Быуын үләне

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Быуын үләне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14885</id>
    <revision>
      <id>1307839</id>
      <parentid>809910</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T12:44:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы &quot;Cykoria_podroznik_pokroj.jpg&quot; рәсеме урынына [[Рәсем:Cichorium_intybus_Cykoria_podróżnik_pokrój_2005-07_Sołtysowice.jpg|Cichorium_intybus_Cykoria_podróżnik_pokrój_2005-07_Soł</comment>
      <origin>1307839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3339" sha1="48bqj3hx8lxez9rib2z1grlofm4kygs" xml:space="preserve">{{Таксон
 | name              = Быуын үләне
 | image file        = Cichorium intybus Cykoria podróżnik pokrój 2005-07 Sołtysowice.jpg
 | image title       = Быуын үләне
 | image descr       = Сәскә атыусы үҫемлектең дөйөм күренеше 
 | regnum            = Үҫемлектәр 
 | parent            = Cichorium
 | rang              = Төр
 | latin             = Cichorium intybus
 | author            = [[L.]]
 | syn               = 
 | children          = 
 | range map         = 
 | range map caption = 
 | range map width   = 
 | range legend      = 
 | wikispecies       = Cichorium intybus
 | commons           = Category:Cichorium intybus
 | itis              = 36763
 | ncbi              = 13427
 | eol               = 467862
 | grin             = 10543
 | ipni              = 77032
}}

'''Быуын үләне''' ({{lang-ru|Цико́рий обыкнове́нный}}, {{lang-la|Cichorium intybus}}) — {{bt-ruslat|астра сәскәләр |Asteraceae}} ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 1,3 м-ға етә. Июнь айынан алып көҙҙөң һуңғы көндәренә тиклем зәңгәр сәскә ата, ә июлдән башлап орлоғо өлгөрә.

== Таралыуы ==
{{Биофото|Illustration Cichorium intybus0.jpg|left|ш=225|{{Бот.илл.|3}}}}
Быуын сәскә [[Евразия]]ның уртаса һәм тропик климат зонаһында үҫә, [[Скандинавия]]нан алып [[Урта диңгеҙ]]гә тиклем, Британ утрауҙарынан Көнсығыш Себер һәм [[Һиндостан]]ға ҡәҙәр таралған&lt;ref name=&quot;GRIN&quot;&gt;По данным сайта GRIN (см. карточку растения).&lt;/ref&gt; Күсерелгән үҫемлек булараҡ, Көньяҡ Африка, [[Төньяҡ Америка|Төньяҡ]] һәм [[Көньяҡ Америка]], [[Яңы Зеландия]]ла осрай. 

[[Башҡортостан]]дың барлыҡ райондарындағы туғайҙарҙа, йылға буйҙарында, урман ситтәрендәге ялан-ҡырҙарҙа бар.

== Әҙәбиәт ==
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1307. Cichorium intybus L. — Цикорий обыкновенный // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 371. — ISBN 5-87317-163-7.
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
&lt;references/&gt;

[[Категория:Астра һымаҡтар]]
[[Категория:Дарыу үҫемлектәре]]
[[Категория:Аҙыҡ үҫемлектәре]]
[[Категория:Баллы үҫемлектәр]]
[[Категория:Евразия флораһы]]
[[Категория:Африка флораһы]]</text>
      <sha1>48bqj3hx8lxez9rib2z1grlofm4kygs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мильденау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28500</id>
    <revision>
      <id>1307866</id>
      <parentid>679267</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T09:09:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1307866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5110" sha1="8pltdb3odetnz52sxiovwf7wiatdnjd" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Мильденау 
 |төп исеме                                         = Mildenau 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      =  
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 50|lat_min = 35|lat_sec     59 
 |lon_dir= E |lon_deg = 13|lon_min = 4|lon_sec  = 8 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Ирекле дәүләт Саксония  
 |теҙмәләге регион                                 = Ирекле дәүләт Саксония  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Мәғдән тауҙары (Германия районы)  
 |теҙмәләге район                                   = Мәғдән тауҙары (Германия районы)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            = 5 район  
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Конрад Фогель&lt;br /&gt;([[Христиан-демократ союз (Германия)|ХДС]])  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 31,67  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 515  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 3585 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 9456 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = ANA 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 14 1 71 210 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  = http://www.gemeinde-mildenau.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Мильденау''' ({{lang-de|Mildenau}}) — Германиялағы, [[Саксония]] ерендәге коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 3585 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 31,67 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 515 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9456 һәм автомобиль коды ANA.
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20140108122643/http://www.gemeinde-mildenau.de/ Рәсми сайт].

[[Категория:Саксония ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>8pltdb3odetnz52sxiovwf7wiatdnjd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Виэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28996</id>
    <revision>
      <id>1307857</id>
      <parentid>1206764</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T05:35:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>18660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Wiehe.png]] → [[File:DEU Wiehe (Roßleben-Wiehe) COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>1307857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5210" sha1="ille8wqx8lqaki23lc3ruycvnnqojs4" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = ҡала 
 |башҡортса исеме                         = Виэ 
 |төп исеме                                         = Wiehe 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DEU Wiehe (Roßleben-Wiehe) COA.svg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec      
 |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec  =  
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Кифхойзер (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Кифхойзер (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             = Бургомистр  
 |башлыҡ                                                         = Дагмар Диттмер  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 24,35  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 140  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 2051 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 6571 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = KYF 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 65 081 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  = http://www.stadt-wiehe.de 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Виэ''' ({{lang-de|Wiehe}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан ҡала.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса ҡалала 2051 кеше йәшәй.  [[Майҙан]]ы — 24,35 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 140 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6571 һәм автомобиль коды — KYF. 
 
==  Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
==  Һылтанмалар ==
* [http://www.stadt-wiehe.de Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922043726/https://stadt-wiehe.de/ |date=2020-09-22 }}.

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>ille8wqx8lqaki23lc3ruycvnnqojs4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шёнебек (Эльба)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29824</id>
    <revision>
      <id>1307842</id>
      <parentid>677900</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T16:00:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SpinnerLaserzthe2nd</username>
        <id>29418</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Schoenebeck.png]] → [[File:DEU Schönebeck (Elbe) COA.svg]]</comment>
      <origin>1307842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5089" sha1="te06s7udxr37qoayej9ixcu681fonj9" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = ҡала 
 |башҡортса исеме                         = Шёнебек (Эльба) 
 |төп исеме                                         = Schönebeck (Elbe) 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DEU Schönebeck (Elbe) COA.svg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 52|lat_min = 1|lat_sec     0 
 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 45|lon_sec  = 0 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Саксония-Анхальт  
 |теҙмәләге регион                                 = Саксония-Анхальт  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Зальцланд (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Зальцланд (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            = 8 район  
 |башлыҡ төрө                                             = Обербургомистр  
 |башлыҡ                                                         = Ханс-Юрген Хазе&lt;br /&gt;([[фирҡәһеҙ]])  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 58,37  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 51  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 33888 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 39218 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = SLK 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 15 0 89 305 
 |Commons-тағы категория                     = Schönebeck (Elbe) 
 |сайт                                                                  = http://www.schoenebeck.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Шёнебек (Эльба)''' ({{lang-de|Schönebeck (Elbe)}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан ҡала.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса ҡалала 33888 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 58,37 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 51 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39218 һәм автомобиль коды — SLK. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [http://www.schoenebeck.de/ Рәсми сайт].

[[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>te06s7udxr37qoayej9ixcu681fonj9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>29 октябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67868</id>
    <revision>
      <id>1307843</id>
      <parentid>1307838</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T16:22:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1307843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23274" sha1="c3890fux32vhtnpjcherieaslvjd28w" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''29 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 302-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 303-сө). Йыл аҙағына тиклем 63 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Инсульт]] менән көрәш көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: {{comment|Тәңкәле тимерәү|псориаз}} менән көрәш көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Интернет]] көнө.
* {{Сербия}} [[Сербия]]: Конституция көнө.
* {{Флагификация|СССР}}: [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|Комсомолдың]] тыуған көнө.
* {{Төркиә}} [[Төркиә]]: Республика көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя ультратауыш диагностикаһы табиптары көнө.
* {{Флагификация|Австралия}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Һаҡ ойошмалары хеҙмәткәрҙәре көнө. 
* {{Флагификация|Россия}}: Милли гвардия ғәскәрҙәренең ведомствонан тыш һаҡ хеҙмәткәрҙәре көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Башҡортостан}}: Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1863 йыл]]: [[Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Ай халыҡ-ара ойошмаһы]] төҙөлә.
* [[1918 йыл]]: [[Рәсәй]] коммунистик йәштәр союзы (РКСМ, артабан [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|ВЛКСМ]]) ойошторола.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1923 йыл]]: [[Төркиә]] үҙен республика тип иғлан итә.
* [[1931 йыл]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Торлаҡ-коммуналь министрлығы ойошторола.
* [[1945 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та беренсе ''шариклы ручка'' һатыуға сығарыла.
* [[1951 йыл]]: Хәҙерге [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның физик һәм органик химия кафедраһы ойошторола.
* [[1954 йыл]]: «Өфөнефтехим» предприятиеһы эш башлай.
* [[1959 йыл]]: [[Сибай]] медицина училищеһы (хәҙер колледж) асыла.
* [[1969 йыл]]: [[Интернет]]тың тыуған көнө.
* [[1989 йыл]]: [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] Конституцияһына индерелгән үҙгәрештәргә ярашлы РСФСР-ҙың халыҡ депутаттары съезы булдырыла.
* [[2012 йыл]]: ''«Windows Phone 8»'' операцион системаһы ҡулланыуға тәҡдим ителә.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов]] (1895—10.07.1938), [[йыр]]сы (лирик тенор), композитор, музыкаль йәмәғәтселек эшмәкәре. 1932 йылдан [[Өфө музыка училищеһы]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта [[ТТӘИ|Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институты]] хеҙмәткәре. Башҡорт һәм татар профессиональ музыкаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1929) — был маҡтаулы  исемгә лайыҡ булыусы тәүгеләрҙең береһе. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Иванов Михаил Михайлович]] (1905—29.09.1974), механик, хеҙмәт алдынғыһы. 1940 йылдан Өфө нефть сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре: механик оҫтаханалар мөдире, 1942 йылдан  өлкән инженер, 1947—1968 йылдарҙа контроль үлсәү приборҙары лабораторияһы мөдире. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1965), [[СССР]]-ҙың нефть эшкәртеү сәнәғәте отличнигы (1967). Сталин премияһы лауреаты (1951). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1949). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ишбулатов Рөстәм Хажиәхмәт улы]] (1905—18.04.1938, хәрби хеҙмәткәр. 1934 йылдан Ҡара диңгеҙ флотының һыу аҫты кәмәләре дивизионы командиры, 3-сө ранг капитаны. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Рябов Андрей Фёдорович]] (1925—14.02.2004), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, уҡсылар дивизияһы уҡсыһы, [[рядовой]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Проле Вильмош]] (1871—2.10.1946), [[Венгрия]] [[Тел ғилеме|тел белгесе]], [[шәрҡиәт]]се. [[Башҡорт теле]]нә арналған ғилми мәҡәләләр авторы.   
* [[Обухов Михаил Иванович]] (1871—4.10.1943), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. [[Өфө губернаһы]]ның халыҡ мәғарифына һәм мәктәптән тыш белем биреүгә арналған хеҙмәттәр авторы. 1913 йылдан Өфө губерна халыҡ мәғарифы бүлеге хеҙмәткәре, 1920 йылдан [[Өфө]]нөң Көнсығыш биҫтәһендә 1-се баҫҡыс берҙәм хеҙмәт мәктәбе, 1930 йылға тиклем Н. В. Гоголь исемендәге 5-се тимр юл  юл мәктәбе мөдире. 1919 йылдан эшсе һәм һалдат депутаттарының Өфө ҡала Советы ағзаһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Данилов Игорь Борисович]] (1946), юрист, прокуратура һәм суд органдары ветераны. Башҡортостандың Арбитраж суды Рәйесенең элекке  урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған юрисы, Рәсәй Прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Сыртланов Рауил Шаһихәйҙәр улы]] (1877—20.06.1916), [[Рәсәй империяһы]]ның 1904—1905 йылдарҙағы [[рус-япон һуғышы]]нда ҡатнашҡан һәм [[Беренсе донъя һуғышы]]нда һәләк булған хәрби эшмәкәре. 2016 йылдың башынан Ровно пехота полкы командиры, генерал‑майор (1916). Рәсәй империяһының 4‑се дәрәжә Изге Георгий (1917), 3‑сө (1913) һәм 4‑се (1905) дәрәжә Изге Анна, 3‑сө дәрәжә Изге Станислав (1912) ордендары кавалеры. [[Башҡорт]] дворяндары [[Сыртлановтар]] нәҫеленән. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Шланлыкүл]] ауылынан.
* [[Дәүләтшин Рәил Фазлиәхмәт улы]] (1957), [[нефть|нефтсе]]. 1980—2017 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы быраулаусыһы. Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Таштау (Дүртөйлө районы)|Таштау]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сөләймәнов Руслан Рим улы]] (1972), ғалим-тупраҡ белгесе. 1996 йылдан хәҙерге Өфө фәнни үҙәгенең [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]] хеҙмәткәре, 2003 йылдан өлкән, 2008 йылдан — төп, 2015 йылдан баш ғилми хеҙмәткәр. Биология фәндәре докторы (2011). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Иванова Мария Карповна]] (1913—2.01.2001), [[телефон]]ист. 1936—1972 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] элемтә узелы телефонисы; 1942—1944 йылдарҙа [[Силәбе өлкәһе]] хәҙерге [[Сыбаркүл (ҡала)|Сыбаркүл]] ҡалаһында урынлашҡан хәрби часть хеҙмәткәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1966). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Смородина Зинаида Ивановна]] (1918—22.05.2008), табип. 1942 йылдан [[Хәйбулла районы]] һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире, 1946—1958 һәм 1962—1974 йылдарҙа [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] район үҙәк дауаханаһы, артабан [[Өфө]]ләге 3-сө поликлиника терапевы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы (1957), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бәләбәй районы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рим Әхмәтов]] (1933—25.01.2017), [[Башҡортостан]]да йәшәп, [[рус теле]]ндә ижад иткән [[яҙыусы]], [[Журналистика|журналист]], сценарийҙар авторы, [[тәржемә]]се һәм үләндәр менән дауалаусы. 1976 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). [[Сергей Чекмарёв]] (1986) һәм [[Степан Злобин исемендәге әҙәби премия|Степан Злобин исемендәге]] (2008) премиялар лауреаты.
* [[Әүхәҙиева Дамира Мөғәмбәр ҡыҙы]] (1938, [[китапхана]]сы.  1964—1998 йылдарҙа [[Туймазы районы]] [[Илсембәт]] ауыл китапханаһы мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]] [[Ютазы районы]]ның Көрәш-Бүләк ауылынан.
* [[Дәүләткирәева Рауза Шаһимғәли ҡыҙы]] (1948), [[Педагогика|педагог]]. 1971—2008 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] [[Йәнгел]] урта мәктәбе [[уҡытыусы]]һы, уҡытыу эштәре мөдире, директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 1994—2004 йылдарҙа — [[мәктәп директоры]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1995). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡырҙас |Ҡырҙас]] ауылынан.
* [[Шаһиев Хәйҙәр Хызыр улы]] (1953), [[Агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1998 йылдан [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]], 2000—2012 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ районы]] хакимиәте башлығы. [[СССР]]-ҙың халыҡ, Башҡортостан Республикаһының 1—3-сө саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2005) һәм Башҡортостан Республикаһының (1993) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1997), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2003), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2008) ордендары кавалеры. Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданы (2010). 
* [[Әлибаева Сәрүәр Миңлеғәли ҡыҙы]] (1953), педагог. 1972 йылдан Хәйбулла районы мәктәптәре, шул иҫәптән 1976—2008 йылдарҙа [[Фёдоровка (Хәйбулла районы)|Фёдоровка]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1990). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районының [[Темәс]] ауылынан.
* [[Хорева Эльза Рәхимйән ҡыҙы]] (1958), журналист, дәүләт хеҙмәткәре. 2011—2018 йылдарҙа [[Республика Башкортостан (гәзит)|«Республика Башкортостан»]] гәзитенең баш мөхәррире. Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 1979 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы.
* [[Нәбиуллина Эльвира Сәхипзада ҡыҙы]] (1963), [[иҡтисад]]сы һәм [[дәүләт]] эшмәкәре. 2013 йылдан Рәсәй Үҙәк банкы рәйесе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Трофимова Ирина Александровна]] (1929), педагог. 1951 йылдан Ленинград хореография училищеһы (1991 йылдан А. Я. Ваганова исемендәге Рус балеты академияһы) уҡытыусыһы. Профессор (2002). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Санкт-Петербург]] ҡалаһынан.
* [[Кобяков Михаил Александрович]] (1934), хеҙмәт ветераны. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995), [[Октябрь Революцияһы ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Кесе Ыҡтамаҡ]] ауылынан.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Нәжметдинов Рафит Заһит улы]] (1939), хеҙмәт ветераны. 1980—2009 йылдарҙа [[Борай районы]]ның Ленин исемендәге хужалыҡ рәйесе. Башҡорт АССР‑ының 9-сы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1998), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған агрономы (1981). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Оло Баҙраҡ]] ауылынан.
* [[Михайлов Валерий Иванович]] (1954), инженер‑конструктор. 1991 йылдан [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]]ның Энергоресурстарҙы транспортировкалау проблемалары институты хеҙмәткәре, 2001 йылдан — проекттар буйынса баш инженер. Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2009). Сығышы менән [[Бәләбәй]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:29 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1880]]: Абрам Фёдорович Ио́ффе, [[СССР]] физигы, академик, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1955).
* [[1897]]: Йозеф Геббельс, [[Германия]] сәйәсмәне.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1900]]: Александр Реформа́тский, СССР тел белгесе, филология фәндәре докторы (1962), профессор.
* [[1922]]: Александр Зиновьев, СССР һәм [[Рәсәй]] ғалиме, социолог, философ һәм яҙыусы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.
* [[1929]]: Я́сен Засу́рский, СССР һәм Рәсәй әҙәбиәт белгесе, 1965—2007 йылдарҙа [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның журналистика факультеты деканы.
* [[1929]]: Евгений Примаков, СССР һәм Рәсәй сәйәсмәне.
* [[1948]]: Елена Драпе́ко, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, йәмәғәт эшмәкәре, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1980).
* [[1954]]: Руслан А́ушев, СССР һәм Рәсәй хәрби, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[Ингуш Республикаһы]]ның беренсе президенты, [[Советтар Союзы Геройы]] (1982), генерал-лейтенант.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:29 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1783]]: Жан Лерон Д’Аламбер, [[Франция]] математигы.
* [[1938]]: Сәхипгәрәй Сәйетғәлиев, [[СССР]]-ҙың дәүләт эшмәкәре, сәйәси золом ҡорбаны.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1971]]: Арне Тиселиус, [[Швеция]] биохимигы.
* [[1988]]: [[Әһлетдинов Фәйзулла Хәзи улы]], Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).
* [[1995]]: Риза Ишморат, драматург, йәмәғәт эшмәкәре, Татар АССР-ының һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.
* [[2001]]: Григорий Чухрай, кинорежиссёр, сценарист һәм педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1981).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К29]]
[[Категория:29 октябрь]]</text>
      <sha1>c3890fux32vhtnpjcherieaslvjd28w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307844</id>
      <parentid>1307843</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T16:30:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1307844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23529" sha1="n79ted3p3lhqlrwtn4a7e97ueu5n6ak" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''29 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 302-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 303-сө). Йыл аҙағына тиклем 63 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Инсульт]] менән көрәш көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: {{comment|Тәңкәле тимерәү|псориаз}} менән көрәш көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Интернет]] көнө.
* {{Сербия}} [[Сербия]]: Конституция көнө.
* {{Флагификация|СССР}}: [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|Комсомолдың]] тыуған көнө.
* {{Төркиә}} [[Төркиә]]: Республика көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя ультратауыш диагностикаһы табиптары көнө.
* {{Флагификация|Австралия}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Һаҡ ойошмалары хеҙмәткәрҙәре көнө. 
* {{Флагификация|Россия}}: Милли гвардия ғәскәрҙәренең ведомствонан тыш һаҡ хеҙмәткәрҙәре көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Башҡортостан}}: Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1863 йыл]]: [[Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Ай халыҡ-ара ойошмаһы]] төҙөлә.
* [[1918 йыл]]: [[Рәсәй]] коммунистик йәштәр союзы (РКСМ, артабан [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|ВЛКСМ]]) ойошторола.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1923 йыл]]: [[Төркиә]] үҙен республика тип иғлан итә.
* [[1931 йыл]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Торлаҡ-коммуналь министрлығы ойошторола.
* [[1945 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та беренсе ''шариклы ручка'' һатыуға сығарыла.
* [[1951 йыл]]: Хәҙерге [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның физик һәм органик химия кафедраһы ойошторола.
* [[1954 йыл]]: «Өфөнефтехим» предприятиеһы эш башлай.
* [[1959 йыл]]: [[Сибай]] медицина училищеһы (хәҙер колледж) асыла.
* [[1969 йыл]]: [[Интернет]]тың тыуған көнө.
* [[1989 йыл]]: [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] Конституцияһына индерелгән үҙгәрештәргә ярашлы РСФСР-ҙың халыҡ депутаттары съезы булдырыла.
* [[2012 йыл]]: ''«Windows Phone 8»'' операцион системаһы ҡулланыуға тәҡдим ителә.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов]] (1895—10.07.1938), [[йыр]]сы (лирик тенор), композитор, музыкаль йәмәғәтселек эшмәкәре. 1932 йылдан [[Өфө музыка училищеһы]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта [[ТТӘИ|Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институты]] хеҙмәткәре. Башҡорт һәм татар профессиональ музыкаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1929) — был маҡтаулы  исемгә лайыҡ булыусы тәүгеләрҙең береһе. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Иванов Михаил Михайлович]] (1905—29.09.1974), механик, хеҙмәт алдынғыһы. 1940 йылдан Өфө нефть сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре: механик оҫтаханалар мөдире, 1942 йылдан  өлкән инженер, 1947—1968 йылдарҙа контроль үлсәү приборҙары лабораторияһы мөдире. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1965), [[СССР]]-ҙың нефть эшкәртеү сәнәғәте отличнигы (1967). Сталин премияһы лауреаты (1951). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1949). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ишбулатов Рөстәм Хажиәхмәт улы]] (1905—18.04.1938, хәрби хеҙмәткәр. 1934 йылдан Ҡара диңгеҙ флотының һыу аҫты кәмәләре дивизионы командиры, 3-сө ранг капитаны. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Рябов Андрей Фёдорович]] (1925—14.02.2004), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, уҡсылар дивизияһы уҡсыһы, [[рядовой]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Проле Вильмош]] (1871—2.10.1946), [[Венгрия]] [[Тел ғилеме|тел белгесе]], [[шәрҡиәт]]се. [[Венгр теле]]ндә 1903 һәм 1904 йылдарҙа [[Будапешт]] ҡалаһында баҫылып сыҡҡан «Башҡорт теле грамматикаһы» һәм [[башҡорт теле]]нә арналған башҡа ғилми мәҡәләләр авторы.   
* [[Обухов Михаил Иванович]] (1871—4.10.1943), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. [[Өфө губернаһы]]ның халыҡ мәғарифына һәм мәктәптән тыш белем биреүгә арналған хеҙмәттәр авторы. 1913 йылдан Өфө губерна халыҡ мәғарифы бүлеге хеҙмәткәре, 1920 йылдан [[Өфө]]нөң Көнсығыш биҫтәһендә 1-се баҫҡыс берҙәм хеҙмәт мәктәбе, 1930 йылға тиклем Н. В. Гоголь исемендәге 5-се тимер юл мәктәбе мөдире. 1919 йылдан эшсе һәм һалдат депутаттарының Өфө ҡала советы ағзаһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Данилов Игорь Борисович]] (1946), [[хоҡуҡ|юрист]], прокуратура һәм суд органдары хеҙмәткәре. Башҡортостандың Арбитраж суды Рәйесенең элекке урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған юрисы, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] Прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Сыртланов Рауил Шаһихәйҙәр улы]] (1877—20.06.1916), [[Рәсәй империяһы]]ның 1904—1905 йылдарҙағы [[рус-япон һуғышы]]нда ҡатнашҡан һәм [[Беренсе донъя һуғышы]]нда һәләк булған хәрби эшмәкәре. 2016 йылдың башынан Ровно пехота полкы командиры, генерал‑майор (1916). Рәсәй империяһының 4‑се дәрәжә Изге Георгий (1917), 3‑сө (1913) һәм 4‑се (1905) дәрәжә Изге Анна, 3‑сө дәрәжә Изге Станислав (1912) ордендары кавалеры. [[Башҡорт]] дворяндары [[Сыртлановтар]] нәҫеленән. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Шланлыкүл]] ауылынан.
* [[Дәүләтшин Рәил Фазлиәхмәт улы]] (1957), [[нефть|нефтсе]]. 1980—2017 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы быраулаусыһы. Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Таштау (Дүртөйлө районы)|Таштау]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сөләймәнов Руслан Рим улы]] (1972), ғалим-тупраҡ белгесе. 1996 йылдан хәҙерге Өфө фәнни үҙәгенең [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]] хеҙмәткәре, 2003 йылдан өлкән, 2008 йылдан — төп, 2015 йылдан баш ғилми хеҙмәткәр. Биология фәндәре докторы (2011). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Иванова Мария Карповна]] (1913—2.01.2001), [[телефон]]ист. 1936—1972 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] элемтә узелы телефонисы; 1942—1944 йылдарҙа [[Силәбе өлкәһе]] хәҙерге [[Сыбаркүл (ҡала)|Сыбаркүл]] ҡалаһында урынлашҡан хәрби часть хеҙмәткәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1966). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Смородина Зинаида Ивановна]] (1918—22.05.2008), табип. 1942 йылдан [[Хәйбулла районы]] һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире, 1946—1958 һәм 1962—1974 йылдарҙа [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] район үҙәк дауаханаһы, артабан [[Өфө]]ләге 3-сө поликлиника терапевы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы (1957), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бәләбәй районы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рим Әхмәтов]] (1933—25.01.2017), [[Башҡортостан]]да йәшәп, [[рус теле]]ндә ижад иткән [[яҙыусы]], [[Журналистика|журналист]], сценарийҙар авторы, [[тәржемә]]се һәм үләндәр менән дауалаусы. 1976 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). [[Сергей Чекмарёв]] (1986) һәм [[Степан Злобин исемендәге әҙәби премия|Степан Злобин исемендәге]] (2008) премиялар лауреаты.
* [[Әүхәҙиева Дамира Мөғәмбәр ҡыҙы]] (1938, [[китапхана]]сы.  1964—1998 йылдарҙа [[Туймазы районы]] [[Илсембәт]] ауыл китапханаһы мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]] [[Ютазы районы]]ның Көрәш-Бүләк ауылынан.
* [[Дәүләткирәева Рауза Шаһимғәли ҡыҙы]] (1948), [[Педагогика|педагог]]. 1971—2008 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] [[Йәнгел]] урта мәктәбе [[уҡытыусы]]һы, уҡытыу эштәре мөдире, директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 1994—2004 йылдарҙа — [[мәктәп директоры]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1995). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡырҙас |Ҡырҙас]] ауылынан.
* [[Шаһиев Хәйҙәр Хызыр улы]] (1953), [[Агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1998 йылдан [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]], 2000—2012 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ районы]] хакимиәте башлығы. [[СССР]]-ҙың халыҡ, Башҡортостан Республикаһының 1—3-сө саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2005) һәм Башҡортостан Республикаһының (1993) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1997), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2003), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2008) ордендары кавалеры. Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданы (2010). 
* [[Әлибаева Сәрүәр Миңлеғәли ҡыҙы]] (1953), педагог. 1972 йылдан Хәйбулла районы мәктәптәре, шул иҫәптән 1976—2008 йылдарҙа [[Фёдоровка (Хәйбулла районы)|Фёдоровка]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1990). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районының [[Темәс]] ауылынан.
* [[Хорева Эльза Рәхимйән ҡыҙы]] (1958), журналист, дәүләт хеҙмәткәре. 2011—2018 йылдарҙа [[Республика Башкортостан (гәзит)|«Республика Башкортостан»]] гәзитенең баш мөхәррире. Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 1979 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы.
* [[Нәбиуллина Эльвира Сәхипзада ҡыҙы]] (1963), [[иҡтисад]]сы һәм [[дәүләт]] эшмәкәре. 2013 йылдан Рәсәй Үҙәк банкы рәйесе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Трофимова Ирина Александровна]] (1929), педагог. 1951 йылдан Ленинград хореография училищеһы (1991 йылдан А. Я. Ваганова исемендәге Рус балеты академияһы) уҡытыусыһы. Профессор (2002). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Санкт-Петербург]] ҡалаһынан.
* [[Кобяков Михаил Александрович]] (1934), хеҙмәт ветераны. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995), [[Октябрь Революцияһы ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Кесе Ыҡтамаҡ]] ауылынан.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Нәжметдинов Рафит Заһит улы]] (1939), хеҙмәт ветераны. 1980—2009 йылдарҙа [[Борай районы]]ның Ленин исемендәге хужалыҡ рәйесе. Башҡорт АССР‑ының 9-сы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1998), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған агрономы (1981). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Оло Баҙраҡ]] ауылынан.
* [[Михайлов Валерий Иванович]] (1954), инженер‑конструктор. 1991 йылдан [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]]ның Энергоресурстарҙы транспортировкалау проблемалары институты хеҙмәткәре, 2001 йылдан — проекттар буйынса баш инженер. Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2009). Сығышы менән [[Бәләбәй]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:29 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1880]]: Абрам Фёдорович Ио́ффе, [[СССР]] физигы, академик, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1955).
* [[1897]]: Йозеф Геббельс, [[Германия]] сәйәсмәне.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1900]]: Александр Реформа́тский, СССР тел белгесе, филология фәндәре докторы (1962), профессор.
* [[1922]]: Александр Зиновьев, СССР һәм [[Рәсәй]] ғалиме, социолог, философ һәм яҙыусы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.
* [[1929]]: Я́сен Засу́рский, СССР һәм Рәсәй әҙәбиәт белгесе, 1965—2007 йылдарҙа [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның журналистика факультеты деканы.
* [[1929]]: Евгений Примаков, СССР һәм Рәсәй сәйәсмәне.
* [[1948]]: Елена Драпе́ко, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, йәмәғәт эшмәкәре, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1980).
* [[1954]]: Руслан А́ушев, СССР һәм Рәсәй хәрби, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[Ингуш Республикаһы]]ның беренсе президенты, [[Советтар Союзы Геройы]] (1982), генерал-лейтенант.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:29 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1783]]: Жан Лерон Д’Аламбер, [[Франция]] математигы.
* [[1938]]: Сәхипгәрәй Сәйетғәлиев, [[СССР]]-ҙың дәүләт эшмәкәре, сәйәси золом ҡорбаны.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1971]]: Арне Тиселиус, [[Швеция]] биохимигы.
* [[1988]]: [[Әһлетдинов Фәйзулла Хәзи улы]], Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).
* [[1995]]: Риза Ишморат, драматург, йәмәғәт эшмәкәре, Татар АССР-ының һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.
* [[2001]]: Григорий Чухрай, кинорежиссёр, сценарист һәм педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1981).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К29]]
[[Категория:29 октябрь]]</text>
      <sha1>n79ted3p3lhqlrwtn4a7e97ueu5n6ak</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307845</id>
      <parentid>1307844</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T16:39:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23912" sha1="ptgdjss0fka4ftki09mcrvc9ce8k3p1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''29 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 302-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 303-сө). Йыл аҙағына тиклем 63 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Инсульт]] менән көрәш көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: {{comment|Тәңкәле тимерәү|псориаз}} менән көрәш көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Интернет]] көнө.
* {{Сербия}} [[Сербия]]: Конституция көнө.
* {{Флагификация|СССР}}: [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|Комсомолдың]] тыуған көнө.
* {{Төркиә}} [[Төркиә]]: Республика көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя ультратауыш диагностикаһы табиптары көнө.
* {{Флагификация|Австралия}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Һаҡ ойошмалары хеҙмәткәрҙәре көнө. 
* {{Флагификация|Россия}}: Милли гвардия ғәскәрҙәренең ведомствонан тыш һаҡ хеҙмәткәрҙәре көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Башҡортостан}}: Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1863 йыл]]: [[Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Ай халыҡ-ара ойошмаһы]] төҙөлә.
* [[1918 йыл]]: [[Рәсәй]] коммунистик йәштәр союзы (РКСМ, артабан [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|ВЛКСМ]]) ойошторола.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1923 йыл]]: [[Төркиә]] үҙен республика тип иғлан итә.
* [[1931 йыл]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Торлаҡ-коммуналь министрлығы ойошторола.
* [[1945 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та беренсе ''шариклы ручка'' һатыуға сығарыла.
* [[1951 йыл]]: Хәҙерге [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның физик һәм органик химия кафедраһы ойошторола.
* [[1954 йыл]]: «Өфөнефтехим» предприятиеһы эш башлай.
* [[1959 йыл]]: [[Сибай]] медицина училищеһы (хәҙер колледж) асыла.
* [[1969 йыл]]: [[Интернет]]тың тыуған көнө.
* [[1989 йыл]]: [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] Конституцияһына индерелгән үҙгәрештәргә ярашлы РСФСР-ҙың халыҡ депутаттары съезы булдырыла.
* [[2012 йыл]]: ''«Windows Phone 8»'' операцион системаһы ҡулланыуға тәҡдим ителә.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов]] (1895—10.07.1938), [[йыр]]сы (лирик тенор), композитор, музыкаль йәмәғәтселек эшмәкәре. 1932 йылдан [[Өфө музыка училищеһы]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта [[ТТӘИ|Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институты]] хеҙмәткәре. Башҡорт һәм татар профессиональ музыкаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1929) — был маҡтаулы  исемгә лайыҡ булыусы тәүгеләрҙең береһе. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Иванов Михаил Михайлович]] (1905—29.09.1974), механик, хеҙмәт алдынғыһы. 1940 йылдан Өфө нефть сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре: механик оҫтаханалар мөдире, 1942 йылдан  өлкән инженер, 1947—1968 йылдарҙа контроль үлсәү приборҙары лабораторияһы мөдире. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1965), [[СССР]]-ҙың нефть эшкәртеү сәнәғәте отличнигы (1967). Сталин премияһы лауреаты (1951). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1949). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ишбулатов Рөстәм Хажиәхмәт улы]] (1905—18.04.1938, хәрби хеҙмәткәр. 1934 йылдан Ҡара диңгеҙ флотының һыу аҫты кәмәләре дивизионы командиры, 3-сө ранг капитаны. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Рябов Андрей Фёдорович]] (1925—14.02.2004), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, уҡсылар дивизияһы уҡсыһы, [[рядовой]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Проле Вильмош]] (1871—2.10.1946), [[Венгрия]] [[Тел ғилеме|тел белгесе]], [[шәрҡиәт]]се. [[Венгр теле]]ндә 1903 һәм 1904 йылдарҙа [[Будапешт]] ҡалаһында баҫылып сыҡҡан «Башҡорт теле грамматикаһы» һәм [[башҡорт теле]]нә арналған башҡа ғилми мәҡәләләр авторы.   
* [[Обухов Михаил Иванович]] (1871—4.10.1943), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. [[Өфө губернаһы]]ның халыҡ мәғарифына һәм мәктәптән тыш белем биреүгә арналған хеҙмәттәр авторы. 1913 йылдан Өфө губерна халыҡ мәғарифы бүлеге хеҙмәткәре, 1920 йылдан [[Өфө]]нөң Көнсығыш биҫтәһендә 1-се баҫҡыс берҙәм хеҙмәт мәктәбе, 1930 йылға тиклем Н. В. Гоголь исемендәге 5-се тимер юл мәктәбе мөдире. 1919 йылдан эшсе һәм һалдат депутаттарының Өфө ҡала советы ағзаһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Данилов Игорь Борисович]] (1946), [[хоҡуҡ|юрист]], прокуратура һәм суд органдары хеҙмәткәре. Башҡортостандың Арбитраж суды Рәйесенең элекке урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған юрисы, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] Прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  
* [[Кәлимуллин Наил Нәғим улы]] (1951), [[һаулыҡ һаҡлау]] өлкәһе хеҙмәткәре. [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] клиникаһының ультратауыш диагностикаһы табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.

