:1958_CPA_2152.jpg|СССР почта маркаһы, 1958 йыл File:The Soviet Union 1976 CPA 4607 stamp (12th standard issue of Soviet Union. 1st issue. International workers solidarity. Marx and Lenin, sculpture by Ye. Belostotsky and E. Fridman, 1961) 1200dpi.jpg|СССР почта маркаһы, 1976 йыл File:The Soviet Union 1988 CPA 5940 stamp (170th birth anniversary of Karl Marx, philosopher and socialist revolutionary. Portrait based on an photography (1872, London)).jpg|СССР почта маркаһы, 1988 йыл File:Stamps of Germany (BRD) 1968, MiNr 558.jpg|ФРГ почта маркаһы,, 1968 йыл File:Stamps of Germany (DDR) 1971, MiNr 1706.jpg|ГДР почта маркаһы,, 1971 йыл File:Stamps GDR, Fuenfjahrplan, 24 Pfennig, 1953-11-21.jpg|Карл Маркс портреты төшөрөлгән почта штемпеле </gallery></center> === Кинола === * Игорь Кваша («Год как жизнь» СССР, 1965) * Альфред Мюллер (Mohr und die Raben von London, ГДР, 1968) * Вернер Крейндт («Фердинанд Лассаль», Ferdinand Lassalle, ФРГ, 1972) * Леон Аскин («Meeting of Minds», телесериал, США, 1977) * Ли Монтегю («Элеонора Маркс», телесериал, Англия, 1977) * Юрген Рейтер («Маркс и Энгельс», «Marx und Engels — Stationen ihres Lebens», телесериал, ГДР, 1978-80) * Венцеслав Кисев («Карл Маркс. Молодые годы», СССР-ГДР, 1979) * Ив Рифо (Votre enfant m’intéresse, Франция,1981) * Терри Джонс («Летающий цирк Монти Пайтона», «Monty Python’s Flying Circus», 1970; Monty Python Live at the Hollywood Bowl, 1982, США) * Ульрих фон Бок («Генрих Гейне», Heinrich Heine — Die zweite Vertreibung aus dem Paradies ФРГ, 1983) * Мед Хонда («1871», Англия-Франция, 1990) * Карло Брандт («Женни Маркс», Jenny Marx, la femme du diable Франция, 1993) * Мартин Хайдер («Лекции Марка Стила» «The Mark Steel Lectures», телесериал, Англия, 2003) * Роберт Лор («Жизнь Генриха Гейне», Denk ich an Deutschland in der Nacht… Das Leben des Heinrich Heine ФРГ, 2006) * Карел Затопек и Оливер Бойзен («Die Deutschen», телесериал, ФРГ, 2010). * Андрес Матти («Coвременники», Франция-Швейцария, 2010) == Китаптары == * [https://web.archive.org/web/20120820150017/http://politazbuka.ru/biblioteka/marksizm/702-marx-karl-engels-friedrich-sochineniya-2-e-izdanie.html Маркс К., Энгельс Ф. Сочинения.][https://web.archive.org/web/20120820150017/http://politazbuka.ru/biblioteka/marksizm/702-marx-karl-engels-friedrich-sochineniya-2-e-izdanie.html Изд.] в pdf-формате * [https://web.archive.org/web/20111221191209/http://www.politazbuka.ru/biblioteka/marksizm/535-marx-engels-iz-rannih-proizvedeniy.html Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений]. * [https://web.archive.org/web/20130729085413/http://libelli.ru/marxinew/meng_nv.htm Маркс К., Энгельс Ф. Сочинения. ][https://web.archive.org/web/20130729085413/http://libelli.ru/marxinew/meng_nv.htm Изд. 2] в формате doc * [http://libelli.ru/marxism/marx.htm Карл Маркс в электронной библиотеке ''Нестор'' ] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.marxists.org/russkij/marx/index.htm Карл Маркс в русской секции Marxists Internet Archive] * [http://www.reocities.com/CapitolHill/1041/literatura/efr/efr.html#_Toc521997462 Философско-экономические рукописи 1844 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110612175316/http://www.reocities.com/CapitolHill/1041/literatura/efr/efr.html#_Toc521997462 |date=2011-06-12 }} *{{IMDb name|0555631}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Навигация |Портал = |Тема = Карл Маркс |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = Карл Маркс |Викитека = Карл Маркс |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = Category:Karl Marx |Метавики = }} * Марксизм * Великие экономисты до Кейнса * Закон народонаселения Маркса * Кинофильм «Карл Маркс. Молодые годы» * Каутский, Карл * Ленин, Владимир Ильич * Мао Цзэдун * Марксизм-ленинизм * Энгельс, Фридрих == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Cығанаҡтар == {{refbegin}} * '''Рокмор Т.''' ''Маркс после марксизма: Философия Карла Маркса'' . — М.: «Канон+» РООИ «Реабилитация», 2011. — 400 с. — ISBN 978-5-88373-065-5 * [http://libelli.ru/z/13/rme.zip ''Воспоминания о К. Марксе и Ф. Энгельсе'' . ] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[http://libelli.ru/z/13/rme.zip Ч. 2. ] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[http://libelli.ru/z/13/rme.zip Институт марксизма-ленинизма при ЦК КПСС] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. — 3-е изд., доп. М.: Политиздат, 1988. * К. Маркс. Биографияһы Институт марксизма-ленинизма при ЦК КПСС. 2-е изд. М., Политиздат, 1973. * Н. Ленин (Ульянов), ''[http://www.magister.msk.ru/library/lenin/lenin008.htm «Карл Маркс. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130119001739/http://www.magister.msk.ru/library/lenin/lenin008.htm |date=2013-01-19 }}'' ''[http://www.magister.msk.ru/library/lenin/lenin008.htm Краткий биографический очерк с изложением марксизма»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130119001739/http://www.magister.msk.ru/library/lenin/lenin008.htm |date=2013-01-19 }}'' * [http://black-rat.org/ydeolohyya/m-a-bakunyn-lychnyie-otnoshenyya-s-marksom.html М. А. Бакунин. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100922090231/http://black-rat.org/ydeolohyya/m-a-bakunyn-lychnyie-otnoshenyya-s-marksom.html |date=2010-09-22 }}[http://black-rat.org/ydeolohyya/m-a-bakunyn-lychnyie-otnoshenyya-s-marksom.html Личные отношения с Марксом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100922090231/http://black-rat.org/ydeolohyya/m-a-bakunyn-lychnyie-otnoshenyya-s-marksom.html |date=2010-09-22 }} * Н. И. Ульянов, [http://www.angelfire.com/nt/oboguev/images/niumarx.htm Замолчанный Маркс] {{refend}} == Һылтанмалар == {{refbegin}} * [http://www.echo.msk.ru/programs/vsetak/54463/ Карл Маркс. ][http://www.echo.msk.ru/programs/vsetak/54463/ Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»] * [http://oktober1917.narod.ru/ Марксистская теория экономического развития капитализма] * [http://cs10666.userapi.com/u123499411/doc/47b6ad2eb817/kagarlitskiy_boris_marksizm_ne_rekomendovano_dlya_obucheniya.pdf Марксизм: не рекомендовано для обучения]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-pdf}} — книга Бориса Кагарлицкого. * [http://www.karl-marx-biografie.de Биография Карла Маркса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120921012718/http://www.karl-marx-biografie.de/ |date=2012-09-21 }}{{ref-de}} *{{IMDb name|0555631}} {{refend}} [[Категория:Германияла тыуғандар]] [[Категория:Германия сәйәсмәндәре]] [[Категория:XIX быуат философтары]] [[Категория:Материалистар]] [[Категория:Германия философтары]] [[Категория:Германия коммунистары]] [[Категория:Марксистар]] [[Категория:Социалистар]] [[Категория:Социологтар]] [[Категория:Германия революционерҙары]] [[Категория:Берлин университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Философия докторҙары]] [[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]] 5pbrax58n1rza2s4eou6k3i152kklmz 0 67856 1307819 1307815 2026-10-27T13:25:57Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу 1307819 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''28 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 301-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 302-се). Йыл аҙағына тиклем 64 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Анимация көнө. ** [[Дзюдо]] көнө. ** Шампан шарабы көнө. ** Лемур көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Иммиганттар көнө. ** Шоколад көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Оләсәй һәм олатайҙар көнө. * {{Чехия}} [[Чехия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Яңы Зеландия}} [[Яңы Зеландия]]: Хеҙмәт көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Марий Эл|Мари Эл]]: Таулы мари теле көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя дзюдо көнө — дзюдосылар көнө. * {{Флагификация|Австралия}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө. * {{Флагификация|Бразилия}}: Дәүләт хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Венесуэла}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Ҡораллы Көстәр авиацияһы көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1237 йыл]]: [[Берлин]] тәүге тапҡыр телгә алына, ҡаланың тыуған көнө. * [[1492 йыл]]: [[Христофор Колумб]] Куба утрауына аяҡ баҫа. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1918 йыл]]: [[Чехословакия]] [[Австро-Венгрия]]нан бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. * [[1924 йыл]]: [[Франция]] де-юре [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] хөкүмәтен таный. * [[1930 йыл]]: СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы «Башҡорт АССР-ы мәнәғәтен үҫтереү тураһында» тигән ҡарар ҡабул итә. * [[1940 йыл]]: [[Греция]] [[Икенсе донъя һуғышы]]на инә. * [[1965 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] донъялағы иң ҙур монумент — 192 метрлыҡ «Көнбайыш ҡапҡаһы» ҡорос аркаһы асыла. * [[1886 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та [[Азатлыҡ статуяһы]]ның рәсми асылыуы. * [[2005 йыл]]: Плесецк космодромынан [[Иран]] үҙенең тәүге яһалма юлдашы «Сина-1»-ҙе осора. * [[2011 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙә яңыртылғандан һуң [[Ҙур театр]] асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Тугунов Павел Иванович]] (1930—4.02.1993), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], юғары мәктәп эшмәкәре. 1954 йылдан [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1971 йылдан гидравлика һәм гидравлик машиналар кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1972—1976 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор. Техник фәндәр докторы (1971), профессор (1972). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1992) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1978) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, нефть сәнәғәте отличнигы (1973). * [[Мөхәмәтйәнов Әнүәр Хәләф улы]] (1940), ғалим-инженер-электромеханик. 1971—1995 йылдарҙа Өфө нефть институты һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы һәм бер үк ваҡытта 1986 йылдан [[СССР]] Нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте министрлығының, РСФСР Юғары һәм урта махсус белем биреү министрлығының тармаҡ ғилми-тикшеренеү лабораторияһының ғилми етәксеһе. 1990 йылдан тармаҡ ара ассоциация президенты, 1999 йылдан — коммерцияға ҡарамаған автономлы «ИНТЕГРСО» ғилми-производство ойошмаһының гененераль директоры, бер үк ваҡытта 1995—2006 йылдарҙа берләштерелгән «Сэйболт Башҡортостан» предприятиеһының генераль директоры. Техник фәндәр докторы (1989), профессор (1991). Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сабекия Рушана Бейсен ҡыҙы]] (1970), ғалим-[[Философия|философ]]. 1996 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1999—2007 йылдарҙа философия, политология, социологтя һәм хоҡуҡ кафедраһы мөдире. Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Джамбул (1993 йылдан Тараз) ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Һунаршин Әүәл Хажи улы]] (1911—6.01.1995), хужалыҡ эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1951—1976 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» тресы идарасыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971), [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1966). * [[Игошев Владимир Александрович]] (1921—8.01.2007), рәссам, [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1968—1980 йылдарҙа [[Мәскәү архитектура институты]] уҡытыусыһы. Профессор (1965). [[СССР]]-ҙың (1991) һәм РСФСР-ҙың (1965) халыҡ рәссамы. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. РСФСР-ҙың И. Е. Репин исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Асҡын районы]] [[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Зәйнуллин Нәсифулла Ғиззәтулла улы]] (1931—18.12.1981), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971), [[Татар АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Яңы Айыу]] ауылынан. * [[Ханнанов Рәсих Нурғәли улы]] (1931—28.09.2020), [[журналистика|журналист]], шағир һәм яҙыусы. 1971—1991 йылдарҙа [[«Кызыл таң» гәзите]]нең баш мөхәррир урынбаҫары, 1992—1994 йылдарҙа — баш мөхәррире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (1994) һәм [[Әнғәм Атнабаев]] (2005) исемендәге лауреаты. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2019). * [[Ғәббасова Филизә Әмерхан ҡыҙы]] (1941), [[суд]] органдары ветераны, юрист. Башҡортостан Республикаһы Юғары Судының отставкалағы судьяһы. Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы. * [[Ниғмәтуллин Мулланур Абдулхай улы]] (1941—11.02.2002), [[театр]] актёры. 1968—2002 йылдарҙа хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1989). * [[Гәрәев Әүфәр Миңлеғәзим улы]] (1946), [[География|географ]]- [[Гидрология|гидролог]]-[[фән|ғалим]]. 1990 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2000—2012 йылдарҙа Башҡортостан һыу хужалығы ғилми-тикшеренеү институты директоры. География фәндәре докторы (1991), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), Рәсәй Федерацияһының һыу хужалығы отличнигы (2010) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. * [[Трубанов Владимир Евгеньевич]] (1976—19.08.1996). Рәсәй Эске эштәр министрлығы эске ғәскәрҙәренең [[Чечен Республикаһы]]ндағы хәрби хәрәкәттәрҙә һәләк булған хеҙмәткәре, разведка-дозор машинаһы уҡсыһы, рядовой. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (1998, үлгәндән һуң). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Мырҙанов Марат Мырҙан улы]] (1937—25.09.2012), [[фән|ғалим]]-хирург. 1971—2012 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986—1989 йылдарҙа онкология кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1994). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1995), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1987). * [[Волков Анатолий Иванович]] (1947), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]]нең элекке әйҙәүсе инженер-конструкторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Киреева Зоя Михайловна]] (1947), [[театр]] актёры. 1979—2013 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ рус драма театры]] актёры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған, [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]]. * [[Круглова Наталья Николаевна]] (1957), ғалим-[[Эмбриология|эмбриолог]], [[үҫемлектәр]] [[Биотехнология|биотехнологы]]. 1989 йылдан — хәҙерге [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Биология институтының]] ғилми хеҙмәткәре, 1996 йылдан — лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 2002 йылдан — институт директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. [[Биология]] фәндәре докторы (2002), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2009). Сығышы менән [[Сыктывкар]] ҡалаһынан. * [[Әхмәтйәнов Динир Әсғәт улы]] (1957), [[КПСС|партия]], [[дәүләт]] органдары һәм [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 2011 йылдан [[Бөрйән районы|Бөрйән район]] хакимиәте башлығы, 2014 йылдан Башҡортостан Республикаһының урман хужалығы министры, 2017—2019 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] Хакимиәте етәксеһе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999), икенсе (1999—2003 һәм өсөнсө (2003—2008) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Миңлеғәли Ғөбәйҙуллин]] (1923—8.03.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда, кәүҙәһе менән дошман амбразураһын ҡаплап, һәләк булған яугир, уҡсылар полкының пулемёт взводы командиры, гвардия лейтенанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). * [[Йәнғүров Баян Ғөбәйҙулла улы]] (1928—2.01.2008), техник-механик, йәмәғәтсе. 1951—1989 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре. 1981—1986 йылдарҙа Салауат ашханалар тресы директоры. 1985—1989 йылдарҙа ҡала советы депутаты. 2003—2008 йылдарҙа Салауатнефтеоргсинтез берекмәһенең ветерандар советы рәйесе. [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһында]] йүгереүселәр клубын ойоштороусы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1974) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1961) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Шишмә районы]]ның [[Тәпәреш]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ниғәмәтов Нәбиулла Исмәғил улы]] (1933—21.04.1997), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1957—1995 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Матрай» совхозы малсыһы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1976) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1973) ордендары кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]] [[БАССР Юғары Советы |Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1979). Сығышы менән ошо райондың [[1-се Мырҙа]] ауылынан. * [[Һиҙиәтов Ишмырҙа Хәйернур улы]] (1933—8.02.2003), хирург-[[фән|ғалим]]. 1968—1993 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы; 1994 йылдан [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] район үҙәк дауаханаһы табибы. [[Әбйәлил районы]] [[Салауат (Әбйәлил районы)|Салауат]] ауылында хоспис ойоштороусы һәм 2000 йылдан уның мөдире. Медицина фәндәре кандидаты (1968). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1983), [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт ордены]] кавалеры (2000). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡужан]] ауылынан. * [[Мансурова (Хәмзина) Рәшиҙә Әхтәмйән ҡыҙы]] (1943), табип. [[Бүздәк районы|Бүздәк район]] үҙәк дауаханаһы терапевы. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы. Райондың почётлы гражданы (2008). * [[Кирәева Миңзада Мирғәле ҡыҙы]] (1948), [[театр]] актёры. 1971 йылдан [[Стәрлетамаҡ рус драма театры]] артисы. 1983 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (1999), [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ]] (1991) артисы. * [[Горобец Григорий Васильевич]] (1953), [[ауыл хужалығы]],[[Муниципаль район|муниципаль]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 2002—2007 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министры. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Благовар районы]]ның БашЦИК исемендәге совхозының үҙәк усадьбаһынан. * [[Хамматова Гүзәл Яныбай ҡыҙы]] (1953—3.11.2021), [[Филология|филолог]], [[уҡытыусы]], [[тәржемә]]се. 1976 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]], 1988—2008 йылдарҙа [[Өфө юридик институты]] [[уҡытыусы]]һы. 2008 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы| Башҡортостан]] һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. * [[Косолапов Алексей Владиславович]] (1958), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[нефть]] сәнәғәте, комсомол һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1978 йылдан [[Краснохолмский]] быраулау эштәре идаралығы механигы, 1981 йылдан ВЛКСМ комитеты секретары, 1982 йылдан — инженеры, цех начальнигы урынбаҫары, цех начальнигы, 1991 йылдан — баш энергетигы; 1998 йылдан торлаҡ-коммуналь хужалығы начальнигы; 2000—2007 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының икенсе саҡырылыш (1999—2003) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2003), райондың почётлы гражданы (2007). Сығышы менән Краснохолмский ауылынан. * [[Латипов Наил Миңләхмәт улы]] (1963), инженер, нефтсе, комсомол органдары хеҙмәткәре, эшҡыуар. 1989—1992 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Благовещен ҡала комитетының икенсе секретары, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1993) Юғары Советы депутаты. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ломодуров Николай Зиновьевич]] (1909—3.05.1976), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1935—1969 йылдарҙа [[Бөрө районы]]ның Иҫке Баҙан ремонт-техник станцияһы бригадиры, ремонт оҫтаханаһы мөдире, өлкән механигы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948). * [[Зөбәйҙуллин Хисбулла Ғүмәр улы]] (1929—31.12.2001), бейеүсе, балетмейстер, педагог. 1950—1972 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, шул иҫәптән 1963—1981 йылдарҙа педагог‑репетиторы, 1974—1975 йылдарҙа художество етәксеһе; 1981—1983 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]] балетмейстеры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1969). Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале лауреаты ([[Вена]], 1959). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Дворкин Владимир Исаакович]] (1954), ғалим-геофизик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1983 йылдан [[Өфө]]ләге «Геофизика» ғилми‑производство фирмаһы хеҙмәткәре, 1990 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1991 йылдан – лаборатория, 2005 йылдан – бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 2005 йылдан — [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның геофизика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (1997), Рәсәй яғыулыҡ‑энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:28 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1913 йыл]]: Ефим Юльевич Учитель, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] кинорежиссёры һәм операторы. * [[1928 йыл]]: Шәүҡәт Биктимеров, [[театр]] актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1977). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1936 йыл]]: Роман Виктюк, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] театр режиссёры. * [[1939 йыл]]: Марс Макаров, композитор һəм виртуоз баянсы, [[Татарстан Республикаһы|Татар АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987, «Ағыла ла болот ағыла», «Кейек ҡаҙҙар» һ.б. йырҙар авторы) * [[1955 йыл]]: Билл Гейтс, [[Microsoft]] компанияһына нигеҙ һалыусы. * [[1956 йыл]]: Мәхмүт Әхмәҙинежад, [[Иран]]дың 6-сы Президенты. * [[1957 йыл]]: [[Роза Рымбаева]], СССР һәм [[Ҡаҙағстан]]дың эстрада [[йыр]]сыһы, [[Педагогика|педагог]]. * [[1967 йыл]]: Джулия Робертс, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] актёры. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:28 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1704 йыл]]: [[Джон Локк]], [[Англия]] [[философия|философы]]. * [[1861 йыл]]: Иван Саввич Никитин, [[Рәсәй империяһы]] [[шиғриәт|шағиры]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1889 йыл]]: Густав Рюмелин, [[Германия]] [[сәйәсмән]]е. * [[1934 йыл]]: [[Мәжит Ғафури]], [[Башҡортостандың халыҡ шағиры|Башҡортостандың тәүге халыҡ шағиры]], [[башҡорт]] һәм [[татар]] әҙәбиәттәре классигы. * [[1943 йыл]]: [[Ғәлимов Вәхит Ғәзим улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). * [[1969 йыл]]: Корней Чуковский, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] балалар [[яҙыусы]]һы, тәнҡитсе, [[тәржемә]]се, [[әҙәбиәт]]се. * [[2002 йыл]]: [[Абдуллин Әнүәр Абдулла улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К28]] [[Категория:28 октябрь]] oomjo3jsm2w50h3208u130kwfbskvzh 1307830 1307819 2026-10-27T16:56:34Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү 1307830 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''28 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 301-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 302-се). Йыл аҙағына тиклем 64 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Анимация көнө. ** [[Дзюдо]] көнө. ** Шампан шарабы көнө. ** Лемур көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Иммиганттар көнө. ** Шоколад көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Оләсәй һәм олатайҙар көнө. * {{Чехия}} [[Чехия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Яңы Зеландия}} [[Яңы Зеландия]]: Хеҙмәт көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Марий Эл|Мари Эл]]: Таулы мари теле көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя дзюдо көнө — дзюдосылар көнө. * {{Флагификация|Австралия}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө. * {{Флагификация|Бразилия}}: Дәүләт хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Венесуэла}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Ҡораллы Көстәр авиацияһы көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1237 йыл]]: [[Берлин]] тәүге тапҡыр телгә алына, ҡаланың тыуған көнө. * [[1492 йыл]]: [[Христофор Колумб]] Куба утрауына аяҡ баҫа. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1918 йыл]]: [[Чехословакия]] [[Австро-Венгрия]]нан бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. * [[1924 йыл]]: [[Франция]] де-юре [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] хөкүмәтен таный. * [[1930 йыл]]: СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы «Башҡорт АССР-ы мәнәғәтен үҫтереү тураһында» тигән ҡарар ҡабул итә. * [[1940 йыл]]: [[Греция]] [[Икенсе донъя һуғышы]]на инә. * [[1965 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] донъялағы иң ҙур монумент — 192 метрлыҡ «Көнбайыш ҡапҡаһы» ҡорос аркаһы асыла. * [[1886 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та [[Азатлыҡ статуяһы]]ның рәсми асылыуы. * [[2005 йыл]]: Плесецк космодромынан [[Иран]] үҙенең тәүге яһалма юлдашы «Сина-1»-ҙе осора. * [[2011 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙә яңыртылғандан һуң [[Ҙур театр]] асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Тугунов Павел Иванович]] (1930—4.02.1993), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], юғары мәктәп эшмәкәре. 1954 йылдан [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1971 йылдан гидравлика һәм гидравлик машиналар кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1972—1976 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор. Техник фәндәр докторы (1971), профессор (1972). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1992) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1978) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, нефть сәнәғәте отличнигы (1973). * [[Мөхәмәтйәнов Әнүәр Хәләф улы]] (1940), ғалим-инженер-электромеханик. 1971—1995 йылдарҙа Өфө нефть институты һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы һәм бер үк ваҡытта 1986 йылдан [[СССР]] Нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте министрлығының, РСФСР Юғары һәм урта махсус белем биреү министрлығының тармаҡ ғилми-тикшеренеү лабораторияһының ғилми етәксеһе. 1990 йылдан тармаҡ ара ассоциация президенты, 1999 йылдан — коммерцияға ҡарамаған автономлы «ИНТЕГРСО» ғилми-производство ойошмаһының гененераль директоры, бер үк ваҡытта 1995—2006 йылдарҙа берләштерелгән «Сэйболт Башҡортостан» предприятиеһының генераль директоры. Техник фәндәр докторы (1989), профессор (1991). Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сабекия Рушана Бейсен ҡыҙы]] (1970), ғалим-[[Философия|философ]]. 1996 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1999—2007 йылдарҙа философия, политология, социологтя һәм хоҡуҡ кафедраһы мөдире. Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Джамбул (1993 йылдан Тараз) ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Һунаршин Әүәл Хажи улы]] (1911—6.01.1995), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1951—1976 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» тресы идарасыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған төҙөүсеһе (1966). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балаҡатай районы]] [[Билән]] ауылынан. * [[Игошев Владимир Александрович]] (1921—8.01.2007), рәссам, [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1968—1980 йылдарҙа [[Мәскәү архитектура институты]] уҡытыусыһы. Профессор (1965). [[СССР-ҙың халыҡ рәссамы|СССР-ҙың]] (1991) һәм РСФСР-ҙың (1965) халыҡ рәссамы. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. РСФСР-ҙың И. Е. Репин исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1982). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Асҡын районы]] [[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Зәйнуллин Нәсифулла Ғиззәтулла улы]] (1931—18.12.1981), төҙөүсе, электр менән иретеп йәбештереүсе. [[Татарстан Республикаһы|Татар АССР-ы]] [[Әлмәт (ҡала)|Әлмәт]] ҡалаһындағы «Татспецстрой» тресы 34-се төҙөлөш-монтаж идаралығының элекке эшсеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971), Татар АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Яңы Айыу]] ауылынан. * [[Ханнанов Рәсих Нурғәли улы]] (1931—28.09.2020), [[журналистика|журналист]], [[шиғриәт|шағир]] һәм [[яҙыусы]]. 1971—1991 йылдарҙа [[«Кызыл таң» гәзите]]нең баш мөхәррир урынбаҫары, 1992—1994 йылдарҙа — баш мөхәррире. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (1994) һәм [[Әнғәм Атнабаев]] (2005) исемендәге премиялар лауреаты. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2019). * [[Ғәббасова Филизә Әмерхан ҡыҙы]] (1941), [[хоҡуҡ|юрист]]. 1976 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] ҡала судының халыҡсудьяһы, 1985—1997 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы һәм Башҡортостан Республикаһы Юғары Суды судьяһы. Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы. [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2024). * [[Ниғмәтуллин Мулланур Абдулхай улы]] (1941—11.02.2002), [[театр]] актёры. 1968—2002 йылдарҙа хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1989). * [[Гәрәев Әүфәр Миңлеғәзим улы]] (1946), [[География|географ]]-[[Гидрология|гидролог]]-[[фән|ғалим]]. 1990 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2000—2012 йылдарҙа Башҡортостан һыу хужалығы ғилми-тикшеренеү институты директоры. География фәндәре докторы (1991), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), Рәсәй Федерацияһының һыу хужалығы отличнигы (2010) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. * [[Трубанов Владимир Евгеньевич]] (1976—19.08.1996). Рәсәй Эске эштәр министрлығы эске ғәскәрҙәренең [[Чечен Республикаһы]]ндағы хәрби хәрәкәттәрҙә һәләк булған хеҙмәткәре, разведка-дозор машинаһы уҡсыһы, рядовой. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (1998, үлгәндән һуң). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Мырҙанов Марат Мырҙан улы]] (1937—25.09.2012), [[фән|ғалим]]-хирург. 1971—2012 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986—1989 йылдарҙа онкология кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1994). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1995), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1987). * [[Волков Анатолий Иванович]] (1947), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]]нең элекке әйҙәүсе инженер-конструкторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Киреева Зоя Михайловна]] (1947), [[театр]] актёры. 1979—2013 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ рус драма театры]] актёры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған, [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]]. * [[Круглова Наталья Николаевна]] (1957), ғалим-[[Эмбриология|эмбриолог]], [[үҫемлектәр]] [[Биотехнология|биотехнологы]]. 1989 йылдан — хәҙерге [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Биология институтының]] ғилми хеҙмәткәре, 1996 йылдан — лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 2002 йылдан — институт директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. [[Биология]] фәндәре докторы (2002), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2009). Сығышы менән [[Сыктывкар]] ҡалаһынан. * [[Әхмәтйәнов Динир Әсғәт улы]] (1957), [[КПСС|партия]], [[дәүләт]] органдары һәм [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 2011 йылдан [[Бөрйән районы|Бөрйән район]] хакимиәте башлығы, 2014 йылдан Башҡортостан Республикаһының урман хужалығы министры, 2017—2019 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] Хакимиәте етәксеһе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999), икенсе (1999—2003 һәм өсөнсө (2003—2008) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Миңлеғәли Ғөбәйҙуллин]] (1923—8.03.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда, кәүҙәһе менән дошман амбразураһын ҡаплап, һәләк булған яугир, уҡсылар полкының пулемёт взводы командиры, гвардия лейтенанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). * [[Йәнғүров Баян Ғөбәйҙулла улы]] (1928—2.01.2008), техник-механик, йәмәғәтсе. 1951—1989 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре. 1981—1986 йылдарҙа Салауат ашханалар тресы директоры. 1985—1989 йылдарҙа ҡала советы депутаты. 2003—2008 йылдарҙа Салауатнефтеоргсинтез берекмәһенең ветерандар советы рәйесе. [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһында]] йүгереүселәр клубын ойоштороусы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1974) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1961) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Шишмә районы]]ның [[Тәпәреш]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ниғәмәтов Нәбиулла Исмәғил улы]] (1933—21.04.1997), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1957—1995 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Матрай» совхозы малсыһы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1976) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1973) ордендары кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]] [[БАССР Юғары Советы |Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1979). Сығышы менән ошо райондың [[1-се Мырҙа]] ауылынан. * [[Һиҙиәтов Ишмырҙа Хәйернур улы]] (1933—8.02.2003), хирург-[[фән|ғалим]]. 1968—1993 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы; 1994 йылдан [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] район үҙәк дауаханаһы табибы. [[Әбйәлил районы]] [[Салауат (Әбйәлил районы)|Салауат]] ауылында хоспис ойоштороусы һәм 2000 йылдан уның мөдире. Медицина фәндәре кандидаты (1968). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1983), [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт ордены]] кавалеры (2000). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡужан]] ауылынан. * [[Мансурова (Хәмзина) Рәшиҙә Әхтәмйән ҡыҙы]] (1943), табип. [[Бүздәк районы|Бүздәк район]] үҙәк дауаханаһы терапевы. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы. Райондың почётлы гражданы (2008). * [[Кирәева Миңзада Мирғәле ҡыҙы]] (1948), [[театр]] актёры. 1971 йылдан [[Стәрлетамаҡ рус драма театры]] артисы. 1983 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (1999), [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ]] (1991) артисы. * [[Горобец Григорий Васильевич]] (1953), [[ауыл хужалығы]],[[Муниципаль район|муниципаль]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 2002—2007 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министры. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Благовар районы]]ның БашЦИК исемендәге совхозының үҙәк усадьбаһынан. * [[Хамматова Гүзәл Яныбай ҡыҙы]] (1953—3.11.2021), [[Филология|филолог]], [[уҡытыусы]], [[тәржемә]]се. 1976 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]], 1988—2008 йылдарҙа [[Өфө юридик институты]] [[уҡытыусы]]һы. 2008 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы| Башҡортостан]] һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. * [[Косолапов Алексей Владиславович]] (1958), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[нефть]] сәнәғәте, комсомол һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1978 йылдан [[Краснохолмский]] быраулау эштәре идаралығы механигы, 1981 йылдан ВЛКСМ комитеты секретары, 1982 йылдан — инженеры, цех начальнигы урынбаҫары, цех начальнигы, 1991 йылдан — баш энергетигы; 1998 йылдан торлаҡ-коммуналь хужалығы начальнигы; 2000—2007 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының икенсе саҡырылыш (1999—2003) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2003), райондың почётлы гражданы (2007). Сығышы менән Краснохолмский ауылынан. * [[Латипов Наил Миңләхмәт улы]] (1963), инженер, нефтсе, комсомол органдары хеҙмәткәре, эшҡыуар. 1989—1992 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Благовещен ҡала комитетының икенсе секретары, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1993) Юғары Советы депутаты. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ломодуров Николай Зиновьевич]] (1909—3.05.1976), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1935—1969 йылдарҙа [[Бөрө районы]]ның Иҫке Баҙан ремонт-техник станцияһы бригадиры, ремонт оҫтаханаһы мөдире, өлкән механигы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948). * [[Зөбәйҙуллин Хисбулла Ғүмәр улы]] (1929—31.12.2001), бейеүсе, балетмейстер, педагог. 1950—1972 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, шул иҫәптән 1963—1981 йылдарҙа педагог‑репетиторы, 1974—1975 йылдарҙа художество етәксеһе; 1981—1983 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]] балетмейстеры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1969). Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале лауреаты ([[Вена]], 1959). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Дворкин Владимир Исаакович]] (1954), ғалим-геофизик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1983 йылдан [[Өфө]]ләге «Геофизика» ғилми‑производство фирмаһы хеҙмәткәре, 1990 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1991 йылдан – лаборатория, 2005 йылдан – бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 2005 йылдан — [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның геофизика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (1997), Рәсәй яғыулыҡ‑энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:28 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1913 йыл]]: Ефим Юльевич Учитель, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] кинорежиссёры һәм операторы. * [[1928 йыл]]: Шәүҡәт Биктимеров, [[театр]] актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1977). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1936 йыл]]: Роман Виктюк, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] театр режиссёры. * [[1939 йыл]]: Марс Макаров, композитор һəм виртуоз баянсы, [[Татарстан Республикаһы|Татар АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987, «Ағыла ла болот ағыла», «Кейек ҡаҙҙар» һ.б. йырҙар авторы) * [[1955 йыл]]: Билл Гейтс, [[Microsoft]] компанияһына нигеҙ һалыусы. * [[1956 йыл]]: Мәхмүт Әхмәҙинежад, [[Иран]]дың 6-сы Президенты. * [[1957 йыл]]: [[Роза Рымбаева]], СССР һәм [[Ҡаҙағстан]]дың эстрада [[йыр]]сыһы, [[Педагогика|педагог]]. * [[1967 йыл]]: Джулия Робертс, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] актёры. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:28 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1704 йыл]]: [[Джон Локк]], [[Англия]] [[философия|философы]]. * [[1861 йыл]]: Иван Саввич Никитин, [[Рәсәй империяһы]] [[шиғриәт|шағиры]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1889 йыл]]: Густав Рюмелин, [[Германия]] [[сәйәсмән]]е. * [[1934 йыл]]: [[Мәжит Ғафури]], [[Башҡортостандың халыҡ шағиры|Башҡортостандың тәүге халыҡ шағиры]], [[башҡорт]] һәм [[татар]] әҙәбиәттәре классигы. * [[1943 йыл]]: [[Ғәлимов Вәхит Ғәзим улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). * [[1969 йыл]]: Корней Чуковский, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] балалар [[яҙыусы]]һы, тәнҡитсе, [[тәржемә]]се, [[әҙәбиәт]]се. * [[2002 йыл]]: [[Абдуллин Әнүәр Абдулла улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К28]] [[Категория:28 октябрь]] dya0p3hfx8ifovkqxosdmbdkug6vytp 1307831 1307830 2026-10-27T17:23:45Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1307831 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''28 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 301-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 302-се). Йыл аҙағына тиклем 64 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Анимация көнө. ** [[Дзюдо]] көнө. ** Шампан шарабы көнө. ** Лемур көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Иммиганттар көнө. ** Шоколад көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Оләсәй һәм олатайҙар көнө. * {{Чехия}} [[Чехия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Яңы Зеландия}} [[Яңы Зеландия]]: Хеҙмәт көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Марий Эл|Мари Эл]]: Таулы мари теле көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя дзюдо көнө — дзюдосылар көнө. * {{Флагификация|Австралия}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө. * {{Флагификация|Бразилия}}: Дәүләт хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Венесуэла}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Ҡораллы Көстәр авиацияһы көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1237 йыл]]: [[Берлин]] тәүге тапҡыр телгә алына, ҡаланың тыуған көнө. * [[1492 йыл]]: [[Христофор Колумб]] Куба утрауына аяҡ баҫа. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1918 йыл]]: [[Чехословакия]] [[Австро-Венгрия]]нан бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. * [[1924 йыл]]: [[Франция]] де-юре [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] хөкүмәтен таный. * [[1930 йыл]]: СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы «Башҡорт АССР-ы мәнәғәтен үҫтереү тураһында» тигән ҡарар ҡабул итә. * [[1940 йыл]]: [[Греция]] [[Икенсе донъя һуғышы]]на инә. * [[1965 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] донъялағы иң ҙур монумент — 192 метрлыҡ «Көнбайыш ҡапҡаһы» ҡорос аркаһы асыла. * [[1886 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та [[Азатлыҡ статуяһы]]ның рәсми асылыуы. * [[2005 йыл]]: Плесецк космодромынан [[Иран]] үҙенең тәүге яһалма юлдашы «Сина-1»-ҙе осора. * [[2011 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙә яңыртылғандан һуң [[Ҙур театр]] асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Тугунов Павел Иванович]] (1930—4.02.1993), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], юғары мәктәп эшмәкәре. 1954 йылдан [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1971 йылдан гидравлика һәм гидравлик машиналар кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1972—1976 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор. Техник фәндәр докторы (1971), профессор (1972). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1992) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1978) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, нефть сәнәғәте отличнигы (1973). * [[Мөхәмәтйәнов Әнүәр Хәләф улы]] (1940), ғалим-инженер-электромеханик. 1971—1995 йылдарҙа Өфө нефть институты һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы һәм бер үк ваҡытта 1986 йылдан [[СССР]] Нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте министрлығының, РСФСР Юғары һәм урта махсус белем биреү министрлығының тармаҡ ғилми-тикшеренеү лабораторияһының ғилми етәксеһе. 1990 йылдан тармаҡ ара ассоциация президенты, 1999 йылдан — коммерцияға ҡарамаған автономлы «ИНТЕГРСО» ғилми-производство ойошмаһының гененераль директоры, бер үк ваҡытта 1995—2006 йылдарҙа берләштерелгән «Сэйболт Башҡортостан» предприятиеһының генераль директоры. Техник фәндәр докторы (1989), профессор (1991). Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сабекия Рушана Бейсен ҡыҙы]] (1970), ғалим-[[Философия|философ]]. 1996 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1999—2007 йылдарҙа философия, политология, социологтя һәм хоҡуҡ кафедраһы мөдире. Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Джамбул (1993 йылдан Тараз) ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Һунаршин Әүәл Хажи улы]] (1911—6.01.1995), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1951—1976 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» тресы идарасыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған төҙөүсеһе (1966). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балаҡатай районы]] [[Билән]] ауылынан. * [[Игошев Владимир Александрович]] (1921—8.01.2007), рәссам, [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1968—1980 йылдарҙа [[Мәскәү архитектура институты]] уҡытыусыһы. Профессор (1965). [[СССР-ҙың халыҡ рәссамы|СССР-ҙың]] (1991) һәм РСФСР-ҙың (1965) халыҡ рәссамы. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. РСФСР-ҙың И. Е. Репин исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1982). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Асҡын районы]] [[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Зәйнуллин Нәсифулла Ғиззәтулла улы]] (1931—18.12.1981), төҙөүсе, электр менән иретеп йәбештереүсе. [[Татарстан Республикаһы|Татар АССР-ы]] [[Әлмәт (ҡала)|Әлмәт]] ҡалаһындағы «Татспецстрой» тресы 34-се төҙөлөш-монтаж идаралығының элекке эшсеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971), Татар АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Яңы Айыу]] ауылынан. * [[Ханнанов Рәсих Нурғәли улы]] (1931—28.09.2020), [[журналистика|журналист]], [[шиғриәт|шағир]] һәм [[яҙыусы]]. 1971—1991 йылдарҙа [[«Кызыл таң» гәзите]]нең баш мөхәррир урынбаҫары, 1992—1994 йылдарҙа — баш мөхәррире. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (1994) һәм [[Әнғәм Атнабаев]] (2005) исемендәге премиялар лауреаты. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2019). * [[Ғәббасова Филизә Әмерхан ҡыҙы]] (1941), [[хоҡуҡ|юрист]]. 1976 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] ҡала судының халыҡсудьяһы, 1985—1997 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы һәм Башҡортостан Республикаһы Юғары Суды судьяһы. Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы. [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2024). * [[Ниғмәтуллин Мулланур Абдулхай улы]] (1941—11.02.2002), [[театр]] актёры. 1968—2002 йылдарҙа хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1989). * [[Гәрәев Әүфәр Миңлеғәзим улы]] (1946), [[География|географ]]-[[Гидрология|гидролог]]-[[фән|ғалим]]. 1990 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2000—2012 йылдарҙа Башҡортостан һыу хужалығы ғилми-тикшеренеү институты директоры. География фәндәре докторы (1991), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), Рәсәй Федерацияһының һыу хужалығы отличнигы (2010) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. * [[Бикбулатова Венера Мөхәмәҙи ҡыҙы]] (1951), педагог, йәмәғәтсе. [[Йылайыр районы]] [[Матрай мәктәбе|Матрай урта мәктәбенең]] элекке математика уҡытыусыһы һәм мәктәп яны интернаты тәрбиәсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2022). Сығышы менән ошо райондың [[Һабыр (Йылайыр районы)|Һабыр]] ауылынан. * [[Трубанов Владимир Евгеньевич]] (1976—19.08.1996). Рәсәй Эске эштәр министрлығы эске ғәскәрҙәренең [[Чечен Республикаһы]]ндағы хәрби хәрәкәттәрҙә һәләк булған хеҙмәткәре, разведка-дозор машинаһы уҡсыһы, рядовой. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (1998, үлгәндән һуң). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Мырҙанов Марат Мырҙан улы]] (1937—25.09.2012), [[фән|ғалим]]-хирург. 1971—2012 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986—1989 йылдарҙа онкология кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1994). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1995), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1987). * [[Волков Анатолий Иванович]] (1947), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]]нең элекке әйҙәүсе инженер-конструкторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Киреева Зоя Михайловна]] (1947), [[театр]] актёры. 1979—2013 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ рус драма театры]] актёры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған, [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]]. * [[Круглова Наталья Николаевна]] (1957), ғалим-[[Эмбриология|эмбриолог]], [[үҫемлектәр]] [[Биотехнология|биотехнологы]]. 1989 йылдан — хәҙерге [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Биология институтының]] ғилми хеҙмәткәре, 1996 йылдан — лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 2002 йылдан — институт директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. [[Биология]] фәндәре докторы (2002), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2009). Сығышы менән [[Сыктывкар]] ҡалаһынан. * [[Әхмәтйәнов Динир Әсғәт улы]] (1957), [[КПСС|партия]], [[дәүләт]] органдары һәм [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 2011 йылдан [[Бөрйән районы|Бөрйән район]] хакимиәте башлығы, 2014 йылдан Башҡортостан Республикаһының урман хужалығы министры, 2017—2019 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] Хакимиәте етәксеһе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999), икенсе (1999—2003 һәм өсөнсө (2003—2008) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Миңлеғәли Ғөбәйҙуллин]] (1923—8.03.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда, кәүҙәһе менән дошман амбразураһын ҡаплап, һәләк булған яугир, уҡсылар полкының пулемёт взводы командиры, гвардия лейтенанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). * [[Йәнғүров Баян Ғөбәйҙулла улы]] (1928—2.01.2008), техник-механик, йәмәғәтсе. 1951—1989 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре. 1981—1986 йылдарҙа Салауат ашханалар тресы директоры. 1985—1989 йылдарҙа ҡала советы депутаты. 2003—2008 йылдарҙа Салауатнефтеоргсинтез берекмәһенең ветерандар советы рәйесе. [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһында]] йүгереүселәр клубын ойоштороусы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1974) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1961) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Шишмә районы]]ның [[Тәпәреш]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ниғәмәтов Нәбиулла Исмәғил улы]] (1933—21.04.1997), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1957—1995 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Матрай» совхозы малсыһы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1976) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1973) ордендары кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]] [[БАССР Юғары Советы |Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1979). Сығышы менән ошо райондың [[1-се Мырҙа]] ауылынан. * [[Һиҙиәтов Ишмырҙа Хәйернур улы]] (1933—8.02.2003), хирург-[[фән|ғалим]]. 1968—1993 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы; 1994 йылдан [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] район үҙәк дауаханаһы табибы. [[Әбйәлил районы]] [[Салауат (Әбйәлил районы)|Салауат]] ауылында хоспис ойоштороусы һәм 2000 йылдан уның мөдире. Медицина фәндәре кандидаты (1968). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1983), [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт ордены]] кавалеры (2000). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡужан]] ауылынан. * [[Мансурова (Хәмзина) Рәшиҙә Әхтәмйән ҡыҙы]] (1943), табип. [[Бүздәк районы|Бүздәк район]] үҙәк дауаханаһы терапевы. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы. Райондың почётлы гражданы (2008). * [[Кирәева Миңзада Мирғәле ҡыҙы]] (1948), [[театр]] актёры. 1971 йылдан [[Стәрлетамаҡ рус драма театры]] артисы. 1983 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (1999), [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ]] (1991) артисы. * [[Горобец Григорий Васильевич]] (1953), [[ауыл хужалығы]],[[Муниципаль район|муниципаль]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 2002—2007 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министры. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Благовар районы]]ның БашЦИК исемендәге совхозының үҙәк усадьбаһынан. * [[Хамматова Гүзәл Яныбай ҡыҙы]] (1953—3.11.2021), [[Филология|филолог]], [[уҡытыусы]], [[тәржемә]]се. 1976 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]], 1988—2008 йылдарҙа [[Өфө юридик институты]] [[уҡытыусы]]һы. 2008 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы| Башҡортостан]] һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. * [[Косолапов Алексей Владиславович]] (1958), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[нефть]] сәнәғәте, комсомол һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1978 йылдан [[Краснохолмский]] быраулау эштәре идаралығы механигы, 1981 йылдан ВЛКСМ комитеты секретары, 1982 йылдан — инженеры, цех начальнигы урынбаҫары, цех начальнигы, 1991 йылдан — баш энергетигы; 1998 йылдан торлаҡ-коммуналь хужалығы начальнигы; 2000—2007 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының икенсе саҡырылыш (1999—2003) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2003), райондың почётлы гражданы (2007). Сығышы менән Краснохолмский ауылынан. * [[Латипов Наил Миңләхмәт улы]] (1963), инженер, нефтсе, комсомол органдары хеҙмәткәре, эшҡыуар. 1989—1992 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Благовещен ҡала комитетының икенсе секретары, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1993) Юғары Советы депутаты. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ломодуров Николай Зиновьевич]] (1909—3.05.1976), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1935—1969 йылдарҙа [[Бөрө районы]]ның Иҫке Баҙан ремонт-техник станцияһы бригадиры, ремонт оҫтаханаһы мөдире, өлкән механигы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948). * [[Зөбәйҙуллин Хисбулла Ғүмәр улы]] (1929—31.12.2001), бейеүсе, балетмейстер, педагог. 1950—1972 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, шул иҫәптән 1963—1981 йылдарҙа педагог‑репетиторы, 1974—1975 йылдарҙа художество етәксеһе; 1981—1983 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]] балетмейстеры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1969). Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале лауреаты ([[Вена]], 1959). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Дворкин Владимир Исаакович]] (1954), ғалим-геофизик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1983 йылдан [[Өфө]]ләге «Геофизика» ғилми‑производство фирмаһы хеҙмәткәре, 1990 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1991 йылдан – лаборатория, 2005 йылдан – бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 2005 йылдан — [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның геофизика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (1997), Рәсәй яғыулыҡ‑энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:28 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1913 йыл]]: Ефим Юльевич Учитель, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] кинорежиссёры һәм операторы. * [[1928 йыл]]: Шәүҡәт Биктимеров, [[театр]] актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1977). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1936 йыл]]: Роман Виктюк, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] театр режиссёры. * [[1939 йыл]]: Марс Макаров, композитор һəм виртуоз баянсы, [[Татарстан Республикаһы|Татар АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987, «Ағыла ла болот ағыла», «Кейек ҡаҙҙар» һ.б. йырҙар авторы) * [[1955 йыл]]: Билл Гейтс, [[Microsoft]] компанияһына нигеҙ һалыусы. * [[1956 йыл]]: Мәхмүт Әхмәҙинежад, [[Иран]]дың 6-сы Президенты. * [[1957 йыл]]: [[Роза Рымбаева]], СССР һәм [[Ҡаҙағстан]]дың эстрада [[йыр]]сыһы, [[Педагогика|педагог]]. * [[1967 йыл]]: Джулия Робертс, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] актёры. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:28 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1704 йыл]]: [[Джон Локк]], [[Англия]] [[философия|философы]]. * [[1861 йыл]]: Иван Саввич Никитин, [[Рәсәй империяһы]] [[шиғриәт|шағиры]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1889 йыл]]: Густав Рюмелин, [[Германия]] [[сәйәсмән]]е. * [[1934 йыл]]: [[Мәжит Ғафури]], [[Башҡортостандың халыҡ шағиры|Башҡортостандың тәүге халыҡ шағиры]], [[башҡорт]] һәм [[татар]] әҙәбиәттәре классигы. * [[1943 йыл]]: [[Ғәлимов Вәхит Ғәзим улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). * [[1969 йыл]]: Корней Чуковский, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] балалар [[яҙыусы]]һы, тәнҡитсе, [[тәржемә]]се, [[әҙәбиәт]]се. * [[2002 йыл]]: [[Абдуллин Әнүәр Абдулла улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К28]] [[Категория:28 октябрь]] 5mdjkocga5q5anbmt4znro2cmtt1rd8 1307832 1307831 2026-10-27T17:26:25Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1307832 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''28 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 301-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 302-се). Йыл аҙағына тиклем 64 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Анимация көнө. ** [[Дзюдо]] көнө. ** Шампан шарабы көнө. ** Лемур көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Иммиганттар көнө. ** Шоколад көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Оләсәй һәм олатайҙар көнө. * {{Чехия}} [[Чехия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Яңы Зеландия}} [[Яңы Зеландия]]: Хеҙмәт көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Марий Эл|Мари Эл]]: Таулы мари теле көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя дзюдо көнө — дзюдосылар көнө. * {{Флагификация|Австралия}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө. * {{Флагификация|Бразилия}}: Дәүләт хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Венесуэла}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Ҡораллы Көстәр авиацияһы көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1237 йыл]]: [[Берлин]] тәүге тапҡыр телгә алына, ҡаланың тыуған көнө. * [[1492 йыл]]: [[Христофор Колумб]] Куба утрауына аяҡ баҫа. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1918 йыл]]: [[Чехословакия]] [[Австро-Венгрия]]нан бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. * [[1924 йыл]]: [[Франция]] де-юре [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] хөкүмәтен таный. * [[1930 йыл]]: СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы «Башҡорт АССР-ы мәнәғәтен үҫтереү тураһында» тигән ҡарар ҡабул итә. * [[1940 йыл]]: [[Греция]] [[Икенсе донъя һуғышы]]на инә. * [[1965 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] донъялағы иң ҙур монумент — 192 метрлыҡ «Көнбайыш ҡапҡаһы» ҡорос аркаһы асыла. * [[1886 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та [[Азатлыҡ статуяһы]]ның рәсми асылыуы. * [[2005 йыл]]: Плесецк космодромынан [[Иран]] үҙенең тәүге яһалма юлдашы «Сина-1»-ҙе осора. * [[2011 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙә яңыртылғандан һуң [[Ҙур театр]] асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Тугунов Павел Иванович]] (1930—4.02.1993), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], юғары мәктәп эшмәкәре. 1954 йылдан [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1971 йылдан гидравлика һәм гидравлик машиналар кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1972—1976 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор. Техник фәндәр докторы (1971), профессор (1972). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1992) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1978) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, нефть сәнәғәте отличнигы (1973). * [[Мөхәмәтйәнов Әнүәр Хәләф улы]] (1940), ғалим-инженер-электромеханик. 1971—1995 йылдарҙа Өфө нефть институты һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы һәм бер үк ваҡытта 1986 йылдан [[СССР]] Нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте министрлығының, РСФСР Юғары һәм урта махсус белем биреү министрлығының тармаҡ ғилми-тикшеренеү лабораторияһының ғилми етәксеһе. 1990 йылдан тармаҡ ара ассоциация президенты, 1999 йылдан — коммерцияға ҡарамаған автономлы «ИНТЕГРСО» ғилми-производство ойошмаһының гененераль директоры, бер үк ваҡытта 1995—2006 йылдарҙа берләштерелгән «Сэйболт Башҡортостан» предприятиеһының генераль директоры. Техник фәндәр докторы (1989), профессор (1991). Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сабекия Рушана Бейсен ҡыҙы]] (1970), ғалим-[[Философия|философ]]. 1996 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1999—2007 йылдарҙа философия, политология, социологтя һәм хоҡуҡ кафедраһы мөдире. Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Джамбул (1993 йылдан Тараз) ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Һунаршин Әүәл Хажи улы]] (1911—6.01.1995), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1951—1976 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» тресы идарасыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған төҙөүсеһе (1966). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балаҡатай районы]] [[Билән]] ауылынан. * [[Игошев Владимир Александрович]] (1921—8.01.2007), рәссам, [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1968—1980 йылдарҙа [[Мәскәү архитектура институты]] уҡытыусыһы. Профессор (1965). [[СССР-ҙың халыҡ рәссамы|СССР-ҙың]] (1991) һәм РСФСР-ҙың (1965) халыҡ рәссамы. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. РСФСР-ҙың И. Е. Репин исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1982). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Асҡын районы]] [[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Зәйнуллин Нәсифулла Ғиззәтулла улы]] (1931—18.12.1981), төҙөүсе, электр менән иретеп йәбештереүсе. [[Татарстан Республикаһы|Татар АССР-ы]] [[Әлмәт (ҡала)|Әлмәт]] ҡалаһындағы «Татспецстрой» тресы 34-се төҙөлөш-монтаж идаралығының элекке эшсеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971), Татар АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Яңы Айыу]] ауылынан. * [[Ханнанов Рәсих Нурғәли улы]] (1931—28.09.2020), [[журналистика|журналист]], [[шиғриәт|шағир]] һәм [[яҙыусы]]. 1971—1991 йылдарҙа [[«Кызыл таң» гәзите]]нең баш мөхәррир урынбаҫары, 1992—1994 йылдарҙа — баш мөхәррире. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (1994) һәм [[Әнғәм Атнабаев]] (2005) исемендәге премиялар лауреаты. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2019). * [[Ғәббасова Филизә Әмерхан ҡыҙы]] (1941), [[хоҡуҡ|юрист]]. 1976 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] ҡала судының халыҡсудьяһы, 1985—1997 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы һәм Башҡортостан Республикаһы Юғары Суды судьяһы. Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы. [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2024). * [[Ниғмәтуллин Мулланур Абдулхай улы]] (1941—11.02.2002), [[театр]] актёры. 1968—2002 йылдарҙа хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1989). * [[Гәрәев Әүфәр Миңлеғәзим улы]] (1946), [[География|географ]]-[[Гидрология|гидролог]]-[[фән|ғалим]]. 1990 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2000—2012 йылдарҙа Башҡортостан һыу хужалығы ғилми-тикшеренеү институты директоры. География фәндәре докторы (1991), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), Рәсәй Федерацияһының һыу хужалығы отличнигы (2010) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. * [[Бикбулатова Венера Мөхәмәҙи ҡыҙы]] (1951), педагог, йәмәғәтсе. [[Йылайыр районы]] [[Матрай мәктәбе|Матрай урта мәктәбенең]] элекке математика уҡытыусыһы һәм мәктәп яны интернаты тәрбиәсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2022). Сығышы менән ошо райондың [[Һабыр (Йылайыр районы)|Һабыр]] ауылынан. * [[Ларина Надежда Дмитриевна]] (1956), мәҙәниәт өлкәһе хеҙмәткәре. [[Балаҡатай районы]]ның «Родники» үҙешмәкәр ансамбле етәксеһе. Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. * [[Трубанов Владимир Евгеньевич]] (1976—19.08.1996). Рәсәй Эске эштәр министрлығы эске ғәскәрҙәренең [[Чечен Республикаһы]]ндағы хәрби хәрәкәттәрҙә һәләк булған хеҙмәткәре, разведка-дозор машинаһы уҡсыһы, рядовой. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (1998, үлгәндән һуң). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Мырҙанов Марат Мырҙан улы]] (1937—25.09.2012), [[фән|ғалим]]-хирург. 1971—2012 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986—1989 йылдарҙа онкология кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1994). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1995), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1987). * [[Волков Анатолий Иванович]] (1947), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]]нең элекке әйҙәүсе инженер-конструкторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Киреева Зоя Михайловна]] (1947), [[театр]] актёры. 1979—2013 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ рус драма театры]] актёры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған, [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]]. * [[Круглова Наталья Николаевна]] (1957), ғалим-[[Эмбриология|эмбриолог]], [[үҫемлектәр]] [[Биотехнология|биотехнологы]]. 1989 йылдан — хәҙерге [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Биология институтының]] ғилми хеҙмәткәре, 1996 йылдан — лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 2002 йылдан — институт директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. [[Биология]] фәндәре докторы (2002), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2009). Сығышы менән [[Сыктывкар]] ҡалаһынан. * [[Әхмәтйәнов Динир Әсғәт улы]] (1957), [[КПСС|партия]], [[дәүләт]] органдары һәм [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 2011 йылдан [[Бөрйән районы|Бөрйән район]] хакимиәте башлығы, 2014 йылдан Башҡортостан Республикаһының урман хужалығы министры, 2017—2019 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] Хакимиәте етәксеһе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999), икенсе (1999—2003 һәм өсөнсө (2003—2008) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Миңлеғәли Ғөбәйҙуллин]] (1923—8.03.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда, кәүҙәһе менән дошман амбразураһын ҡаплап, һәләк булған яугир, уҡсылар полкының пулемёт взводы командиры, гвардия лейтенанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). * [[Йәнғүров Баян Ғөбәйҙулла улы]] (1928—2.01.2008), техник-механик, йәмәғәтсе. 1951—1989 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре. 1981—1986 йылдарҙа Салауат ашханалар тресы директоры. 1985—1989 йылдарҙа ҡала советы депутаты. 2003—2008 йылдарҙа Салауатнефтеоргсинтез берекмәһенең ветерандар советы рәйесе. [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһында]] йүгереүселәр клубын ойоштороусы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1974) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1961) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Шишмә районы]]ның [[Тәпәреш]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ниғәмәтов Нәбиулла Исмәғил улы]] (1933—21.04.1997), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1957—1995 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Матрай» совхозы малсыһы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1976) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1973) ордендары кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]] [[БАССР Юғары Советы |Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1979). Сығышы менән ошо райондың [[1-се Мырҙа]] ауылынан. * [[Һиҙиәтов Ишмырҙа Хәйернур улы]] (1933—8.02.2003), хирург-[[фән|ғалим]]. 1968—1993 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы; 1994 йылдан [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] район үҙәк дауаханаһы табибы. [[Әбйәлил районы]] [[Салауат (Әбйәлил районы)|Салауат]] ауылында хоспис ойоштороусы һәм 2000 йылдан уның мөдире. Медицина фәндәре кандидаты (1968). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1983), [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт ордены]] кавалеры (2000). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡужан]] ауылынан. * [[Мансурова (Хәмзина) Рәшиҙә Әхтәмйән ҡыҙы]] (1943), табип. [[Бүздәк районы|Бүздәк район]] үҙәк дауаханаһы терапевы. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы. Райондың почётлы гражданы (2008). * [[Кирәева Миңзада Мирғәле ҡыҙы]] (1948), [[театр]] актёры. 1971 йылдан [[Стәрлетамаҡ рус драма театры]] артисы. 1983 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (1999), [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ]] (1991) артисы. * [[Горобец Григорий Васильевич]] (1953), [[ауыл хужалығы]],[[Муниципаль район|муниципаль]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 2002—2007 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министры. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Благовар районы]]ның БашЦИК исемендәге совхозының үҙәк усадьбаһынан. * [[Хамматова Гүзәл Яныбай ҡыҙы]] (1953—3.11.2021), [[Филология|филолог]], [[уҡытыусы]], [[тәржемә]]се. 1976 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]], 1988—2008 йылдарҙа [[Өфө юридик институты]] [[уҡытыусы]]һы. 2008 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы| Башҡортостан]] һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. * [[Косолапов Алексей Владиславович]] (1958), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[нефть]] сәнәғәте, комсомол һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1978 йылдан [[Краснохолмский]] быраулау эштәре идаралығы механигы, 1981 йылдан ВЛКСМ комитеты секретары, 1982 йылдан — инженеры, цех начальнигы урынбаҫары, цех начальнигы, 1991 йылдан — баш энергетигы; 1998 йылдан торлаҡ-коммуналь хужалығы начальнигы; 2000—2007 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының икенсе саҡырылыш (1999—2003) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2003), райондың почётлы гражданы (2007). Сығышы менән Краснохолмский ауылынан. * [[Латипов Наил Миңләхмәт улы]] (1963), инженер, нефтсе, комсомол органдары хеҙмәткәре, эшҡыуар. 