}}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Сыртланов Рауил Шаһихәйҙәр улы]] (1877—20.06.1916), [[Рәсәй империяһы]]ның 1904—1905 йылдарҙағы [[рус-япон һуғышы]]нда ҡатнашҡан һәм [[Беренсе донъя һуғышы]]нда һәләк булған хәрби эшмәкәре. 2016 йылдың башынан Ровно пехота полкы командиры, генерал‑майор (1916). Рәсәй империяһының 4‑се дәрәжә Изге Георгий (1917), 3‑сө (1913) һәм 4‑се (1905) дәрәжә Изге Анна, 3‑сө дәрәжә Изге Станислав (1912) ордендары кавалеры. [[Башҡорт]] дворяндары [[Сыртлановтар]] нәҫеленән. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Шланлыкүл]] ауылынан.
* [[Дәүләтшин Рәил Фазлиәхмәт улы]] (1957), [[нефть|нефтсе]]. 1980—2017 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы быраулаусыһы. Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Таштау (Дүртөйлө районы)|Таштау]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сөләймәнов Руслан Рим улы]] (1972), ғалим-тупраҡ белгесе. 1996 йылдан хәҙерге Өфө фәнни үҙәгенең [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]] хеҙмәткәре, 2003 йылдан өлкән, 2008 йылдан — төп, 2015 йылдан баш ғилми хеҙмәткәр. Биология фәндәре докторы (2011). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Иванова Мария Карповна]] (1913—2.01.2001), [[телефон]]ист. 1936—1972 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] элемтә узелы телефонисы; 1942—1944 йылдарҙа [[Силәбе өлкәһе]] хәҙерге [[Сыбаркүл (ҡала)|Сыбаркүл]] ҡалаһында урынлашҡан хәрби часть хеҙмәткәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1966). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Смородина Зинаида Ивановна]] (1918—22.05.2008), табип. 1942 йылдан [[Хәйбулла районы]] һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире, 1946—1958 һәм 1962—1974 йылдарҙа [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] район үҙәк дауаханаһы, артабан [[Өфө]]ләге 3-сө поликлиника терапевы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы (1957), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бәләбәй районы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рим Әхмәтов]] (1933—25.01.2017), [[Башҡортостан]]да йәшәп, [[рус теле]]ндә ижад иткән [[яҙыусы]], [[Журналистика|журналист]], сценарийҙар авторы, [[тәржемә]]се һәм үләндәр менән дауалаусы. 1976 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). [[Сергей Чекмарёв]] (1986) һәм [[Степан Злобин исемендәге әҙәби премия|Степан Злобин исемендәге]] (2008) премиялар лауреаты.
* [[Әүхәҙиева Дамира Мөғәмбәр ҡыҙы]] (1938, [[китапхана]]сы.  1964—1998 йылдарҙа [[Туймазы районы]] [[Илсембәт]] ауыл китапханаһы мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]] [[Ютазы районы]]ның Көрәш-Бүләк ауылынан.
* [[Дәүләткирәева Рауза Шаһимғәли ҡыҙы]] (1948), [[Педагогика|педагог]]. 1971—2008 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] [[Йәнгел]] урта мәктәбе [[уҡытыусы]]һы, уҡытыу эштәре мөдире, директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 1994—2004 йылдарҙа — [[мәктәп директоры]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1995). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡырҙас |Ҡырҙас]] ауылынан.
* [[Шаһиев Хәйҙәр Хызыр улы]] (1953), [[Агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1998 йылдан [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]], 2000—2012 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ районы]] хакимиәте башлығы. [[СССР]]-ҙың халыҡ, Башҡортостан Республикаһының 1—3-сө саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2005) һәм Башҡортостан Республикаһының (1993) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1997), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2003), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2008) ордендары кавалеры. Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданы (2010). 
* [[Әлибаева Сәрүәр Миңлеғәли ҡыҙы]] (1953), педагог. 1972 йылдан Хәйбулла районы мәктәптәре, шул иҫәптән 1976—2008 йылдарҙа [[Фёдоровка (Хәйбулла районы)|Фёдоровка]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1990). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районының [[Темәс]] ауылынан.
* [[Хорева Эльза Рәхимйән ҡыҙы]] (1958), журналист, дәүләт хеҙмәткәре. 2011—2018 йылдарҙа [[Республика Башкортостан (гәзит)|«Республика Башкортостан»]] гәзитенең баш мөхәррире. Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 1979 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы.
* [[Нәбиуллина Эльвира Сәхипзада ҡыҙы]] (1963), [[иҡтисад]]сы һәм [[дәүләт]] эшмәкәре. 2013 йылдан Рәсәй Үҙәк банкы рәйесе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Трофимова Ирина Александровна]] (1929), педагог. 1951 йылдан Ленинград хореография училищеһы (1991 йылдан А. Я. Ваганова исемендәге Рус балеты академияһы) уҡытыусыһы. Профессор (2002). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Санкт-Петербург]] ҡалаһынан.
* [[Кобяков Михаил Александрович]] (1934), хеҙмәт ветераны. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995), [[Октябрь Революцияһы ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Кесе Ыҡтамаҡ]] ауылынан.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Нәжметдинов Рафит Заһит улы]] (1939), хеҙмәт ветераны. 1980—2009 йылдарҙа [[Борай районы]]ның Ленин исемендәге хужалыҡ рәйесе. Башҡорт АССР‑ының 9-сы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1998), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған агрономы (1981). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Оло Баҙраҡ]] ауылынан.
* [[Михайлов Валерий Иванович]] (1954), инженер‑конструктор. 1991 йылдан [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]]ның Энергоресурстарҙы транспортировкалау проблемалары институты хеҙмәткәре, 2001 йылдан — проекттар буйынса баш инженер. Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2009). Сығышы менән [[Бәләбәй]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:29 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1880]]: Абрам Фёдорович Ио́ффе, [[СССР]] физигы, академик, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1955).
* [[1897]]: Йозеф Геббельс, [[Германия]] сәйәсмәне.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1900]]: Александр Реформа́тский, СССР тел белгесе, филология фәндәре докторы (1962), профессор.
* [[1922]]: Александр Зиновьев, СССР һәм [[Рәсәй]] ғалиме, социолог, философ һәм яҙыусы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.
* [[1929]]: Я́сен Засу́рский, СССР һәм Рәсәй әҙәбиәт белгесе, 1965—2007 йылдарҙа [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның журналистика факультеты деканы.
* [[1929]]: Евгений Примаков, СССР һәм Рәсәй сәйәсмәне.
* [[1948]]: Елена Драпе́ко, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, йәмәғәт эшмәкәре, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1980).
* [[1954]]: Руслан А́ушев, СССР һәм Рәсәй хәрби, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[Ингуш Республикаһы]]ның беренсе президенты, [[Советтар Союзы Геройы]] (1982), генерал-лейтенант.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:29 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1783]]: Жан Лерон Д’Аламбер, [[Франция]] математигы.
* [[1938]]: Сәхипгәрәй Сәйетғәлиев, [[СССР]]-ҙың дәүләт эшмәкәре, сәйәси золом ҡорбаны.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1971]]: Арне Тиселиус, [[Швеция]] биохимигы.
* [[1988]]: [[Әһлетдинов Фәйзулла Хәзи улы]], Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).
* [[1995]]: Риза Ишморат, драматург, йәмәғәт эшмәкәре, Татар АССР-ының һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.
* [[2001]]: Григорий Чухрай, кинорежиссёр, сценарист һәм педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1981).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К29]]
[[Категория:29 октябрь]]</text>
      <sha1>ptgdjss0fka4ftki09mcrvc9ce8k3p1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307846</id>
      <parentid>1307845</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T16:42:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24284" sha1="d01p5o2pzd0bmu5nyl31zsgohtftmpw" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''29 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 302-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 303-сө). Йыл аҙағына тиклем 63 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Инсульт]] менән көрәш көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: {{comment|Тәңкәле тимерәү|псориаз}} менән көрәш көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Интернет]] көнө.
* {{Сербия}} [[Сербия]]: Конституция көнө.
* {{Флагификация|СССР}}: [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|Комсомолдың]] тыуған көнө.
* {{Төркиә}} [[Төркиә]]: Республика көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя ультратауыш диагностикаһы табиптары көнө.
* {{Флагификация|Австралия}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Һаҡ ойошмалары хеҙмәткәрҙәре көнө. 
* {{Флагификация|Россия}}: Милли гвардия ғәскәрҙәренең ведомствонан тыш һаҡ хеҙмәткәрҙәре көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Башҡортостан}}: Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1863 йыл]]: [[Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Ай халыҡ-ара ойошмаһы]] төҙөлә.
* [[1918 йыл]]: [[Рәсәй]] коммунистик йәштәр союзы (РКСМ, артабан [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|ВЛКСМ]]) ойошторола.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1923 йыл]]: [[Төркиә]] үҙен республика тип иғлан итә.
* [[1931 йыл]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Торлаҡ-коммуналь министрлығы ойошторола.
* [[1945 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та беренсе ''шариклы ручка'' һатыуға сығарыла.
* [[1951 йыл]]: Хәҙерге [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның физик һәм органик химия кафедраһы ойошторола.
* [[1954 йыл]]: «Өфөнефтехим» предприятиеһы эш башлай.
* [[1959 йыл]]: [[Сибай]] медицина училищеһы (хәҙер колледж) асыла.
* [[1969 йыл]]: [[Интернет]]тың тыуған көнө.
* [[1989 йыл]]: [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] Конституцияһына индерелгән үҙгәрештәргә ярашлы РСФСР-ҙың халыҡ депутаттары съезы булдырыла.
* [[2012 йыл]]: ''«Windows Phone 8»'' операцион системаһы ҡулланыуға тәҡдим ителә.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов]] (1895—10.07.1938), [[йыр]]сы (лирик тенор), композитор, музыкаль йәмәғәтселек эшмәкәре. 1932 йылдан [[Өфө музыка училищеһы]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта [[ТТӘИ|Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институты]] хеҙмәткәре. Башҡорт һәм татар профессиональ музыкаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1929) — был маҡтаулы  исемгә лайыҡ булыусы тәүгеләрҙең береһе. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Иванов Михаил Михайлович]] (1905—29.09.1974), механик, хеҙмәт алдынғыһы. 1940 йылдан Өфө нефть сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре: механик оҫтаханалар мөдире, 1942 йылдан  өлкән инженер, 1947—1968 йылдарҙа контроль үлсәү приборҙары лабораторияһы мөдире. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1965), [[СССР]]-ҙың нефть эшкәртеү сәнәғәте отличнигы (1967). Сталин премияһы лауреаты (1951). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1949). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ишбулатов Рөстәм Хажиәхмәт улы]] (1905—18.04.1938, хәрби хеҙмәткәр. 1934 йылдан Ҡара диңгеҙ флотының һыу аҫты кәмәләре дивизионы командиры, 3-сө ранг капитаны. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Рябов Андрей Фёдорович]] (1925—14.02.2004), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, уҡсылар дивизияһы уҡсыһы, [[рядовой]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Проле Вильмош]] (1871—2.10.1946), [[Венгрия]] [[Тел ғилеме|тел белгесе]], [[шәрҡиәт]]се. [[Венгр теле]]ндә 1903 һәм 1904 йылдарҙа [[Будапешт]] ҡалаһында баҫылып сыҡҡан «Башҡорт теле грамматикаһы» һәм [[башҡорт теле]]нә арналған башҡа ғилми мәҡәләләр авторы.   
* [[Обухов Михаил Иванович]] (1871—4.10.1943), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. [[Өфө губернаһы]]ның халыҡ мәғарифына һәм мәктәптән тыш белем биреүгә арналған хеҙмәттәр авторы. 1913 йылдан Өфө губерна халыҡ мәғарифы бүлеге хеҙмәткәре, 1920 йылдан [[Өфө]]нөң Көнсығыш биҫтәһендә 1-се баҫҡыс берҙәм хеҙмәт мәктәбе, 1930 йылға тиклем Н. В. Гоголь исемендәге 5-се тимер юл мәктәбе мөдире. 1919 йылдан эшсе һәм һалдат депутаттарының Өфө ҡала советы ағзаһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Данилов Игорь Борисович]] (1946), [[хоҡуҡ|юрист]], прокуратура һәм суд органдары хеҙмәткәре. Башҡортостандың Арбитраж суды Рәйесенең элекке урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған юрисы, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] Прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  
* [[Кәлимуллин Наил Нәғим улы]] (1951), [[һаулыҡ һаҡлау]] өлкәһе хеҙмәткәре. [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] клиникаһының ультратауыш диагностикаһы табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Воробьева Нина Владимировна]] (1956), [[Педагогика|педагог]]. Өфө ҡалаһының Нариман Сабитов исемендәге 1-се балалар музыка мәктәбе уҡытыусыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
}}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Сыртланов Рауил Шаһихәйҙәр улы]] (1877—20.06.1916), [[Рәсәй империяһы]]ның 1904—1905 йылдарҙағы [[рус-япон һуғышы]]нда ҡатнашҡан һәм [[Беренсе донъя һуғышы]]нда һәләк булған хәрби эшмәкәре. 2016 йылдың башынан Ровно пехота полкы командиры, генерал‑майор (1916). Рәсәй империяһының 4‑се дәрәжә Изге Георгий (1917), 3‑сө (1913) һәм 4‑се (1905) дәрәжә Изге Анна, 3‑сө дәрәжә Изге Станислав (1912) ордендары кавалеры. [[Башҡорт]] дворяндары [[Сыртлановтар]] нәҫеленән. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Шланлыкүл]] ауылынан.
* [[Дәүләтшин Рәил Фазлиәхмәт улы]] (1957), [[нефть|нефтсе]]. 1980—2017 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы быраулаусыһы. Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Таштау (Дүртөйлө районы)|Таштау]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сөләймәнов Руслан Рим улы]] (1972), ғалим-тупраҡ белгесе. 1996 йылдан хәҙерге Өфө фәнни үҙәгенең [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]] хеҙмәткәре, 2003 йылдан өлкән, 2008 йылдан — төп, 2015 йылдан баш ғилми хеҙмәткәр. Биология фәндәре докторы (2011). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Иванова Мария Карповна]] (1913—2.01.2001), [[телефон]]ист. 1936—1972 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] элемтә узелы телефонисы; 1942—1944 йылдарҙа [[Силәбе өлкәһе]] хәҙерге [[Сыбаркүл (ҡала)|Сыбаркүл]] ҡалаһында урынлашҡан хәрби часть хеҙмәткәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1966). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Смородина Зинаида Ивановна]] (1918—22.05.2008), табип. 1942 йылдан [[Хәйбулла районы]] һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире, 1946—1958 һәм 1962—1974 йылдарҙа [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] район үҙәк дауаханаһы, артабан [[Өфө]]ләге 3-сө поликлиника терапевы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы (1957), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бәләбәй районы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рим Әхмәтов]] (1933—25.01.2017), [[Башҡортостан]]да йәшәп, [[рус теле]]ндә ижад иткән [[яҙыусы]], [[Журналистика|журналист]], сценарийҙар авторы, [[тәржемә]]се һәм үләндәр менән дауалаусы. 1976 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). [[Сергей Чекмарёв]] (1986) һәм [[Степан Злобин исемендәге әҙәби премия|Степан Злобин исемендәге]] (2008) премиялар лауреаты.
* [[Әүхәҙиева Дамира Мөғәмбәр ҡыҙы]] (1938, [[китапхана]]сы.  1964—1998 йылдарҙа [[Туймазы районы]] [[Илсембәт]] ауыл китапханаһы мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]] [[Ютазы районы]]ның Көрәш-Бүләк ауылынан.
* [[Дәүләткирәева Рауза Шаһимғәли ҡыҙы]] (1948), [[Педагогика|педагог]]. 1971—2008 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] [[Йәнгел]] урта мәктәбе [[уҡытыусы]]һы, уҡытыу эштәре мөдире, директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 1994—2004 йылдарҙа — [[мәктәп директоры]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1995). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡырҙас |Ҡырҙас]] ауылынан.
* [[Шаһиев Хәйҙәр Хызыр улы]] (1953), [[Агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1998 йылдан [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]], 2000—2012 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ районы]] хакимиәте башлығы. [[СССР]]-ҙың халыҡ, Башҡортостан Республикаһының 1—3-сө саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2005) һәм Башҡортостан Республикаһының (1993) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1997), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2003), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2008) ордендары кавалеры. Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданы (2010). 
* [[Әлибаева Сәрүәр Миңлеғәли ҡыҙы]] (1953), педагог. 1972 йылдан Хәйбулла районы мәктәптәре, шул иҫәптән 1976—2008 йылдарҙа [[Фёдоровка (Хәйбулла районы)|Фёдоровка]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1990). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районының [[Темәс]] ауылынан.
* [[Хорева Эльза Рәхимйән ҡыҙы]] (1958), журналист, дәүләт хеҙмәткәре. 2011—2018 йылдарҙа [[Республика Башкортостан (гәзит)|«Республика Башкортостан»]] гәзитенең баш мөхәррире. Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 1979 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы.
* [[Нәбиуллина Эльвира Сәхипзада ҡыҙы]] (1963), [[иҡтисад]]сы һәм [[дәүләт]] эшмәкәре. 2013 йылдан Рәсәй Үҙәк банкы рәйесе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Трофимова Ирина Александровна]] (1929), педагог. 1951 йылдан Ленинград хореография училищеһы (1991 йылдан А. Я. Ваганова исемендәге Рус балеты академияһы) уҡытыусыһы. Профессор (2002). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Санкт-Петербург]] ҡалаһынан.
* [[Кобяков Михаил Александрович]] (1934), хеҙмәт ветераны. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995), [[Октябрь Революцияһы ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Кесе Ыҡтамаҡ]] ауылынан.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Нәжметдинов Рафит Заһит улы]] (1939), хеҙмәт ветераны. 1980—2009 йылдарҙа [[Борай районы]]ның Ленин исемендәге хужалыҡ рәйесе. Башҡорт АССР‑ының 9-сы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1998), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған агрономы (1981). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Оло Баҙраҡ]] ауылынан.
* [[Михайлов Валерий Иванович]] (1954), инженер‑конструктор. 1991 йылдан [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]]ның Энергоресурстарҙы транспортировкалау проблемалары институты хеҙмәткәре, 2001 йылдан — проекттар буйынса баш инженер. Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2009). Сығышы менән [[Бәләбәй]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:29 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1880]]: Абрам Фёдорович Ио́ффе, [[СССР]] физигы, академик, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1955).
* [[1897]]: Йозеф Геббельс, [[Германия]] сәйәсмәне.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1900]]: Александр Реформа́тский, СССР тел белгесе, филология фәндәре докторы (1962), профессор.
* [[1922]]: Александр Зиновьев, СССР һәм [[Рәсәй]] ғалиме, социолог, философ һәм яҙыусы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.
* [[1929]]: Я́сен Засу́рский, СССР һәм Рәсәй әҙәбиәт белгесе, 1965—2007 йылдарҙа [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның журналистика факультеты деканы.
* [[1929]]: Евгений Примаков, СССР һәм Рәсәй сәйәсмәне.
* [[1948]]: Елена Драпе́ко, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, йәмәғәт эшмәкәре, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1980).
* [[1954]]: Руслан А́ушев, СССР һәм Рәсәй хәрби, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[Ингуш Республикаһы]]ның беренсе президенты, [[Советтар Союзы Геройы]] (1982), генерал-лейтенант.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:29 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1783]]: Жан Лерон Д’Аламбер, [[Франция]] математигы.
* [[1938]]: Сәхипгәрәй Сәйетғәлиев, [[СССР]]-ҙың дәүләт эшмәкәре, сәйәси золом ҡорбаны.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1971]]: Арне Тиселиус, [[Швеция]] биохимигы.
* [[1988]]: [[Әһлетдинов Фәйзулла Хәзи улы]], Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).
* [[1995]]: Риза Ишморат, драматург, йәмәғәт эшмәкәре, Татар АССР-ының һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.
* [[2001]]: Григорий Чухрай, кинорежиссёр, сценарист һәм педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1981).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К29]]
[[Категория:29 октябрь]]</text>
      <sha1>d01p5o2pzd0bmu5nyl31zsgohtftmpw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307847</id>
      <parentid>1307846</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T16:44:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1307847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24630" sha1="13893kizkt0l8a2jio58e8xf5025jtk" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''29 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 302-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 303-сө). Йыл аҙағына тиклем 63 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Инсульт]] менән көрәш көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: {{comment|Тәңкәле тимерәү|псориаз}} менән көрәш көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Интернет]] көнө.
* {{Сербия}} [[Сербия]]: Конституция көнө.
* {{Флагификация|СССР}}: [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|Комсомолдың]] тыуған көнө.
* {{Төркиә}} [[Төркиә]]: Республика көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя ультратауыш диагностикаһы табиптары көнө.
* {{Флагификация|Австралия}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Һаҡ ойошмалары хеҙмәткәрҙәре көнө. 
* {{Флагификация|Россия}}: Милли гвардия ғәскәрҙәренең ведомствонан тыш һаҡ хеҙмәткәрҙәре көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Башҡортостан}}: Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1863 йыл]]: [[Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Ай халыҡ-ара ойошмаһы]] төҙөлә.
* [[1918 йыл]]: [[Рәсәй]] коммунистик йәштәр союзы (РКСМ, артабан [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|ВЛКСМ]]) ойошторола.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1923 йыл]]: [[Төркиә]] үҙен республика тип иғлан итә.
* [[1931 йыл]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Торлаҡ-коммуналь министрлығы ойошторола.
* [[1945 йыл]]: [[Нью-Йорк]]та беренсе ''шариклы ручка'' һатыуға сығарыла.
* [[1951 йыл]]: Хәҙерге [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның физик һәм органик химия кафедраһы ойошторола.
* [[1954 йыл]]: «Өфөнефтехим» предприятиеһы эш башлай.
* [[1959 йыл]]: [[Сибай]] медицина училищеһы (хәҙер колледж) асыла.
* [[1969 йыл]]: [[Интернет]]тың тыуған көнө.
* [[1989 йыл]]: [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] Конституцияһына индерелгән үҙгәрештәргә ярашлы РСФСР-ҙың халыҡ депутаттары съезы булдырыла.
* [[2012 йыл]]: ''«Windows Phone 8»'' операцион системаһы ҡулланыуға тәҡдим ителә.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов]] (1895—10.07.1938), [[йыр]]сы (лирик тенор), композитор, музыкаль йәмәғәтселек эшмәкәре. 1932 йылдан [[Өфө музыка училищеһы]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта [[ТТӘИ|Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институты]] хеҙмәткәре. Башҡорт һәм татар профессиональ музыкаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1929) — был маҡтаулы  исемгә лайыҡ булыусы тәүгеләрҙең береһе. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Иванов Михаил Михайлович]] (1905—29.09.1974), механик, хеҙмәт алдынғыһы. 1940 йылдан Өфө нефть сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре: механик оҫтаханалар мөдире, 1942 йылдан  өлкән инженер, 1947—1968 йылдарҙа контроль үлсәү приборҙары лабораторияһы мөдире. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1965), [[СССР]]-ҙың нефть эшкәртеү сәнәғәте отличнигы (1967). Сталин премияһы лауреаты (1951). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1949). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ишбулатов Рөстәм Хажиәхмәт улы]] (1905—18.04.1938, хәрби хеҙмәткәр. 1934 йылдан Ҡара диңгеҙ флотының һыу аҫты кәмәләре дивизионы командиры, 3-сө ранг капитаны. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Рябов Андрей Фёдорович]] (1925—14.02.2004), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, уҡсылар дивизияһы уҡсыһы, [[рядовой]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Проле Вильмош]] (1871—2.10.1946), [[Венгрия]] [[Тел ғилеме|тел белгесе]], [[шәрҡиәт]]се. [[Венгр теле]]ндә 1903 һәм 1904 йылдарҙа [[Будапешт]] ҡалаһында баҫылып сыҡҡан «Башҡорт теле грамматикаһы» һәм [[башҡорт теле]]нә арналған башҡа ғилми мәҡәләләр авторы.   
* [[Обухов Михаил Иванович]] (1871—4.10.1943), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. [[Өфө губернаһы]]ның халыҡ мәғарифына һәм мәктәптән тыш белем биреүгә арналған хеҙмәттәр авторы. 1913 йылдан Өфө губерна халыҡ мәғарифы бүлеге хеҙмәткәре, 1920 йылдан [[Өфө]]нөң Көнсығыш биҫтәһендә 1-се баҫҡыс берҙәм хеҙмәт мәктәбе, 1930 йылға тиклем Н. В. Гоголь исемендәге 5-се тимер юл мәктәбе мөдире. 1919 йылдан эшсе һәм һалдат депутаттарының Өфө ҡала советы ағзаһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Данилов Игорь Борисович]] (1946), [[хоҡуҡ|юрист]], прокуратура һәм суд органдары хеҙмәткәре. Башҡортостандың Арбитраж суды Рәйесенең элекке урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған юрисы, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] Прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  
* [[Кәлимуллин Наил Нәғим улы]] (1951), [[һаулыҡ һаҡлау]] өлкәһе хеҙмәткәре. [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] клиникаһының ультратауыш диагностикаһы табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Воробьева Нина Владимировна]] (1956), [[Педагогика|педагог]]. Өфө ҡалаһының Нариман Сабитов исемендәге 1-се балалар музыка мәктәбе уҡытыусыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Минеева Лариса Николаевна]] (1961), педагог. Өфө ҡалаһының 4-се балалар музыка мәктәбенең фольклор класы буйынса уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.     }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Сыртланов Рауил Шаһихәйҙәр улы]] (1877—20.06.1916), [[Рәсәй империяһы]]ның 1904—1905 йылдарҙағы [[рус-япон һуғышы]]нда ҡатнашҡан һәм [[Беренсе донъя һуғышы]]нда һәләк булған хәрби эшмәкәре. 2016 йылдың башынан Ровно пехота полкы командиры, генерал‑майор (1916). Рәсәй империяһының 4‑се дәрәжә Изге Георгий (1917), 3‑сө (1913) һәм 4‑се (1905) дәрәжә Изге Анна, 3‑сө дәрәжә Изге Станислав (1912) ордендары кавалеры. [[Башҡорт]] дворяндары [[Сыртлановтар]] нәҫеленән. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Шланлыкүл]] ауылынан.
* [[Дәүләтшин Рәил Фазлиәхмәт улы]] (1957), [[нефть|нефтсе]]. 1980—2017 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы быраулаусыһы. Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Таштау (Дүртөйлө районы)|Таштау]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сөләймәнов Руслан Рим улы]] (1972), ғалим-тупраҡ белгесе. 1996 йылдан хәҙерге Өфө фәнни үҙәгенең [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]] хеҙмәткәре, 2003 йылдан өлкән, 2008 йылдан — төп, 2015 йылдан баш ғилми хеҙмәткәр. Биология фәндәре докторы (2011). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Иванова Мария Карповна]] (1913—2.01.2001), [[телефон]]ист. 1936—1972 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] элемтә узелы телефонисы; 1942—1944 йылдарҙа [[Силәбе өлкәһе]] хәҙерге [[Сыбаркүл (ҡала)|Сыбаркүл]] ҡалаһында урынлашҡан хәрби часть хеҙмәткәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1966). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Смородина Зинаида Ивановна]] (1918—22.05.2008), табип. 1942 йылдан [[Хәйбулла районы]] һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире, 1946—1958 һәм 1962—1974 йылдарҙа [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] район үҙәк дауаханаһы, артабан [[Өфө]]ләге 3-сө поликлиника терапевы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы (1957), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бәләбәй районы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рим Әхмәтов]] (1933—25.01.2017), [[Башҡортостан]]да йәшәп, [[рус теле]]ндә ижад иткән [[яҙыусы]], [[Журналистика|журналист]], сценарийҙар авторы, [[тәржемә]]се һәм үләндәр менән дауалаусы. 1976 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). [[Сергей Чекмарёв]] (1986) һәм [[Степан Злобин исемендәге әҙәби премия|Степан Злобин исемендәге]] (2008) премиялар лауреаты.
* [[Әүхәҙиева Дамира Мөғәмбәр ҡыҙы]] (1938, [[китапхана]]сы.  1964—1998 йылдарҙа [[Туймазы районы]] [[Илсембәт]] ауыл китапханаһы мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]] [[Ютазы районы]]ның Көрәш-Бүләк ауылынан.
* [[Дәүләткирәева Рауза Шаһимғәли ҡыҙы]] (1948), [[Педагогика|педагог]]. 1971—2008 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] [[Йәнгел]] урта мәктәбе [[уҡытыусы]]һы, уҡытыу эштәре мөдире, директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 1994—2004 йылдарҙа — [[мәктәп директоры]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1995). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡырҙас |Ҡырҙас]] ауылынан.
* [[Шаһиев Хәйҙәр Хызыр улы]] (1953), [[Агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1998 йылдан [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]], 2000—2012 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ районы]] хакимиәте башлығы. [[СССР]]-ҙың халыҡ, Башҡортостан Республикаһының 1—3-сө саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2005) һәм Башҡортостан Республикаһының (1993) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1997), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2003), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2008) ордендары кавалеры. Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданы (2010). 
* [[Әлибаева Сәрүәр Миңлеғәли ҡыҙы]] (1953), педагог. 1972 йылдан Хәйбулла районы мәктәптәре, шул иҫәптән 1976—2008 йылдарҙа [[Фёдоровка (Хәйбулла районы)|Фёдоровка]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1990). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районының [[Темәс]] ауылынан.
* [[Хорева Эльза Рәхимйән ҡыҙы]] (1958), журналист, дәүләт хеҙмәткәре. 2011—2018 йылдарҙа [[Республика Башкортостан (гәзит)|«Республика Башкортостан»]] гәзитенең баш мөхәррире. Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 1979 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы.
* [[Нәбиуллина Эльвира Сәхипзада ҡыҙы]] (1963), [[иҡтисад]]сы һәм [[дәүләт]] эшмәкәре. 2013 йылдан Рәсәй Үҙәк банкы рәйесе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Трофимова Ирина Александровна]] (1929), педагог. 1951 йылдан Ленинград хореография училищеһы (1991 йылдан А. Я. Ваганова исемендәге Рус балеты академияһы) уҡытыусыһы. Профессор (2002). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Санкт-Петербург]] ҡалаһынан.
* [[Кобяков Михаил Александрович]] (1934), хеҙмәт ветераны. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995), [[Октябрь Революцияһы ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Кесе Ыҡтамаҡ]] ауылынан.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Нәжметдинов Рафит Заһит улы]] (1939), хеҙмәт ветераны. 1980—2009 йылдарҙа [[Борай районы]]ның Ленин исемендәге хужалыҡ рәйесе. Башҡорт АССР‑ының 9-сы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1998), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған агрономы (1981). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Оло Баҙраҡ]] ауылынан.
* [[Михайлов Валерий Иванович]] (1954), инженер‑конструктор. 1991 йылдан [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]]ның Энергоресурстарҙы транспортировкалау проблемалары институты хеҙмәткәре, 2001 йылдан — проекттар буйынса баш инженер. Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2009). Сығышы менән [[Бәләбәй]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:29 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1880]]: Абрам Фёдорович Ио́ффе, [[СССР]] физигы, академик, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1955).
* [[1897]]: Йозеф Геббельс, [[Германия]] сәйәсмәне.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1900]]: Александр Реформа́тский, СССР тел белгесе, филология фәндәре докторы (1962), профессор.
* [[1922]]: Александр Зиновьев, СССР һәм [[Рәсәй]] ғалиме, социолог, философ һәм яҙыусы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.
* [[1929]]: Я́сен Засу́рский, СССР һәм Рәсәй әҙәбиәт белгесе, 1965—2007 йылдарҙа [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның журналистика факультеты деканы.
* [[1929]]: Евгений Примаков, СССР һәм Рәсәй сәйәсмәне.
* [[1948]]: Елена Драпе́ко, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, йәмәғәт эшмәкәре, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1980).
* [[1954]]: Руслан А́ушев, СССР һәм Рәсәй хәрби, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[Ингуш Республикаһы]]ның беренсе президенты, [[Советтар Союзы Геройы]] (1982), генерал-лейтенант.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:29 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1783]]: Жан Лерон Д’Аламбер, [[Франция]] математигы.
* [[1938]]: Сәхипгәрәй Сәйетғәлиев, [[СССР]]-ҙың дәүләт эшмәкәре, сәйәси золом ҡорбаны.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1971]]: Арне Тиселиус, [[Швеция]] биохимигы.
* [[1988]]: [[Әһлетдинов Фәйзулла Хәзи улы]], Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).
* [[1995]]: Риза Ишморат, драматург, йәмәғәт эшмәкәре, Татар АССР-ының һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.
* [[2001]]: Григорий Чухрай, кинорежиссёр, сценарист һәм педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1981).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К29]]
[[Категория:29 октябрь]]</text>
      <sha1>13893kizkt0l8a2jio58e8xf5025jtk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>30 октябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67883</id>
    <revision>
      <id>1307865</id>
      <parentid>1258140</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T09:08:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1307865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19851" sha1="qpcpyypitdibc1pya45njd68rk73tq5" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''30 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 303-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 304-се). Йыл аҙағына тиклем 62 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Тормош (йәшәү) көнө.
** Радиоспектакль көнө.
** Шәкәргә {{comment|бәйлелек|зависимость}} тураһында хәбәрҙар булыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Индонезия}}: Милли валюта көнө.
* {{Флагификация|Малайзия}}: Балалар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Сәйәси золом ҡорбандарын иҫкә алыу көнө.
** [[Рәсәй империяһы]]ның Хәрби-диңгеҙ флотына нигеҙ һалынған көн. 
* {{SVK}}: [[Словактар|Словак милләте]] декларацияһы ҡабул ителгән көн.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Ортопедия шәфҡәт туташтары көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: Публицистар көнө. 
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженер-механиктар]] көнө.
** [[Тренер]]ҙар көнө. 
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1860 йыл]]: [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур губернаторы]] «Об открытии в Уфе приходского училища» тигән указ ҡабул итә.
* [[1967 йыл]]: [[Йыһан]]да беренсе тапҡыр караптар тоташа («Космос-186» һәм «Космос-188»).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1959 йыл]]: Сибай медицина училищеһы (хәҙер колледж) эш башлай.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Кривенко Анна Сидоровна]] (1930), [[төҙөлөш|төҙөүсе]], йәмәғәтсе. 1952—1988 йылдарҙа «Туймазанефтестрой» тресы технигы, мастеры, өлкән инженеры, проектсылар төркөмө етәксеһе һәм трестың техник бүлек начальнигы. «Туймазанефтестрой» тресының музейын ойоштороусы һәм 1992 йылдан уның директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе, Б. Е. Щербина исемендәге премия лауреаты (2015),[[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский ҡалаһы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Запорожье өлкәһе]] Запорожье районынан.
* [[Попов Борис Константинович]] (1935—2.05.2011), [[фән|ғалим]]-селекционер. 1963—1973 йылдарҙа һәм 1980 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1980 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1991 йылдан — лаборатория мөдире, 2007 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1976). 40-тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм биш уйлап табыу авторы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 

}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ожиганов Дмитрий Герасимович]] (1892—27.10.1978), [[фән|ғалим]]-[[Геология|геолог]], 1930—1972 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Геология-минералогия фәндәре докторы (1954), профессор (1955). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1949) кавалеры. 
* [[Иҫәнсурин Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы]] (1897—10.07.1938), [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм дәүләт эшмәкәре. 1930—1931 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] мәғариф халыҡ комиссары, 1931—1937 йылдарҙа — [[ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты|ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның икенсе секретары. Башҡортостандың 8-се һәм 9‑сы саҡырылыш [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты|Үҙәк Башҡарма Комитеты]] ағзаһы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1935). Сәйәси золом ҡорбаны. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зотова Вера Фёдоровна]] (1917—4.06.2012), табип-хирург. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте капитаны. 1958 йылдан [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] медсанчасының поликлиника, 1959 йылдан —  хирургия бүлеге мөдире; 1965—1983 йылдарҙа [[«Салауатнефтемаш» берекмәһе]] медсанчасының табип-хирургы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баҡалы районы]] [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] ауылынан.
* [[Сергеев Дмитрий Степанович]] (1922—13.03.2003), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, гвардия уҡсылар дивизияһы гвардия артиллерия полкының орудие командиры, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).
* [[Ҡыуатова Әлмира Шәриф ҡыҙы]] (1957), [[театр]] актёры, режиссёр. 1979—1990 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актрисаһы; 1993 йылдан — Сибай филармонияһының, 2003—2006 йылдарҙа Республика халыҡ ижады үҙәгенең художество етәксеһе, 2009 йылдан [[Өфө]]ләге «Алтынай» йәмғиәтенең генераль директоры. 1983 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2004).  
* [[Тереғолов Айрат Рәүеф улы]] (1957), [[Живопись|рәссам]], график. [[2015 йыл]]дан [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]] директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2014) һәм Башҡортостан Республикаһының (2004) атҡаҙанған рәссамы. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт]] (2016) һәм [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы|Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр]] (1990) премиялары лауреаты. [[Тереғоловтар|Дворян Тереғоловтар]] нәҫеленән.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Корольков Юрий Васильевич]] (1948), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[төҙөлөш]] ойошмалары, [[КПСС|партия]], урындағы башҡарма һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] органдар, [[энергетика]] тармағы хеҙмәткәре. 1966 йылдан «Аксаковнефть» НГДУ-һы төҙөлөш-монтаж идаралығының мастеры, инженеры, өлкән инженеры; 1975—1978 йылдарҙа [[Бәләбәй]] ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары; 1980 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның төҙөлөш буйынса инженеры; 1983 йылдан [[Туймазы]] ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе, 1989 йылдан [[КПСС]]-тың [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡала комитетының беренсе секретары, 1990 йылдан Октябрьский ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе, ҡала хакимиәте башлығы; 2005 йылдан Октябрьский электр селтәрҙәре директоры, директор урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1993) һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе, [[Рәсәй]]ҙең почётлы [[нефть|нефтсеһе]] (1994). Ҡаланың почётлы гражданы. 
* [[Солтанов Василий Исаевич]] (1948), төҙөүсе. 1976—1989 һәм 1997—2008 йылдарҙа [[Баймаҡ]] механизацияланған күсмә колоннаһы ташсыһы, монтажсыһы, ташсылар бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1983), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1973). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ҡалтасы районы]]ның [[Кәкүш]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Солтанова Миңниса Сәлимйән ҡыҙы]] (1953), [[мәҙәниәт]] өлкәһе хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1978 йылдан [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] мәҙәниәт йортоноң өлкән методисы, 1982 йылдан — [[Сиҙәм (Хәйбулла районы)|Сиҙәм]] ауыл мәҙәниәт йорто директоры. Ауылдың ветерандар советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Йылайыр районы]]ның [[Үрге Ғәле]] ауылынан.
* [[Хәмитов Зөбәйер Тимерхан улы]] (1953), артист. [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] хоры [[йыр]]сыһы, директоры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]]нан.
* [[Ковалёв Сергей Григорьевич]] (1958), [[Геология|геолог]]-[[фән|ғалим]]. 1980 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Геология институты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2012 йылдан директорҙың фәнни эштәр буйынса урынбаҫары һәм баш ғилми хеҙмәткәр, 2017 йылдан директор вазифаһын башҡарыусы, артабан — директор; бер үк ваҡытта 2002—2012 йылдарҙа [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты]], 2008 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]], 2012—2013 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. [[Геология]]-[[минералогия]] фәндәре докторы (2005).
* [[Фәйзуллина Лира Әнүәр ҡыҙы]] (1973), мәҙәниәт өлкәһе хеҙмәткәре. Стәрлетамаҡ дәүләт концерт-театр берекмәһе филармонияһының художество етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ҡазыева Йәүһәрә Санбаш ҡыҙы]] (1929–19.12.2011), [[Педагогика|педагог]]. 1950—1986 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] мәктәптәренең [[башҡорт теле]] һәм [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1969), РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы (1966). 
* [[Самат Ғәбиҙуллин]] (1939—21.03.1997), [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]]. 1988 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), [[Сабирйән Мөхәмәтҡолов]] исемендәге премия лауреаты (1994).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кушнирук Зоя Георгиевна]] (1949), педагог. 1975–2006 йылдарҙа [[Баймаҡ]] ҡалаһы мәктәптәре уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (2001).
* [[Морат Кейекбаев]] (1959), [[фән|ғалим]]-[[Социология|социолог]], юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2006), социология фәндәре докторы (2000), профессор (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның 5‑се саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]] депутаты. Ғалим-төркиәтсе, профессор [[Жәлил Кейекбаев]]тың улы.
* [[Фәрхетдинова Луиза Вәли ҡыҙы]] (1959), педиатр-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:30 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1735]]: Джон Адамс, [[АҠШ]]-тың икенсе президенты.
* [[1741]]: Ангелика Кауфман, [[Германия]] рәссамы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1762]]: Андре Шенье, [[Франция]] шағиры.
* [[1806]]: Степан Шевырёв, [[Рәсәй империяһы]] әҙәби тәнҡитсеһе, шағир.
* [[1855]]: Пётр Гнедич, Рәсәй империяһы яҙыусыһы, [[тәржемә]]се.
* [[1877]]: Борис Вышеславцев, Рәсәй империяһы философы.
* [[1888]]: Василий Морозов, Рәсәй империяһының хәрби эшмәкәре, генерал-майор, [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында]] аҡтар яғында ҡатнашыусы.
* [[1908]]: Дмитрий Устинов, [[СССР]]-ҙың хәрби, дәүләт һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре, [[Советтар Союзы Маршалы]] (1976), ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1942, 1961), [[Советтар Союзы Геройы]] (1978).
* [[1924]]: Владимир Гуляев, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1976). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.
* [[1941]]: Рогволд Суховерко, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған артисы (2002).
* [[1960]]: Диего Марадона, [[Аргентина]] [[футбол]]сыһы.
* [[1953]]: Александр Полещук, Рәсәй космонавы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:30 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1953]]: Имре Кальман, [[Венгрия|венгр]] композиторы.
* [[1975]]: Густав Герц, [[Германия]] физигы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К30]]
[[Категория:30 октябрь]]</text>
      <sha1>qpcpyypitdibc1pya45njd68rk73tq5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307867</id>
      <parentid>1307865</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T09:15:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дөйөм исемлек */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1307867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20348" sha1="nyx1vbpkiuzyqpjtkubuqeaidsp17mz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''30 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 303-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 304-се). Йыл аҙағына тиклем 62 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Тормош (йәшәү) көнө.
** Радиоспектакль көнө.
** Шәкәргә {{comment|бәйлелек|зависимость}} тураһында хәбәрҙар булыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Индонезия}}: Милли валюта көнө.
* {{Флагификация|Малайзия}}: Балалар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Сәйәси золом ҡорбандарын иҫкә алыу көнө.
** [[Рәсәй империяһы]]ның Хәрби-диңгеҙ флотына нигеҙ һалынған көн. 
* {{SVK}}: [[Словактар|Словак милләте]] декларацияһы ҡабул ителгән көн.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Ортопедия шәфҡәт туташтары көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: Публицистар көнө. 
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженер-механиктар]] көнө.
** [[Тренер]]ҙар көнө. 
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1860 йыл]]: [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур губернаторы]] «Об открытии в Уфе приходского училища» тигән указ ҡабул итә.
* [[1967 йыл]]: [[Йыһан]]да беренсе тапҡыр караптар тоташа («Космос-186» һәм «Космос-188»).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1959 йыл]]: Сибай медицина училищеһы (хәҙер колледж) эш башлай.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Кривенко Анна Сидоровна]] (1930), [[төҙөлөш|төҙөүсе]], йәмәғәтсе. 1952—1988 йылдарҙа «Туймазанефтестрой» тресы технигы, мастеры, өлкән инженеры, проектсылар төркөмө етәксеһе һәм трестың техник бүлек начальнигы. «Туймазанефтестрой» тресының музейын ойоштороусы һәм 1992 йылдан уның директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе, Б. Е. Щербина исемендәге премия лауреаты (2015),[[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский ҡалаһы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Запорожье өлкәһе]] Запорожье районынан.
* [[Попов Борис Константинович]] (1935—2.05.2011), [[фән|ғалим]]-селекционер. 1963—1973 йылдарҙа һәм 1980 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1980 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1991 йылдан — лаборатория мөдире, 2007 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1976). 40-тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм биш уйлап табыу авторы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 

}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ожиганов Дмитрий Герасимович]] (1892—27.10.1978), [[фән|ғалим]]-[[Геология|геолог]], 1930—1972 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Геология-минералогия фәндәре докторы (1954), профессор (1955). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1949) кавалеры. 
* [[Иҫәнсурин Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы]] (1897—10.07.1938), [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм дәүләт эшмәкәре. 1930—1931 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] мәғариф халыҡ комиссары, 1931—1937 йылдарҙа — [[ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты|ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның икенсе секретары. Башҡортостандың 8-се һәм 9‑сы саҡырылыш [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты|Үҙәк Башҡарма Комитеты]] ағзаһы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1935). Сәйәси золом ҡорбаны. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зотова Вера Фёдоровна]] (1917—4.06.2012), табип-хирург. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте капитаны. 1958 йылдан [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] медсанчасының поликлиника, 1959 йылдан —  хирургия бүлеге мөдире; 1965—1983 йылдарҙа [[«Салауатнефтемаш» берекмәһе]] медсанчасының табип-хирургы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баҡалы районы]] [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] ауылынан.
* [[Сергеев Дмитрий Степанович]] (1922—13.03.2003), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, гвардия уҡсылар дивизияһы гвардия артиллерия полкының орудие командиры, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).
* [[Ҡыуатова Әлмира Шәриф ҡыҙы]] (1957), [[театр]] актёры, режиссёр. 1979—1990 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актрисаһы; 1993 йылдан — Сибай филармонияһының, 2003—2006 йылдарҙа Республика халыҡ ижады үҙәгенең художество етәксеһе, 2009 йылдан [[Өфө]]ләге «Алтынай» йәмғиәтенең генераль директоры. 1983 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2004).  
* [[Тереғолов Айрат Рәүеф улы]] (1957), [[Живопись|рәссам]], график. [[2015 йыл]]дан [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]] директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2014) һәм Башҡортостан Республикаһының (2004) атҡаҙанған рәссамы. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт]] (2016) һәм [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы|Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр]] (1990) премиялары лауреаты. [[Тереғоловтар|Дворян Тереғоловтар]] нәҫеленән.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Корольков Юрий Васильевич]] (1948), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[төҙөлөш]] ойошмалары, [[КПСС|партия]], урындағы башҡарма һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] органдар, [[энергетика]] тармағы хеҙмәткәре. 1966 йылдан «Аксаковнефть» НГДУ-һы төҙөлөш-монтаж идаралығының мастеры, инженеры, өлкән инженеры; 1975—1978 йылдарҙа [[Бәләбәй]] ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары; 1980 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның төҙөлөш буйынса инженеры; 1983 йылдан [[Туймазы]] ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе, 1989 йылдан [[КПСС]]-тың [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡала комитетының беренсе секретары, 1990 йылдан Октябрьский ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе, ҡала хакимиәте башлығы; 2005 йылдан Октябрьский электр селтәрҙәре директоры, директор урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1993) һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе, [[Рәсәй]]ҙең почётлы [[нефть|нефтсеһе]] (1994). Ҡаланың почётлы гражданы. 
* [[Солтанов Василий Исаевич]] (1948), төҙөүсе. 1976—1989 һәм 1997—2008 йылдарҙа [[Баймаҡ]] механизацияланған күсмә колоннаһы ташсыһы, монтажсыһы, ташсылар бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1983), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1973). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ҡалтасы районы]]ның [[Кәкүш]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Солтанова Миңниса Сәлимйән ҡыҙы]] (1953), [[мәҙәниәт]] өлкәһе хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1978 йылдан [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] мәҙәниәт йортоноң өлкән методисы, 1982 йылдан — [[Сиҙәм (Хәйбулла районы)|Сиҙәм]] ауыл мәҙәниәт йорто директоры. Ауылдың ветерандар советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Йылайыр районы]]ның [[Үрге Ғәле]] ауылынан.
* [[Хәмитов Зөбәйер Тимерхан улы]] (1953), артист. [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] хоры [[йыр]]сыһы, директоры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]]нан.
* [[Ковалёв Сергей Григорьевич]] (1958), [[Геология|геолог]]-[[фән|ғалим]]. 1980 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Геология институты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2012 йылдан директорҙың фәнни эштәр буйынса урынбаҫары һәм баш ғилми хеҙмәткәр, 2017 йылдан директор вазифаһын башҡарыусы, артабан — директор; бер үк ваҡытта 2002—2012 йылдарҙа [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты]], 2008 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]], 2012—2013 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. [[Геология]]-[[минералогия]] фәндәре докторы (2005).
* [[Фәйзуллина Лира Әнүәр ҡыҙы]] (1973), мәҙәниәт өлкәһе хеҙмәткәре. Стәрлетамаҡ дәүләт концерт-театр берекмәһе филармонияһының художество етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ҡазыева Йәүһәрә Санбаш ҡыҙы]] (1929–19.12.2011), [[Педагогика|педагог]]. 1950—1986 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] мәктәптәренең [[башҡорт теле]] һәм [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1969), РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы (1966). 
* [[Самат Ғәбиҙуллин]] (1939—21.03.1997), [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]]. 1988 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), [[Сабирйән Мөхәмәтҡолов]] исемендәге премия лауреаты (1994).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кушнирук Зоя Георгиевна]] (1949), педагог. 1975–2006 йылдарҙа [[Баймаҡ]] ҡалаһы мәктәптәре уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (2001).
* [[Морат Кейекбаев]] (1959), [[фән|ғалим]]-[[Социология|социолог]], юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2006), социология фәндәре докторы (2000), профессор (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның 5‑се саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]] депутаты. Ғалим-төркиәтсе, профессор [[Жәлил Кейекбаев]]тың улы.
* [[Фәрхетдинова Луиза Вәли ҡыҙы]] (1959), педиатр-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:30 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1735 йыл]]: Джон Адамс, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-тың]] икенсе [[АҠШ президенты|президенты]].
* [[1741 йыл]]: Ангелика Кауфман, [[Германия]] [[Һынлы сәнғәт|рәссамы]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1762 йыл]]: Андре Шенье, [[Франция]] [[шиғриәт|шағиры]].
* [[1806 йыл]]: Степан Шевырёв, [[Рәсәй империяһы]] әҙәби тәнҡитсеһе, шағир.
* [[1855 йыл]]: Пётр Гнедич, Рәсәй империяһы яҙыусыһы, [[тәржемә]]се.
* [[1877 йыл]]: Борис Вышеславцев, Рәсәй империяһы [[философия|философы]].
* [[1888 йыл]]: Василий Морозов, Рәсәй империяһының [[хәрби хеҙмәткәр|хәрби эшмәкәре]], [[генерал-майор]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында]] аҡтар яғында ҡатнашыусы.
* [[1908 йыл]]: Дмитрий Устинов, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] хәрби, дәүләт һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] эшмәкәре, [[Советтар Союзы Маршалы]] (1976), ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1942, 1961), [[Советтар Союзы Геройы]] (1978).
* [[1924 йыл]]: Владимир Гуляев, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1976). 
* [[1941 йыл]]: Рогволд Суховерко, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] театр һәм кино актёры, [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы]] (2002).
* [[1960 йыл]]: Диего Марадона, [[Аргентина]] [[футбол]]сыһы.
* [[1953 йыл]]: Александр Полещук, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[космонавт|космонавы]]. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:30 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1953]]: Имре Кальман, [[Венгрия|венгр]] композиторы.
* [[1975]]: Густав Герц, [[Германия]] физигы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К30]]
[[Категория:30 октябрь]]</text>
      <sha1>nyx1vbpkiuzyqpjtkubuqeaidsp17mz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1307868</id>
      <parentid>1307867</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T09:30:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{Үлем}} */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1307868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20373" sha1="s136nkjvaiibq4ndr70fn92dcod8s78" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''30 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 303-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 304-се). Йыл аҙағына тиклем 62 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Тормош (йәшәү) көнө.
** Радиоспектакль көнө.
** Шәкәргә {{comment|бәйлелек|зависимость}} тураһында хәбәрҙар булыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Индонезия}}: Милли валюта көнө.
* {{Флагификация|Малайзия}}: Балалар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Сәйәси золом ҡорбандарын иҫкә алыу көнө.
** [[Рәсәй империяһы]]ның Хәрби-диңгеҙ флотына нигеҙ һалынған көн. 
* {{SVK}}: [[Словактар|Словак милләте]] декларацияһы ҡабул ителгән көн.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Ортопедия шәфҡәт туташтары көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: Публицистар көнө. 
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженер-механиктар]] көнө.
** [[Тренер]]ҙар көнө. 
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1860 йыл]]: [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур губернаторы]] «Об открытии в Уфе приходского училища» тигән указ ҡабул итә.
* [[1967 йыл]]: [[Йыһан]]да беренсе тапҡыр караптар тоташа («Космос-186» һәм «Космос-188»).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1959 йыл]]: Сибай медицина училищеһы (хәҙер колледж) эш башлай.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Кривенко Анна Сидоровна]] (1930), [[төҙөлөш|төҙөүсе]], йәмәғәтсе. 1952—1988 йылдарҙа «Туймазанефтестрой» тресы технигы, мастеры, өлкән инженеры, проектсылар төркөмө етәксеһе һәм трестың техник бүлек начальнигы. «Туймазанефтестрой» тресының музейын ойоштороусы һәм 1992 йылдан уның директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе, Б. Е. Щербина исемендәге премия лауреаты (2015),[[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский ҡалаһы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Запорожье өлкәһе]] Запорожье районынан.
* [[Попов Борис Константинович]] (1935—2.05.2011), [[фән|ғалим]]-селекционер. 1963—1973 йылдарҙа һәм 1980 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1980 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1991 йылдан — лаборатория мөдире, 2007 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1976). 40-тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм биш уйлап табыу авторы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 

}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ожиганов Дмитрий Герасимович]] (1892—27.10.1978), [[фән|ғалим]]-[[Геология|геолог]], 1930—1972 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Геология-минералогия фәндәре докторы (1954), профессор (1955). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1949) кавалеры. 
* [[Иҫәнсурин Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы]] (1897—10.07.1938), [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм дәүләт эшмәкәре. 1930—1931 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] мәғариф халыҡ комиссары, 1931—1937 йылдарҙа — [[ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты|ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның икенсе секретары. Башҡортостандың 8-се һәм 9‑сы саҡырылыш [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты|Үҙәк Башҡарма Комитеты]] ағзаһы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1935). Сәйәси золом ҡорбаны. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зотова Вера Фёдоровна]] (1917—4.06.2012), табип-хирург. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте капитаны. 1958 йылдан [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] медсанчасының поликлиника, 1959 йылдан —  хирургия бүлеге мөдире; 1965—1983 йылдарҙа [[«Салауатнефтемаш» берекмәһе]] медсанчасының табип-хирургы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баҡалы районы]] [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] ауылынан.
* [[Сергеев Дмитрий Степанович]] (1922—13.03.2003), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, гвардия уҡсылар дивизияһы гвардия артиллерия полкының орудие командиры, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).
* [[Ҡыуатова Әлмира Шәриф ҡыҙы]] (1957), [[театр]] актёры, режиссёр. 1979—1990 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актрисаһы; 1993 йылдан — Сибай филармонияһының, 2003—2006 йылдарҙа Республика халыҡ ижады үҙәгенең художество етәксеһе, 2009 йылдан [[Өфө]]ләге «Алтынай» йәмғиәтенең генераль директоры. 1983 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2004).  
* [[Тереғолов Айрат Рәүеф улы]] (1957), [[Живопись|рәссам]], график. [[2015 йыл]]дан [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]] директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2014) һәм Башҡортостан Республикаһының (2004) атҡаҙанған рәссамы. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт]] (2016) һәм [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы|Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр]] (1990) премиялары лауреаты. [[Тереғоловтар|Дворян Тереғоловтар]] нәҫеленән.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Корольков Юрий Васильевич]] (1948), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[төҙөлөш]] ойошмалары, [[КПСС|партия]], урындағы башҡарма һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] органдар, [[энергетика]] тармағы хеҙмәткәре. 1966 йылдан «Аксаковнефть» НГДУ-һы төҙөлөш-монтаж идаралығының мастеры, инженеры, өлкән инженеры; 1975—1978 йылдарҙа [[Бәләбәй]] ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары; 1980 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның төҙөлөш буйынса инженеры; 1983 йылдан [[Туймазы]] ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе, 1989 йылдан [[КПСС]]-тың [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡала комитетының беренсе секретары, 1990 йылдан Октябрьский ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе, ҡала хакимиәте башлығы; 2005 йылдан Октябрьский электр селтәрҙәре директоры, директор урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1993) һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе, [[Рәсәй]]ҙең почётлы [[нефть|нефтсеһе]] (1994). Ҡаланың почётлы гражданы. 
* [[Солтанов Василий Исаевич]] (1948), төҙөүсе. 1976—1989 һәм 1997—2008 йылдарҙа [[Баймаҡ]] механизацияланған күсмә колоннаһы ташсыһы, монтажсыһы, ташсылар бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1983), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1973). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ҡалтасы районы]]ның [[Кәкүш]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Солтанова Миңниса Сәлимйән ҡыҙы]] (1953), [[мәҙәниәт]] өлкәһе хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1978 йылдан [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] мәҙәниәт йортоноң өлкән методисы, 1982 йылдан — [[Сиҙәм (Хәйбулла районы)|Сиҙәм]] ауыл мәҙәниәт йорто директоры. Ауылдың ветерандар советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Йылайыр районы]]ның [[Үрге Ғәле]] ауылынан.
* [[Хәмитов Зөбәйер Тимерхан улы]] (1953), артист. [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] хоры [[йыр]]сыһы, директоры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]]нан.
* [[Ковалёв Сергей Григорьевич]] (1958), [[Геология|геолог]]-[[фән|ғалим]]. 1980 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Геология институты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2012 йылдан директорҙың фәнни эштәр буйынса урынбаҫары һәм баш ғилми хеҙмәткәр, 2017 йылдан директор вазифаһын башҡарыусы, артабан — директор; бер үк ваҡытта 2002—2012 йылдарҙа [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты]], 2008 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]], 2012—2013 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. [[Геология]]-[[минералогия]] фәндәре докторы (2005).
* [[Фәйзуллина Лира Әнүәр ҡыҙы]] (1973), мәҙәниәт өлкәһе хеҙмәткәре. Стәрлетамаҡ дәүләт концерт-театр берекмәһе филармонияһының художество етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ҡазыева Йәүһәрә Санбаш ҡыҙы]] (1929–19.12.2011), [[Педагогика|педагог]]. 1950—1986 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] мәктәптәренең [[башҡорт теле]] һәм [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1969), РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы (1966). 
* [[Самат Ғәбиҙуллин]] (1939—21.03.1997), [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]]. 1988 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), [[Сабирйән Мөхәмәтҡолов]] исемендәге премия лауреаты (1994).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кушнирук Зоя Георгиевна]] (1949), педагог. 1975–2006 йылдарҙа [[Баймаҡ]] ҡалаһы мәктәптәре уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (2001).
* [[Морат Кейекбаев]] (1959), [[фән|ғалим]]-[[Социология|социолог]], юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2006), социология фәндәре докторы (2000), профессор (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның 5‑се саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]] депутаты. Ғалим-төркиәтсе, профессор [[Жәлил Кейекбаев]]тың улы.
* [[Фәрхетдинова Луиза Вәли ҡыҙы]] (1959), педиатр-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:30 октябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1735 йыл]]: Джон Адамс, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-тың]] икенсе [[АҠШ президенты|президенты]].
* [[1741 йыл]]: Ангелика Кауфман, [[Германия]] [[Һынлы сәнғәт|рәссамы]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1762 йыл]]: Андре Шенье, [[Франция]] [[шиғриәт|шағиры]].
* [[1806 йыл]]: Степан Шевырёв, [[Рәсәй империяһы]] әҙәби тәнҡитсеһе, шағир.
* [[1855 йыл]]: Пётр Гнедич, Рәсәй империяһы яҙыусыһы, [[тәржемә]]се.
* [[1877 йыл]]: Борис Вышеславцев, Рәсәй империяһы [[философия|философы]].
* [[1888 йыл]]: Василий Морозов, Рәсәй империяһының [[хәрби хеҙмәткәр|хәрби эшмәкәре]], [[генерал-майор]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында]] аҡтар яғында ҡатнашыусы.
* [[1908 йыл]]: Дмитрий Устинов, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] хәрби, дәүләт һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] эшмәкәре, [[Советтар Союзы Маршалы]] (1976), ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1942, 1961), [[Советтар Союзы Геройы]] (1978).
* [[1924 йыл]]: Владимир Гуляев, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1976). 
* [[1941 йыл]]: Рогволд Суховерко, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] театр һәм кино актёры, [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы]] (2002).
* [[1960 йыл]]: Диего Марадона, [[Аргентина]] [[футбол]]сыһы.
* [[1953 йыл]]: Александр Полещук, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[космонавт|космонавы]]. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:30 октябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1953 йыл]]: Имре Кальман, [[Венгрия|венгр]] композиторы.
* [[1975 йыл]]: Густав Герц, [[ниместәр|нимес]] физигы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|К30]]
[[Категория:30 октябрь]]</text>
      <sha1>s136nkjvaiibq4ndr70fn92dcod8s78</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лукашенко Александр Григорьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105471</id>
    <revision>
      <id>1307858</id>
      <parentid>1301007</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T05:54:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1307858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59207" sha1="d1hu95buss38rs60mecosisa113xf9i" xml:space="preserve">
{{Государственный деятель
|имя=Александр Григорьевич Лукашенко 
|оригинал имени={{lang-be|Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка}}
|изображение=Alexander Lukashenko (2020-09-03) 01.jpg
|ширина=300
|описание изображения=Александр Лукашенко 2015 йылда
|должность=Беларусь Республикаһы Президенты
|порядок=
|флаг=Flag of the President of Belarus.svg
|периодначало=[[20 июль]] [[1994 йыл]]
|периодконец=
|предшественник=должность учреждена&lt;ref&gt;До учреждения должности президента и до вступления А. Лукашенко в эту должность главой Республики Беларусь являлся Мечислав Гриб — Беларусь Республикаһы Юғары Советы Рәйесе, высшее должностное лицо государства согласно ст. 107 [[s:Конституция Республики Беларусь (1978)/редакция 22 февраля 1994 года|Конституции]], сохранявшей действие до принятия новой конституции в 1994 году&lt;/ref&gt;
|преемник=
|премьер=Михаил Николаевич Чигирь, &lt;br&gt; Сергей Степанович Линг, &lt;br&gt; Владимир Васильевич Ермошин &lt;br&gt; Геннадий Васильевич Новицкий, &lt;br&gt; Сергей Сергеевич Сидорский, &lt;br&gt; Михаил Владимирович Мясникович,&lt;br&gt; Андрей Владимирович Кобяков 
|дата рождения=30.8.1954
|место рождения=Копысь ҡасабаһы, Орша районы, Витебск өлкәһе, БССР, [[СССР]]
|дата смерти=
|место смерти=
|гражданство={{USSR}}→&lt;br&gt;{{BLR}}
|образование=1) А. А. Кулешов исемендәге Могилёв дәүләт педагогия институты &lt;br&gt;2) Белорус дәүләт ауыл хужалығы академияһы (БГСХА)
|профессия=1) [[Тарих]] һәм йәмәғәт белеме уҡытыусыһы&lt;br&gt;2) [[ауыл хужалығы]] производствоһы [[иҡтисад (фән)|иҡтисадсыһы]]-ойоштороусыһы&lt;ref name=&quot;Лукашенко&quot;&gt;[http://www.flb.ru/persprint/105.html Лукашенко Александр Григорьевич]&lt;/ref&gt;
|партия=[[КПСС]] ([[1979]]—[[1991]])
|вероисповедание=прауаҫлауҙы атеист&lt;ref&gt;[http://mirvam.org/2010/11/19/александр-лукашенко-остаётся-правос/ Александр Лукашенко остаётся «Православным атеистом»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421181439/http://mirvam.org/2010/11/19/%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BB%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE-%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%91%D1%82%D1%81%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%81/ |date=2016-04-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/268233 Не все изобрел Лукашенко]&lt;/ref&gt;
|отец=
|мать=Екатерина Трофимовна Лукашенко
|супруга=Галина Родионовна Лукашенко
|дети='''сыновья:''' Виктор, Дмитрий, Николай
|автограф=
|сайт=[http://www.president.gov.by president.gov.by]
|награды=
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!!}}{{Орден За заслуги перед Отечеством 2 степени}}{{!!}}{{Орден Александра Невского (Российская Федерация)}}{{!!}}{{Большая цепь ордена Освободителя (Венесуэла)}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Орден Франсиско Миранды 1 класса (Венесуэла)}}{{!!}}{{Лента ордена Республики Сербия}}{{!!}}{{Орден Хосе Марти}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Медаль В память 850-летия Москвы}}{{!!}}{{Медаль Вифлием 2000}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Орден святого равноапостольного князя Владимира 1 степени}} {{!!}}  {{Орден Дмитрия Донского 1 степени}} {{!!}} {{Орден Серафима Саровского 1 степени}} {{!!}}{{Орден Сергия Радонежского 1 степени}}{{!!}} 
{{!}}}
|годы службы=1975—1977, 1980—1982
|принадлежность={{Флагификация|СССР}}
|род войск=Сик буйы ғәскәрҙәре, танк ғәскәрҙәре
|звание={{СССР, Подполковник}}&lt;ref name=&quot;zvan&quot;&gt;[http://www.charter97.org/rus/news/2004/07/07/luka Почему подполковник Лукашенко носит маршальскую форму?]&lt;/ref&gt;
|командовал=
|сражения=}}
'''Александр Григорьевич Лукашенко''' ({{lang-be|Алякса́ндр Рыго́равіч Лукашэ́нка}}; [[30 август]] [[1954 йыл]]) — [[Беларусь|белорус]] сәйәсмәне һәм дәүләт эшмәкәре, Беларусь Республикаһының беренсе президенты ([[1994 йыл]]дан хәҙерге ваҡытҡа тиклем), Беларусь Республикаһының Милли олимпия комитеты президенты (1997), Ҡораллы көстәренең баш командующийы, республикаһының Именлек Советы рәйесе. [[Европа]]ның бөтә дәүләт башлыҡтары араһында (монархтарҙан башҡа) үҙ вазифаһын иң оҙаҡ башҡарыусы.

== Тәүге йылдарҙа ==
Александр Лукашенко 1954 йылдың 30 авгусында Белорус ССР-ы Витебск өлкәһенең Орша районы Копысь ҡасабаһында тыуған. Милләте — белорус&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.gov.by/press10003.html|title=Официальный интернет-портал Президента Республики Беларусь/Биография|accessdate=2013-03-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/6F8xVcTks|archivedate=2013-03-15}}&lt;/ref&gt;. Ҡартатаһы Трофим Иванович тыумышы менән Украинанан, Сумы өлкәһенән.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=В. Малишевский, У. Бобоед|date=2003-08-12|url=http://kp.ru/daily/23093/133949/|title=В Минск из Канады летит троюродный племянник Лукашенко|work=|publisher=газ. «Комсомольская правда]]»|accessdate=2012-05-27|lang=|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bh0hu2J|archivedate=2012-06-22}}&lt;/ref&gt;.Александр Григорьевичтың әсәһе һуғышҡа тиклем Могилев өлкәһе Шклов районының Александрия ауылында йәшәгән , ә һуғыштан һуң Оршанский етен эшкәртеү комбинатында эшләй. Улы тыуғас, ауылына ҡайтып, фермала һыйыр һауыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;РБК&quot;&gt;{{Cite news|title=Лукашенко Александр Григорьевич|publisher=РосБизнесКонсалтинг|url=http://www.rbc.ru/persons/lukashenko.shtml|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Александр атаһыҙ үҫә һәм тәрбиәләнә.

[[1975 йыл]]да Могилев педагогия институтының тарих факультетын тамамлай, ә 1985 — ситтән тороп Белоруссия ауыл хужалығы академияһының иҡтисад факультетын тамамлап, «ауыл хужалығы производствоһының иҡтисад ойоштороусыһы» белгесе була.&lt;ref name=&quot;autogenerated7&quot;&gt;{{Cite news|title=Александр Лукашенко|publisher=vedomosti.ru.|url=http://www.vedomosti.ru/persons/1315/Александр%20Лукашенко|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. 1975—1977 йылдарҙа Лукашенко саҡырыу буйынса СССР Дәүләт именлеге комитетының (КГБ-ның) Сик буйы ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә, Көнбайыш сик буйы округының политик бүлегендә ([[Брест]]а) инструктор була&lt;ref name=&quot;ВС&quot;&gt;[https://zen.yandex.ru/media/caw/gde-v-armii-sssr-slujil-aleksandr-lukashenko-i-pochemu-on-slujil-dvajdy-5ebd048b65d07f271f583a38?&amp;utm_campaign=dbr.Где в армии СССР служил Александр Лукашенко и почему он служил дважды. Сайт Яндекс-Дзен, 14 мая 2020 года]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|15|05|2020}}&lt;/ref&gt;. Хәрби хеҙмәттән һуң ул Могилев ҡалаһының ҡала аҙыҡ һатыу ойошмаһында комсомол комитете секретаре булып эшләй башлай. 1978 йылда Бөтә Союз «Белем» йәмғиәтенең Шкловский район ойошмаһында яуаплы секретарь булып эшләй&lt;ref name=&quot;autogenerated7&quot;/&gt;.

[[1979 йыл]]дан КПСС ағзаһы. 1980 йылдан 1982 йылға тиклем танк ротаһында командирҙың сәйәси эштәр буйынса урынбаҫары булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;ВС&quot; /&gt;. 1982 йылда Шкловский районының «Ударник» колхозында рәйес булып, һуңынан Шклов төҙөлөш материалдары комбинатының директор урынбаҫары, ә 1985—1987 йылдарҙа шул уҡ райондын Ленин исемендәге колхозында партком секретаре булып эшләй&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Александр Лукашенко. Биография|publisher=Вести|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=117765|date=20 марта 2006 г.|lang=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304132045/http://www.vesti.ru/doc.html?id=117765 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.[[1987 йыл]]дың март айында шул уҡ райондың «Городец» совхозында директор булып эшләй һәм [[1988 йыл]]да беренселәрҙән булып Могилёв өлкәһе совхозында аренда подрядын ҡуллана башлай&lt;ref name=&quot;autogenerated7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;День&quot;&gt;[http://www.day.kiev.ua/95916/ Лидер социализма, «как шведы его проповедуют» /ДЕНЬ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080607025133/http://www.day.kiev.ua/95916/ |date=2008-06-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Сәйәси карьераһының башы ==
«Үҙгәртеп ҡороу» осоро башланғас, [[1990 йыл]]да, Белоруссияның Юғары Советына халыҡ депутаты итеп һайланған. Беларусь Республикаһында коммерция структураларының эшсәнлеген өйрәнеү буйынса ваҡытлыса комиссияһын етәкләгән сағында урындағы һәм республика власть органдарының эше тураһында тәнҡит менән сығыш яһай&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/politics/197348.html TUT.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919063128/http://news.tut.by/politics/197348.html |date=2020-09-19 }}&lt;/ref&gt;,үҙенең ҡыйыу сығыштарында, айырым алғанда, Юғары Советы Рәйесе Станислав Шушкевичты ныҡ тәнҡитләй.

25 май 1991 йыл. Республиканың &quot;Народная газетаһында &quot;Диктатура: белорусский вариант?&quot;исеме аҫтында программа һыҙған мәҡәләһен баҫтыра. Белоруссия Юғары Советында «Коммунистар демократия өсөн» тигән фракция ойошторола, уның лидерҙарының береһе Лукашенко була&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;http://library.fes.de/pdf-files/bueros/belarus/07073.pdf&lt;/ref&gt;.

1991 йылдың октябрендә Минскиҙә яңы, демократик Халыҡ ризалығы партияһын төҙөү тураһында съезд үткәрелә. «Коммунистар демократия өсөн» фракцияһының күп кенә ағзалары, партия функционерҙары,Белоруссия КП ҮК ЮПМ уҡытыусылары был партияға тупланалар. Партияның тәүге рәйестәштәренең береһе Лукашенко була. Партияны төҙөү процессы бик ауыр шарттарҙа, бәхәстәрҙә һәм интригаларҙа бара, һәм бер аҙҙан Лукашенко ойоштороу комитетын ташлап сыға&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;/&gt;.

Беларуссия Республикаһының Юғары Советында СССР-ҙы бөтөрөүсе Беловежскийҙәге килешеүҙәрҙе ратификациялаған саҡта,ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, был килешеүҙәргә Лукашенко ҡаршы сыҡҡан&lt;ref&gt;http://www.materik.ru/upload/iblock/4b4/4b47ef0cc51529482c21bbffbabee630.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181222213956/http://www.materik.ru/upload/iblock/4b4/4b47ef0cc51529482c21bbffbabee630.pdf |date=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt; берҙән-бер, икенселәре буйынса — ул һайлауҙарҙа ҡатнашмаған&lt;ref&gt;[http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=25930 ТИХИНЯ Валерий Гурьевич — Биография — БД «Лабиринт»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305030213/http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=25930 |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://blog.belaruspartisan.org/authors/eliseev/ Елисеев Алексей | Белорусский партизан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110323015845/http://blog.belaruspartisan.org/authors/eliseev/ |date=2011-03-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://cccp.narod.ru/work/book/abetka/b/babushkin.html СССР — Библиотека — Бабушкин, Анатолий «Кто и как упразднил СССР»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402095251/http://cccp.narod.ru/work/book/abetka/b/babushkin.html |date=2016-04-02 }}&lt;/ref&gt;, өсөнсөләре буйынса — тауыш биреүҙән тыйылып ҡалған&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/Doc-rss/129118 Ъ-Газета — Лукашенко за СССР]&lt;/ref&gt; депутат булған. Һуңыраҡ Лукашенко СССР-ҙың тарҡалыуын &quot; XX быуат иң ҙур геополитик һәләкәте &quot; итеп һанаған&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20121011232517/http://www.soyuz.by/ru/?guid=10598 Информационно-аналитический портал Союзного государства/Архив 2007—2008]&lt;/ref&gt;.

1993 йылдың апреленән алып — 1994 йылдың июленә тиклем Лукашенко Юғары Советтың коррупцияға ҡаршы көрәш буйынса вакытлы комиссияһын етәкләгән&lt;ref name=&quot;autogenerated7&quot;/&gt;.

== Белоруссия Президенты ==

=== Һайлау алды активлығы ===
[[Файл:Аляксандар_Лукашэнка_1994.png|мини|250x250пкс| Президент һайлауҙарының беренсе турында Лукашенконы һайлау һөҙөмтәләре]]
Кандидат Лукашенконың һайлау алды штабы уның үҙе кеүек үк йәш политиктарҙан тора. Улар араһында Леонид Синицын, Дмитрий Булахов, Виктор Гончар, Валерий Цепкало, Александр Федута, Михаил Сазонов, Юрий Малумов, Петр Капитуло, Виктор Терещенко, Иван Титенков, Александр Лукашов, Виктор Кучински, Владимир Ядренцев, Владимир Нистюк, Анатолий Лебедько, Николай Карпиевич һәм Виктор Шеймандар булған&lt;ref&gt;[http://www.brilevichi.com/news/2009-07-07-177 Команда Лукашенко. Год 1994. — 7 Июля 2009 — Микрорайон Брилевичи (Дружба) г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101024193841/http://www.brilevichi.com/news/2009-07-07-177 |date=2010-10-24 }}&lt;/ref&gt;. Әммә бер аҙҙан һуң Лукашенко башта вәғәҙә иткән сәйәсәтенән айырмалы сәйәсәтте тормошҡа ашыра башлағас, уның командаһының күп кенә ағзалары, йәш президенттың аҙымдарына ҡаршы сығып, оппозицияға тупланалар. Бигерәк тә улар 1995 һәм 1996 йылдарҙағы референдумдың һөҙөмтәләре менән һәм Рәсәй менән интеграцияға инеү сәйәсәтенә ҡаршылыҡтарын белдерәләр. Уларҙың ҡайһы берҙәре өсөн бындай юлды һайлау карьераларын бөтөрөүсе аҙым булып тора. 2008 йылдың башына Беларусь Республикаһының юғары власть эшелонында тик бер Шейман ғына тороп ҡала&lt;ref&gt;[http://diary-news.com/politic/14850-prezident-bez-komandy.html Президент без команды &quot; Независимая информационная лента] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140220172923/http://diary-news.com/politic/14850-prezident-bez-komandy.html |date=2014-02-20 }}&lt;/ref&gt;.

Үҙенең һайлау алды программаһында Лукашенко Белоруссияның юҡҡа сығыу упҡыны алдында торғанын, уның производство һәм ауыл хужалығының ҡырҡа кәмеүен, инфляция темпының , енәйәтселек һәм коррупцияның юғары дәрәжәлә булыуын әйткән. Лукашенко фекеренсә, &quot;халыҡты был упҡында һәләк булыуҙан ҡотҡарырға кәрәк &quot;, был маҡсатта власты ла яңыртырға кәрәк. Өҫтәүенә, ул яңы власть тормошҡа ашырырға тейешле маҡсаттар- инфляцияны кәметеү һәм халыҡтың хәйерселеккә батыуын туҡтатыу, мафияны юҡ итеү, коррупция дәрәжәһен кәметеү, элекке СССР республикалары (барыһынан да элек Рәсәй)&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot;&gt;[http://iac.gov.by/nfiles/000019_245549.pdf Информационно-аналитический центр при Администрации Президента Республики Беларусь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130313225019/http://iac.gov.by/nfiles/000019_245549.pdf |date=2013-03-13 }}&lt;/ref&gt; менән бәйләнеште яңынан тергеҙеү — икәнлеген әйткән.

Был һайлау алды кампанияһы осоронда (16 июнь, 1994 йыл)Лукашенконы һәләк итеү маҡсатында уға һөжүм итәләр. Ул Беларусь Республикаһының ике халыҡ депутаты Иван Титенков һәм Виктор Шейман менән бергә Витебский өлкәһенең Лиозно ауылы янынан үтеп барғанда, уларҙың «Мерседесын» ҡыҫырыҡлап килгән «Форд» машинаһынан уларға аталар. Пуляларҙың береһе Лукашенконың башынан барлығы бер нисә сантиметрҙа ғына үтеп китә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Пуля пролетела в нескольких сантиметрах|publisher=Газета «Коммерсантъ»|author=НИКОЛАЙ Ъ-СЕРГЕЕВ|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=7b2418c3-1514-46fc-975a-19f60d002e9f&amp;docsid=81503|date=18.06.1994|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Бер кем дә зыян күрмәгән. Һөҙөмтәлә КГБ һәм Эске эштәр министрлығының тикшереү эксперименттары буйынса, Титенков һәм Шейман дәлилләгән шарттарҙа һөжүмдең бер нисек тә булыуы мөмкин түгеллеге билдәле була&lt;ref&gt;[http://uzbek-people.narod.ru/luka_2.html Александр Григорьевич Лукашенко]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ng.ru/cis/2001-07-10/5_zavhoz.html Бывший «главный завхоз» продолжает разоблачения]&lt;/ref&gt;. 28 июнь көндө Лукашенко Хөкүмәт Йортона инә башлағанда, Баш йорт хакимлығы хеҙмәткәрҙәре уны был бинаға индермәҫкә тырышалар,ә Лукашенко барыберХөкүмәт йортона ингәс, ул һәм уның өс ярҙамсыһы милиционерҙар тарфынан туҡмалалар. Лукашенко еңелсә тән йәрәхәттәре ала&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Милиционеры избили кандидата в президенты Белоруссии|publisher=Газета «Коммерсантъ»|author=МИХАИЛ Ъ-ШАПИРО|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=4f7d2cd7-1a13-430f-a653-4c569aeba926&amp;docsid=82418|date=29.06.1994|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Белоруссия Прокуратураһына милиция хеҙмәткәрҙәре был осраҡта Александр Григорьевичты милиционерҙарҙың формалы кейеменең бер нисә төймәһен өҙөүҙә һәм өҫ кейемдәрен боҙоуҙа ғәйепләп яҙалар&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Следствие/приговоры|publisher=Газета «Коммерсантъ»|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=f82ad2b7-63ce-4d29-b01f-8f870c35c5e4&amp;docsid=82453|date=30.06.1994|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

10 июль, 1994 йыл. Илдә икенсе тур президент һайлауҙары үтә.Унда Александр Лукашенко һайлаусыларҙың 80,1 % тауышын яулай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Предвыборная борьба позади, впереди борьба за посты|publisher=Газета «Коммерсантъ»|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=1f9af072-0adf-434b-b02d-7d8ac5a97ac3&amp;docsid=83492|date=12.07.1994|lang=ru}}&lt;/ref&gt; һәм бойондороҡһоҙ Беларусьтың беренсе Президенты була.

=== Беренсе президент срогы ===
[[Файл:RIAN_archive_141088_Signing_Treaty_on_Establishing_Russian-Belarusian_Union.jpg|мини|250x250пкс| РФ-ың Ҙур Кремль залында Рәсәй һәм Белоруссия араһында Союз төҙөлөү тураһындағы Килешеүгә ҡул ҡуйыу тантанаһында РФ Президенты Борис Ельцин менән Александр Лукашенко.1997 йылдың 2 апреле.]]
[[Файл:Vladimir_Putin_3_May_2000-6.jpg|мини|250x250пкс|[[Кучма Леонид Данилович|Л.]] [[Кучма Леонид Данилович|Кучма]], [[Путин Владимир Владимирович|В.]] [[Путин Владимир Владимирович|Путин]], А. Лукашенко һәм патриарх Алексий II 3 май, 2000 йыл]]

ИТАР-ТАСС-ың Генераль директоры урынбаҫары Михаил Гусманға 2009 йылда биргән интервьюһында Лукашенко үҙенең президетлығының беренсе көндәре тураһында ошоларҙы һөйләгән :

1995 йылда Лукашенко инициативаһы менән илдә референдум үткәрелде. Унда һайлаусылар дүрт мәсьәлә ҡараны: рус теленә дәүләт теле статусы биреү , яңы дәүләт флагы һәм дәүләт гербын раҫлау, Лукашенконың иҡтисад мәсьәләһендә Рәсәй менән интеграцияһын булдырыу политикаһын яҡлау һәм Белоруссия президентының Беларусь Республикаһы Юғары Советын таратырға хоҡуғын раҫлау&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2010/10/19/status/_Printed.htm Lenta.ru: Новости: Соперник Лукашенко пообещал лишить русский язык официального статуса]&lt;/ref&gt;. Референдумға килгән халыҡтың 75 % был һорауҙарға ыңғай яуап бирҙеләр&lt;ref&gt;[http://www.rec.gov.by/refer/ref1995resdoc.html ЦИК РБ:: Республиканский референдум 14 мая 1995 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016045149/http://www.rec.gov.by/refer/ref1995resdoc.html |date=2007-10-16 }}&lt;/ref&gt;. Һөҙөмтәлә, рус теле Беларусь Республикаһында икенсе дәүләт теле булды.

1995 йылдың ғинуарында Лукашенко һәм Рәсәй Федерацияһы президенты Борис Ельцин һалым һәм таможня берлектәре тураһында Беларусь һәм Рәсәй араһындағы килешеүҙәргә ҡул ҡуйҙылар. Февраль айында Лукашенко һәм Ельцин ике ил араһындағы дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында, 1996 йылда —Беларусь һәм Рәсәй араһында Берләшмә төҙөү тураһында килешеү , 1998 йылда Рәсәй һәм Беларусь граждандарының тиң хоҡуҡлығы тураһында килешеү төҙөнөләр.

1996 йылдың мартында Лукашенко Рәсәй Федерацияһы, Беларусь Республикаһы һәм Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан Республикалары араһында иҡтисади һәм гуманитар өлкәләрҙә бәйләнештәрҙе тәрәнәйтеү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйҙы.

[[24 ноябрь]] [[1996 йыл]]. Был йылда үткәрелгән референдум һөҙөмтәләре буйынса Беларусь Республикаһының президентлыҡ срогының биш йыллығы өр-яңынан башланды, илдең Конституцияһына был турала өҫтәлмәләр яһалды. Европа һәм АҠШ референдумды иҫәпкә алманы.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/in_depth/2006/belarus/newsid_4810000/4810062.stm Би-би-си | Проекты | 2006 | Belarus | Белоруссия: 1994—2006]&lt;/ref&gt;

=== Икенсе президентлыҡ срогы ===
[[Файл:Vladimir_Putin_20_June_2001-1.jpg|мини|250x250пкс|Александр Лукашенко һәм [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]]. [[Мәскәү]], 2001 йыл.]]
9 сентябрь 2001 йыл. Илдә президент һайлауҙары уҙҙы. Лукашенко һайлауҙар ваҡытында ауыл хужалығы стандарттарын күтәреүҙе, социаль пособиелар һәм сәнәғәт етештереү күләмен арттырыуҙы үҙенең төп бурысы итеп ҡуйҙы&lt;ref name=&quot;ut2001&quot;&gt;{{Cite news|title=Lukashenko claims victory in Belarus election|date=2001-09-10|url=http://www.usatoday.com/news/world/2001/09/09/belarus.htm|work=USA Today|accessdate=2007-10-17|language=}}&lt;/ref&gt;.75,65 % тауыш йыйып, Лукашенко беренсе турҙа еңде. ОБСЕ һайлауҙар процессы &quot; халыҡ-ара стандарттарына тура килмәне, тине &quot;&lt;ref name=&quot;ut2001&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.osce.org/documents/html/pdftohtml/1237_ru.pdf.html Microsoft Word — Presidential 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141022085610/http://www.osce.org/documents/html/pdftohtml/1237_ru.pdf.html |date=2014-10-22 }}&lt;/ref&gt;.Рәсәй Президенты [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]], Лукашенкоға шылтыратып, уны һайлауҙа еңеүе менән ҡотланы һәм уның менән хеҙмәттәшлек итергә теләк белдерҙе&lt;ref name=&quot;ut2001&quot;/&gt;.

2004 йылда үткәрелгән референдум ил Конституцияһының президент сроктарын сикләү тураһындағы тыйыуҙарын ғәмәлдән сығарҙы. Шунлыҡтан Александр Лукашенко киләсәктә президент һайлауҙарында ҡатнашыу хоҡуғына эйә булды. Был референдум ҡарарҙары ла ЕС һәм АҠШ тарафынан танылмай ҡалды&lt;ref&gt;[http://www.pnp.ru/archive/15680146.html Парламентская газета:: Архив:: «Бархатной» революции не случилось]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Владимир Ефанов.|date=19 октября 2004|url=http://www.rg.ru/2004/10/19/belarus-itogi.html|title=Оппозиция не прошла|publisher=Российская газета|accessdate=2010-08-13}}&lt;/ref&gt;.

Белоруссия Лукашенконың президентлыҡ сроктары ваҡытында күпселек иҡтисади күрһәткестәрҙе үҫтерҙе. Уртаса үҫеш 2000 йылдан 2013 йылға тиклем 6,3 %&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20081203152527/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/gross.php ВВП Республики Беларусь]&lt;/ref&gt;) тәшкил итте. Хәйер был Рәсәйҙән Европа илдәренә Рәсәй нефтен таҙартып ҡыуыуҙан алынған үҫеш ине,&lt;ref name=&quot;Telegraph&quot;&gt;{{Cite news|first=|last=|coauthors=|title=Alexander Lukashenko: Dictator with a difference|date=2008-09-25|publisher=Telegraph.co.uk|url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/profiles/3080936/Alexander-Lukashenko-Dictator-with-a-difference.html|work=The Telegraph|pages=|accessdate=2008-09-26|language=|location=London}}&lt;/ref&gt;.

Үҙенең тышҡы сәйәсәтендә БДБ илдәре менән интеграцияла ҡалыу политикаһын алып барҙы. 2003 йылдың сентябрендә Лукашенко Белоруссия, Рәсәй, Украина һәм Ҡаҙағстанстандың Берҙәм иҡтисади берләшмәһе тураһындағы ярашыуына ҡул ҡуйҙы.

=== Өсөнсө президентлыҡ срогы ===
[[19 март]] [[2006 йыл]]. Өсөнсө тапҡыр Беларусь Республикаһының президенты итеп һайланды . ОБСЕ тағы бер ҡат һайлауҙарҙы танымай&lt;ref&gt;[http://www.osce.org/item/18438.html OSCE Press release — Belarusian election severely flawed due to arbitrary use of state power and restrictions on basic rights] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011021613/http://www.osce.org/item/18438.html |date=2017-10-11 }}&lt;/ref&gt;, сөнки президентлыҡҡа кандидат булған Миленкивич А. В. һәм Козулин А. В етәкселегендә илдә күп кеше ҡатнашлығында протест акциялары уҙҙы.

2008 йылдың башында Белоруссия Именлек Советы ултырышында Белоруссия атом электростанцияһын төҙөү тураһында план ҡабул ителә һәм уны 2016—2018 йылдарҙа эшләй башлатыуҙы тәьмин итеү ҡарала. Был АЭС төҙөлөү арҡаһында йыл һайын 1 миллиард доллар торған импорт тәбиғи газы һаҡланып ҡалырға тейеш.&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot;/&gt;.

=== Дүртенсе президентлыҡ срогы ===
[[Файл:Alexander_Lukashenko,_opening_of_Slavianski_Bazar_2014.jpg|мини|250x250пкс|Александр Лукашенко &quot;Славян баҙарын &quot; асыу тантанаһында.[[2014 йыл]].]]
2010 йылдың 19 декабрендә Беларусь Республикаһының президентын һайланылар. 79,65 % тауыш йыйып, Лукашенко дүртенсе срокҡа Президент булып һайланды. АҠШ һәм Евросоюз был һайлауҙарҙың һөҙөмтәләрен танымай, ә БДБ миссияһының башлығы С Лебедев&lt;ref name=&quot;kp-by&quot;&gt;[http://kp.by/online/news/799154/ Миссия ОБСЕ не признала выборы свободными, в отличие от миссии СНГ // KP.]&lt;/ref&gt; һайлауҙарҙы дөрөҫ тип тапты.

21 ғинуар 2011 йыл. Александр Лукашенко рәсми рәүештә Беларусь Республикаһының президенты вазифаһын башҡара башланы&lt;ref&gt;[http://www.lenta.ru/news/2011/01/21/lukashenko Лукашенко заступил на четвёртый срок.]&lt;/ref&gt;.

=== Бишенсе президентлыҡ срогы ===
11 октябрь, 2015 йыл. Беларусь Республикаһы Президентын һайлайҙар.&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/polit/293925 ЦИК Белоруссии подводит предварительные итоги президентских выборов.]&lt;/ref&gt;. Үҙәк Һайлау комиссияһы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Александр Лукашенко 83,49 % тауыш йыйған. Лукашенко менән ярышыусы ике кандидат һайлауҙарҙың һөҙөмтәләрен рәсми рәүештә иғлан иткәнгә тиклем үк уны еңеүсе итеп һанайҙар&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2015/10/11/lukashenko_win/ Двое из трех соперников Лукашенко признали его победу до подсчета голосов.]&lt;/ref&gt;. Был һайлауҙарҙың нәтижәһе президент өсөн ул ҡатнашҡан барыһы биш кампанияның иң яҡшыһы булды.

== Лукашенкоға ҡаршы санкциялар ==
2006 йылда Европа Союзы, ә унан һуң АҠШ уға үҙ территорияларына кереүҙе тыйған&lt;ref name=&quot;Нонграта&quot;&gt;[http://www.telegraf.lv/news/es-gotov-snova-sdelaty-lukashenko-personoi-non-grata Телеграф.lv: ЕС готов снова сделать Лукашенко персоной нон грата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110109021702/http://www.telegraf.lv/news/es-gotov-snova-sdelaty-lukashenko-personoi-non-grata |date=2011-01-09 }}&lt;/ref&gt;. 2008 йылда кереү тыйыу туҡтатылған ине. 2011 йылдың ғинуарында Польша уға илдәренә кереүҙе тыйҙы&lt;ref&gt;[http://afn.by/news/i/147075 Польша объявила Лукашенко персоной нон-грата]&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың апрелендә ЕС Советы 2011 йылдың 31 октябренә тиклем ЕС ерҙәренә кереүҙе тыйҙы.&lt;ref name=&quot;Нонграта&quot;/&gt;.

15 февраль, 2016 йыл. Германия сит ил эштәре министры Франк-Вальтер Штайнмайер Европа Союзының Беларусь Республикаһынан, шул иҫәптән ил президенты Александр Лукашенконан, был санкцияларҙы кире алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.interfax.ru/world/494766|title=ЕС частично снял санкции с Белоруссии и Лукашенко|author=|work=|date=2016-02-15|publisher=interfax.ru}}&lt;/ref&gt;

== Тәнҡит ==
Көнбайыш Масса мәғлүмәт сараларында Александр Лукашенконы йыш ҡына &quot; Европалағы аҙаҡҡы диктатор &quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F04E5DB153DF934A15753C1A9629C8B63&amp;sec=&amp;spon=&amp;pagewanted=all|title=Voices of Freedom Are Stilled by Europe’s Last Dictator|publisher=New York Times}}&lt;/ref&gt; тип йөрөтәләр. АҠШ милли разведкаһы директоры Джеймсом Тэппер АҠШ%тың Конгресына биргән отчетында Лукашенко Белоруссияны Көнбайыштан алыҫлаштырып, Рәсәйгә табан этәреп, илде иҡтисади бойондороҡһоҙлоҡтан сығара тип иҫәпләй.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.tut.by/politics/384665.html|title=Глава разведки США Джеймс Клэппер: Лукашенко сумел добиться покорности белорусского общества|publisher=TUT.BY}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200815204124/https://news.tut.by/politics/384665.html |date=2020-08-15 }}&lt;/ref&gt;. ПАСЕ ағзаһы Христос Пургуридес белорус хакимдәрен урындарҙағы политиктарҙы үлтереүҙә һәм юҡ итеүҙәрҙә ғәйепләй.&lt;ref&gt;[http://ciwr.org/article/2008/04/16_pourgurides.html Христос Пургуридес: «Есть конкретные доказательства причастности белорусских властей к исчезновениям»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602212255/http://ciwr.org/article/2008/04/16_pourgurides.html |date=2021-06-02 }} ciwr.org&lt;/ref&gt;.

Яҡынса 10 йыл дауамында, [[2008 йыл|2008 йылдың 13 октябренә тиклем,]] А. Лукашенко һәм уның яҡын ярҙамсыларына Ю. Захарченко, В. Гончар, А. Красовский һәм Д. Завадскийҙарҙың юғалыуы арҡаһында сыҡҡан ғауға арҡаһында АҠШ-ҡа һәм Евросоюз илдәренә кереү рөхсәт ителмәй&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/world/2004/09/28/belarus/ Lenta.ru: В мире: Белорусским чиновникам запретили въезд в ЕС и США] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160805185300/https://lenta.ru/world/2004/09/28/belarus/ |date=2016-08-05 }} // Лента.ру, 28.09.2004&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Ефанов В.'' [http://www.rg.ru/2004/09/29/zapret.html Белорусов не пускают в Европу] // «Российская газета», 29.09.2004&lt;/ref&gt;, һәм улар шулай уҡ &quot; халыҡ-ара һайлау стандарттары һәм кеше хоҡуҡтары стандарттарын боҙоуҙа &quot;&lt;ref&gt;[http://zbsb.org/n/252.shtml Спіс беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд у краіны Саюза і ЗША] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090602173738/http://zbsb.org/n/252.shtml |date=2009-06-02 }}{{Ref-be}}(белор.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=3pRmFiZQ2og&amp;feature=related Крестный Отец Беларусской «Демократии»]{{Ref-ru}}(рус.&lt;/ref&gt; ғәйепләнәләр..

== Лукашенконың шәхси тормошо ==

=== Тыуған датаһы тураһында. ===
Паспорт мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Александр Григорьевич Лукашенко [[1954 йыл]]дың 30 авгусында Витебск өлкәһенең Оршан районы Копысь ҡасабаһында тыуған&lt;ref name=&quot;passport&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20101011114112/http://www.rec.gov.by/pdf/prb2010/sved1.pdf Сведения о регистрации инициативных групп избирателей по выдвижению кандидатов в Президенты Республики Беларусь]&lt;/ref&gt;. 2009 йылдың уртаһында Лукашенко үҙен 30-да түгел , ә 31 августа тыуған тип таныта

=== Ғаиләһе ===
[[Файл:LukParad9maj.jpg|справа|мини|212x212пкс|А. Г. Лукашенко бәләкәй улы Николай менән 2012 йылдың Еңеү көнөндә 9 майҙа Минскиҙә үткән Парадта. Улар артында — улы Виктор күкшел -һоро костюмда]]
Ҡатыны— Галина Родионовна&lt;ref&gt;[http://naviny.by/rubrics/society/2005/09/29/ic_articles_116_135396 Галина Лукашенко: Саша — необыкновенный человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422025145/http://naviny.by/rubrics/society/2005/09/29/ic_articles_116_135396 |date=2016-04-22 }} // Белорусские новости, 29.09.2005&lt;/ref&gt; (никахта 1975 йылдан бирле). Никахтағы көйө айырым йәшәйҙәр.

{{Якорь|Николай}}
Өс ир балалары: Виктор (1975), Дмитрий (1980) һәм Николай .Николай никахтан тыш тыуған улы.
[[Файл:Zapad-2013_strategic_military_exercises_(2101-04).jpg|мини|270x270пкс|Владимир Путин һәм Александр Лукашенко улы Николай менән «Көнбайыш-2013» хәрби учениеһында. Гродно. Гожский полигоны]]
Лукашенконың ете ейәне бар — дүртеһе — өлкән улының балалары: Виктория (1998), Александр (2004), Валерия (2009) һәм Ярослав (21.08.2013), өсөһө — уртансы улыныҡы: Анастасия (2003), Дарья (2004) һәм Александр (28.02.2014)&lt;ref&gt;Информационный портал tut.by (март 2014) http://news.tut.by/society/389766.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140309075807/http://news.tut.by/society/389766.html |date=2014-03-09 }}&lt;/ref&gt;

Лукашенко, хоккей һәм саңғыла йөрөү менән мауыға&lt;ref&gt;[http://www.sport.belta.by/ru/news/hockey/belarus?mode=one_new&amp;id=20378 Александр Лукашенко: В Беларуси нужна эффективная система подготовки хоккейных кадров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110114210424/http://sport.belta.by/ru/news/hockey/belarus?mode=one_new&amp;id=20378 |date=2011-01-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/6038254.html Виталий Новопашин: «В Усть-Каменогорске хоккей — спорт номер один» — Хоккей — Sports.ru]&lt;/ref&gt;, баянда уйнай&lt;ref&gt;[http://rutube.ru/tracks/994706.html Диктатор Лукашенко играет на баяне Ободинского:: Видео на RuTube]&lt;/ref&gt;, актив йәшәү рәуешен пропагандалай&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=1q0LkwtrS7I&amp;feature=player_embedded YouTube — Лукашенко: «Интервью в трусах я ещё не давал»]&lt;/ref&gt;.

Ҡайсағында Лукашенко Путин менән бергә, [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы|Назарбаев]]&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://kp.by/daily/23425/137569 Лукашенко катается в Казахстане на лыжах // KP.]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, Медведевтар менән дә бергә тау саңғыһында шыуа.&lt;ref&gt;[http://kp.ru/daily/24264.5/460765 Медведев и Лукашенко покатались на лыжах // KP.]&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
[[Файл:Vladimir_Putin_2_April_2001-3.jpg|мини|250x250пкс| [[Владимир Путин]] Александр Лукашенконы II дәрәжә «Тыуған ил алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены менән бүләкләй]]
'''Дәүләт наградалары'''
* Медаль «В память 850-летия Москвы» (6 сентябрь 1997 йыл)&lt;ref&gt;[http://www.belarus.net/minsk_ev/97/russia/09_3/mosk9.htm Вечерний Минск от 9 сентября 1997 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618172446/http://www.belarus.net/minsk_ev/97/russia/09_3/mosk9.htm |date=2009-06-18 }}&lt;/ref&gt;
* Орден Революции ([[Ливия]], 2000 йыл)&lt;ref&gt;[http://www.zatulin.ru/institute/sbornik/018/02.shtml Институт диаспоры и интеграции. Информационно-аналитический бюллетень № 18 от 15.11.2000.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929161702/http://www.zatulin.ru/institute/sbornik/018/02.shtml |date=2007-09-29 }}&lt;/ref&gt;
* Орден Хосе Марти ([[Куба]], 2000 йыл)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070927005335/http://www.newsvm.com/articles/2000/09/05/prez.html А.]&lt;/ref&gt;
* Орден «За заслуги перед Отечеством» II степени ([[Рәсәй Федерацияһы|Россия]], 2 апрель 2001 йыл) — ''«за большой личный вклад в создание Союзного государства, укрепление дружбы и сотрудничества между народами Российской Федерации и Республики Беларусь»''&lt;ref&gt;[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=006403 Указ Президента Российской Федерации от 2 апреля 2001 года № 382 &quot;О награждении орденом «За заслуги перед Отечеством» II степени Лукашенко А.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090904011837/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=006403 |date=2009-09-04 }}&lt;/ref&gt;
* Большая цепь ордена Освободителя ([[Венесуэла]], [[2007 йыл]])&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/99447.html Лукашенко награждён высшей наградой Венесуэлы — орденом Освободителя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080225162211/http://news.tut.by/99447.html |date=2008-02-25 }}&lt;/ref&gt;
* Орден Франсиско Миранды 1 класса (Венесуэла, [[2010 йыл]])&lt;ref&gt;[http://naviny.by/rubrics/politic/2010/03/16/ic_news_112_327582/ Лукашенко получил орден за заслуги перед Венесуэлой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151009020905/http://naviny.by/rubrics/politic/2010/03/16/ic_news_112_327582/ |date=2015-10-09 }}&lt;/ref&gt;
* Лента ордена Республики Сербия ([[Сербия]], 2013 йыл)&lt;ref&gt;[http://www.predsednik.rs/node/565 Укази о одликовањима] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130301055632/http://www.predsednik.rs/node/565 |date=2013-03-01 }}&lt;/ref&gt;
* Орден Александра Невского ([[Рәсәй Федерацияһы]], 30 август 2014 йыл) — ''за большой личный вклад в развитие традиционных дружественных связей между Россией и Белоруссией, углубление двустороннего взаимодействия в политической, оборонной, экономической и социальной сферах''&lt;ref&gt;[http://news.kremlin.ru/media/events/files/41d5006d7d5be30d1727.pdf Указ Президента Российской Федерации от 30 августа 2014 года № 577]&lt;/ref&gt;
* Медаль «Вифлием-2000» (Палестинская национальная администрация, 2000)&lt;ref&gt;[http://www.omsa.org/files/jomsa_arch/Splits/2004/60087_JOMSA_Vol55_3_13.pdf Medal of Bethlehem, 2000]{{Ref-en}}(англ.&lt;/ref&gt;
'''Конфессиональ наградалары'''
* Орден святого равноапостольного великого князя Владимира I степени ([[2007 йыл]])&lt;ref&gt;[http://www.patriarchia.ru/db/text/253631.html Александр Лукашенко награждён орденом Святого Владимира I степени]&lt;/ref&gt;
* Орден преподобного Сергия Радонежского I степени ([[2002 йыл]])
* Орден святого благоверного великого князя Димитрия Донского I степени (РПЦ, [[2005 йыл]])&lt;ref&gt;[http://www.religare.ru/print17451.htm Патриарх наградил Александра Лукашенко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929104947/http://www.religare.ru/print17451.htm |date=2007-09-29 }}&lt;/ref&gt;
* Орден Святого Кирилла Туровского (Белорусская Православная Церковь РПЦ, [[2006 йыл|2006]])&lt;ref&gt;[http://www.maranatha.org.ua/cnews/index.php?id=28365 Александр Лукашенко награждён орденом Белорусской Православной Церкви] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928222749/http://www.maranatha.org.ua/cnews/index.php?id=28365 |date=2007-09-28 }}&lt;/ref&gt;
* Орден Креста Преподобной Евфросинии Полоцкой (Белорусская Православная Церковь РПЦ, [[1998 йыл]], награждён «за большой вклад в духовное возрождение народа»)
* Цепь ордена Рыцарей Гроба Господня ([[Иерусалим]]ская Православная Церковь, [[2000 йыл]])
* Святого Саввы I степени (Сербская православная церковь, [[2014 йыл]])&lt;ref&gt;[http://www.spc.rs/sr/predsedniku_republike_belorusije_najvishi_orden_srpske_crkve Председнику Републике Белорусије највиши орден Српске Цркве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210730010522/http://www.spc.rs/sr/predsedniku_republike_belorusije_najvishi_orden_srpske_crkve |date=2021-07-30 }}&lt;/ref&gt;
* Орден преподобного Серафима Саровского I степени (2015 йыл)-«за заслуги в деле защиты духовных ценностей белорусского народа, поддержание церковной жизни и установление мирных отношений между людьми разных конфессий»&lt;ref name=&quot;nag&quot;&gt;[http://tass.ru/obschestvo/2059871 Глава РПЦ вручил президенту орден преподобного Серафима Саровского I степени]&lt;/ref&gt;
'''Башҡа наградалары'''
* Лауреат Международной премии Андрея Первозванного «За Веру и Верность» (1995)&lt;ref&gt;[http://fap.ru/prem_laur.php?lt=believe&amp;id=1864 Лауреаты Международной премии Андрея Первозванного «За Веру и Верность». 1993—2005 годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927201608/http://fap.ru/prem_laur.php?lt=believe&amp;id=1864 |date=2007-09-27 }}&lt;/ref&gt;
* Международная премия имени Михаила Шолохова (1997 год, премия присуждена «за мужественную политическую публицистику и самоотверженную позицию в защите народных интересов»)
* Почётный гражданин Каракаса (2010 год)
* Специальный приз МОК «Врата Олимпа» (2000)&lt;ref&gt;[http://sportpanorama.by/content/advanced/3546/ Олимпийский приз для Беларуси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613013533/http://sportpanorama.by/content/advanced/3546/ |date=2008-06-13 }}&lt;/ref&gt;
* Почётный гражданин Еревана (2001 год)&lt;ref&gt;[http://www.yerevan.am/index.php?page=hon_citizens&amp;lang=rus Мэрия г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927224035/http://www.yerevan.am/index.php?page=hon_citizens&amp;lang=rus |date=2007-09-27 }}&lt;/ref&gt;
* Медаль Международной федерации фестивальных организаций «За развитие мирового фестивального движения» (2005)&lt;ref&gt;[http://www.embassybel.ru/press/soft/2005/07/18/4334/ Президент Беларуси Александр Лукашенко удостоен медали «За развитие мирового фестивального движения»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930184947/http://www.embassybel.ru/press/soft/2005/07/18/4334/ |date=2007-09-30 }}&lt;/ref&gt;
* Специальный приз МОК «Спорт и общество» (2006)
* Почётная грамота Евразийского экономического сообщества (2006)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070502115338/http://www.president.gov.by/press19427.print.html В Минске прошло заседание Межгосударственного Совета ЕврАзЭС]&lt;/ref&gt;
* Лауреат Шнобелевской премии Мира (2013 год)&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2013/09/13/ignobel/ Lenta.ru: Наука и техника: Наука: Лукашенко стал лауреатом Шнобелевской премии]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* [http://president.gov.by/ Официальный сайт Президента Республики Беларусь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207094012/http://president.gov.by/press10003.html |date=2013-12-07 }}
* [http://president.gov.by/press10003.html Официальный сайт Президента Республики Беларусь, биография президента] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207094012/http://president.gov.by/press10003.html |date=2013-12-07 }}
* {{ВТ-ЛП|Лукашенко, Александр}}Лентапедии&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;. 2012 год.&lt;/span&gt;
* [http://echo.msk.ru/guests/1776/ Александр Лукашенко на радио «Эхо Москвы»]
* [http://www.sb.by/post/80503/ Лукашенко Александр Григорьевич]
* [http://www.belta.by/ru/person/persons/senior_officials/Lukashenko-Aleksandr-Grigorjevich_i_275.html Александр Лукашенко — персоналии на Белта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115184237/http://www.belta.by/ru/person/persons/senior_officials/Lukashenko-Aleksandr-Grigorjevich_i_275.html |date=2010-11-15 }}
* [http://www.rbc.ru/persons/lukashenko.shtml Лукашенко Александр Григорьевич, персоналии на РБК]
* [http://www.rusnovosti.ru/guests/visitor/137409/ Интервью Александра Лукашенко на радио] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110521012210/http://rusnovosti.ru/guests/visitor/137409/ |date=2011-05-21 }} «Русская Служба Новостей», 18.03.2011
* [http://belarusprofile.com/ru/profile/lukashenko-aleksandr-grigorevich/ Страница на проекте BelarusProfile.]
[https://www.youtube.com/watch?v=M2-hDrBIlOo ТЕРМОЯДЕРНЫЙ ЛУКАШЕНКО]
[[Категория:Хосе Марти Милли ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә изге Сергий Радонежский РПД ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Сербия Республикаһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:СССР подполковниктары]]
[[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]]
[[Категория:1954 йылда тыуғандар]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]</text>
      <sha1>d1hu95buss38rs60mecosisa113xf9i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көньяҡ Осетия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124045</id>
    <revision>
      <id>1307853</id>
      <parentid>1300438</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T03:18:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1307853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46530" sha1="0kzhz4dwagk8ffvbfzzv3mhjrsznht3" xml:space="preserve">{{Ил
 |Статус                  = &lt;!-- танылмаған дәүләттәр һәм автоном территориялар өсөн генә--&gt;
 |Башҡортса исеме         = Көньяҡ Осетия Республикаһы
 |Төп исеме               =  {{lang-os|Республикæ Хуссар Ирыстон}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Республика Южная Осетия}}
 |Төп килеш               = Көньяҡ Осетия
 |Флаг                    = Flag of South Ossetia.svg
 |Герб                    = National Emblem of the Republic of South Ossetia.svg
 |Гимн исеме              = Уарзон Ирыстон!»&lt;br&gt;«Һөйгән Осетия!
 |Идара итеү формаһы      = [[Президент республикаһы]]
  |lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min = 23|lat_sec = 0
  |lon_dir = E|lon_deg = 44|lon_min = 05|lon_sec = 0
  |region                 = 
  |CoordScale             = 
 |Картала                 = Europe Location South Ossetia.svg
 |Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы = [[21 декабрь]] [[1991]]
 |Бойондороҡһоҙ           = [[Грузия]]нан
 |Телдәр                  = [[осетин теле]], [[урыҫ теле]]
 |Башҡала                 = [[Цхинвал]]&lt;ref&gt;[http://cominf.org/node/1166504682 Конституция Республики Южная Осетия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305060913/http://cominf.org/node/1166504682 |date=2016-03-05 }} — статья 3 — [[ИА РЕС]]&lt;/ref&gt;
 |Иң ҙур ҡалалары         = Цхинвал, [[Квайса]]
 |Етәкселәр вазифалары    = Президент &lt;br&gt;Парламент Рәйесе &lt;br&gt;Хөкүмәт Рәйесе
 |Етәкселәр               = [[Бибилов Анатолий Ильич|Анатолий Бибилов]]&lt;br&gt;
[[Гассиев Пётр Леонидович|Пётр Гассиев]]&lt;ref&gt;[http://www.parliamentrso.org/node/1393 Депутатский корпус избрал нового Председателя Парламента РЮО]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
[[Пухаев Эрик Георгиевич|Эрик Пухаев]]&lt;ref&gt;[http://osinform.org/61183-novym-premerom-yuzhnoy-osetii-stal-erik-puhaev.html Новым премьером Южной Осетии стал Эрик Пухаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190725202746/http://osinform.org/61183-novym-premerom-yuzhnoy-osetii-stal-erik-puhaev.html |date=2019-07-25 }}&lt;/ref&gt;
 |Территория буйынса урын = 167
 |Территория              = 3900
 |Һыу %                   = үп түгел
 |Халыҡ                   = 53 532
  |Иҫәп алыу буйынса халҡы  = 
  |Иҫәп йылы              = 2015
  |Халыҡ тығыҙлығы        = 13,73
  |Валюта                  = [[Рәсәй һумы]]
 |Телефон коды            = +7 9971,&lt;br&gt;+7 9976,&lt;br&gt;+7 99744,&lt;br&gt;+7 995344&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/politics/2009/10/01_kz_3268634.shtml|title=Абхазия вошла в зону России|date=1.10.09|publisher=Газета.Ru|accessdate=2009-12-15|archiveurl=http://www.webcitation.org/617XDsvBg|archivedate=2011-08-22}}&lt;/ref&gt;
}}

'''Көньяҡ Осетия Республикаһы''' — [[Азия]]лағы [[дәүләт]].