1989—1992 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Благовещен ҡала комитетының икенсе секретары, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1993) Юғары Советы депутаты. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ломодуров Николай Зиновьевич]] (1909—3.05.1976), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1935—1969 йылдарҙа [[Бөрө районы]]ның Иҫке Баҙан ремонт-техник станцияһы бригадиры, ремонт оҫтаханаһы мөдире, өлкән механигы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948). * [[Зөбәйҙуллин Хисбулла Ғүмәр улы]] (1929—31.12.2001), бейеүсе, балетмейстер, педагог. 1950—1972 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, шул иҫәптән 1963—1981 йылдарҙа педагог‑репетиторы, 1974—1975 йылдарҙа художество етәксеһе; 1981—1983 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]] балетмейстеры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1969). Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале лауреаты ([[Вена]], 1959). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Дворкин Владимир Исаакович]] (1954), ғалим-геофизик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1983 йылдан [[Өфө]]ләге «Геофизика» ғилми‑производство фирмаһы хеҙмәткәре, 1990 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1991 йылдан – лаборатория, 2005 йылдан – бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 2005 йылдан — [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның геофизика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (1997), Рәсәй яғыулыҡ‑энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:28 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1913 йыл]]: Ефим Юльевич Учитель, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] кинорежиссёры һәм операторы. * [[1928 йыл]]: Шәүҡәт Биктимеров, [[театр]] актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1977). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1936 йыл]]: Роман Виктюк, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] театр режиссёры. * [[1939 йыл]]: Марс Макаров, композитор һəм виртуоз баянсы, [[Татарстан Республикаһы|Татар АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987, «Ағыла ла болот ағыла», «Кейек ҡаҙҙар» һ.б. йырҙар авторы) * [[1955 йыл]]: Билл Гейтс, [[Microsoft]] компанияһына нигеҙ һалыусы. * [[1956 йыл]]: Мәхмүт Әхмәҙинежад, [[Иран]]дың 6-сы Президенты. * [[1957 йыл]]: [[Роза Рымбаева]], СССР һәм [[Ҡаҙағстан]]дың эстрада [[йыр]]сыһы, [[Педагогика|педагог]]. * [[1967 йыл]]: Джулия Робертс, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] актёры. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:28 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1704 йыл]]: [[Джон Локк]], [[Англия]] [[философия|философы]]. * [[1861 йыл]]: Иван Саввич Никитин, [[Рәсәй империяһы]] [[шиғриәт|шағиры]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1889 йыл]]: Густав Рюмелин, [[Германия]] [[сәйәсмән]]е. * [[1934 йыл]]: [[Мәжит Ғафури]], [[Башҡортостандың халыҡ шағиры|Башҡортостандың тәүге халыҡ шағиры]], [[башҡорт]] һәм [[татар]] әҙәбиәттәре классигы. * [[1943 йыл]]: [[Ғәлимов Вәхит Ғәзим улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). * [[1969 йыл]]: Корней Чуковский, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] балалар [[яҙыусы]]һы, тәнҡитсе, [[тәржемә]]се, [[әҙәбиәт]]се. * [[2002 йыл]]: [[Абдуллин Әнүәр Абдулла улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К28]] [[Категория:28 октябрь]] 2p5092tz51lc7x1eqfu53phzjgwvqdo 1307834 1307832 2026-10-27T17:31:07Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1307834 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''28 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 301-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 302-се). Йыл аҙағына тиклем 64 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Анимация көнө. ** [[Дзюдо]] көнө. ** Шампан шарабы көнө. ** Лемур көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Иммиганттар көнө. ** Шоколад көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Оләсәй һәм олатайҙар көнө. * {{Чехия}} [[Чехия]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Яңы Зеландия}} [[Яңы Зеландия]]: Хеҙмәт көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Марий Эл|Мари Эл]]: Таулы мари теле көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя дзюдо көнө — дзюдосылар көнө. * {{Флагификация|Австралия}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө. * {{Флагификация|Бразилия}}: Дәүләт хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Венесуэла}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Ҡораллы Көстәр авиацияһы көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1237 йыл]]: [[Берлин]] тәүге тапҡыр телгә алына, ҡаланың тыуған көнө. * [[1492 йыл]]: [[Христофор Колумб]] Куба утрауына аяҡ баҫа. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1918 йыл]]: [[Чехословакия]] [[Австро-Венгрия]]нан бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. * [[1924 йыл]]: [[Франция]] де-юре [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] хөкүмәтен таный. * [[1930 йыл]]: СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы «Башҡорт АССР-ы мәнәғәтен үҫтереү тураһында» тигән ҡарар ҡабул итә. * [[1940 йыл]]: [[Греция]] [[Икенсе донъя һуғышы]]на инә. * [[1965 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] донъялағы иң ҙур монумент — 192 метрлыҡ «Көнбайыш ҡапҡаһы» ҡорос аркаһы асыла. * [[1886 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та [[Азатлыҡ статуяһы]]ның рәсми асылыуы. * [[2005 йыл]]: Плесецк космодромынан [[Иран]] үҙенең тәүге яһалма юлдашы «Сина-1»-ҙе осора. * [[2011 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙә яңыртылғандан һуң [[Ҙур театр]] асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Тугунов Павел Иванович]] (1930—4.02.1993), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], юғары мәктәп эшмәкәре. 1954 йылдан [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1971 йылдан гидравлика һәм гидравлик машиналар кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1972—1976 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор. Техник фәндәр докторы (1971), профессор (1972). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1992) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1978) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, нефть сәнәғәте отличнигы (1973). * [[Мөхәмәтйәнов Әнүәр Хәләф улы]] (1940), ғалим-инженер-электромеханик. 1971—1995 йылдарҙа Өфө нефть институты һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы һәм бер үк ваҡытта 1986 йылдан [[СССР]] Нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте министрлығының, РСФСР Юғары һәм урта махсус белем биреү министрлығының тармаҡ ғилми-тикшеренеү лабораторияһының ғилми етәксеһе. 1990 йылдан тармаҡ ара ассоциация президенты, 1999 йылдан — коммерцияға ҡарамаған автономлы «ИНТЕГРСО» ғилми-производство ойошмаһының гененераль директоры, бер үк ваҡытта 1995—2006 йылдарҙа берләштерелгән «Сэйболт Башҡортостан» предприятиеһының генераль директоры. Техник фәндәр докторы (1989), профессор (1991). Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сабекия Рушана Бейсен ҡыҙы]] (1970), ғалим-[[Философия|философ]]. 1996 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1999—2007 йылдарҙа философия, политология, социологтя һәм хоҡуҡ кафедраһы мөдире. Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Джамбул (1993 йылдан Тараз) ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Һунаршин Әүәл Хажи улы]] (1911—6.01.1995), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1951—1976 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» тресы идарасыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған төҙөүсеһе (1966). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балаҡатай районы]] [[Билән]] ауылынан. * [[Игошев Владимир Александрович]] (1921—8.01.2007), рәссам, [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1968—1980 йылдарҙа [[Мәскәү архитектура институты]] уҡытыусыһы. Профессор (1965). [[СССР-ҙың халыҡ рәссамы|СССР-ҙың]] (1991) һәм РСФСР-ҙың (1965) халыҡ рәссамы. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. РСФСР-ҙың И. Е. Репин исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1982). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Асҡын районы]] [[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Зәйнуллин Нәсифулла Ғиззәтулла улы]] (1931—18.12.1981), төҙөүсе, электр менән иретеп йәбештереүсе. [[Татарстан Республикаһы|Татар АССР-ы]] [[Әлмәт (ҡала)|Әлмәт]] ҡалаһындағы «Татспецстрой» тресы 34-се төҙөлөш-монтаж идаралығының элекке эшсеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971), Татар АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Яңы Айыу]] ауылынан. * [[Ханнанов Рәсих Нурғәли улы]] (1931—28.09.2020), [[журналистика|журналист]], [[шиғриәт|шағир]] һәм [[яҙыусы]]. 1971—1991 йылдарҙа [[«Кызыл таң» гәзите]]нең баш мөхәррир урынбаҫары, 1992—1994 йылдарҙа — баш мөхәррире. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (1994) һәм [[Әнғәм Атнабаев]] (2005) исемендәге премиялар лауреаты. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2019). * [[Ғәббасова Филизә Әмерхан ҡыҙы]] (1941), [[хоҡуҡ|юрист]]. 1976 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] ҡала судының халыҡсудьяһы, 1985—1997 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы һәм Башҡортостан Республикаһы Юғары Суды судьяһы. Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы. [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2024). * [[Ниғмәтуллин Мулланур Абдулхай улы]] (1941—11.02.2002), [[театр]] актёры. 1968—2002 йылдарҙа хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1989). * [[Гәрәев Әүфәр Миңлеғәзим улы]] (1946), [[География|географ]]-[[Гидрология|гидролог]]-[[фән|ғалим]]. 1990 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2000—2012 йылдарҙа Башҡортостан һыу хужалығы ғилми-тикшеренеү институты директоры. География фәндәре докторы (1991), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), Рәсәй Федерацияһының һыу хужалығы отличнигы (2010) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. * [[Бикбулатова Венера Мөхәмәҙи ҡыҙы]] (1951), педагог, йәмәғәтсе. [[Йылайыр районы]] [[Матрай мәктәбе|Матрай урта мәктәбенең]] элекке математика уҡытыусыһы һәм мәктәп яны интернаты тәрбиәсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2022). Сығышы менән ошо райондың [[Һабыр (Йылайыр районы)|Һабыр]] ауылынан. * [[Ларина Надежда Дмитриевна]] (1956), мәҙәниәт өлкәһе хеҙмәткәре. Балаҡатай районының «Родники» үҙешмәкәр ансамбле етәксеһе. Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. * [[Каледина Елена Викторовна]] (1966), [[спорт]]сы, [[Еңел атлетика|еңел атлет]], урта һәм оҙон дистанцияларға йүгереү, кросс һәм марафон буйынса белгес. [[Еңел атлетика]] буйынса РСФСР чемпионы, халыҡ-ара класлы спорт мастеры. * [[Трубанов Владимир Евгеньевич]] (1976—19.08.1996). Рәсәй Эске эштәр министрлығы эске ғәскәрҙәренең [[Чечен Республикаһы]]ндағы хәрби хәрәкәттәрҙә һәләк булған хеҙмәткәре, разведка-дозор машинаһы уҡсыһы, рядовой. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (1998, үлгәндән һуң). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Мырҙанов Марат Мырҙан улы]] (1937—25.09.2012), [[фән|ғалим]]-хирург. 1971—2012 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986—1989 йылдарҙа онкология кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1994). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1995), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1987). * [[Волков Анатолий Иванович]] (1947), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]]нең элекке әйҙәүсе инженер-конструкторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Киреева Зоя Михайловна]] (1947), [[театр]] актёры. 1979—2013 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ рус драма театры]] актёры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған, [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]]. * [[Круглова Наталья Николаевна]] (1957), ғалим-[[Эмбриология|эмбриолог]], [[үҫемлектәр]] [[Биотехнология|биотехнологы]]. 1989 йылдан — хәҙерге [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Биология институтының]] ғилми хеҙмәткәре, 1996 йылдан — лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 2002 йылдан — институт директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. [[Биология]] фәндәре докторы (2002), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2009). Сығышы менән [[Сыктывкар]] ҡалаһынан. * [[Әхмәтйәнов Динир Әсғәт улы]] (1957), [[КПСС|партия]], [[дәүләт]] органдары һәм [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 2011 йылдан [[Бөрйән районы|Бөрйән район]] хакимиәте башлығы, 2014 йылдан Башҡортостан Республикаһының урман хужалығы министры, 2017—2019 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] Хакимиәте етәксеһе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999), икенсе (1999—2003 һәм өсөнсө (2003—2008) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Миңлеғәли Ғөбәйҙуллин]] (1923—8.03.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда, кәүҙәһе менән дошман амбразураһын ҡаплап, һәләк булған яугир, уҡсылар полкының пулемёт взводы командиры, гвардия лейтенанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). * [[Йәнғүров Баян Ғөбәйҙулла улы]] (1928—2.01.2008), техник-механик, йәмәғәтсе. 1951—1989 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең яуаплы хеҙмәткәре. 1981—1986 йылдарҙа Салауат ашханалар тресы директоры. 1985—1989 йылдарҙа ҡала советы депутаты. 2003—2008 йылдарҙа Салауатнефтеоргсинтез берекмәһенең ветерандар советы рәйесе. [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһында]] йүгереүселәр клубын ойоштороусы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1974) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1961) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Шишмә районы]]ның [[Тәпәреш]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ниғәмәтов Нәбиулла Исмәғил улы]] (1933—21.04.1997), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1957—1995 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Матрай» совхозы малсыһы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1976) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1973) ордендары кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]] [[БАССР Юғары Советы |Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1979). Сығышы менән ошо райондың [[1-се Мырҙа]] ауылынан. * [[Һиҙиәтов Ишмырҙа Хәйернур улы]] (1933—8.02.2003), хирург-[[фән|ғалим]]. 1968—1993 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы; 1994 йылдан [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] район үҙәк дауаханаһы табибы. [[Әбйәлил районы]] [[Салауат (Әбйәлил районы)|Салауат]] ауылында хоспис ойоштороусы һәм 2000 йылдан уның мөдире. Медицина фәндәре кандидаты (1968). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1983), [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт ордены]] кавалеры (2000). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡужан]] ауылынан. * [[Мансурова (Хәмзина) Рәшиҙә Әхтәмйән ҡыҙы]] (1943), табип. [[Бүздәк районы|Бүздәк район]] үҙәк дауаханаһы терапевы. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы. Райондың почётлы гражданы (2008). * [[Кирәева Миңзада Мирғәле ҡыҙы]] (1948), [[театр]] актёры. 1971 йылдан [[Стәрлетамаҡ рус драма театры]] артисы. 1983 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (1999), [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ]] (1991) артисы. * [[Горобец Григорий Васильевич]] (1953), [[ауыл хужалығы]],[[Муниципаль район|муниципаль]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 2002—2007 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министры. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Благовар районы]]ның БашЦИК исемендәге совхозының үҙәк усадьбаһынан. * [[Хамматова Гүзәл Яныбай ҡыҙы]] (1953—3.11.2021), [[Филология|филолог]], [[уҡытыусы]], [[тәржемә]]се. 1976 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]], 1988—2008 йылдарҙа [[Өфө юридик институты]] [[уҡытыусы]]һы. 2008 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы| Башҡортостан]] һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. * [[Косолапов Алексей Владиславович]] (1958), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[нефть]] сәнәғәте, комсомол һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1978 йылдан [[Краснохолмский]] быраулау эштәре идаралығы механигы, 1981 йылдан ВЛКСМ комитеты секретары, 1982 йылдан — инженеры, цех начальнигы урынбаҫары, цех начальнигы, 1991 йылдан — баш энергетигы; 1998 йылдан торлаҡ-коммуналь хужалығы начальнигы; 2000—2007 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының икенсе саҡырылыш (1999—2003) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2003), райондың почётлы гражданы (2007). Сығышы менән Краснохолмский ауылынан. * [[Латипов Наил Миңләхмәт улы]] (1963), инженер, нефтсе, комсомол органдары хеҙмәткәре, эшҡыуар. 1989—1992 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Благовещен ҡала комитетының икенсе секретары, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1993) Юғары Советы депутаты. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ломодуров Николай Зиновьевич]] (1909—3.05.1976), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1935—1969 йылдарҙа [[Бөрө районы]]ның Иҫке Баҙан ремонт-техник станцияһы бригадиры, ремонт оҫтаханаһы мөдире, өлкән механигы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948). * [[Зөбәйҙуллин Хисбулла Ғүмәр улы]] (1929—31.12.2001), бейеүсе, балетмейстер, педагог. 1950—1972 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, шул иҫәптән 1963—1981 йылдарҙа педагог‑репетиторы, 1974—1975 йылдарҙа художество етәксеһе; 1981—1983 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]] балетмейстеры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1969). Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале лауреаты ([[Вена]], 1959). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Дворкин Владимир Исаакович]] (1954), ғалим-геофизик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1983 йылдан [[Өфө]]ләге «Геофизика» ғилми‑производство фирмаһы хеҙмәткәре, 1990 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1991 йылдан – лаборатория, 2005 йылдан – бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 2005 йылдан — [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның геофизика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (1997), Рәсәй яғыулыҡ‑энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:28 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1913 йыл]]: Ефим Юльевич Учитель, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] кинорежиссёры һәм операторы. * [[1928 йыл]]: Шәүҡәт Биктимеров, [[театр]] актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1977). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1936 йыл]]: Роман Виктюк, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] театр режиссёры. * [[1939 йыл]]: Марс Макаров, композитор һəм виртуоз баянсы, [[Татарстан Республикаһы|Татар АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987, «Ағыла ла болот ағыла», «Кейек ҡаҙҙар» һ.б. йырҙар авторы) * [[1955 йыл]]: Билл Гейтс, [[Microsoft]] компанияһына нигеҙ һалыусы. * [[1956 йыл]]: Мәхмүт Әхмәҙинежад, [[Иран]]дың 6-сы Президенты. * [[1957 йыл]]: [[Роза Рымбаева]], СССР һәм [[Ҡаҙағстан]]дың эстрада [[йыр]]сыһы, [[Педагогика|педагог]]. * [[1967 йыл]]: Джулия Робертс, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] актёры. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:28 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1704 йыл]]: [[Джон Локк]], [[Англия]] [[философия|философы]]. * [[1861 йыл]]: Иван Саввич Никитин, [[Рәсәй империяһы]] [[шиғриәт|шағиры]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1889 йыл]]: Густав Рюмелин, [[Германия]] [[сәйәсмән]]е. * [[1934 йыл]]: [[Мәжит Ғафури]], [[Башҡортостандың халыҡ шағиры|Башҡортостандың тәүге халыҡ шағиры]], [[башҡорт]] һәм [[татар]] әҙәбиәттәре классигы. * [[1943 йыл]]: [[Ғәлимов Вәхит Ғәзим улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). * [[1969 йыл]]: Корней Чуковский, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] балалар [[яҙыусы]]һы, тәнҡитсе, [[тәржемә]]се, [[әҙәбиәт]]се. * [[2002 йыл]]: [[Абдуллин Әнүәр Абдулла улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К28]] [[Категория:28 октябрь]] g4nh01lypkvxde0ayby41uv5619ie66 0 67868 1307838 1257958 2026-10-28T10:48:13Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1307838 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''29 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 302-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 303-сө). Йыл аҙағына тиклем 63 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Инсульт]] менән көрәш көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: {{comment|Тәңкәле тимерәү|псориаз}} менән көрәш көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Интернет]] көнө. * {{Сербия}} [[Сербия]]: Конституция көнө. * {{Флагификация|СССР}}: [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|Комсомолдың]] тыуған көнө. * {{Төркиә}} [[Төркиә]]: Республика көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя ультратауыш диагностикаһы табиптары көнө. * {{Флагификация|Австралия}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө. * {{Флагификация|Казахстан}}: Һаҡ ойошмалары хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Эске эштәр министрлығының ведомствонан тыш һаҡ хеҙмәткәрҙәре көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * {{Флагификация|Башҡортостан}}: Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1863 йыл]]: [[Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Ай халыҡ-ара ойошмаһы]] төҙөлә. * [[1918 йыл]]: [[Рәсәй]] коммунистик йәштәр союзы (РКСМ, артабан [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|ВЛКСМ]]) ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1923 йыл]]: [[Төркиә]] үҙен республика тип иғлан итә. * [[1931 йыл]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Торлаҡ-коммуналь министрлығы ойошторола. * [[1945 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та беренсе ''шариклы ручка'' һатыуға сығарыла. * [[1954 йыл]]: «Өфөнефтехим» предприятиеһы эш башлай. * [[1959 йыл]]: [[Сибай]] медицина училищеһы (хәҙер колледж) асыла. * [[1969 йыл]]: [[Интернет]]тың тыуған көнө. * [[1989 йыл]]: [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] Конституцияһына индерелгән үҙгәрештәргә ярашлы РСФСР-ҙың халыҡ депутаттары съезы булдырыла. * [[2012 йыл]]: ''«Windows Phone 8»'' операцион системаһы ҡулланыуға тәҡдим ителә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов]] (1895—10.07.1938), [[йыр]]сы (лирик тенор), композитор, музыкаль йәмәғәтселек эшмәкәре. 1932 йылдан [[Өфө музыка училищеһы]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта [[ТТӘИ|Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институты]] хеҙмәткәре. Башҡорт һәм татар профессиональ музыкаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1929) — был маҡтаулы исемгә лайыҡ булыусы тәүгеләрҙең береһе. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Иванов Михаил Михайлович]] (1905—29.09.1974), механик, хеҙмәт алдынғыһы. 1940 йылдан Өфө нефть сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре: механик оҫтаханалар мөдире, 1942 йылдан өлкән инженер, 1947—1968 йылдарҙа контроль үлсәү приборҙары лабораторияһы мөдире. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1965), [[СССР]]-ҙың нефть эшкәртеү сәнәғәте отличнигы (1967). Сталин премияһы лауреаты (1951). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1949). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ишбулатов Рөстәм Хажиәхмәт улы]] (1905—18.04.1938, хәрби хеҙмәткәр. 1934 йылдан Ҡара диңгеҙ флотының һыу аҫты кәмәләре дивизионы командиры, 3-сө ранг капитаны. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Рябов Андрей Фёдорович]] (1925—14.02.2004), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, уҡсылар дивизияһы уҡсыһы, [[рядовой]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Проле Вильмош]] (1871—2.10.1946), [[Венгрия]] [[Тел ғилеме|тел белгесе]], [[шәрҡиәт]]се. [[Башҡорт теле]]нә арналған ғилми мәҡәләләр авторы. * [[Обухов Михаил Иванович]] (1871—4.10.1943), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. [[Өфө губернаһы]]ның халыҡ мәғарифына һәм мәктәптән тыш белем биреүгә арналған хеҙмәттәр авторы. 1913 йылдан Өфө губерна халыҡ мәғарифы бүлеге хеҙмәткәре, 1920 йылдан [[Өфө]]нөң Көнсығыш биҫтәһендә 1-се баҫҡыс берҙәм хеҙмәт мәктәбе, 1930 йылға тиклем Н. В. Гоголь исемендәге 5-се тимр юл юл мәктәбе мөдире. 1919 йылдан эшсе һәм һалдат депутаттарының Өфө ҡала Советы ағзаһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Данилов Игорь Борисович]] (1946), юрист, прокуратура һәм суд органдары ветераны. Башҡортостандың Арбитраж суды Рәйесенең элекке урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған юрисы, Рәсәй Прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Сыртланов Рауил Шаһихәйҙәр улы]] (1877—20.06.1916), [[Рәсәй империяһы]]ның 1904—1905 йылдарҙағы [[рус-япон һуғышы]]нда ҡатнашҡан һәм [[Беренсе донъя һуғышы]]нда һәләк булған хәрби эшмәкәре. 2016 йылдың башынан Ровно пехота полкы командиры, генерал‑майор (1916). Рәсәй империяһының 4‑се дәрәжә Изге Георгий (1917), 3‑сө (1913) һәм 4‑се (1905) дәрәжә Изге Анна, 3‑сө дәрәжә Изге Станислав (1912) ордендары кавалеры. [[Башҡорт]] дворяндары [[Сыртлановтар]] нәҫеленән. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Шланлыкүл]] ауылынан. * [[Дәүләтшин Рәил Фазлиәхмәт улы]] (1957), [[нефть|нефтсе]]. 1980—2017 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы быраулаусыһы. Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Таштау (Дүртөйлө районы)|Таштау]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сөләймәнов Руслан Рим улы]] (1972), ғалим-тупраҡ белгесе. 1996 йылдан хәҙерге Өфө фәнни үҙәгенең [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]] хеҙмәткәре, 2003 йылдан өлкән, 2008 йылдан — төп, 2015 йылдан баш ғилми хеҙмәткәр. Биология фәндәре докторы (2011). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Иванова Мария Карповна]] (1913—2.01.2001), [[телефон]]ист. 1936—1972 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] элемтә узелы телефонисы; 1942—1944 йылдарҙа [[Силәбе өлкәһе]] хәҙерге [[Сыбаркүл (ҡала)|Сыбаркүл]] ҡалаһында урынлашҡан хәрби часть хеҙмәткәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1966). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан. * [[Смородина Зинаида Ивановна]] (1918—22.05.2008), табип. 1942 йылдан [[Хәйбулла районы]] һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире, 1946—1958 һәм 1962—1974 йылдарҙа [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] район үҙәк дауаханаһы, артабан [[Өфө]]ләге 3-сө поликлиника терапевы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы (1957), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бәләбәй районы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Рим Әхмәтов]] (1933—25.01.2017), [[Башҡортостан]]да йәшәп, [[рус теле]]ндә ижад иткән [[яҙыусы]], [[Журналистика|журналист]], сценарийҙар авторы, [[тәржемә]]се һәм үләндәр менән дауалаусы. 1976 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). [[Сергей Чекмарёв]] (1986) һәм [[Степан Злобин исемендәге әҙәби премия|Степан Злобин исемендәге]] (2008) премиялар лауреаты. * [[Әүхәҙиева Дамира Мөғәмбәр ҡыҙы]] (1938, [[китапхана]]сы. 1964—1998 йылдарҙа [[Туймазы районы]] [[Илсембәт]] ауыл китапханаһы мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]] [[Ютазы районы]]ның Көрәш-Бүләк ауылынан. * [[Дәүләткирәева Рауза Шаһимғәли ҡыҙы]] (1948), [[Педагогика|педагог]]. 1971—2008 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] [[Йәнгел]] урта мәктәбе [[уҡытыусы]]һы, уҡытыу эштәре мөдире, директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 1994—2004 йылдарҙа — [[мәктәп директоры]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1995). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡырҙас |Ҡырҙас]] ауылынан. * [[Шаһиев Хәйҙәр Хызыр улы]] (1953), [[Агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1998 йылдан [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]], 2000—2012 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ районы]] хакимиәте башлығы. [[СССР]]-ҙың халыҡ, Башҡортостан Республикаһының 1—3-сө саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2005) һәм Башҡортостан Республикаһының (1993) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1997), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2003), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2008) ордендары кавалеры. Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданы (2010). * [[Әлибаева Сәрүәр Миңлеғәли ҡыҙы]] (1953), педагог. 1972 йылдан Хәйбулла районы мәктәптәре, шул иҫәптән 1976—2008 йылдарҙа [[Фёдоровка (Хәйбулла районы)|Фёдоровка]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1990). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районының [[Темәс]] ауылынан. * [[Хорева Эльза Рәхимйән ҡыҙы]] (1958), журналист, дәүләт хеҙмәткәре. 2011—2018 йылдарҙа [[Республика Башкортостан (гәзит)|«Республика Башкортостан»]] гәзитенең баш мөхәррире. Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 1979 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. * [[Нәбиуллина Эльвира Сәхипзада ҡыҙы]] (1963), [[иҡтисад]]сы һәм [[дәүләт]] эшмәкәре. 2013 йылдан Рәсәй Үҙәк банкы рәйесе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Трофимова Ирина Александровна]] (1929), педагог. 1951 йылдан Ленинград хореография училищеһы (1991 йылдан А. Я. Ваганова исемендәге Рус балеты академияһы) уҡытыусыһы. Профессор (2002). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Санкт-Петербург]] ҡалаһынан. * [[Кобяков Михаил Александрович]] (1934), хеҙмәт ветераны. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995), [[Октябрь Революцияһы ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Кесе Ыҡтамаҡ]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Нәжметдинов Рафит Заһит улы]] (1939), хеҙмәт ветераны. 1980—2009 йылдарҙа [[Борай районы]]ның Ленин исемендәге хужалыҡ рәйесе. Башҡорт АССР‑ының 9-сы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1998), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған агрономы (1981). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Оло Баҙраҡ]] ауылынан. * [[Михайлов Валерий Иванович]] (1954), инженер‑конструктор. 1991 йылдан [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]]ның Энергоресурстарҙы транспортировкалау проблемалары институты хеҙмәткәре, 2001 йылдан — проекттар буйынса баш инженер. Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2009). Сығышы менән [[Бәләбәй]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:29 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1880]]: Абрам Фёдорович Ио́ффе, [[СССР]] физигы, академик, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1955). * [[1897]]: Йозеф Геббельс, [[Германия]] сәйәсмәне. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1900]]: Александр Реформа́тский, СССР тел белгесе, филология фәндәре докторы (1962), профессор. * [[1922]]: Александр Зиновьев, СССР һәм [[Рәсәй]] ғалиме, социолог, философ һәм яҙыусы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. * [[1929]]: Я́сен Засу́рский, СССР һәм Рәсәй әҙәбиәт белгесе, 1965—2007 йылдарҙа [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның журналистика факультеты деканы. * [[1929]]: Евгений Примаков, СССР һәм Рәсәй сәйәсмәне. * [[1948]]: Елена Драпе́ко, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, йәмәғәт эшмәкәре, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1980). * [[1954]]: Руслан А́ушев, СССР һәм Рәсәй хәрби, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[Ингуш Республикаһы]]ның беренсе президенты, [[Советтар Союзы Геройы]] (1982), генерал-лейтенант. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:29 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1783]]: Жан Лерон Д’Аламбер, [[Франция]] математигы. * [[1938]]: Сәхипгәрәй Сәйетғәлиев, [[СССР]]-ҙың дәүләт эшмәкәре, сәйәси золом ҡорбаны. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1971]]: Арне Тиселиус, [[Швеция]] биохимигы. * [[1988]]: [[Әһлетдинов Фәйзулла Хәзи улы]], Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). * [[1995]]: Риза Ишморат, драматург, йәмәғәт эшмәкәре, Татар АССР-ының һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. * [[2001]]: Григорий Чухрай, кинорежиссёр, сценарист һәм педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1981). }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К29]] [[Категория:29 октябрь]] azpzj2x3b4gk7r0x9z70i8hwd0yfkv9 0 83162 1307836 1299509 2026-10-27T17:49:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307836 wikitext text/x-wiki {{бутамаҫҡа|Чехия|Чехияла урынлашҡан| [[:cs:Kyjov|Киёв]] ҡалаһы}} {{НП |статус=Ҡала |русское название=Киев |оригинальное название={{lang-uk|Київ}} [[Файл:Collage of Kiev.png|300px|Киев]] |страна=Украина |герб=COA of Kyiv Kurovskyi.svg |ширина герба=100px |флаг=Flag of Kyiv Kurovskyi.svg{{!}}border |ширина флага= |описание герба= |описание флага= |lat_deg= 50|lat_min= 27 |lon_deg= 30|lon_min= 31 |CoordAddon= |CoordScale= |размер карты страны=0 |размер карты региона=250 |размер карты района= |вид региона= |регион= |регион в таблице= |вид района= |район= |район в таблице= |вид общины= |община= |община в таблице= |внутреннее деление= |вид главы= мэр |глава=[[Кличко Виталий Владимирович]] |дата основания= |первое упоминание=482 |прежние имена= |статус с= |площадь=835,58 |вид высоты= |высота центра НП= |климат= |официальный язык=Украин теле |официальный язык-ref= |население={{рост}} 2 888 710 |год переписи=2015 |плотность=3436 |агломерация= |национальный состав= |конфессиональный состав= |этнохороним= |часовой пояс=+2 |DST=есть |телефонный код=+380 |почтовый индекс= |почтовые индексы= |автомобильный код= |вид идентификатора= |цифровой идентификатор= |категория в Commons= |сайт=https://kievcity.gov.ua/ |язык сайта= }} '''Киев''' ({{lang-uk|Київ}} — {{IPA|[ˈkɪjiw]}}) — [[Украина]]ның баш ҡалаһы һәм иң боронғо ҡала, Киев агломерацияһың үҙәге, герой-ҡала. [[Днепр]] йылғаһында урынлашҡан. Украинаның махсус административ-территориаль берәмеге, мәҙәниәт, сәйәсәт, иҡтисад, транспорт, фән һәм дини үҙәге. Шулай уҡ Киев өлкәһенең үҙәге. == Билдәле шәхестәре == * [[Аринин Александр Николаевич]] (29.11.1955), ғалим-[[Политология|политолог]], сәйәсмән һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 2000 йылдан Федерализм һәм граждандар йәмғиәте институты (Мәскәү) директоры. 