'''Көньяҡ Осетия''' ({{lang-os|Республикæ Хуссар Ирыстон}} {{IPA|[resˈpublikæ ˈχussar iˈrəston]}}, {{lang-ka|სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკა}} {{IPA|[ˈsɑmχrɛtʰ ɔˈsɛtʰɪs rɛsˈpʼublɪkʰɑ]}}) йәки '''Алания дәүләте''' ({{lang-os|Паддзахад Алани}}) — {{comment|өлөшләтә танылған дәүләт| partially  recognised state}}&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Frederik Coene.
 |часть         = Territorial division, government and administration
 |заглавие      = The Caucasus. An introduction
 |оригинал      = 
 |ссылка        = https://archive.org/details/caucasusintroduc00coen
 |ответственный = 
 |издание       = 
 |место         = [[Нью-Йорк|New York]]
 |издательство  = Routledge
 |год           = 2009
 |volume        = 
 |pages         = [https://archive.org/details/caucasusintroduc00coen/page/n54 38]
 |allpages      = 256
 |серия         = 
 |isbn          = 978-0-415-48660-6
 |тираж         = 
}}{{начало цитаты}}Однако, в грузинских конфликтных зонах существует большая военная оппозиция, состоящая из вооружённых сил частично признанных республик Абхазия и Южная Осетия, вместе с некоторыми российскими силами.{{oq|en|A large military opposition, however, consisting of the armed forces of the partially recognized republics of Abkhazia and South Ossetia, together with some Russian forces, exists in Georgia's conflict zones.}}{{конец цитаты}}
{{статья
| автор         = Paul Goble
| заглавие      = Western Reaction Keeps Moscow From Annexing South Ossetia
| оригинал      = 
| ссылка        = http://new.themoscowtimes.com/columns//article/western-reaction-keeps-moscow-from-annexing-south-ossetia/382115.html
| язык          = 

| ответственный = 
| автор издания = 
| издание       = The Moscow Times
| тип           = 
| место         = 
| издательство  = 
| год           = 02-09-2010
| выпуск        = 
| том           = 
| номер         = 
| страницы      = 
| isbn          = 
| issn          = 
}}{{начало цитаты}}«Но только представьте», — продолжил президент частично признанного государства, «какой шторм поднимется в мире», если некоторые из этих вещей вскоре произойдут в какой-либо момент.{{oq|en|«But just imagine», the president of the partially recognized state continued, «what a storm would arise in the world» if any of those things were to happen anytime soon.}}{{конец цитаты}}
{{статья
 |автор         = Ben Judah
 |заглавие      = Abkhazia: Optimism and Tension
 |оригинал      = 
 |ссылка        = http://www.isn.ethz.ch/isn/layout/set/print/content/view/full/73?id=105219&amp;lng=en
 |язык          = 

 |ответственный = 
 |автор издания = 
 |издание       = 
 |тип           = 
 |место         = 
 |издательство  = Swiss Federal Institute of Technology Zurich
 |год           = 27-08-2009
 |выпуск        = 
 |том           = 
 |номер         = 
 |страницы      = 
 |isbn          = 
 |issn          = 
}}{{начало цитаты}}Бывший аналитик ЦРУ Пол Гобл считает, что мало что изменится. «Москва скорее будет продолжать поддерживать Абхазию и Южную Осетию в качестве частично признанных государств, а не аннексирует их, чтобы не усугублять проблемы Москвы с её соседями и международным сообществом», сообщил он ISN Security Watch.{{oq|en|Former CIA analyst Paul Goble believes that little will change. «Moscow is likely to continue to support Abkhazia and South Ossetia as partially recognized states lest annexing them exacerbate Moscow’s problems with its neighbors and the international community, » - he told ISN Security Watch.}}{{конец цитаты}}
{{книга
 |автор         = Erol Taymaz.
 |часть         = 
 |заглавие      = Economic Cooperation for Stability in the Caucasus. Prospects for Abkhazia-Turkey relations
 |оригинал      = 
 |ссылка        = http://www.kafsam.org/dp/kafsam_dp0903.pdf
 |ответственный = 
 |издание       = 
 |место         = [[Анкара|Ancara]]
 |издательство  = Caucasian Center for Stragetic Studies
 |год           = 2009
 |volume        = 
 |pages         = 2
 |allpages      = 13
 |серия         = 
 |isbn          = 
 |тираж         = 
}} {{Cite web |url=http://www.kafsam.org/dp/kafsam_dp0903.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2010-09-18 |archive-date=2010-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101025222949/http://www.kafsam.org/dp/kafsam_dp0903.pdf |deadlink=unfit }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101025222949/http://www.kafsam.org/dp/kafsam_dp0903.pdf |date=2010-10-25 }}{{начало цитаты}}Следующими двумя являются Абхазия и Южная Осетия — государства, которые являются частично признанными с сентября 2008 года.{{oq|en|The next two are Abkhazia and South Ossetia, two states that have been partially recognized since September 2008.}}{{конец цитаты}}
{{книга
 |автор         = Yuri Urbanovich.
 |часть         = Georgia on My Mind
 |заглавие      = Virginia Policy Review
 |оригинал      = 
 |ссылка        = http://student.virginia.edu/vapolicy/Spring_2009_II_3/issue.pdf
 |ответственный = 
 |издание       = Issue III
 |место         = 
 |издательство  = University of Virginia
 |год           = 
 |volume        = II
 |pages         = 19
 |allpages      = 
 |серия         = 
 |isbn          = 
 |тираж         = 
}} {{Cite web |url=http://student.virginia.edu/vapolicy/Spring_2009_II_3/issue.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2010-09-19 |archive-date=2010-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009133247/http://student.virginia.edu/vapolicy/Spring_2009_II_3/issue.pdf |deadlink=unfit }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101009133247/http://student.virginia.edu/vapolicy/Spring_2009_II_3/issue.pdf |date=2010-10-09 }}{{начало цитаты}}Абхазия и Южная Осетия присоединились к Тайваню, Косову и ТРСК в качестве частично признанных государств.{{oq|en|Abkhazia and South Ossetia join Taiwan, Kosovo and TRNC as partially recognized states.}}{{конец цитаты}}

[http://www.genevacall.org/Caucasus/Georgia/georgia.htm Geneva Call — Areas of Engagement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120715005404/http://www.genevacall.org/Caucasus/Georgia/georgia.htm |date=2012-07-15 }}{{начало цитаты}}Geneva Call призывает международно частично признанные власти в Абхазии и Южной Осетии присоединиться к запрету противопехотных мин и принять немедленные гуманитарные меры, чтобы уменьшить воздействие минных полей на гражданское население.{{oq|en|Geneva Call is engaging the internationally partially recognized authorities in Abkhazia and South Ossetia in adhering to an anti-personnel (AP) mine ban and in adopting immediate preventive humanitarian measures to reduce the effects of landmines on the civilian population.}}{{конец цитаты}}


{{Начало цитаты}}Даже такие образования как Абхазия и Южная Осетия, являющиеся частично признанными, всё ещё называют [получение] признания в качестве одного из своих ключевых приоритетов.
{{oq|en|Even entities such as Abkhazia and South Ossetia, which are partially recognized, still mention recognition as one of their key priorities}}
{{Конец цитаты}}&lt;/ref&gt;. [[Оло Кавказ]] һыртының көньяҡ-көнсығыш итәгендә урынлашҡан. Диңгеҙгә сығыу юлы юҡ. ({{lang-os|Республикæ Хуссар Ирыстон}}), легитимлылығы [[БМО]]-ның биш ағза иле ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Венесуэла]], [[Никарагуа]], [[Науру]], [[Сүриә]]) һәм танылмаған һәм өлөшләтә танылған дүрт дәүләт тарафынан танылған. Күпселек илдәр уны [[Грузия]]ның бер өлөшө тип иҫәпләй.

Грузияның административ-территориаль бүленеше мәғлүмәттәре буйынса, республика урынлашҡан территория Грузияның Шида-Картли, Мцхета-Мтианети, Имерети и Рача-Лечхуми һәм Түбәнге Сванетия өлкәләренең бер өлөшөнә ҡарай. Грузия Конституцияһында — «элекке Көньяҡ Осетия автономиялы өлкәһе», башҡа бер төркөм документтарҙа «Цхинваль төбәге» тип атала. [[2007 йыл]]дың [[10 май]]ында ҡабул ителгән «Элекке Көньяҡ Осетин автономиялы өлкәһендә низағты көйләү өсөн тейешле шарттар булдырыу тураһында» законына ярашлы&lt;ref&gt;[https://ru.sputnik.az/news/20070411/41701469.html Парламент Грузии во втором чтении принял законопроект о создании временной администрации в Южной Осетии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927005400/https://ru.sputnik.az/news/20070411/41701469.html |date=2018-09-27 }}&lt;/ref&gt;, элекке Көньяҡ Осетин автономиялы өлкәһе территорияһында ваҡытлыса административ берәмек булдырыла, ул ваҡытта Грузия тарафынан контролдә тотола. 2008 йылдағы һуғыштан һуң ваҡытлы хакимиәт формаль рәүештә генә йәшәй, шуға күрә 2015 йылда уны бөтөрөргә тәҡдим итәләр&lt;ref&gt;[http://www.nykhas.ru/189142/vremennoy-administracii-yuzhnoy-oseti/ Временной администрации Южной Осетии пришёл конец] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927005447/http://www.nykhas.ru/189142/vremennoy-administracii-yuzhnoy-oseti/ |date=2018-09-27 }}&lt;/ref&gt;.

1922—1990 йылдарҙа Көньяҡ Осетия Грузия ССР-ы составында автономиялы өлкә була. Көньяҡ Осетия Хөкүмәте административ-территориаль йәһәттән республика биләмәһен 4 районға бүленгән тип ҡарай: Цхинваль, Лениногорск, Знаур һәм Дзау. Грузия Юғары Советы уның территорияһын Ахалгор, Гори, Джав, Карели, Они һәм Сачхер административ райондарына бүлә. Көньяҡ Осетия Рәсәйҙең сәйәси, иҡтисади һәм хәрби ярҙамына таяна&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2014/03/19/world/europe/south-ossetia-crimea.html?_r=0 |title=If History Is a Guide, Crimeans’ Celebration May Be Short-Lived |last1=Vartanyan |first1=Olesya |last2=Barry |first2=Ellen |date=2014-03-18 |website=nytimes.com |publisher=[[The New York Times]] |accessdate=2014-10-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.themoscowtimes.com/opinion/article/south-ossetia-looking-much-like-a-failed-state/408685.html South Ossetia Looking Much Like a Failed State] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100708042330/http://www.themoscowtimes.com/opinion/article/south-ossetia-looking-much-like-a-failed-state/408685.html |date=2010-07-08 }}&lt;/ref&gt;.

Көньяҡ Осетияның бойондороҡһоҙлоғон Венесуэла&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.rferl.org/content/Chavez_Visits_Russia_To_Discuss_Arms_Energy_Deals/1819273.html |title=Chavez Recognizes South Ossetia, Abkhazia As Independent – Radio Free Europe/Radio Liberty © 2009 |publisher=Rferl.org |date=2009-09-10 |accessdate=2010-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090926205435/http://www.rferl.org/content/Chavez_Visits_Russia_To_Discuss_Arms_Energy_Deals/1819273.html |archive-date=2009-09-26 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.rferl.org/content/Chavez_Visits_Russia_To_Discuss_Arms_Energy_Deals/1819273.html |title=Venezuela recognizes S. Ossetia, Abkhazia as independent – Chavez |publisher=Russian news and analysis online &amp;#124; 'RIA Novosti' newswire |accessdate=2010-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090926205435/http://www.rferl.org/content/Chavez_Visits_Russia_To_Discuss_Arms_Energy_Deals/1819273.html |archive-date=2009-09-26 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;, Науру, Никарагуа&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://sputniknews.com/world/20080904/116538071.html |title=Nicaragua recognizes South Ossetia and Abkhazia &amp;#124; Top Russian news and analysis online &amp;#124; 'RIA Novosti' newswire |publisher=En.rian.ru |accessdate=2010-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018061449/http://sputniknews.com/world/20080904/116538071.html |archive-date=2015-10-18 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;,, Рәсәй&lt;ref&gt;[http://eng.kremlin.ru/speeches/2008/08/26/1543_type82912_205752.shtml President of Russia]{{Dead link|date=June 2010}}&lt;/ref&gt; һәм Сүриә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://agenda.ge/news/101503/eng |title=Syria recognises independence of Georgia's occupied Abkhazia and South Ossetia |access-date=2018-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180529193147/http://agenda.ge/news/101503/eng |archive-date=2018-05-29 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; таный.

== Этимология ==
Урыҫ хәрбиҙәре, ә һуңынан граждандар хакимиәте тарафынан «Көньяҡ Осетия» термины «Таулы Осетияһы», «Көньяҡ Осетияның тау һыҙаты», «Көньяҡ осетиялылар» һ. б. терминдары менән бер рәттән XIX быуат башында ҡулланыла башлай. Хәрби һәм граждан эштәре менән идара итеүсе генерал-лейтенант Карл Кнорринг 1802 йылдың 26 мартында Рәсәй императорына докладында [[осетиндар]] йәшәгән Оло һәм Бәләкәй Лиахви тарлауығының таулы райондарын «Осетия», ә [[грузиндар]] ултырған тау алды һәм уйһыу зоналарын «Грузия» тип атай&lt;ref&gt;Всеподданнейший рапорт ген.-л. Кнорринга от 26 марта 1802 г., «Акты, собранные Кавказской Археографической Комиссией», т. I, Тифлис, 1866, с. [http://www.runivers.ru/bookreader/book9486/#page/599/mode/1up 587]&lt;/ref&gt;.

Тиҙҙән был исемде Рәсәйҙең башҡа чиновниктары ла ҡуллана башлай, шул уҡ 1802 йылда төҙөлгән отчеттарҙың береһендә осетиндар йәшәгән райондарҙы «Осетия» тип атайҙар&lt;ref&gt;1802 г. 20 декабря, Рапорт горийского капитана-исправника правителю Грузии [[Коваленский, Пётр Иванович|Коваленскому]] о жалобах крестьян на помещиков, «История Юго-Осетии в документах и материалах», сост. Н. Н. Цховребов, т. II, Сталинири, 1960, с. [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1800-1820/Ist_jugo_oset_II/81-100/82.htm 123]&lt;/ref&gt;. 1830 йылда оппозицион топонимик пар: «Көньяҡ Осетия» һәм «Төньяҡ Осетия» барлыҡҡа килә. «Тифлисские ведомости» гәзитендә баҫылған аноним автор мәҡәләһендә Оло һәм Кесе Лиахви, Ксани һәм Меджуда тарлауыҡтарының таулы райондары биләмәһе «Көньяҡ Осетия» тип атала&lt;ref&gt;{{статья
 |заглавие    = Корреспонденция. Письма из Осетии (К А. Н. М., в Москву). Письмо I
 |ссылка      = http://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/191304/1/Tifliskie_Vedomosti_1830_N72.pdf#page=3
 |издание     = [[Тифлисские ведомости]]
 |год         = 1830
 |месяц       = сентября
 |число       = 6 (18)
 |номер       = 72
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20170728203832/http://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/191304/1/Tifliskie_Vedomosti_1830_N72.pdf
 |archivedate = 2017-07-28
}}&lt;/ref&gt;.

Генерал-фельдмаршал Паскевичтың Тифлис хәрби губернаторы генерал-адъютант Стрекаловҡа 1830 йылдың 24 майында ебәргән хатында ла шул турала һүрәтләнә. Унда «Осетияның өҫкө өлөшө» йәки &quot;Үрге Осетия&quot;нан тыш Осетияның аҫҡы өлөшө йәки Оло һәм Кесе Лиахви тарлауығының тау һыҙатын үҙ эсенә алған «Көньяҡ Осетия» иҫкә алына&lt;ref&gt;История Юго-Осетии в документах и материалах (1800—1864 гг.), Том II, Сост. И. Н. Цховребов. — Сталинир: Госиздат Юго-Осетии, 1960, с. 308—311&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга |ссылка = http://www.runivers.ru/bookreader/book10432/#page/6/mode/1up |автор= [[Гаглойти, Юрий Сергеевич|Ю. С. Гаглойти]] |заглавие= Южная Осетия (К истории названия) |место= [[Цхинвал]] |год= 1993 |страниц= 34}}&lt;/ref&gt;.

«Көньяҡ Осетия» топонимы 1922 йылда, Грузин ССР-ының Көньяҡ Осетин автономиялы өлкәһе ойошторолғас, айырым административ сиктәре булған административ-территориаль берәмекте билдәләгәндә ҡулланыла башлай.

Әлеге ваҡытта Грузия властары рәсми документтарҙа һәм сығыштарҙа Көньяҡ Осетияны атау өсөн «Цхинваль өлкәһе» атамаһын файҙалана. Был термин [[Шеварднадзе Эдуард Амвросиевич|Эдуард Шеварднадзе]] президентлыҡ иткән осорҙа ҡулланыла; шулай уҡ грузин матбуғатында Звиад Гамсахурдия президентлығы осоронда ҡулланылған «Самачабло» (грузин кенәздәре Мачабели фамилияһы буйынса) атамаһы ла һаҡлана.

2015 йыл аҙағында Көньяҡ Осетия президенты Леонид Тибилов, Рәсәй өлкәһенә оҡшатып, «Көньяҡ Осетия-Алания» тип аталһын өсөн республика исеменә өҫтәмә индерергә тәҡдим итә. Исем алмаштырыу актуаллеге осетин халҡы йәшәгән территорияның ике дәүләткә бүленеүенә бәйле&lt;ref&gt;[http://regnum.ru/news/polit/2045968.html Южная Осетия может быть переименована] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170205181322/https://regnum.ru/news/polit/2045968.html |date=2017-02-05 }}&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 9 апрелендә үткәрелгән референдумда халыҡтың күпселеге, тауыш биреүселәрҙең 78 проценты, [[Конституция]]ға «Көньяҡ Осетия Республикаһы» һәм «Алания дәүләте» ([[Осетин теле|осет]]. Paddzahad Alani) атамаларын оҡшаш тип таныған төҙәтмәләр индереүҙе хуплай. «Көньяҡ Осетия Республикаһы референдумы тураһында» Конституция законына ярашлы, был ҡарар Үҙәк һайлау комиссияһы рәсми баҫылып сыҡҡан көндән көсөнә инә, дөйөм мотлаҡ булып һанала һәм өҫтәмә раҫлауға мохтаж түгел&lt;ref&gt;[http://sputnik-ossetia.ru/South_Ossetia/20170410/3987727.html Государству Алания сказали ДА] Спутник 10.04.2017&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://sputnik-ossetia.ru/South_Ossetia/20170411/3997620.html МИД: с принятием названия Государство Алания паспорта менять не нужно] Спутник 11.04.2017&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ossetia.news/2017/04/12/tsik-yuzhnoy-osetii-ozvuchil-okonchatelnyie-itogi-vyiborov-prezidenta-i-referenduma/ ЦИК Южной Осетии озвучил окончательные итоги выборов президента и референдума] Ossetia.news 12.04.2017&lt;/ref&gt;.

== Физик-географик ҡылыҡһырлама ==
{{main|Көньяҡ Осетия географияһы}}
[[Файл:S.Ossetia.png|thumb|250px|Көньяҡ Осетия картаһы]]
[[Файл:South Ossetian landscape.JPG|thumb|250px|Сба тарлауығы]]
[[Файл:Южная Осетия из космоса.png|thumb|300px|right|Көньяҡ Осетия. Йыһандан күренеш]]

Төньяҡтан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Төньяҡ Осетия — Алания|Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы]], ә көнбайыштан, көньяҡтан һәм көнсығыштан Грузия менән сикләнә.

Көньяҡ Осетия территорияһының 89,3 проценттан ашыуы [[диңгеҙ кимәле]]нән 1000 метр һәм унан да күберәк бейеклектә урынлашҡан. [[Рельеф формаһы|Рельеф]]ы таулы.

Республиканың иң юғары нөктәһе — Халаца тауы, 3938 м.

Төп Кавказ һырты территорияны һалҡын төньяҡ елдәренән һаҡлай, шуға күрә [[Кавказ тауҙары|Кавказ]]дағы уртаса температуранан юғарыраҡ: ғинуарҙың уртаса температураһы +4,5 °C, июлдә — +20,3 °C&lt;ref name=&quot;southosetia.euro.ru&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.southosetia.euro.ru/ru_about.html |title=О Республике Южная Осетия |accessdate=2008-12-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070312092432/http://southosetia.euro.ru/ru_about.html |archivedate=2007-03-12 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312092432/http://southosetia.euro.ru/ru_about.html |date=2007-03-12 }}&lt;/ref&gt;.

Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ күләме — 598 мм&lt;ref name=&quot;southosetia.euro.ru&quot;/&gt;.

Республиканың иң ҙур күлдәре — Келистба, Эрцо, Цителихат һәм Кведи.

Көньяҡ Осетияның иң ҙур йылғалары — Оло Лиахва, Ксани һәм Кесе Лиахва.

Көньяҡ Осетия Республикаһының иң көньяҡ ҡасабаһы — Орчосан ауылы, иң көнбайышы — Переу.

Майҙаны — 3900 км².

Ситке географик нөктәләр:
* {{coord|42|44|46.31|N|43|47|37.26|E}} — төньяҡ
* {{coord|42|01|18.68|N|44|19|20.97|E}} — көньяҡ
* {{coord|42|21|16.64|N|43|35|40.46|E}} — көнбайыш
* {{coord|42|12|02.62|N|44|37|33.44|E}} — көнсығыш
{{-}}

== Тарихы ==
{{Main|История Южной Осетии}}

== Дәүләт-сәйәси ҡоролошо ==

=== Дәүләт ҡоролошо ===
{{main|Государственный строй Южной Осетии}}

=== Тышҡы сәйәсәт һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр ===
2008 йылдың авгусында Рәсәй Көньяҡ Осетияның Грузиянан бойондороҡһоҙлоғон тәүгеләрҙән булып таный. Һуңыраҡ Рәсәй Федерацияһы өлгөһөнә Никарагуа&lt;ref&gt;{{cite web|date=2010-04-14|url=http://lenta.ru/news/2010/04/14/nicaragua/|title=Южная Осетия установила дипотношения с Никарагуа|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2010-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100816035043/http://lenta.ru/news/2010/04/14/nicaragua/|archivedate=2010-08-16|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;, Венесуэла һәм [[Науру]] (16.12.2009){{efn|Науру — государство на одноимённом [[Коралловый остров|коралловом острове]] площадью 21 кв. км. в юго-западной части [[Тихий океан|Тихого океана]] с населением около 15 тыс. человек.
По сообщениям прессы, в обмен на признание Южной Осетии и Абхазии Россия выплатила $50 млн в качестве «гуманитарной помощи» Науру. Наблюдатели также отмечают, что ни одно государство [[СНГ]], помимо России, не признало независимости Южной Осетии&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/world/2009/dec/14/nauro-recognises-abkhazia-south-ossetia Tiny Nauru struts world stage by recognising breakaway republics], The Guardian, 14 Dec 2009 &lt;/ref&gt;.}} эйәрә. Сит илдә Көньяҡ Осетияның бер нисә дипломатик вәкиллеге һәм консуллыҡ учреждениеһы асыла.

Көньяҡ Осетияла 4000 кешенән торған 4-се Рәсәй хәрби базаһы 2009 йылдан урынлаштырыла.

[[Файл:Vladimir Putin and Leonid Tibilov, March 2015-3.jpeg|thumb|300px|right|{{center|Көньяҡ Осетия президенты Л. Тибилов һәм [[Рәсәй Президенты]] [[Путин Владимир Владимирович|В. Путин]] Хеҙмәттәшлек һәм интеграция тураһында килешеүгә ҡул ҡуйғандан һуң. 2015 йылдың 18 марты]]

Австралияның сит ил эштәре министры Кевин Радд 2012 йылдың 31 ғинуарында [[Лавров Сергей Викторович|Сергей Лавров]] менән осрашыуҙа, Грузиянан ситләшкән ике республика — Көньяҡ Осетия һәм [[Абхазия]]ның бойондороҡһоҙлоғон таныған [[Вануату]], Науру һәм [[Тувалу]] утраулы дәүләттәренә Рәсәй яғынан финанс ярҙамы «уның башланғыстарына дипломатик ярҙамға алмашҡа» үтеүенә борсолоу белдерә. Азия-Тымыҡ океан төбәгенең утраулы дәүләттәренә Рәсәй яғынан ярҙам күрһәтеү үтә асыҡ булырға тейеш, тип белдерә Кевин Радд&lt;ref name='bbc'&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/02/120201_lavrov_australia_fiji.shtml Би-Би-Си: «Австралия просит Россию помогать островам бескорыстно»]&lt;/ref&gt;.

Лавровтың [[Фиджи]]ға сәфәре алдынан [[Австралия]] сәйәсмәндәренең ҡайһы берҙәре уның ысын маҡсаты Абхазия һәм Көньяҡ Осетия өсөн бойондороҡһоҙлоҡто таныуҙы һатып алыу, тип белдерә. Лавров был ғәйепләүҙәрҙе ҡәтғи кире ҡаға&lt;ref name='bbc' /&gt;.

[[2015 йыл]]дың [[28 ғинуар]]ында Көньяҡ Осетияны үҙен-үҙе иғлан иткән [[Луганск Халыҡ Республикаһы]] таный&lt;ref&gt;[http://lug-info.com/news/one/narodnyi-sovet-lnr-prinyal-postanovlenie-o-priznanii-respubliki-yuzhnaya-osetiya-1262 Народный Совет ЛНР принял постановление о признании РЮО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151126034206/http://lug-info.com/news/one/narodnyi-sovet-lnr-prinyal-postanovlenie-o-priznanii-respubliki-yuzhnaya-osetiya-1262 |date=2015-11-26 }}&lt;/ref&gt;. ЛНР рәсми рәүештә Осетия Республикаһы тарафынан 2014 йылдың 18 июнендә таныла&lt;ref&gt;[https://yadocent.livejournal.com/595981.html Республика Южная Осетия признала независимость Луганской Народной Республики]&lt;/ref&gt;.

Шулай уҡ [[Донецк Халыҡ Республикаһы]] менән үҙ-ара танылыу һәм дипломатик мөнәсәбәттәр булдырыла.

2015 йылдың 18 мартында Көньяҡ Осетия [[Рәсәй Федерацияһы]] менән союздашлыҡ һәм интеграция тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.kremlin.ru/ref_notes/4819 |title=Договор между Российской Федерацией и Республикой Южная Осетия о союзничестве и интеграции |date=2015-03-18 |accessdate=2015-03-18 |publisher=[[Kremlin.ru]]}}&lt;/ref&gt;.

[[2018 йыл]]дың 29 майында Көньяҡ Осетияны [[Сүриә]] таный&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mfa-rso.su/node/2583|title=Коммюнике Министерства иностранных дел Республики Южная Осетия о взаимном признании и установлении дипломатических отношений между Республикой Южная Осетия и Сирийской Арабской Республикой|author=|website=|date=|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180530034839/http://www.mfa-rso.su/node/2583 |date=2018-05-30 }}&lt;/ref&gt;.

2022 йылдың 31 мартында Көньяҡ Осетия президенты Анатолий Бибилов, референдум аша Рәсәй Федерацияһына ингән осраҡта, Көньяҡ Осетия [[Төньяҡ Осетия — Алания|Төньяҡ Осетия]] менән берләшә ала, тип белдерә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.interfax.ru/russia/832321|title=Южная Осетия может объединиться с Северной в случае вхождения в состав РФ|website=Интерфакс|date=20220331T1006|access-date=2022-03-31}}&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ көндө Төньяҡ Осетия башлығы Сергей Меняйло республикаларҙы берләштереү мөмкинлеген хуплай&lt;ref&gt;[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2022/03/31/916055-obedinenie-osetinskogo-naroda/ Анатолий Бибилов и Сергей Меняйло выступили за объединение осетинского народа]&lt;/ref&gt;. 13 майҙа Анатолий Бибилов 2022 йылдың 17 июленә референдум тәғәйенләнеүе тураһында иғлан итә&lt;ref&gt;[https://www.dw.com/ru/referendum-po-voprosu-prisoedinenija-juzhnoj-osetii-k-rf-projdet-17-ijulja/a-61795238/ Референдум по вопросу присоединения Южной Осетии к РФ назначен на 17 июля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220514134116/https://www.dw.com/ru/referendum-po-voprosu-prisoedinenija-juzhnoj-osetii-k-rf-projdet-17-ijulja/a-61795238 |date=2022-05-14 }}&lt;/ref&gt;.

== Административ бүленеше ==

=== Тораҡ пункттар ===

== Халҡы ==
{{Main|Население Южной Осетии}}

=== Халыҡ һаны ===

=== Милли составы ===

=== Телдәр ===

==== Осетин теле ====

==== Русский язык ====

==== Грузин теле ====

== Иҡтисад ==

=== Газ менән тәьмин итеү ===

=== Һыу менән тәьмин итеү ===

=== Транспорт ===

==== Автомобиль транспорты ====

==== Цхинвалдең йәмәғәт транспорты  ====

==== Тимер юл траспорты ====

==== Авиация траспорты  ====

== Мәғариф ==
== Ҡораллы көстәр ==
== Сиге ==
{{main|Государственная граница Южной Осетии}}
Көньяҡ Осетия — Грузин сигенең оҙонлоғо яҡынса 400 км тәшкил итә. Көньяҡ Осетия менән Грузия сиген һаҡлау өсөн 20 сик буйы заставаһы булдырылған. Грузия менән сиктә 900 һаҡсы тора.

[[2015 йыл]]дың [[18 февраль|18 февраленд]]ә Көньяҡ Осетия менән Рәсәй араһындағы дәүләт сиге тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/18/02/2015/54e4756e9a79473cd089f8b5 Россия и Южная Осетия подписали договор о государственной границе]&lt;/ref&gt;.

== Дин ==
=== Грузин православие сиркәүе ===
=== Георгий ата эшмәкәрлеге (Александр Пухатэ) ===
=== Ҡануни сиркәүҙәргә мөнәсәбәте ===
=== Храмдар ===
== Медицина ==
== Киң мәғлүмәт саралары ==
* «Ир» дәүләт телерадиокомпанияһы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gtrkir.ru/|title=Главная — Паддзахадон телерадиокомпани|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;;
* «АЛАНИЯинформ» мәғлүмәт агентлығы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://osinform.org/|title=АЛАНИЯинформ (ОСинформ) - новости Южная Осетия|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;;
* «Рес» дәүләт мәғлүмәт агентлығы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cominf.org/|title=«Рес» — информационное агентство|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;;
* «Sputnik Көньяҡ Осетия»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sputnik-ossetia.ru/|title=Sputnik Южная Осетия - обновления новостей онлайн 24|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;;
* «ЮОГУ ТВ»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cominf.org/taxonomy/term/87|title=ЮОГУ ТВ|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;;
* «Көньяҡ ҡала радиоһы»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://yugfm.ru/|title=Южный город. Южная Осетия. Любимое радио|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2020-04-06|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406222944/http://yugfm.ru/|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;;
* «Көньяҡ Осетия» гәзите&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ugo-osetia.ru/|title=Южная Осетия — Республиканская общественно-политическая газета|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;;
* «Хурзарин» гәзите&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://new.xurzarin.ru/|title=Хурзæрин — Хуссар Ирыстоны республикон æхсæнадон-политикон газет|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;;
* «Республика» гәзите&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://respublikarso.org/|title=Газета «Республика»|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;;
* «Фидиуӕг» журналы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fidiuag.press15.ru/|title=Главная - Газета «Фидиуæг» («Глашатай»)|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2020-04-06|archive-date=2020-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200514205659/http://fidiuag.press15.ru/|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200514205659/http://fidiuag.press15.ru/ |date=2020-05-14 }}&lt;/ref&gt;.

== Мәҙәниәт ==
=== Архитектура һәм һынлы сәнғәт ===

=== Музейҙар ===
=== Театр ===
== Көньяҡ Осетияла туризм ==
=== Һәйкәлдәр ===
2008 йылда [[мәҙәни мираҫ]]тың 11 объекты юҡ ителә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2008/09/19/525235.html В Южной Осетии разрушено 11 уникальных памятников, rosbalt.ru, 19/09/2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025185443/http://www.rosbalt.ru/2008/09/19/525235.html |date=2008-10-25 }}&lt;/ref&gt;. Көньяҡ Осетияла бөтәһе мең ярымдан ашыу тарихи ҡомартҡы урынлашҡан, уларҙың күбеһе ҡарауһыҙ һәм һаҡһыҙ ҡалған. Иң боронғолары VI быуатҡа ҡарай. Һәйкәлдәрҙең береһе лә [[ЮНЕСКО]] һаҡлауы аҫтында түгел&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://sputnik-ossetia.ru/South_Ossetia/20170923/4909245.html|title=Около 1400 памятников Южной Осетии находятся в бесхозном состоянии|author=Sputnik|publisher=sputnik-ossetia.ru|lang=ru|accessdate=2017-09-23}}&lt;/ref&gt;.

Көньяҡ Осетия рәссамдар союзы эшләй&lt;ref&gt;[http://www.georgiatimes.info/?area=newsItem&amp;id=21726 В Цхинвале проходит выставка Союза художников Южной Осетии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305173808/http://www.georgiatimes.info/?area=newsItem&amp;id=21726 |date=2016-03-05 }}, [[georgiatimes.info]], 18.09.2009&lt;/ref&gt;.

=== Дәүләт байрамдары ===
Байрам, эш көнө булмаған көндәр:

* 23 февраль — Ватанды һаҡлаусылар көнө (1992 йылдың 23 февралендә Көньяҡ Осетия ҡораллы көстәре ойошторола)&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.
* 8 март — [[Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө]]
* 1 май — [[1 май|Яҙ һәм хеҙмәт көнө]]
* 9 май — [[Еңеү көнө]]
* 12 июнь — [[Рәсәй көнө]]
* 27 июнь — Көньяҡ Осетия йәштәре көнө
* 29 май — Көньяҡ Осетия Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеү актын ҡабул итеү көнө
* 26 август — Көньяҡ Осетия бойондороҡһоҙлоғон Рәсәй таныған көн&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2009/08/20/holiday «День признания Россией объявлен в Южной Осетии праздничным»] — [[Лента.ру]] (20.08.2009)&lt;/ref&gt;
* 20 сентябрь — Көньяҡ Осетияның бойондороҡһоҙлоҡ көнө

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Референдум в Южной Осетии (1992)
* Паспорт гражданина Республики Южная Осетия
* Индекс автомобильных номеров Южной Осетии

== Иҫкәрмәләр ==
;Комментарии
{{примечания|group=&quot;lower-alpha&quot;}}

;Сығанаҡтар
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга |ссылка=https://web.archive.org/web/20140621061138/http://www.scribd.com/doc/24546385/ОСЕТИНСКИЙ-ВОПРОС |заглавие=Ossetian Question |место=Tbilisi |год=1994 |язык=ru |ref={{sfnref|Ossetian Question|1994}} |дата ссылки=21 June 2014}}
* {{книга |заглавие=Understanding Ethnopolitical Conflict: Karabakh, South Ossetia, and Abkhazia Wars Reconsidered |ссылка=https://books.google.com/books?id=6fczAAAAQBAJ |издательство=[[Palgrave Macmillan]] |год=2013 |ref={{sfnref|Souleimanov|2013}} |isbn=9781137280237 |язык=en |автор=[[Аслан, Эмиль|Souleimanov, Emil]]}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал = Южная Осетия
}}
* [https://web.archive.org/web/20080912204138/http://cominf.iryston.net/map.html Современная административная карта] — cominf.iryston.net
* [https://web.archive.org/web/20160304085822/http://iratta.com/2007/02/04/kratkaja_spravka_o_respublike_juzhnaja_osetija_ob_istorii_i_kulture_ee_naroda.html Ирӕттӕ.com: краткая справка о Республике Южная Осетия, об истории и культуре её народа]
* [https://www.bbc.com/news/world-europe-18269210 South Ossetia] overview [[BBC]]{{ref-en}}
{{Библиоинформация}}

{{Азия илдәре}}

[[Категория:Көньяҡ Осетия]]


{{countries-stub}}</text>
      <sha1>0kzhz4dwagk8ffvbfzzv3mhjrsznht3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Майкоп</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128896</id>
    <revision>
      <id>1307861</id>
      <parentid>1275937</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T06:44:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1307861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3904" sha1="bg3sqec2zrujb8sn6sqjtvpkjhxxp9t" xml:space="preserve">{{Универсальная карточка}}

'''Майкоп''' ({{lang-ady|Мыекъуапэ}} — алмағас үҙәны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bse.sci-lib.com/article072641.html|title=Большая Советская Энциклопедия (БСЭ)|archiveurl=https://www.webcitation.org/619aPwqiN|archivedate=2011-08-23}}&lt;/ref&gt;, {{lang-ru|Майкоп}}) — [[Рәсәй]]ҙәге [[Адыгей Республикаһы]]ның баш ҡалаһы.

== Климаты ==
{|
|{{Климат города
|Город_род=Майкоптын
|Источник=[http://meteoinfo.ru/MaikopClimat Гидрометцентр]
| Янв_ср=-0.5           | Янв_ср_осад=60
| Фев_ср=1.3            | Фев_ср_осад=41
| Мар_ср=5.7            | Мар_ср_осад=51
| Апр_ср=12.6           | Апр_ср_осад=58
| Май_ср=16.8           | Май_ср_осад=73
| Июн_ср=20.3           | Июн_ср_осад=89
| Июл_ср=22.8           | Июл_ср_осад=70
| Авг_ср=22.3           | Авг_ср_осад=58
| Сен_ср=18.1           | Сен_ср_осад=62
| Окт_ср=12.0           | Окт_ср_осад=66
| Ноя_ср=7.6            | Ноя_ср_осад=75
| Дек_ср=2.8            | Дек_ср_осад=69
| Год_ср=11.8           | Год_ср_осад=772
| Янв_ср_мин=-4.9       | Янв_ср_макс=3.9
| Фев_ср_мин=-3.3       | Фев_ср_макс=5.8
| Мар_ср_мин=0.4        | Мар_ср_макс=11.0
| Апр_ср_мин=6.9        | Апр_ср_макс=18.2
| Май_ср_мин=11.0       | Май_ср_макс=22.6
| Июн_ср_мин=14.4       | Июн_ср_макс=26.2
| Июл_ср_мин=16.7       | Июл_ср_макс=28.9
| Авг_ср_мин=16.0       | Авг_ср_макс=28.5
| Сен_ср_мин=11.9       | Сен_ср_макс=24.3
| Окт_ср_мин=6.3        | Окт_ср_макс=17.6
| Ноя_ср_мин=2.8        | Ноя_ср_макс=12.3
| Дек_ср_мин=-1.3       | Дек_ср_макс=6.9
| Год_ср_мин=6.4        | Год_ср_макс=17.2
| Янв_а_макс=           | Янв_а_мин=
| Фев_а_макс=           | Фев_а_мин=
| Мар_а_макс=           | Мар_а_мин=
| Апр_а_макс=           | Апр_а_мин=
| Май_а_макс=           | Май_а_мин=
| Июн_а_макс=           | Июн_а_мин=
| Июл_а_макс=           | Июл_а_мин=
| Авг_а_макс=           | Авг_а_мин=
| Сен_а_макс=           | Сен_а_мин=
| Окт_а_макс=           | Окт_а_мин=
| Ноя_а_макс=           | Ноя_а_мин=
| Дек_а_макс=           | Дек_а_мин=
| Год_а_макс=           | Год_а_мин=
|}}
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://8772.ru Майкопский городской портал 8772.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171208054321/http://8772.ru/ |date=2017-12-08 }}
* [http://kazakforpost.ru/ Официальный сайт районного казачьего общества г. Майкопа, Республики Адыгея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603015201/http://kazakforpost.ru/ |date=2013-06-03 }}
* [https://web.archive.org/web/20070311141525/http://the-nickel.h1.ru/terr/maps/maykop.htm План-карта города Майкопа]
* [http://www.maykop.narod.ru/ История города Майкопа]
* [http://www.kubtransport.info/maykop Общественный транспорт Майкопа]
* [http://www.myekaterinodar.ru/maiykop/ Исторические фотографии города]

{{Адыгея}}

[[Категория:Рәсәй субъекттары баш ҡалалары]]
[[Категория:Майкоп|*]]</text>
      <sha1>bg3sqec2zrujb8sn6sqjtvpkjhxxp9t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Льеж (метро станцияһы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146198</id>
    <revision>
      <id>1307859</id>
      <parentid>1064270</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T06:06:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1307859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7629" sha1="cs0vzk4hee6blr2zwgjpwkwumqgk9ke" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Льеж''' ({{Lang-fr|Liège}}) — Париждың 13 метрополитен линияһындағы станцияһы, [[Париж]]дың VIII һәм IX округы сиктәрендә урынлашҡан. Шул исемде йөрөткән урам ({{Lang-fr|Rue de Liège}}) исеме менән аталған, сөнки уның янында урынлашҡан. Станцияла автоматик платформа ҡапҡалары ҡуйылған.

== Тарих ==
* Станция 1911 йылдың 26 февралендә шул ваҡыттағы Төньяҡ-Көньяҡ ([[:ru:Сен-Лазар (станция метро)|Сен-Лазар]] — [[:ru:Порт-де-Сент-Уэн (станция метро)|Порт-де-Сент-Уэн]]) компанияһының В линияһының беренсе участкаһы составында Берлин исеме аҫтында асыла&lt;ref&gt;&lt;div&gt;Robert Jean, ''Notre métro'', p. 88-90&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;. [[Беренсе донъя һуғышы]] башланыу менән 1914 йылдың 2 авгусында станция ваҡытлыса ябыла, әммә шул уҡ йылдың 1 декабрендә яңынан файҙаланыла башлай, ә инде [[Льеж]] янында геройҙарса үткән һуғыш хөрмәтенә исеме — «Льеж» тип үҙгәртелә&lt;ref&gt;&lt;div&gt;Robert Jean, ''Notre métro'', p. 491&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;. 1931 йылдың 27 мартында станция Париж метроһы составына 13 линияның өлөшө булараҡ инә.
* [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]] башланыу менән станция ябыла һәм яңынан [[1968 йыл]]дың [[16 сентябрь|16 сентябре]]ндә генә эшләй башлай. Станция иртәнге сәғәт 5:30 алып 20:00 сәғәткә тиклем эшләй, һуңғы поезд «Льеж» станцияһына 19:50 сәғәттә килеп туҡтай (Париж ваҡыты буйынса). Станцияла [[1982 йыл]]да Льеж гербы төшөрөлгән керамик панно ҡуйыла&lt;ref name=&quot;Patrimoine RATP&quot;&gt;&lt;div&gt;Le patrimoine de la RATP, p. 285&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.
* 
&lt;gallery&gt;
Metro de Paris - Ligne 13 - station Liege 01.jpg|«Төньяҡ-Көньяҡ» стеналарының биҙәлеше
Liège 5h30.jpg|Эш режимы яҙылған иҫке вывеска күргәҙмәлә, [[RATP]]
&lt;/gallery&gt;

=== Пассажирҙар ағымы статистикаһы ===
{| class=&quot;wikitable sortable alternance&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+
! scope=&quot;col&quot; |Йыл
! scope=&quot;col&quot; |2011&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://data.ratp.fr/fr/les-donnees/fiche-de-jeu-de-donnees/dataset/trafic-annuel-entrant-par-station-2011.html|title=Entrants annuels provenant de l’extérieur de la station (voie publique, correspondances bus, réseau SNCF, etc.)|accessdate=2014-03-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130101062437/http://data.ratp.fr/fr/les-donnees/fiche-de-jeu-de-donnees/dataset/trafic-annuel-entrant-par-station-2011.html|archivedate=2013-01-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130101062437/http://data.ratp.fr/fr/les-donnees/fiche-de-jeu-de-donnees/dataset/trafic-annuel-entrant-par-station-2011.html |date=2013-01-01 }}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; |2012
! scope=&quot;col&quot; |2013&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[https://data.ratp.fr/explore/dataset/trafic-annuel-entrant-par-station-du-reseau-ferre/table/ 2013 station entrant Trafic ferré annuel par réseau du] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180301164346/https://data.ratp.fr/explore/dataset/trafic-annuel-entrant-par-station-du-reseau-ferre/table/ |date=2018-03-01 }} — RATP&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; |2014&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[https://data.ratp.fr/explore/dataset/trafic-annuel-entrant-par-station-du-reseau-ferre-2014/table/ 2014 station entrant par annuel ferré Trafic réseau du] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180228223630/https://data.ratp.fr/explore/dataset/trafic-annuel-entrant-par-station-du-reseau-ferre-2014/table/ |date=2018-02-28 }} — RATP&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|'''Кеше инә'''
|1731063
|1732029
|1712165
|1659751
|-
|'''RATP рейтингтағы урын'''
|260
|263
|266
|274
|-
|}

== Конструкциялар һәм биҙәү ==
Станция берәр көмбәҙле ике бәләкәй залдан тора, уларҙың һәр береһендә бер генә платформа урынлашҡан (төньяғында — Шатийон — Монруж, көньяғында — Ле-Куртия һәм Сен-Дени — Университ маршруттары буйынса. Был аҫтында станция урынлашҡан рю д Амстердамдың тығыҙлығы менән бәйле&lt;ref name=&quot;MI-1&quot;&gt;&lt;div&gt;Clive Lamming, ''insolite Métro'', 2002, pp. 153—154.&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;. 1937 йылда Париж метроһында ошондай уҡ технология менән 3 линияла Анатоль Франс һәм 8 линияла Коммерс станциялары төҙөлә. Станция стеналары мозаика менән биҙәлгән&lt;ref name=&quot;Patrimoine RATP&quot;&gt;&lt;div&gt;Le patrimoine de la RATP, p. 285&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;. Һәр бер зал Бельгия ҡалалары темаһын кәүҙәләндергән фрескалар менән биҙәлгән.&lt;gallery caption=&quot;Оформление северного зала&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Metro Liege NS depart.jpg|alt=77 demi la quitte rame Une MF-station nord, août en 2008.|[[MF 77|77 MF]] составы моделе (2008)
Metro Liege NS 2 quais.jpg|alt=Vue (fond au) quai Sud direction du→Nord Nord quai depuis le→Sud, août en 2008.|Төньяҡ күренеш
Liège fresque n°1 par Cramos.JPG|alt=Huy représentant Fresque&lt;span&gt; &lt;/span&gt;: le pont, la collégiale, la citadelle.|Фрескалар кәүҙәләндергән Юи
Liège fresque n°3 par Cramos.JPG|alt=Liège représentant Fresque&lt;span&gt; &lt;/span&gt;: la Curtius maison.|Фрескалар кәүҙәләндергән Гран Куртиус.
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery caption=&quot;Оформление южного зала&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Metro de Paris - Ligne 13 - station Liege 04.jpg|
Metro de Paris - Ligne 13 - station Liege 05.jpg|
Metro de Paris - Ligne 13 - station Liege 06.jpg|Спаны кәүҙәләндергән фреска
Metro de Paris - Ligne 13 - station Liege 03.jpg|Көньяҡ зал стенаһының биҙәлеше
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==
* Robert Jean, ''Notre Métro'', éd. Robert Jean, Paris, 1983
* ''Le patrimoine de la RATP'', éditions Flohic, 1996 &lt;nowiki&gt;ISBN 2-84234-007-8&lt;/nowiki&gt;
* Clive Lamming, ''insolite Métro''.
* Jean Tricoire, ''14 en métro lignes Un de siècle. Bienvenüe De à Météor''.
* Roland Gérard, ''Stations de métro'', éditions Bonneton Christine, 2008 avril
* Roland, Gérard (2003). ''Stations de métro. Abbesses Wagram à d.'' Éditions Bonneton.
[[Категория:Алфавит буйынса метрополитен станциялары]]
[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>cs0vzk4hee6blr2zwgjpwkwumqgk9ke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ленинград эше</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146448</id>
    <revision>
      <id>1307855</id>
      <parentid>1305932</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T04:57:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1307855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30689" sha1="eqh0tq8m5hnhwv2miy2xu27lp74pend" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Ленинград эше»''' — 1940-сы йылдар аҙағындағы — 1950-сы йылдар башындағы [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] партия һәм дәүләт етәкселәренә ҡаршы суд процестары серияһы. ВКП(б)-ның [[Санкт-Петербург|Ленинград]] өлкә, ҡала һәм район ойошмалары етәкселәре, шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Ленинградтан Мәскәүгә һәм башҡа өлкә партия ойошмаларына эшкә ебәрелгән барлыҡ тиерлек совет һәм дәүләт эшмәкәрҙәре репрессия ҡорбандарыбулалар. ,Ҡулға алыуҙар [[Санкт-Петербург|Ленинградта]] ла, шулай уҡ бөтә ил буйынса үткәрелә: [[Мәскәү]], [[Түбәнге Новгород|Горький]], [[Мурманск]], [[Симферополь]], [[Бөйөк Новгород|Новгород]], [[Рязань]], [[Псков]], [[Петрозаводск]], [[Таллин]] ҡалаларында.

Процестарҙың беренсеһендә ғәйепләнеүселәр иҫәбендә булалар:

* Кузнецов Алексей Александрович — ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты секретары ;
* Попков Петр Сергеевич — ВКП(б)-ның Ленинград ҡала өлкә комитеты беренсе секретары ;
* Вознесенский Николай Алексеевич — СССР Госпланы рәйесе;
* Капустин Яков Федорович — ВКП(б)-ның Ленинград ҡала комитеты икенсе секретары;
* Лазутин Петр Георгиевич — Ленгорисполком рәйесе;
* Родионов Михаил Иванович — РСФСР-ҙың Министрҙар советы рәйесе;
* Турко Иосиф Михайлович — ВКП(б)-ның Ярославль өлкә комитетының беренсе секретары;
* Михеев Филипп Егорович — ВКП(б)-ның Ленинград өлкә һәм ҡала комитетының эштәр идаралығы начальнигы;
* Закржевская Таисия Владимировна — ВКП(б)-ның Ленининград өлкә комитетының партия, профсоюз һәм комсомол органдары бүлеге мөдире.

== Тикшереү барышы ==
ВКП(б)-ның Ленинград өлкә комитеты етәкселәрен Бөтә Союз коммунистик партияһына ҡаршы тороусы Рәсәй коммуниистик партияһын төҙөргәһәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты менән ҡаршы тороуға маташыуҙа ғәйепләйҙәр.

{{начало цитаты}} «[[Сталин И. В.]] РКП(б)-ны булдырыуға ҡырҡа ҡаршы була. Күрәһең, ул Рәсәй компартияһы, башҡа союздаш компартияларҙан айырмалы рәүештә, үҙәк партия етәкселегенә ҡурҡыныс тыуҙырыуынан ҡурҡҡан. Бер нисә көндән Политбюро Ленинград коммунистарын вазифаларынан бушатыу һәм Ленинград партойошмаһы сафтарында тәртип булдырыу буйынса ҡарар ҡабул итә»&lt;ref&gt;«Д. Л. Браденбергер Национал-Большевизм. Сталинская массовая культура и формирование русского национального самосознания (1931—1956)»: Академический проект, Издательство ДНК; СПб; 2009; ISBN 978-5-7331-0369-3 (Академический проект), ISBN 978-5-901562-88-8 (ДНК).&lt;/ref&gt;.{{конец цитаты}}

Бөтә Рәсәй күмәртә йәрминкәһе үткәрелеүе ''Ленинград эшен'' асыу өсөн һылтау ғына була. Йәрминкә тураһындағы белдереү йыйылған компроматҡа өҫтәмә генә була. Ленинград партия ойошмаһын 1948 йылдың декабрендәге конференцияла яңы етәкселәрҙе һайлау барышында боҙоп күрһәтеүҙә ғәйепләйҙәр&lt;ref&gt;Хлевнюк О., Горлицкий Й. Холодный мир Сталин и завершение сталинской диктатуры М., 2011&lt;/ref&gt;

ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты секретары Г. М. Маленков А. А. Кузнецовты һәм РСФСР-ҙың Министрҙар советы рәйесе М. И. Родионовты, ВКП(б)-ның Ленинград өлкә һәм ҡала комитеты секретарҙары П С. Попковты һәм Я Ф. Капустинды йәрминкәне Үҙәк Комитеты һәм хөкүмәттең рөхсәтенән тыш үткәреүҙә ғәйепләй.

СССР-ҙың Министрҙар советы бюроһы Г. М. Маленков рәйеслеге аҫтында «Сауҙаны яҡшыртыу буйынса саралар тураһында» ҡарар ҡабул итә. Ҡарарҙа әйтелә: «1948 йылдың ноябрь-декабрендә өлкә-ара күмәртә йәрминкәләрен үткәрергә, йәрминкәләрҙә артыҡ тауаҙы һатыу ҡарала, йәрминкәлә сәнәғәт тауарҙарын бер өлкәнән икенсе өлкәгә ирекле рәүештә индереҙе рөхсәт итергә». Ҡарарҙы үтәү маҡсатында СССР-ҙың Сауҙа министрлығы һәм РСФСР-ҙың Министрҙар советы Ленинградта декабрҙең 10-нан 20-нә тиклем Бөтә Рәсәй күмәртә йәрминкәһен үткәрергә ҡарар итәләр һәм Ленинград ҡала башҡарма комитетын а уны ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә практик ярҙам күрһәтеүҙе йөкмәтәләр. 1949 йылдың 13 ғинуарында йәрминкә ваҡытында РСФСР-ҙың Министрҙар советы рәйесе М. И. Родионов Г. М. Маленков исеменә Ленинградта союздаш республикаларҙың сауҙа ойошмалары ҡатнашлығында Бөтә Рәсәй күмәртә йәрминкәһе асылыуы тураһында хәбәр итә.

1949 йылдың 15 февралендә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы «ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ағзаһы иптәш А. А. Кузнецовтың һәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидаттары М. И. Родионовтың һәм П. С. Попковтың партияға ҡаршы ғәмәлдәре тураһында» ҡарар ҡабул итә. Өсөһө лә биләгән вазифаларынан бушатыла.

Н. А. Вознесенскийҙы ғәйепләү өсөн СССР-ҙың Госснабы рәйесе урынбаҫары М. Т. Помазневтың СССР-ҙың Госпланы 1949 йылдың беренсе кварталына сәнәғәт етештереүе планын түбәнәйтеү тураһында докладной яҙыуы һылтау була.

1949 йылдың 22 февралендә Ленинград партия өлкә һәм ҡала берләшкән пленумы үткәрелә, унда Г. М. Маленков 1949 йылдың 15 февралендәге ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ҡарары тураһында хәбәр итә. Сығыш яһаусыларҙың береһе лә партияға ҡаршы төркөмө тураһында бер ниндәй ҙә факт килтермәй, тик П. С. Попков һәм Я Ф. Капустин ғына уларҙың эшмәкәрлеге партияға ҡаршы характерҙа булғанын таный. Уларҙың артынса башҡа сығыш яһаусылар ҙа булмаған хаталарын таный башлай. Өлкә һәм ҡала комитеттарының берләшкән пленумы ҡарарында А. Кузнецов, М. И. Родионов, П. С. Попков, Я Ф. Капустин партияға ҡаршы төркөмдә булыуында ғәйепләнәләр.

1949 йылдың йәйендә «Ленинград эше» тип исемләнгән эштең яңы этабы башлана. Абакумов һәм ул етәкләгән СССР МГБ-ы ның хеҙмәткәрҙәре А. А. Кузнецовты, М. И.. Родионовты һәм ВКП(б)-ның Ленинград өлкә ойошмаһы етәкселәрен контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепләйҙәр. Ҡулға алыуҙар тураһында күрһәтмәләр бирелә, улар 1949 йылдың июленән башлана.

Эштән бушатыу, партия һәм енәйәт яуаплылығына йәлеп итеү, суд процестары тураһында матбуғатта хәбәр ителмәй.

Йылдан ашыу ҡулға алынғандарҙы допростарға һәм язаларға дусар итәләр. Бөтә хөкөм ителгәндәр Ленинград партия ойошмаһын партияның Үҙәк Комитетына ҡаршы ҡуйыуға һәм айырыуға, уны ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты менән көрәшеү өсөн терәккә әүерелдереүгә йүнәлтелгән партияға ҡаршы төркөм төҙөүҙә һәм ҡоротҡос эште алып барыуҙа ғәйепләнә&lt;ref&gt;Известия ЦК КПСС. 1989 г. № 2. Стр.126.&lt;/ref&gt;. Физик юҡҡа сығарыу буйынса мәсьәлә процесҡа тиклем үк хәл ителгән була, суд Ленинградтағы Офицерҙар йортонда 1950 йылдың 29-30 сентябрендә уҙғарыла. Нәҡ «ленинградсылар» өсөн СССР-ҙа ҡабаттан үлем язаһы тергеҙелә&lt;ref&gt;{{cite book|title=Курс уголовного права. Том 1. Общая часть. Учение о преступлении|publisher=I.F. Zertsalo|page=2002|url=http://www.pravo.vuzlib.org/book_z1123_page_14.html|editor=N.F. Kuznetsova and I.F. Tyazhkova|language=Russian|chapter=7 Военное и послевоенное уголовное законодательство (1941-1945 гг. и 1945-1953 гг.)|ISBN=5-94373-034-6|accessdate=2014-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131207083827/http://www.pravo.vuzlib.org/book_z1123_page_14.html|archivedate=2013-12-07|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207083827/http://www.pravo.vuzlib.org/book_z1123_page_14.html |date=2013-12-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=«Ленинградское» дело (политический процесс 40-50 гг. XX века)|url=http://www.memorial.krsk.ru/Work/Konkurs/14/Drushka/0.htm|publisher=Memorial}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222002942/http://www.memorial.krsk.ru/Work/Konkurs/14/Drushka/0.htm |date=2014-02-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pazin|first=Mikhail|title=«Страсти по власти: от Ленина до Путина»|date=2012|isbn=978-5-459-01201-9|url=http://www.e-reading.co.uk/chapter.php/1020454/14/Pazin_-_Strasti_po_vlasti_ot_Lenina_do_Putina.html|language=Russian|chapter=«Ленинградское дело»}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222051317/http://www.e-reading.co.uk/chapter.php/1020454/14/Pazin_-_Strasti_po_vlasti_ot_Lenina_do_Putina.html |date=2014-02-22 }}&lt;/ref&gt;.
[[1947 йыл]]да [[үлем язаһы]] илдә СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы бөтөрөлә. Әммә Ленинград эшен тикшереү барышында 1950 йылдың 12 ғинуарында «Ватан хыянатсыларына, шпиондарға һәм ҡоротҡос-диверсанттарға» ҡарата үлем язаһының тергеҙеүе башлана. Үлем язаһы ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ҡарары («Партияға ҡаршы ғәмәлдәр тураһында…») сығыуынан өс көн алда индерелә, шулай итеп, ике факт араһында бәйләнеш булыуы күҙаллана.

1950 йылдың 1 октябрендә, төнгө сәғәт 2:00-лә, хөкөм ҡарары иғлан ителгәндән һуң, А. Вознесенский, А А. Кузнецов, М. И. Родионов, П. С. Попков, Я Ф. Капустин, П. Г. Лазутин атып үлтерелә. Уларҙың кәүҙәләре йәшерен рәүештә Ленинград тирәһендәге Левашов ташландыҡ ерендә ерләнә. И. М. Турко, Т. В. Закржевская һәм Ф. Е. Михеев оҙайлы ваҡытҡа төрмәгә ултыртыла.

«Үҙәк төркөмөн» баҫтырғандан һуң «Ленинград эше» буйынса суд процестарында ҡалған кешеләргә хөкөм сығарыла. Мәскәүҙә 20 кеше атып үлтерелә. Г. Ф. Бадаев, М.. В. Басов, В О. Белопольский, А А. Бубнов, А И. Бурилин, А Д. Вербицкий, М.. А. Вознесенский, А А. Вознесенский, В П. Галкин, В Н. Иванов, П. Н. Кубаткина, П. И. Левин, М.. Н. Никитин, М.. И. Соловьев, Н. В. Соловьев, П. Т. Талюш, И. С. Харитонов Дон монасытыры зыяратында ерләнә&lt;ref&gt;[http://www.mirpeterburga.ru/online/history/archive/34/history_spb_34_18-26.pdf ''Смирнов А. П.'' «Ленинградское дело». Портрет поколения // История Петербурга. 2006, № 6(34). С. 18-23.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114084110/http://www.mirpeterburga.ru/online/history/archive/34/history_spb_34_18-26.pdf |date=2012-01-14 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Музей_обороны_Ленинграда.jpg|справа|мини|Музейға инеү урыны (2007 йылдың йәйе)]]
[[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Ленинград университетында]], Ленин музейының Ленинград филиалында&lt;ref name=&quot;сжс&quot;&gt;[http://www.vozvr.ru/tabid/269/language/ru-RU/Default.aspx ''Петров В. А.'' Страх, или Жизнь в Стране Советов. — Спб.: Юридический центр Пресс. — 2008.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111141619/http://www.vozvr.ru/tabid/269/language/ru-RU/Default.aspx |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;, Ленинградском музее революции&lt;ref&gt;''Глезеров С.'' Горели костры «Ленинградского дела»/ «Санкт-Петербургские ведомости» от 31.10.2011&lt;/ref&gt; һәм Ленинградты обороналау музейында ла тулыһынса ҡыйралыш үткәрелә.

Шулай уҡ репрессияларға профсоюз, комсомол һәм хәрби хеҙмәткәрҙәре, ғалимдар, ижади интеллигенция вәкилдәре (Ленинград ғалимдары һәм мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре ''Ленинград эше'' менән бәйле булмаған, айырым эштәр буйынса хөкөм ителгән). Ленинградсыларҙан тыш, репрессияларға [[Жданов Андрей Александрович|А. А. Ждановтың]] командаһында булыусы тип иҫәпләнгәндәр, Карелия етәкселәре Г. Н. Куприянова һәм В М. Виролайнен дусар ителә.

Ҡулға алыуҙар артабан да дауам итә. 1952 йылдың август айында оҙайлы сроктарға ҡаланың Смольный, Дзержинский һәм башҡа райондарынан фальсификацияланған «эш» буйынса блокада осорондағы партия райкомдары секретарҙары һәм райисполком рәйестәре булған 50-нән ашыу кеше иркенән мәхрүм ителә.

СССР-ҙың эске эштәр министрлығы министры С. Н. Кругловтың һәм уның урынбаҫары И. А. Серовтың докладной яҙмаһынан:
{{Цитата башы}}«Барыһы 214 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән төп ғәйепләнеүселәрҙән 69 кеше һәм уларҙың яҡын һәм алыҫ туғандары араһынан 145 кеше. Бынан тыш, 2 кеше судҡа тиклем төрмәлә вафат була. 23 кеше хәрби коллегияһы тарафынан юғары үлем язаһына (атып үлтереүгә) хөкөм ителә»&lt;ref&gt;[http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1299732 ЛЕНИНГРАДСКОЕ ДЕЛО &quot;И ДРУГИЕ ДЕЛА ГЕНЕРАЛА АБАКУМОВА&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021182749/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1299732 |date=2013-10-21 }}&lt;/ref&gt;.{{Цитата аҙағы}}

Эште ҡайтанан ҡарау ваҡытында «Ленинград эше» буйынса хөкөм ителгәндәрҙең туғандарын аҡлау тураһында тәҡдим яһала. 1953 йылдың 10 декабрендәге СССР-ҙың МВД етәкселәре С. Н. Кругловтың һәм И. А. Серовтың докладной яҙыуында «абсолют күпселегендә уларҙы енәйәт яуаплығына тарттырыу йәки Себерҙең алыҫ райондарына һөргөнгә ебәреү өсөн етди нигеҙ булмаған», тип раҫлана.

Мәҫәлән, СССР МГБ-һы Ленинград өлкә комитеты секретары Г. Ф. Бадаевтың 67-йәшлек әсәһе һәм үҙ аллы йәшәгән йәшәгән ике апа-һеңлеләре 5 йылға һөргөнгә ебәрелә. Ленинград ҡала башҡарма комитеты секретары А. А. Бубновтың 72-йәшлек атаһы, 66-йәшлек әсәһе, ике ағаһы һәм ике апаһы һөргөнгә ебәрелә.

1949—1952 йылдарҙа Ленинградта һәм Ленинград өлкәһендә генә 2000-дән ашыу кеше партиянан сығарыла һәм эштән бушатыла&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/leningrad_betrayal_04.shtml World War Two: Stalin and the Betrayal of Leningrad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071217130907/http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/leningrad_betrayal_04.shtml |date=2007-12-17 }}, John Barber, [[BBC]], 2001-08-01&lt;/ref&gt;.

== Эште ҡайтанан ҡарау ==
[[1954 йыл]]дың 30 апрелендә СССР-ҙың Юғары суды «Ленинград эшен» ҡабаттан ҡарай һәм уның буйынса хөкөм ителгән кешеләрҙе реабилитациялай, ә 3 майҙа КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы «Кузнецов, Попков, Вознесенский һәм башҡалар эше тураһында» ҡарарын ҡабул итә:&lt;ref&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/55699] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808185619/http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/55699 |date=2016-08-08 }}, Постановление президиума ЦК КПСС о «Ленинградском деле», 03.05.1954, № 63. п. 53&lt;/ref&gt;.

{{начало цитаты}}…Абакумов һәм уны яҡлаусылар яһалма рәүештә был ғәмәлдәрҙе ойошторолған советтарға ҡаршы хыянатсыл төркөмөң ғәмәлдәре тип күрһәтәләр һәм туҡмауҙар һәм язалауҙар аша ҡулға алынғандарҙан уйҙырма күрһәтмәләр биреүгә өлгәшәләр…
{{конец цитаты}}

1997 йылдың 17 декабрендә Рәсәй Федерацияһының Юғары суды Президиумы РФ&lt;ref&gt;[http://www.mishadiana.euro.ru/mypolitics3.html POLITICS — ПОЛИТИКА&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526032212/http://www.mishadiana.euro.ru/mypolitics3.html |date=2010-05-26 }}&lt;/ref&gt; ҡарар итә:{{начало цитаты}}
Абакумов һәм уның хеҙмәткәрҙәре […] Ленинград эше тип исемләнгән эште булдыралар. 1950 году Абакумов «Ленинград эше» буйынса хөкөм ителгәндәрҙең ғаилә ағзаларын репрессиялай.
{{конец цитаты}}

== Фекерҙәр ==
Серго Берия&lt;ref&gt;[http://artevik.narod.ru/knigi/3WW/glava2.html Glava2&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;, Феликс Чуев&lt;ref name=&quot;Чуев&quot;&gt;Ф. Чуев Сто сорок бесед с Молотовым. // М.1991. стр. 434.&lt;/ref&gt; һәм М. Е. Червяков&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Червяков М. Е. По «хозяйственному делу» // «Ленинградское дело». 1989 г. Стр. 280.&lt;/ref&gt; «Ленинград эшенең» сәйәсләштереүе тураһында фекер йөрөтәләр.

Үҙ сиратында, Георгий Маленков, «эш» буйынса ғәмәлдәр «Сталиндың шәүси күрһәтмәләре буйынса» үткәрелде, тип раҫлай&lt;ref&gt;Хлевнюк О., Горлицкий Й. Холодный мир М., 2011; из выступления на пленуме ЦК КПСС в июне 1957 года&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
2017 йылдың беренсе октябрендә Левашов мемориаль ҡәберлегендә Н. Вознесенский, Я Капустин, А Кузнецов, П. Лазутин, П. Попков М. Родионов исемдәре менән иҫтәлекле таҡтаташ асыла&lt;ref&gt;[https://spbvedomosti.ru/news/nasledie/posleslovie_k_nbsp_leningradskomu_nbsp_delu/ Сергей Глезеров//Послесловие к «ленинградскому делу». «Санкт-петербургские ведомости». 03.10.2017].&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Шахта эше
* Табиптар эше
* [[Сталин репрессиялары]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Материалы КПК о Ленинградском деле / ''Никанорова Т. Н.''. Документы Комиссии партийного контроля при ЦК ВКП(б) как источник изучения экономической преступности в среде партийной номенклатуры. Москва, РГГУ, дисс, 2018, 224 стр.
* ''Костырченко Г. В.'' [http://www.akhmatova.org/articles/kostyrchenko.htm «Маленков против Жданова»] // Родина. — 2000. — № 9. — С. 85-92.
* [http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=558051 Письмо заместителя председателя Госснаба СССР Михаила Помазнева]
* ''Кутузов В. А.'' «Ленинградское дело»: реабилитация //Университетские Петербургские чтения: 300 лет Северной столице. Сб. статей. СПб., 2003.
* «Ленинградское дело». Л., 1990.
* ''Пыжиков А. В.'' Ленинградская группа: путь во власть (1946—1949) // Свободная мысль — XXI. 2001. № 3.
* Реабилитация: как это было. Документы Президиума ЦК КПСС и другие материалы. Март 1953-февраль 1956. М., 2000.
* ''Смирнов А. П.'' [http://www.mirpeterburga.ru/online/history/archive/34/history_spb_34_18-26.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114084110/http://www.mirpeterburga.ru/online/history/archive/34/history_spb_34_18-26.pdf |date=2012-01-14 }} «Ленинградское дело». Портрет поколения] // История Петербурга. 2006, № 6(34). С. 18-23.
* ''Смирнов А. П.'' [http://mirpeterburga.ru/upload/iblock/2f4/2f428cc11682d51b341d9ff059291357.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190711025946/http://mirpeterburga.ru/upload/iblock/2f4/2f428cc11682d51b341d9ff059291357.pdf |date=2019-07-11 }} «Ленинградское дело» в судьбах детей]] // История Петербурга. 2013 № 2. С. 49—60.
* {{Китап|автор=|часть=|ссылка часть=|заглавие=Судьбы людей. «Ленинградское дело»|ссылка=|ответственный=Сост. А. П. Смирнов; [[Государственный музей политической истории России]]|издание=|место=СПб.|издательство=Норма|год=2009|страницы=|страниц=208, [16] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190711025946/http://mirpeterburga.ru/upload/iblock/2f4/2f428cc11682d51b341d9ff059291357.pdf |date=2019-07-11 }}|серия=|isbn=978-5-87857-158-6|тираж=2&amp;nbsp;000}} (в пер.)
* ''Никитин С.'' Процесс над городом // Петербургский дневник. 2010, № 39 (303). С. 12.
* Шульгина Н. И. «Ленинградское дело»: пора ли снимать кавычки? Мнение архивиста. http://andrei-ershov.narod.ru/Leningrad.htm{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* ''Бардин С.'' [http://scepsis.net/library/id_3647.html «Ленинградское дело» глазами очевидцев] // ''Факел''. — 1990.
* {{Китап|автор=[[Рыбас, Святослав Юрьевич|Рыбас С.Ю.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Московские против питерских: Ленинградское дело Сталина|ссылка=|место=М|издательство=[[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]]|год=2013|страницы=|страниц=256|серия=Трагедии советской истории|isbn=978-5-4438-0218-3|тираж=3000}}

* ''Сушков А.'' «Ленинградское дело». Привилегированная жизнь «ленинградских вождей» в первые послевоенные годы // Свободная мысль. 2018. № 4. С. 41—58. [http://www.cdooso.ru/phocadownload/userupload/editions/a-v-sushkov-leningradskoe-delo-privel-jizn-leningr-vojdey.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105032313/http://www.cdooso.ru/phocadownload/userupload/editions/a-v-sushkov-leningradskoe-delo-privel-jizn-leningr-vojdey.pdf |date=2020-11-05 }}
* ''Сушков А. В.'' «Ленинградское дело»: генеральная чистка «колыбели революции». Екатеринбург: Альфа Принт, 2018. 182 с. [https://alfaprint24.ru/media/book/pdf/da19f5fc977940e58346309013e605e9/stranitsy.na.sait.suschkow.monografiya.2018.pdf]

== Һылтанмалар ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=NEIlXvlvXMA Stalin and the Betrayal of Leningrad] — документальный фильм Би-Би-Си
* [http://www.pravda-pravo.ru/forum/index.php?topic=489.0 Ленинградское дело. Независимое исследование]
* [http://www.hrono.info/sobyt/1900sob/19500930len.html Хронос «Ленинградское дело»]
* Левашовская Пустошь Мемориалы жертвам репрессий
* [http://konkir.ru/spb_history_club/leningradskoe-delo Петербургский исторический клуб: «Ленинградское дело».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203030736/http://konkir.ru/spb_history_club/leningradskoe-delo |date=2019-02-03 }}
{{Сталин репрессиялары}}
[[Категория:Санкт-Петербург тарихы]]
[[Категория:Советтар Союзы Коммунистар партияһы]]
[[Категория:Сталин репрессиялары осорондағы суд процестары]]</text>
      <sha1>eqh0tq8m5hnhwv2miy2xu27lp74pend</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кулактарҙы эҙәрлекләү</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147475</id>
    <revision>
      <id>1307850</id>
      <parentid>1218321</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T00:53:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1307850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92937" sha1="rx40tx0bsl6brq9seitvz8kbayh070e" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Away_With_Private_Peasants!_(3273571261).jpg|мини|300x300пкс| «Кулакты колхоздан долой!» пропагандистик плакаты, '''1920 йыл'''.]]
'''Кулактарҙы эҙәрлекләү''' ('''раскрестьянивание'''&lt;ref&gt;[http://www.echo.msk.ru/programs/staliname/594569-echo/ Сталинское раскрестьянивание. Политика. Практика. Цена]&lt;/ref&gt; булараҡ та билдәле) — 1930—1954 йылдарҙағы крәҫтиәндәрҙе мөлкәт хәле буйынса большевиктар тарафынан массауи эҙәрлекләү [[сәйәсәт]]е&lt;ref&gt;[http://www.echo.msk.ru/programs/staliname/582884-echo/ СТАЛИНСКАЯ ГОСУДАРСТВЕННАЯ РЕПРЕССИВНАЯ ПОЛИТИКА]&lt;/ref&gt;.

Сәйәсәтте үткәреү мәжбүри рәүештә иген әҙерләүе һәм коллективлаштырыу менән тап килә һәм шуға күрә крәҫтиәндәрҙең ризаһыҙлығын тыуҙыра&lt;ref name=&quot;tak-to-ent.net&quot;&gt;{{Cite web|url=http://tak-to-ent.net/publ/11-1-0-281|title=§ 10—11. КОЛЛЕКТИВИЗАЦИЯ СЕЛЬСКОГО ХОЗЯЙСТВА В КАЗАХСТАНЕ {{!}} 9 класс Учебник &quot;История Казахстана&quot; {{!}} Учебники по Истории Казахстана|author=|website=|quote=В 1929—1931 гг. в Казахстане прошла волна вооруженных выступлений. Движение началось в сентябре 1929 году в Тактакупыре в Каракалпакии, в Батпаккаре Кустанайского округа, в Сузакском районе Сырдарьинского округа, в Иргизе Актюбинского округа, в Сарканде Алма-Атинского округа. Эти стихийные выступления отражали настроения крестьянских масс. Истинной причиной этих выступлений были принудительная коллективизация, разрушение пекового уклада жизни, раскулачивание середняков и бедняков.|date=|publisher=tak-to-ent.net|accessdate=2018-04-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tak-to-ent.net&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.portal-slovo.ru/impressionism/39139.php|title=Коллективизация в СССР: факты, идеология, итоги|author=|website=|quote=... по ряду губерний средней полосы и юга России прокатилась волна протестных выступлений и вооруженных мятежей. Принудительная поставка сельхозпродукции полностью себя дискредитировала.|date=|publisher=www.portal-slovo.ru|accessdate=2018-03-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nurmi.dvo.ru/rap/2005/4/pdf/rap-006-011.pdf|title=СИАНСКОЕ ВОССТАНИЕ КРЕСТЬЯН. 1930 г.|author=|website=|quote=Поскольку требования восставших были (если их обобщить) в том, чтобы вернуться к той жизни, что была до коллективизации (прекращение хлебозаготовительной кампании, возвращение раскулаченных и т.д.),|date=|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180328103121/http://nurmi.dvo.ru/rap/2005/4/pdf/rap-006-011.pdf |date=2018-03-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://afanarizm.livejournal.com/254116.html|title=Народные волнения при Сталине (1927-1952). Часть 1|author=2011-03-15 04:03:00 Afanarizm Afanarizm 2011-03-15 04:03:00 Afanarizmwrote|lang=en|accessdate=2018-03-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ricolor.org/history/kt/3/|title=Антисоветское восстание на Кубани в 1932 году - Красный террор - История России - Россия в красках|publisher=ricolor.org|accessdate=2018-03-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://krotov.info/libr_min/21_f/iz/patrik_9c.htm| title=Сталинские крестьяне: социальная история Советской России в 30-е годы: деревня. М.: Российская политическая энциклопедия, 2001.|author=[[Фицпатрик, Шейла|Фицпатрик Ш.]] |website=|quote=На этих собраниях крестьяне демонстрировали все свое мастерство в тактике уклончивости и проявляли чудеса изобретательности. Сообщалось о множестве разных уловок, позволявших прервать собрание, прежде чем от собравшихся потребуют подписи.|date=|publisher=krotov.info|accessdate=2018-03-29}}&lt;/ref&gt;, «кулактарҙы» һәм уларҙың ғаилә ағзаларын махсус поселениеларға һөрөүгә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://istmat.info/node/37280|title=Из сводки № 3 Секретно-политического отдела ОГПУ «О ходе выселения кулачества». 3 апреля 1931 г. {{!}} Проект «Исторические Материалы»|author=|website=|quote=... Нижне-Волжский край. Продолжается стягивание кулацких семей на сборные пункты и отгрузка их к месту выселения.... 
В большинстве районов беднота активно помогает сельсоветам в дополнительном выявлении кулачества и в сопровождении кулацких семей на сборные пункты....
Центрально-Черноземная обл. 29 марта по ЦЧО отправлен к месту расселения последний эшелон с выселяемыми кулаками. Вместо установленной цифры 3500 семей отправлено 3820 семей. В основном выселение прошло спокойно, при полной поддержке бедноты и колхозников.

Московская обл. Проведенное изъятие контрреволюционного кулацкого и антисоветского элемента, а также глав кулацких семей, намеченных к выселению, встречает положительную оценку со стороны бедноты и колхозников. Отмечается значительный прилив в колхозы. В целях предотвращения бегства на 23 марта изъято 2840 чел. глав кулацких семей, подлежащих выселению.

Начато стягивание кулацких семей на пункты концентрации, куда из отдельных районов уже прибыло 415 кулацких семей.|date=|publisher=istmat.info|lang=ru|accessdate=2018-03-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180330080246/http://istmat.info/node/37280 |date=2018-03-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://istmat.info/node/37281|title=Записка члена президиума ВСНХ СССР Ю.П.Фигатнера А.А.Андрееву о перераспределении спецпереселенцев по стройкам Сибири. Март 1931 г. {{!}} Проект «Исторические Материалы»|publisher=istmat.info|lang=ru|accessdate=2018-03-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180330080046/http://istmat.info/node/37281 |date=2018-03-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Статья|автор=Шашков, В. Я.|заглавие=Раскулачивание в СССР и судьбы спецпереселенцев, 1930-1954 гг.|ссылка=http://cheloveknauka.com/raskulachivanie-v-sssr-i-sudby-spetspereselentsev-1930-1954-gg|язык=ru-RU|год=1995}}&lt;/ref&gt;, уларҙың мөлкәтен конфискациялауға&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://istmat.info/node/45316|title=Постановление Политбюро ЦК ВКП(б) «О борьбе с искривлениями партлинии в колхозном движении». Из приложения к протоколу заседания политбюро № 120, п. 76 от 15 марта 1930 г. {{!}} Проект «Исторические Материалы»|author=|coauthors=|website=|quote=Наряду с этими искривлениями наблюдаются в некоторых местах недопустимые и вредные для дела факты принудительного обобществления жилых построек, мелкого скота, птицы, нетоварного молочного скота...|date=|publisher=istmat.info|lang=ru|accessdate=2018-04-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129115547/http://istmat.info/node/45316 |date=2020-01-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://krotov.info/libr_min/21_f/iz/patrik_9c.htm|title=Сталинские крестьяне: социальная история Советской России в 30-е годы: деревня. М.: Российская политическая энциклопедия, 2001.|author=Фицпатрик Ш. |website=|quote=Коллективизаторы часто старались обобществить в крестьянских хозяйствах все вплоть до поросят и кур, считая, что их заслуга будет больше, если они отрапортуют, что создали коммуну, а не артель|date=|publisher=krotov.info|accessdate=2018-03-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&amp;num=3369|title=Из приказа № 4421. Объединенного государственного политического управления (ОГПУ)|author=|website=|quote=6. Обеспечить (особенно в районах и округах) тщательное наблюдение за составлением списков кулаков и их семейств (для выселения и конфискации имущества), а также за самой кампанией по выселению. Принимать через Рай- и Окрисполкомы соответствующие меры по линии сигнализации и устранения замеченных дефектов, перегибов и т. п. Следить за точным исполнением сроков операции и размеров ее, в соответствии с имеющимися директивами.|date=|publisher=www.sakharov-center.ru|lang=en|accessdate=2018-03-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://istmat.info/node/58763|title=О мероприятиях по ликвидации кулацких хозяйств в районах сплошной коллективизации. (Утверждено Политбюро ЦК ВКП(б) 30.I.1930 г.). Приложение № 2-ОП к п. 36 (о. п.) пр. ПБ № 116. {{!}} Проект «Исторические Материалы»|publisher=istmat.info|lang=ru|accessdate=2018-03-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180330080411/http://istmat.info/node/58763 |date=2018-03-30 }}&lt;/ref&gt;, атып үлтереүҙәргә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://old.memo.ru/history/document/0447.htm|title=Оперативный приказ народного комиссара внутренних дел СССР № 00447 «Об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и других антисоветских элементов»|author=|website=|date=|publisher=old.memo.ru|accessdate=2018-04-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://istmat.info/node/33728|title=Из протокола № 51 заседания Политбюро ЦК ВКП(б) об утверждении состава троек и лимитов репрессированных. 10 июля 1937 г. {{!}} Проект «Исторические Материалы»|publisher=istmat.info|lang=ru|accessdate=2018-04-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180405090543/http://istmat.info/node/33728 |date=2018-04-05 }}&lt;/ref&gt;, ә шулай уҡ сәйәсәтте тормошҡа ашырыу буйынса уйлап еткерелмәлеүе һәм конкрет күрһәтмәләрҙең булмауы арҡаһында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://krotov.info/libr_min/21_f/iz/patrik_9c.htm|title=Сталинские крестьяне: социальная история Советской России в 30-е годы: деревня. М.: Российская политическая энциклопедия, 2001.|author=Фицпатрик Ш. |website=|quote=То, что центр не дал надлежащих инструкций по проведению коллективизации и раскулачивания, нельзя рассматривать как обычный просчет. Скорее, это представляется определенной стратегией, главной целью которой было заставить местные кадры стремиться сделать максимум возможного и тем самым достичь быстрых результатов, а заодно и узнать пределы этого максимума.|date=|publisher=krotov.info|accessdate=2018-03-29}}&lt;/ref&gt; — урындағы власть органдарының башбаштаҡлығына һәм ярлы һәм урта хәлле ауыл халҡының&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://istmat.info/node/45316|title=Постановление Политбюро ЦК ВКП(б) «О борьбе с искривлениями партлинии в колхозном движении». Из приложения к протоколу заседания политбюро № 120, п. 76 от 15 марта 1930 г. {{!}} Проект «Исторические Материалы»|author=|website=|quote=В результате в число «раскулаченных» попадает иногда часть середняков и даже бедняков, причем10 в некоторых районах процент «раскулаченных» доходит до 15-ти, а процент лишенных избирательных прав - до 15-20. Наблюдаются факты исключительно грубого, безобразного, преступного обращения с населением со стороны некоторых низовых работников, являющихся иногда жертвой провокации со стороны примазавшихся контрреволюционных элементов (мародерство, дележка имущества, арест середняков и даже бедняков и т.п.).|date=|publisher=istmat.info|lang=ru|accessdate=2018-04-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129115547/http://istmat.info/node/45316 |date=2020-01-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://studfiles.net/preview/2702114/page:12/|title=М. Н. Рютин. Ко всем членам вкп (б)|author=|website=|quote=... авантюристическая коллективизация с помощью … террора, раскулачивания, направленного фактически главным образом против середняцких и бедняцких масс деревни, и, наконец, экспроприация деревни путем всякого рода поборов и насильственных заготовок привели всю страну к глубочайшему кризису, чудовищному обнищанию масс и голоду, как в деревне, так и в городах ...|date=|publisher=StudFiles|lang=ru|accessdate=2018-04-04}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ урындағы властар ағзалары араһында ла, күп һанлы ҡорбандарына килтерә.

ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының 1930 йылдың 30 ғинуарындағы «Тотош коллективлаштырыу райондарында кулак хужалыҡтарын бөтөрөү буйынса саралар тураһында» ҡарарына ярашлы сәйәсәтте үткәреү башлана&lt;ref name=&quot;vsrfraskulachivanie&quot;&gt;&lt;div&gt;Рәсәй юғары суд 30.03.1999 менән билдәләне // «Бюллетень рәсәй юғары суды», 1999, N 7&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt; .

Формаль рәүештә сәйәсәттең үткәрелеүе 1930 йылдың башында уҡ тамамлана&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://istmat.info/node/45316|title=Постановление Политбюро ЦК ВКП(б) «О борьбе с искривлениями партлинии в колхозном движении». Из приложения к протоколу заседания политбюро № 120, п. 76 от 15 марта 1930 г. {{!}} Проект «Исторические Материалы»|publisher=istmat.info|lang=ru|accessdate=2018-04-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129115547/http://istmat.info/node/45316 |date=2020-01-29 }}&lt;/ref&gt;, әммә уның эҙемтәләрен бөтөрөү осоро хатта 1954 йылға тиклем һуҙыла.

Тик 60 йылдан ашыу ваҡыт үткәс кенә «Сәйәси репрессиялар ҡорбандарын реабилитациялау тураһында» исеме аҫтында 1991 йылдың октябрендәге законы&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9E%20%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8%20%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B2%20%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85%20%D1%80%D0%B5%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9|title=Закон РФ от 18.10.1991 № 1761-I/Редакция 15.10.1993 — Викитека|publisher=ru.wikisource.org|lang=ru|accessdate=2018-03-07}}&lt;/ref&gt; кулактарҙы эҙәрлекләүгә (репрессияларға) дусар булған граждандар һәм кешеләр рәсми рәүештә Юғары Советы тарафынан репрессияланғандар һәм реабилитация хоҡуғына эйә тип танылалар.

== 1917—1923 йылдарҙа кулактарҙы эҙәрлекләү ==
[[1918 йыл]]дың 8 ноябрендә үк ярлы-ябаға комитеты делегацияһы кәңәшмәһендә [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]] кулактарҙы юҡҡа сығарыу буйынса ҡәтғи йүнәлеш тураһында белдерә: «''…әгәр кулак тейелмәгән булып ҡалһа, әгәр мироедтарҙы беҙ еңә алмаһаҡ, һис шикһеҙ тағы ла батша һәм капиталист була''»&lt;ref name=&quot;aarutyunovdosielenina&quot;&gt;А.Арутюнов «Досье Ленина без ретуши. Документы. Факты. Свидетельства.», Москва: Вече, 1999&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Документ. «О ликвидации кулака как класса»|url=http://diletant.media/articles/33892659/?sphrase_id=3723196|work=diletant.media|accessdate=2018-04-21|language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Ленин В. И|заглавие=Полное собрание сочинений|ссылка=https://books.google.ru/books?id=j4x5BAAAQBAJ&amp;pg=PA176&amp;lpg=PA176&amp;dq=%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B8+%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BA+%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F+%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%8B%D0%BC,+%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B8+%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2+%D0%BC%D1%8B+%D0%BD%D0%B5+%D0%BF%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BC,+%D1%82%D0%BE+%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%83%D0%B5%D0%BC%D0%BE+%D0%B1%D1%83%D0%B4%D0%B5%D1%82+%D0%BE%D0%BF%D1%8F%D1%82%D1%8C+%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%8C+%D0%B8&amp;source=bl&amp;ots=b9vlvCydkB&amp;sig=AER4XnkFl4lq9S7EdRn5_sEl_sk&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjA6OXWhszaAhWsJJoKHaYCCqEQ6AEILjAB#v=onepage&amp;q=%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B8%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BA%20%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F%20%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%8B%D0%BC,%20%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B8%20%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%20%D0%BC%D1%8B%20%D0%BD%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BC,%20%D1%82%D0%BE%20%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%83%D0%B5%D0%BC%D0%BE%20%D0%B1%D1%83%D0%B4%D0%B5%D1%82%20%D0%BE%D0%BF%D1%8F%D1%82%D1%8C%20%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%8C%20%D0%B8&amp;f=false|издательство=Directmedia|год=2013-03-13|страниц=784|isbn=9785998958380}}&lt;/ref&gt; 11 июндәге Декрет буйынса [[1918 йыл]]да төҙөлгән ярлылар комитеттары кулаклыҡ менән көрәштә ҙур роль уйнайҙар, урындарҙа тартып алынған ерҙәрҙең бүленеше һәм тартып алынған инвентарҙы, кулактарҙан алынған аҙыҡ-түлек ҡалдыҡтары менән етәкселек итәләр. Был ваҡытта «икмәк алыпһатарҙарына, кулактарға, мироедтарға ҡаршы бөйөк тәре походы … бөтә кулак-эксплуататорҙарға — һуңғы һәм хәл иткес һуғыш»&lt;ref name=&quot;leninpss&quot;&gt;Ленин В. И. Полн. собр. сочинений. Т. 36. С. 361—363; Т. 37. С. 144.&lt;/ref&gt; Кулактарҙан 50 миллион гектар ер тартып алына һәм ярлыларға һәм урта хәллеләргә тапшырыла, шулай уҡ ярлы-ябаға файҙаһына етештереү саралары тартып алына&lt;ref name=&quot;istkpss&quot;&gt;Краткий курс истории ВКП(б) (1938 год) // Репринтное воспроизведение стабильного издания 30-40-х годов. Москва, изд. «Писатель», 1997 г.&lt;/ref&gt;.

== Кулактарҙы класс булараҡ юҡҡа сығарыу ==

=== Әҙерлек ===
[[1928 йыл]]дың 15 февралендә [[Правда (гәзит)|Правда]] гәзите тәүге тапҡыр кулактарҙы фашлаған мәғлүмәттәрҙе баҫтырып сығара, мәҡәләлә ауылдың ауыр хәле һәм бөтә ерҙәрҙә лә бай крәҫтиәндәрҙең өҫтөнлөк алыуы тураһында яҙыла, шулай уҡ улар партияның коммунистик ячейкалары менән етәкселеккә инеп алыуы тураһында. Кулактарҙың ҡоротҡос эшмәкәрлеге тураһында хәбәрҙәр (нисек урындағы секретарҙар вазифаларында ярлы-ябағаны һәм батрактарҙы партия бүлексәләренә индермәүҙәре тураһында фашлауҙар) баҫтырып сығарыла —.&lt;ref name=&quot;ldtrotskiymr&quot;&gt;Л. Д. Троцкий «Материалы о революции. Преданная революция. Что такое СССР и куда он идет»&lt;/ref&gt;

Кулактарҙан һәм хәлле крәҫтиәндәрҙән иген запастарын тартып алыу «ваҡытлы ғәҙәттән тыш саралар» тип исемләнә. Әммә икмәктең һәм башҡа запастарҙың мәжбүри рәүештә тартып алыу хәлле крәҫтиәндәрҙә баҫыуҙарҙы киңәйтеүгә теләкте һүрелдерә һәм һуңғараҡ батрактар һәм ярлылар эшкә урынлаша алмауға килтерә. Кулактарҙы эҙәрлекләү механизмы шәхси хужалыҡтарҙың үҫешен туҡтата. Тиҙ арала ваҡытлыса ғәҙәттән тыш саралар «кулактарҙы класс булараҡ бөтөрөү»&lt;ref name=&quot;ldtrotskiymr&quot;/&gt;.

Класс буларак кулактарҙы бөтөрөү буйынса партияның йүнәлешен [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] ошолай күҙаллай:&lt;ref name=&quot;ivstalinkvoprosuolikvidacii&quot;&gt;И. В. Сталин «кулактарҙы синыф булараҡ юҡҡа сығарыу тураһында»&lt;/ref&gt;
{{цитата|Кулактарҙы синыф булараҡ ҡыҫып сығарыу өсөн  әлеге синыфтың ҡаршылашыуын асыҡ көрәштә еңергә һәм уны етештереү сығанаҡтарынан мәхрүм итергә кәрәк (ерҙе ирекле ҡулланыу, етештереү саралары, ҡуртым, хеҙмәткә яллау хоҡуғы һәм башҡалар).

Бына ошолар синыф булараҡ кулактарҙы бөтөрөү сәйәсәтенә боролош була. Быларһыҙ синыф булараҡ кулактарҙы ҡыҫырыҡлап сығарыу тураһында һөйләү буш һүҙ, уң уклонистарға ғына файҙалы һәм уңайлы.
}}
1928 йылда ВКП(б)-ның уң оппозицияһы һаман хәлле крәҫтиәнлекте яҡларға һәм кулактар менән көрәште йомшартырға тырыша. Атап әйткәндә, кулактарҙы эҙәрлекләү сәйәсәтен һәм «хәрби коммунизмы ваҡыты ысулдарын» тәнҡитләп, [[Рыков Алексей Иванович|А]] [[Рыков Алексей Иванович|И. Рыков]] «кулактарға һөжүмде уларҙы эҙәрлекләү ысулдары менән үткәрергә ярамағанлығы» һәм ауылдағы шәхси хужалыҡҡа баҫым яһауҙың ярамағанлығы тураһында белдерә.

Уң оппозиция шәхси хужалыҡтарға ярҙам итеү тураһындғы үҙ ҡарашын Үҙәк Комитеты Пленумында белдереүгә өлгәшә&lt;ref name=&quot;nasllenina&quot;&gt;[http://lib.meta.ua/index.php?book_id=3744 Н. В. Валентинов, Ю. Г. Фельштинский «Наследники Ленина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903055411/http://lib.meta.ua/index.php?book_id=3744 |date=2014-09-03 }}&lt;/ref&gt;.