1993 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Дәүләт Думаһы депутаты. Тарих фәндәре кандидаты (1983), сәйәси фәндәр докторы (1999). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). * [[Мархасин Илья Львович]] (27.04.1919—21.04.1988), ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Техник фәндәр докторы (1966), профессор (1968). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1967), СССР‑ҙың юғары мәктәп (1979) һәм нефть сәнәғәте (1980) отличнигы. И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (1971)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/9288-markhasin-ilya-lvovich Башҡорт энциклопедияһы — Мархасин Илья Львович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421141537/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9288-markhasin-ilya-lvovich |date=2016-04-21 }}{{V|23|04|2019}}</ref>. * [[Эренбург Илья Григорьевич|Илья Эренбург]] (14.01.1891—31.08.1967), [[СССР]] яҙыусыһы, шағир. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, «Красная звезда» гәзитенең хәрби хәбәрсеһе. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугирҙары хаҡында ошо баҫмала 1942 йылда донъя күргән «Башҡорттар» очергы авторы. Башҡорт яугирҙарының батырлығын уларҙың ата-бабаларының хәрби традицияларына бәйләй: [[Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775)|1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]] ваҡытында рус казактары һәм башҡорттар бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәшә, [[Ватан һуғышы (1812)|1812 йылғы Ватан һуғышы]] осоронда һәм Бөйөк Ватан һуғышында рус халҡы менән берлектә Тыуған ил азатлығын һаҡлай тип яҙа. Халыҡтар араһындағы дуҫлыҡты нығытҡан өсөн (1952) халыҡ-ара һәм ике тапҡыр Сталин (1942, 1948) премияһы лауреаты<ref>[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/17720-erenburg-ilya-grigorevich Башҡорт энциклопедияһы — ЭРЕНБУРГ Илья Григорьевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112101235/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/17720-erenburg-ilya-grigorevich |date=2021-01-12 }}{{V|11|01|2021}}</ref>. == Физик-географик ҡылыҡһырлама == === Климат === * Уртаса йыллыҡ [[температура]] — {{s|+8,4 °C}}. * Уртаса йыллыҡ ел тиҙлеге — {{s|2,5 м/с}}. * Уртаса йыллыҡ һауаның дымлылығы — 74 %. * Ҡояш яҡтырытыуының дөйөм оҙайлылығы йылына 1927 сәғәт тәшкил итә. {{Климат города |Город_род=Киева (норма 1981—2010) |Источник=[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33345.htm Погода и климат] | Янв_ср=-3.5 | Янв_ср_осад=36 | Фев_ср=-3.0 | Фев_ср_осад=39 | Мар_ср=1.8 | Мар_ср_осад=37 | Апр_ср=9.3 | Апр_ср_осад=46 | Май_ср=15.5 | Май_ср_осад=57 | Июн_ср=18.5 | Июн_ср_осад=82 | Июл_ср=20.5 | Июл_ср_осад=71 | Авг_ср=19.7 | Авг_ср_осад=60 | Сен_ср=14.2 | Сен_ср_осад=57 | Окт_ср=8.4 | Окт_ср_осад=41 | Ноя_ср=1.9 | Ноя_ср_осад=50 | Дек_ср=-2.3 | Дек_ср_осад=45 | Год_ср=8.4 | Год_ср_осад=621 | Янв_ср_мин=-5.8 | Янв_ср_макс=-0.9 | Фев_ср_мин=-5.7 | Фев_ср_макс=0.0 | Мар_ср_мин=-1.4 | Мар_ср_макс=5.6 | Апр_ср_мин=5.1 | Апр_ср_макс=14.0 | Май_ср_мин=10.8 | Май_ср_макс=20.7 | Июн_ср_мин=14.2 | Июн_ср_макс=23.5 | Июл_ср_мин=16.1 | Июл_ср_макс=25.6 | Авг_ср_мин=15.2 | Авг_ср_макс=24.9 | Сен_ср_мин=10.2 | Сен_ср_макс=19.0 | Окт_ср_мин=4.9 | Окт_ср_макс=12.5 | Ноя_ср_мин=-0.3 | Ноя_ср_макс=4.6 | Дек_ср_мин=-4.6 | Дек_ср_макс=0.0 | Год_ср_мин=4.9 | Год_ср_макс=12.5 | Янв_а_макс=11.1 | Янв_а_мин=-31.1 | Фев_а_макс=17.3 | Фев_а_мин=-32.2 | Мар_а_макс=22.4 | Мар_а_мин=-24.9 | Апр_а_макс=30.2 | Апр_а_мин=-10.4 | Май_а_макс=33.6 | Май_а_мин=-2.4 | Июн_а_макс=35.0 | Июн_а_мин=2.4 | Июл_а_макс=39.4 | Июл_а_мин=5.8 | Авг_а_макс=39.3 | Авг_а_мин=3.3 | Сен_а_макс=33.8 | Сен_а_мин=-2.9 | Окт_а_макс=27.9 | Окт_а_мин=-17.8 | Ноя_а_макс=23.2 | Ноя_а_мин=-21.9 | Дек_а_макс=14.7 | Дек_а_мин=-30.0 | Год_а_макс=39.4 | Год_а_мин=-32.2 |}} === География === {|class="toccolours" style="text-align:center" align="center" !colspan="9"|Киевтан яҡын тирәләге эре ҡалаларға тиклем алыҫлыҡ<ref name="trans">{{cite web |url = http://lardi-trans.com/distance/ |title = Расчет расстояний между городами |publisher = Транспортная компания «КСВ 911» |author = |date = |accessdate = 2010-04-17 |archiveurl = http://www.webcitation.org/60tIrKOQf |archivedate = 2011-08-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812005050/http://www.lardi-trans.com/distance/ |date=2011-08-12 }}</ref> |- |||||||{{флаг Белоруссии}} Пинск ~ 360 км<br />{{Флаг Белоруссии}} [[Минск]] ~ 430 км<br />{{Флаг Польши}} [[Варшава]] ~ 680 км||{{флаг Белоруссии}} Гомель ~ 225 км<br />{{Флаг России}} Смоленск ~ 500 км<br />{{Флаг России}} [[Санкт-Петербург]] ~ 1050 км||{{Флаг Украины}} [[Чернигов]] ~ 125 км<br />{{Флаг России}} Брянск ~ 410 км<br />{{Флаг России}} [[Мәскәү]] ~ 750 км|||||| |- |||||||{{Флаг Украины}} [[Житомир]] ~ 135 км<br />{{Флаг Украины}} Ровно ~ 305 км<br />{{Флаг Украины}} Луцк ~ 370 км||[[Файл:Compass Rose Russian North.svg|250px|center|Роза ветров]]||{{Флаг Украины}} Сумы ~ 315 км<br />{{Флаг Украины}} [[Полтава]] ~ 335 км<br />{{Флаг Украины}} Харьков ~ 405 км<br />{{Флаг России}} Белгород ~ 435 км|||||| |- |||||||{{Флаг Украины}} [[Винница]] ~ 200 км<br />{{Флаг Украины}} Хмельницкий ~ 275 км<br />{{Флаг Украины}} [[Ивано-Франковск]] ~ 450 км||{{Флаг Молдавии}} [[Кишинёв]] ~ 395 км<br />{{Флаг Украины}} Николаев ~ 400 км<br />{{Флаг Украины}} Одесса ~ 435 км|| {{Флаг Украины}} Кременчуг ~ 260 км<br />{{Флаг Украины}} Днепропетровск ~ 390 км<br />{{Флаг Украины}} [[Запорожье]] ~ 440 км |||||| |- !colspan="9"| |} === Тәбиғәте === Йәшел үҫентеләрҙең бик күп булыуы менән Киев башҡа ҡалаларҙан айырылып тора{{Переход|#Парки Киева}} Совет сәйәси эшмәкәре [[Згурский, Валентин Арсентьевич|В. Згурский]] хәтирәләрендә [[Шарль де Голль|Шарль де Голлдең]] 1966 йылда Киевҡа килгән сағында трибунанан әйткән һүҙҙәрен килтерелә<ref>{{статья|автор=Дутчак Г. О., Рыжих В. Н.|заглавие=Дружественный визит Президента Франции де Голля в Киев: сила в государственном протоколе|издание=Вестник государственного и муниципального управления|год=2014|ссылка=http://cyberleninka.ru/article/n/druzhestvennyy-vizit-prezidenta-frantsii-de-gollya-v-kiev-sila-v-gosudarstvennom-protokole|номер=2—1|ref=}}</ref>: {{цитата|<Миңә> бик күп һоҡланғыс ҡалаларҙы күрергә тура килде, ләкин парк эсендәге ҡаланы тәүге тапҡыр күрәм<ref>{{статья|автор={{iw|Заседа, Игорь Иванович|Igor Zaseda|uk|Засєда Ігор Іванович}}|заглавие=A Day with the Mayor: The restoration of Kiev's old disctricts and the construction of new residential areas in the city are two of Valentin Zgursky’s chief concerns|ответственный=|ссылка=http://catalog.hathitrust.org/Record/007449702|место=[[Вашингтон|Washington, D.C.]]|издательство=[[Посольство России в США|Embassy of the Union of the Soviet Socialist Republics in the USA]]|год=1982|номер=5 (May)|pages=15|издание=[[Russian Life|Soviet Life]]|ref=}}</ref>.}} [[Конский каштан обыкновенный|Каштан]] япрағы — ҡала символы<ref>{{EOL|582243|title=Aesculus hippocastanum|{{v|28|3|2009}} }}</ref><ref>{{GRIN|taxon|1628|title=Aesculus hippocastanum|{{v|28|3|2009}} }}</ref>. Ҡалаға был ағас XIX һәм XX быуаттар араһында килтерелә. Тәүҙә эксперимент булараҡ каштан ағастары Бульвар шоссеһында (хәҙер — Т. Шевченко исемендәге бульвар) ултыртыла, аҙаҡ был ағасты бөтә ҡала буйынса ултырта башлайҙар<ref>{{cite web|url=https://kievjournal.com/index.php?option=com_content&task=view&id=131&Itemid=29|title=Белый каштан — символ Киева|publisher=Неофициальный городской сайт Киева|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CK4MA4Bm?url=http://www.kievjournal.com/index.php?option=com_content|archivedate=2012-11-20}}</ref>. == Административ бүленеш == {{main|Киевтың административ-территориаль бүленеше}} [[Файл:Адміністративний поділ Києва.gif|thumb|250px|Киевтың административ бүленеше]] [[Файл:Kiew Zentrum.jpg|thumb|280px|Ҡаланың киске панорамаһы]] Ҡала [[Днепр]]ҙың уң һәм һул ярҙарында урынлашҡан һәм 10 райондан тора. {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Район !! Оригиналь атамаһы !! Майҙаны, км² !! Халҡы, чел.<ref>При определении динамики народонаселения учитывалось изменение за период с 1 декабря 2017 года по 1 января 2018 года</ref> !! Тығыҙлыҡ, чел./км² |- |colspan="5"| '''''Днепрҙың уң яҡ яры''''' |- |[[Голосеевский район]] || Голосіївський район || 160,78 || {{рост}}252 123 || 1568 |- |[[Соломенский район]] || Солом’янський район || 40,52 || {{рост}}376 847 || 9300 |- |[[Святошинский район]] || Святошинський район || 102,63 || {{Рост}}342 530 || 3337 |- |[[Оболонский район]] || Оболонський район || 110,32 || {{Спад}}319 181 || 2893 |- |[[Подольский район (Киев)|Подольский район]] || Подільський район || 34,08 || {{рост}}206 931 || 6071 |- |[[Печерский район]] || Печерський район || 19,57 || {{рост}}161 818 || 8268 |- |[[Шевченковский район (Киев)|Шевченковский район]] || Шевченківський район || 26,63 || {{спад}}220 559 || 8282 |- |colspan="5"|'''''Днепрҙың һул яҡ яры''''' |- |[[Дарницкий район]] || Дарницький район || 132,24 || {{рост}}345 506 || 2612 |- |[[Днепровский район (Киев)|Днепровский район]] || Дніпровський район || 66,7 ||{{Рост}}357 947 || 5366 |- |[[Деснянский район (Киев)|Деснянский район]] || Деснянський район || 154,2 || {{спад}}368 934 || 2392 |} [[Киевсовет]] тарафынан раҫланған «2020 йылға тиклем Киев үҫешенең генераль планы» баш ҡала төбәген киңәйтеүҙе күҙҙә тота, уның составына [[Киевская область|Киев өлкәһенең]] түбәндәге райондары ла инәсәк: * Барышевский, Бородянский, Броварский, Васильковский, Вышгородский, [[Киево-Святошинский район|Киево-Святошинский]], Макаровский, Фастовский; * [[Город-спутник|Юлдаш-ҡалаларҙың]] ҡайһы берҙәре лә инәсәк, улар араһында [[Борисполь]], [[Боярка]], [[Буча (город)|Буча]], [[Бровары]], [[Васильков]], [[Вишнёвое (город)|Вишнёвое]], [[Вышгород (Украина)|Вышгород]], [[Ирпень]], [[Фастов]] юлдаш-ҡалалар бар<ref>{{cite web |url = http://city24.ua/client/city24client;jsessionid=CB73A43AAF17FC1D28589CE8C9CD5424?rnd=249268&pageId=15&objId=NewsObject&stateId=NewsByCat&eventId=NewsArticleEvent&articleId=61654&randId=0.8873037678706335 |title = Киев поглотит всю область |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070617184130/http://city24.ua/client/city24client;jsessionid=CB73A43AAF17FC1D28589CE8C9CD5424?rnd=249268&pageId=15&objId=NewsObject&stateId=NewsByCat&eventId=NewsArticleEvent&articleId=61654&randId=0.8873037678706335 |archivedate = 2007-06-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070617184130/http://city24.ua/client/city24client;jsessionid=CB73A43AAF17FC1D28589CE8C9CD5424?rnd=249268&pageId=15&objId=NewsObject&stateId=NewsByCat&eventId=NewsArticleEvent&articleId=61654&randId=0.8873037678706335 |date=2007-06-17 }}</ref>. == Ҡаланың айырым хоҡуҡи статусы == ;Украинаның баш ҡалаһы [[Конституция Украины|Украина Конституцияһының]] 133-сө стстаьяһына ярашлы<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/p/print?nreg=254%EA%2F96-%E2%F0 Конституція України &#124; від 28.06.1996 № 254к/96-ВР (Стор. 1 з 3)]{{ref-uk}}</ref>, Киев ҡалаһы, Украинаның баш ҡалаһы булараҡ, Украинаның «Украинаның баш ҡалаһы — герой-ҡала Киев тураһындағы» Законында билдәләнгән<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/p/print?nreg=401-14 Про столицю України — місто-герой Київ &#124; від 15.01.1999 № 401-XIV]{{ref-uk}}</ref>махсус статусҡа эйә һәм өлкә етәкселегенә буйһонмай (Украина Конституцияһы [[Севастополь]]) ҡалаһына ла шундай уҡ хоҡуҡтар бирә). Атап үтелгән Законға ярашлы, уны Украинаның Конституция суды аңлатыуынса, [[Киев ҡалаһы дәүләт хакимиәтенең]] (КГГА) башлығы ҡала башлығын һайлауҙарҙа ҡатнашҡан һайлаусыларҙың иң күп һандағы тауыштарын йыйыу юлы менән автоматик рәүештә туранан-тура һайлауҙарҙа һайлап ҡуйылған Киев ҡалаһы башлығы була. == Власть органдары == {{Обновить|2020}} [[Файл:Klov Palace. Listed ID 80-382-0462. - 8 Pylypa Orlyka Street, Pechersk Raion, Kiev. - Pechersk 28 09 13 396.jpg|thumb|250px|[[Кловский дворец|Украинаның Юғары суды бинаһы]]]] 2014 йылдың майында ҡала советына һайлауҙар барышында 120 депутат һайлана: {{electiontable|Kiev local election, 2014}} '''[[2014 йыл]]дың [[25 май]]ында Киев ҡала советы депутаттарын ваҡытынан алда һайлауҙар һөҙөмтәләре'''<ref>[http://vibori2014.rbc.ua/rus/-udar-poluchil-77-iz-120-mest-v-kievsovete-ne-opublikovany-04062014105600 «Удар» получил 77 из 120 мест в Киевсовете, не опубликованы данные по 37-му округу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141022221908/http://vibori2014.rbc.ua/rus/-udar-poluchil-77-iz-120-mest-v-kievsovete-ne-opublikovany-04062014105600 |date=2014-10-22 }}</ref> |- !style="background-color:#E9E9E9" align=center colspan="2" valign=center|Партиялар !style="background-color:#E9E9E9" align=right|% !style="background-color:#E9E9E9" align=right|Пропорциональ нигеҙҙә һайланған !style="background-color:#E9E9E9" align=right|Бер мандатлы округтарҙа һайланған !style="background-color:#E9E9E9" align=right|Бөтәһе |- |bgcolor="#FF0000"| |align=left|[[Украинаның реформалар өсөн демократик альянсы]] |align="right"|40,56 % |align="right"|30 |align="right"|47 |align="right"|77 |- |bgcolor="#FF2400"| |align=left|[[Олег Ляшконың Радикаль партияһы]] |align="right"|9,21 % |align="right"|7 |align="right"|— |align="right"|7 |- |bgcolor="#00A86B"| |align=left|[[Самопомощь|«Үҙ-үҙеңә ярҙам» берекмәһе]] |align="right"|6,87 % |align="right"|5 |align="right"|— |align="right"|5 |- |bgcolor="#002FA7"| |align=left|[[Свобода (партия, Украина)|Бөтә Украина «Азатлыҡ» берекмәһе]] |align="right"|6,50 % |align="right"|5 |align="right"|1 |align="right"|6 |- |bgcolor="#FFCBDB"| |align=left|[[Батькивщина|Бөтә Украина «Батькивщина» берекмәһе]] |align="right"|4,14 % |align="right"|3 |align="right"|— |align="right"|3 |- |bgcolor="#EF9B0F"| |align=left|«[[Гражданская позиция (Украина)|Граждандар позицияһы]]» |align="right"|3,61 % |align="right"|3 |align="right"|— |align="right"|3 |- |bgcolor="#228B22"| |align=left|«[[Новая жизнь (партия)|Яңы тормош]]» |align="right"|3,39 % |align="right"|3 |align="right"|— |align="right"|3 |- |bgcolor="#004DFF"| |align=left|[[Украина «Берҙәмлек» партияһы]] |align="right"|3,31 % |align="right"|2 |align="right"|— |align="right"|2 |- |bgcolor="#120A8F"| |align=left|[[Демократический альянс (Украина)|Демократик альянс]] |align="right"|3,00 % |align="right"|2 |align="right"|— |align="right"|2 |- |bgcolor="#FFD100"| |align=left|[[Укаринаның демократик партияһы]] |align="right"|1,24 % |align="right"|— |align="right"|2 |align="right"|2 |- |bgcolor="#BFBFBF"| |align=left|Үҙен-үҙе күрһәтеүселәр |align="right"|— |align="right"|— |align="right"|9 |align="right"|9 |- |align=left style="background-color:#E9E9E9" colspan="2"|'''Всего (%)''' |width="30" align="right" style="background-color:#E9E9E9"|'''100,00 %''' |width="30" align="right" style="background-color:#E9E9E9"|'''60''' |width="30" align="right" style="background-color:#E9E9E9"|'''60''' |width="30" align="right" style="background-color:#E9E9E9"|'''120''' |} {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="20%"|[[Файл:VCH Верх Рада CHUPRINA ©.JPG|center|225px]] |width="20%"|[[Файл:Kiev Cabinet of Ministers.jpg|center|225px]] |width="20%"|[[Файл:Pres-adm-ukraine-2008.jpg|center|195px]] |width="20%"|[[Файл:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine.JPG|center|195px]] |width="20%"|[[Файл:Крещатик, 36 (01) - Мэрия.jpg|center|195px]] |- |[[Верховная рада Украины|Юғары Рада]] [[Здание Верховного Совета Украины|бинаһы]] |[[Кабинет министров Украины|Министрҙар кабинеты]] бинаһы |[[Украина президенты офисы]] |[[Украинаның Сит илдәр министрлығы]] |[[Крещатик]]та [[Киев ҡала дәүләт хакимиәте]] |} == Ҡала башлыҡтары == {{main|Великие князья Киевские|Градоначальники Киева}} == Халҡы == {{main|Киев халҡы}} Бойондороҡһоҙлоҡ дәүерендә Украинала ни бары бер тапҡыр, 2001 йылда, халыҡ иҫәбе алына, уның барышында илдәге халыҡ һанының 2 611 327 кеше булыуы теркәлә.Ҡала халҡының хәҙерге һанына ҡара төрлө рәсми сығанаҡтар бар. Мәҫәлән, Украинаның Министр Кабинеты үткәргән иҫәп буйынса 2019 йылдың 1 ғинуарына ҡалала халыҡ һаны 3 703 100 кеше тәшкил итә<ref name="Кабмин 2019">[https://www.youtube.com/watch?v=wnzq3za20wQ 23.01.2020 Прес-конференція щодо результатів оцінки чисельності наявного населення України]</ref>, ә бына халыҡ иҫәбен алыуҙағы рәсми иҫәптә (уны 2020 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Укрстат мәғлүмәттәре бирә) 2 967 360 кеше тип билдәләнә<ref name="Население 1 янв 2020">[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2019/ds/kn/kn_u/kn1219_u.html Чисельність населення (за оцінкою) на 1 січня 2020 року та середня чисельність у 2019 році] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200302174910/http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2019/ds/kn/kn_u/kn1219_u.html |date=2020-03-02 }}</ref> или<br> 3 703 100<ref name="Кабмин 2019" />. [[XVIII быуат]] аҙағында ҡалала {{s|30 000}} тирәһе кеше йәшәй. 2001 йылдағы [[Перепись населения в Киеве (2001)|халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса, Киевта {{s|2 611 300}} кеше йәшәй. Хәҙерге ваҡытта халыҡ һаны йылына уртаса 20 мең кешегә арта. 2002 йылдың 1 ғинуарынан 2010 йылдың 1 ғинуарына тиклем Киев халҡы 174 мең кешегә артҡан<ref name="Gorstat-527">{{cite web|url=http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&lang=1|title=Населення (1995—2012 рр.)|publisher=Головне управління статистики у м. Києві|lang=uk|access-date=2010-04-05|archive-date=2013-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004213334/http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&lang=1|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004213334/http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&lang=1 |date=2013-10-04 }}</ref>. 2018 йылдың 1 ғинуарына шул осорҙа йәшәгән халыҡ һаны 2 934 522 кеше тәшкил итә (был 2017 йылдың 1 ғинуары менән сағыштырғанда 0,3 процентҡа күберәк). Даими йәшәүселәр һаны — 2 893 215 кеше<ref>При определении динамики народонаселения учитывалось изменение за период с 1 декабря 2017 года по 1 января 2018 года</ref>. Халыҡтың тәбиғи үҫеше күҙәтелә, тотош ил буйынса алынған күрһәткес менән сағыштырғанда ул байтаҡҡа юғары (Киевта 1000 кешегә үҫеш +2,2 кеше булһа, Украина буйынса тотош алғанда 1000 кешегә −4,17 кеше). Киев был йәһәттән Карпат аръяғы һәм Ровенский өлкәләренән генә ҡалыша, уларҙа ярашлы рәүештә үҫеш +3,7 һәм +2,4 кеше. Демография институты мәғлүмәттәре һәм [[НАН Украины|Украинаның Мили Фәндәр Академияһының]] социаль тикшеренеүҙәре буйынса, 2009 йылдың башына Киевта халыҡ һаны 3144,3 мең кеше тәшкил итә<ref>[https://idss.org.ua/monografii/nandop1.pdf Соціально-економічний стан України: наслідки для народу та держави]. — Національна доповідь, Київ, 2009. С. 211{{ref-uk}}</ref>, был рәсми статистика мәғлүмәттәре менән сағыштырғанда 420 мең кешегә күберәк. 2016 йылда: тыуым — 1000 кешегә 12,5 кеше, үлем — 10,5, тәбиғи үҫеш — 2,0 (Украина буйынса тотош алғанда −4,4 кеше)<ref>[http://www.kiev.ukrstat.gov.ua/p.php3?с=527&lang=1 Население г. Киева (1995—2016)]{{ref-uk}}</ref>,<ref>[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2007/ds/nas_rik/nas_u/nas_rik_u.html Население Украины (1995—2016)]{{ref-uk}}</ref>. Миграция күрһәтәкестәре: 10 мең кешегә килеүселәр һаны — 102,8, китеүселәр — 57,2, миграция үҫеше — 45,6 (Украина буйынса тотош алғанда 2,5)<ref>[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2016/ds/mr/mr_u/mr1216_u.html Миграционное движение населения в 2016 году]{{ref-uk}}</ref>. === Милли составы === XVII быуат уртаһына Киев халҡының күпселеген украиндар, ҙур булмаған өлөшөн урыҫтар, белорустар һәм поляктар тәшкил итә. Бынан тыш ҡалала әрмәндәр, йәһүдтәр, гректар, татарҙар, немецтар һәм башҡа этнос вәкилдәре йәшәй<ref name="Історія міст">Історія міст і сіл Української РСР: В 26 т. Київ / Гол. ред. кол.: Тронько П. Т. (гол. Гол. редкол.), Бажан М. П., Білогуров М. К., Білодід I. K., Гудзенко П. П., Дерев′янкін Т. І., Касименко О. К. (заст. гол. Гол. редкол.), Кондуфор Ю. Ю., Королівський С. М., Кошик О. К., Мітюков О. Г., Назаренко І. Д., Овчаренко П. М., Пилькевич С. Д., Ремезовський Й. Д. (заст. гол. Гол. редкол.), Слабєєв І. С. (відп. секр. Гол. редкол.), Цілуйко К. К.; Ред. кол. тома: Бойченко В. О. (гол. редкол.), Касименко О. К., Котов В. Н.. Кошик О. К. (заст. гол. редкол.), Марченко М. І., Мельник Л. Г., Овчаренко П. М., Прощарук Г. П., Рудько М. П. (відп. секр. редкол.). АН УРСР. Інститут історії. — К.: Голов. ред. УРЕ АН УРСР, 1968. — стр. 57 — 587 с.</ref>. XIX быуатта ассимиляция иҫәбенә Киевта украиндар һаны байтаҡҡа кәмей. Мәҫәлән, 1897 йылда улар 22,2 % булһа, ә 1917 йылда — 16,4 % ҡына булып ҡала. Бер үк ваҡытта урыҫтарҙың һаны ла кәмей төшә (54,2 проценттан 49,5  процентҡа тиклем) һәм йәһүдтәрҙең һаны 12,1 проценттан 18,6 процентҡа тиклем арта. Артабан украиндарҙың өлөшө арта, һәм 1926 йылда улар Киевта ҡайтанан күпселекте тәшкил итә: 42,2 %, ә урыҫтар — 24,4 %<ref name="Кабузан">''Кабузан В. М.'' Украинцы в мире динамика численности и расселения. 20-е годы ХVIII века — 1989 год Формирование этнических и политических границ украинского этноса. Ин-т рос. истории РАН. М. Наука, 2006. — стр. 290—658 с.</ref>. XXI быуат башына Киевта украиндар һаны 1989 йылдағы 72,5 % урынына 2001 йылда 82,2 процентҡа етә. Был осорҙа башҡа милләттәр һаны кәмей. Бөтәһенә ҡарағанда ла урыҫтарҙың һаны кәмей: 1989 йылда 536,2 мең кеше булһа (20,9 %), 2001 йылда 337,3 мең кеше (13,1 %). Белорустар һаны ла түбәнәйә (1989 — 25,3 мең кеше, 2001 — 16,5 мең кеше) һәм поляктар (1989 — 10,4 мең кеше, 2001 — 6,9 мең кеше). XXI быуат башына йәһүдтәрҙең эмиграция процесы тамамлана (1989 йылдан 2001 йылға тиклем Киевта йәһүдтәрҙең һаны 100,6 мең кешенән 17,9 мең кешегә тиклем кәмей, ҡала халҡы өлөшөндә лә кәмеү күҙгә бәрелеп тора: 13,9 % [[1959 йыл]]да һәм 0,7 % 2001 йылда). 2001 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы<ref>''Тархов С. А.'' [http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0173/analit05.php «Итоги переписи населения Украины 2001 года» — Четвёртые сократические чтения по географии. Научные теории и географическая реальность. // Сборник докладов / Под редакцией [[Шупер, Вячеслав Александрович&#124;В. А. Шупера]]. — М.: Эслан, 2004. — C. 144—164.]</ref>, ҡала халҡының 82,2 проценты украиндарҙан һәм 13,1 проценты [[Русские в Киеве|урыҫтарҙан]] тора. 2006 йылдың ноябрендә кешеләрҙән һорағанда ҡалала йәшәүселәрҙең 83 проценты үҙен украин тип атай, 14 проценты — урыҫтар, 3 проценты — йәһүдтәр, әрмәндәр һәм башҡа милләт вәкилдәре<ref name="ado5">{{cite web |url = http://zadonbass.org/news/all/?id=46675 |title = «Блеск и нищета» киевлян |archiveurl = https://web.archive.org/web/20131103213630/http://zadonbass.org/news/all/?id=46675 |archivedate = 2013-11-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103213630/http://zadonbass.org/news/all/?id=46675 |date=2013-11-03 }}</ref>{{нет в источнике|21|12|2013}}<!-- В 2001 доминирующим языком общения в Киеве являлся [[Украинский язык|украинский]] — 52,5 % горожан используют украинский, а русский — только 10,5 %. Причём только украинский язык во всех ситуациях употребляют 21,2 % киевлян, а только русский — 4,3. --> === Йәһүд общинаһы === Киевтың йәһүд общинаһы тураһындағы тәүге мәғлүмәттәр Х быуат тип билдәләнелә. «[[Киев хаты]]н» — Киевтың тәүге тапҡыр иҫкә алыныуы — Киевта шул дәүерҙә йәшәгән йәһүдтәр боронғо иврит телендә яҙып ҡалдырған. Туделынан Венямин һәм Регенсбургтан Перхия кеүек йәһүд сәйәхәтселәре, Киевта ҙур йәһүд общинаһы йәшәгән ҡала, тип атай. Монголдар баҫып алған осорҙа община ҡала менән бергә юҡ ителә һәм тик поляк идаралығы дәүерендә генә тергеҙелә. Был осорҙа йәһүдтәр бер нисә тапҡыр (1459 һәм 1619 йылдарҙа) ҡаланан ҡыуыла<ref name="jewishvirtuallibrary">{{cite web|url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0012_0_11117.html|title=Kiev|publisher=Encyclopaedia Judaica|lang=en|accessdate=2013-06-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Hjzfl4b0?url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0012_0_11117.html|archivedate=2013-06-29}}</ref> 1648 йылда, Украинала йәшәгән бөтә йәһүдтәр кеүек үк, Хмельницкийҙың казак ихтилалынан община ҙур зыян күрә. 1654 йылда Киевты Мәскәү батшалығына ҡушҡандан һуң йәһүдтәргә ҡалала төпләнеү тыйыла, тик 1793 йылда Польшаны бүлгәндән һуң ғына был тыйыу алына, шунан һуң ғына Киевҡа поляк йәһүдтәре килеп ултыра башлай. [[Файл:Будинок Гінзбурга.jpg|thumb|250px|Гинзбург йорто (Киев)|Гинзбург йорто]]]] XIX быуатта община артабан үҫә һәм оҙаҡламай Украинаның мөһим йәһүд общиналарының береһенә әйләнә. Был осорҙа ҡала бик күп синагога, шул иҫәптән ҡаланың төп синагогаһы — Бродский синагогаһы ла төҙөлә. Шулай уҡ бер нисә мәктәп һәм оҫтахана төҙөлә. XIX быуаттың тәүге яртыһында һәм XX быуаттың башында община бер нисә ҡыйралыш кисерә — 1882 йылда тиҫтәләгән йәһүд үлтерелә һәм яралана, күп йорттар талана. 1905 йылда община тағы ла ҡыйралыштан зыян күрә. 1913 йылда Киевта [[Бе́йлис эше]] киң билдәлелек ала — йәһүд Менахем Мендел Бейлисты 12 йәшлек уҡыусыны ритуаль үлтереүҙә ғәйеләү буйынса суд процесы була. Процесс һөҙөмтәләре буйыса Бейлис аҡлана. Граждандар һуғышы һәм Украинаның бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғышы барышында община бер-береһенә ҡаршы булған көстәр тарафынан бер нисә ҡыйралыштан зыян күрә. Һуғыш тамамланып, совет власы урынлаштырылғас, община йәһәт үҫә һәм 1939 йылға {{s|224 000}} кешегә етә<ref name="jewishvirtuallibrary"/> Нацист Германияһы СССР-ға һуғыш башлағандан һуң йәһүдтәрҙең күбеһе ҡаланан сығып ҡаса. 1941 йылдың 29—30 сентябрендә ҡалала ҡалған йәһүдтәр [[Бабий Яр]]ға ҡыуып сығарыла һәм шунда үлтерелә. Холокостың киң билдәле ошо бер эпизодында ғына {{s|33 731}} кеше һәләк була. 1941—1942 йылдарҙа тағы ла {{s|15 000}} йәһүд атып үлтерелә. Һуғыштан һуң ҡалаға иҫән ҡалған йәһүдтәр ҡайта, һәм община тергеҙелә. 1946 йылда ҡалала бер генә синагога эшләй, ҡаланың тәғәйенләнгән һуңғы раввины Панец 1960 йылда эшен ташлай һәм 1968 йылда вафат була. Унан һуң 1990-сы йылдарға тиклем Киевта бөтөнләй раввин булмай<ref name="jewishvirtuallibrary"/>. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="20%"|[[Файл:Київська велика хоральна синагога.jpg|center|210px]] |width="20%"|[[Файл:Синагога Баришпольського.jpg|center|210px]] |width="20%"|[[Файл:Brodsky Synagogue.jpg|center|210px]] |width="20%"|[[Файл:Galickaja sinagoga-fasad.JPG|center|200px]] |width="20%"|[[Файл:Кенаса караїмська P1460234 вул. Ярославів Вал, 7.jpg|center|210px]] |- |[[Синагога Киевской иудейской религиозной общины|Большая хоральная синагога]] |[[Синагога Баришпольського]] |[[Хоральная синагога Бродского]] |[[Галицкая синагога]] |[[Кенасса в Киеве|Караимская кенаса]] |} СССР тарҡалғандан һәм Украинаның бойондороҡһоҙлоғо тергеҙелгәндән һуң йәһүдтәрҙең күпселеге эмиграцияға китә. 1990-сы йылдарҙа дини община ҡайтанан эшләй башлай; шулай уҡ Бабий Ярҙа Холокост ҡорбандарына мемориаль асыла, унда йыл һайын рәсми сара үткәрелә<ref>[http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Peres-will-attend-memorial-ceremony-at-Ukraine-Babi-Yar Peres will attend memorial ceremony at Ukraine’ Babi Yar &#124; JPost &#124; Israel News]</ref>. На сегодняшний день в Киеве живёт около {{s|20 000}} евреев. В городе есть две еврейские школы и две главные религиозные общины с двумя синагогами — Хабад (раввин Моше Асман) и Карлин (Яков Блайх он же главный раввин Украины)<ref>{{cite web|url=http://www.jpeopleworld.com/index.php?dir=site&page=country&subj_cs=4755|title=Jewish community in Kiev|publisher=www.jpeopleworld.com|lang=en|accessdate=2013-06-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HjzgTHua?url=http://www.jpeopleworld.com/index.php?dir=site|archivedate=2013-06-29}}</ref>. Киевта һәм Киев өлкәһендә ювелир [[Маршак, Иосиф Абрамович|Иосиф Маршак]] (1854), философ [[Шестов, Лев Исаакович|Лев Шестов]] (1866), сатирик [[Ядов, Яков Петрович|Яков Ядов]] (1873), яҙыусы [[Эренбург, Илья Григорьевич|Илья Эренбург]] (1891), рәссам [[Сандро Фазини]] (1892), совет дәүләт ҙәм партия эмәкәре [[Каганович, Лазарь Моисеевич|Лазарь Каганович]] (1893), Израиль сәйәсмәне [[Меир, Голда|Голда Меир]] (1898), пианист [[Горовиц, Владимир Самойлович|Владимир Горовиц]] (1903), кинорежиссёр [[Дерен, Майя|Майя Дерен]] (1917), физик [[Мошинский, Маркос|Маркос Мошинский]] (1921)<ref>{{cite web|author=Ганна Руденко|title=Еврейская Украина: 10 фактов о евреях Киева|url=http://jewishnews.com.ua/ru/publication?id=3855|publisher=Jewish news|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161022025850/http://jewishnews.com.ua/ru/publication?id=3855|archivedate=2016-10-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161022025850/http://jewishnews.com.ua/ru/publication?id=3855 |date=2016-10-22 }}</ref>. == Иҡтисады == * [[:Категория:Киев иҡтисады]] Киев илдең эре иҡтисади һәм сәнәғәт үҙәге булып тора. Халыҡ һаны яғынан да, шулай уҡ эшлекле әүҙемлек йәһәтенән дә ул Украинаның иң ҙур ҡалаһы. 2010 йылдың 1 ғинуарына Киевта 238 000 йүнселлек субъекты теркәлгән<ref name="kiev.ukrstat.gov.ua">[http://kiev.ukrstat.gov.ua/?c=1002&lang=1 Industrial Production by Economic Activity]</ref>. Рәсми мәғлүмәттәр 2004 йылдан алып 2008 йылға тиклемге осорҙа Киевтың иҡтисады илдең башҡа өлөшөнән алда барыуын күрһәтә (килем йылына уртаса 11,5 процентҡа арта)<ref name="kiev.ukrstat.gov.ua"/><ref name="Gross Domestic Product">[http://www.ukrstat.gov.ua/ Gross Domestic Product]</ref>. 2007 йылда башланған [[Финансовый кризис 2007—2008 годов|донъя финанс көрсөгенән]] һуң Киев иҡтисады 2009 йылда ҙур зыян күрә: [[валовой региональный продукт|тулайым төбәк продукты]] 13,5 процентҡа кәмей<ref name="Gross Domestic Product"/>. Бик юғары кимәлдә булыуына ҡарамаҫтан, тотош ил менән сағыштырғанда әүҙемлек 1,6 процентҡа аҙыраҡ түбәнәйә<ref name="Gross Domestic Product"/>. Киев иҡтисады, Украинаның башҡа өлөшөндәге кеүек үк, 2010 һәм 2011 йылдарҙа бер аҙ күтәрелә. Киев килеме уртаса кимәлдә булған ҡала, хәҙерге ваҡытта хаҡтар күп кенә американ ҡалаларындағы хаҡтар менән сағыштырырлыҡ (йәғни Көнбайыш Европаға ҡарағанда байтаҡҡа түбән). Иҡтисади нигеҙенең ҙур һәм төрлө булыуы һәм ниндәйҙер айырым тармаҡҡа йәки компаниеға бәйле булмауы арҡаһында, ҡалала эшһеҙлек кимәле элек-электән сағыштырмаса түбән була — 2005 — 2008 йылдарҙа ни бары 3,75 %<ref name="kiev.ukrstat.gov.ua"/>. 2009 йылда эшһеҙлек кимәле 7,1 процентҡа күтәрелеүгә ҡарамаҫтан, ил буйынса уртаса кимәлдән (9,6 %) түбәнерәк булып ҡала<ref name="kiev.ukrstat.gov.ua"/>. 2019 йылдың июленә Киевта уртаса эш хаҡы 16 249 гривен (560 евро/630 долларов США) тәшкил итә<ref name="Gross Domestic Product"/><ref>[https://index.minfin.com.ua/labour/salary/average/kiev/ index.minfin.com.ua/ua/labour/salary/average/Київ/]</ref>. Киев, һис шикһеҙ, Украинаның бизнес һәм коммерция үҙәге булып тора, илдең [[Нафтогаз Украины|Украина Нефтогазы]], Энергобаҙар һәм [[Киевстар]] кеүек эре компаниялары бында урынлашҡан. 2010 йылда милли [[ваҡлап һатыуҙың]] 18 проценты һәм төҙөлөш эшмәкәрлегенең 24 проценты ҡала өлөшөнә тура килә<ref name="kiev.ukrstat.gov.ua"/><ref name="Gross Domestic Product"/>. Күсмәҫ милек — Киев иҡтисады нигеҙҙәренең береһе. Фатирҙарҙың уртаса хаҡы илдәге иң юғарыһы, Көнсығыш Европа менән сағыштырғанда ла иң юғарыһы<ref>[https://www.globalpropertyguide.com/Europe/Ukraine/square-meter-prices Price per Square Meter Ukraine | Ukrainian Cost per Square Meter<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200111170112/https://www.globalpropertyguide.com/Europe/Ukraine/square-meter-prices |date=2020-01-11 }}</ref>. Киев шулай уҡ [[Коммерческая недвижимость|коммерция күсмәҫ милке]] буйынса ла юғары урындарҙы биләй, сөнки илдең иң юғары офис биналары ла Киевта урынлашҡан («[[Гулливер (бизнес-центр)|Гулливер]]», «[[Парус (бизнес-центр)|Парус]]») кеүектәре һәм Украинаның иң эре сауҙа үҙәктәре («Dream Town» һәм «Ocean Plaza»кеүектәре). === Сәнәғәте === Еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте, химия производствоһы, машиналар эшләү, фармацевтика, металлургия, авиатөҙөлөш, полиграфия, включая нәшер итеү, матбуғат һәм яҙылған мәғлүмәттәрҙән к-сермә эшләү Киевта сәнәғәттең төп тармаҡтары булып тора<ref name="kiev.ukrstat.gov.ua"/>. В Киеве, также, расположен [[Институт транспорта нефти]]. === Эре предприятиялары === [[Файл:Antonov An-124-100M Ruslan, Antonov Design Bureau AN2177099.jpg|thumb|right|[[КБ Антонов|Антонов конструктор бюроһында]] эшләнгән[[Ан-124]]]] * [[Оболонь (пивоваренная компания)|«Оболонь» һыра ҡайнатыу заводы]] * [[Киевский судостроительно-судоремонтный завод|Киев судно төҙөү-судно ремонтлау заводы]] * [[КБ Антонов|Антонов конструктор бюроһы]] * [[Киевский бронетанковый завод|Киев бронетанк заводы]] * ОАО «[[Маяк (завод в Киеве)|„Маяк“ заводы]]» ААЙ-һы * [[Большевик (завод, Киев)|Киев «Большевик» заводы]] * Киев «[[Кузница на Рыбальском]]» заводы (элекке «Ленинская кузня») * [[Киевский завод «Стройдормаш»|Киев «Стройдормаш» заводы]] * ООО ПТК «[[Агромат]]» * [[410-сы граждандар авиацияһы заводы]] * [[Арсенал (завод, Киев)|«Арсенал» заводы]] * [[ «Антонов» серия заводы]] == Транспорты == Киев — эре транспорт узелы (тимер юлы һәм [[шоссе]]юлдар, [[йылға порты]], [[аэропорт]]тар). 1960 йылдан метрополитен эшләй. Автобус, троллейбус һәм трамвай селтәрҙәре үҫешкән, фуникулёр эшләй. === Һауа транспорты === [[Файл:Boryspil Terminal D - panoramio.jpg|thumb|«[[Борисполь (аэропорт)|Борисполь]]», терминал «D»]] 1941 йылда юҡҡа сығарылған [[Бровары (аэропорт)|Броварский]] тәүге эре пассажир аэропорты (шулай уҡ хәрби аэродромы менән бергә) була{{нет АИ|27|09|2016}}. Әлеге ваҡытта Киевта өс аэропорт эшләй: * Халыҡ-ара «[[Борисполь (аэропорт)|Борисполь]]» аэропорты (Киевтың көньяҡ-көнсығышындараҡ, Киев өлкәһенең Борисполь ҡалаһында урынлашҡан). * Халыҡ-ара «[[Киев (аэропорт)|Киев]]» аэропорты (Жуляны). * Халыҡ-ара «[[Антонов (аэропорт)|Антонов]]» аэропорты (Гостомель). Ҡала эсендә шулай уҡ [[Святошин (аэродром)|Святошин]] эксперименталь аэродромы (Киев «Авиант» авиазаводының һынауҙар үткәреү аэродромы). Ҡала тирәләй Васильков, Узин, Белая Церковь ҡалаларында хәрби аэродромдар урынлашҡан. Васильков һәм Белая Церковь аэродромдарын пассажир аэропорттары булараҡ файҙаланыу пландары буйынса бер нисә тапҡыр фекер алышыу була. Ҡала янында ҙур булмаған бер нисә аэродром бар: [[Чайка (аэродром)|Чайка]] (ОСААФ-тың элекке базаһы, парашют базаһы, спорт авиацияһы), Бузовая (планер базаһы), Долина (спорт авиацияһы), Наливайковка (спорт авиацияһы), Бышев, Бородянка (парашют базаһы), Девички, Гоголев, Киев-Южный (Гребинки, ауыл хужалығы авиацияһы, парашют базаһы, вертолёттар) һәм башҡалар. 