Хәлле крәҫтиәнлекте бөтөрөү буйынса әүҙем саралар ауыл ярлы-ябағаһына оҡшап ҡала, сөнки улар партия кулактарҙы эҙәрлекләү урынына уларға ярҙам итә тип хәүефкә ҡалған ине. Партияла был хәлде яҡшы аңлайҙар. Ысынлап та ярлы ауыл халҡы 1925 йылғы XIV съезының «яңы курсын» нәҡ шулай ҡабул итә. Көндән-көн йышыраҡ власть органдары ярлылар араһында «хәлле һәм урта хәллеләргә асыҡтан-асыҡ ҡына түгел, ә ҡәтғи рәүештә ҡаршы сығыш яһайҙар»&lt;ref&gt;РГВА, ф. 4, оп. 1, д. 107, л. 215. Цит. по: [http://www.center-bereg.ru/k2552.html ''Чуркин В. Ф.'' Самоидентификация крестьянства на переломном этапе своей истории. // История государства и права, 2006, N 7] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219162515/http://www.center-bereg.ru/k2552.html |date=2014-12-19 }}&lt;/ref&gt;.

Ярлыларҙың ризаһыҙлығын ауыл ерендәге аслыҡ көсәйтә, большевиктар аслыҡ ғәйебен кулактарға япһарыуҙы артығыраҡ күрә, сөнки улар халыҡтың партияға ҡарата фекерен насар яҡҡа үҙгәртеү яҡлы: «Казармаларға ауылдан хаттарҙа килгән кулак идеологияһын кире ҡағыр кәрәк. Кулактың иң төп дәлиле — икмәк менән ҡыйынлыҡтар». Матбуғатта идеологик яҡтан эшкәртелгән асыулы ҡыҙылармеец-крәҫтиәндәрҙеңхаттары барлыҡҡа килә: «Кулактар — социализмдың ажар дошмандары — хәҙер ҡоторҙолар. Уларҙы юҡ итер кәрәк, колхозға уларҙы алмағыҙ, уларҙы ҡыуып сығарыу тураһында ҡарарҙар ҡабул итегеҙ, мөлкәтен, инвентарын тартып алығыҙ». 28-се артиллерия полкы ҡыҙыармеецы Вороновтың атаһының аҙаҡҡы икмәкте тартып алыу буйынса зарланыуына яуабы киң билдәлелек ала: «Һин миңә атай булһаң да, һинең кулактарса яҙған хатыңдың бер һүҙенә лә ышанманым. Һиңә яҡшы һабаҡ биргәндәренә ҡыуанам ғына. Һат икмәкте, артығын алып бар — был минең аҙаҡҡы һүҙем»&lt;ref name=&quot;churkinsamoidentif&quot;&gt;В. Ф. Чуркин, кандидат исторических наук. «Самоидентификация крестьянства на переломном этапе своей истории» // «История государства и права», 2006, N 7)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;krasniyvoin1930&quot;&gt;Красный воин (МВО). 1930. 13 февраля, 14 мая.&lt;/ref&gt;.

Кулактарға ҡарата ҡаты саралар ҡулланыу кәрәклеге тураһында Үҙәк-Ҡара тупраҡ өлкәһе (ЦЧО) ВКП (б)-ның обкомы пленумында уның секретары М. Варейкис әйтә:&lt;ref name=&quot;nikulinraskul&quot;&gt;[http://hist.web.tstu.ru/12_2004_1.html Никулин Р. Л.,кандидат исторических наук, доцент. «Участие комсомольских организаций черноземья в раскулачивании»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007122505/http://hist.web.tstu.ru/12_2004_1.html |date=2007-10-07 }}&lt;/ref&gt;
{{цитата|
…колхозға инмәгәндәр хәҙер йә кулак яҡлылары, уларҙы иҫкәртеп ҡуйыр кәрәк, ә ҡайһы берҙә - иҡтисади баҫым яһарға, йә ышанмағандар. икеләнгәндәр. Ошо иҫкәртелмәгән икеләнгән өлөштө иҫкәртер кәрәк.… әлбиттә,беҙ кулакты көслөрәк тар-мар итһәк,  урта хәлле крәҫтиән колхоздарҙа нығыраҡ торасаҡ һәм артҡа һирәгерәк ҡараясаҡ, быға бер ниндәй ҙә шик булырға тейеш түгел.
}}

=== Массауи репрессиялар ===
Барышында коллективлаштырыу ауыл хужалығы, үткәрелә. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|сср союзы]] . [[1928 йыл|1928]]—[[1932 йыл|1932 йылдарҙа]],ССР Союзында үткәрелгән ауыл хужалығы коллективлаштырыуы барышында крәҫтиәндәрҙең советтарға ҡаршы сығыштарын баҫтырыу һәм «кулактарҙы класс булараҡ бөтөрөү» («раскулачивание») — ялланма эшселәр тотҡан хәлле крәҫтиәндәрҙе бөтә етештереү сараларынан, ерҙәренән көсләп мәхрүм итеү һәм уларҙы өлкә (край, республика) сиктәрендә йәки, категорияға ҡарап, уларҙың сиктәре аръяғына көсләп ҡыуып сығарыу үткәрелә.

ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы 1930 йылдың 30 ғинуарында «[https://ru.wikisource.org/wiki/О%20мероприятиях%20по%20ликвидации%20кулацких%20хозяйств%20в%20районах%20сплошной%20коллективизации Тотош коллективлаштырыу райондарында кулак хужалыҡтарын бөтөрөү буйынса саралар тураһында]» билдәле ҡарар ҡабул итә. Был ҡарарға ярашлы кулактар кулак ҡарарына ярашлы өс категорияға бүленә:

* беренсе категория — контрреволюцион актив, террористик акттар һәм ихтилалдар ойоштороусылар,
* икенсе категория — байыраҡ кулактарҙан һәм ярым алпауыттарҙан торған контрреволюцион кулак активының ҡалған өлөшө
* өсөнсө категория — ҡалған кулактар.

1-се категориялы кулак ғаиләһенең башлыҡтары ҡулға алыналар һәм уларҙың эштәре тураһында ОГПУ, ВКП(б) обкомдары (крайкомдары) вәкилдәре составындағы махсус тройкаларға тикшереүгә тапшырыла. 1-се һәм 2-се категориялы кулак ғаиләләре СССР-ҙың алыҫ райондарына йәки шул өлкәнең (крайҙың, республиканың алыҫ урындарына махсус ауылдарға (спецпоселениеға) ҡыуып ебәреүгә дусар ителәләр. 3-сө категорияға ҡараған кулактар район сиктәрендәге улар өсөн колхоз массивтарынан ситтә, махсус рәүештә булдырылған, ерҙәргә күсерәләләр.

Контрреволюцион кулак активын «террористик актарҙы, контрреволюцион сығыштарҙы һәм хатта баш күтәреүселәр ойошмаларын ойоштороусыларға ҡарата репрессиялауҙың юғары сараһын ҡулланыу алдында туҡтамай, концлагерҙарҙа ултыртыу юлы менән юҡ итеү» (3-сө статья, п.а).

Беренсе һәм икенсе категорияларға ҡарата ОГПУ тарафынан репрессив саралар сифатында тәҡдим ителә:

* концлагерҙарға оҙатырға — 60 000 кулакты, ҡыуып ебәрергә — 150 000 кулакты (II киҫәк , 1-се ст.)
* «һөрөлгәндәрҙе ауыл хужалығы эштәрендә йәки кәсеп итеү эштәрендә файҙаланыу шарты менән» Кеше йәшәмәгән һәм аҙ йәшәгән урындарға иҫәп-хисап менән һөрөп ебәреүҙе үткәрергә: Төньяҡ крайына — 70 мең ғаилә, [[Себер|Себергә]] — 50 мең ғаилә, [[Урал|Уралға]] — 20 — 25 мең ғаилә, Төркөстанға — 20 — 25 мең ғаилә (II киҫәк, 4 ст). Һөрөлгәндәрҙең мөлкәтен тартып алалар, ғаиләгә 500 һумға тиклем аҡса ҡалдырырға рөхсәт ителә.

СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Үҙәк башҡарма комитетының 1930 йылдың 1 февралендәге «Тотош коллективлаштырыу райондарында ауыл хужалығының социалистик үҙгәртеп ҡороуҙы нығытыу һәм кулаклыҡ менән көрәш буйынса саралар тураһында» ҡарарын сығаралар, әлеге ҡарарға ярашлы ерҙе ҡуртымға алыу хоҡуғы ялланма эште шәхси крәҫтиән хужалыҡтарында ҡулланыу хоҡуғы бөтөрөлә («урта хәллеләргә» ҡарата район һәм округ башҡарма комитеттарының берлектәге ҡарары буйынса ҡайһы бер айырмалыҡтарынан тыш) (1-се статья). Край һәм өлкә башҡарма комитеттарына һәм республикалар хөкүмәттәренә «кулактарҙың мөлкәтен тулыһынса тартып алыуға һәм уларҙы ҡыуып ебәреү тиклем кулактар менән бөтә тейешле сараларҙы» ҡулланыу хоҡуғы бирелә (2-се статья).

[[1930 йыл]]дың 4 февралендә СССР Үҙәк башҡарма комитетының [https://ru.wikisource.org/wiki/О%20выселении%20и%20расселении%20кулацких%20хозяйств «Кулак хужалыҡтарын күсереү һәм ҡыуып ебәреү тураһында»] йәшерен инструкцияһы нәшер ителә, СССР Бөтә Союз Үҙәк башҡарма комитеты рәйесе М. И. Калинин һәм СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе [[Рыков Алексей Иванович|А. Р. Рыков]] ҡул ҡуйған инструкцияла «кулаклыҡтың йоғонотоһон ҡәтғи рәүештә туҡтатыу маҡсатында» һәм «контрреволюцион ҡаршылашыуҙың ниндәй булһа ла уҡталыуҙарын баҫтырыу өсөн» ОГПУ-ға йөкмәтелә:

* кулак активын, иң бай кулактарҙы һәм ярым алпауыттарҙы алыҫ урындарға ҡыуып ебәрергә;
* ҡалған кулактарҙы улар йәшәгән район сиктәрендә, колхоз хужалығынан ситтә, яңы бирелгән участкаларға күсерергә (1-се ст.)

Инструкцияға ярашлы дөйөм крәҫтиән хужалыҡтары һанынан яҡынса 3-5 процентын ҡыуып ебәреү күҙаллана (2-се статья).

Коллективлаштырыу райондарында, инструкция буйынса, кулактарҙан «етештереү саралары, мал-тыуар, хужалыҡ һәм торлаҡ биналары, етештереү һәм сауҙа предприятиелары, аҙыҡ-түлек, мал аҙығы һәм орлоҡ запастары, йорт мөлкәтенең артығы, шулай уҡ ҡулаҡса» тартып алына. Ҡулаҡсанан яңы урында йәшәй башлау өсөн «һәр ғаиләгә нан 500 һумға тиклем» лимит билдәләнә (5 ст.).
Һаҡлау китаптары финанстар наркоматы органдарына тапшырыу өсөн тартып алыналар, банкка һалынған аҡсаны алыу һәм залогка ссудалар биреү туҡтатыла (7-се статья). Пайҙар һәм вкладтар тартып алына, хужалары кооперацияның бөтә булған төрҙәрҙән сығарылалар (8-се статьялар).

1930 йылдың 2 февралендә 44/21-се һанлы СССР ОГПУ-һы бойороғо сыға&lt;ref name=ogpu1930&gt;[http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/300202.htm Приказ ОГПУ № 44/21 2 февраля 1930 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090101014613/http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/300202.htm |date=2009-01-01 }}&lt;/ref&gt;. Бойороҡта «кулаклыҡты синыф булараҡ бөтөрөүҙе ойошторолған рәүештә үткәреү маҡсатында һәм совет власының ауыл хужалығын социалистик реконструкциялау буйынса Совет власы сараларына кулактар яғынан ҡаршылашыуҙы ҡәтғи рәүештә баҫтырыу өсөн — беренсе сиратта тотош коллективлашыу райондарында — кулакка, бигерәк тә уның әүҙем контрреволюцион өлөшөнә емергес удар яһарға кәрәк».

Бойороҡта ҡарала&lt;ref name=&quot;ogpu1930&quot;/&gt;:

# «Контрреволюцион кулак активын», бигерәк тә «ғәмәлдә булған контрреволюцион һәм баш күтәреү ойошмаларының һәм төркөмдәрҙең кадрҙарын» һәм &quot;иң яуыз, һөрһөгән яңғыҙаҡтарҙы&quot;кисекмәҫтән юҡ итеү — йәғни, беренсе категория:
#* Кулактар — иң әүҙем, партия һәм партияның һәм вдластың хужалыҡтың социалистик үҙгәртеп ҡороу буйынса сараларына ҡаршы тороусылар һәм өҙөүселәр; даими йәшәгән урындарынан ҡасҡан һәм подпольеға киткән, бигерәк тә әүҙем аҡгвардиясылар менән бәйләнештә булған кулактар;
#* Кулактар — әүҙем аҡгвардиясылар, баш күтәреүселәр; элекке аҡ офицерҙар, айырыуса контрреволюцион әүҙемлек күрһәткән репатрианттар (''тыуған иленә ҡайтарылған ҡасаҡтар йәки әсирҙәр'').
#* Кулактар — сиркәү советтарының, «әүҙемлек күрһәткән» төрлө дини общиналары һәм төркөмдәренең әүҙем ағзалары.
#* Кулактар — иң бай, ростовщиктар, алыпһатарҙар, үҙ енең хужалыҡтарын емергән элекке алыпһатарҙар һәм эре ер хужалары.
#: Ҡулға алығандарҙың, концлагерҙарға һәм атып үлтереүгә хөкөм ителгәндәрҙең ғаиләләре СССР-ҙың, массауи кампаниялар ваҡытында һөрөлгән кулактар һәм уларҙың ғаиләләре менән бер рәттән, төньяҡ райондарына һөрөүгә ебәрелә.
# Иң бай кулактарҙы (элекке алпауыттарҙың һәм ярым алпауыттарҙың, «урындағы кулак авторитеттарының» һәм «контрреволюцион активы формалашҡан бөтә кулак ядроһының», «кулак советтарға ҡаршы активтың»,&quot;руханиҙар&quot; һәм «сектанттарҙы») һәм уларҙың ғаиләләрен СССР-ҙың алыҫ райондарына массауи һөрөү һәм уларҙың мөлкәтен тартып алыу — икенсе категория.

1930 йылдың 6 февралендәге ОГПУ-ның 44.21-се бойороғона ярашлы «беренсе категориялы» 60 мең кулакты «тартып алыу» операцияһы башлана. Тәүге көндө үк ОГПУ яҡынса 16 мең кешене ҡулға ала, 1930 йылдың 9 февралендә 25 мең кеше «тартып алына». ОГПУ-ның 1930 йылдың 15 февралендәге махсус сводкаһында операциянын үткәреү буйынса киләһе отчет ебәрелә&lt;ref name=&quot;ivnitskiykollektiv&quot;&gt;Н. А. Ивницкий, доктор исторических наук. «Коллективизация и раскулачивание», М., 1994, с. 32—49, с. 106.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chkkomm&quot;&gt;Стефан Куртуэ, Николл Верт, Жан-Луи Панне. «Черная книга коммунизма: Преступления, террор, репрессии», раздел «Насильственная коллективизация и раскулачивание».&lt;/ref&gt;:
[[Файл:RIAN_archive_79113_Seizing_grain_from_kulaks.jpg|мини|Комсомолдар кулактар тарафынан зыяратта йәшергән игенде сығаралар. Ноябрь 1930, М. Альперт фотоһүрәте.]]
 {{цитата|Кулактарҙы синыф булараҡ юҡҡа сығарған саҡта массауи операцияларҙа һәм индивидуаль таҙартыуҙарҙа 64 589 кеше «тартып алына», шул иҫәптән әҙерлек операциялары барышында (1 категория) — 52 166 кеше, ә массауи операциялар барышында — 12 423 кеше.}}

Репрессив органдарҙың йәшерен отчеттарына ярашлы, 1930 йылдың 1 октябренә ҡарата 1-се категория буйынса ҡулға алынған кулактарҙың һаны:1930 йылдың 15 апреленә тиклемге беренсе осорҙа 140 724 кеше ҡулға алына, шул иҫәптән кулактар 79 330, руханиҙар — 5028, элекке алпауыттар һәм фабриканттар — 4405, советтарға ҡаршы элементтар — 51 961 кеше. 1930 йылдың 15 апреленән 1930 йылдың 1 октябренә тиклемге осорҙа (икенсе) 142 993 кеше ҡулға алны, шул иҫәптән — 45 559 һәм 97 434 советтарға ҡаршылар. 1931 йылда «бер ғинуар айында ғына… 36 698 ҡулға алынғандар теркәлгән», шуның менән бергә «күпселеге кулак-аҡгвардиясы контрреволюционерҙар»&lt;ref name=&quot;danilovfsbgosarh&quot;&gt;[http://www.iri-ran.ru/danilov-russian-village.html Российская академия наук. Институт российской истории. Федеральная архивная служба России. Российский государственный архив социально-политической истории. Центральный архив Федеральной службы безопасности. В.Данилов, Р.Маннинг, Л.Виола «Коллективизация и раскулачивание. Документы и материалы в пяти томах. 1927—1939»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091107110414/http://www.iri-ran.ru/danilov-russian-village.html |date=2009-11-07 }}&lt;/ref&gt;.

Бөтәһе [[1930 йыл|1930]]—[[1931 йыл|1931 йылдарҙа]], ОГПУ-ға бирелгән ГУЛАГ-тың махсус күсенеүселәр буйынса бүлеге белешмәһендә күрһәтелеүенсә, махсус поселениеларға дөйөм һаны менән 381 026 ғаилә ебәрелә. [[1932 йыл|1932]]—[[1940 йыл|1940 йылдарҙа]] махсус поселениеларҙа тағы ла 489 822 кеше килтерелә&lt;ref name=howmany&gt;[https://web.archive.org/web/20000706211555/http://www.geocities.com/CapitolHill/Parliament/7231/kulak.htm Сколько было сослано кулаков?]&lt;/ref&gt;.

ОГПУ-ның үҙәк регистратура бүлеге 1930 йылдың башынан 1931 йылдың 30 сентябренә тиклем кулактарҙы һөрөү буйынса белешмәһендә «спецпереселенецтәрҙең» һанын 517 665 ғаилә тип билдәләй, йәғни 2 437 062 кеше&lt;ref name=&quot;danilovfsbgosarh&quot;/&gt;.

«2-се категория» буйынса күсерелгән ғаиләләр йыш ҡына ҡаса, сөнки үҙләштерелмәгән райондарҙа иҫән ҡалыуы бик ауыр була. 1932—1940 йылдарҙа «ҡасҡын кулактарҙың» һаны 629 042 ғаилә тәшкил итә (бөтәһе 1 803 392 кеше), шул иҫәптән 235 120 кеше тотолған һәм кире ҡайтарылған&lt;ref name=&quot;danilovfsbgosarh&quot;/&gt;.

1930 йылдың 13 ноябрендәге СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 90-се һанлы һәм СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының 40-сы һанлы «Кулактарға һәм „лишенецтарға“ кооперацияға юл ҡуймау тураһында» берлектәге ҡарарына ярашлы ниндәй булһа ла кооперация тыйыла, шул иҫәптән кулак статусы булған кешеләргә колхозға инеү. Ҡарарҙа киләһе норма билдәләнә:
{{цитата|
«Кулактар һәм советтарға һайлау хоҡуғынан мәхрүм ителгән кешеләр колхоз һәм башҡа ауыл хужалығы кооперативтары, шулай промысла кооператив ширҡәттәре (артелдәре) ағзалары була алмай.» (1-се статья)
}}
Сталиндың тәҡдиме буйынса&lt;ref name=&quot;idf.ru8&quot;&gt;[http://www.idf.ru/6/8.shtml Архив Александра Н. Яковлева — Главная&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050228080807/http://www.idf.ru/6/8.shtml |date=2005-02-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;idf.ru11&quot;&gt;[http://www.idf.ru/6/11.shtml Архив Александра Н. Яковлева — Главная&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050328045149/http://www.idf.ru/6/11.shtml |date=2005-03-28 }}&lt;/ref&gt; артабан халыҡ араһында «7-8» указы булараҡ билдәлелек алған закон сығарыу акты ҡабул ителә.
{{цитата|
Әгәр ҙә кооператив һәм колхоз мөлкәтен һәм транспорттағы йөктәрҙе урлауға ҡаршы закон сығарыу буйынса минең тәҡдимгә ҡаршылыҡ булһа,   – артабанғы аңлатма бирегеҙ. Әгәр капитализм  шәхси милек принцибын капиталистик йәмғиәттең нигеҙе итеп иғлан итмәһә, әгәр ҙә ул шәхси милекте ҡаҡшамаҫ милек итеп иғлан итмәһә (уның мәнфәғәттәрен иҫәпкә алмау өсөн бик ҡаты язаға тарттырыла һәм уны яҡлау маҡсатында ул үҙ дәүләтен булдырған), капитализм феодализмды еңә алмаҫ ине, ул үҫешә һәм нығына ла алмаҫ ине. Әгәр ҙә социализм дөйөм (кооператив, колхоз, дәүләт) милекте ҡаҡшамаҫ һәм тейелмәҫ итеп иғлан итмәһә,  ул капиталистик элементтарҙы һәм яңы йәмғиәттең нигеҙен ҡаҡшатҡан индивидуаль-өҙгөс ғәҙәттәрҙе, урлауҙың нигеҙе булып торған традицияларҙы юҡ итә һәм оноттора алмаясаҡ. Әгәр ул колхоздарҙың, кооперацияның, дәүләттең милкен бөтә көстәре менән һаҡламаһа, әгәр ҙә ул йәмғиәткә ҡаршы, кулак-капиталистик элементтарҙың йәмәғәт милкен урлауын тыя алмай икән, ул яңы ҡоролошто һәм социалистик төҙөлөштө нығыта алмаясаҡ. Бының өсөн яңы закон кәрәк. Ундай закон беҙҙә юҡ. Ошо буш урынды беҙгә тулытырыр кәрәк. Уны, йәғни яңы законды, яҡынса ошолай итеп атап булыр ине: «Йәмәғәт ойошмаларының (колхоздар, кооперация һәм башҡалар) милкен һаҡлау һәм йәмәғәт (социалистик) милке принцибын көсәйтеү тураһында». Йәки ошондайыраҡ берәй нәмә. }}

СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының һәм СССР Совнаркомының 1932 йылдың 7 авгусындағы берлектәге «Дәүләт предприятиеларының, колхоздарҙың һәм кооперацияның мөлкәтен һаҡлау һәм йәмғиәт (социалистик) милкен нығытыу тураһында» ҡарары буйынса колхоз һәм кооператив милкен урлау өсөн иң ҡаты язалау саралары ҡарала — мөлкәтте конфискациялау менән үлем язаһына тиклем.

На 1933 год в «кулацких» спецпоселениях содержалось 1 317 000 кулаков и причисленных к ним.&lt;ref name=&quot;kommunistspravka&quot;&gt;Из справки 4-го спец. отдела МВД СССР // Коммунист. 1991. N 3. С. 101.&lt;/ref&gt; Репрессиялар йыш ҡына кулактарға һәм урта хәллеләргә генә түгел, ә йыш ҡына ярлыларға ҡарата ла үткәрелеүе тураһында 1937 йылдың февраль-мартындағы ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты пленумында хәбәр ителә.&lt;ref name=&quot;plenummaterial&quot;&gt;Материалы февральско-мартовского Пленума ЦК ВКП(б) 1937 г. // Вопросы истории. 1995. N 11 — 12. С. 15.&lt;/ref&gt;. Репрессии применялись зачастую для принуждения крестьян к вступлению в колхоз, это признал и осудил сам Сталин.&lt;ref name=&quot;istchist&quot;&gt;О. И. Чистяков «История отечественного государства и права. Часть 2», 2001&lt;/ref&gt;.
Ошо уҡ ваҡытта аграрий-марксистарҙың конференцияһында (1929 йылдың 27 декабрендә Сталин кулактарҙы эҙәрлекләү бөтә ерҙә колхоздарҙы булдырыу һәм уларҙың үҫеше өсөн бик кәрәкле тип белдерә:&lt;ref name=&quot;nikulinraskul&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ivstalinkonferenciya&quot;&gt;Сталин И. В. К вопросам аграрной политики в СССР. Речь на конференции аграрников-марксистов 27 декабря 1929 года // Вопросы ленинизма. М., 1952. С. 325.&lt;/ref&gt;
{{цитата|
…кулактарҙы эҙәрлекләү тотош коллективлашыуҙы ғәмәлгә индергән ярлылар-урта хәллеләр массаларының үҙҙәре тарафынан үткәрелә. Хәҙер кулактарҙы эҙәрлекләү тотош коллективлашыу райондарында ябай административ сара түгел. Хәҙер кулактарҙы эҙәрлекләү колхоздарҙың ойошторолоуының һәм үҫешенең өлөшө  булып тора…
}}

[[1924 йыл|1924]]—[[1928 йыл|1928 йылдарҙа]] крәҫтиән-ҡулланыусылар кооперативтары ағзалары әүҙем рәүештә инвентарҙар, сельхозтехника һатып алалар. Рәсәй федерацияһының ауыл хужалығы министры Алексей Гордеев һүҙҙәренсә, «күрһәтелгән „техника“ уларҙы эҙәрлекләү, ҡыуып сығарыу, лагерҙарға, физик юҡ итеү өсөн бик мөһим сәбәп була»&lt;ref name=&quot;gordeevkoncept&quot;&gt;А. В. Гордеев «Концепция развития сельскохозяйственных потребительских кооперативов» (утв. Минсельхозом РФ 29.03.2006)&lt;/ref&gt;.

Урындарҙа төҙөлгән кулак исемлегенә теләһә ҡайһы крәҫтиән эләгә ала. Урындарҙа йыш ҡына тиҙләтелгән темптарҙы тәьмин итеү өсөн хәлле һәм «аҙ көслө» крәҫтиәндәрҙе лә репрессиялайҙар, был хаҡта бер нисә сводкала хәбәр ителә&lt;ref name=&quot;doksvidet&quot;&gt;[http://historydoc.edu.ru/catalog.asp?cat_ob_no=13984&amp;ob_no=13983 Документы свидетельствуют. Из истории деревни накануне и в ходе коллективизации. 1927—1932 гг. — М., 1989. С. 360—362.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080930161051/http://historydoc.edu.ru/catalog.asp?cat_ob_no=13984&amp;ob_no=13983 |date=2008-09-30 }}&lt;/ref&gt;. ВКП(б)-ның Үҙәк Ҡара тупраҡ әлкәһе пленумында уның секретары И. М. Варейкис «кулак» терминын билдәләү буйынса һорауға, бик ҡаты яуап бирә: «кулакты нисек аңларға тигән фекер йөрөтөү — бюрократик, маҡсатһыҙ, бер кемгә аңлашылмаған, өҫтәүенә зыянлы һәм һөрһөгән мәғәнәһеҙ бәхәс кенә (схоластика)»&lt;ref name=&quot;nikulinraskul&quot; /&gt;. Коллективлашыуға ҡаршы кулактар ғына түгел, күп кенә урта хәллеләр ҡушыла. Совет власы тарафынан «''подкулачник''» термины киң ҡулланыла, был, ғөмүмән, теләһә ниндәй крәҫтиәндәрҙе, хатта батрактарҙы ла, репрессиялауға тарттырыу мөмкинлеге бирә. Ғәҙәттә подкулачник тип «твердосдатчиктарҙы» атағандар, йәғни продналогты кәрәкле күләмдә тапшырған, әммә норманан тыш дәүләт хаҡтары буйынса һатыуҙан баш тартҡан кешеләр.

Репрессиялар тураһында отчеттар дәүләт власы органдарына бик әүҙем еткерелеп тора. Мәҫәлән, ВЛКСМ-дың Үҙәк Ҡара тупраҡ өлкә өлкә комитеты вәкиле Сорокин бюро ултырышында күп һанлы урта хәллеләрҙең һәм ярлыларҙың «раскулачиваниеһы» тураһында хәбәр итә&lt;ref name=&quot;nikulinraskul&quot; /&gt; Сообщалось, что в [[Черноземье]] под угрозой раскулачивания со стороны комсомольцев крестьяне были вынуждены вступать в колхозы, о чём позже руководство [[ВЛКСМ]] заявило: «административное методы „деляческого“ раскулачивания, ударившие по середняку, вошли в мозги даже активистов-комсомольцев».&lt;ref name=&quot;nikulinraskul&quot;/&gt; Борисоглеб комсомолдары кулактарҙы эҙәрлекләү барышында бер нисә батраҡ хужалығын, хужаларҙың ҡыҙҙары кулак улдарына кейәүгә сыҡҡандары өсөн, юҡҡа сығаралар&lt;ref name=&quot;nikulinraskul&quot;/&gt;.
{{цитата|Коллективлаштырыу идеяһын абруйын төшөргән бер бөтөн шундай нәмәләргә юл ҡуйылған, шундай осраҡтар була, комсомолдар кулактан итектәрен, толобон, кәпәсен алып, тышҡа сығалар ҙа үҙ өҫтөнә кейеп алалар һәм үҙҙәрен әллә кем итеп тоялар. Бөтә нәмәһен, итектәргә тиклем тартып алалар, ә тирмән, эре етештереү саралары тороп ҡалған осраҡтар ҙа була. Мародерлыҡ осраҡтары ла була, кешеләр үҙҙәренең абруйын төшөрөп, беҙгә кәрәкмәгән нәмәләрҙе тартып алалар.&lt;ref name=&quot;nikulinraskul&quot;/&gt;}}
{{цитата|Кулактарҙы эҙәрлекләүгә шундай ҡараш: «йорт һәйбәт, даёшь эҙәрлекләү». Өйҙән бөтә нәмәне сығаралар, хатта бала-сағанан аяҡ кейемен систереп алалар һәм тышҡа ҡыуып сығаралар… Ҡатын-ҡыҙҙың ауаздары, балаларҙың илауы, мөлкәтте бушҡа туҙҙырып бөтөрөү, иҫәп-хисаптың булмауы — былар барыһы төнгө талау күренешен тыуҙыра…&lt;ref name=&quot;nikulinraskul&quot;/&gt;}}
{{цитата|
Чебоксар районында «ҡыҙып китеп» бер нисә урта хәллеләрҙе һәм хатта ярлыларҙы эҙәрлекләйҙәр. Кулактарҙы эҙәрлекләү ярлыр-урта хәллеләр сходынан һәм ауыл советы ҡатнашлығынан тыш үткәрелә. Әлеге эҙәрлекләү Чебоксар районындағы бер урта хәлле крәҫтиәндең үҙ-үҙенә ҡул һалыу менән тамамлана. 
Грязовецк районында ҡайһы бер ауыл Советтары урта хәллеләрҙе эҙәрлекләүгә юл ҡуялар.  Герцем ауыл Советы хатта бер йөк сабата  йәки бер нисә пар бейәләй һатҡандарҙың мөлкәтен, мал-тыуарын һәм йортон тартып тартып алған.&lt;ref name=&quot;doksvidet&quot;/&gt; 
}}
{{цитата|
кулактар менән бер рәттән урта хәлле крәҫтиәндәр ҙә ыҙа сигә.  Власово ауылында иҫәп-хисапҡа кулактарҙың ғына мөлкәтен түгел, урта хәллеләрҙең мөлкәтен алыу буйынса ҡарар ҡабул ителгән. Дүрт ауыл Советында бер ҡасан да ялланыу хеҙмәтен ҡулланмаған һәм һайлау хоҡуғынан мәхрүм ителмәгән, бер генә аты һәм бер һыйыры булған крәҫтиәндәрҙең мөлкәтенә исемлек төҙөлә, тентеү һәм тартып алыу үткәрелә.&lt;ref name=&quot;doksvidet&quot;/&gt;
}}
Төньяҡ Сахалинда бер нисә крәҫтиән хужалығын кулак критерийҙарына тура килмәгәнгә күрә уларҙы «японофил» һәм дини эшмәкәрлектә ғәйепләйҙәр. Урындағы ауыл ярлы-ябағаны репрессиялау осраҡтары була. Мәҫәлән, Александров һәм Рыков райондарынан ҡыуып һөрөлөүгә дусар ителгән 55 кулак ғаилә исмелеге 1931 йылдың 29 августа ОГПУ вәкиле Маковский тарафынан тикшерелә. 25 сентябрҙә биш урта хәлле крәҫтиән ғаиләһе исемлектән юйыла һәм һөрөүгә дусар ителмәй, әммә «кулак элементтары» статусы уларҙан алынмай һәм артабан улар репрессияларҙың башҡа төрҙәренә дусар ителәләр&lt;ref name=&quot;orgsahalin&quot;&gt;[http://www.zaimka.ru/soviet/karlin3.shtml Карлин К. Г. «Организация раскулачивания на Северном Сахалине»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101120210655/http://www.zaimka.ru/soviet/karlin3.shtml |date=2010-11-20 }}&lt;/ref&gt;.

Раскулачиваниены үткәргән комсомолдар ҡайһы берҙә айырыуса аяуһыҙлыҡ күрһәтә. Атап әйткәндә, Кирсанов комсомолдары дөйөм йыйылышта 30 кулакты атып үлетерү тураһында ҡарар сығаралар&lt;ref name=&quot;nikulinraskul&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;rgaspi001&quot;&gt;Российский государственный архив Социально-политической истории (РГАСПИ), Ф. М-1. Оп. 23. Д. 976. Л. 6.&lt;/ref&gt;.

Крәҫтиәндәрҙең коллективлаштырыуға, юғары һалымдарға һәм мәжбүри рәүештә игендең «артығын» тартып алыуғк ҡаршы протестар игенде йәшереүҙә, үртәүҙәрҙә, ауыл партия һәм совет активистарын үлтереүҙәрҙә сағылдырыла һәм дәүләт тарафынан «кулак контрреволюцияһы» сағылышы тип баһалана.

== Ҡорбандар һаны ==
Тарихсы һәм репрепрессияларҙы тикшереүсеһе В. Н. Земсков мәғлүмәттәренә ярашлы, бөтәһе яҡынса 4 миллион кеше эҙәрлекләнә (теүәл һанды билдәләүе ауыр)&lt;ref&gt;{{статья|автор=Земсков В. Н.|заглавие=К вопросу о масштабах репрессий в СССР|издание=Социологические исследования|год=1995|номер=9|страницы=118—127|ссылка=http://ecsocman.hse.ru/socis/msg/272402.html}}&lt;/ref&gt;, шул иҫәптән 1930—1940 йылдарҙа һөргөндә 2, 5 миллион кеше була, ошо арауыҡта һөргөндә 600 мең кеше, күпселеге 1930—1933 йылдарҙа вафат була&lt;ref&gt;{{книга|автор=Земсков В. Н.|заглавие=Спецпоселенцы в СССР. 1930—1960: Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора исторических наук|место=М.|год=2005|страницы=34—35}}&lt;/ref&gt;. Спецпереселенецтар араһында һәләк булыусылар һаны тыуым һанын 7,8 тапҡырға («старожилдарҙа») һәм 40 тапҡырға тиклем («новоселдарҙа») күберәк була&lt;ref&gt;{{статья|автор=Земсков В. Н.|заглавие=«Кулацкая ссылка» в 30-е годы|издание=Социологические исследования|год=1991|номер=10|страницы=3—21|ссылка=http://www.pereplet.ru/history/Author/Russ/Z/Zemskov/Articles/KULAKI.HTM}}&lt;/ref&gt;.

[[Би-би-си]] журналисты А. Кречетников һүҙҙәренсә, 1934 йылда ОГПУ-ның оператив-хисап бүлеге әҙерләгән йәшерен справка ғәмәлдә булған, уға ярашлы яҡынса 90 мең кулак юлда һәләк була һәм тағы ла 300 мең кеше аслыҡтан һәм ауырыуҙарҙан һөргөн урындарҙа үлә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2010/02/100202_russia_collectivization.shtml|title=Раскулачивание: чем крестьяне большевикам не угодили?|last=Кречетников |first=Артем |date=5 февраля 2010|publisher=Би-би-си, Москва|accessdate=2015-04-25}}&lt;/ref&gt;.

== Сәйәсәтте йомшартыу ==
1932 йылға массауи кулактарҙы эҙәрлекләү процесы рәсми рәүештә туҡтатыла, әммә ысынында көсөн йыйған әйләнеште туҡтатыуы ҡыйынлыҡҡа юлыға, сөнки аҫтан ҡаршылашыу ныҡ була. 1931 йылдың 20 июлендә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы кулактарҙы һөрөүҙе туҡтатыу («индивидуаль рәүештә һөрөүҙән» тыш) буйынса ҡарар сығара&lt;ref name=&quot;sgkaramurza01&quot;&gt;С. Кара-Мурза «Совет цивилизацияһы», ч. 1&lt;/ref&gt;, ә 1932 йылдың 25 июнендә СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты «аҫтағы башланғыс буйынса» репрессияларҙы туҡтатҡан «Революцион законлыҡ тураһында» исемле ҡарар ҡабул итә&lt;ref name=&quot;sgkaramurza01&quot;&gt;&lt;/ref&gt;:
{{цитата|
Әйтергә кәрәк, ҡайһы бер өлкәләрҙән һаман да ауылдан күмәк һөрөп сығарыу һәм киҫкен репрессия формаларын ҡулланыу буйынса талаптар килеүен дауам итә.

Үҙәк Комитетта һәм Халыҡтар Комиссарҙары Советында өлкәләрҙән һәм крайҙарҙан кисекмәҫтән яҡынса 100 мең ғаиләне һөрөү буйынса заявкалар ята.  Үҙәк Комитетта һәм Халыҡтар Комиссарҙары Советындағы мәғлүмәттәр беҙҙең хеҙмәткәрҙәҙең практикаһында ауылда һаман күмәк тәртипһеҙ ҡулға алыуҙар ғәмәлдә булыуы тураһында һөйләй. Ҡулға алалар колхоз рәйестәре һәм колхоз идаралығы ағзалары. Ҡулға алалар ауыл советтары рәйестәре һәм ячейкалар секретарҙары. Ҡулға алалар район һәм край вәкилдәре. Кем теләй, шул ҡулға ала һәм, асыҡ ҡына итеп әйткәндә, ҡулға алырға бер ниндәй хоҡуғы булмағандарҙың бөтәһе лә ҡулға алалар. Бындай ҡулға алыуҙар булғанда, ҡулға алырға хоҡуғы булған органдар, шул иҫәптән ОГПУ органдары, һәм бигерәк тә милиция, сама белеү тойғоһон юғалталар һәм йыш ҡына бер ниндәй нигеҙһеҙ ҡулға алыуҙарҙы артыҡ аптыратмай... Был иптәштәр яңы шарттарға тура килмәгән һәм ауылда совет власының көсһөҙләнеүен барлыҡҡа килтергән элекке эш формаларына йәбешәләр.&lt;ref name=&quot;kuricin1998istross&quot;&gt;В.М.Курицын. История государства и права России. 1929-1940. М.: &quot;Международные отношения&quot;, 1998&lt;/ref&gt;

…Беҙгә хәҙер массауи репрессиялар кәрәкмәй.
}}

Шул уҡ ваҡытта, хатта әлеге инструкция ла «яңы хәлдең барлыҡҡа килеүе ауылда синфи көрәштең юҡҡа сығыуы йәки йомшартылыуы тураһында һүҙ йөрөтөү дөрөҫ булмаҫ ине. Киреһенсә, ауылда синфи көрәш көсәйәсәк кенә», тип иҫкәртелә. Ошо фактты иҫбатлап, инструкция шулай ҙа индивидуаль рәүештә репрессив сараларға юл ҡуя һәм уларға ҡаты лимит булдыра. Хөкөм ителгән кулактар хеҙмәт ҡасабаларына оҙатыла, тотҡондарҙың «бөтә Союз буйынса» дөйөм һаны 400 000 һаны менән сикләнә&lt;ref name=&quot;instrukciya8may33&quot;&gt;Инструкция ЦК ВКП(б), СНК СССР от 08.05.1933 № п-6028 «о прекращении применения массовых выселений и острых форм репрессий в деревне»&lt;/ref&gt;:
{{цитата|
Ҡыуып һөрөүҙе тик индивидуаль һәм шәхсән тәртиптә һәм колхоздарға ҡаршы әүҙем көрәш алып барған һәм иген сәсеүҙән һәм әҙерләүҙән баш тартыуҙы ойошторған хужалыҡ башлыҡтарына ҡарата ғына ҡулланырға мөмкин.  
Ҡыуып һөрөү киләһе өлкәләрҙән һәм күрһәтелгән һандарҙа ғына рөхсәт ителә (12000 хужалыҡҡа өлкәләр исемлеге).
}}
1934 йылдың 24 майында СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты «Элекке кулактарҙы ң гражданлыҡ хоҡуҡтарында тергҙеү тәртибе тураһында» ҡарары ҡабул ителә, уға ярашлы элек ҡайһы бер граждан хоҡуҡтарынан мәхрүм ителгән кулак-спецпоселенецтар индивидуаль рәүештә тергеҙеләләр.

Һуғыштан һуңғы осорҙа эске эштәр министрлығы ярҙамында край һәм өлкә властарының үтенесе буйынса СССР Министрҙар советы ҡарарҙары буйынса «кулак һөргөнөнән» азат итеүҙәр үткәрелә: мәҫәлән, 1947 йылда Амур өлкәһенең (435 кеше), 1950 йылда — Хабаровск крайының (5407 кеше) һәм Амур өлкәһенең элекке кулактарынан спецпоселение алына (1451 кеше)&lt;ref&gt;История Дальнего Востока России. Т. 3. Кн. 4. Мир после войны: дальневосточное общество в 1945—1950-е гг. — Владивосток, 2009. — С. 153&lt;/ref&gt;.

Кулактарҙы эҙәрлекләү сәйәсәтенең тамамланыуы 1954 йылдың 13 авгусындағы СССР Министрҙар Советының 1738—789сс -се һанлы «Элекке кулактарҙан спецпоселение буйынса сикләүҙәрҙе алып ташлау тураһында» исемле ҡарары менән раҫлана.

== Кулактарҙың икмәк етештереүҙән баш тартыуы ==
1927 йылда кулактар етештергән иген 9, 780 миллион тонна тәшкил итә, ә колхоздар 1, 3 миллион тонна етештерә, шул иҫәптән баҙарға 0,570 миллион тонна барып етә. 1929 йылда әүҙем коллективлашыу һәм кулактарҙы эҙәрлекләү һөҙөмтәһендә колхоздарҙың икмәк етештереү кимәле 6,520 миллион тоннаға етәref name=&quot;istkpss&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;rechnasobranii&quot;&gt;И. В. Сталин на конференции аграрников-марксистов 27 декабря 1929 г // Сталин И. В. Сочинения. М.,1952.Т. 12. С. 167—169&lt;/ref&gt;.

Колхоздарға ярлылар араһынан етештереүселәрҙең күпселеген йәлеп итеп һәм шуның менән дәүләтте шәхси секторҙан һәм индивидуаль хужалыҡтарҙан бойондороҡло булыуҙан туҡтата, хөкүмәт ысынында элек берҙән-бер иген етештереүсе крәҫтиән-кулактар синыфын юҡҡа сығарырға иҫәп тота.
[[1928 йыл|1928 йылға]] ҡарата колхоздарға ингән индивидуаль крәҫтиән хужалыҡтарының һаны дөйөм һандан яҡынса 1,8 % тәшкил итә&lt;ref name=&quot;nasllenina&quot;/&gt;

1929 йылдың 27 декабрендә Сталин кулаклыҡтың синыф булараҡ тулыһынса юҡҡа сығарыу һәм тик колхоз етештереүенә тулы күсеү бурысын ҡуя&lt;ref name=&quot;rechnasobranii&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;citata&quot;&gt;[http://www.hrono.ru/libris/stalin/12-4.html И. В. Сталин. Речь на конференции аграрников-марксистов]&lt;/ref&gt;
{{цитата|
Кулактарға һөжүм итеү - ул эшкә әҙерләнеп, һөжүм итеүҙе аңлата, әммә һөжүм иткәндә ул аяғына ҡабат тормаҫлыҡ итеп һөжүм итергә кәрәк. Бына ошо беҙҙә, большевиктарҙа, ысын һөжүм тип атала. Биш йәки өс йыл элек беҙ ошондай уңышлы һөжүмде күҙаллай ала инекме? Юҡ, күҙаллай алмай инек.
…
Хәҙер беҙҙә кулактарға һөжүм итеү, уның ҡаршылашыуын еңеү, уны синыф булараҡ юҡҡа сығарыу һәм уның етештереүен колхоз һәм совхоздар етештереүе менән алыштырыу өсөн матди база бар.
…
Башҡа һорау ҙа көлкөлө күренә: кулакты колхозға индерергә яраймы? Әлбиттә, уны колхозға индерергә ярамай. Ярамай, сөнки ул колхоз хәрәкәтенең мәңгелек дошманы.
}}

[[1930 йыл]]ға колхоз һәм совхоз икмәк етештереү планы 14,670 миллион тонна самаһы тәшкил итә&lt;ref name=&quot;rechnasobranii&quot;/&gt;.

Күп кенә партия эшмәкәрҙәре, крәҫтиәндәрҙең колхозға инеүгә әҙерлек кимәле иҫәпкә алмайынса, яһалма рәүештә коллективлашыуҙы тиҙләткән осраҡтар булыуы билдәле. «Айырым райондарҙа иреклелек „раскулачивание“, һайлау хоҡуҡтарына мәхрүм итеү ҡурҡынысы аҫтында колхозға инеүгә көсләү менән алмаштырыла»&lt;ref name=&quot;istkpss&quot;/&gt;.

«Кулак һәм подкулачниктар ҡоротҡослоғо» менән көрәшеү өсөн партияның Үҙәк Комитеты 1933 йылдың ғинуарында колхоздарҙа уларҙы хеҙмәтләндергән машина-трактор станциялары янында сәйәси бүлектәр булдырыу тураһында ҡарар сығара. Ауыл сәйәси бүлектәренә (политотделдар) 17 мең партия хеҙмәткәрҙәре ебәрелә, сөнки «колхоздарға ҡаршы асыҡтан-асыҡ көрәш уңышһыҙлыҡҡа тарый һәм кулактар үҙ тактикаһын үҙгәртә…колхоздарға инеп алып. улар йәшерен рәүештә колхоздарҡа зыян килтерәләр»&lt;ref name=&quot;istkpss&quot;/&gt;

Крәҫтиән-единоличниктарҙың колхоздарға тиҙләтелгән инеүен тәьмин итеү һәм крәҫтиән-кулактарҙы етештереү средстволарынан һәм ялланма эште ҡулланыу мөмкинлегенән мәхрүм итеү өсөн ВКП(б -ның Үҙәк Комитеты 1930 йылдың 5 ғинуарында көсәйтелгән коллективлашыу программаһы менән берлектә «Коллективлашыу темптары һәм дәүләттең колхоз төҙөлөшөнә ярҙам итеү саралары тураһында» ҡарар ҡабул итә. Ҡарар буйынса ер участкаларын ҡуртымға биреү, шәхси кешеләр тарафынан эш көсөн ҡулланыуҙы тыйыла, раскулачивание тиҙләтелә, шул иҫәптән аҫтағы башланғыс буйынса. Крәҫтиәндәргә колхоздар файҙаһына мал-тыуарҙы, проиетештереү сараларын, хужалыҡ йорттарын һәм инвентарҙы тартып алыу хоҡуҡтары бирелә. Әлеге норматив актты һәм бер нисә подзакон актын ҡулланыу һөҙөмтәһендә йөҙҙәрсә мең крәҫтиәндәргә ҡарата репрессиялар үткәрелә, ауыл хужалығы етештереүе кимәле ҡырҡа кәмей һәм аслыҡ барлыҡҡа килә. Ауыл хужалығындағы ҡәтғи түбәнәйеү тик 1937 йылға ғына туҡтатыла, әммә Бөйөк Ватан һуғышына тиклем 1928 йылғы күрһәткестәренә ирешеп булмай&lt;ref name=&quot;minselhoz&quot;&gt;[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Article/temp_koll.php Постановление ЦК ВКП(б) «О темпе коллективизации и мерах помощи государства колхозному строительству»]&lt;/ref&gt;.

== Реабилитациялау ==
Эҙәрлекләүгә дусар булған кулактар һәм уларҙың ғаиләләренең реабилитацияһы Рәсәй Федерацияһының «Сәйәси золом ҡорбандарын реабилитациялау тураһында»&quot; Законына ярашлы дөйөм тәртиптә үткәрелә (18.10.1991, 1761-1-се һанлы)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Рәсәй Федерацияһының суд практикаһында кулактарҙы эҙәрлекләү сәйәси репрессия итеп һанала.