2017 йылда 11 миллиондан ашыу пассажир Киев аэропорттары хеҙмәтенән файҙаланған<ref>{{cite web|title=Аэропорт Борисполь обслужил 10-миллионного пассажира|url=http://www.capital.ua/ru/news/103822-aeroport-borispol-obsluzhil-10-millionnogo-passazhira|accessdate=2018-01-02}}</ref>. === Тимер юлдары === йылда Киев — эре тимер юл узелы. [[Юго-Западная железная дорога|Көньяҡ-Көнбайыш тимер юлының]] баш идаралығы Киевта урынлашҡан. Үҙәк тимер юл станцияһы — [[Киев-Пассажирский]]. [[Фастов]], [[Коростень|Коростень]], [[Нежин]], [[Гребёнка (Полтава өлкәһе)|Гребёнка]], [[Мироновка|Мироновка]] йүнәлештәрендәге биш магистраль юл Киевта киҫешә. Шулай уҡ «Төньяҡ ҡулса» юлы ла Киев аша үтә, ул Борщаговка һәм Святошин станцияларынан Почайна һәм Киев-Днепровский станциялары аша Дарница станцияһына тиклем бара. Бөтә магистраль юлдар ҙа электрлаштырылған. Почайна станцияһынан Вышгородҡа тиклем электр үткәрелмәгән ведомстово тимер юлы бар. 2011 йылда көнөнә бер нисә тапҡыр ҡала яны дизель-поезы йөрөй. Пассаржирҙар ағымы түбән кимәлдә булыу сәбәпле, хәҙер был линияла поезд йөрөмәй. [[Файл:Киев. Ж-Д-Вокзал.jpg|thumb|Вид на [[Киев-Пассажирский|Киев тимер юл вокзалы]]]] [[2009 йыл]]да [[Кие ҡала электричкаһы|ҡала электричкаһының]] тәүге сираты эшләй башлай, 011 йылдың 4 октябренән ҡулса тимер юлы буйлап 2 поезд йөрөй. Тимер юл вокзалдары: * [[Киев-Пассажирский]] (уға Көньяҡ вокзал, Ҡала яны вокзалы һәм Төньяҡ платформалар инә) * [[Киев-Товарный]] * [[Караваевы Дачи (остановочный пункт)|Караваев Дачалары]] * [[Дарница (железнодорожная станция)|Дарницкий тимер юл вокзалы]] * [[Киев-Демеевский]] === Йылға === [[Файл:Київ, Річковий вокзал 01.jpg|thumb|Киев йылға порты]] {{main|Киев йылға порты}} Киев йылға порты [[1897 йыл]]дың июлендә төҙөлә. Порт причалдары Гавандән метроның «[[Днепр (станция метро, Киев)|Днепр]]» станцияһына тиклем һуҙыла. Днепр буйлап йөктәр һәм пассадирҙар ташыу менән «Укрречфлот» судно йөрөтөү компаниеһы шөғөлләнә. Совет осоронда пассажир ташыу рентабелле булмай, шуға күрә компание дәүләт дотацияһын ала. 1992 йылдың 11 ноябрендә «Укрречфлот» хосусилаштырыла, йөктәр һәм пассажирҙар ташыу ҡырҡа кәмей башлай, шул уҡ ваҡытта пассажир караптары һәм суднолар сит илгә һатыла, йәки металл һынығы итеп тапшырыла. Хәҙерге ваҡытта Днепр буйлап пассажирҙар өсөн Киев ҡалаһы тирәһендә генә экскурсия маршруттары эшләй. [[2009 йыл]]да Киевта ҡаланың уң яҡ ярын һул яҡ яры менән тоташтырыу өсөн онотолған йәмәғәт транспорты төрө - "йылға трамвайы" йөрөй башлай. Трамвай йылдың тик йылы ваҡытында ғына йөрөй. Днепр эре габаритлы йөктәрҙе ташыу өсөн файҙаланыла. === Автомобиль юлдары === Киев — Украинаның эре автомобиль юлдары узелы. Ҡалала автомобиль юлдарының оҙонлоғо 1600 километрҙан ашыу, 2018 йылға уларҙың 78 проценҡа яҡынының файҙаланыу ваҡыты үткән<ref>[https://strana.ua/news/71714-v-kieve-bolee-1000-km-dorog-ne-sootvetstvuyut-standartam.html Новости Украины — Около 80 % дорог в Киеве не соответствуют должным стандартам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210503154325/https://strana.ua/news/71714-v-kieve-bolee-1000-km-dorog-ne-sootvetstvuyut-standartam.html |date=2021-05-03 }}</ref><ref>[https://kyivcity.gov.ua/news/tilki_ostanni_kilka_rokiv_stolitsya_diysno_buduye_i_remontuye_dorozhnye_pokrittya__dmitro_davtyan/ Тільки останні кілька років столиця дійсно будує і ремонтує дорожнє покриття — Дмитро Давтян. 12 февраля 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190828082420/https://kyivcity.gov.ua/news/tilki_ostanni_kilka_rokiv_stolitsya_diysno_buduye_i_remontuye_dorozhnye_pokrittya__dmitro_davtyan/ |date=2019-08-28 }}</ref>. Халыҡ-ара әһәмиәттәге бер нисә автомобиль юлы Киев аша үтә. Киевтан көнбайышҡа табан йүнәлештә ике юл бара: Венгрия сигенә, [[Чоп]] ҡалаһына, [[М 06 автоюлы]], ә Польша сигенә — {{нп5|М 07 автоюлы||uk|Автошлях М 07}}; көнсығыш йүнәлештә (Одессаға) [[М 05 автоюлы]], төньяҡҡа (Белоруссияға) — [[М 01 автоюлы]], көньяҡ-көнсығышҡа (Харьковҡа) {{нп5|М 03 автоюлы||uk|Автошлях М 03}}. Киевтан шулай уҡ ике милли автоюл сыға: көньяҡҡа, илдең үҙәк өлкәләренә — {{нп5|Н 01 автоюлы|||Highway H01 (Ukraine)}}, ә Рәсәй сигенә ([[Юнаковка|Юнаковкаға]]) — {{нп5|Н 07 автоюлы||uk|Автошлях Н 07}}. === Метро === {{main|Киев метрополитены}} Киевта метрополитен төҙөлөшө [[1949 год в истории метрополитена|1949 йылда]] башлана, Метрополитендың тәүге участкаһы [[1960 год в истории метрополитена|1960 йылдың]] [[6 ноябрендә]] төҙөлә. Әлеге мәлдә дөйөм оҙонлоғо 67,6 км булған өс һыҙат — ([[Святошинско-Броварская линия|Святошинск-Броварский]], [[Оболонско-Теремковская линия|Оболонск-Теремковский]], [[Сырецко-Печерская линия|Сырецк-Печерский]]) эшләй, уларҙа 52 станция бар. Көнөнә метрополитен 1,439 миллионға яҡын пассажир (2012 йылға) ташый. Метрополитендың тәүге сираты станциялары архитектура ҡомартҡылары булып тора. 2012 йылда «[[Золотые ворота (станция метро)|Алтын ҡапҡа]]» станцияһы Европалағы метрополитендарҙың иң матур 22 станцияһы исемлегенә инә(по версии Daily Telegraph)<ref>[http://www.20khvylyn.com/news/culture/news_3211.html Станция метро «Золотые ворота» попала в рейтинг самых впечатляющих европейских станций метро]</ref>. [[2010 год в истории метрополитена|2010]]—[[2013 год в истории метрополитена|2013 йылдарҙа]] [[Оболонско-Теремковская линия|Оболонск-Теремковский]] һыҙатында алты станция асыла — «Демиевский», «Голосеевский», «Васильковский», «Күргәҙмәләр үҙәге»<ref>{{cite web|url=http://www.pravda.com.ua/rus/news/2011/12/27/6869983/|title=Азаров покатался в пустом метро|date=2011-12-27|publisher=Украинская правда|accessdate=2011-12-30}}</ref>, «Ипподром»<ref>{{cite web|url=http://podrobnosti.ua/economy/2012/10/25/866242.html|title=В Киеве открылась станция метро «Ипподром»|date=2012-10-25|website = Подробности|accessdate=2012-12-05}}</ref> һәм «Тирмәләр»<ref>{{cite web|url=http://kiev.pravda.com.ua/news/527a10b8c4654/|title=Київ відкрив станцію метро «Теремки»|date=2013-11-06|publisher=Українська правда|lang=uk|accessdate=2013-11-08}}</ref>. Яңы дүртенсе [[Подольско-Вигуровская линия|Подольск-Вигуровский]] һыҙатында [[Днепр|Днепр йылғаһы]] һәм [[Десёнка]] аша [[Подольский мостовой переход|күперҙән сығыу урыны]] һәм [[Сырецко-Печерская линия|Сырецк-Печерский]] һыҙатының ҡаланан төньяҡ-көнбайышҡа табан дауамы ике — «[[Мостицкая (станция метро)|Мостицкий]]» һәм «[[Проспект Правды (станция метро)|Правда проспекты]]» станциялары менән бергә төҙөлә, метрополитендың бишенсе [[Вышгородск-Дарницкий һыҙаты]]ның проекты буйынса эш алып барыла. === Трамвай === [[Файл:Kyiv Express Tram 763 2019 G2.jpg|thumb|Трамвай [[Pesa Twist]]]] {{main|Киев трамвайы}} Киев — Рәсәй империяһының электр трамвайы йөрөй башлаған тәүге ҡалаһы. Оҙонлоғо 1,5 км булған тәүге һыҙат [[1892 йылдың]] 13 июнендә Александровский ауышлығы (теперь — [[Владимирский спуск (Киев)|Владимир ауышлығы]]) һәм Александров урамы (Сагайдачный урамы) буйлап асыла. [[1978 йыл]]дың 30 декабрендә [[Веклич, Владимир Филиппович|Владимир Веклич]]<ref name="SpeedTrain">{{cite web | url = http://www.autoconsulting.ua/article.php?sid=35059|deadlink=yes| title = Статья «Как в Киеве появилась первая в СССР линия скоростного трамвая. Исторические фото». На сайте «www.autoconsulting.ua» | accessdate = 2015-12-25 | archiveurl = https://www.webcitation.org/6e30WrJlq?url=http://www.autoconsulting.ua/article.php?sid=35059 | archivedate = 2015-12-25 }}</ref> һәм [[Дьяконов, Василий Кириллович|Василий Дьяконов]]<ref name="SpeedTrainNV">{{cite web | url = http://nv.ua/ukraine/events/pervyj-v-sssr-vosem-interesnyh-faktov-k-37-letiju-kievskogo-skorostnogo-tramvaja-88969.html | title = Статья «Первый в СССР: Самые интересные факты к 37-летию киевского скоростного трамвая». На сайте журнала «Новое время» | accessdate = 2015-12-30 | archiveurl = https://www.webcitation.org/6eBozRyqi?url=http://nv.ua/ukraine/events/pervyj-v-sssr-vosem-interesnyh-faktov-k-37-letiju-kievskogo-skorostnogo-tramvaja-88969.html | archivedate = 2015-12-31 }}</ref> инициативаһы буйынса Киевта СССР-ҙағы тәүге [[Киевский скоростной трамвай|тиҙ йөрөшлө трамвай һыҙатын]] Еңеү майҙанынан Борщаговка торлаҡ массивына тиклем һуҙалар. [[1990 йыл]] трамвай селтәрен үҫтереүҙә төп ролде уйнай — һыҙаттарҙың дөйөм оҙонлоғо 275,9 км тәшкил итә, производство базаһында пассажирҙар өсөн 904 трамвай вагоны туплана, йылына {{s|438 000 000}} кеше ташыла. 1990-сы йылдар уртаһынан трамвай хужалығы әкренләп бөлгөнлөккә төшә, 2005 йылға ярашлы күрһәткестәр 258,3 км һәм 509 трамвай вагондарына тиклем түбәнәйә, йылына {{s|175 600 000}} кеше ташыла. [[2004 йыл]]да [[Мост Патона|Патон күпере]] реконструкцияланғандан һуң ҡаланың трамвай селтәре ике айырым — һул яҡ яр һәм уң яҡ яр өлөштәренә бүленә. === Фуникулёр === [[Файл:2948279 Киевский фуникулер.jpg|thumb|Киев фуникулёры]] {{main|Киев фуникулёры}} Фуникулёр Үрге ҡаланан Подолға төшкәндә юлды ҡыҫҡартыу буйынса уңайлы ысул булараҡ төҙөлә. Ул [[1905 йыл]]дың май айында сафҡа индерелә. Уның оҙонлоғо 193 м. [[1928]] (41 метрға оҙонайтыла), [[1958]] һәм [[1984 йыл]]дарҙа реконструкциялана. === Троллейбус === {{main|Киев троллейбусы}} [[Файл:ЕлектроЛАЗ-301 фото 2.jpg|слева|мини|[[ElectroLAZ-20]] [[Софиевская площадь (Киев)|Софиевский майҙанынан]] [[Памятник Богдану Хмельницкому (Киев)|Богдан Хмельницкий һәйкәле]] янынан үтә]] [[Файл:00 139g Kiev, Obuszug.jpg|thumb|[[система многих единиц#СМЕ на троллейбусах|Поезд]] из двух троллейбусов [[Škoda 9Tr]], соединённых по системе [[Веклич, Владимир Филиппович|Владимира Веклича]]<ref name="KievInv"/> в Киеве (1986 год)]] Киевта троллейбус хәрәкәтен ойоштороу буйынса эш, Киевҡа баш ҡала статусы ҡайтарылғас, 1934 йылда башлана. Красноармейский урамы ({{lang-uk|Червоноармійська}}) тәүге троллейбус трассаһына әйләнә. 1966 йылдың 12 июнендә<ref name="KievInv">{{cite web |url = http://www.autoconsulting.com.ua/article.php?sid=34275|deadlink=yes|title = Статья «Какое киевское изобретение предопределило развитие городского транспорта на несколько десятилетий» на сайте «www.autoconsulting.com.ua» |accessdate = 2015-09-11 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6bWvVXkzD?url=http://www.autoconsulting.com.ua/article.php?sid=34275 |archivedate = 2015-09-14 }}</ref><ref name="Train1967">''[[Веклич, Владимир Филиппович|Веклич В. Ф.]]'' [[МТБ-82#Интересные факты|Поезд из троллейбусов МТБ-82]] с управлением по системе «многих единиц» // Городское хозяйство Украины. — 1967. — № 2. — С. 37-38. — ISSN 0130-1284{{ref-uk}}</ref> Киев уйлап табыусыһы [[Веклич, Владимир Филиппович|Владимир Веклич]]<ref name="Train">[[Энциклопедия современной Украины]]: в 25 т. / Под ред. [[Дзюба, Иван Михайлович (писатель)|И. М. Дзюба]] и др. — Киев : 2005. — Т. 4. — С. 187 — ISBN 966-02-3354{{ref-uk}}</ref><ref name="TrainKrat">''Крат В. И.''[[Веклич, Владимир Филиппович|Владимир Филлипович Веклич]] // Коммунальное хозяйство городов. Киев: Техника — 1998. — № 17. — С. 3-9. — ISSN 0869-1231{{ref-uk}}</ref> донъя практикаһында беренсе тапҡыр<ref name="Train1">''[[Брамский, Казимир Антонович|Брамский К. А.]]'' Первый в мире троллейбусный поезд // Городское хозяйство Украины. — 2013. — № 4. — С. 30-31. — ISSN 0130-1284{{ref-uk}}</ref> [[система многих единиц#СМЕ на троллейбусах|троллейбус поезын]]<ref name="TrainVK">''Фонова М.'' «Ракета» [[Веклич, Владимир Филиппович|Веклича]] // газета «[[Вечерний Киев (газета)|Вечерний Киев]]», 2 ноября 1970. — С. 2.{{ref-uk}}</ref> уйлап таба. 1983 йылға Киев тролейбустар паркының яртыһынан күбеһе — 296 троллейбус поездары [[система многих единиц#СМЕ на троллейбусах|Владимир Веклич системаһы]] буйынса эшләй<ref name="VTG">''Брамский К. А.'' Троллейбусный поезд [[Веклич, Владимир Филиппович|Владимира Веклича]] // газета «Всеукраинская техническая газета», 11 декабря 2003 р.{{ref-uk}}</ref>, һөҙөмтәлә водителдәр һаны 800-ҙән ашыуға кәмей<ref name="KievInv"/>. Киевтағы уңышлы тәжрибә элекке СССР-ҙың 20-нән ашыу ҡалаһында ҡулланыла<ref>''[[Веклич, Владимир Филиппович|Веклич В. Ф.]]'' Автореферат докторской диссертации: Повышение эффективности эксплуатации безрельсового электрического транспорта применением средств диагностирования и управления по системе многих единиц — Москва: Всесоюзный научно-исследовательский институт железнодорожного транспорта, 1990 С. 6</ref>. Хәҙерге ваҡытта троллейбус паркында [[Киев-12|К12]], [[ЮМЗ Т2|ЮМЗ]], [[ElectroLAZ-12|ЛАЗ Е183]] и [[ElectroLAZ-20|301]], [[МАЗ-103Т]] һәм [[Богдан Т701.10|Богдан]] машиналары иҫәпләнелә. 2000 йылға Киевта 35 троллейбус маршруты була. Троллейбус линияларының дөйөм оҙонлоғо 324,9 км тәшкил итә, паркта 640 машина бар. 2006 йылдың майынан троллейбус маршруттарының һаны 44-кә етә. 2010 йылдың декабренә 37 маршрут пассажирҙарҙы хеҙмәтләндерә. 4 троллейбус депоһы эшләй. === Автобус === {{main|Киев автобусы}} [[1913 йыл]]да уҡ Киевта беренсе тапҡыр даими автобус хәрәкәтен булдырырға тырышып ҡарайҙар. Ғәмәлдә тик [[1925 йыл]]да ғына автобустар хәрәкәте юлға һалына. Ул мәлдә берҙән-бер маршрутта ике генә автобус йөрөй. Хәҙер Киевта 90-ға яҡын муниципаль автобус маршруты эшләй. Пассажирҙарҙы 700 берәмек транспорт сараһы хеҙмәтләндерә. 8 автобус паркы бар. === Маршрут таксиҙары === {{main|Киев маршрут таксиҙары}} Киевта муниципаль транспорт линийларының күбеһендә параллель рәүештә маршрут таксиҙары линиялары эшләй. Маршрут такси линиялары ҡаланы уның ситендәге райондар менән тоташтыра. Маршрут таксиҙары линияларын шәхси компаниелар ҙа һәм коммунал АТП-лар ҙа хеҙмәтләндерә. Киевта автомобилдәрҙе хеҙмәтләндереү һәм ремонтлау буйынса автосервистар ҙа эшләй. 2019 йылға Киевта 1100-гә яҡын автосервис бар. === Днепр аша һалынған күперҙәр === [[Файл:Міст Патона з нічною архітектурною підсвіткою та панорама Лівого берега.jpg|thumb|260px|[[Мост Патона]]]] {{main|Киевтың күперҙәре}} Днепр аша беренсе капиталь күпер 1853 йылда һалына — [[Николаевский цепной мост|Сылбырлы күпер]]. 1870 йылда Дарницала хәрби инженер [[Струве, Аманд Егорович|Аманд Струве]] етәкселегендә металдан тимер юл күпере төҙөлә, икенсе тимер юл күпере — [[Петровский железнодорожный мост|Петровский]] — 1917 йылда төҙөлә, әммә тиҙҙән ул емеретелә һәм 1929 йылда ғына киренән тергеҙелә. Хәҙерге [[Мост Патона|Патон күрепе]] районында понтондан [[Наводницкий күпере]] төҙөлә, уның атамаһы оҙаҡламай ике урам исеменә ҡушыла: Старонаводницкой һәм Новонаводницкий. 1914 йылда уның урынына стационар ағас күпер һалына, ул 1920 йылда емерелә һәм 1921 йылда ҡайтанан тергеҙелә һәм 1935 йылға тиклем файҙаланыла. Шул йылда шул уҡ урында яңы ағас күпер төҙөлә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Днепр аша бөтә күперҙәр ҙә емерелә. Киевты азат иткәндән һуң (1943 йылдың 6 ноябре) ваҡытлыса ағас күперҙәр төҙөлә. Хәҙерге ваҡытта ҡала эсендә Днепр ярҙарын 8 күпер тоташтыра, уларҙың 4-һе автомобиль күперҙәре — [[Северный мост (Киев)|Төньяҡ]], [[Метро күпере]], [[Патон күпере]] һәм [[Южный мост (Киев)|көньяҡ]] күперҙәре, икәүһе тимер юл күперҙәре — [[Дарницкий мост (Киев)|Дарницкий]] һәм [[Петровский железнодорожный мост|Петровский]], береһе тимер юл-автомобиль күпере — [[Дарницкий железнодорожно-автомобильный мост|Кирп]], шулай уҡ йәйәүлеләр өсөн күпер. [[Подольский мостовой переход|Подольский]] күперен төҙөү дауам итә. == Торлаҡ массивтары һәм башҡа урындар == {{main|Торлаҡ массивтары һәм Киевтың башҡа урындары}} {{Панорама|Panorama of Podil.jpg|1300px|<center>Киевтың үҙәк райондарының береһе [[Подол (Киев)|Подол]] панорамаһы.<center>}} {{Панорама|Панорама Правого берега.jpg|1300px|<center>[[Днепр]]ҙың уң яҡ яры панорамаһы.<center>}} === Урам исемдәрен үҙгәртеү === Киеве 79 бульвар, урам, майҙан һәм тыҡырыҡтар [[декоммунизация на Украине|декоммунизация]] тураһындағы законды үтәү гә ярашлы яңы исемдәр алды (11 марта 2016 йылдың 11 мартында был хаҡтағы документ [[Киевская городская государственная администрация|Киев ҡала дәүләт хакимиәте]] сайтында баҫылып сыға). == Туғандаш ҡалалар == {{кол|2}} * {{Флаг|Турция}} [[Анкара]], [[Төркиә]]<ref name="TwinCities">{{cite web|url=http://www.kievportal.com/twin_cities.html|deadlink=yes|title=Город Киев — города-побратимы|author=Станислав Цалик.|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520155405/http://www.kievportal.com/twin_cities.html|archivedate=2013-05-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520155405/http://www.kievportal.com/twin_cities.html |date=2013-05-20 }}</ref><ref name="Turkey">{{cite web |title = Documents Signed by Municipal and Regional Authorities of Ukraine and the Republic of Turkey |url = www.mfa.gov.ua/turkey/en/publication/content/41784.htm |archiveurl = https://archive.is/20121223105801/www.mfa.gov.ua/turkey/en/publication/content/41784.htm |archivedate = 2012-12-23 |deadlink = yes }}</ref>{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}}<ref name="Ankara">{{cite web|url=http://www.ankara-bel.gov.tr/AbbSayfalari/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/avrupa_gunu_kutlamasi.aspx|title=Ankara Metropolitan Municipality: Sister Cities of Ankara|publisher=Ankara Büyükşehir Belediyesi — Tüm Hakları Saklıdır. Kullanım Koşulları & Gizlilik|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69ekHnHMm?url=http://www.ankara-bel.gov.tr/AbbSayfalari/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/avrupa_gunu_kutlamasi.aspx|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090114033014/http://www.ankara-bel.gov.tr/AbbSayfalari/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/avrupa_gunu_kutlamasi.aspx |date=2009-01-14 }}</ref><ref name="kiev">{{cite web |url = http://www.kmv.gov.ua/getdoc.asp?Id=1515 |title = Міжнародне співробітництво — Київська міська державна адміністрація |lang = uk |deadlink = yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (1992) * {{Флаг|Казахстан}} [[Астана]], [[Ҡаҙағстан]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev" /> (1998) * {{Флаг|Греция}} [[Афина]], [[Греция]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev" /> (1996) * {{Флаг|Туркменистан}} [[Ашхабад]], [[Төркмәнстан]]<ref name="kiev" /><ref name="Turkmenistan">{{cite web |title = Культурно-гуманітарне співробітництвоміж Україною та Туркменістаном |url = www.mfa.gov.ua/turkmenistan/ua/2886.htm |archiveurl = https://archive.is/20121223105733/www.mfa.gov.ua/turkmenistan/ua/2886.htm |archivedate = 2012-12-23 |deadlink = yes |lang = uk }}</ref>{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}} * {{Флаг|Азербайджан}} [[Баҡы]], [[Әзербайжан]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev" /><ref>{{cite web|url=http://www.bakucity.az/main/index_en.html|deadlink=yes|title=The main directions of foreign relations of the executive authorities of Baku|author=|accessdate=2007-07-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/69ekIv5eh?url=http://www.bakucity.az/main/index_en.html|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070714191259/http://www.bakucity.az/main/index_en.html |date=2007-07-14 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_GeneralInfo/_Capital/capital_02_r.html|title=Executive Power of the Baku City|publisher=Azerbaijan.az|author=|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69ekK97EA?url=http://www.azerbaijan.az/_GeneralInfo/_Capital/capital_02_r.html|archivedate=2012-08-04}}</ref> (1997) * {{Флаг|Сербия}} [[Белград]], [[Сербия]]<ref name="kiev" /><ref name="Serbia">{{cite web |title = Cities-partners of Ukraine and the Republic of Serbia |url = www.mfa.gov.ua/serbia/en/publication/content/39821.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222092223/www.mfa.gov.ua/serbia/en/publication/content/39821.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes }}</ref>{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}}<ref>{{cite web|url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=1225698|title=International Cooperation|publisher=Official website|accessdate=2007-07-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/69ekKiecx?url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=1225698|archivedate=2012-08-04}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.skgo.org/php/opstine/detalji.php?Id=12&IdSvojstva=MO|title=Beograd: Međunarodni odnosi|publisher=Stalna konferencija gradova i opština Srbije|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070616083850/http://www.skgo.org/php/opstine/detalji.php?Id=12&IdSvojstva=MO|archivedate=2007-06-16|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927021427/http://www.skgo.org/php/opstine/detalji.php?Id=12&IdSvojstva=MO |date=2007-09-27 }}</ref> * {{Флаг|Киргизия}} [[Бишкәк]], [[Ҡырғыҙстан]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev" /> (1997) * {{Флаг|Бразилия}} [[Бразилиа]], [[Бразилия]]<ref name="kiev" /><ref name="Brazil">{{cite web |title = Міжрегіональне співробітництво між Україною та Бразилією |url = www.mfa.gov.ua/brazil/ua/25065.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222061522/www.mfa.gov.ua/brazil/ua/25065.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes |lang = uk }}</ref>{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}} (2000) * {{Флаг|Словакия}} [[Братислава]], [[Словакия]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev" /><ref name="Bratislava">{{cite web|url=http://www.bratislava-city.sk/bratislava-twin-towns|title=Bratislava City — Twin Towns|publisher=Bratislava-City.sk|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69eowD5by?url=http://www.bratislava-city.sk/bratislava-twin-towns|archivedate=2012-08-04}}</ref> (1969) * {{Флаг|Бельгия}} [[Брюссель]], [[Бельгия]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev" /> (1997) * {{Флаг|Венгрия}} [[Будапешт]], [[Венгрия]]<ref name="TwinCities"/><ref>{{cite web|title=Sister cities of Budapest|lang=bg|publisher=Official Website of Budapest|url=http://www.budapest.hu/engine.aspx?page=20030224-cikk-testvervarosok|accessdate=2012-07-14|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050309070457/http://www.budapest.hu/engine.aspx?page=20030224-cikk-testvervarosok|archivedate=2005-03-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050309070457/http://www.budapest.hu/engine.aspx?page=20030224-cikk-testvervarosok |date=2005-03-09 }}</ref> (1993) * {{Флаг|Аргентина}} [[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]]<ref name="kiev"/><ref>{{cite web|url=http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/internacionales/hermanamientos.pdf|title=Listado de ciudades hermanas|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f1vkRmV?url=http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/internacionales/hermanamientos.pdf|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716150342/http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/internacionales/hermanamientos.pdf |date=2011-07-16 }}</ref> (1993) * {{Флаг|Польша}} [[Варшава]], [[Польша]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev" /><ref name="Poland">{{cite web |title = Співробітництво міст України та Польщі |url = www.mfa.gov.ua/poland/ua/publication/content/32034.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222201238/www.mfa.gov.ua/poland/ua/publication/content/32034.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes }}</ref>{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}}<ref name="Warsaw">{{cite web|author=|url=http://um.warszawa.pl/v_syrenka/new/index.php?dzial=aktualnosci&ak_id=3284&kat=11|title=Miasta partnerskie Warszawy|website=um.warszawa.pl|publisher=Biuro Promocji Miasta|date=2005-05-04|accessdate=2012-07-14|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011111033/http://um.warszawa.pl/v_syrenka/new/index.php?dzial=aktualnosci&ak_id=3284&kat=11|archivedate=2007-10-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011111033/http://um.warszawa.pl/v_syrenka/new/index.php?dzial=aktualnosci&ak_id=3284&kat=11 |date=2007-10-11 }}</ref> (1994) * {{Флаг|Австрия}} [[Вена]], [[Австрия]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev" /><ref name="Austria">{{cite web |title = Міжрегіональне співробітництво між Україною та Австрією |url = www.mfa.gov.ua/austria/ua/29268.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222062231/www.mfa.gov.ua/austria/ua/29268.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes |lang = uk }}</ref>{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}} (1992) * {{Флаг|Литва}} [[Вильнюс]], [[Литва]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev"/> (1991) * {{Флаг|Куба}} [[Гавана]], [[Куба]]<ref name="TwinCities"/><ref name="Cuba">{{cite web |title = Побратимські зв’язки між містами України та Республіки Куба |url = www.mfa.gov.ua/cuba/sp/publication/content/46991.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222041917/www.mfa.gov.ua/cuba/sp/publication/content/46991.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes |lang = uk }}</ref>{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}} (1994) * {{Флаг|Армения}} [[Ереван]], [[Әрмәнстан]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev"/><ref>{{cite web|url=http://www.yerevan.am/3-213-213.html|title=Kiev (Ukraine)|publisher=Yerevan municipality official website|lang=en|accessdate=2013-12-21|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131105230222/http://www.yerevan.am/3-213-213.html|archivedate=2013-11-05}}</ref><ref name="Yerevan Partner Cities">{{cite web|url=http://www.yerevan.am/main.php?lang=3&page_id=233|title=Yerevan Municipality — Partner Cities|publisher=Yerevan municipality official website|lang=en|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f1xqbnv?url=http://www.yerevan.am/main.php?lang=3|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105231457/http://www.yerevan.am/main.php?lang=3&page_id=233 |date=2013-11-05 }}</ref> (1995) * {{Флаг|Швейцария}} [[Женева]], [[Швейцария]]<ref name="kiev" /> (2003) * {{Флаг|Израиль}} [[Иерусалим]], [[Израиль]]<ref name="kiev" /><ref name="Israel">{{cite web |title = Ukrainian-Israeli municipal cooperation |url = www.mfa.gov.ua/israel/en/publication/content/43306.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222083636/www.mfa.gov.ua/israel/en/publication/content/43306.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes }}</ref>{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}} (2000) * {{Флаг|Япония}} [[Киото]], [[Япония]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev"/><ref name="Kyoto">{{cite web|url=http://www.city.kyoto.jp/koho/eng/databox/sister.html|title=Kyoto City Web / Data Box / Sister Cities|publisher=www.city.kyoto.jp|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f1zKmLE?url=http://www.city.kyoto.jp/koho/eng/databox/sister.html|archivedate=2012-08-04}}</ref>([[1971]]) * {{Флаг|Молдавия}} [[Кишинёв]], [[Молдавия]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev" /> (1993) * {{Флаг|Польша}} [[Краков]], [[Польша]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev"/> (1955, возобновлён 1993<ref name="ked">«Киев. Энциклопедический справочник» УСЭ, Киев-1985.</ref>) * {{Флаг|Германия}} [[Лейпциг]], [[Германия]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev"/><ref name="ked"/><ref name="Leipzig">{{cite web|url=https://english.leipzig.de/leipzig-international/international-and-trade-fairs/twin-cities/|title=Leipzig — International Relations|publisher=Leipzig City Council, Office for European and International Affairs|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f20Dcyx?url=http://www.leipzig.de/int/en/int_messen/partnerstaedte/|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130910054430/http://www.leipzig.de/int/en/int_messen/partnerstaedte/ |date=2013-09-10 }}</ref> (1961, возобновлён 1992<ref name="Leipzig" />) * {{Флаг|Португалия}} [[Лиссабон]], [[Португалия]]<ref name="kiev" /> (2000) * {{Флаг|Мексика}} [[Мехико]], [[Мексика]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev" /> (1997) * {{Флаг|Белоруссия}} [[Минск]], [[Белоруссия]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev"/><ref name="Minsk">{{cite web|url=http://minsk.gov.by/ru/city/|title=Города-побратимы|publisher=КУП «Центр информационных технологий Мингорисполкома»|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f20nLow?url=http://minsk.gov.by/ru/city/|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502075333/http://minsk.gov.by/ru/city/ |date=2013-05-02 }}</ref> (1997) * {{Флаг|Германия}} [[Мюнхен]], [[Германия]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev" /><ref name="Germany">{{cite web |url = http://www.kiew.diplo.de/Vertretung/kiew/uk/06/Staedtepartnerschaften/Liste.html |title = Побратимські стосунки між містами та регіонами |lang = uk |archiveurl = https://web.archive.org/web/20061230212248/http://www.kiew.diplo.de/Vertretung/kiew/uk/06/Staedtepartnerschaften/Liste.html |archivedate = 2006-12-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061230212248/http://www.kiew.diplo.de/Vertretung/kiew/uk/06/Staedtepartnerschaften/Liste.html |date=2006-12-30 }}</ref>{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}} (1989) * {{Флаг|Дания}} [[Оденсе]], [[Дания]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev" /> (1989) * {{Флаг|Киргизия}} [[Ош өлкәһе]], [[Ҡырғыҙстан]]<ref name="kiev" /> (2002) * {{Флаг|Китай}} [[Пекин]], [[Ҡытай]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev"/><ref>{{cite web|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|title=Sister Cities|publisher=Beijing Municipal Government|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f21zR1l?url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170716081317/http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/ |date=2017-07-16 }}</ref> (1993) * {{Флаг|ЮАР}} [[Претория]], [[КАР]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev"/><ref>{{cite web |title = 15-річчя підписання Договору про співробітництво між Києвом і Преторією |url = www.mfa.gov.ua/rsa/ua/12450.htm |archiveurl = https://archive.is/20120805172926/www.mfa.gov.ua/rsa/ua/12450.htm |archivedate = 2012-08-05 |deadlink = yes |lang = uk }}</ref>{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}} (1993) * {{Флаг|Латвия}} [[Рига]], [[Латвия]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev" /><ref name="Riga">{{cite web|url=https://www.riga.lv/EN/Channels/Riga_Municipality/Twin_cities_of_Riga/default.htm|title=Twin cities of Riga|publisher=[[Riga City Council]]|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6A0pSAswI?url=https://www.riga.lv/EN/Channels/Riga_Municipality/Twin_cities_of_Riga/default.htm|archivedate=2012-08-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120601132855/https://www.riga.lv/EN/Channels/Riga_Municipality/Twin_cities_of_Riga/default.htm |date=2012-06-01 }}</ref><ref name="Latvia">{{cite web |title = Міжрегіональне співробітництво між Україною та Латвією |url = www.mfa.gov.ua/latvia/ua/26040.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222050215/www.mfa.gov.ua/latvia/ua/26040.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes |lang = uk }}</ref>{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}} (1998) * {{Флаг|Бразилия}} [[Рио-де-Жанейро]], [[Бразилия]]<ref>{{cite web|url=[[s:pt:Lei Municipal do Rio de Janeiro 4917 de 2008]] |title=Lei Municipal do Rio de Janeiro 4917 de 2008 |lang = pt |website = Wikisource |date= |accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AoXMNh2|archivedate=2011-08-24}}</ref> * {{Флаг|Чили}} [[Сантьяго]], [[Чили]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev" /> (1998) * {{Флаг|Болгария}} [[София]], [[Болгария]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev" /><ref name="Bulgaria">{{cite web |title = Побратимські зв’язки між містами України та Республіки Болгарія |url = www.mfa.gov.ua/bulgaria/ua/publication/content/38988.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222192409/www.mfa.gov.ua/bulgaria/ua/publication/content/38988.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes |lang = uk }}</ref>{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}}<ref name="BulKmv">{{cite web |url = http://www.kmv.gov.ua/print/news.asp?Id=20789 |title = Асоціація міст України і Національна асоціація общин республіки Болгарія підписали угоду про співпрацю |lang = uk |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110928183506/http://www.kmv.gov.ua/print/news.asp?Id=20789 |archivedate = 2011-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314021007/http://www.kmv.gov.ua/print/news.asp?Id=20789 |date=2012-03-14 }}</ref> (1999) * {{Флаг|Швеция}} [[Стокгольм]], [[Швеция]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev" /><ref name="Sweden">{{cite web |title = Regional cooperation between Ukraine and Sweden |url = www.mfa.gov.ua/sweden/en/publication/content/39899.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222130146/www.mfa.gov.ua/sweden/en/publication/content/39899.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes }}</ref>{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}} (1997) * {{Флаг|Эстония}} [[Таллин]], [[Эстония]]<ref name="TwinCities"/> (1994) * {{Флаг|Финляндия}} [[Тампере]], [[Финляндия]] ([[1961]])<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev"/><ref name="ked"/><ref name="Finland">{{cite web |title = Cultural and Humanitarian Cooperation between Ukraine and Finland |url = www.mfa.gov.ua/finland/en/publication/content/11175.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222120629/www.mfa.gov.ua/finland/en/publication/content/11175.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes }}</ref>{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}} * {{Флаг|Узбекистан}} [[Ташкент]], [[Үзбәкстан]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev" /> (1998) * {{Флаг|Грузия}} [[Тбилиси]], [[Грузия]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev" /><ref name="Tbilisi Sister Cities">{{cite web|url=http://new.tbilisi.gov.ge/?lang_id=ENG&sec_id=4571|title=Tbilisi Municipal Portal — Sister Cities|publisher=Tbilisi City Hall|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f25whiy?url=http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=ENG|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071107024430/http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=ENG |date=2007-11-07 }}</ref> (1999) * {{Флаг|Канада}} [[Торонто]], [[Канада]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev"/><ref>{{cite web |url = http://www.chervonograd.com.ua/index_np9.php |title = Міська газета «Новини Прибужжя» 30 грудня 2009 |lang = uk |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110721023914/http://www.chervonograd.com.ua/index_np9.php |archivedate = 2011-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721023914/http://www.chervonograd.com.ua/index_np9.php |date=2011-07-21 }}</ref>{{нет в источнике|21|12|2013}}<ref>{{cite web|url=http://www1.toronto.ca/wps/portal/contentonly?vgnextoid=7e57c1b5c62ca310VgnVCM10000071d60f89RCRD&vgnextchannel=252032d0b6d1e310VgnVCM10000071d60f89RCRD&vgnextfmt=default|deadlink=yes|title=International Alliance Program|publisher=City of Toronto|date=|accessdate=2013-12-21|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f278Dpf?url=http://www.toronto.ca/invest-in-toronto/international-alliance-program.htm|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120528173257/http://www.toronto.ca/invest-in-toronto/international-alliance-program.htm |date=2012-05-28 }}</ref> (1991) * {{Флаг|Ливия}} [[Триполи]], [[Ливия]]<ref name="kiev" /> (2001) * {{Флаг|Франция}} [[Тулуза]], [[Франция]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev"/><ref name="France">{{cite web |title = Partenariat et amitié — France — Ukraine |url = www.mfa.gov.ua/france/fr/publication/content/10806.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222041906/www.mfa.gov.ua/france/fr/publication/content/10806.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes |lang = fr }}</ref>{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}} (1970) * {{Флаг|Китай}} [[Ухань]], [[Ҡытай]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev" /> (1990) * {{Флаг|Италия}} [[Флоренция]], [[Италия]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev" /> (1969) * {{Флаг|Финляндия}} [[Хельсинки]], [[Финляндия]]<ref name="TwinCities"/><ref name="Finland" /> (1993) * {{Флаг|США}} [[Чикаго]], [[АҠШ]] (1991)<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev"/><ref name="USA">{{cite web |title = Побратимські зв’язки між містами України та США |url = www.mfa.gov.ua/usa/ua/1608.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222110256/www.mfa.gov.ua/usa/ua/1608.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes |lang = uk }}</ref>{{уточнить ссылку|21|12|2013|http://www.chicagosistercities.com}}<ref name="Chicago">{{cite web|title=Chicago Sister Cities|url=http://chicagosistercities.com/|date=2009|publisher=Chicago Sister Cities International|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f27eLrT?url=http://www.chicagosistercities.com/|archivedate=2012-08-04|lang=en}}</ref> * {{Флаг|Великобритания}} [[Эдинбург]], [[Бөйөк Британия]] ([[1989]])<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev"/><ref name="UK">{{cite web |title = Співробітництво між Україною та Великобританією в гуманітарній сфері |url = www.mfa.gov.ua/uk/ua/30214.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222120543/www.mfa.gov.ua/uk/ua/30214.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes |lang = uk }}</ref>{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}} <!--* {{Флаг|Италия}} [[Генуя]], [[Италия]] (2009) — есть только сообщения в новостных лентах, авторитетных источников не найдено--> {{конец кол}} Киев ҡала оСветының 2016 йылдың 11 февралендәге ҡарары нигеҙендә Рәсәй ҡалалары [[Махачкала|Махачкала]]<ref name="kiev" /> (2004), [[Мәскәү]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev" /> (1992), [[Санкт-Петербург]]<ref name="kiev" /><ref name="Spb">{{cite web |url = http://gov.spb.ru/helper/day/inter/ |title = Международные и межрегиональные связи &#124;&#124; Официальный портал Администрации Санкт-Петербурга |archiveurl = https://web.archive.org/web/20131224090444/http://gov.spb.ru/helper/day/inter/ |archivedate = 2013-12-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224090444/http://gov.spb.ru/helper/day/inter/ |date=2013-12-24 }}</ref> (2001), [[Улан-Удэ]], [[Волгоград]], шулай уҡ [[Коми Республикаһы]] менән мөнәсәбәттәр өҙөлә<ref>[https://kiyany.obozrevatel.com/life/56194-moskal-nam-ne-brat-v-kieve-prinyali-reshenie-po-rossijskim-gorodam-pobratimam.htm «Москаль нам не брат»: в Киеве приняли решение по российским городам-побратимам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024180507/http://kiyany.obozrevatel.com/life/56194-moskal-nam-ne-brat-v-kieve-prinyali-reshenie-po-rossijskim-gorodam-pobratimam.htm |date=2016-10-24 }}</ref>. == Партнер ҡалалар == * {{Флаг|Франция}} [[Париж]], [[Франция]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev"/><ref name="partners1">{{cite web|url=http://www.paris.fr/politiques/paris-a-l-international/paris-ville-monde/les-pactes-d-amitie-et-de-cooperation/rub_6587_stand_16468_port_14974|website=Mairie de Paris|title=Les pactes d'amitié et de coopération|accessdate=2012-07-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150327012749/http://www.paris.fr/politiques/paris-a-l-international/paris-ville-monde/les-pactes-d-amitie-et-de-cooperation/rub_6587_stand_16468_port_14974 |date=2015-03-27 }}</ref> (1992) * {{Флаг|Италия}} [[Рим]], [[Италия]]<ref name="TwinCities"/><ref name="kiev" /> (1999) == Киевтың Почётлы граждандары == {{main|Киевтың Почётлы граждандары}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://kievcity.gov.ua/ Сайт города Киев]{{ref-uk}} {{Европа башҡалалары}} {{СССР герой-ҡалалары}} [[Категория:Киев|*]] [[Категория:Европа баш ҡалалары]] [[Категория:СССР-ҙың герой-ҡалалары]] [[Категория:Днепр буйындағы ҡалалар]] [[Категория:Миллионер ҡалалар]] 1obhfymtsfzwplc1khscj01pbnslyf5 0 90377 1307827 1284570 2026-10-27T15:26:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307827 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" id="cx2" style="width:23em;" data-source="2" data-cx-weight="73" contenteditable="true" data-cx-draft="true" | class="fn" colspan="2" id="5" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; background:#eee;" |Камал Ҡадир |- id="7" | class="nickname" colspan="2" id="8" style="text-align:center; font-style: oblique; " |Kamal S. Quadir |- id="15" ! id="16" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Эшмәкәрлек төрө: | class="note" id="18" style="" | эшҡыуар, менеджер һәм рәссам |} '''Камал Ҡадир''' (''ингл.'' Kamal Quadir'') — [[США|Американың ]] һәм [[Бангладеш|Бангладештың]] сериялы эшҡыуары, менеджеры һәм рәссамы; ''CellBazaar''<ref name="wsj.com.122081673203508037" /> (электрон сауҙа майҙансығы; 2010 йылда Telenor'ға алына; хәҙер ekhanei.com<ref name="dhakatribune.com.ekhanei" />) һәм ''bKash Limited'' (мобиль банкинг) компанияларын нигеҙләүселәрҙең береһе һәм уларҙың етәксеһе<ref name="cgap.org.brief" /><ref name="live.worldbank.org.kamal" /><ref name="weforum.org.kamal" /><ref name="impatientoptimists.org.poor" /><ref name="schwabfound.org.kamal" />. Ике компания ла ил баҙары лидерына әүерелә<ref name="itidjournal.org.761.321" /><ref name="impatientoptimists.org.poor" /><ref name="bloomberg.com.12754673" />. Камал «йәш фекер эйәләренең» ''Open World Initiatives'' тигән ойошмаһын нигеҙләй (Лозанна, [[Швейцария]]), ул Аспен институтының, TED’тың <span class="cx-segment" data-segmentid="46">почетлы ағзаһы, Бөтә донъя иҡтисади форумда Глобаль йәш лидер ([[Инглиз теле|и]]<nowiki/>нгл.  </span><span class="cx-segment" data-segmentid="51"><span><span lang="en">''Young Global Leader)'' тигән исемгә лайыҡ була</span></span><ref name="weforum.org.kamal" /><ref name="schwabfound.org.kamal" />.</span> Камалдың художестволы эштәре Бангладеш милли музейы<sup class="noprint" contenteditable="false">[[:en:Bangladesh National Museum|<span style="font-style:normal; font-weight:normal;" title="Bangladesh National Museum — версия статьи «Национальный музей Бангладеш» на английском языке">[en]</span>]]</sup> һәм Азатлыҡ һуғышы музейының даими коллекцияларында һаҡлана<sup class="noprint" contenteditable="false">[[:en:Liberation War Museum|<span style="font-style:normal; font-weight:normal;" title="Liberation War Museum — версия статьи «Музей освободительной войны» на английском языке">[en]</span>]]</sup><ref name="weforum.org.kamal" />. == Биографияһы == === Юл башы === Камал Ҡадир Оберлин колледжында — бакалавр (1996), Массачусетс технология институты эргәһендәге Слоун менеджмент мәктәбендә MBA дәрәжәһен ала<ref name="weforum.org.kamal" /><ref name="live.worldbank.org.kamal" /><ref name="bloomberg.com.12754673" />. Insight Venture Partners’та<sup class="noprint" contenteditable="false">[[:en:Insight Venture Partners|<span style="font-style:normal; font-weight:normal;" title="Версия статьи «Insight Venture Partners» на английском языке">[en]</span>]]</sup> стажировка үтә, Бангладешта Occidental Petroleum’да бизнесты үҫтереү бүлегенең етәксеһе була һәм Нью-Йорк штатының Сауҙа-сәнәғәт палатаһында эшләй<sup class="noprint" contenteditable="false">[[:en:Chamber of Commerce of the State of New York|<span style="font-style:normal; font-weight:normal;" title="Chamber of Commerce of the State of New York — версия статьи «Торгово-промышленная палата штата Нью-Йорк» на английском языке">[en]</span>]]</sup><ref name="bloomberg.com.12754673" />. ''GlobeKids Inc ''йәнһүрәт етештереү компанияһын ойоштороусыларҙың береһе һәм уның креатив директоры була. === CellBazaar === 2006 йылда Камал Ҡадир Бангладешта ''CellBazaar ''электрон майҙансығын аса, был майҙансыҡ тәүҙә уның ағаһының Grameenphone компанияһына инә<sup class="noprint" contenteditable="false">[[:en:Grameenphone|<span style="font-style:normal; font-weight:normal;" title="Версия статьи «Grameenphone» на английском языке">[en]</span>]]</sup><ref name="wsj.com.122081673203508037" /><ref name="itidjournal.org.761.321" />. Тауарҙарҙы туранан-тура һатыу һәм һатып алыу сервистары йыйылмаһы тиҙ арала илде яулап ала һәм был өлкәнең лидерына әйләнә<ref name="wsj.com.122081673203508037" /><ref name="itidjournal.org.761.321" />. Платформаның мобиль йүнәлешле булыуы уның төп үҙенсәлеге булып тора — бөтә ғәмәлдәр SMS, WAP йәки веб аша башҡарыла<ref name="globalmobileawards.com.2008" />. Проект баҙарҙың глобаль уйынсылары тарафынан уңышлы тип табыла һәм премиялар менән билдәләнә<ref name="globalmobileawards.com.2008" /><ref name="manthanaward.org.667" />. 2010 йылда ''CellBazaar'' Telenor тарафынан һатып алына, ә 2014 йылда уның капиталы эре скандинав конгломераты Schibsted составына алына, ул ребрендинг үткәрә, һәм компанияға ekhanei.com тигән исем ҡушыла<ref name="dhakatribune.com.ekhanei" />. Компания Бангладешта электрон баҙарҙы барлыҡҡа килтереүсе тип һанала<ref name="live.worldbank.org.kamal" />. === bKash === 2010 йылда бер туған Камал һәм Иҡбал Ҡадирҙар bKash Limited тигән яңы проектты башлай<ref name="ledgerwood.earne.nelson" />. Был проект Бангладеш халҡына банк хеҙмәттәре тәҡдим итә. [[2011 йыл|2011 ]]<nowiki/>йылда компания Бангладеш баҙарына инә<ref name="cgap.org.brief" /><ref name="impatientoptimists.org.poor" />. Ул ваҡытта ил халҡының 70%-ы институциональ банкингтан файҙаланмай һәм ҡулаҡсаһыҙ аҡса күсереү, һаҡлыҡҡа аҡса һалыу, үтескә аҡса алыу кеүек иң ябай хеҙмәттәрҙән дә мәхрүм була. Шул уҡ ваҡытта бер туған Ҡадирҙарҙың йүнселлеге һөҙөмтәһендә (ҡара: Grameenphone, CellBazaar), ил халҡының 68%-ынан күбе кеҫә телефонлы була һәм уларҙы төрлө маҡсатта, шул иҫәптән бизнес-операцияларҙа ла файҙалана, мәҫәлән, мобиль сауҙа алып бара<ref name="allthingsd.com.accounts" />. bKash мобиль ҡоролмалар ярҙамында банк хеҙмәттәренән файҙаланыу мөмкинлеген аса. Шулай итеп, ''bKash'' Бангладешта мобиль түләүҙәр тармағы лидерына әйләнә һәм Кенияның M-PESA компанияһынан ғына ҡалыша<ref name="impatientoptimists.org.poor" />. == Наградалары һәм премиялары == 2008 йылда Камал Ҡадир мобиль технологияларҙы социль һәм иҡтисади үҫеш өсөн иң яҡшы файҙаланыған өсөн премияға лайыҡ була<ref name="globalmobileawards.com.2008" /><ref name="weforum.org.kamal" />. Шул уҡ йылды Asia Telecom’дың Йыл инновацияһы премияһы менән билдәләнә<ref name="telecomasia.net.humble" /><ref name="weforum.org.kamal" />. Шулай уҡ Manthan Award<sup class="noprint" contenteditable="false">[[:en:Manthan Award|<span style="font-style:normal; font-weight:normal;" title="Версия статьи «Manthan Award» на английском языке">[en]</span>]]</sup> ''<span lang="en">Best E-Content for Development</span>'' премияһын да яулай<ref name="manthanaward.org.667" />. 2009 йылда Бөтә донъя иҡтисади форумында Глобаль йәш лидер ([[Инглиз теле|ингл]]. ''<span lang="en">Young Global Leader</span>''<span style="background-color: rgb(254, 252, 224);"> тип табыла</span><ref name="weforum.org.kamal" /><span style="background-color: rgb(254, 252, 224);">.</span> 2015 йылда [[Швабтың социаль эшҡыуарлыҡ фонды| ]][[Швабтың социаль эшҡыуарлыҡ фонды|Шваб фонды]] Камал Ҡадирҙы ул ойошторған bKash Limited өсөн [[Социаль эшҡыуарлыҡ|йылдың социаль эшҡыуары]] тип атай<ref name="weforum.org.social" /><ref name="schwabfound.org.kamal" />. == Шәхси тормошо == Камал Иҡбалдың ағаһы Ҡадир Иҡбал да сериялы эшҡыуар булып тора, эшмәкәрлеген ҡустыһынан алдараҡ башлап, уға ҙур булышлыҡ күрһәтә<ref name="impatientoptimists.org.poor" />. == Иҫкәрмәләр == <div class="references-small" id="cx137" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;" data-source="137" data-cx-state="source" data-cx-weight="1980" contenteditable="true" data-cx-draft="true"> <references> <ref name="allthingsd.com.accounts"><span class="citation">''Eric Johnson.''&#x20;[http://allthingsd.com/20130416/bkash-offers-mobile-banking-for-bangladesh-a-country-with-few-bank-accounts/ bKash Offers Mobile Banking for Bangladesh, a Country With Few Bank Accounts] <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.</span></span></ref> <ref name="bloomberg.com.12754673"><span class="citation">[http://www.bloomberg.com/research/stocks/private/person.asp?personId=12754673&privcapId=58099949 Kamal Quadir] <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.</span></span></ref> <ref name="cgap.org.brief"><span class="citation">''Gregory Chen, Stephen Rasmussen.''&#x20;[http://www.cgap.org/sites/default/files/Brief_bKash_Bangladesh_July_2014.pdf bKash Bangladesh: A Fast Start for Mobile Financial Services] <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.</span></span></ref> <ref name="dhakatribune.com.ekhanei"><span class="citation">''Tahmidur Rahman.''&#x20;</span></ref> <ref name="globalmobileawards.com.2008"><span class="citation">[http://www.globalmobileawards.com/awards-history/best-use-of-mobile-for-social-economic-development-2008/ Global Mobile Awards 2008] <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.</span></span></ref> <ref name="impatientoptimists.org.poor"><span class="citation">''Lynn Eisenhart.''&#x20;</span></ref> <ref name="itidjournal.org.761.321"><span class="citation">''Ayesha Zainudeen, Rohan Samarajiva, Nirmali Sivapragasam.''&#x20;</span></ref> <ref name="ledgerwood.earne.nelson"><span class="citation">''Joanna Ledgerwood, Julie Earne, Candace Nelson.''<nowiki> </nowiki></span></ref> <ref name="live.worldbank.org.kamal"><span class="citation">[http://live.worldbank.org/experts/kamal-quadir Kamal Quadir] <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.)</span>.&#x20; [[Донъя банкы|Всемирный банк]].&#x20;<small>Проверено 4 июня 2015.</small></span></ref> <ref name="manthanaward.org.667"><span class="citation">[http://www.manthanaward.org/section_full_story.asp?id=667 Manthan Award South Asia 2008 > Award Winners >Cell Bazaar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090819024848/http://www.manthanaward.org/section_full_story.asp?id=667 |date=2009-08-19 }} <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.</span></span></ref> <ref name="schwabfound.org.kamal"><span class="citation">[http://www.schwabfound.org/content/kamal-quadir Kamal Quadir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151021210508/http://www.schwabfound.org/content/kamal-quadir |date=2015-10-21 }} <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.)</span>.&#x20; [[Швабтың социаль эшҡыуарлыҡ фонды|Фонд Шваба]].&#x20;<small>Проверено 4 июня 2015.</small></span></ref> <ref name="telecomasia.net.humble"><span class="citation">[http://www.telecomasia.net/content/closing-divide-humble-phone-0 Closing the divide with the humble phone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181229172841/https://www.telecomasia.net/content/closing-divide-humble-phone-0 |date=2018-12-29 }} <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.)</span>.&#x20; telecomasia.net&#x20;(5 May 2008).&#x20;<small>Проверено 4 июня 2015.</small></span></ref> <ref name="wsj.com.122081673203508037"><span class="citation">[http://www.wsj.com/articles/SB122081673203508037 Selling Potatoes By Phone In Remote Bangladesh] <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.</span></span></ref> <ref name="weforum.org.kamal"><span class="citation">[http://www.weforum.org/young-global-leaders/kamal-quadir Kamal Quadir] <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.)</span>.&#x20; Всемирный экономический форум.&#x20;<small>Проверено 4 июня 2015.</small></span></ref> <ref name="weforum.org.social"><span class="citation">[http://www.weforum.org/news/schwab-foundation-social-entrepreneurship-announces-social-entrepreneurs-2015 Schwab Foundation for Social Entrepreneurship Announces Social Entrepreneurs of 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150414231133/http://www.weforum.org/news/schwab-foundation-social-entrepreneurship-announces-social-entrepreneurs-2015 |date=2015-04-14 }} <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.)</span>.&#x20; Всемирный экономический форум&#x20;(2015).&#x20;<small>Проверено 4 июня 2015.</small></span></ref> </references> </div> == Һылтанмалар == * LinkedIn: [https://www.linkedin.com/pub/kamal-quadir/b/10a/780 kamal-quadir]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * Twitter: [https://twitter.com/kamal_quadir kamal_quadir]. * Сығыштар: ** [http://www.youtube.com/watch?v=0w6BpyAkCvU TEDxWWF — Kamal Quadir: Audacity to take Part] ([http://wwf.panda.org/wwf_news/multimedia/tedxwwf/events/geneva/speakers/kamal_quadir.cfm Kamal Quadir]). * Интервью: ** [http://www.wsj.com/video/bkash-ceo-on-future-of-mobile-payments/53C9510F-DA82-4A77-AED3-162B41D81C37.html bKash CEO on Future of Mobile Payments] (видео). ** [http://blog.ted.com/fellows-friday-with-kamal-quadir/ Fellows Friday with Kamal Quadir]. ** [http://www.enidhi.net/2009/10/interview-kamal-quadir-ceo-cellbazaar.html Interview: Kamal Quadir -Founder, CEO Cellbazaar.com]. ** [http://businessmodelalchemist.com/blog/2006/11/cellbazaars-business-model-interview.html CellBazaar’s Business Model — interview with Kamal Quadir]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [[Категория:АҠШ менеджерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса менеджерҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:АҠШ эшҡыуарҙары]] [[Категория:АҠШ-та социаль эшҡыуарлыҡ]] [[Категория:Социаль эшҡыуарҙар]] [[Категория:Бангладеш шәхестәре]] 8r4etxqq385opj6zjjh78vzkq0yz9cg 0 130515 1307837 1182777 2026-10-28T09:51:15Z Ziv 43132 ([[c:GR|GR]]) [[File:GrecoRomanWrestling2.jpg]] → [[File:Vladimir Chamula and Jeff Beddard at the 2000 World Military Wrestling Championships.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just a meaningless name 1307837 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Vladimir Chamula and Jeff Beddard at the 2000 World Military Wrestling Championships.jpg|thumb|250px]] '''Грек-рим көрәше''' (классик көрәш, француз көрәше, грек-рим стилендәге спорт көрәше) — бергә-бер ҡаршы тороп көрәшеүҙең европа төрө. Был көрәш ҡағиҙәһе буйынса спортсы, билдәле техник хәрәкәттәр (ысулдар) арсеналын ҡулланып, ярышташын тигеҙлеген юғалтыуға килтерергә һәм уны арҡаһына әйләндереп, салҡан йығып һалырға тейеш. Грек-рим көрәшендә, иркен көрәштән айырмалы рәүештә, аяҡтар менән техник хәрәкәттәр яһау (ярышташтың тәнен эләктереү, уға аяҡ салыу, уны кинәт тартыу һәм аяҡтарын ҡулдар менән эләктереү) тыйыла. Классик көрәш Боронғо [[Греция]]ла һәм артабан Рим империяһында барлыҡҡа килгән , ә хәҙерге заман грек-рим көрәше төрө [[XIX быуат]]тың беренсе яртыһында [[Франция]]ла формалашҡан. 1896 йылдан башлап грек-рим көрәше [[Олимпия уйындары]] программаһына индерелә, [[1898 йыл]]да Европа чемпионаттары, ә [[1904 йыл]]дан донъя чемпионаттары үткәрелә. Халыҡ-ара көрәш федерацияһында — ФИЛА (FILA; 1912 йылда нигеҙләнгән) — 120 ил ([[1997]]) ағза булып тора. Халыҡ-ара көрәш федерацияһы грек-рим стилендәге алыштың [[ХХ быуат|ХХ быуаттағы]]<ref>[http://www.wrestrus.ru/article.asp?id=262 Сайт федерации спортивной борьбы России.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090219222840/http://wrestrus.ru/article.asp?id=262 |date=2009-02-19 }}</ref> иң бөйөк көрәшсеһе тип [[Рәсәй]] спортсыһы, 3 тапҡыр Олимпия чемпионы, 9 тапҡыр донъя чемпионы, 12 тапҡыр Европа чемпионы, 13 тапҡыр [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] чемпионы Александр Карелинды иҫәпләй. == Ҡағиҙәләр == Грек-рим көрәше — был ике спортсының ҡапма-ҡаршы тороп көрәшеүе. Техник яҡтан көрәш билдән юғары өлөштә төрлө ысулдар менән алып барыла. Алыштың төп маҡсаты — ярышташты келәмгә арҡаһы менән салҡан ятҡырып ҡыҫыу (туше́). Көрәшсе, шулай уҡ 1-се йәки 2-се периодта 8 баллы өҫтөнлөк йыйһа, еңеүсе тип табыла, һәм уларҙың алышы тамамланды тип иҫәпләнә. Әгәр иҫәп бер тигеҙ булһа, көрәшсенең кеме әүҙемерәк икәнлеген билдәләү өсөн, судья өҫтәлмә ваҡыт бирә һәм әүҙемерәк көрәшкән алышсыны һайлай. Алыш өсәр минуттан торған, араларында 30 секунд оҙонлоғондағы тәнәфесле ике период буйына алып барыла. Алыш ярышташты 5 балл килтергән ырғытып ташлау арҡаһында еңеү менән тамамланырға ла мөмкин. Көрәшсе ярышташын һәр бер ырғытып ташлау йә булмаһа уны ныҡлап эләктереп тотоп хәрәкәт яһатмау ысулын ҡулланғанда билдәле һанда мәрәйҙәр йыя. Келәмдәге рефери мәрәйҙәр һанын иҫәпләй, ләкин ярыштың баш судьяһы (йәки келәм рәйесе) рефери биргән мәрәйҙәр һаны менән ризалашырға тейеш. Уның ризалығы менән генә ярышташтарға мәрәй өҫтәлә. Көрәшсенең ярышташы ҡағиҙәләрҙе боҙһа(мәҫәлән алыш ваҡытында пассивлыҡ күрһәтһә, көрәштән баш тартһа, ситкә тайпылһа), уға ҡаршы спортсыға мәрәйҙәр бирелә. Алыш ваҡыты — өсәр минутлыҡ ике период. Әгәр еңеүсене билдәләй алмаһалар, йәрәбә ярҙамында көрәшселәрҙең береһенә һөжүм(атака) яһарға рөхсәт бирелә. Әгәр һөжүм уңышлы килеп сыҡһа, һөжүм итеүсе еңеүсе тип иҫәпләнә, әгәр уңышһыҙ булһа, һөжүмдән һаҡланыусы еңеүсе тип иҫәпләнә. Көрәшкә тәнде майлап сығыу рөхсәт ителмәй, сөнки майлау тәнде шыуғаҡлата, көрәшсенең тырнаҡтары ҡыҫҡа алынырға һәм үҙе янында ҡулъяулығы булырға тейеш. Судья менән бәхәскә инеү шулай уҡ тыйыла һәм көрәшсегә еңелеү менән янай. Спортсылар бер-береһе менән һөйләшергә хаҡһыҙ, һәм уларға судья рөхсәтенән тыш келәмдән сығып китергә ярамай. == Көрәш алып барыу техникаһы == Классик көрәштә спортсының тороуы бейек, уртаса, түбән, ярышташына ҡарата уң яҡлы, һул яҡлы һәм фронталь(ҡапма-ҡаршы) булырға мөмкин. Көрәшсенең ҡайһы бото көслөрәк, шуныһы алға сығып торорға тейеш. Бейек һәм уртаса тороу көрәшсегә манёврҙар һәм һөжүм яһау өсөн уңайлы, ә түбәне — ярышташының һөжүменән һаҡланыу өсөн уңайлы. Көрәшсенең аяҡтары «алышта ҡатнашмаһалар ҙа», уларҙың көсө һәм тиҙлеге ҙур әһәмиәткә эйә. Ярышташын күтәреп алып ырғытҡанда көрәшсенең әҙерәк бөкләнгән тубыҡтары алышташының ауырлығын һәм уның ҡаршылашыуын еңер өсөн турая. Спортсының келәмдә күсеп йөрөүе йылдам, ләкин тотороҡло булырға тейеш, һәм башта алға бер аяғы ҡуйыла, артабан уның янына икенсеһе тартып алына, аяҡтарҙы ҡауыштырырға тәҡдим ителмәй, сөнки бының тотороҡлолоҡто юғалтыуға килтереүе бар. Ирекле стиль көрәшселәренән айырмалы рәүештә, грек-рим стилендәге көрәшселәргә эләктереү, аяҡ салыу, шулай уҡ ярышташының аяҡтарына һөжүм яһау ысулдары тыйыла, шулай уҡ быуындарға ҡарата техник ысулдар ҡулланыу, ауырттырыу алымдарын файҙаланыу, ярышташының муйынын (5 секундтан ары) ике ҡуллап эләктереү ҡәтғи тыйыла… Көрәшселәр ярышташын алып ырғытыу өсөн тәндәренең бары тик билгә тиклемге өҫкө өлөшөн генә файҙалана ала, шулай уҡ бер-береһенә яҡын дистанцияла ғына көрәшергә тейеш. Бындай стилдә көрәшкәндә ярышташтарынан өҫтөнлөккә бары тик көс ҡуллана белгән спортсылар ғына эйә. Классик көрәштә алыш баҫҡан көйө йә булмаһа келәмдә ятҡан көйө партерҙа алып барыла. Баҫып көрәшеүҙең төп мәғәнәһе — ярышташының тотороҡлолоғон юғалттырып, уны партерға һалыу. Бының өсөн төрлө ырғытыуҙар («әйләндергес», бөгөү, үҙеңә табан бороу) һәм йығыу, мәҫәлән, ярышташты элмәккә алыу (муйынын һәм яурындарын эләктереү) һәм көс менән келәмгә ҡыҫыу; алышташтың ҡулы аҫтына «сумыу», уның арҡаһына сығыу, тәнен ике ҡул менән эләктереп, артҡа табан бөгөлөп, «күпергә» әйләнеп, үҙең аша ырғытыу. Ырғытыуҙарҙың үҙенсәлеге булып һөжүм итеүсенең ярышташы йығылған сағын файҙалана белеү тора, сөнки был саҡта ырғытыуҙың амплитудаһы ныҡ арта. Партерҙа көрәшкәндә ярышташты келәмгә салҡан әйләндереп, уны ҡалаҡ һөйәктәре менән келәмгә бер нисә секунд буйы ҡыҫып тороу кәрәк. Бының өсөн төрлө тәгәрәтеүҙәр: үҙең аша тәгәрәтеү, ситкә тәгәрәтеү, ә «күпер» яһаған ярышташты ҡалаҡ һөйәгенә һалыу (туше) өсөн «дожим, йәғни ҡыҫып тороу» ҡулланыла. Классик көрәштә, дзюдо һәм самбонан айырмалы рәүештә, тән эләктерелә, ә бының өсөн бик ҙур физик көс талап ителә. Кейемде, ҡолаҡты, танауҙы, бармаҡтарҙы, енси органдарҙы тотоу тыйыла Ҡул суҡтарын, терһәк өҫтөн, яурындарҙы, муйынды һәм билгә тиклем тәнде тоторға рөхсәт ителә. == Һығылмалылыҡ һәм көс == Классик көрәш — һығылмалылыҡ һәм көс тандемы (ике яғы) Көрәш спецификаһының айырым урыны булып тренировкалар-күнегеүҙәрҙә атлеттың «мост йәғни күпер» тора. Уны эшләгәндә атлеттың аяҡтары, маңғайы һәм бик һирәк кенә эйәге келәмгә тейеп тора, ә арҡаһы дуға рәүешендә бөгөлә. Һығылмалылыҡты үҫтереү өсөн акробатик күнегеүҙәрҙең айырым йыйылмаһын өйрәнергә кәрәк, шуларҙан, мәҫәлән: тәкмәс атыу, тәгәрмәс яһау, рондат, ҡулдарҙа баҫып тороу, бөгөлгән арҡа менән тороу, йүгереп менеү, «күпер» эшләргә өйрәнеү. Ныҡ һәм эластик быуындарһыҙ, ҡан тамырҙарһыҙ һәм лимфа системаһынан башҡа көрәшсе еңеүгә өлгәшә алмай, шунлыҡтан ул бик ентекләп йығылыу һәм үҙ-үҙеңде һаҡлау техникаһын үҙләштерергә, үҙендә барлыҡҡа килтерергә тейеш. Тын алыу системаһы һәм дөйөм түҙемлелек-сыҙамлылыҡ йүгереү һәм төрлө хәрәкәтле уйындар, бигерәк тә регби уйындары менән булышҡанда үҫешә. Ысулдарҙы ҡулланырға көрәшселәр манекенда (йәки толопта) һәм партнёр менән эшләгәндә өйрәнә. Төрлө уҡыу күнекмәләре яһағанда көрәшсенең техникаһы һәм махсус сыҙамлылығы үҫешә. Көрәш техникаһын өйрәнгәндә сыҙамллылыҡты нығытыу төп урында тора. Көстө төрлө спорт снарядтарында (перекладина, брусья) нығыталар, шулай уҡ төрлө ауырлыҡтар күтәреү ярҙамында, (сүкәйеү, тәнде ҡатырып тотоп тартылыу, штанга күтәреү (ятып, баҫып), пауэрлифтинг/бодибилдинг/ауыр атлетика менән шөғөлләнеү, ерҙән ҡулдар ярҙамында тәнде күтәреү, муйын өсөн төрлө көс күнегеүҙәре, жгут менән күнегеүҙәр эшләү көрәшсегә тәҡдим ителә. Гимнастика стенкаһы янында жгут менән булышыу, янбашты төрлө яҡҡа борғолау ҙа тәҡдим ителгән күнегеүҙәр булып тора. == Көрәшсе кейемдәре == Көрәшсенең махсус кейемдәренә һыу ингәндә кейә торған ҡыҫҡа трусик, трико, носкиҙар, йомшаҡ көрәшсе кедыҙары («борцовки»), ҡулъяулыҡ инә. Ҡулъяулыҡ ҡан менән тирҙе һөртөү өсөн ҡулланыла, хәҙер төрлө тампондар ҡулланылғанлыҡтан, ул бары тик йола атрибуты ғына булып тора. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} {{олимпия спорт төрҙәре}} [[Категория:Грек-рим көрәше]] qo91zozcconep2arkfles3c8vempkcb 0 145498 1307829 1212936 2026-10-27T16:09:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307829 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Каролина-инн''' (''ингл.'' ''The Carolina ''Inn) ― [[Төньяҡ Каролина|АҠШ-тың Төньяҡ Каролина]] штатындағы Ориндж округы Чапел-Хиллдағы Төньяҡ Каролина университеты территорияһындағы кампусында урынлашҡан ҡунаҡхана. 1924 йылда асылған. АҠШ-тың тарихи урындары милли реестрына инә. Тарихи ҡомартҡыларҙы һаҡлау Милли фондының рәсми дәүләт программаһына<ref name="hha">{{cite journal|url=http://www.historichotels.org/hotels-resorts/the-carolina-inn/|title=The Carolina Inn, a Historic Hotels of America member|publisher=Historic Hotels of America|accessdate=January 28, 2014}}</ref>ҡараған Америка тарихи ҡунаҡханалары берләшмәһе ҡатнашыусыһы  булып тора. Ҡунаҡхананың тәүге бинаһы ҡалаға уның исеме бирелгән Чапел-Хилл часовняһы торған урында  1923  һәм 1924 йылдар араһында төҙөлгән <ref name="VisitorsGuide">[http://www.unc.edu/files/2013/11/unc-ch_visitors_guide.pdf Visitor's Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160731190419/http://www.unc.edu/files/2013/11/unc-ch_visitors_guide.pdf |date=2016-07-31 }}, UNC Chapel Hill, 2013, accessed 11 Feb 2015.</ref>.  1939-1940, 1969-1970 һәм 1995 йылдарҙа бинаға бер нисә төкәтмә өҫтәп төҙөлгән. Ҡунаҡхананың һәр секцияһы  ҡыҙыл кирбестән һалынған ике ҡаттан тора. Бинаны вальма ҡыйыҡ тамалай, унан түбәнерәк ҡыйыҡ аҫтында эшләнгән бүлмә - мансарда тәҙрәләре урынлашҡан. Ҡунаҡхананың алғы фасадында алты бейек ағас филенчатый бағанаға таянған ике ҡатлы веранда, ә төҙөлмә үҙәге   өҫтөндә көмбәҙ күтәрелә. XIX б. һуңында ― XX б. АҠШ-та һәм Канадала бик популяр булған, ҡайһы бер элементтары классик Яңырыу, йәки неоклассицизм стилдәренә характерлы икәне күренһә лә, колониаль Яңырыу стилендә төҙөлгән.</font> Ҡунаҡхана төҙөүҙе Джон Спрант Хилл ― Төньяҡ Каролина университетын тамамлаусы, банкир, юрист һәм филантроп финанслаған. Шулай уҡ 1935 йылда бинаны<font style="background-color: rgb(254, 246, 231);"> </font>университет  милегенә  биргән<ref name="nrhpinv">{{Cite web|url=http://www.hpo.ncdcr.gov/nr/OR0545.pdf|title=Carolina Inn|author=Kenneth Joel Zogry|work=National Register of Historic Places - Nomination and Inventory|date=February 1999|format=pdf|publisher=North Carolina State Historic Preservation Office|accessdate=2015-02-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924132645/http://www.hpo.ncdcr.gov/nr/OR0545.pdf |date=2015-09-24 }}</ref>. 1993 йылдан 2007 йылға тиклем АҠШ-тың иң эре ҡунаҡхана компанияларының береһе DoubleTree идаралығы аҫтында булған. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{citation | title = Carolina Inn added to national register | publisher = University Gazette | date = 1999-10-27 | location = Chapel Hill, N.C. | url = http://gazette.unc.edu/archives/99oct27/file.18.html | accessdate = 2008-08-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070830121446/http://gazette.unc.edu/archives/99oct27/file.18.html |date=2007-08-30 }} * {{citation |title=Our Historic Inn |work= |publisher=The Carolina Inn |date=2008 |url=https://web.archive.org/web/20080708190044/http://www.carolinainn.com/our_inn.htm |accessdate=2008-08-02 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080708190044/http://carolinainn.com/our_inn.htm |archivedate=2008-07-08 |df= }} * {{citation | last = Zogry | first = Kenneth J. | title = The University's Living Room: A History of The Carolina Inn | publisher = University of North Carolina at Chapel Hill | date = 1999 | location = Chapel Hill, N.C. | isbn = 0-9676063-0-6 }} == Һылтанмалар == * [http://www.carolinainn.com/ The Carolina Inn] * [http://www.historichotels.org/hotels-resorts/the-carolina-inn/ Carolina Inn, A Historic Hotel of America] Retrieved Oct. 2, 2013. [[Категория:1924 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] 2qx1i9gj4va2xn75hmi0165cy01byqu 0 151618 1307835 1295768 2026-10-27T17:35:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307835 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кесе Бәлешкүл''' - {{lang-ru|Малый Белишкуль, Доронькино}} - ({{lang-ru|Белишкуль,а также Балешкуль, Билешкуль, Беляшкуль, Билишкуль, Беляш-куль, Биляшкуль}}) - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]нындағы күл. == Этимологияһы == Өлкәлә бер-береһенә яҡын урынлашҡан һәм ҡылымыҡ аша тоташҡан ике күл атамаһында Бәлешкүл һүҙе бар. Элек Оло Бәлешкүл тип аталғанын хәҙер бик йыш Бәлешкүл тип кенә атап йөрөтә башлағандар, сөнки Кесе Бәлешкүлде ярындағы шифахана исеме менән Доронькино тип атауға күсеп баралар<ref>[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/bolshoy_belishkul_ozero// Озеро Большой Биляшкуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190528214806/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/bolshoy_belishkul_ozero |date=2019-05-28 }}</ref> Был гидроним башҡорт телендәге ''бәлеш'' һәм ''күл'' һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән, тип яҙалар Силәбе өлкәһе сығанаҡтарында<ref>http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/bolshoy_belishkul_ozero// {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190528214806/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/bolshoy_belishkul_ozero |date=2019-05-28 }} Озеро Большой Белишкуль</ref>. "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә "''бәлеш''" һүҙенә ошондай аңлатмалар бирелә: *'''Бәлеш''' - Таба йә ҡалайға йәйелгән ҡамыр эсенә ни ҙә булһа һалып, ҡамыр менән өҫтө ҡаплап бешерелгән ашамлыҡ. *'''Бәлеш''' - күсм. - Бешмәгән, булдыҡһыҙ *'''Бәлеш''' - Ҡапыл аптырағанда әйтелә торған һүҙ <ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 200-сө бит</ref> Урыҫ телле сығанаҡтарҙың бәғзеләрендә "белиш - мясо" тигән аңлатма бирелә, күл балыҡлы (итле) булғанға шулай атағандар тип фараз итәләр<ref>http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/bolshoy_belishkul_ozero// Озеро Большой Белишкуль</ref> [[Шувалов Николай Иванович]] - Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: "Белишкуль, озеро - от древнего башкирского мужского имени Бялеш, кул — «озеро»"<ref>Шувалов Н. И. Аксакуль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> Йәғни, күл атамаһы "Бәлеш +күл" һүҙҙәренән яһалған тип фаразлай. Бәлки борон башҡорттарҙа ундай исем дә булғандыр һәм ул урыҫ теле аша һаҡланып ҡалғандыр.