Реабилитация өлкәһендә кулактарҙы эҙәрлекләү фактың ҡулланыуҙы билдәләүҙе шаһиттар күрһәтмәләре нигеҙендә мөмкинлеге булыуы Рәсәй закондар йыйылмаһының үҙенсәлеге булып тора, әлеге хәлгә [[Рәсәй Федерацияһының Юғары суды]] айырым иғтибар итә:
 
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Сталин репрессиялары]]
* [[Башҡортостандағы аслыҡ (1921—1922)|Башҡортостанда аслыҡ (1921—1922)]]

== Нәфис әҙәбиәттә ==
* Яхина Г. Ш. «Зөләйха күҙҙәрен аса». М.: АСТ, 2015

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Трагедия советской деревни. Коллективизация и раскулачивание. 1927—1939. В 5 тт. Том 1. Май 1927 — ноябрь 1929. — М.: РОССПЭН, 1999.
* Трагедия советской деревни. Коллективизация и раскулачивание. 1927—1939. В 5 тт. Том 2. Ноябрь 1929 — декабрь 1930. — М.: РОССПЭН, 2000.
* Кооперативно-колхозное строительство в СССР. 1923—1927. М.: Наука, 1991.
* Документы Госархива общественно-политических движений и формирований Архангельской области о приеме и расселении раскулаченных в Северном крае. 1930 г.: [https://web.archive.org/web/20071109214836/http://www.rusarchives.ru/publication/dispossess.shtml «С подготовительной работой для расселения на постоянное жительство „переселенцев“… обстоит из рук вон плохо…»]
* [http://vojnik.org/ussr/docs/4 О мероприятиях по ликвидации кулацких хозяйств в районах сплошной коллективизации] Постановление политбюро ЦК ВКП(б) 30 января 1930 г.
* [https://web.archive.org/web/20080609032029/http://www.memo.ru/rehabilitate/realty/l-old.htm СЕКРЕТНАЯ ИНСТРУКЦИЯ ЦИК’ам И СОВНАРКОМАМ СОЮЗНЫХ И АВТОНОМНЫХ РЕСПУБЛИК, КРАЕВЫМ И ОБЛАСТНЫМ ИСПОЛНИТЕЛЬНЫМ КОМИТЕТАМ от 4.02.1930 г.]
* Советская деревня глазами ВЧК — ОГПУ — НКВД. 1918—1939. Документы и материалы в 4 томах. Том 2. 1923—1929. М.: РОССПЭН, 2000.
* ''[[Лазарев, Сергей Евгеньевич|Лазарев С. Е.]]'' Советская власть и казачество: трансформации взаимоотношений (конец 1920-х — начало 1930-х годов) // Гражданин и право. 2016. № 11. С. 3-16.
* ''[[Александров, Кирилл Михайлович|Александров К. М.]]'' Зачем Сталин устроил Большой террор и утопил страну в крови: «Осужденным к расстрелу рубили головы топором» [интервью] // ИА «Лента.ру». / Корр. Андрей Мозжухин. — [[Москва|М.]], 2017. — 5 августа. — ''Электронный ресурс'': [https://lenta.ru/articles/2017/08/05/terror/ www.lenta.ru].
* Наша малая Родина: Хрестоматия по истории Новосибирской области, 1921—1991 // Сост. В. И. Баяндин, В. А. Ильиных, С. А. Красильников, И. С. Кузнецов и др. / Материалы Государственного архива Новосибирской области. — [[Новосибирск]]: ЭКОР, 1997. — 768 с. — ISBN 5-85618-093-3 (&lt;small&gt;в том числе материалы по тайному визиту И. В. Сталина в Сибирь в 1928 и начале искусственного первого голодомора 1928—1929 гг., о начале ликвидации в СССР крестьянства как класса)&lt;/small&gt;).
* 1928 год. Поездка И. В. Сталина в Сибирь. Документы и материалы // [[Известия ЦК КПСС]]. — [[Москва|М.]], 1991. — № 5. — С. 193, 196—199. ISSN: 0235-7097
* 80 лет назад вышло постановление, начавшее Большой террор [«Возникло соревнование — кто больше арестует»] // Портал «[https://www.gazeta.ru/ Газета.ру]» (публицистика). Интервью с учёным Л. А. Лягушкиной, [[МГУ]]. — [[Москва|М.]], 2017. — 2 июля. — ''Электронный ресурс'': [https://www.gazeta.ru/science/2017/07/02_a_10757891.shtml www.gazeta.ru].
* ''Г. Ф. Доброноженко''. «Кто такой кулак: трактовка понятия „кулак“ во второй половине XIX — 20-х гг. XX вв.» // статья
* Институт российской истории РАН. Федеральная архивная служба России. Российский государственный архив социально-политической истории. Центральный архив ФСБ России. Коллективизация и раскулачивание. Документы и материалы в пяти томах. 1927—1939. Под ред.: В.Данилов, Р.Маннинг, Л.Виола. — М.: РОССПЭН, 2004
* ''Н. А. Ивницкий'', доктор исторических наук. Судьба раскулаченных в СССР. М.: Собрание, 2004

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20150924092811/http://www.rus-lib.ru/book/35/36/36-2/028-040.html И. Е. Зеленин. «Революция сверху»: завершение и трагические последствия.]
* [http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2010/02/100202_russia_collectivization.shtml Раскулачивание: чем крестьяне большевикам не угодили?] Исследование журналиста Артёма Кречетникова на сайте «[[Русская служба Би-би-си|Русской службы БиБиСи]]»
* [http://www.gazetaby.com/index.php?&amp;sn_nid=36599&amp;sn_cat=35 «Женщины раздевали бригадиров донага и всячески издевались над ними»]

{{вс}}
{{Сталин репрессиялары}}
[[Категория:СССР-ҙа репрессиялар]]
[[Категория:РСФСР-ҙа репрессиялар]]
[[Категория:Коллективлаштырыу]]
[[Категория:СССР-ҙа 1930 йыл]]
[[Категория:СССР-ҙа 1931 йыл]]
[[Категория:СССР-ҙа 1932 йыл]]</text>
      <sha1>rx40tx0bsl6brq9seitvz8kbayh070e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Аҙналағы рәсем/2019/46</title>
    <ns>10</ns>
    <id>150501</id>
    <revision>
      <id>1307862</id>
      <parentid>916362</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T07:21:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TommyG</username>
        <id>2328</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Unidentified Morpho.jpg]] → [[File:Morpho achilles (2008).jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error)</comment>
      <origin>1307862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="160" sha1="sz9rmgibz3vlmjzzqtnsriiw1ssibw1" xml:space="preserve">{{Аҙналағы рәсем әҙерләмә|Morpho achilles (2008).jpg|350px|{{Тәржемәһеҙ 5|Морфо|Морфо|ru|Морфо}} күбәләк.}}</text>
      <sha1>sz9rmgibz3vlmjzzqtnsriiw1ssibw1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лахтин Владимир Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155659</id>
    <revision>
      <id>1307854</id>
      <parentid>1103701</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T04:36:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1307854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6393" sha1="r11tqcm0vzypvsqng141ol5gxh7lhlw" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Лахтин Владимир Николаевич''' ([[1 ғинуар]] [[1924 йыл]] — [[17 июль]] [[1989 йыл]], [[Воронеж]]) — [[СССР]]-ҙың архитектор-төҙөүсеһе, педагог. Архитектура докторы (1973), профессор (1975). СССР-ҙың Архитекторҙар союзы ағзаһы (1953). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда  ҡатнашыусы. Хәрби һәм хеҙмәт миҙалдары менән бүләкләнгән.

== Биографияһы ==
Калуга губернаһы Угодский завод ауылында (хәҙерге [[Калуга өлкәһе]] Жуков ҡалаһы) тыуған.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда [[Әстерхан]] пехота училищеһын (1942-1943) тамамлағандан һуң, Сталинградты обороналауҙа, Донбассты азат итеүҙә ҡатнаша, ҡаты яралана һәм дауаланғандан һуң, инвалидлыҡ арҡаһында демобилизациялана.

1950 йылда Мәскәү архитектура институтын тамамлай. [[Силәбе]]гә күсеп килгәндән һуң, «Челябоблпроект» учреждениеһында проекттарҙың баш архитекторы булып эшләй (1950-1953).

1953-1973 йылдарҙа [[Көньяҡ Урал дәүләт университеты|Силәбе политехник институтында (СПИ, хәҙер Көньяҡ Урал дәүләт университеты)]], студенттарҙы уҡыта, атап әйткәндә, рәсем һәм композициянан.

1960 йылдарҙа [[Силәбе өлкәһе]]  ҡалаларында торлаҡ йорттар төҙөлөшө мәсьәләһе буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1962-1968 йылдарҙа ҡалаһының баш архитекторы булып эшләй, бер үк ваҡытта Силәбе һәм уның яҡын тирәһе генераль планын проектлау һәм тормошҡа ашырыусы авторҙар коллективының етәксеһе лә була (1967).

1968 йылда кире ғилми һәм уҡытыусылыҡ эшмәкәрлегенә ҡайта. 1971-1973 йылдарҙа ҡала төҙөлөшө кафедраһының мөдире була.

Урал ҡалаларының архитектура-планлаштырыу структураһы һәм уларҙы таратып формалаштырыу  мәсьәләләре буйынса 1973 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

Шулай уҡ хеҙмәтсәндәр депутаттары ҡала советының өс саҡырылыш депутаты итеп һайлана (1963-1969), [[КПСС]]-тың ҡала комитеты ағзаһы,  [[СССР]] Архитекторҙар союзының үҙәк идараһы ағзаһы.

[[Силәбе]]лә 1973 авгусҡа тиклем эшләй, һуңынан  [[Воронеж]]ға күсә, унда Воронеж инженер-төҙөлөш институтында уҡыта, архитектура проектлау кафедраһы мөдире була (1973-1989).

== Баҫмалары ==
[[:ru:Архитектура СССР (журнал)|«Архитектура СССР»]], «Жилищное строительство», «На стройках России» матбуғат һәм фәнни журналдарындағы күп һанлы баҫмалар, шулай уҡ китаптар, уҡыу әсбаптары авторы.

* Челябинск: Десять путешествий по городу. — Ч., 1967. (соавт.: В.&amp;amp;nbsp;Я.&amp;amp;nbsp;Вохминцев, Л. Д. Константиновский, Р. Ф. Шнейвайс);
* Планировка и благоустройство города или поселка: Руководство к курсовому проекту. — Челябинск, 1973;
* Система расселения и архитектурно-планировочная структура городов Урала / В. Н. Лахтин. — М.: Стройиздат, 1977. — 128 с.

== Әҙәбиәт ==

* ''Лукин И.'' Зодчий // Челябинский рабочий. 1973. — 4 мая.
* Учёные Южно-Уральского государственного университета / Сост. С. В. Тулинский. — Челябинск, 1998.
* По новому генплану // Бюллетень архитектуры. — 1999. — № 5.
* ''Лазарева И. В.'' [https://web.archive.org/web/20160305003313/http://dspace.susu.ac.ru/xmlui/bitstream/handle/0001.74/157/22.pdf?sequence=1 Образцы профессионального мастерства — основа образования градостроителей] // Вестник Южно-Уральского государственного университета. Серия: Строительство и архитектура. — 2005. — № 13. — С. 91-94.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.book-chel.ru/ind.php?id=1133&amp;what=card Лахтин Владимир Николаевич] // «Силәбе» энциклопедияһы.

[[Категория:Көньяҡ Урал дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Сталинград алышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Архитектура докторҙары]]
[[Категория:Воронежда вафат булғандар]]
[[Категория:1989 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:17 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:1924 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:Калуга өлкәһе Жуковта тыуғандар]]</text>
      <sha1>r11tqcm0vzypvsqng141ol5gxh7lhlw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Медникова Юлия Александровна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159299</id>
    <revision>
      <id>1307864</id>
      <parentid>1307568</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T08:45:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1307864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9254" sha1="ahn0r29thaazmoyor6dwsmkm93m70ep" xml:space="preserve">{{Спортсмен
|имя = Юлия Медникова
|пол = ҡатын-ҡыҙ
|полное имя = Юлия Александровна Медникова
|дата рождения = 8.3.1983
|место рождения = {{МестоРождения|Мәскәү}}, [[СССР]]
|гражданство = {{Флагификация|Россия}}
|рост = 
|вес = 
|позиция = диагональная
|нынешний клуб = {{Флаг России}} ЦСП-Крылатское
|клубы = {{спортивная карьера||{{Флаг России}} ЦСП-Крылатское|}}
|национальная сборная = {{спортивная карьера||{{Флаг России}} [[Женская сборная России по волейболу сидя|Россия (паралимп.)]]|}}
| медали = 
{{ОИ-спорт|[[Волейбол]]}}
{{турнир|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин|Донъя чемпионаттары]]}}
{{медаль|Бронза|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин 2014|Эльблонг 2014]]}}
{{медаль|Алтын|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин 2018|Роттердам 2018]]}}
{{турнир|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин|Европа чемпионаттары]]}}
{{медаль|Алтын|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин 2017|Пореч 2017]]}}
{{медаль|Алтын|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин 2019|Будапешт 2019]]}}
{{турнир|Дәүләт наградалары}}
{{Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры}}
}}
'''Юлия Александровна Медникова'''  ([[8 март]] [[1983 йыл|1983]] йыл)&lt;ref&gt;[https://minsport.samregion.ru/wp-content/uploads/sites/8/2019/06/oda.pdf Список кандидатов в спортивные сборные команды России по спорту лиц с поражением ОДА (летние дисциплины) на сезон 2019 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203750/https://minsport.samregion.ru/wp-content/uploads/sites/8/2019/06/oda.pdf |date=2020-03-18 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; — ултырып  волейбол уйнаусы,  «ЦСП-Крылатское» уйынсыһы; 2018 йылда Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында донъя чемпионы&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/volleyball/news-3496755-zhenskaja-sbornaja-rossii-po-volejbolu-sidja-vpervye-vyigrala-chm.html Женская сборная России по волейболу сидя впервые выиграла ЧМ] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, 2017 йылда Европа чемпионы &lt;ref&gt;[https://krylatskoe.com/sport_i_zdorovie/sportsmenki-csp-krylatskoe-stali-chempionkami-evropy-po-volejjbolu-sidya.html Спортсменки ЦСП «Крылатское» стали чемпионками Европы по волейболу сидя] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең  атҡаҙанған спорт мастеры (2018).

== Биографияһы ==
Юлия Александровна Медникова [[1983 йыл]]дың [[8 март]]ында [[Мәскәү]]ҙә тыуған.  «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай. 2017 һәм 2019 йылда Европа чемпионатында Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында еңеү яулай&lt;ref&gt;[http://mosday.ru/news/item.php?1076236 Спортсменки из района Восточный стали чемпионками по волейболу сидя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919001517/http://mosday.ru/news/item.php?1076236 |date=2020-09-19 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/20-07-2019-muzhskaya_i_zhenskaya_sbornye_komandy_rossii_vyigrali_chempionat_evropy_po_voleybolu_sidya/ МУЖСКАЯ И ЖЕНСКАЯ СБОРНЫЕ КОМАНДЫ РОССИИ ВЫИГРАЛИ ЧЕМПИОНАТ ЕВРОПЫ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210210045410/https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/20-07-2019-muzhskaya_i_zhenskaya_sbornye_komandy_rossii_vyigrali_chempionat_evropy_po_voleybolu_sidya/ |date=2021-02-10 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүсе була&lt;ref&gt;[https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/zhenskaya_sbornaya_komanda_rossii_po_voleybolu_sidya_vpervye_zavoevala_titul_chempiona_mira/ ЖЕНСКАЯ СБОРНАЯ КОМАНДА РОССИИ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ ВПЕРВЫЕ ЗАВОЕВАЛА ТИТУЛ ЧЕМПИОНА МИРА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203751/https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/zhenskaya_sbornaya_komanda_rossii_po_voleybolu_sidya_vpervye_zavoevala_titul_chempiona_mira/ |date=2020-03-18 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ( диагональ һәм MVP чемпионатында иң яҡшы тип таныла)&lt;ref&gt;[http://www.worldparavolley.org/russia-women-claim-first-world-championship-title/ Russia women claim first World Championship title] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ 2014 йылда донъя чемпионатында бронза миҙалы яулай&lt;ref&gt;[https://paralymp.ru/sport/athletes/yuliya-mednikova/ Профиль на сайте Паралимпийского комитета России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200924112136/https://paralymp.ru/sport/athletes/yuliya-mednikova/ |date=2020-09-24 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исеменә лайыҡ була, шулай уҡ «Таяныс нөктәһе»&lt;ref&gt;В Красноярске наградили лауреатов премии Паралимпийского комитета России {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; номинацияһында  Рәсәй Паралимпия комитетыныңМилли спорт премияһына лайыҡ була&lt;ref&gt;[https://www.gorodnabire.ru/novosti/sobitiya/lenta/pochti-poltori-tisyachi-chelovek-progolosovali-za-ekaterinu-rumyantsevu-v-natsionalnoy-sportivnoy-premii ПОЧТИ ПОЛТОРЫ ТЫСЯЧИ ЧЕЛОВЕК ПРОГОЛОСОВАЛИ ЗА ЕКАТЕРИНУ РУМЯНЦЕВУ В НАЦИОНАЛЬНОЙ СПОРТИВНОЙ ПРЕМИИ] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Юлия һүҙҙәре буйынса, был еңеү менән Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙары Паралимпия уйындарында ултырып волейбол  уйнау көстән килерлек икәнен иҫбатлай&lt;ref&gt;[https://rsport.ria.ru/20180724/1139697261.html Медникова: победой на ЧМ мы доказали, что могли выиграть Паралимпиаду-2016] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Мәскәүҙә йәшәй. Ире менән айырылған (Алексей элекке ире), балалары бар. 2018 йылдың 15 ноябрендә уның ҡала ситендәге йортонда ММА яугире Евгений Гонтаров һәм уның ҡустыһы Вадим Мәскәү ашығыс көстәрҙең махсус отряды тарафынан ҡулға алына, улар  1,6 млн. һумлыҡ урлау һәм талауҙа ғәйепләнә&lt;ref&gt;[https://www.tumen.kp.ru/daily/26909.7/3954139/ В Москве в доме спортсменки паралимпийской сборной по волейболу задержали бойца ММА Евгения Гонтарева] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://informing.ru/2018/11/16/boyca-mma-gontareva-zaderzhali-v-dome-sportsmenki-paralimpiyskoy-sbornoy-rossii.html Бойца ММА Гонтарева задержали в доме спортсменки паралимпийской сборной России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200412181315/https://informing.ru/2018/11/16/boyca-mma-gontareva-zaderzhali-v-dome-sportsmenki-paralimpiyskoy-sbornoy-rossii.html |date=2020-04-12 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастерҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1983 йылда тыуғандар]]
[[Категория:8 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Спортсылар]]</text>
      <sha1>ahn0r29thaazmoyor6dwsmkm93m70ep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кунстман Елизавета Владимировна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159304</id>
    <revision>
      <id>1307851</id>
      <parentid>1307559</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T01:03:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1307851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10036" sha1="lx98oq7ws3vx2ii94hop9h7jom6xbef" xml:space="preserve">{{Спортсмен
|имя = Елизавета Кунстман
|пол = ҡатын-ҡыҙ
|полное имя = Елизавета Владимировна Кунстман
|дата рождения = 6.8.1998
|место рождения = [[Рәсәй]], [[Силәбе өлкәһе]] [[Копейск]] ҡалаһы
|гражданство = {{Флагификация|Россия}}
|рост = 
|вес = 
|позиция = 
|нынешний клуб = {{Флаг России}} ЦСП-Крылатское
|клубы = {{спортивная карьера||{{Флаг России}} ЦСП-Крылатское|}}
|национальная сборная = {{спортивная карьера||{{Флаг России}} [[Женская сборная России по волейболу сидя|Россия (паралимп.)]]|}}
| медали = 
{{ОИ-спорт|[[Волейбол]]}}
{{турнир|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин|Донъя чемпионаттары]]}}
{{медаль|Бронза|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин 2014|Эльблонг 2014]]}}
{{медаль|Алтын|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин 2018|Роттердам 2018]]}}
{{турнир|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин|Европа чемпионаттары]]}}
{{медаль|Алтын|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин 2017|Пореч 2017]]}}
{{медаль|Алтын|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин 2019|Будапешт 2019]]}}
{{турнир|Дәүләт наградалары}}
{{Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры}}
}}
'''Елизавета Владимировна Кунстман'''  ([[6 август]] [[1998 йыл]])&lt;ref&gt;[https://minsport.samregion.ru/wp-content/uploads/sites/8/2019/06/oda.pdf Список кандидатов в спортивные сборные команды России по спорту лиц с поражением ОДА (летние дисциплины) на сезон 2019 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203750/https://minsport.samregion.ru/wp-content/uploads/sites/8/2019/06/oda.pdf |date=2020-03-18 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; — ултырып  волейбол уйнаусы, «ЦСП-Крылатское» уйынсыһы; 2018 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар команда составында донъя чемпионы&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/volleyball/news-3496755-zhenskaja-sbornaja-rossii-po-volejbolu-sidja-vpervye-vyigrala-chm.html Женская сборная России по волейболу сидя впервые выиграла ЧМ] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;,  2017&lt;ref&gt;[https://krylatskoe.com/sport_i_zdorovie/sportsmenki-csp-krylatskoe-stali-chempionkami-evropy-po-volejjbolu-sidya.html Спортсменки ЦСП «Крылатское» стали чемпионками Европы по волейболу сидя] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; һәм 2019 йылда&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2019/11/14/zaderzhan-moshennik-obmanuvshij-chlena-paralimpijskoj-sbornoj-rossii.html Задержан мошенник, обманувший волейболистку паралимпийской сборной России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;  Европа чемпионы. Рәсәйҙең  атҡаҙанған спорт мастеры (2018)&lt;ref&gt;[http://www.copmos.ru/sport/type22 ЦОП Москомспорта. ВОЛЕЙБОЛ СИДЯ (спорт лиц с поражением ОДА)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203748/http://www.copmos.ru/sport/type22 |date=2020-03-18 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Елизавета Владимировна Кунстман 1998 йылдың 8 авгусында [[Копейск]] ҡалаһында тыуған. Лиза 8 йәшендә  нвалид ҡала, вагондан сығып торған сым арҡаһында ул поездың тәгәрмәстәре аҫтына әләгә. Ҡыҙҙың аяғын ампутацияларға тура килә, әммә Лиза ҡул эштренә ҡарағанда волейбол уйындарына өҫтөнлөк бирә&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/sport/28oct2019/lisa.html Волейболистка сборной РФ стала жертвой мошенника, пообещавшего ей протезы] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ   коляскала ултырған килеш баскетбол уйнай&lt;ref&gt;[https://multiurok.ru/files/volieibol-sidia-kak-paralimpiiskii-vid-sporta.html Волейбол сидя как паралимпийский вид спорта]&lt;/ref&gt;. Мәскәү  «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай&lt;ref&gt;[https://tverisport.ru/news/konakovskaya-volejbolistka-stala-chempionkoj-mira/ 39-летняя Любовь Пермякова добилась исторического успеха в составе сборной России по волейболу сидя] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;,  [[Балашиха]]ла йәшәй. Һигеҙ тапҡыр Рәсәй чемпионы&lt;ref&gt;[https://www.tvc.ru/news/show/id/171295 Волейболистку-паралимпийку обманул на миллионы производитель протезов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

2017 һәм 2019  йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында Европа чемпионатында еңеү яулай&lt;ref&gt;[http://mosday.ru/news/item.php?1076236 Спортсменки из района Восточный стали чемпионками по волейболу сидя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919001517/http://mosday.ru/news/item.php?1076236 |date=2020-09-19 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/20-07-2019-muzhskaya_i_zhenskaya_sbornye_komandy_rossii_vyigrali_chempionat_evropy_po_voleybolu_sidya/ МУЖСКАЯ И ЖЕНСКАЯ СБОРНЫЕ КОМАНДЫ РОССИИ ВЫИГРАЛИ ЧЕМПИОНАТ ЕВРОПЫ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210210045410/https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/20-07-2019-muzhskaya_i_zhenskaya_sbornye_komandy_rossii_vyigrali_chempionat_evropy_po_voleybolu_sidya/ |date=2021-02-10 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүсе була&lt;ref&gt;[https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/zhenskaya_sbornaya_komanda_rossii_po_voleybolu_sidya_vpervye_zavoevala_titul_chempiona_mira/ ЖЕНСКАЯ СБОРНАЯ КОМАНДА РОССИИ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ ВПЕРВЫЕ ЗАВОЕВАЛА ТИТУЛ ЧЕМПИОНА МИРА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203751/https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/zhenskaya_sbornaya_komanda_rossii_po_voleybolu_sidya_vpervye_zavoevala_titul_chempiona_mira/ |date=2020-03-18 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ 2014 йылда донъя чемпионатында бронза миҙалы ала&lt;ref&gt;[https://paralymp.ru/sport/athletes/elizaveta-kunstman/ Профиль на сайте Паралимпийского комитета России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200924130702/https://paralymp.ru/sport/athletes/elizaveta-kunstman/ |date=2020-09-24 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исемен ала.

2017 йылда Елизавета  Реабилитация һәм юридик ярҙам үҙәге башлығы эшҡыуар Валерий Перевозниковтың  мутлығы  ҡорбаны була, ул элегерәк ғ 2014—2015 йылда ғаиләгә протез алырға ярҙам итә&lt;ref&gt;[https://74.ru/text/criminal/66290161/ Челябинку из паралимпийской сборной России обманули при покупке протезов на 9,5 миллиона] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Ул Елизаветаны яңы бионик протездар һатып алыу өсөн   5 миллион һум суммаға кредит алырға күндерә, әммә һуңыраҡ юҡҡа сыға, ә ҡыҙ банкҡа  яҡынса 9,5 млн. һум аҡса түләргә тейеш була.  2019 йылдың февралендә Перевозник ҡулға алына: күренеүенсә, 45 кеше  уның махинацияларының ҡорбаны була  (дөйөм суммаһы яҡынса 200 млн. һум), шул иҫәптән ултырып волейбол уйнаусы  Анна Годовицына ла мутлыҡ ҡорбаны була&lt;ref&gt;[https://www.1tv.ru/news/2019-10-29/374828-voleybolistka_paralimpiyskoy_sbornoy_rossii_elizaveta_kunstman_stala_zhertvoy_moshennika Волейболистка Паралимпийской сборной России Елизавета Кунстман стала жертвой мошенника] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастерҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1998 йылда тыуғандар]]
[[Категория:6 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>lx98oq7ws3vx2ii94hop9h7jom6xbef</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лякишев Николай Павлович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164415</id>
    <revision>
      <id>1307860</id>
      <parentid>1179647</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T06:17:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1307860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12187" sha1="mfzfkg8uixk89gc76vsyjn3al85af2r" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Лякишев Николай Павлович''' ([[5 октябрь]] [[1929 йыл]] — [[18 ноябрь]] [[2006 йыл]], [[Мәскәү]]){{Sfn|Башкирская энциклопедия, 2013|name=бэ}} — ғалим-металлург; техник фәндәр докторы (1975), профессор (1979); Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1987), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1991). [[Ленин премияһы]] (1976) һәм СССР Дәүләт премияһы лауреаты.

== Биографияһы ==
Николай Павлович Лякишев [[1929 йыл]]дың 5 октябрендә Покровка ауылында (хәҙер — Орёл өлкәһе) тыуған&lt;ref name=&quot;анрб&quot; /&gt;).

[[1954 йыл]]да Мәскәү ҡорос һәм иретмәләр институтын тамамлай&lt;ref name=&quot;бэ&quot; /&gt;. 1954—1987 йылдарҙа И. П. Бардин исемендәге Үҙәк ғилми-тикшеренеү институтында эшләй (1975—1987 — директор)&lt;ref name=&quot;бэ&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;вст&quot; /&gt;.

1987—2004 йылдарҙа — директор, артабанғы йылдарҙа — А. А. Байков исемендәге металлургия һәм материалдарҙы өйрәнеү институтының ғилми етәксеһе&lt;ref name=&quot;бэ&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;вст&quot; /&gt;. Наноматериалдар һәм нанотехнологиялар буйынса Мәскәүҙә РФА Ғилми советын етәкләй.

Рәсәй металлургтарының Халыҡ-ара союзы вице-президенты; «Заводская лаборатория», «Физикохимия обработки материалов» журналдарының баш мөхәррире&lt;ref name=&quot;уро&quot; /&gt;

2006 йылдың 18 ноябрендә вафат була. [[Мәскәү]]ҙә Троекуров зыяратында ерләнгән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.moscow-tombs.ru/2006/lyakishev_np.htm|title=Лякишев Николай Павлович (1929—2006)|publisher=Московские могилы|accessdate=2017-07-22|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Өйләнә, ике балаһы бар&lt;ref&gt;{{cite web|title=Лякишев Николай Павлович|url=http://www.biografija.ru/biography/lyakishev-nikolaj-pavlovich.htm|publisher=Биография.ру|accessdate=2017-07-22|language=ru}}&lt;/ref&gt;.
.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Боголюбов Владимир Александрович етәкселегендә кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай&lt;ref name=&quot;лч&quot; /&gt;; 1975 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай; профессор (1979)&lt;ref name=&quot;бэ&quot; /&gt;.

Тикшеренеүҙәрҙең төп йүнәлештәре&lt;ref name=&quot;анрб&quot; /&gt;:

* физик химия,
* металлургия процестары теорияһы һәм ҡорос һәм иретмәләренең яңы технологиялары.

Күп компонентлы системаларҙан оксидтарҙы тергеҙеү һәм селектив окислау теорияһы эшләй, ҡаты, шыйыҡ һәм газ хәлендәге компоненттарнҙың юғары температуралы үҙ-ара бәйләнеше химияһы; углеводород тергеҙеү һәм металлокерамика процесстары термодинамикаһы һәм кинетикаһы&lt;ref name=&quot;анрб&quot; /&gt;.

Төп ҡаҙаныштары&lt;ref name=&quot;анрб&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;вст&quot; /&gt;:

* Төньяҡ магистраль газ үткәргестәре өсөн иҡтисади-легацияланған һалҡынға сыҙамлы ҡорос серияһын һәм уларҙы етештереүҙең технологик процестарын булдыра;
* металлургияла тимерҙе туранан-тура алыу процесын индерә (домнаһыҙ);
* 20-30 % һығылмалылығын кәметмәйенсә углеродлы ҡорос ныҡлығын арттырыу технологияларын тәҡдим итә

Уның эштәре нигеҙендә ванадий етештереүҙең яңы технологияларын булдырыла&lt;ref name=&quot;анрб&quot; /&gt;

Ағза-корреспондент (29.12.1981), СССР Фәндәр академияһының (23.12.1987) органик булмаған материалдар технологияһы һәм физикохимия бүлегебуйынса академик&lt;ref&gt;{{cite web|title=Лякишев Николай Павлович|url=http://isaran.ru/?q=ru/person&amp;guid=4D804FAF-E6CF-E703-5558-D6CFE8E4031D|publisher=Архивы Российской академии наук|accessdate=2017-07-22|language=ru}}&lt;/ref&gt;. 1991 йылдан — РФА академигы, академик-секретарь урынбаҫары — химия бүлеге һәм материалдар тураһында фәндәр бүлеге фәндәр секцияһы етәксеһе{{sfn|Академия наук Республики Башкортостан|name=анрб}}. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1991, техник фәндәре бүлексәһендә тора){{Sfn|Академия наук Республики Башкортостан}}. Ҡытай Инженер Фәндәр академияһының сит ил ағзаһы, [[Украинаның Милли фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы&lt;ref name=&quot;вст&quot; /&gt;.

30-ҙан ашыу фән кандидаты һәм 11 доктор әҙерләгән&lt;ref name=&quot;лч&quot;&gt;{{статья|автор={{comment|Ламажаа Ч.|Чимиза Ламажаа}}|заглавие=Академик Н. П. Лякишев: «Я с детства имел дело с металлом»|ссылка=http://www3.uran.ru/gazetanu/2006/02/nu04/wvmnu_p6_04_022006.htm|год=2006|номер=4|издание=Наука Урала|accessdate=2017-07-22|language=ru}}&lt;/ref&gt;. 450-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 6 монография, 100-ҙән ашыу уйлап табыу авторы&lt;ref name=&quot;бэ&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;уро&quot;&gt;{{cite web|title=Лауреат Демидовской премии Лякишев Николай Павлович|url=http://www3.uran.ru/sobitia/presid/ldf_2005/laureatliakishev2005.htm|publisher=УрО РАН|accessdate=2017-07-22|language=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170725150801/http://www3.uran.ru/sobitia/presid/ldf_2005/laureatliakishev2005.htm |date=2017-07-25 }}&lt;/ref&gt;.

=== Һайланма хеҙмәттәре ===
* Лякишев Н. П. (соавт.) Борсодержащие стали и сплавы. М.: Металлургия, 1986
* Лякишев Н. П., ред. [http://www.vixri.ru/?p=4635 Диаграммы состояния двойных металлических систем]. В 3 тт.
* Лякишев Н. П., Тулин Н. А., Плинер Ю. Л. Легирующие сплавы и стали с ниобием. М.: Металлургия, 1981
* Лякишев Н. П., Гасик М. И. Металлургия хрома. М.: 1999—581 с. ил. 26 см
* Лякишев Н. П., Колпаков С. В., Банных О. А. Энциклопедический словарь по металлургии в двух томах. М., 2000. 412 стр.+ 408 стр.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
{{mainref|&lt;ref name=&quot;бэ&quot; /&gt;|&lt;ref name=&quot;вст&quot;&gt;{{cite web|title=Умер академик Лякишев Николай Павлович|url=http://www.ras.ru/news/shownews.aspx?id=a7667a47-fe97-4bb5-b906-87e3571e0216|date=2006-11-21|publisher=РАН|accessdate=2017-07-22|language=ru}}&lt;/ref&gt;|&lt;ref name=&quot;уро&quot; /&gt;}}
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1970),
* [[Ленин ордены]] (1981)
* СССР дәүләт премияһы (1970)
* Ленин премияһы (1976)
* РФ хөкүмәте премияһы (2002)
* Украина Министрҙар кабинетының Почёт грамотаһы ([[1 октябрь]] [[2004 йыл]]) — ''Рәсәй һәм Украина ғалимдарының иҗади берҙәмлеген нығытыу эшенә һәм металлургия етештереүҙе үҫтереүгә ҙур өлөш индереүе өсөн''&lt;ref&gt;[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1295-2004-п Постановление Кабинета Министров Украины от 1 октября 2004 года № 1295 «О награждении Лякишева Н. П. Почётной грамотой Кабинета Министров Украины»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220413165418/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1295-2004-%D0%BF |date=2022-04-13 }}&lt;/ref&gt;
* Демидов премияһы (2005)
* Рәсәй Фәндәр академияһының И. П. Бардин исемендәге алтын миҙалы
* Рәсәй Фәндәр академияһының Д. К. Чернов исемендәге алтын миҙалы (2004) — ''«Создание сталей для нефте- и газопроводных труб большого диаметра и технология их производства» эше өсөн.''

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|88969}}{{V|4|10|2022}}  
* Лауреатами общенациональной неправительственной Демидовской премии 2005 года стали: Олег Николаевич Крохин, Николай Павлович Лякишев, Алексей Эмильевич Конторович (рус.) (недоступная ссылка). Международный Демидовский фонд. Дата обращения 22 июля 2017. Архивировано 6 марта 2016 года.
* Лякишев Николай Павлович (рус.). Академия наук Республики Башкортостан. Дата обращения 22 июля 2017.
[[Категория:Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академиктары]]
[[Категория:МИСиС-ты тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Украина Министрҙар кабинетының Почет грамотаһы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Фән һәм техника өлкәһендәге РФ Хөкүмәте премияһы лауреаттары]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Украинаның Милли фәндәр академияһы ғәмәли ағзалары]]
[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:2006 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:18 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1929 йылда тыуғандар]]
[[Категория:5 октябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>mfzfkg8uixk89gc76vsyjn3al85af2r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Медведь-Камень</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172155</id>
    <revision>
      <id>1307863</id>
      <parentid>1180435</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T08:44:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1307863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6831" sha1="69xouemfat57r94rs9neopb0to15yk6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Медведь-Камень (Ермак Ҡаласығы)''' — [[Урал тауҙары]]ндағы ҡаялы ҡалҡыулыҡ[[Рәсәй Федерацияһы|. Рәсәй]]ҙәге [[Свердловск өлкәһе]]нең Тагил йылғаһының уң яҡ ярында,[[Түбәнге Тагил]]дың төньяҡ -көнбайышында,ҡаланың төньяҡ — көнбайыш ситке нөктәһе. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 288 метр.

== Географик урыны ==
Ҡаялы массив ''Медведь-Камень Свердловск өлкәһенең'' « Горноуральск ҡала округы» муниципаль берәмегендәге Тагил йылғаһының уң яҡ ярында,Евстюних ҡасабаһынан дүрт саҡрым алыҫлыҡта ята. Абсолют бейеклеге 294 метрға тиклем. Тәбиғи-тарихи, тәбиғи ландшафт ҡомартҡыһы, туризм урыны&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Китап|автор=Рундквист Н., Задорина О.|заглавие=Свердловская область. От А до Я: Иллюстрированная краеведческая энциклопедия|ссылка=http://quist.pro/books/sverdlovskaya_oblast_12.m.3.php|издательство=Сократ|место=Екатеринбург|год=2009|том=|страницы=456|isbn=978-5-85383-392-0}}&lt;/ref&gt;.

== Тасуирламаһы ==
Тау урман менән ҡапланған, түбәһе ҡаялы. Тагил йылғаһы яғынан ҙур ҡаяһы (шихан) бар.Үҙенең атамаһын хикмәтле ҡиәфәте өсөн алған. Йыраҡтан ҙур айыу арҡаһын хәтерләтә. Тау түбәһенән тирә — яҡтың матур күренеш асыла: аҫта борғаланып йылға аға, йәшел яландар, горизонтта урмандар һәм тауҙар теҙмәһе.

Ҡая массивы сиенит тоҡомдарынан (гранитҡа яҡын, ләкин кварц ҡатнашһыҙ). Тау эсендә сиениттар матур алһыу төҫ менән, тик өҫкә яҡтан елдән уңғандар, алһыу төҫ һоро төҫкә күсә.

== Тарихы ==
Элек-электән был урындар мансыларҙың изге урындары булып һаналған. Мансылар Айыуташты Елпинг-Куэ («Изге таш») һәм Хоб-Елпинг («Изге айыу»). Риүәйәттәр буйынса, бында Ермак Тимофеевич [[Себер]] юлында ҡышлаған, дружинаһы караптар төҙөгән.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;. Был турала иҫтәлекле бағаналарҙа боронғо яҙыу табылған. Туҡталыш ''Ермак Ҡаласығы тип атала һәм ул 1945 йылда профессор'' [[Бадер Отто Николаевич|О.]] [[Бадер Отто Николаевич|Н. Бадер]] тарафынан асыла.

=== Үрге Тагил ҡаласығы ===
Үрге Тагил ҡаласығын кенәз Семён Болховский 1583 йылда Себергә китеп барғанда нигеҙләй. Ул үҙенең отрядында сотник булып хеҙмәт иткән Рюма Языковты воевода итеп тәғәйенләп китә.
Йылъяҙмала Үрге Тагил ваҡиғаһы шулай итеп теркәлгән: {{quote|Ә воевода унда Мәскәүҙән Рюма Языков булған. Был воевода үҙе менән ҙур Ҡазан бесәйен алып килгән.Һәм Рюма уны һәр ваҡыт үҙе эргәһендә тотҡан.Һәм йоҡлағанда бесәй уның ғорлаһын үлтергәнсе кимергән&lt;ref&gt;{{книга |автор= |часть= Сибирский летописный свод: Книга записная|ссылка часть= |заглавие=[[Полное собрание русских летописей]]|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= под ред. А. П. Окладникова, Б. А. Рыбакова|издание= |место=М.|издательство=Наука|год=1987|том=36: Сибирские летописи; ч. 1: Группа Есиповской летописи / предисл. Н. Н. Покровского, Е. К. Ромодановской|страницы=141|страниц=381|серия= |isbn= |тираж= |ref= Сибирский летописный свод}}&lt;/ref&gt;.}}
1586/87 йылдарҙа воевода итеп муромсы Григорий Елизаров ебәрелә. 1588/89 йылдарҙа Ржев дворяндары Василий Андреевич Квашин,Иван Иванович Ордин-Нащокин булалар&lt;ref&gt;[http://historyntagil.ru/ural/5_3_129.htm История НТ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.oblgazeta.ru/society/18503/ Александр Шорин, «ОГ» побывала на месте старейшего русского поселения Свердловской области. «Областная газета» (Екатеринбург, Свердловская область) от 3 июля 2014.]&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Ермак-Камень]]

== Һылтанмалар ==
* {{Cite web|url=http://historyntagil.ru/5_3_85.htm/|title=Статья про Медведь-Камень на сайте historyntagil.ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304202601/http://historyntagil.ru/5_3_85.htm/|archivedate=2016-03-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202601/http://historyntagil.ru/5_3_85.htm/ |date=2016-03-04 }}
* [http://www.uralweb.ru/urals/ural/3166.html/ Айыу тураһында мәҡәләләр-Таш сайты uralweb.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308174656/http://www.uralweb.ru/urals/ural/3166.html |date=2016-03-08 }}
* [https://web.archive.org/web/20191211032155/http://wildural.ru/places/medved-kamen Айыу тураһында мәҡәләләр-Таш сайты wildural.ru]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Шихандар]]
[[Категория:Урал тау һырттары]]
[[Категория:Свердловск өлкәһенең тау түбәләре]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы (Свердловск өлкәһе)]]</text>
      <sha1>69xouemfat57r94rs9neopb0to15yk6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Костюк Платон Григорьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183612</id>
    <revision>
      <id>1307841</id>
      <parentid>1183958</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T15:14:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1307841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22998" sha1="3gy538l10tmzrrbnf02cg9r0m0umfl7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Костюк Плато́н Григо́рьевич'''  ({{Lang-uk|Платон Григорович Костюк}}; [[20 август]] [[1924 йыл]], [[Киев]] — [[10 май]] [[2010 йыл]], шунда уҡ) — [[СССР]] һәм [[Украина]]  ғалимы һәм дәүләт эшмәкәре.

[[Украинаның Милли фәндәр академияһы|УССР Фәндәр академияһы]] академигы  (1969), Украина Медицина фәндәре академияһы академигы (1994), 1991 йылдан СССР Фәндәр академияһы академигы), Леопольдина (1966&lt;ref&gt;[http://www.leopoldina.org/en/members/list-of-members/member/31/ List of Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171004034921/http://www.leopoldina.org/en/members/list-of-members/member/31/ |date=2017-10-04 }}&lt;/ref&gt;), Европа академияһы (1989), Чехословакия Фәндәр академияһы  (1990), Венгрия Фәндәр академияһын (1990) академигы. Украинаның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (2003). Украинаның  фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1976, 1992, 2003). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1983). Украина ССР-ы Юғары Советы депутаты (1980—1990). 1985—1990 йылдарҙа — Украин ССР-ы Юғары Советы рәйесе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1984). Украина Геройы (2007).Украина Фәндәр академияһының А. А. Богомолец исемендәге Физология институты директоры.

== Биографияһы ==
Платон Григорьевич Костюк [[Киев]]та билдәле Украина психологы Григорий Силович Костюк һәм Матрена Федоровна Ляшенко ғаиләһендә тыуа. 

[[Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты]]н ([[1946]]) һәм Киев медицина институтын (1949) тамамлай.

=== Фәнни эшмәкәрлеге ===
1956 йылдан — Киев университеты ҡарамағындағы Хайуандар физиологияһы институтының бүлек мөдире. 1958 йылдан — Украина ССР-ы Фәндәр академияһының А. А. Богомольц исемендәге физиология институтында ул ойошторған нервы системаһының дөйөм физиологияһы бүлеге мөдире, ә 1966 йылдан алып был институттың директоры була.   Төп хеҙмәттәре  Нервы системаһы эшмәкәрлегенең күҙәнәкле механизмдарын өйрәнеүгә арналған. П. Г. Костюк  СССР-ҙа тәүге тапҡыр нервы күҙәнәктәренең эшмәкәрлеген өйрәнеүҙә микроэлектрод техникаһын ҡуллана һәм ошо өлкәлә тикшеренеүселәр мәктәбен аса. 1992 йылдан —  Украина Фәндәр академияһының Халыҡ-ара молекуляр физиология үҙәгенә нигеҙ һалыусы һәм уның директоры. ЮНЕСКО-ның Халыҡ-ара Молекуляр физиология үҙәге ҡарамағындағы Молекуляр һәм күҙәнәк физиологияһы кафедраһына нигеҙ һалыусы һәм уның мөдире.1993—1999 йылдарҙа — Украина Фәндәр академияһының вице-президенты. Физика-Техник Ғилми үҙәккә нигеҙ һалыусы һәм уның молекуляр физиология һәм биофизика кафедраһы мөдире (1978). Украинаның Дәүләт фундаменталь тикшеренеүҙәр фондына нигеҙ һалыусы һәм уның рәйесе (2001).

1961 йылда Костюк Нобель лауреаты, бөтә донъяға билдәле профессор Экклс лабораторияһында стажировка үтә. Шул ваҡыттан алып ул һәм  институт хеҙмәткәрҙәре сит илдәргә конференцияларға  ғына түгел, тәжрибә уртаҡлашыу өсөн дә даими рәүештә йөрөгән.

Институт базаһында, уның булышлығында, Бөйөк Британия, Германия, Италия, Франция, АҠШ, Япония һәм башҡа илдәрҙең алдынғы физиология һәм патофизиология үҙәктәре ҡатнашлығында йыл һайын бөтә донъя форумдары уҙа.

2000 йылда институт һәм Халыҡ-ара молекуляр үҙәк нигеҙендә «Молекулярные механизмы пластичности нервной системы» темаһына дәрестәр үткәрелде, уны Германиянан Нобель премияһы лауреаты Эрвин Негер асты. ЮНЕСКО-ның  һәм шәхсән Эрвин Негерҙың ярҙамы арҡаһында институт Украинаның төрлө ҡалаларынан йәш белгестәрҙе алдынғы донъя ғалимдарының лекцияларына саҡырҙы.

Ғилми тикшеренеүҙәр йүнәлеше — нейрофизиология, күҙәнәк һәм молекуляр биология биофизика. Донъя фәнендә тәүге тапҡыр нервы күҙәнәгенең  күҙәнәк эсе диализы методикаһын төҙөгән һәм уны ошо күҙәнәктең мембраналы һәм молекуляр механизмдарын тикшереү өсөн ҡулланған. Нервы күҙәнәктәрендә кальций иондарының гомеостазын һәм мейе патологияһы, ишемия/гипоксия, эпилепсия, шәкәр диабеты, ауыртыу синдромдары, фенилкетонурия ваҡытында уның боҙолоуын асыуға ҙур өлөш индерә&lt;ref&gt;Ігор Шаров. 100 сучасників: роздуми про Україну. — К.: АртЕк, 2004. ISBN 966-505-163-6{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

'''Төп ғилми хеҙмәттәре:'''

* «Двухнейронная рефлекторная дуга» (1959),
* «Микроэлектродная техника» (1960),
* «Calcium ions in nerve cell function» (1992);
* «Calcium signaling in the nervous system» (1995),
* «Plasticity in Nerve Cell Function» (1998);
* «Биофизика» (2001),
* «Ионы кальция в функции мозга. От физиологии к патологии» (укр. 2005),
* «Над океаном времени» (2005),
* «Внутриклеточная кальциевая сигнализация: структуры и функции» (укр. 2010).

'''П.Г.Костюктың күренекле эштәре:'''

* Eccles JC, Kostyuk PG, Schmidt RF (1962) Central pathways responsible for depolarization of primary afferent fibres. J Physiol. 161: 237—257. PMID 13889054.
* Araki T, Ito M, Kostyuk PG, Oscarsson O, Oshima T. (1962) Injection of alkaline cations into cat spinal motoneurones. Nature 196: 1319—1320, PMID 14013543.
* Kostyuk PG, Krishtal OA, Pidoplichko VI (1975) Effect of internal fluoride and phosphate on membrane currents during intracellular dialysis of nerve cells. Nature 257 (5528): 691—693, PMID 1186845.
* Kostyuk PG, Krishtal OA, Pidoplichko VI (1977) Asymmetrical displacement currents in nerve cell membrane and effect of internal fluoride. Nature 267 (5606): 70-72, PMID 859639.