Ихтимал, Биләш тигән исем булғандыр. == Географияһы == Кесе Бәлешкүл [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]нында, Өйәлге күленән, "Өйәлге" шифаханаһынан З км төньяҡ-көнбайыштараҡ, Сайма ҡасабаһынан 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Эргәһендә [[Аҡсакүл (Силәбе өлкәһе)|Аҡсакүл]] ({{lang-ru|Акчакуль, Ачкакуль)}}), [[Оло Бәлешкүл]], [[Тәрәнкүл (Силәбе өлкәһе)|Тәрәнкүл]] ({{lang-ru|Теренкуль}}), [[Өйәлге]] ({{lang-ru|Увильды}}) күлдәре ята. [[Оло Бәлешкүл]] менән ҡылымыҡ аша тоташҡан. Географик координаттары: оҙонлоғо - 60°32′39.86″E (60.544405), киңлеге - 55°34′5.39″N (55.568165). Күл Өйәлге тәбиғәт-территориаль комплексы ҡарамағына инә. Кесе Бәлешкүлдән Екатеринбургҡа тиклем - 200 км, [[Силәбе]]гә — 95 км, [[Арғаяш]]ҡа — 25 км <ref>[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/doronkino_ozero/ Озеро Доронькино (Малый Биляшкуль)]</ref>. Ярындағы тораҡ пункттар: Сайма, Өйәлге, Тайгинка ҡасабалары, [[Ҡыштым]] ҡалаһы<ref name="ДОРОНЬКИНО МАЛЫЙ БЕЛЯШКУЛЬ">[http://reki-ozera.ru/109135-doronkino.html ДОРОНЬКИНО (МАЛЫЙ БЕЛЯШКУЛЬ)]</ref>. == Тасуирламаһы == *Уртаса тәрәнлеге: 2-2,5 м *Максималь тәрәнлеге: 5м *Максималь киңлеге һәм оҙонлоғо (км): күлдең диаметры 1 км *Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 280м *Майҙаны: 0,8км2 Һыуы таҙа, эсергә яраҡлы. Төбөндә ләм һәм шифалы батҡаҡ <ref name="ДОРОНЬКИНО МАЛЫЙ БЕЛЯШКУЛЬ"/>. == Флораһы һәм фаунаһы == Кесе Бәлешкүл буйында ҡамыш, екән, күрән үҫә. Тирә-яғында еләк, бәшмәк бик күп. Балыҡтары: [[табан (балыҡ)|табан балыҡ]], карп, [[алабуға]], [[сабаҡ|себер сабағы]], [[алабалыҡ]], ротан,[[суртан]].Ҡыҫала бар. == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 200-сө бит/ Бәлеш * [https://web.archive.org/web/20190518233552/http://pochel.ru/c/100-ozero-belishkul/ Озеро Белишкуль] *[http://chel-portal.ru/enc/belishkul/ Озеро Белишкүл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190511080158/http://chel-portal.ru/enc/belishkul |date=2019-05-11 }} *[http://reki-ozera.ru/109135-doronkino.html ДОРОНЬКИНО (МАЛЫЙ БЕЛЯШКУЛЬ)] * [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/doronkino_ozero/ Озеро Доронькино (Малый Биляшкуль)] == Һылтанмалар == *[https://katalogturbaz.ru/russia/cheljabinskaja-oblast/doronkino База отдыха "Доронькино"] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Арғаяш районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] kweee0f1df3ujdw76p364szumsug5yz 0 158993 1307822 1253204 2026-10-27T14:17:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307822 wikitext text/x-wiki {{ТТ}} {{Ук}} '''Еникеева Светлана Әхмәт ҡыҙы''' ([[10 апрель]] [[1946 йыл]]) — ғалим-[[аллерголог]]-[[иммунолог]]. Медицина фәндәре докторы (1991), [[профессор]] (1996). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы (1986). [[СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы]] (1981)<ref name="Еникеева Светлана Ахметовна">[http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/2-statya/11033-enikeeva-svetlana-akhmetovna БЭ Еникеева Светлана Ахметовна]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> . == Биографияһы == Светлана Еникеева происходит из старинного татарского княжеского рода [[Еникеевы]]х (Еникей Тенишевич князь Кугушев правил [[Темниковское княжество|Темниковским княжеством]]). Дочь общественного и государственного деятеля [[Еникеев, Ахмет Сафиуллович|Ахмета Сафиулловича Еникеева]], сестра профессора Дамира Еникеева. Окончила [[Башкирский государственный медицинский университет|Башкирский государственный медицинский институт]] (1971), Башкирскую академию государственной службы и управления (1998). В [[1971 год]]у работала на предприятии «[[Микроген|Иммунопрепарат]]». В [[1978 год]]у защитила диссертацию на соискание научной степни кандидата медицинских наук. С [[1980 год]]а — старший научный сотрудник, в 1981—1997 годах — заведующая лабораторией предприятия «Иммунопрепарат», одновременно в 1987—1994 годах — начальник цеха препаратов крови УфНИИВС им. [[Мечников, Илья Ильич|И. И. Мечникова]] . В [[1991 год]]у защитила докторскую диссертацию, [[профессор]] (1996). Член-корреспондент Российской академии естественных наук (РАЕН, [[1998]]). В 2002—2004 годах — преподаватель в БАГСУ. Была избрана председателем республиканской партии «Женщины за мир, счастье детей и прогресс» (1993—1999). Депутат [[Верховный Совет Башкирской АССР|Верховного Совета Республики Башкортостан XII-го созыва]] ([[1990]]—[[1993]])<ref name="Верховный Совет БАССР">[ http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37939/ Верховный Совет БАССР ]</ref> (1995—1999) и Государственного собрания Республики Башкортостан I-го созыва (1995—1999)<ref name="Госсобрание- Курултай РБ">[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/38091/ Госсобрание- Курултай РБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203174255/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/38091/ |date=2020-02-03 }}</ref> . Заслуженный врач [[Башкирская АССР|Башкирской АССР]] (1986). [[Отличник здравоохранения СССР]] (1981). == Фәнни эшмәкәрлеге == Научная деятельность Светланы Еникеевой посвящена разработке препаратов по лечению [[аллергия|аллергических]] заболеваний, изучению роли микроклимата пещер (на примере [[Капова пещера|Шульган-Таш]]) в лечении гормонозависимых больных [[бронхиальная астма|бронхиальной астмой]]. Под руководством Еникеевой разработаны и внедрены в производство система выхаживания новорождённых, технологии переработки крови с получением (впервые в России) минорных белков [[плазма|плазмы]], иммунорегулирующих препаратов (противоаллергический [[иммуноглобулин]], орозин, церулоплазмин). Автор около 300 научных трудов и 15 изобретений<ref>БЭ Еникеева Светлана Ахметовна</ref>. == Маҡтаулы исемдәре == * [[Отличник здравоохранения СССР]] ([[1981]]) * Заслуженный врач [[Башкирская АССР|Башкирской АССР]] (1986). == Бүләктәре == * Лауреат выставки научно-технического творчества молодежи социалистических стран (1978). * Серебряная медаль ВДНХ за разработку отечественного противоаллергического иммуноглобулина (1985). * Медали им. И. И. Мечникова, В. А. Неговского «За заслуги в научных исследованиях»<ref name="врачи России.Еникеева Светлана Ахметовна">[https://www.famous-doctors.ru/3965/ Врачи России. Еникеева Светлана Ахметовна ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210621072659/https://famous-doctors.ru/3965/ |date=2021-06-21 }}</ref> . == Фәнни хеҙмәттәре == * Иммунодиагностика и иммунокоррекция в педиатрической практике. Уфа, 1998 (соавт.); * Местные аллергические реакции и реанимация. Уфа, 1999 (соавт.); * Микроциркуляция мягкой мозговой оболочки и сетчатки глаза в постреанимационном периоде. Уфа, 2004 (соавт.). == Һылтанмалар == * [http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/2-statya/11033-enikeeva-svetlana-akhmetovna БЭ Еникеева Светлана Ахметовна]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.famous-doctors.ru/3965/ Врачи России. Еникеева Светлана Ахметовна ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210621072659/https://famous-doctors.ru/3965/ |date=2021-06-21 }} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Выпускники Башкирского государственного медицинского университета]] m55qq6zhioumx6eccz3saandz94d0ky 0 167130 1307820 1189960 2026-10-27T13:51:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307820 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Йүкәле (Липовая) тауы''' — [[Көньяҡ Урал]]да, [[Силәбе өлкәһе]] [[Әшә]] ҡалаһында урынлашҡан [[тау]] ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]). == Этимологияһы == «Йүкәле» атамаһы тауҙа күпләп үҫкән йүкә ағасына бәйләп бирелгәндер. == Тасуирламаһы == '''Йүкәле''' (Липовая) тауы — айырыуса һаҡланған тәбиғи ботаник ҡомартҡы (1969 йылдан). Әшә ҡалаһының көньяҡ өлөшөндә, Эҫем йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Ҡалаға ул үҙенең төньяҡ ҡаялы текә яры менән ҡарап тора. Тауҙың бейеклеге 299 метр, нигеҙенең майҙаны 8 км². Тау таш күмер осороноң түбәнге ҡатламы эзбизташынан (359—299 млн йыл элек) ҡоролған. Ике мәғәрәһе (таш ҡыуышы) бар. Тауҙа үҫемлектәрҙең 400 төрө осрай. Үҫемлек донъяһының нигеҙен боронғо урман тәшкил итә. Тауҙың һөҙәк көньяҡ ҡашлағы тау туғай үҫемлектәре, һирәк ағаслыҡ менән ҡапланған. Тау итәгендә ныҡ һирәгәйгән реликт шыршылыҡ һаҡланып ҡалған. Урман массивында ағас тоҡомдарынан: ваҡ япраҡлы ҡарама, имән, {{comment|осло япраҡлы|черешчатый}} саған, япрағы йөрәк формаһындағы йүкә, себер аҡ шыршыһы осрай. Ҡыу ағастар һәм үрге ботаҡтары ҡороған ағастар күп. Асыҡ урындарҙа тау туғай үҫемлектәре: {{comment|ҡаты япраҡлы еҙүлән|тонконог жестколистный}}, {{comment|һолүлән|овсяница луговая}} һ. б. менән ҡапланған. Бөртөклөләр фонында һары мәтрүшкә, ябай мәтрүшкә, {{comment|йыланбашлы үлән|змееголовник}}, ҡуйы ҡыҙыл {{comment|ҡуян кәбеҫтәһе йәки зәһәр сүл боросо|очиток пурпуровый}}, {{comment|һыйырғойроҡ (айыуғолаҡ)|коровяк}} үҫә. Йыш ҡына типик дала төрө — {{comment|һары акация|карагана кустарниковая}} осрай. Тау туғайында {{comment|тарут|бор развесистый}} һәм лиана — княжика сибирская булыуы был урында элек урман булғанлығын раҫлай. Йүкәле тауында һирәк осрай торған декоратив үҫемлектәр: {{comment|төн миләүшәһе|любка двулистная}}, {{comment|киң япраҡлы ҡыңғырау сәскәһе|колокольчик широколистный}} һ. б. үҫә. Йүкәле тауының төньяҡ итәгенән Силәбе өлкәһе ҡалалары араһында үҙенә башҡа үҙенсәлекле Пилютов исемендәге утрау-парк башлана. Тау башында ла, паркта ла йөҙйәшәр йүкәләр һәм ҡарамалар үҫә. Парктан арыраҡ, Эҫем йылғаһы ярында Алла Анаһы Ҡазан иконаһы хөрмәтенә һалынған ғибәҙәтхана урынлашҡан. Көнбайыштан һәм көньяҡтан тауға Липовый һәм Цементный (Әшә составында) ҡасабалары һырығып тора. Тауҙа ике грунт юл һалынған. Беренсһе һыу һурҙырыу станцияһына, икенсеһе тау түбәһенә, Әшә телевышкаһына торған урынға, илтә. Айырыуса һаҡланған тәбиғи ботаник ҡомартҡы территорияһында ағас ҡырҡыла, антропоген тәьҫир артыҡ дәрәжәлә: ял итеүселәр сәскә атып ултырған үҫемлектәрҙе бик күп итеп өҙә, урман түшәмәһен тапай. Шуның һөҙөмтәһендә йүкә, имән һәм аҡ шыршы ағас үҫемлектәренең ҡиммәтле, ыңғай сифаты һәм үҙсәнлектәренең яйлап насарая һәм юғала барыуы, деградацияһы, күҙәтелә. == Йүкәле тауы картала == Әшә ҡалаһында урынлашҡан Йүкәле тауы координаталары: 54.985261, 57.266072 * [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/lipovaya_gora/ Силәбе өлкәһенең туристик порталы. Йүкәле тауы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028202013/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/lipovaya_gora/ |date=2020-10-28 }} * [https://yandex.ru/images/search?text=%D0%9B%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B5%20%D0%90%D1%88%D0%B0%20%D1%87%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C&stype=image&lr=172&source=wiz Йүкәле тауы (Әшә ҡалаһы)] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Аджигардак * Берёзовая гора гора * Каратау * Лысая гора == Әҙәбиәт == * https://web.archive.org/web/20201130173315/http://pochel.ru/c/1241-lipovaya-gora/ Йүкәле тау (Әшә ҡалаһы) == Һылтанмалар == * [http://gorod-asha.ru/?site=encyclopedia&termin=630 Энциклопедия Аши] * [https://yandex.ru/maps/11196/asha/geo/lipovaya_gora/1534933353/?ll=57.263438%2C54.985526&z=15 Карта Липовой горы] * [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/lipovaya_gora/ Силәбе өлкәһенең туристик порталы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028202013/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/lipovaya_gora/ |date=2020-10-28 }} * [https://web.archive.org/web/20121022001132/http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog&pa=showunicatalog&pid=1365 Краеведческий портал Челябинской области] [[Категория:Урал тау һырттары]] [[Категория:Мейәс ҡала округы]] [[Категория:Мейәс географияһы]] [[Категория:Силәбе өлкәһе тауҙары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] e534vaytuqu3q1f31c0f9r4k5lw0d28 0 173282 1307826 1189964 2026-10-27T15:18:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307826 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Пещера |Название = Казачий стан |Национальное название = |Изображение = |Подпись = |Координаты = 54/34/25/N/61/6/18/E |CoordScale = |Горная система = Көньяҡ Урал |Глубина = 29 |Длина = 265 |Объём = |Год открытия = |Тип = карст |Вмещающие породы = эзбизташк |Число входов = 3 һәм күберәк |Категория сложности = |Доступно для посетителей = |Освещение = |Сайт = |Страна = Рәсәй |Регион = Силәбе өлкәһе }} '''Казачий стан''' — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Уйылға районы]]ндағы ике ҡатлы [[мәмерйә]], [[Карст|карст күренештәре]] барлыҡҡа килтергән. Мәмерйә [[Сухарыш]] йылғаһы [[Уйылға]] йылғаһына ҡойған ерҙән 2,13 км көньяҡтараҡ, Красносельское ҡасабаһынан 6 км көнбайышта һәм Подгорный ҡасабаһынан 7 км алыҫлыҫта урынлашҡан. Силәбенән алыҫлығы – 80 км, Уйылғанан – 40 км, Ҡостанайҙан – 263 км. == Тарихы == Мәмерйә шулай уҡ «Пугачев», «Лисья», «Кичигинский»<ref name=":0">{{Китап|заглавие=Пещеры: Межвузовский сборник научных трудов|ссылка=https://books.google.com/books?id=f7jSCQAAQBAJ|издательство=Пермский государственный университет|год=1961-01-01|страниц=261}}</ref>, «Оло һәм Кесе Ҡуййылға» исемдәре аҫтында билдәле. [[Уйылға районы]]ндағы мәмерйәләр тураһында беренсе тапҡыр [[XVIII быуат]]та телгә алына. [[1762 йыл]]да тикшеренеүсе [[П. И. Рычков]] үҙенең «Топография Оренбургской губернии» китабында [[Иҫәт провинцияһы]]ның ике мәмерйәһенең тасуирламаһын бирә. XVIII быуат уртаһы — XIX быуат аҙағында расколсы-иҫке тәртип православтары мәмерйәне йәшенеү һәм дини йолалар башҡарыу урыны итеп файҙаланғандар. Казачий стан ер өҫтө һәм ер аҫты карст формаларының берҙәм комплексы булып тора, был дала зонаһында һирәк осрай<ref>[http://pochel.ru/c/article/5656-peschera-kazachij-stan/Пещера Казачий стан] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Тасуирлама == Мәмерйә карст соҡорҙары системаһы аҫтында урынлашҡан. Мәмерйә палеозой эраһының иртә ташкүмер дәүеренең визей осорона ҡараған асыҡ-һоро эзбизташтарынан тора<ref name="autogenerated1">{{Мәҡәлә|заглавие=Пещера Казачий стан|ссылка=http://www.карта74.рф/nature/mountains/kazachiy_stan_peshchera/}}</ref>. Өс соҡорҙан мәмерйәгә уңайлы инеү урыны бар. Шулай уҡ мәмерйәне асыҡ киңлек менән 8,5 метр бейеклектәге текә убылған соҡор һәм ҙур булмаған тишек бәйләй. Был мәмерйәгә беренсе топографиялау 1972 йылда үткәрелә. Был топографиялау мәғлүмәттәре буйынса мәмерйәнең дөйөм оҙонлоғо 265 метр, дөйөм тәрәнлеге — 32 м, уртаса киңлеге — 3,4 м, уртаса бейеклеге — 2,2 м, иҙәненең майҙаны — 901 м²; ҡыуышлыҡтың күләме — 1982 м³. Мәмерйәлә 4 ҙур мәғәрә, бер нисә юл, шулай уҡ 6 метр тәрәнлектәге бер ҡоҙоҡ бар. [[Файл:Схема_пещеры_Казачий_стан_дополненная_Сидоровым_ДА.jpg|слева|мини|600x600пкс|Сидоров Д. А. тулыландырған Казачий стан мәмерйәһенең схемаһы]] == Хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы == Был мәмерйәлә дала ҡара йыланын, [[серәкәйҙәр]]ҙе, [[Тәңкә ҡанатлылар|күбәләк]]тәрҙе осратырға мөмкин. Мәҡәләлә<ref name="autogenerated1"/> мәмерйәлә ярғанаттар йәшәй тип телгә алына. Мәмерйәнең көн яҡтыһы төшкән стеналары лишай, мүк һәм ҡаҙаяҡтың һирәк төрҙәре менән ҡапланған. Йәшел коридор үҫемлектәрҙең был төрҙәренең үҙенсәлекле картиналар галереяһы <ref>[http://www.карта74.рф/nature/mountains/kazachiy_stan_peshchera/Пещера Казачий стан-2]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Файл:Вид_на_зеленый_коридор_в_пещере_Казачий_стан.jpg|мини|285x285пкс|Яҡты мәғәрәнән йәшел тарлауыҡ күренеше]] == Ғәжәйеп факттар == - Мәмерйә үткәүелдәренең береһендә конус формаһында боҙ торба бар. Бөтә йыл дауамында торба үҙгәрә, ҡыш уртаһынан алып ул үҫә башлай. Конустың түбәһенән һәм аҫҡы нигеҙенән башлап боҙ стеналары яһала башлай. Бер ни тиклем ваҡыттан конструкция тоташа, шулай итеп, кеше боҙ торбаға инә ала. Һуңынан иреү процесы башлана һәм көҙ аҙағына торбаның яҫы нигеҙе һәм ҙур күләүек кенә тороп ҡала; - ваҡыты менән мәмерйәнең үткәүелдәренең береһендә боҙлоҡ барлыҡҡа килә, ул көнсығыш мәғәрәне төп мәмерйәнән айыра. 2001 йылда боҙлоҡ тулыһынса юлды ҡаплай һәм 15 йылдан ашыу иремәй; - мәғәрәлә йәшел тарлауыҡ артында йәшел серәкәйҙәр ҡышлайҙар; - төньяҡ соҡорға яҡын мәғәрәлә ҡыуышлыҡтар (яҡты ҡыуышлыҡ) геокешингтың йәшерен урыны бар; - мәғәрәлә йәшел тарлауыҡ артында ғәйәт ҙур бармаҡты һәм телде хәтерләткән ғәжәйеп таш сығынтылар бар; - ҡышҡы-яҙғы осорҙа мәмерйәлә боҙ сталагмиттар һәм боҙло түбә һыҙаттары барлыҡҡа килә. [[Файл:Ледяные_формы_в_пещере_Казачий_стан_весной.jpg|мини|380x380пкс|«Казачий стан» мәмерйәһенең төп мәғәрәһендә боҙбармаҡ]] [[Файл:Ледяные_полосы_в_пещере_Казачий_стан.jpg|мини|285x285пкс|Тәбиғәт күренеше, «Казачий стан» мәмерйәһенең түшәмендә оҙон юлаҡтар рәүешендә боҙ ҡатламдары (юлаҡтарҙың бейеклеге 5-7 см, оҙонлоғо 3 метрҙан ашыу)]] == Мәмерйәнең координаталары == * Киңлеге 54°34’25"Н (54.573542) * Оҙонлоғо 61°6’18"Е (61.105092) [[Файл:Казачий_стан_-_Северный_вход_весной.jpg|мини|285x285пкс|Төньяҡ карст соҡоро, «Казачий стан» мәмерйәһенә төп инеү урыны]] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Карстовая воронка * [[Карст]] * Большой Жемерякский лог == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.kp74.ru/peshhera-kazachij-stan.html Сайт kp74.ru] * [http://pochel.ru/c/article/5656-peschera-kazachij-stan/Пещера Казачий стан] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.карта74.рф/nature/mountains/kazachiy_stan_peshchera/Пещера Казачий стан-2]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Силәбе өлкәһе мәмерйәләре]] [[Категория:Уйылға районы]] [[Категория:Эзбизташ мәмерйәләр]] [[Категория:Карст мәмерйәләре]] [[Категория:Силәбе өлкәһе географияһы]] [[Категория:Көньяҡ Урал]] [[Категория:Алфавит буйынса мәмерйәләр]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] eniteo4w29worssj1pn5b88obc8qltq 0 182150 1307823 1271322 2026-10-27T14:39:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307823 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Йәғәфәров Юлай Нурғәли улы''' ([[2 ғинуар]] [[1953 йыл]] — …..) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2001) == Биографияһы == Юлай Нурғәли улы Йәғәфәров 1953 йылдың 2 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Ғәлиәкбәр]] ауылында тыуған. 1960 йылда [[Ғәлиәкбәр мәктәбе]]нә 1-се класҡа бара, артабан уҡыуын Өфөлә [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты]]нда дауам итә һәм тамамлай. 1980 йылда «Тау инженеры» һөнәре буйынса [[Өфө нефть институты]]н тамамлаған. 1973—1975 йылдарҙа [[Совет Армияһы]]нда хеҙмәт итә. 1980—1994 йылдарҙа — быраулаусы, скважиналарҙы ремонтлау буйынса мастер, етештереү бүлегенең өлкән инженеры, геолог, өлкән геолог, беренсе категориялы геолог, идара итеү буйынса баш технолог, нефть һәм газ сығарыу цехы-3 начальнигы; 1994—2000 йылдарҙа — баш инженер. НГДУ начальнигының беренсе урынбаҫары. «[[Башнефть]]» акционерҙар нефть компанияһының [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть»]] нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Юлай Нурғәли улы Йәғәфәров «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы ойошмаһы начальнигы булған сағында [[Ишембай]] ҡалаһы микрорайонына ҡараған [[Смаҡай]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған һәм Еңеү менән ҡайтҡан яугирҙар хөрмәтенә һәйкәл төҙөүҙә ҙур ярҙам күрһәтә<ref>[https://www.wikiwand.com/ba/Смаҡай Бөйөк Ватан һуғышы]</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе<ref>[https://zakon-region3.ru/1/38199/ Указ Президента РБ от 23.08.2001 N УП-413 "О присвоении почетного звания «Заслуженный нефтяник Республики Башкортостан» работникам управлений акционерного общества "Акционерная нефтяная компания «Башнефть»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220302182723/https://zakon-region3.ru/1/38199/ |date=2022-03-02 }}</ref> == Сығанаҡтар == * Ягафаров Юлай Нургалиевич<ref>[https://labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=69664 Ягафаров Юлай Нургалиевич. Начальник НГДУ «Ишимбайнефть» АНК «Башнефть»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220302182722/https://labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=69664 |date=2022-03-02 }}</ref> * {{Бурзянская энциклопедия|страницы =586}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Шәхестәр:Бөрйән районы]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Бөрйән районында тыуғандар]] [[Категория:атҡаҙанған нефтселәр]] [[Категория:Ғәлиәкбәр]] jm9hnb8jx92prezry6f12yat8qq2esf 0 193751 1307825 1265615 2026-10-27T15:08:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307825 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона | Название = Кавказ дәүләт тәбиғәт биосфера ҡурсаулығы | Национальное название = | Изображение = Kaukasian nature reserve.jpg | Подпись изображения = | Категория МСОП = Ia |E-mail=kgpbz@mail.ru. | Координаты = 43.8362/40.4009 | CoordScale = | Страна = Россия | Регион = Адыгей Республикаһы/Ҡарасәй-Черкес Республикаһы/Краснодар крайы | Ближайший город = [[Сочи]] | Площадь = 280 335 га | Средняя высота = | Дата основания = 12.05.1924 | Посещаемость = | Год посещаемости = | Управляющая организация = | Сайт = https://kavkazzapoved.ru/ | Позиционная карта = Россия Краснодарский край |Вставка = [[Файл:Кавказский биосферный заповедник логотип.png]]{{ЮНЕСКО |Официальное название = [[Западный Кавказ]] |Тип = Тәбиғәт |Критерии = ix, x |ID = 900 |Регион = Европа, Азия |Включение = 1999 }} }} '''Христофор Шапошников исемендәге Кавказ дәүләт тәбиғәт биосфера ҡурсаулығы''' ({{lang-ru|Кавка́зский государственный природный биосферный запове́дник имени Христофора Шапошникова}}) — [[Төньяҡ Кавказ]]дың иң ҙур һәм иң боронғо махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәһе. Европала иң ҙур тау-урман ҡурсаулығы, уның дөйөм майҙаны 280 мең гектарҙан ашыу. [[Төп Кавказ һырты|Көнбайыш Кавказ]]да [[Рәсәй Федерацияһы]]ның өс субъекты составында: [[Краснодар крайы]], [[Адыгей Республикаһы]] һәм [[Ҡарасай-Черкес Республикаһы]]нда урынлашҡан. Территорияһы уртаса һәм субтропик климат зоналары сигендә ята. Ҡурсаулыҡтың төп үҙенсәлеге: унда реликт һәм эндемик флора һәм фауна төрҙәре күпләп тупланған. Мәҫәлән, бында 2000 йәштән олораҡ еләк тисы ағастары осрай. Хәҙерге ҡурсаулыҡ 1888 йылда Бөйөк кенәз Петр Николаевич һәм Георгий Михайлович инициативаһы буйынса төҙөлгән Бөйөк Кубань һунарсылыҡ биләмәһенең вариҫы булып тора. 1924 йылдың 12 майында элекке һунар ерҙәрендә Кавказ зубры ҡурсаулығы төҙөлә. 1979 йылдың 19 февралендә [[ЮНЕСКО]] ҡарары буйынса Кавказ ҡурсаулығы биосфера статусын ала. 1999 йылда ҡурсаулыҡ «Көнбайыш Кавказ» объекты исеме аҫтында [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индерелә. 2008 йылдың ғинуарында ҡурсаулыҡҡа уны ойоштороусы Христофор Шапошников исеме бирелә. 1927 йылға тиклем юҡҡа сыҡҡан [[зубр]]ҙарҙы тәбиғәткә кире ҡайтарыу уңышлы үткәрелә. 2020 йылға уның популяцияһы тотороҡлана һәм 1200 баш иҫәпләнә. 2007 йылдан Азия алды ''ҡаплан''ын тергеҙеү проекты тормошҡа ашырыла. Ҡурсаулыҡтың киләсәгенә Рәсәй хөкүмәтенең Кисловодск — Адлер шоссеһын төҙөү буйынса пландары хәүефле, ул һаҡланыусы биләмәне ике өлөшкә бүләсәк, һирәк һәм эндемик төрҙәрҙең йәшәү мөхитен һәм миграция юлдарын юҡҡа сығарасаҡ{{переход|Проекты сокращения территории и застройки}}. 2018 йылдан ЮНЕСКО ҡурсаулыҡты «Хәүеф аҫтында булған бөтә донъя мираҫы объекттары» исемлегенә индереү кәрәклеген иҫкәртә. == Описание == [[Файл:Озеро Кардывач и долина реки Мзымты.jpg|мини|Кардывач күле һәм Мзымта йылғаһы үҙәне, ҡурсаулыҡтың көнсығыш биләмәһе]] === Физик-географик урыны === Кавказ дәүләт тәбиғәт биосфера ҡурсаулығы Көнбайыш Кавказдың төньяҡ һәм көньяҡ битләүҙәрендә 44-44,5° төньяҡ киңлек һәм 40-41° көнсығыш оҙонлоғонда урынлашҡан. [[Европа]]ның иң ҙур тау-урман ҡурсаулығы булып тора, Краснодар крайы, Адыгея Республикаһы һәм Рәсәй Ҡарасай-Черкес Республикаһы ерҙәрен биләй һәм [[Абхазия]] сигенә яҡын тора. Ҡурсаулыҡтың Хостин субтропик биләмәһе (тис-самшит сауҡалығы) төп территориянан айырым — [[Сочи]]ҙың Хостинский районында урынлашҡан. Майҙаны — 302 гектар. Ҡурсаулыҡтың дөйөм майҙаны 280 335 гектар тәшкил итә, ул һаҡлау зонаһы, күп һанлы [[заказник]]тар һәм тәбиғәт ҡомартҡылары менән уратып алынған. Уның көньяҡ сиге [[Сочи милли паркы]] менән йәнәш тора<ref name=ria>{{cite web|title=Кавказский государственный природный биосферный заповедник. Справка|url=https://ria.ru/eco/20090709/176779461.html|website=РИА Новости|date=20090709T1519+0400Z|access-date=2018-03-10|lang=ru|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310200742/https://ria.ru/eco/20090709/176779461.html|deadlink=no}}</ref>. == Ҡурсаулыҡтың эшмәкәрлеге == === Фәнни, тәбиғәтте һаҡлау һәм аң-белем таратыу эше === 2020 йылға ҡурсаулыҡ штатында 294 кеше эшләй; фәнни, һаҡ һәм экологик аң-белем таратыу бүлектәре бар. Ҡурсаулыҡтың Адыгей ғилми бүлексәһе [[Майкоп]]та, идаралығы Сочила урынлашҡан<ref name=adyga/><ref name=komm/>{{sfn|Ескин|2016|с=324}}. Ҡурсаулыҡтың ғилми бүлеге 22 тема буйынса тикшеренеүҙәр үткәрә, шул иҫәптән экзоген геологик процестарҙы, фитоценоз төрҙәренең төрлөлөгөнә биотик һәм биотик факторҙарҙың ролен анализлау, хайуандарҙа һәм үҫемлектәрҙә йоғошло ауырыуҙарҙың таралыуын өйрәнеү. Хеҙмәткәрҙәре [[климат]]тың глобаль үҙгәреүе арҡаһында килеп тыуған үҙгәрештәрҙе лә өйрәнә. 2019 йылдан алып улар 12 монография, сит ил журналдарында 8 һәм рус журналдарында 46 мәҡәлә баҫтырып сығара. 2010 йылдан умыртҡаһыҙҙарҙың 25 яңы төрө асыҡлана{{sfn|Ескин|2016|с=324}}. Йәнлектәрҙең һанын иҫәпләү (йылына 4 тапҡыр), тәбиғи комплекстарға һәм тере һәм йәнһеҙ тәбиғәт процестарына мониторинг алып барыла{{sfn|Акатов и др.|2021|с=24}}<ref name=komm/><ref name=adyga/>. Ҡурсаулыҡ гербарийында — 29 меңдән ашыу өлгө, ә остеологик һәм краниологик коллекцияла 1000-дән ашыу һаҡлау берәмеге бар{{sfn|Ескин|2016|с=323}}. Гузерипль һәм Лаура кордондарында хайуандарҙы тәбиғи мөхиткә сығарыуҙы әҙерләнгән вольерҙар урынлашҡан, уларҙа ауырыу хайуандарҙы дауалайҙар һәм тәрбиәләйҙәр<ref>{{cite web |lang = ru |url = https://www.rgo.ru/ru/article/gruppa-uchenyh-iz-mgu-provodit-ornitologicheskie-issledovaniya-v-kavkazskom-zapovednike |title = Группа ученых из МГУ проводит орнитологические исследования в Кавказском заповеднике |publisher = Русское географическое общество |date = 2021-06-11 |access-date = 2022-12-12 |archive-date = 2022-12-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20221222143734/https://www.rgo.ru/ru/article/gruppa-uchenyh-iz-mgu-provodit-ornitologicheskie-issledovaniya-v-kavkazskom-zapovednike |deadlink = no }}</ref><ref>{{cite web |lang = ru |url = https://tass.ru/obschestvo/13785105 |title = В вольерный комплекс Кавказского заповедника в Гузерипле привезли первого зубра |publisher = ТАСС |date = 2022-02-21 |access-date = 2022-12-12 |archive-date = 2022-12-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20221222144205/https://tass.ru/obschestvo/13785105 |deadlink = no }}</ref><ref name=nkj/>. 2007 йылдан Азия алды леопардын ҡайтанан тергеҙеү буйынса проект тормошҡа ашырыла.<ref name=leo>{{cite web |author = Лебедев, А. |lang = ru |url = https://tass.ru/interviews/3561247 |title = Сергей Шевелев: развитие горнолыжных курортов не уменьшит Кавказский заповедник |publisher = ТАСС |date = 2016-08-24 |access-date = 2022-12-12 |archive-date = 2022-12-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20221222143724/https://tass.ru/interviews/3561247 |deadlink = no }}</ref>. 2016 йылға зубрҙар һаны 920,<ref name=leo/>, ә 2020 йылға 1200 башҡа тиклем артҡан<ref name=rgo2020>{{cite web |lang = ru |url = https://www.rgo.ru/ru/article/v-kavkazskom-zapovednike-rastyot-populyaciya-zubrov |title = В Кавказском заповеднике растёт популяция зубров |publisher = Русское географическое общество |date = 2020-08-12 |access-date = 2022-12-17 |archive-date = 2022-12-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20221222143735/https://www.rgo.ru/ru/article/v-kavkazskom-zapovednike-rastyot-populyaciya-zubrov |deadlink = no }}</ref>. Ҡурсаулыҡтың именлек бүлегендә 80 инспектор эшләй. Территория шартлы рәүештә алты һаҡ бүлегенә бүленә: Көнбайыш, Төньяҡ, Көньяҡ, Хостинский, Көнсығыш һәм Көньяҡ-Көнсығыш. 2000 йылдан 2020 йылға тиклем ҡурсаулыҡ сиктәрен законһыҙ боҙоуҙың 3700-ҙән ашыу, һунар һәм балыҡ тотоуҙың 260-тан ашыу осрағы була<ref name=adyga/><ref name=komm/>. 2021 йылда ғына инспекторҙар тәбиғәтте һаҡлау режимын боҙоу буйынса 450 протокол төҙөлә, 20 енәйәт эше ҡуҙғата<ref name=adyga/><ref name=komm/>. Экологик белем биреү идаралығы «Ҡурсаулыҡ дәрестәре» проекты сиктәрендә уҡыусылар өсөн экскурсиялар һәм белем биреү программалары алып бара<ref name=komm>{{cite web |lang = ru |url = https://www.kommersant.ru/doc/4965979 |title = В ведении заповедника |publisher = Коммерсантъ |date = 2021-08-31 |access-date = 2022-12-12 |archive-date = 2022-04-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220428001709/https://www.kommersant.ru/doc/4965979 |deadlink = no }}</ref><ref name=adyga/>. === Туризм === 2020 йылға биләмәлә 20 туристик маршрут эшләй, уларҙың 14-е — йәйге һәм 6-һы — ҡышҡы<ref name=nkj>{{cite web |lang = ru |url = https://www.nkj.ru/special/mir/39165/ |title = Кавказский Заповедник – на канале «Заповедная Россия» |publisher = “Наука и жизнь” |date = 2020-07-20 |access-date = 2022-12-12 |archive-date = 2022-12-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20221222143728/https://www.nkj.ru/special/mir/39165/ |deadlink = no }}</ref>. 2021 йылда ҡурсаулыҡ 539 мең туристы ҡабул итә, был алдағы йыл менән сағыштырғанда 200 меңгә күберәк. Шуға ла Кавказ ҡурсаулығы Рәсәйҙә иң күп килеүселәр иҫәбендә. Әммә экотуризмдың киң [[туризм]]ға әйләнеүе тәбиғәт өсөн хәүефле<ref name=adyga>{{cite web |lang = ru |url = https://www.adygtv.ru/33121/ |title = В День заповедников и национальных парков в школах столицы Адыгеи организованы «Заповедные уроки» |publisher = ГТРК Адыгея |date = 2022-01-11 |access-date = 2022-12-12 |archive-date = 2022-12-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20221222143733/https://www.adygtv.ru/33121/ |deadlink = no }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kgpbz.com/#!/c255f|deadlink=yes|title=Сайт Кавказского государственного природного биосферного заповедника, раздел «пропуск»|access-date=2015-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416055858/http://www.kgpbz.com/#!/c255f|archive-date=2015-04-16}}</ref>. === Ҡурсаулыҡ хәҙерге ваҡытҡа === [[Файл:European bison on stamp Russia West Caucasus 2006.jpg|мини|2006 йылдағы Рәсәй почта маркаларында Кавказ ҡурсаулығы]] 2007 йылда ҡурсаулыҡҡа уны ойоштороусы Христофор Шапошников исеме бирелә<ref>{{cite web |author = Острая, Е. |lang = ru |url = https://www.kuban.kp.ru/daily/27280/4415336/ |title = «Бесценная коллекция бабочек рассыпалась в пыль, а он шел за телегой и плакал» |publisher = “Комсомольская правда” Кубань |date = 2021-05-19 |access-date = 2022-11-28 |archive-date = 2022-12-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20221222143738/https://www.kuban.kp.ru/daily/27280/4415336/ |deadlink = no }}</ref><ref>{{cite web| last =www.dp.ru| first =| authorlink =Деловой Петербург| coauthors =|date = 11:01; 21 января 2008 года| url =http://www.dp.ru/sochi/news/society/2008/01/21/255609/| title =«Заповеднику присвоили имя»| format =|website = Сочи| publisher =[[Деловой Петербург]] {{ISSN|1606-1829}} (Online)| accessdate =21 января 2008| lang =ru| description =| deadlink =yes| archiveurl =https://www.webcitation.org/6Hg85zwjD?url=http://www.dp.ru/a/2008/01/21/Zapovedniku_prisvoili_imja/| archivedate =2013-06-27}}</ref>. 2020 йылдың йәйендә ҡурсаулыҡ составына [[Краснодар крайы]]ның Славян районындағы уникаль лимандар комплексы булған [[Азов яны ҡурсаулығы]] һәм 20 гектар майҙанлы «Көньяҡ мәҙәниәттәр» дендрология паркы (унда экзотик үҫемлектәрҙең бай коллекцияһы бар) индерелә<ref name=rgo>{{cite web |lang = ru |url = https://www.rgo.ru/ru/article/vsyo-nachalos-s-carskoy-ohoty-kavkazskomu-zapovedniku-ispolnilos-96-let |title = Всё началось с царской охоты: Кавказскому заповеднику исполнилось 96 лет |publisher = Русское географическое общество |date = 2020-05-12 |access-date = 2022-11-28 |archive-date = 2022-12-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20221222143733/https://www.rgo.ru/ru/article/vsyo-nachalos-s-carskoy-ohoty-kavkazskomu-zapovedniku-ispolnilos-96-let |deadlink = no }}</ref> 2020-се йылдар башына ҡурсаулыҡтың күпселек эре [[һөтимәрҙәр]]е тергеҙелә һәм уларҙың һаны тотороҡло тип һанала{{sfn|Акатов и др.|2021|с=29}}: мәҫәлән, зубрҙарҙың һаны 1200<ref name=rgo2020/>, [[Айыу һымаҡтар|айыу]]ҙар — 1734{{sfn|Туова, Можайская|2015}}, турҙар — 2 947 һәм серналар 1278 баш тәшкил итә<ref>{{cite web |lang = ru |url = https://www.rgo.ru/ru/article/u-turov-bolshe-samcov-u-sern-vyshe-rozhdaemost-0 |title = У туров больше самцов, у серн выше рождаемость |publisher = Русское географическое общество |date = 2022-07-25 |access-date = 2022-12-19 |archive-date = 2022-12-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20221222144206/https://www.rgo.ru/ru/article/u-turov-bolshe-samcov-u-sern-vyshe-rozhdaemost-0 |deadlink = no }}</ref>. == Комментарийҙар == {{notelist}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{cite journal | last1 = Шебзухова | first1 = Э. А. | last2 = Хутыз | first2 = К. К. | date = 2007 | title = История и биология кавказского бурого медведя на Северном Кавказе | url = https://cyberleninka.ru/article/n/istoriya-i-biologiya-kavkazskogo-burogo-medvedya-na-severnom-kavkaze | journal = Вестник Адыгейского государственного университета. Серия 4: Естественно-математические и технические науки | volume = | issue =4 | pages = 114—121 | ref = Шебзухова, Хутыз }} * {{cite journal | last1 = Шебзухова | first1 = Э. А. | last2 = Хутыз | first2 = К. К. | date = 2006 | title = История зубра на Северном Кавказе | url = https://cyberleninka.ru/article/n/istoriya-zubra-na-severnom-kavkaze | journal = Вестник Адыгейского государственного университета | volume = | issue = 1 | pages = 251—254 | ref = Шебзухова, Хутыз }} * {{cite journal | last1 = Слепкова | first1 = Н. В. | date = 2013 | title = Выставка «Династия Романовых и Зоологический музей императорской академии наук» | url = https://cyberleninka.ru/article/n/vystavka-dinastiya-romanovyh-i-zoologicheskiy-muzey-imperatorskoy-akademii-nauk | journal = Историко-биологические исследования | volume = 5 | pages = 120—132 | ref = Слепкова }} * {{cite book|last1=Трепет|first1=С. А.|год=2016|title=Зубр в Кавказском заповеднике|publisher=Качество|isbn=978-5-9703-0526-3|pages=152|ref=Трепет}} * {{cite book|last1=Шильдер|first1=В.|год=1895|title=Кубанская охота Его Императорского Высочества Великого Князя Сергея Михайловича в 1894 году|url=https://web.archive.org/web/20240302200622/https://dereksiz.org/v-shileder-kubanskaya-ohota-ego-imperatorskogo-visochestva-vel.html|journal=Ежемесячный иллюстрированный журнал “Охота”|ref=Шильдер}} * {{cite journal | last1 = Замотайлов | first1 = А. С. | last2 = Шаповалов | first2 = М. И. | last3 = Кустов | first3 = С. Ю. | date = 2013 | title =К истории энтомологии на Кубани (XIX–ХХ века) | url = https://www.zin.ru/animalia/coleoptera/pdf/zamotaylov_shapovalov_2013.pdf&usg=AOvVaw2sl59Pnelvdju3pWTZtE4B | journal = Труды Русского энтомологического общества | volume = 84(1) | pages = 6—10 | doi = | ref = Замотайлов, Шаповалов, Кустов }} * {{cite journal | last1 = Ескин | first1 = Н. Б. | date = 2021 | title = Кавказский биосферный заповедник: 40 лет в программе МАБ ЮНЕСКО. История, итоги и перспективы | url = https://www.elibrary.ru/item.asp?id=46595589 | journal = Вопросы географии | issue = 152 | pages = 307—332 | ref = Ескин }} * {{cite journal | last1 = Акатов | first1 = В. В.| date = 2021 | title = Экологический мониторинг в Кавказском заповеднике: направления и основные результаты | url = https://www.elibrary.ru/item.asp?id=47745222 | journal = Труды Мордовского государственного природного заповедника им. П. Г. Смидовича | issue = 28 | pages = 24—39| ref = Акатов и др. }} * {{cite journal | last1 = Куджева | first1 = Е. К. | date = 2018 | title = Кавказский заповедник: состояние и современные проблемы развития | url = https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36891529 | journal = Аграрное и земельное право | volume = 10 | issn =1815-1329 | pages = 132—136 | ref = Куджева }} * {{cite journal | last1 = Локтионова | first1 = О. А. | date = 2017 | title = Изменение свойств почв тисосамшитовой рощи в связи с гибелью самшита в Кавказском заповеднике | url = https://www.elibrary.ru/item.asp?id=29182968 | journal = Современные научные исследования: исторический опыт и инновации | pages = 104—110 | ref = Локтионова }} * {{cite journal | last1 = Погорелов | first1 = А. В. | last2 = Шевела | first2 = С. Ю. | date = 2012 | title =Высота местности как фактор структуры лесной растительности в Кавказском биосферном заповеднике | url = https://elibrary.ru/item.asp?id=22681107 | journal = Географические исследования Краснодарского края | pages = 47—55 | ref = Погорелов, Шевела }} * {{cite journal | last1 = Резчикова | first1 = О. Н. | date = 2004 | title = К вопросу об изучении тиса ягодного в Кавказском заповеднике | url = https://elibrary.ru/item.asp?id=28320949 | journal = Бюллетень Самарская лука | volume = 15 | pages = 223—225 | issn = 0135-5457 | ref = Резчикова }} * {{cite journal | last1 = Резчикова | first1 = О. А. | date = 2018 | title = Мониторинг возобновления самшита колхидского Buxus Colchica и тиса ягодного Taxus Baccata в условиях эпифитотии самшитников Кавказского заповедника | url = https://elibrary.ru/item.asp?id=36362473 | journal = Сборник статей V Всероссийской научно-практической конференции “Устойчивое развитие особо охраняемых природных территорий” | volume = 5 | pages =291—295 | ref = Резчикова }} * {{cite journal | last1 = Туова | first1 = Т. Г. | last2 = Можайская | first2 = А. А. | date = 2015 | title = Современные проблемы Кавказского государственного природного биосферного заповедника им. Х. Г. Шапошникова | url = https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-problemy-kavkazskogo-gosudarstvennogo-prirodnogo-biosfernogo-zapovednika-im-h-g-shaposhnikova | journal = Вестник Адыгейского государственного университета. Серия 4: Естественно-математические и технические науки | issue = 54 | pages = 112—118 | ref = Туова, Можайская }} * {{cite journal | last1 = Набережная | first1 = Ю. Ю. | date = 2018 | title = Всемирное природное наследие “Западный Кавказ”: история и предпосылки оптимизации | url = https://elibrary.ru/item.asp?id=35562513 | journal = Вестник Академии наук Чеченской республики | volume = | pages = 68—74 | issn = 2070-2348 | ref = Набережная }} * {{cite journal | last1 = Тильба | first1 = П. А. | last2 = Перевозов | first2 = А. Г. | date = 2018 | title = Новые виды в орнитофауне Кавказского заповедника | url = https://www.elibrary.ru/item.asp?id=32244234 | journal = Русский орнитологический журнал | volume = 22 | pages = 138—145 | issn = 1026-5627 | ref = Тильба, Перевозов }} * {{статья | автор = Кузнецов И. Н. | заглавие = Христофор Георгиевич Шапошников (1872 - 1938) | ссылка = http://elib.biblioatom.ru/text/ekstremalnye-sostoyaniya-lva-altshulera_2011/go,546/ | язык = ru | ответственный = под ред. Б. Л. Альтшулера, В. Е. Фортова | издание = Экстремальные состояние Льва Альтшулера | тип = | место = {{М}} | издательство = Физматлит | год = 2011 | страницы = 545—547 | isbn = 978-5-9221-1304-5 | ref =Кузнецов}} * {{статья|автор=Дудова К. В., Джатдоева Т. М., Дудов С. В., Ахметжанова А. А., Текеев Д. К., Онипченко В. Г.|заглавие=Конкуретная стратегия растений субальпийского высокотравья северо-западного Кавказа |издание=Вестник Московского университета. Серия 16. Биология|год=2019|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/konkurentnaya-strategiya-rasteniy-subalpiyskogo-vysokotravya-severo-zapadnogo-kavkaza|номер=3| ref =Дудова и др.}} * {{cite journal | last1 = Литвинская | first1 = С. А. | date = 2013 | title = Современная система особо охраняемых природных территорий Западного Кавказа и их проблемы | url = https://www.elibrary.ru/item.asp?id=23916881 | journal = Бюллетень Николаевского Ботанического сада | volume = 108 | issn =0513-1634 | pages = 8—20 | ref = Литвинская }} * {{cite journal | last1 = Михайлева | first1 = Н. Ю. | date = 2013 | title = Физико-географическая характеристика горных территорий Северного Кавказа | url = https://www.elibrary.ru/item.asp?id=23075648 | publisher = Северо-Осетинский государственный университет имени К.Л. Хетагурова | issue = | pages = 27—106 | ref = Михайлева }} == Һылтанмалар == * [https://kavkazzapoved.ru/ Официальный сайт Кавказского государственного природного биосферного заповедника] * [http://russia.rin.ru/guides/6353.html Кавказский заповедник — Россия, Russia] * [http://detisochi.ru/guide/rest/animals/249/ Вольерный комплекс Кавказского государственного природного биосферного заповедника на Красной Поляне] {{Внешние ссылки}} {{Рәсәйҙә Бөтә донъя мираҫы}} [[Категория:Рәсәй ҡурсаулыҡтары]] [[Категория:Рәсәй заказниктары]] [[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:1924 йылда Рәсәйҙә барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Рәсәйҙең биосфера резерваттары]] 5ojesz0tw659xhzajtzrll0hnfkd5g9 0 193979 1307821 1284483 2026-10-27T13:59:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307821 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Luzhniki-sports-palace.jpg|thumb|230px|Ярыштар үткәрелгән Лужники стадионы]] [[Файл:RR3112-0024R 5 рублей гімнастика.png|thumb|250px|Гимнастика һәм Лужники стадионы спорт СССР-ҙың номиналы 5 һумлыҡ көмөш тәңкәлә, Олимпиада-80 өсөн сығарылған.]] '''Йәйге Олимпия уйындарының спорт гимнастикаһы буйынса ярыштары''' Мәскәүҙәге [[Лужники (стадион)|Ленин исемендәге Үҙәк стадионда]] 1980 йылдың 20 июленән 25 июленә тиклем үтә. Уларҙа 40 илдән 172 спортсы ҡатнаша. Бойкот арҡаһында ҡайһы бер илдәр ҡатнашмай. Ҡатын-ҡыҙҙар араһында абсолют беренселектә Елена Давыдова еңә. [[Олимпия уйындары]]нда совет гимнастары команда ярыштарында рәттән һигеҙенсе тапҡыр еңеү яулай. Ир-егеттәр ярышында ышаныслы рәүештә совет гимнасы Александр Дитятин еңә, ул абсолют һәм команда беренселектә, шулай уҡ ҡулсала күнегеүҙәрҙә чемпион була. Совет гимнастары [[Йәйге Олимпия уйындары 1980|Мәскәү олимпиадаһы]]нда барлығы 9 алтын, 8 көмөш һәм 5 бронза миҙал яулай. == Миҙал яулаусылар == [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-1984-0511-025, Maxi Gnauck, Hannelore Sauer.jpg|thumb|150px|ГДР-ҙан Макси Гнаук (һулда) Мәскәүҙә 4 миҙал яулай, шул иҫәптән бруста алтын миҙал яулай.]] [[Файл:RIAN archive 497574 Soviet gymnast Nelli Kim.jpg|thumb|150px|Олимпия чемпионы Нелли Ким ирекле күнегеүҙәр башҡара]] === Ҡатын-ҡыҙҙар === {| class="wikitable" |- align=center | width="100" bgcolor="#efefef" |'''Дисциплина''' |width=200 bgcolor=gold |'''Алтын''' |width=200 bgcolor=silver|'''Көмөш''' | width="200" bgcolor="#cc9966" |'''Бронза''' |- |'''Команда күп бәйгеһе''' [[Йәйге Олимпия уйындарында спорт гимнастикаһы 1980 — Команда күп бәйгеһе (ҡатын-ҡыҙҙар)|деталдәр]] | {{СтранаОИ|URS|йәйге|1980}} <br><small>[[Давыдова Елена Викторовна|Елена Давыдова]]</small><br><small>[[Шапошникова Наталья Витальевна|Наталья Шапошникова]]</small><br><small>[[Ким Нелли Владимировна|Нелли Ким]]</small><br><small>[[Филатова Мария Евгеньевна|Мария Филатова]]</small><br><small>[[Захарова Стелла Георгиевна|Стелла Захарова]]</small><br><small>[[Наймушина Елена Анатольевна|Елена Наймушина]]</small> | [[Файл:Flag of Romania (1965–1989).svg|{{{1|22px}}}]][[Румыния йәйге Олимпия уйындарында 1980|Румыния]] <br><small>[[Эберле Эмилия|Эмилия Эберле]]</small><br><small>[[Команечи Надя|Надя Команечи]]</small><br><small>[[Дунка Родика|Родика Дунка]]</small><br><small>[[Рюн Мелита|Мелита Рюн]]</small><br><small>[[Григораш Кристина|Кристина Григораш]]</small><br><small>[[Турнер Думитрица|Думитрица Турнер]]</small> | {{СтранаОИ|GDR|йәйге|1980}} <br><small>[[Макси Гнаук]]</small><br><small>[[Катарина Ренш]]</small><br><small>[[Кракер, Штеффи|Штеффи Кракер]]</small><br><small>[[Биргит Зюс]]</small><br><small>[[Сильвия Хиндорф]]</small><br><small>[[Карола Зубе]]</small> |- | rowspan=2| '''Шәхси күп бәйгеһе''' [[Йәйге Олимпия уйындарында спорт гимнастикаһы 1980 — Команда күп бәйгеһе (ҡатын-ҡыҙҙар)|деталдәр]] | rowspan=2| {{СпортсменОИ флаг|[[Давыдова, Елена Викторовна|Елена Давыдова]]|URS|1980|йәйге}} | {{СпортсменОИ флаг|[[Макси Гнаук]]|GDR|1980|йәйге}} | rowspan=2| ''тапшырылмай'' |- | [[Файл:Flag of Romania (1965–1989).svg|{{{1|22px}}}]][[Румыния йәйге Олимпия уйындарында 1980|Румыния]], [[Команечи Надя|Надя Команечи]] |- | '''Таянып һикереү''' [[Йәйге Олимпия уйындарында спорт гимнастикаһы 1980 — Таянып һикереү (ҡатын-ҡыҙҙар)|деталдәр]]] | {{СпортсменОИ флаг|[[Шапошникова Наталья Витальевна|Наталья Шапошникова]]|URS|1980|йәйге}} | {{СпортсменОИ флаг|[[Краке Штеффи|Штеффи Кракер]]|GDR|1980|йәйге}} | [[Файл:Flag of Romania (1965–1989).svg|{{{1|22px}}}]][[Румыния йәйге Олимпия уйындарында 1980|Румыния]], [[Рюн Мелита|Мелита Рюн]] |- | rowspan=2| '''Төрлө бейеклектәге брусья''' [[Йәйге Олимпия уйындарында спорт гимнастикаһы 1980 — Төрлө бейеклектәге брусья (ҡатын-ҡыҙҙар)|деталдәр]]] | rowspan=2| {{СпортсменОИ флаг|[[Макси Гнаук]]|GDR|1980|йәйге}} | rowspan=2| [[Файл:Flag of Romania (1965–1989).svg|{{{1|22px}}}]][[Румыния йәйге Олимпия уйындарында 1980|Румыния]], [[Эберле Эмилия|Эмилия Эберле]] | [[Файл:Flag of Romania (1965–1989).svg|{{{1|22px}}}]][[Румыния йәйге Олимпия уйындарында 1980|Румыния]], [[Рюн Мелита|Мелита Рюн]] |- | {{СпортсменОИ флаг|[[Филатова Мария Евгеньевна|Мария Филатова]]|URS|1980|йәйге}} |- | '''Бүрәнә''' [[Йәйге Олимпия уйындарында спорт гимнастикаһы 1980 — бүрәнә (ҡатын-ҡыҙҙар)|деталдәр]]] | [[Файл:Flag of Romania (1965–1989).svg|{{{1|22px}}}]][[Румыния йәйге Олимпия уйындарында 1980|Румыния]], [[Команечи Надя|Надя Команечи]] | {{СпортсменОИ флаг|[[Давыдова Елена Викторовна|Елена Давыдова]]|URS|1980|йәйге}} | {{СпортсменОИ флаг|[[Шапошникова Наталья Витальевна|Наталья Шапошникова]]|URS|1980|йәйге}} |- | '''Ирекле күнегеүҙәр''' [[Йәйге Олимпия уйындарында спорт гимнастикаһы 1980 — ирекле күнегеүҙәр (ҡатын-ҡыҙҙар)|деталдәр]] | {{СпортсменОИ флаг|[[Ким Нелли Владимировна|Нелли Ким]]|URS|1980|йәйге}} <br>[[Файл:Flag of Romania (1965–1989).svg|{{{1|22px}}}]][[Румыния йәйге Олимпия уйындарында 1980|Румыния]], [[Команечи Надя|Надя Команечи]] | ''тапшырылмай'' | {{СпортсменОИ флаг|[[Макси Гнаук]]|GDR|1980|йәйге}} <br> {{СпортсменОИ флаг|[[Шапошникова Наталья Витальевна|Наталья Шапошникова]]|URS|1980|йәйге}} |} === Ирҙәр === [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-Z0524-010, Roland Brückner.jpg|thumb|150px|ГДР-ҙан Роланд Брюкнер Мәскәүҙә 4 миҙал яулай, шул иҫәптән ирекле күнегеүҙәрҙә алтын миҙал]] {| class="wikitable" |- align=center | width="100" bgcolor="#efefef" |'''Дисциплина''' |width=200 bgcolor=gold |'''Алтын''' |width=200 bgcolor=silver|'''Көмөш''' | width="200" bgcolor="#cc9966" |'''Бронза''' |- | '''Команда күп бәйгеһе''' [[Йәйге Олимпия уйындарында спорт гимнастикаһы 1980 — Команда күп бәйгеһе (ирҙәр)|деталдәр]] | {{СтранаОИ|URS|летних|1980}} <br><small>[[Дитятин, Александр Николаевич|Александр Дитятин]]</small><br><small>[[Андрианов, Николай Ефимович|Николай Андрианов]]</small><br><small>[[Ткачёв, Александр Васильевич (гимнаст)|Александр Ткачёв]]</small><br><small>[[Азарян, Эдуард Альбертович|Эдуард Азарян]]</small><br><small>[[Макуц, Богдан Владимирович|Богдан Макуц]]</small><br><small>[[Маркелов, Владимир Николаевич|Владимир Маркелов]]</small> | {{СтранаОИ|GDR|летних|1980}} <br><small>[[Роланд Брюкнер]]</small><br><small>[[Михаэль Николаи]]</small><br><small>[[Луц Хоффманн]]</small><br><small>[[Ральф-Петер Хемман]]</small><br><small>[[Андреас Бронст]]</small><br><small>[[Лутц Мак]]</small> | {{СтранаОИ|HUN|летних|1980}} <br><small>[[Ференц Донат]]</small><br><small>[[Золтан Мадьяр]]</small><br><small>[[Петер Ковач]]</small><br><small>[[Дьёрдь Гуцоги]]</small><br><small>[[Иштван Вамош]]</small><br><small>[[Келемен, Золтан (гимнаст)|Золтан Келемен]]</small> |- | '''Шәхси күп бәйге''' [[Йәйге Олимпия уйындарында спорт гимнастикаһы 1980 — Шәхсиа күп бәйге (ирҙәр)|деталдәр]] | {{СпортсменОИ флаг|[[Дитятин Александр Николаевич|Александр Дитятин]]|URS|1980|летних}} | {{СпортсменОИ флаг|[[Андрианов Николай Ефимович|Николай Андрианов]]|URS|1980|летних}} | [[Файл:Flag of Bulgaria (1971–1990).svg|{{{1|22px}}}]][[Болгария йәйге Олимпия уйындарында 1980|Болгария]], [[Делчев Стоян|Стоян Делчев]] |- | '''Ирекле күнегеүҙәр''' [[Йәйге Олимпия уйындарында спорт гимнастикаһы 1980 — ирекле күнегеүҙәр (ирҙәр)|деталдәр]] | {{СпортсменОИ флаг|[[Роланд Брюкнер]]|GDR|1980|летних}} | {{СпортсменОИ флаг|[[Андрианов Николай Ефимович|Николай Андрианов]]|URS|1980|летних}} | {{СпортсменОИ флаг|[[Дитятин Александр Николаевич|Александр Дитятин]]|URS|1980|летних}} |- | '''Конь''' [[Йәйге Олимпия уйындарында спорт гимнастикаһы 1980 — конь (ирҙәр)|деталдәр]] | {{СпортсменОИ флаг|[[Золтан Мадьяр]]|HUN|1980|летних}} | {{СпортсменОИ флаг|[[Дитятин Александр Николаевич|Александр Дитятин]]|URS|1980|летних}} | {{СпортсменОИ флаг|[[Михаэль Николаи]]|GDR|1980|летних}} |- | '''Ҡулса''' [[Йәйге Олимпия уйындарында спорт гимнастикаһы 1980 — ҡулса (ирҙәр)|деталдәр]] | {{СпортсменОИ флаг|[[Дитятин Александр Николаевич|Александр Дитятин]]|URS|1980|летних}} | {{СпортсменОИ флаг|[[Ткачёв Александр Васильевич (гимнаст)|Александр Ткачёв]]|URS|1980|летних}} | [[Файл:Flag of the Czech Republic.svg|{{{1|22px}}}]][[Чехословакия йәйге Олимпия уйындарында 1980|Чехословакия]], [[Иржи Табак]] |- | '''Таянып һикереү ''' [[Йәйге Олимпия уйындарында спорт гимнастикаһы 1980 — таянып һикереү (ирҙәр)|деталдәр]] | {{СпортсменОИ флаг|[[Андрианов Николай Ефимович|Николай Андрианов]]|URS|1980|летних}} | {{СпортсменОИ флаг|[[Дитятин Александр Николаевич|Александр Дитятин]]|URS|1980|летних}} | {{СпортсменОИ флаг|[[Роланд Брюкнер]]|GDR|1980|летних}} |- | '''Параллель брусья''' [[Йәйге Олимпия уйындарында спорт гимнастикаһы 1980 — параллель брусья (ирҙәр)|деталдәр]] | {{СпортсменОИ флаг|[[Ткачёв Александр Васильевич (гимнаст)|Александр Ткачёв]]|URS|1980|летних}} | {{СпортсменОИ флаг|[[Дитятин Александр Николаевич|Александр Дитятин]]|URS|1980|летних}} | {{СпортсменОИ флаг|[[Роланд Брюкнер]]|GDR|1980|летних}} |- | '''Перекладина''' [[Йәйге Олимпия уйындарында спорт гимнастикаһы 1980 — перекладина (ирҙәр)|деталдәр]] | [[Файл:Flag of Bulgaria (1971–1990).svg|{{{1|22px}}}]][[Болгария йәйге Олимпия уйындарында 1980|Болгария]], [[Делчев Стоян|Стоян Делчев]] | {{СпортсменОИ флаг|[[Дитятин Александр Николаевич|Александр Дитятин]]|URS|1980|летних}} | {{СпортсменОИ флаг|[[Андрианов Николай Ефимович|Николай Андрианов]]|URS|1980|летних}} |} == Команда иҫәбе == {| class=wikitable ! Урын ! Ил ! [[Изображение:Med 1.png|Алтын]] ! [[Изображение:Med 2.png|Көмөш]] ! [[Изображение:Med 3.png|Бронза]] ! Всего |- | bgcolor="gold"|'''1.''' || bgcolor="gold"|'''{{СтранаОИ|URS|летних|1980}}''' || bgcolor="gold"|'''9''' || bgcolor="gold"|'''8''' || bgcolor="gold"|'''5''' || bgcolor="gold"|'''22''' |- | bgcolor=silver|'''2.''' || bgcolor=silver|'''{{СтранаОИ|GDR|летних|1980}}''' || bgcolor=silver|'''2''' || bgcolor=silver|'''3''' || bgcolor=silver|'''6''' || bgcolor=silver|'''11''' |- | bgcolor="#cc9966" |'''3.''' || bgcolor="#cc9966" |'''[[Файл:Flag of Romania (1965–1989).svg|{{{1|22px}}}]][[Румыния йәйге Олимпия уйындарында 1980|Румыния]], ''' || bgcolor="#cc9966" |'''2''' || bgcolor="#cc9966" |'''3''' || bgcolor="#cc9966" |'''2''' || bgcolor="#cc9966" |'''7''' |- | 4. || [[Файл:Flag of Bulgaria (1971–1990).svg|{{{1|22px}}}]][[Болгария йәйге Олимпия уйындарында 1980|Болгария]] || 1 || 0 || 1 || 2 |- | 4. || [[Файл:Flag of Hungary.svg|{{{1|22px}}}]][[Венгрия йәйге Олимпия уйындарында 1980|Венгрия]] || 1 || 0 || 1 || 2 |- | 6. || [[Файл:Flag of the Czech Republic.svg|{{{1|22px}}}]][[Чехословакия йәйге Олимпия уйындарында 1980|Чехословакия]] || 0 || 0 || 1 || 1 |} == Һөҙөмтәләр == === Ҡатын-ҡыҙҙар === ==== Команда күпбәйгеһе ==== {| | bgcolor="gold"|1. | bgcolor="gold"|СССР | bgcolor="gold"|394,90 |- | bgcolor="silver"|2. | bgcolor="silver"|Румыния | bgcolor="silver"|393,50 |- | bgcolor="#cc9966" |3. | bgcolor="#cc9966" |ГДР | bgcolor="#cc9966" |392,55 |- |4. |Чехословакия |388,80 |- |5. |Венгрия |384,30 |- |6. |Болгария |382,10 |- |7. |Польша |376,250 |- |8. |КНДР |364,050 |} ==== Шәхси күпбәйге ==== {| | bgcolor="gold"|1. | bgcolor="gold"|Елена Давыдова | bgcolor="gold"|СССР | bgcolor="gold"|79,150 |- | bgcolor="silver"|2. | bgcolor="silver"|Макси Гнаук | bgcolor="silver"|ГДР | bgcolor="silver"|79,075 |- | bgcolor="silver"|2. | bgcolor="silver"|Надя Команечи | bgcolor="silver"|Румыния | bgcolor="silver"|79,075 |- |4. |Наталья Шапошникова |СССР |79,025 |- |5. |Нелли Ким |СССР |78,425 |- |6. |Эмилия Эберле |Румыния |78,400 |- |7. |Родика Дунка |Румыния |78,300 |- |8. |Штеффи Крекер |ГДР |78,200 |} == Фильм == * {{cite episode|title=Спортивная гимнастика. Обязательная программа Олимпийских игр-80.|episodelink=|url=https://web.archive.org/web/20190917013541/http://tv.sportedu.ru/video/sportivnaya-gimnastika-obyazatelnaya-programma-olimpiiskikh-igr-80|credits=[[Союзспортфильм]]|airdate=1980|minutes=19}} == Навигация == {{Йәйге Олимпия уйындары 1980}} {{Спортивная гимнастика на Олимпийских играх}} [[Категория:Спорт гимнастикаһы]] [[Категория:Олимпия уйындары]] ao90l8i5yw6xmcmwfqt5yag7pane8ph 0 201617 1307824 1307769 2026-10-27T14:43:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307824 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Йәһүҙиә''' ({{Lang-he|יְהוּדָה}} Йәһүҙә]; אֶרֶץ יְהוּדָה Эрец Йәһүҙә] «Йәһүҙә иле») — Израиль еренең Йәһүҙә ҡәбиләһе исеме менән аталған<ref name="Словарь_античности">Иудея // Словарь античности / Лейпцигский библиографический институт; Перевод с немецкого. — {{М.}}: Прогресс, 1989.</ref><ref name="ЭЕЭ">{{ЭЕЭ|11880|Иудея}}</ref> тарихи районы. [[Библия|Изге Яҙмала]] ул тәүге тапҡыр Йәһүҙә иле ({{Тәүрат|Втор|34:2}}) тип телгә алына. Был ҡәбиләнең территорияһы [[Үле диңгеҙ|Үле диңгеҙҙән]] [[Урта диңгеҙ|Урта диңгеҙгә]] тиклем һуҙылған ({{Тәүрат|Нав|15:1|−12}}) һәм Йәһүҙиә сүллеген, Йәһүҙиә тауҙарын, Йәһүҙиә түбәнлеген (Шефела), [[Негев]] тауҙарының һәм түбәнлектәренең бер өлөшөн үҙ эсенә ала<ref name="ЭЕЭ" /> . Йәһүҙиәнән төньяҡтараҡ Самарияның тарихи төбәге, көньяҡта — Идумея урынлашҡан, Урта диңгеҙ ярында көньяҡ сик «Мысыр ағымы» тип аталған (вади Әл-Ариш йәки вади Бесор — икеһе лә [[Ғәззә]]<nowiki/>нән көньяҡтараҡ)<ref name="ЕЭБЕ">{{ВТ-ЕЭБЕ|Иудея}}</ref> . Төрлө тарихи дәүерҙәрҙә Йәһүҙиә сиктәре төрлөсә билдәләнгән. Фарсы осоронда Израиль ерендә, Йәһүҙиә төшөнсәһе, Вавилон әсирлегенән һуңғы осорҙа, йәһүдтәр йәшәгән бөтә илде үҙ эсенә алып, ҡайһы саҡта киңәйтелгән. Рим хакимлығы аҫтында булған ваҡытында Йәһүҙиә, тар мәғәнәлә, бөтә илдең дүрттән бер өлөшөн тәшкил иткән (Йәһүҙиә, Самария, Галилея һәм Иордания аръяғы). Һуңыраҡ Йәһүҙиә административ әһәмиәтен юғалта һәм географик төшөнсә булараҡ ҡарала башлай<ref name="ЕЭБЕ" /><ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Иудея}}</ref> . == Тарихы == [[Файл:Judaean_Desert_06_02-04-17_16-50.jpg|thumb|left|[[Йәһүд сүллеге]]]] Ҡынаанды йәһүдтәр (фараз итеүҙәренсә, б.э.т. XIII б.) яулап алғанға тиклем был төбәк бер нисек тә Ҡынаандан айырылмаған. Изге Яҙма буйынса, был ваҡытҡа унда 110-дан ашыу ҡала ({{Тәүрат|Нав|15:21|–62}}), шул иҫәптән, ҡаҙыу эштәре мәғлүмәттәренән билдәле булыунса, бында семит ҡынаан ҡәбиләләре төпләнгәнгә тиклем, б.э.т. 4-се — 3-сө мең йыллыҡтарҙа, Арад, Беэр-Шева, Лахиш, [[Хеврон]] һәм башҡалар кеүек әһәмиәтле ҡалалар булғаны билдәле<ref name="ЭЕЭ"/>. Б.э.т. III мең йыллыҡ аҙағында [[Йәвүсит|Йәвүситтәр]] (йәһүдтәрҙән элгәре Йәһүҙиәлә йәшәгән халыҡ) элек Сәлим йәки Йәвүс тип аталған [[Ҡодос|Иерусалим]] ҡалаһына нигеҙ һала ({{Тәүрат|Суд|19:10}}). Изге Яҙма буйынса, Йәһүҙиә Йәһүҙә һәм Симеон ҡәбиләләренең берләшкән көстәре тарафынан яулап алынған, әммә ҡайһы бер ҡынаан ҡалалары үҙаллылығын һаҡлап ҡалған, ә яулап алынған ҡалаларҙа ҡынаандар йәһүдтәр хакимлығы аҫтында йәшәүен дауам иткән ({{Тәүрат|Суд|1:3|–20}}). Йәһүҙә ырыуы ерҙәренең сиктәре Иҫке ғәһедтә (Ғайса китабы) ентекле һүрәтләнгән. Был сиктәргә ингән ҡалалар араһында библия тексында филистим ҡалалары ла: [[Ғәззә]], [[Ашдод]], Экрон атала. Йәһүҙиәнең был өлөшөн, йәһүдтәр уларҙы ҡайһы саҡта ғына кире ҡыуып сығара алған филистимлеләр баҫып алған<ref name="ЕЭБЕ" /><ref name="ЭЕЭ" /> . Израиль ҡәбиләләренең бөтә ерҙәрен берҙәм Израиль батшалығына берләштереү осоронда «Йәһүҙә иле» тураһындағы күҙаллау һаҡланған. Израиль батшалығы бүленгән (беҙҙең эраға тиклем X быуат) һәм уның көньяҡ өлөшөндә баш ҡалаһы Иерусалимда булған шулай уҡ Йәһүдиә тип аталған Йәһүҙиә батшалығы барлыҡҡа килгән ваҡытҡа, сәйәси берәмек булараҡ, Йәһүҙиәнең сиктәре һиҙелерлек киңәйгән. Төньяҡ сиге Самария тауҙарына яҡыная, ә көнбайышта Урта диңгеҙ ярҙарының бер өлөшөнә, яҡынса хәҙерге Яффаға тиклем, һуҙыла. Йәһүҙә һәм Симеон ҡәбиләләре ерҙәренән тыш, шулай уҡ Иерусалим һәм Иерихон да ингән Вениамин ҡәбиләһенең һәм Дан ҡәбиләһе өлөштәренең ерҙәре хәҙер Йәһүҙиәгә ҡарай<ref name="ЕЭБЕ" /><ref name="ЭЕЭ" /> . Йәһүдтәрҙең Ҡынаанды яулап алыуы, Израиль батшалығының барлығы һәм тарҡалыуы тураһындағы библия тарихының тарихилығы тарихсылар һәм археологтар араһында бәхәстәр тыуҙыра. Шулай итеп, Тель-Авив археология мәктәбе вәкиле И.Финкельштейндың концепцияһына ярашлы, Йәһүҙиә б. э. т. VIII быуатҡа тиклем ярайһы уҡ айырымланған, ярлы һәм аҙ халыҡлы батшалыҡ булған, тимәк, берләшкән Израиль батшалығы булмаған. Төньяҡ Израиль батшалығы ҡолағандан һуңғы осорҙан башлап бында, Йәһүҙиә тарихын боронғораҡ һәм данлыраҡ итеү маҡсатында, Изге Яҙма ҙур күләмдә мөхәррирләнә. Атап әйткәндә, Йәһүҙә ырыуы еренең библия сиктәре [[:ru:Иосия|Иосия]] хакимлыҡ иткән осорға, тап килә. Йәһүҙә батшалығы тәүге тапҡыр (Израиль музейы коллекцияһында) «Дауыт йорто» булараҡ, ихтимал, батша Азаил (б.э.т. 845—842 һәм б.э.т. 803—796 йылдар араһында) төҙөгән тип туранан-тура Тель-Дан стелаһында телгә алына. Археологик табыштарҙа «Йәһүҙиә» исеме тәүге тапҡыр Тиглатпаласар III (яҡынса б. э. т. 745—727 йылдар) идара иткән осорға ҡарауы Британия музейынан алынған [[ассирия K.3751 табличкаһы]]нан билдәле. Тиглатпаласарға бүләктәр тапшырған башҡа хакимдар араһында Йәһүҙиәнән Ахаз да булған, тип яҙылған текста ({{Lang-akk|ia-u-ha-zi kur ia-u-da-a-a}})<ref>[https://books.google.com/books?id=B2eNV68WU3YC&pg=PA174 The Philistines in Transition: A History from Ca. 1000—730 B.C.E., Carl S. Ehrlich], p. 174.{{ref|en}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=CS9DKZgzfDIC&pg=PA167 Identifying Biblical Persons In Northwest Semitic Inscriptions, Lawrence J. Mykytiuk], p. 167.{{ref|en}}</ref>. Киләһе бер нисә быуат эсендә, башлыса Мысыр һәм Ассирия менән, Йәһүҙиә батшалығы ҡатнашҡан һуғыштар тураһындағы мәғлүмәткә таянһаң, уның сиктәре ҡайһы саҡта киңәйә, ҡайһы саҡта ҡыҫҡара<ref name="ЕЭБЕ"/><ref name="ЭЕЭ"/>. [[Файл:YehudObverse_1.jpg|thumb|left|180px|Арамей яҙыулы {{iw|Йехуд (монеты)|«Йехуд»||Yehud coinage}} фарсы тәңкәһе<ref>{{cite web|title=5 редких еврейских монет, обнаружены проектом Храмовой горы|url=https://lechaim.ru/news/5-redkih-evrejskih-monet-obnaruzheny-proektom-hramovoj-gory/|access-date=2026-01-26|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910113149/https://lechaim.ru/news/5-redkih-evrejskih-monet-obnaruzheny-proektom-hramovoj-gory/|archive-date=2025-09-10}}</ref>]] Йәһүҙә батшалығы юҡҡа сыҡҡандан һуң (б.э.т. 586 йыл), Йәһүҙиә фарсы хакимлығы аҫтында автономлы «Йәһүҙә провинцияһы» ({{Lang-arc|''Yehud Medinata''}}) булараҡ йәшәй. Птолемей һәм [[Селевкиҙар]] осоронда Эллин буйһоноуы аҫтында ҙур провинциялар (Сүриә һәм Финикия, Келесүриә) составында була, әммә беренсе священник (дин әһеле) һәм аҡһаҡалдар советы (синедрион) етәкселегендә ярым автономия статусын һаҡлап ҡала. [[Маккавейҙар һуғышы]] һәм Хасмоней батшалығына (б.э.т. 140 йыл) нигеҙ һалынғанға тиклем, Йәһүҙиәнең төньяҡ өлөшө лә, көньяҡ өлөшө лә төньяҡҡа табан байтаҡ ҙурая; йәһүд Хевроны менән, йәһүдтәр көньяҡта ҙур биләмәләрҙе яулай. Хасмоней батшалығы киңәйә, һәм уның ыңғайына Ирод I батшалығы ла, барыһы тоташ, Йәһүҙиә тип атала башлай. Б.э. 6 йылы Иудея, Галилея, Самария һәм Иордания аръяғы менән прокуратор идаралығы аҫтындағы Йәһүдиә рим провинцияһы була; Иро­д I ейәне Аг­рип­п I (41—44) идара иткәндә Йәһүҙиә ҡыҫҡа ваҡытҡа бойондороҡло дәүләт статуслы, шунан яңынан рим провинцияһы була. [[Клавдий Птолемей|Птолемей]] (б.э. II б.) буйынса, Иордан аръяғы өлкәләре лә Йәһүҙиәгә ҡарай. Иерусалим ҡолатылғандан һәм [[Беренсе йәһүд һуғышы]]нда [[:ru:Второй храм|икенсе ғибәҙәтхана]] емерелгәндән һуң, [[Явна]] ҡалаһы [[академия]]һы Йәһүҙиәнең рухи үҙәге була. Бар-Кохб ихтилалын 138 йылда баҫтырғандан һуң, римлеләр Йәһүҙиәне Фәләстин Сүриәһе, тип атай башлай, «Йәһүҙиә» һүҙе рәсми документтарҙа ҡулланылмай; шул ваҡыттан алып, раввинист әҙәбиәтенән тыш, Йәһүҙиә геосәйәси төшөнсә түгел, тарихи һәм географик төшөнсәгә әйләнә. Был атама халыҡ (йәһүдтәр) һәм дин (йәһүд дине, иудаизм) атамаларының этимологик нигеҙе булып ҡала<ref name="ЕЭБЕ" /><ref name="ЭЕЭ" /> == Хәҙерге статусы == [[Файл:Vineyard_in_the_Judean_Mountains.jpg|справа|мини|280x280пкс| Йәһүҙиә тауҙарында йөҙөм баҡсалары]] Әлеге ваҡытта, Йәһүҙиә тарихи төбәге территорияһы халыҡ-ара танылған [[Исраил|Израиль]] территорияһы һәм алты көнлөк һуғыштан һуң (1967), Judea һәм Samaria округтары Израиль Граждандар хакимиәт идаралығының хәрби контроле аҫтында тотолған халыҡ-ара танылмаған Көнбайыш Иордан йылғаһы яры территорияһы һәм өлөшләтә Фәләстин автономияһы араһында бүленгән. Тарихи контекста, '''Йәһүҙиә''' термины дөйөм алғанда Израилдә 1948 йылғы демаркация һыҙығынан ситтә урынлашҡан тарихи төбәктең (халыҡ-ара кимәлдә танылмаған) көнсығыш өлөшөн билдәләү маҡсатында ҡулланыла<ref name="ЭЕЭ" /> . === Йәһүҙиә округы һәм Самария === Ғәрәп-израиль һуғышы һөҙөмтәһендә Йәһүҙиәнең көнсығыш өлөшө (Иордан йылғаһы ерҙәре, шул иҫәптән Көнсығыш Иерусалим) быға тиклем [[Иордан]] йылғаһының көнсығыш ярын биләгән Трансиордания батшалығы тарафынан баҫып алына. 1950 йылда Трансиордания әсирлеккә алынған территорияларҙы аннексиялай, аннексияны Бөйөк Британия ғына таный, 1946 йылға тиклем Трансиордания әмирлеге, Пакистан һәм Ираҡ уның протектораты аҫтында була. Бынан һуң Трансиордания [[Өрҙөн|Иордания]] тип үҙгәртелә; аннексияланған территорияға Көнбайыш Иордан йылғаһы тигән исем бирелә. Бер нисә ғәрәп иле һәм Израиль араһында демаркация һыҙығы булдырыла. 1967 йылдың июнендә Йәһүҙиәнең был өлөшө (шулай уҡ башҡа бер нисә, шул иҫәптән Голан бейеклектәре һәм [[Синай ярымутрауы]], территорияһы) Алты көнлөк һуғыш ваҡытында Израиль армияһы тарафынан баҫып алына. Ноябрҙә Нью-Йоркта [[БМО-ның Именлек Советы|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек Советы]] был мәсьәлә буйынса 242-се резолюция ҡабул итә<ref>{{Китап|ссылка=https://brill.com/edcollbook/title/9328?language=en|автор=T.M.C. Asser Instituut|заглавие=Resolutions and Statements of the United Nations Security Council (1946-1992): A Thematic Guide|ответственный=Karel C. Wellens|год=1993|место=Netherlands|издательство=Martinus Nijhof|страниц=963|isbn=0-7923-2379-3}}</ref>. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ерҙәрҙе баҫып алыуҙы законһыҙ тип иғлан итә<ref>{{Cite web |date=2024-07-19 |title=ICJ says Israeli occupation of Palestinian territories is illegal |url=https://www.bbc.com/news/articles/cjerjzxlpvdo |access-date=2024-07-19 |website=BBC News |lang=en-GB |archive-date=2024-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719153513/https://www.bbc.com/news/articles/cjerjzxlpvdo |url-status=live }}</ref><ref>[http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/pid/11884 Summary of Security Council Resolutions on Settlements since 1967]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231001240/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/pid/11884 |date=2013-12-31 }}</ref> һәм шул ваҡыттан алып Көнбайыш Иордан йылғаһының Көнбайыш яр территорияһы халыҡ-ара кимәлдә танылған статусҡа эйә булмай. Әммә Израиль һәм Иордания ҡул ҡуйған тыныслыҡ килешеүе буйынса Израиль быға тиклем баҫып алған Иордания ерҙәрендә ҡала. 1967 йылда Израилдең ете административ округының береһе — Йәһүҙиә һәм Самария округы (''Йехуда ве-Шомрон'') ойошторола. Округ булдырылғанда был исем [[Кнессет|Кнессет тарафынан]] раҫланһа ла, тиҫтә йылдан һуң ғына, власҡа Ликуд партияһы килгәс, дөйөм ҡулланылышҡа инә. Район ИДФ-тың Үҙәк командованиеһы юрисдикцияһында, административ ҡарарҙарҙы район командующийы ҡабул итә (2024 йылдың 8 июленән был вазифаны генерал-майор Ави Блут биләй)<ref>{{cite web|author=|url=https://www.idf.il/אתרי-יחידות/פיקוד-המרכז/כל-הכתבות/2024/לייב-טקס-החלפת-מפקד-פיקוד-המרכז/|title=מפקד חדש לפיקוד המרכז <nowiki>[</nowiki>Новый командир у Центрального военного округа<nowiki>]</nowiki>|subtitle=|lang=he|format=|website=|publisher=[[Пресс-секретариат Армии обороны Израиля]]|date=2024-07-08|access-date=2025-08-16|url-status=live}}</ref>. === Фәләстин автономияһы провинциялары === 1993 йылдың 13 сентябрендә Израиль менән Фәләстинде азат итеү ойошмаһы араһында ҡул ҡуйылған [[Осло]] килешәүҙәре буйынса, Израиль баҫып алған Иордан йылғаһының көнбайыш ярының бер өлөшө 1994 йылда ойошторолған Фәләстин милли власы контроленә күсә<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439781/Palestinian-Authority-PA Palestinian Authority (PA)] — Статья в энциклопедии [[Британ энциклопедияһы|Британника]]. {{Wayback|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439781/Palestinian-Authority-PA|date=20111121044104}}</ref>. Шулай итеп, тарихи Йәһүҙиәгә ҡараған Хеврон, Вифлеем һәм Иерусалим провинциялары хәҙер Фәләстин автономияһының (өлөшләтә танылған [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин дәүләте]]) 16 провинцияһы иҫәбенә инә. === Шарап төбәге === 1958 йылда Израиль, әфлисун үҫтереүен яҡлау маҡсатында, 1966 йылда үҙ көсөнә ингән сығыш күрһәткестәрен һаҡлау буйынса Лиссабон килешүенә ҡул ҡуя. Израиль өсөн исемлек 2020 йылда, «Иудея ''шарап'' төбәге» билдәһе һаҡлау аҫтына алынғанда, бер тапҡыр ғына киңәйтелгән. ''Йәһүҙиә итәктәре'' һәм ''Йәһүдиә ҡалҡыулыҡтары'' террорҙары Израилдә тәүге (һәм тик 2026 йылға ҡарата) шарап апелляциялары булып тора<ref>{{cite web|title=Judea Wine Region|url=https://tour-yehuda.org.il/judea-wine-region/|access-date=2026-01-26|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240209213916/http://tour-yehuda.org.il/judea-wine-region/|archive-date=2024-02-09}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|website=Teperberg Wines|title=Appelation|url=https://teperbergwinery.co.il/en/appellation/|access-date=2026-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20251216105822/https://teperbergwinery.co.il/en/appellation/|archive-date=2025-12-16}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-БЭАН|Иудея}} * {{ВТ-ЕЭБЕ|Иудея}} * {{ЭЕЭ|11880|Иудея}} * {{БРЭ|статья=Иудея|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2028078}} * {{книга|автор=[[Тантлевский, Игорь Романович|Тантлевский И. Р.]]|заглавие=История Израиля и Иудеи до разрушения Первого Храма|место=СПб.|издательство=Изд-во С.-Петерб. ун-та|год=2005|ref=Тантлевский}} * {{книга|автор=[[Липовский, Игорь Павлович|Липовский И. П.]]|заглавие=Библейский Израиль: история двух народов|место=СПб.|издательство=ИЦ «Гуманитарная академия»|isbn=978-5-93762-066-8|год=2010|ref=Липовский}} * {{книга|автор=[[Финкельштейн, Исраэль|Финкельштейн И.]], Сильберман Н.|заглавие=Раскопанная Библия. Новый взгляд археологии на древний Израиль и происхождение его священных текстов|оригинал=[[:en:The Bible Unearthed|The Bible Unearthed: Archaeology’s New Vision of Ancient Isreal and the Origin of Sacred Texts]]|ответственный=|ссылка=https://books.google.ru/books?id=lu6ywyJr0CMC|место=Нью-Йорк|издательство=Simon and Schuster|isbn=0-7432-2338-1|год=2001|ref=Финкельштейн, Сильберман}} == Һылтанмалар == * ''[[Влас Михайлович Дорошевич]]''. [[s:В земле обетованной (Дорошевич)#Долины Иудеи|Долины Иудеи]] // Влас Михайлович Дорошевич. В земле обетованной * ''Влас Михайлович Дорошевич''. [[s:В земле обетованной (Дорошевич)#В горах Иудеи|В горах Иудеи]] // Влас Михайлович Дорошевич. В земле обетованной * {{YouTube|author=[[Макаревич, Андрей Вадимович|Андрей Макаревич]], Эйнат Кляйн|logo=1|id=8kjHihVTgTQ|title=Иудея и Самария: Просторы маленькой страны}} [[Категория:Израиль географияһы]] [[Категория:Тәүрат урындары]] [[Категория:Инжилдәр географияһы]] [[Категория:Йәһүҙиә]] [[Категория:Боронғо Израилдың тарихи өлкәһе]] [[Категория:Фәләстин Дәүләте географияһы]] 8kx6ci3r6kzj8h1fzasjed7ez3l8kph 10 201621 1307833 2026-10-27T17:27:42Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Moscow TverZastava Vityaz asv2018-09.jpg 1307833 wikitext text/x-wiki Moscow TverZastava Vityaz asv2018-09.jpg 2sczyi2b23ir2ojnjphkb0h3ids8wsl