=== Сәйәси эшмәкәрлеге ===
Украина ССР-ы Юғары Советына һайланып ҡуйылған рәйес булараҡ, был пост почетлы, әммә етди бурыстар менән бәйле булмаған осорҙа Костюк Юғары Советтың иҫке закон буйынса һайланған һуңғы сессияһы ултырышын үткәрергә мәжбүр була. Унда Украина совет парламенты тарихында тәүге тапҡыр мөһим закондар ҡабул итеү - Украина ССР-ы Конституцияһына йылдың яңы телдәрендә үҙгәрештәр индереү һәм 1989 йылдың 27 октябрендә власты ойоштороу тураһында ирекле бәхәс йәйелдерелә.

Костюк сессияларҙа рәйеслек итеү функцияларын ғына башҡарыусы Украина ССР-ы Юғары Советының һуңғы рәйесе була. 1989 йылда Конституцияға индерелгән үҙгәрештәргә ярашлы, 1990 йылғы һайлауҙарҙан һуң һайланған Юғары Советтың яңы рәйесе үҙ ҡулында парламент башлығы һәм дәүләт башлығы функцияларын берләштерә. Улар Украина ССР-ы Юғары Советы Президиумынан күсә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==

* Украина Геройы, Держава орденын тапшырып (2007 йыл, 16 май) — ''Украинаның фәнни потенциалын нығытыуға индергән шәхси өлөшө, нейрофизиология өлкәһендә донъя фәне ҡаҙаныштарына әйләнгән ҙур ҡаҙаныштары, күп йыллыҡ һөҙөмтәле ғилми һәм ижтимағи-сәйәси эшмәкәрлеге өсөн''.&lt;ref&gt;Указ Президента України № 409/2007 від 16 травня 2007 року «Про присвоєння П.Костюку звання Герой України»&lt;/ref&gt;
* [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1984).
* V дәрәжә Кенәз Ярослав Мудрый ордены  (1998 йылдың 26 ноябрендә) — ''Украина дәүләте алдында фәнде үҫтереүҙә, ватан ғилми мәктәптәре ойоштороуҙа һәм Украина Милли фәндәр академияһының 80 йыллығы айҡанлы ҙур шәхси ҡаҙаныштары өсөн''&lt;ref&gt;[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1313/98 Указ Президента України № 1313/98 від 26 листопада 1998 року &quot;Про нагородження відзнакою Президента України «Орден князя Ярослава Мудрого»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306082554/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1313/98 |date=2022-03-06 }}&lt;/ref&gt;.
* Украина Президентының Почет билдәһе (1993 йыл, 19 август) — ''нейробиология фәнен үҫтереүгә һәм нейрофизиология буйынса милли ғилми мәктәп төҙөүгә шәхси өлөш индергән өсөн''&lt;ref&gt;[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/324/93 Указ Президента України № 324/93 від 19 серпня 1993 року «Про нагородження Почесною відзнакою Президента України»]&lt;/ref&gt;.
* [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (2010 йылдың 12 майында, [[Рәсәй Федерацияһы|Россия]]) — ''Донъя фәнен үҫтереүгә һәм Рәсәй-Украина ғилми бәйләнештәрен нығытыуға ҙур өлөш индергән''&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1263386 Указ Президента Российской Федерации от 12 мая 2010 года № 569 «О награждении государственными наградами Российской Федерации граждан Украины»]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.
* Ике [[Ленин ордены]] (1981, 1984).
* Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1967, 1974).
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]]
* «Намыҫлы хеҙмәт өсөн. В.И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы» миҙалы.
* Украинаның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (2003 йыл 26 ноябрь) — ''ватан фәнен үҫтереүҙәге, фәнни-техник потенциалды нығытыуҙағы шәхси ҡаҙаныштары өсөн һәм Украина Милли фәндәр академияһының 85 йыллығы айҡанлы''&lt;ref&gt;[https://www.president.gov.ua/documents/13582003-1374 Указ Президента України № 1358/2003 від 26 листопада 2003 року «Про відзначення державними нагородами України працівників установ Національної академії наук України»]&lt;/ref&gt;.
* Фән һәм техника өлкәһендә  [[СССР Дәүләт премияһы]]  (1983) — «Исследование ионных механизмов возбудимости сомы нервной клетки» ''эштәр циклы өсөн  (1969-1981)''.
* Фән һәм техника өлкәһендә Украина Дәүләт премияһы (2003 йыл, 23 декабрь) — '' «Синоптическая передача сигналов в нервной системе: клеточные и молекулярные механизмы и пути коррекции их нарушений» эше өсөн''&lt;ref&gt;[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1480/2003 Указ Президента України № 1480/2003 від 23 грудня 2003 року «Про присудження Державних премій України в галузі науки і техніки 2003 року»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229152854/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1480/2003 |date=2019-12-29 }}&lt;/ref&gt;.
* 1992 йылда Украина фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премияһы (1992 йыл 19 декабрь) —  ''«Биофизика» дәреслеге өсөн (К., «высшая школа», 1988)''&lt;ref&gt;[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/611/92 Указ Президента України № 611/92 від 19 грудня 1992 року «Про присудження Державних премій України в галузі науки і техніки 1992 року»]&lt;/ref&gt;.
* Украина ССР-ының фән һәм техника өлкәһендә Дәүләт премияһы (1976).
* И. П. Павлов исемендәге премия (1960).
* И. М. Сеченов исемендәге премия (1977).
* А. А. Богомолец исемендәге премия (1987).
* Джорджтаун университетының  Луиджи Гальвани исемендәге премия  (АҠШ, 1992).
* Украина Милли фәндәр академияһының В. И. Вернадский исемендәге алтын миҙал  (2004).
* Халыҡ-ара Азатлыҡ миҙалы  (2006).
* Украина өсөн Алтын миҙал, АҠШ (2007),
* Европа тәбиғи фәндәр академияһының [[Леонард Эйлер]] миҙалы, Ганновер (2009).
* Мәскәү Физика-техника институтының «почетлы профессоры исеме (2003)&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=[[Кудрявцев, Николай Николаевич|Н. Н. Кудрявцев]]|заглавие=О деятельности института в прошедшем году и задачах на 2004 год|ссылка=http://za-nauku.mipt.ru/hardcopies/2004/1676/|издание=За науку|год=2004|номер=14(1676)|страницы=}}&lt;/ref&gt;.
* «Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университетының почетлы докторы» (2009).
* РФА-ның И.М. Сеченов исемендәге алтын миҙалы (2009).

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Сығанаҡтар ==

* ''П. Г. Костюк'' «Над океаном времени» изд. «Наукова думка», Киев, 2005, 202 с.
* ''Ю. Виленский и А. Шевко'' [http://www.day.kiev.ua/86298/ Бой идет не ради славы, а ради жизни] // «День», № 146, среда, 18 августа 2004
* ''Т. Галковская'' [https://web.archive.org/web/20070716095103/http://www.zn.ua/3000/3760/47504/ Академик Платон Костюк: «У меня есть собственное государство»] // «Зеркало Недели» № 33 (508) 21—27 августа 2004
* ''И. Трахтенберг'' [http://dspace.nbuv.gov.ua:8080/dspace/bitstream/handle/123456789/3406/07-recheziy.pdf?sequence=1 «Океан» Академіка Платона Костюка]{{Недоступная ссылка|accessdate=Октябрь 2018|fix-attempted=InternetArchiveBot}} // «Весник Национальной Академии Наук Украины», 2008, № 8 (на украинском)
* ''Т. Галковская'' [https://web.archive.org/web/20090910171546/http://www.zn.ua/3000/3100/67059/ Платон Костюк в научном мире звучит как пароль] // «Зеркало Недели», № 33 (761) 5—11 сентября 2009
* ''П. Брежестовский.'' [http://trv-science.ru/2010/05/25/missioner-v-nauke/ Миссионер в науке] // «Троицкий вариант», 2010, № 54, c. 8
* ''И. Осипчук'' [http://www.facts.kiev.ua/archive/2010-05-26/106478/index.html/ В конце 1950-х моего отца выпустили из СССР поработать в Австралии у будущего лауреата Нобелевской премии Джона Экклса. Папу сопровождал «товарищ в штатском», не знавший английского языка]{{Недоступная ссылка|accessdate=Октябрь 2018|fix-attempted=InternetArchiveBot}} // «ФАКТЫ», 2010, № 91 (3102), с.5
* ''И. Трахтенберг'' [https://web.archive.org/web/20100602220908/http://www.zn.ua/3000/3760/69546/ Академик Костюк о жизни и науке. Прощальное эссе] //«Зеркало недели», 2010, № 20 (800), с.11
* {{Мәҡәлә|заглавие=Пам’яті академіка П. Г. Костюка|издание=[[Фізіологічний журнал]]|том=56|номер=4|страницы=139—149|место=Київ|ссылка=http://biph.kiev.ua/fiziol/2010_V.56/Fiziologichnyi%20Zhurnal%2056%284%29_2010/Fiziologichnyi%20Zhurnal%2056%284%29__2010_139-148.pdf|язык=und|автор=О. О. Лук’янець|год=2010}}

== Һылтанмалар ==

* {{Warheroes|id=11714|star=Labor}}
* [https://web.archive.org/web/20140828212802/http://ukrgeroes.narod.ru/KostyukPG.html Герой України — Костюк Платон Григорович]{{Ref-uk}}
* {{Сотрудник РАН|1824|Платона Григорьевича Костюка}}
* [http://biograph.ru/index.php/persons/4259-kostyuk Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305103934/http://biograph.ru/index.php/persons/4259-kostyuk |date=2021-03-05 }}
* [https://web.archive.org/web/20100808210328/http://www.nbuv.gov.ua/people/kostyuk.html Костюк Платон Григорович, фізіолог і біофізик, академік НАН і АМН України (Київ) — наукова біографія]{{Ref-uk}}
* [https://web.archive.org/web/20070901225844/http://www.vlada.kiev.ua/fcontent.php?pacode=327 Костюк Платон Григорович]{{Ref-uk}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Леопольдина ағзалары]]
[[Категория:Киев университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]]
[[Категория:Украинаның «Ҡаҙаныштар өсөн» (Почёт билдәһе) ордены кавалерҙары]]
[[Категория:V дәрәжә кенәз Ярослав Мудрый ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Украинаның Милли фәндәр академияһы ғәмәли ағзалары]]
[[Категория:Биология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәү физика-техник университетының уҡытыусылары]]
[[Категория:Киевта вафат булғандар]]
[[Категория:2010 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:10 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Киевта тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1924 йылда тыуғандар]]
[[Категория:20 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>3gy538l10tmzrrbnf02cg9r0m0umfl7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ливияла Граждандар һуғышы (2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185666</id>
    <revision>
      <id>1307856</id>
      <parentid>1306731</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T05:17:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1307856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="487458" sha1="fqj3b5s7y7vdpellz86wibokg6pgm3q" xml:space="preserve">{{Ҡораллы конфликт
| часть = Ғәрәп яҙы 
| изображение = [[Файл:Libyan war final.svg|300px]]
| заголовок = {{legend|#d45500|1 марттан Каддафиҙың дошмандары контролдә тотҡан территориялар. (Шаҡмаҡ менән: БМО интервенцияһы алдынан юғалған биләмәләр)}}
{{legend|#d4aa00|Март һәм август араһында һуғыштар барған территориялар.}}
{{legend|#d38d5f|Августа илдең көнбайышында һөжүм иткән баш күтәреүселәр яулаған территориялар.}}
{{legend|#ffb380|1 октябргә баш күтәреүселәр баҫып алған территориялар.}}
{{legend|#afe9af|Каддафи көстәренең һуңғы бастиондары.}}
[[Файл:Big battle symbol.svg|30px]] Төп кампаниялары.
[[Файл:Small battle symbol.svg|20px]] битвы.
| конфликт = Ливияла Граждандар һуғышы
| дата = [[2011 йыл]]дың 15 феврале — 23 октябре 
| место = [[Ливия]]
| итог = Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) һәм уларҙың союздаштарының еңеүе 
* [[Муаммар Каддафи]]ҙы ҡолатыу һәм үлтереү
* Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) көстәре Ливия республикаһы территорияһын контролгә алыу 
* Төньяҡ Атлантик килешеүе илдәренең (НАТО) Ливияға хәрби интервенцияһына БМО-ның рөхсәт биреүе 
* 105 илдең, БМО-ның, Европа союзының, Ғәрәп дәүләттәре лигаһының һәм Африка союзының Күсмә милли советын (ПНС) Ливияның берҙән-бер легитим хөкүмәте тип дипломатик таныуы
* Муаммар Каддафиҙы ҡолатҡандан һуң, Ливияла төрлө фракциялар һәм төркөмдәр араһында ҡораллы бәрелештәр
* Ливияның де-факто бер нисә үҙ аллы дәүләт ойоштормаларына тарҡалыуы&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/articles/2013/10/07/liberty/ Гуляй-пустыня - Как живется Ливии в условиях анархической конфедерации] // Лента.ру, 07.10.2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.rambler.ru/14859877/ Сатановский: На планете больше не существует государства «Ливия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222181211/http://news.rambler.ru/14859877/ |date=2015-02-22 }}&lt;/ref&gt;
* Ливияла  салафизм йоғотоһоноң үҫеүе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/libya-war-religion-struggle-madkhalists-rise-supremacy|title=The rise of the 'Madkhalists': Inside Libya's struggle for religious supremacy|website=Middle East Eye|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt;
| противник2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] &lt;small&gt;'''Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһе'''
*• [[Файл:Seal_of_the_Libyan_Ground_Forces.svg|22px|border]] Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһенең Ҡораллы Көстәре 
*• Хәрбиләштерелгән формированиелар
*• Ливияла сит ил ялсылары &lt;ref name=&quot;Россия&quot;&gt;{{Cite web |url=http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |title=НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ |accessdate=2011-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |archivedate=2011-09-26 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=2011-09-26 }}&lt;/ref&gt;
*• [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''Ливия'''

'''Хәрби ярҙам:'''&lt;br&gt;
{{Флагификация|Зимбабве}}&lt;ref name=&quot;radov&quot;&gt;Захар Радов [http://kp.ru/print/article/25645/809127 В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530212617/http://kp.ru/print/article/25645/809127 |date=2019-05-30 }}//[[Комсомольская правда]],01.03.2011&lt;/ref&gt;{{проверить авторитетность|7|04|2019}}&lt;br&gt;
[[Файл:Bandera Darfur.svg|border|22px]] Дарфур төбәге баш күтәреүселәрере&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;&gt;[https://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Белоруссия|1995}}&lt;ref&gt;см. подробней {{нп3|Белорусы в ливийском конфликте||be|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}&lt;/ref&gt;
*• Белоруссия хәрби белгестәре 
*• Снайперҙар
*• Баш разведка идаралығы (Белоруссия)|ГРУ]]/[[ССО РБ|ССО]] &lt;small&gt;([[5-я отдельная бригада специального назначения #334-й отдельный отряд специального назначения|334-й ООСпН 5-й ОБрСпН]])&lt;/small&gt;
*• Техник хеҙмәткәрҙәр 
| противник1  = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px]] &lt;small&gt;'''[[Переходный национальный совет Ливийской республики|Переходный национальный совет]]'''&lt;/small&gt;
*• &lt;small&gt;Ливияның Милли-азатлыҡ армияһы (НОА)&lt;/small&gt;
*• [[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] &lt;small&gt;Ливия ислам хәрби төркөмө&lt;/small&gt;
*• &lt;small&gt; Ливияла сит ил ялсылары &lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://argumentiru.com/world/2011/09/124401|title=На решающий штурм Бени-Валида посылают афганских наемников -|website=argumentiru.com|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759|title=Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники|date=23 August 2011|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt; 
*• {{Флаг|Джихад}} &lt;small&gt;[[Аль-Каида]]&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html &quot;Аль-Каида&quot; проникла в ряды ливийской оппозиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120112914/https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
*• [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg||22px|border]] '''&lt;small&gt;Ливия &lt;/small&gt;'''

'''&lt;small&gt;Хәрби ярҙам:&lt;/small&gt;'''&lt;br&gt;
* {{Флагификация|Катар}}&lt;ref&gt;Иван Яковина [https://lenta.ru/articles/2011/04/21/tatouine/ Вести с Татуина]//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]&lt;/ref&gt;
* {{Флагификация|Тунис}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
----
&lt;small&gt;[[Интервенция в Ливии|Интервенция НАТО и их союзников в Ливию]] согласно [[Резолюция Совета Безопасности ООН 1973|резолюции СБ ООН 1973]]:&lt;/small&gt;
*• {{Флагификация|Швеция}}&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/04/01/planes/ Швеция утвердила отправку истребителей на войну в Ливии]//[[Lenta.ru]],01.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|ОАЭ}}&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html ОАЭ направит в Ливию 12 боевых самолетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112060637/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html |date=2013-11-12 }}//Росбалт, 25.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|Иордания}}&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html Иорданские ВВС примут участие в ливийской операции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410203225/http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html |date=2011-04-10 }}//MIGnews,06.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|Саудовская Аравия}}&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/mepo.12310|doi = 10.1111/mepo.12310|title = Why Was Muammar Qadhafi Really Removed?|year = 2017|last1 = Davidson|first1 = Christopher M.|journal = Middle East Policy|volume = 24|issue = 4|pages = 91–116}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-saudi-clerics-idUSTRE71R4BG20110228|title = Gaddafi's sons tried to get Saudi cleric help: TV|newspaper = Reuters|date = 28 February 2011}}&lt;/ref&gt;
*• &lt;small&gt;'''Интервенттар исемлеге'''&lt;/small&gt;


&lt;!--
| силы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] 10 000 — 12 000&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/03/2011331522685587.html Gaddafi’s military capabilities]//Al Jazeera English,03.03.2011 г.&lt;/ref&gt; (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 20 000&lt;ref&gt;[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=2012-01-19 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.&lt;/ref&gt; до 45 000&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12692068 Libya: How the opposing sides are armed]//[[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011&lt;/ref&gt;),&lt;br&gt; С-75М3 «Волга» 39 дивизионы,&lt;br&gt; ЗРК С-125М 36 дивизионы,&lt;br&gt; ЗРК «Квадрат» үҙйөрөшлө 7 полк комплекты (140 хәрби машина),&lt;br&gt; С-200ВЭ дүрт дивизион, 20 Оса ЗРК-АК (зенит ракета комплексы), 27 Crotale (ЗРК),&lt;br&gt; 14 Су-24МК]], около 36 [[Су-22]], 90 [[МиГ-23]], 50 [[МиГ-21]], 29 [[Mirage F-1]],&lt;br&gt; 23 000 человек личного состава [[ВВС]]&lt;ref&gt;Анатолий Цыганок [http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html Интервенция США и НАТО в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906025830/http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html |date=2011-09-06 }}//Фонд стратегической культуры,20.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Виктор Баранец [http://kp.ru/daily/25654.5/818010 В каком состоянии «воздушный щит» Каддафи?]//[[Комсомольская правда]],21.03.2011 г.&lt;/ref&gt;
----
{{Флаг|Белоруссия|1995}} около 500 военных советников и наёмников&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} — Комсомольская правда, 6 апреля 2011. {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Флаг Зимбабве}} несколько сотен военнослужащих и наёмников&lt;ref name=&quot;radov&quot;/&gt;
 
| силы1 = [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|22px|border]] около 17 000 (на 24 марта) (по другим данным менее чем 35 000 — 40 000 добровольцев (на 31 марта) включая ещё 1 000 подготовленных 23 марта бойцов&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 Libya Live Blog — March 24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324161128/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 |date=2011-03-24 }}//[[Al Jazeera]] Staff in Africa,24 March 2011. Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;)&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12850975 «Libya: France Jet Destroys Pro-Gaddafi Plane»].// [[BBC News]],24 March 2011 Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;
----
[[Файл:NATO flag.svg|22px|border]] 2 [[Эскадренный миноносец|эсминца]] [[Эскадренные миноносцы типа «Арли Бёрк»|типа «Арли Бёрк»]]: [[USS Stout (DDG-55)]] и [[USS Barry (DDG-52)]];&lt;br&gt; 3 подводных лодки, две АПЛ [[Подводные лодки типа «Лос-Анджелес»|типа «Лос-Анджелес»]]: [[USS Providence (SSN-719)]], [[USS Scranton (SSN-756)]] и одна подлодка [[Подводные лодки типа «Огайо»|типа «Огайо»]] [[USS Florida (SSGN-728)]];&lt;br&gt; Один [[авианосец]] [[Шарль де Голль (авианосец)|Шарль де Голль]];&lt;br&gt; Самолёты [[B-2]], [[F-15]], [[F-16]], [[Rafale]], [[Eurofighter Typhoon]], [[Mirage F-1]], [[F-18]], [[Boeing EA-18 Growler|Growler]], [[AWACS]];&lt;br&gt; 25 боевых кораблей и подводных лодок, 50 истребителей и самолётов-разведчиков&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=439698 В Ливии к «Одиссее. Рассвет» присоединился «Объединенный защитник»]//[[Вести.ru]], 26 Марта 2011&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Флаг|Катар}} несколько сотен военнослужащих&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru&lt;/ref&gt;
| потери1 = примерно 5 904 – 6 626 человек убито &lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
| потери2 = примерно 3 309 – 4 227 солдат убито,&lt;br&gt; 7 000 пленных&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023020554/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |url-status=dead |archive-date=23 October 2011 |title=Prisoners in Libya languish without charge|work=The Washington Post|date=22 October 2011|access-date=25 January 2012|first=Mary Beth|last=Sheridan|location=Misrata}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
| общие потери = '''Ҡорбандарҙың дөйөм һаны&lt;small&gt;(граждандарҙы ла индереп)&lt;/small&gt;''':&lt;br&gt; 25 000 — 100 000 һәләк булыусылар&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;revolutioncasualties&quot;&gt;Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government».] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml |date=2014-03-11 }}//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012]&lt;/ref&gt; &lt;/small&gt; &lt;br&gt;  4 000 — 30 000 пропавших без вести&lt;ref name=ap-20110908&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/feedarticle/9835879 |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |author=Karin Laub |agency=Associated Press |work=The Guardian |date=8 September 2011 |access-date=25 November 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.moskvam.ru/publications/publication_825.html «Пыль, поднятая Западом, уляжется!»] // [[Москва (журнал)|Журнал «Москва»]]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; не менее 50 000 раненых&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |access-date=27 January 2012 |date=8 September 2011 |work=Arab Times |agency=Associated Press |location=Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615130129/http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |archive-date=15 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
---- 
'''*'''Революционерҙарға ҡулға төшкәндәр араһында күп һанлы иммигранттар некомбатанттар&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libyan Rebels Accused of Arbitrary Arrests, Torture|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/06/05/libya.war/index.html|date=5 June 2011|publisher=CNN}}&lt;/ref&gt;, 1692+ кешенән торған фаразланған минимум комбатанттар сифатында раҫланған&lt;ref&gt;300 заключенных в Бенгази,{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/41960775 |title=Archived copy |access-date=31 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812035932/http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ |archive-date=12 August 2011}}Мисуратта 230 тотҡон,[https://www.nytimes.com/2011/05/18/world/africa/18cemetery.html] Налутта 52 тотҡон,[http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/05/201152451012814342.html] 13 заключенных в Яфране,[https://www.youtube.com/watch?v=hVIZDIKxFSA] Әл-Галаала 50 тотҡон,[https://ottawacitizen.com/story_print.html?id=4993607&amp;sponsor=]{{Dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} Зинтанда 147 тотҡрн,[https://www.theguardian.com/world/2011/jul/14/libya-gaddafi-troops-demoralised-prisoners-of-war] Триполиҙа 600 тотҡон,{{cite web |url=http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |title=Archived copy |access-date=9 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330072328/http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |archive-date=30 March 2012}} Сабхта 1150 тотҡон,[http://www.dailynewsegypt.com/2011/09/21/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory/]Сиртта 150 тотҡон, минимум, 1692 кешене революционерҙар әсирлеккә ала&lt;/ref&gt;
 --&gt;
}}

'''Ливияла 2011 йылғы Граждандар һуғышы''' шулай уҡ  '''Ливияла Беренсе Граждандар һуғышы''' ({{Lang-ar|الحرب الأهلية الليبية}}) булараҡ билдәле — 2011 йылда Ливия биләмәһендә Ливия Жәмәһириәһе хөкүмәте һәм уның  1969 йылдан алып дәүләт менән идара иткән алыштырғыһыҙ лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендә революционерҙарҙың ҡораллы отрядтары араһында барған Граждандар һуғышы. Низағ 2011 йылдың февралендә күрше Тунис һәм Мысыр революцияларынан һуң сыуалыштарҙан башлана һәм тиҙ арала граждандар һуғышы формаһын ҡабул итә. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көньяғында бер нисә ҡаланы биләп, Жәмәһириә амахирия, шул иҫәптән төрлө илдәрҙәннигеҙҙә, ҡара Африка и - Чада, Гвинея, Нигерия, Кот-д/Ивуаранып эшләүселәр.

Ливия Милли күсмә советы (ПНС), хупланы [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Ғәрәп илдәре лигаһы|ЛАГИ]], [[Европа берлеге|ЕС]], башҡа ойошмалар һәм дәүләт-ара. Февраль сыуалыштар башланыу менән Конфликт [[2011 йыл]], революция тоҡанып һуң, күршеңә барыу Тунис һәм Мысыр тиҙ формаһы һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көнсығышында бер нисә ҡаланы яулап, шул иҫәптән төрлө илдәрҙән ялланған (ҡара Африканан - Чад, Гвинея, Нигерия, Кот-д’Ивуар һ.б.) һуғышмандар менән Жәмәһириә армияһына ҡаршы ҡаты һуғыш алып бара&lt;ref&gt;Алексей Калабанов [https://utro.ru/articles/2011/02/25/958487.shtml Наёмники Каддафи зачищают Ливию]//газета «Утро», 25.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев|first=Захар РАДОВ {{!}} Сайт «Комсомольской|last=правды»|url=https://m.kp.by/daily/25645/809127/|work=KP.BY - сайт «Комсомольской правды»|date=2011-03-01|accessdate=2017-11-30|language=ru}}{{Недоступная ссылка|accessdate=января 2022|fix-attempted=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Һуғышҡа тиклем 2009 йылдың 8 авгусында Эз-Звияла протесттар була, һуңыраҡ, 8 августа, ә һуңғараҡ Бенгазиҙағы протестар, 2011 йылдың 15 февралендә башланып, хоҡуҡ һаҡлау органдары тарафынан аяуһыҙ  баҫтырылған бәрелештәргә килтерә&lt;ref name=&quot;AmnestyRape&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/amnesty-questions-claim-that-gaddafi-ordered-rape-as-weapon-of-war-2302037.html|title=Amnesty questions claim that Gaddafi ordered rape as weapon of war|date=2011-06-24|work=The Independent|location=London|accessdate=26 June 2011|first=Patrick|last=Cockburn}}&lt;/ref&gt;. Каддафиға ҡаршы торған көстәр 5 мартта Милли күсмә советтың ваҡытлыса етәксе органын булдырып, уны илдең берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип иғлан иткәнлектән&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Barker|first=Anne|url=http://www.abc.net.au/news/2011-02-24/time-running-out-for-cornered-gaddafi/1955842|title=Time Running Out for Cornered Gaddafi|date=2011-02-24|work=ABC News|accessdate=12 September 2011}}&lt;/ref&gt;, бар ил буйлап таралған ихтилалға әүерелә.

Халыҡ-ара берләшмә, күпселек осраҡта, Каддафиҙың һәм уға тоғро ғәскәрҙәре ғәмәлдәрен хөкөм иткән. 26 февралдә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Каддафиҙың һәм уның яҡындарының активтарын бикләгән, уларҙың сәфәрҙәрен сикләгән һәм был мәсьәләне тикшереү өсөн Халыҡ-ара енәйәт судына тапшырыуға нигеҙ булып торған Резолюция 1970-те ҡабул иткән&lt;ref name=autogenerated13&gt;{{Cite news|last=Wyatt|first=Edward|title=Security Council Calls for War Crimes Inquiry in Libya|url=https://www.nytimes.com/2011/02/27/world/africa/27nations.html|access-date=27 February 2011|work=The New York Times|date=2011-02-26}}&lt;/ref&gt;. Халыҡ-ара енәйәт суды үҙ сиратында, Каддафиҙың ғәмәлдәре кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт тип баһаланыуы мөмкин, тип белдерҙе. Һуңыраҡ, 2011 йылдың 18 мартына ҡарай төндә Именлек Советы, «сит ил баҫып алыу көстәренең Ливия территорияһының теләһә ниндәй өлөшөндә булыу мөмкинлегенән» тыш, Ливия өҫтөндә осошһоҙ зона урынлаштырған һәм тыныс халыҡты яҡлау өсөн теләһә ниндәй саралар ҡулланырға рөхсәт биргән Резолюция 1973-тө (2011) ҡабул итте. Бынан һуң Жәмәһириә хөкүмәте контролдә тотҡан төрлө объекттар һауанан утҡа тотолдо. Шунан Каддафи хөкүмәте утты туҡтатырға теләүе хаҡында иғлан итә, ләкин хәрби хәрәкәттәр һәм бомбардировка дауам итә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/id/42164455|title= Gadhafi Blasts 'Crusader' Aggression After Strikes|work=NBC News|date=2011-03-19|access-date =14 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |access-date=2012-02-25 |url-status=dead | title=Libya accuses rebels of breaching truce | website=Dawn | date=2011-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110324053512/http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |archive-date=2011-03-24}}&lt;/ref&gt;. Бөтә конфликт дауамында революционерҙар, бәйән ителгән план Каддафиҙың китеүен үҙ эсенә алмағанлыҡтан, хөкүмәттең утты туҡтатыу буйынса һәм Африка союзының хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу тураһындағы тәҡдимдәрен кире ҡаға&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/04/201141116356323979.html |title=Libyan rebels reject African Union road map – Africa |publisher=Al Jazeera English |access-date=2013-08-27}}&lt;/ref&gt;.

Августа революционерҙар көстәре НАТО ғәскәрҙәренең киң масштаблы хәрби ҡыҫылыуы Ливия хөкүмәте ҡулындағы яр буйына һөжүм башлай, ул граждандар һуғышы барышын революционерҙар файҙаһына бора, шуның һөҙөмтәһендә революционерҙар, ахырҙа баш ҡала Триполиҙы яулап, бер ай элек юғалтҡан биләмәне кире ҡайтара  
&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html|title=Who is Saif al-Islam Gadhafi?|publisher=CNN|date=2011-08-21|access-date=12 September 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804091943/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html |date=2021-08-04 }}&lt;/ref&gt;, һөҙөмтәлә Каддафи әсирлектән ҡасыуға өлгәшә, ә лоялистар аръергард кампанияла ҡатнаша&lt;ref name=&quot;guardian-2011-08-24&quot;/&gt;. 2011 йылдың 16 сентябрендә БМО Күсмә милли советын Ливияның Жәмәһириә хөкүмәтен алмаштырған берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип таныған. Муаммар Каддафи 2011 йылдың 20 октябренә тиклем әсирлектән ҡаса, 23 октябрҙә Каддафи көстәренең һуңғы бастионы - Сирт ҡолай. Муаммар Каддафи үҙе ҡасып китергә маташҡанда әсирлеккә алына һәм Сирт янында, алдан тикшереүһеҙ, судһыҙ үлтерелә&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|url-status=dead|archive-date=22 October 2011|title=Gaddafi killed as Libya's revolt claims hometown|agency=Reuters Africa|date=2011-10-20|access-date=28 October 2011|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020 |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;. Шунан һуң Күсмә милли совет «Ливияны азат итеү» һәм «һуғыштың рәсми рәүештә тамамланыуы» тураһында 2011 йылдың 23 октябрендә иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/201110235316778897.html|publisher=Al Jazeera|date=2011-10-23|access-date=23 October 2011|title=NTC declares 'Liberation of Libya'}}&lt;/ref&gt;.

Әммә Ливияла декларацияланған граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, хәрби хәрәкәттәр ғәмәлдә Жәмәһирә көстәренең ҡалдыҡтары менән дауам иткән. Урындағы ополчениелар һәм ҡәбиләләр араһында төрлө фекер айырымлыҡтары, шул иҫәптән 2012 йылдың 23 ғинуарында Каддафиҙың элекке Бени-Вәлид нығытмаһындағы хәрби хәрәкәттәр барған, был властың альтернатив органын булдырыуға килтерә&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510050952/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|url-status=dead|archive-date=10 May 2012|title=Former Gaddafi stronghold revolts against Tripoli|date=2012-01-24|agency=Reuters Africa|first=Oliver|last=Holmes|location=Bani Walid|access-date=24 January 2012|accessdate=2021-10-20|archivedate=2018-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124 |date=2018-10-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aljazeera2401&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012124133415649500.html|title=Pro-Gaddafi fighters retake Bani Walid|publisher=Al Jazeera|date=2012-01-24|access-date=24 January 2012}}&lt;/ref&gt;. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан ополченсыларҙың роле бермә-бер етдиерәк проблема була. Бәғзеләре ҡоралланыуҙан баш тарта, һәм ПНС менән хеҙмәттәшлек көсөргәнешле була, был ополченсыларға ҡаршы күрһәтеүгә, һәм яңы хөкүмәттең ошондай төркөмдәрҙе таратыу йәки уларҙы Ливияның яңы ҡораллы көстәре менән берләштереү буйынса эш итеүенә килтерә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/09/2012923221126439787.html|title=Libyan forces raid militia outposts|publisher=Al Jazeera|date=2012-09-23|access-date=24 September 2012}}&lt;/ref&gt;.  Был хәл ителмәгән проблемалар һөҙөмтәлә Ливияла икенсе граждандар һуғышына килтерҙе.

== Сәбәптәре һәм тәүшарттары ==
=== Дәүләт идаралығы ===
Муаммар Каддафи «Ирекле офицерҙар юнионсы-социалиста» йәшерен ойошмаһы, 1969 йылда Ливияның короле Мөхәммәт Иҙрис I әс-Санусиҙы ҡолатҡан ғәрәп һул офицерҙары төркөмө башлығы була, һуңынан Каддафи үҙе яңы дәүләт башлығы булып китә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Qaddafi Is No Mubarak as Regime Overthrow May Trigger a 'Descent to Chaos' |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226160548/http://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |url-status=dead |archive-date=26 February 2011 |date=2011-02-23 |access-date=12 March 2011 |work=Bloomberg L.P. |author=Viscus, Gregory}}&lt;/ref&gt;. Түңкәрелештән һуң 1951 йылғы Конституция бөтөрөлә, илдә сәйәси партиялар тыйыла, панғәрәбизм сәйәсәте иғлан ителә&lt;ref name=&quot;Революция2&quot;&gt;{{книга|автор= Егорин А. З.|заглавие= Ливийская революция|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]|год= 1989|страницы= 56—58|isbn= 5-02-016693-6, ББК 66.2(6Лив) Е 30}}&lt;/ref&gt;. 1971-1977 йылдарҙа илдә Ғәрәп социалистик союзы берҙән-бер легаль сәйәси партия була, һуңынан ул да эшләүҙән туҡтай һәм ғәмәлдәге составы «революцион секторға» күсә. 1975 йылда Каддафи «Йәшел китап» булараҡ билдәле үҙенең фәлсәфәүи хеҙмәтен баҫтырып сығара. 1977 йылда рәсми рәүештә дәүләт башлығы вәкәләттәрен һалыуы тураһында иғлан итә һәм һуңынан 2011 йылға тиклем уның ни бары «революция лидеры» булыуын раҫлай, ә Ливия хөкүмәте әлегә тиклем уның ниндәй ҙә булһа власҡа эйә булыуын инҡар итә&lt;ref name=&quot;telegraph_gaddafi&quot;&gt;{{cite news|last=Wynne-Jones|first=Jonathan|title=Libyan minister claims Gaddafi is powerless and the ceasefire is 'solid'|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8393285/Libyan-minister-claims-Gaddafi-is-powerless-and-the-ceasefire-is-solid.html|work=The Telegraph|access-date=22 October 2011|date=2011-03-19|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jazeera_gaddafi&quot;&gt;{{cite news|title=Gaddafi: Libya dignity under attack|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/03/201132113120236750.html|publisher=Al Jazeera|access-date=22 October 2011|date=2011-03-02}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта Жәмәһириә ҡораллы көстәренең Юғары баш командующийы Каддафиҙың власы бер нисек тә сикләнмәгән. Бер ниндәй рәсми вазифалар биләмәйенсә,  Жәмәһириә лидеры бөтә дәүләт структуралары өҫтөнән ҡуйылған, уның рөхсәтенән тыш бер мөһим ҡарар ҙа ҡабул ителмәгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fccland.ru/stati/22205-istoriya-livii.html|title=История Ливии|website=Строительно-информационный портал|access-date=2021-10-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kapital-rus.ru/articles/article/zakonomernosti_i_osobennosti_arabskih_revolyucij/|title=Закономерности и особенности арабских революций {{!}} Капитал страны|website=kapital-rus.ru|access-date=2021-10-27}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи ҡарамағында Ливия Жәмәһириәһе де-юре тура демократиялы үҙәкләштерелмәгән дәүләт була &lt;ref&gt;{{cite news|last=Robbins|first=James|title=Eyewitness: Dialogue in the desert|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6425873.stm|access-date=22 October 2011|date=2007-03-07|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;,  ул Йәшел китап философияһына ярашлы идара ителә, өҫтәүенә Каддафи рәсми рәүештә вазифаһын һаҡлап ҡала. Ливия менән халыҡ комитеттары системаһы идара иткән,   улар ил төбәктәре өсөн урындағы власть органдары бурыстарын башҡарған. Ливияның Дөйөм халыҡ конгресы закондар сығарыу органы сифатында ситтән һайлана һәм Генераль секретарь етәкселегендә Дөйөм халыҡ комитеты башҡарма власть сифатында башҡарылды. Дөйөм халыҡ конгресына һайлауҙар «революция комитеттары» контроле аҫтында була; бынан тыш, ХКС-тың закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғы булманы һәм түбәнге халыҡ конгресы менән тәҡдим ителгән тәҡдимдәрҙе ошо уҡ революция комитеттары контроле аҫтында тикшереү бурысы йөкмәтелде. Бынан тыш, Революция лидеры Дөйөм милли конгресы ҡарарҙарына вето һалырға хоҡуҡлы булған. Дөйөм халыҡ конгресы тик «Революция етәкселеге» тәҡдиме буйынса ғына Юғары Халыҡ Комитеты формалаштыра алған. Freedom House мәғлүмәттәре буйынса, Каддафиҙың дәүләт тормошоноң бөтә аспекттарына ла ғәмәлдәге власын тәьмин итеү өсөн, был структуралар менән даими манипуляция яһағандар&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |title=Libya |work=Country Report |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-08-07 |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |date=2011-08-23 }}&lt;/ref&gt;.

Үрҙә әйтеп үтелгәнсә, Муаммар Каддафи ҡарамағында революцион комитеттар - башҡаса фекерләүҙе контролдә тотоу өсөн граждандар яҡлылар органдары булған. 
&lt;ref name=&quot;ливия22&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|title=Libya|date=2005-02-28|publisher=[[Государственный департамент США]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVoURoD?url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|archivedate=2012-10-26|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;, һәм уларҙа Ливия халҡының 10-20 % информатор булып эшләгән, өҫтәүенә хөкүмәттә, заводтарҙа һәм мәғариф секторында күҙәтеү алып барылған.&lt;ref name=&quot;ливия22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot; /&gt;. Халыҡ конгрестарынан айырмалы рәүештә, «революцион сектор» һайланмаған, ә юғарынан тәғәйенләнгән кешеләрҙән ғибәрәт ине. Илдәге реаль власть, формаль эшләүсе халыҡ конгрестары һәм халыҡ комитеттары эшмәкәрлеген контролдә тотоуҙы маҡсат итеп ҡуйған һәм туранан-тура Каддафиға буйһонған «революцион комитеттар» ҡулында булған&lt;ref&gt;[http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html Ливия — Правовые системы стран мира. Энциклопедический справочник — ред. А. Я. Сухарев. — Международное право] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923004358/http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html |date=2011-09-23 }}&lt;/ref&gt;. 1979 йылда революцион комитеттар ахыр килеп аяуһыҙ репрессиялар үткәргән дәүләт сәйәсәтен әүҙем яҡлаусыларға әүерелә&lt;ref name=&quot;ham_40_1&quot;&gt;{{cite book|last=Ham|first=Anthony|title=Libya|year=2007|publisher=[[Lonely Planet]]|location=Footscray, Victoria|isbn=978-1-74059-493-6|url=https://archive.org/details/isbn_9781740594936|url-access=registration|edition=2nd|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781740594936/page/40 40]–1}}&lt;/ref&gt;. 1980-се йылдар башында революцион комитеттар ҙур власҡа эйә була һәм Жәмәһириәлә көсөргәнешлек сығанағына әйләнеп бара&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot; /&gt;, хатта Каддафи ҙа ҡайһы берҙә уларҙың һөҙөмтәлелеген тәнҡитләй&lt;ref name=&quot;ham_40_1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot; /&gt;. Урындарҙағы революция комитеттары, үҙ сиратында, революция лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендәге «Революция етәкселеге» идаралығы Үҙәк комитетына буйһонған.

Шулай итеп, формаль рәүештә илдә власть халыҡтыҡы булһа ла һәм дәүләт башлығы булмаһа ла, реаль власть - һайланмаған ревкомдарҙыҡы&lt;ref&gt;{{cite web|date=2011-03-28|url=http://www.ng.ru/courier/2011-03-28/9_livia.html|title=Ливия — заговор Запада или народное восстание?|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2013-02-12|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;, ә Муаммар Каддафи үҙе, дәүләттә уның урыны ярымрәсми рәүештә танылһа ла, ысынында иһә абсолют власҡа эйә ине. «Революция лидеры» Муаммар Каддафи бер кем тарафынан да һайланмаған һәм ул бер кемгә лә отчёт бирмәгән&lt;ref&gt;[https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html Государственное устройство. Правовая система. Гражданское право. Уголовное право. Судебная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404193554/https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html |date=2022-04-04 }}&lt;/ref&gt;. Дөйөм алғанда, тап «Революцион етәкселек» дәүләттә төп ролде уйнаған&lt;ref&gt;[http://stepandstep.ru/catalog/your-city/131350/liviya-do-voyny.html Ливия до войны]&lt;/ref&gt;. 

[[WikiLeaks]] арҡаһында, АҠШ-тың дипломатик телеграммалары хәбәрҙәренең таралыуы «Каддафиҙың тактик манёврҙары оҫталығы»н  күрһәтте&lt;ref name=&quot;Whitlock 02/22&quot;&gt;{{Cite news |author=Whitlock, Craig |title=Gaddafi Is Eccentric But the Firm Master of His Regime, Wikileaks Cables Say |work=The Washington Post |date=2011-02-22 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/22/AR2011022207298.html|access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Үҙ ырыуы вәкилдәрен һәм туғандарын үҙәк хәрби һәм хөкүмәт вазифаларында урынлаштырып, ул үҙенең яҡлыларын да, ярышташтарын да оҫта маргиналлаштырған, шуның менән көстәр балансын, тотороҡлолоҡто һәм иҡтисади үҫеште һаҡлаған. Был уның улдарына ла ҡағылған, сөнки, ысын алмашсы һәм ярышташ барлыҡҡа килмәһен өсөн, бер нисә тапҡыр яратҡан улдарын алмаштырған&lt;ref name=&quot;Whitlock 02/22&quot;/&gt;.

Көнбайышта уны «тотороҡһоҙ психикалы» кеше тип атағандар, ғәрәп донъяһында ул «''мәжнүн''» – ''аҡылһыҙ'' тигән насар ҡушаматҡа лайыҡ булған, ләкин Каддафи киреһенсә үҙен бөйөк дәүләт эшмәкәре-философ тип иҫәпләгән&lt;ref&gt;{{cite news|last=Bazzi|first=Mohamad|title=What Did Qaddafi's Green Book Really Say?|url=https://www.nytimes.com/2011/05/29/books/review/what-did-qaddafis-green-book-really-say.html|access-date=28 October 2011|newspaper=The New York Times|date=2011-05-27}}&lt;/ref&gt;. Триполитанияла тыуып үҫкән Муаммар Каддафи 40 йылдан ашыу власта торған осорҙа Көнсығыш Ливия ҡәбиләләре сәйәсәттә ҡатнашыуҙан тулыһынса ситләтелә&lt;ref&gt;[https://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ Революция бугров и разломов // «Эксперт» № 30—31 (813) 30 июл 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324121111/http://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ |date=2019-03-24 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй Фәндәр Академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре, Рәсәй дәүләт гуманитар университетының хәҙерге Көнсығыш кафедраһы мөдире, Юғары иҡтисад мәктәбе милли тикшеренеү университеты профессоры Андрей Коротаев Триполитания һәм Киренаика ҡәбиләләре араһындағы низағты илдәге граждандар һуғышына сәбәпсе тип иҫәпләй.

Көнбайыштың бер нисә киң мәғлүмәт сараһы сығанағына ярашлы, Каддафи үҙенең хөкүмәтенә ҡаршы хәрби түңкәрелеш ойошторолоуынан ҡурҡа һәм юрый Ливияның ҡораллы көстәрен сағыштырмаса көсһөҙ хәлдә тота. Ливия армияһында 50 000 самаһы хәрби хеҙмәткәр булып, Каддафи ҡәбиләһе ағзаларынан йәки уға лояль башҡа ҡәбиләләр ағзаларынан торған яҡшы йыһазландырылған һәм өйрәтелгән дүрт һайланма бригадаһы иң ҡеүәтле подразделениеларының береһе тип иҫәпләнгән. Уларҙың береһен, Хәмис бригадаһын улы Хәмис етәкләгән. Урындағы ополченсылар һәм революцион комитеттар ҙа бик яҡшы ҡоралланған булған. Даими хәрби частар насар ҡоралланған, уларға бүленгән хәрби техника иҫкергән була, бында хәрби әҙерлек тә шәптән түгел ине»&lt;ref name=&quot;KFMBChannel8&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.cbs8.com/story/14084125/clampdown-in-libyan-capital-as-protests-close-in|title=Qaddafi Survival Means Weak Army, Co-Opted Tribes |agency=Associated Press|work=KFMB-TV|date=2011-02-23 |access-date=5 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.npr.org/2011/03/10/134404618/gadhafis-military-muscle-concentrated-in-elite-units |title=Gadhafi's Military Muscle Concentrated In Elite Units |newspaper=NPR.org |publisher=[[NPR]] |date= 2011-03-10 |access-date=2 July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |title=Video Libyan Leader Muammar Gaddafi's Forces Facing Modern Firepower From RAF |publisher=Sky News |date=2011-03-18 |access-date=2011-07-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322213900/http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |archive-date=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;.

=== Ришүәтселек, иҡтисади һәм социаль үҫеш ===
1969 йылдан 1975 йылға тиклем Ливияла йәшәү кимәле, көтөлгән ғүмер оҙайлығы һәм белемлеләр һаны яйлап үҫкән. Каддафиҙың 42 йыллыҡ идараһы аҙағына Ливия халҡы йән башына 14 000 доллар күләмендә килемгә эйә булған, шулай ҙа, төрлө иҫәпләүҙәр буйынса, халыҡтың өстән бер өлөшө фәҡирлек сигендә йәшәгән&lt;ref&gt;Christopher S. Chivvis, Keith Crane, Peter Mandaville, Jeffrey Martini [https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR100/RR129/RAND_RR129.pdf 'Libya’s Post-Qaddafi Transition,'] Rand Corporation, 2012 p.11&lt;/ref&gt;. Рәсәй интернет-порталы мәғлүмәттәре буйынса, Ливияла уртаса эш хаҡы 1050 доллар тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://svpressa.ru/economy/article/35820/|title=Зарплаты в России в 2 раза ниже нормы|publisher=[[Свободная пресса]]|author=Лев Иванов|date=2010-12-20|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;. Каддафи осоронда Ливияла традицион мосолман йәмғиәте тормошона йоғонто яһарлыҡ ҡайһы бер ыңғай үҙгәрештәр индерелә&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-libya-assembly-idUSBRE89D0F520121014 'Libya’s national assembly elects former diplomat as prime minister,'] [[Reuters]] 14 October 2012&lt;/ref&gt;: балалар никахтары тыйыла, башҡарған хеҙмәте өсөн ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән бер тигеҙ түләү менән файҙалана, ә юғары белем алған ҡатын-ҡыҙҙарҙың өлөшө 1966 йылда 8 %-тан алып 1996 йылда 43 %-ҡа тиклем артҡан, был күрһәткес ир-егеттәр кимәленә тап килә&lt;ref name=&quot;Observer&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | archive-url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | url-status=dead | archive-date=14 May 2016 | title=Gaddafi's odd love affair with women | work=[[The Observer (Uganda)|The Observer]] | date=2011-10-27 | access-date=29 April 2016 | author=Kiapi, Evelyn Matsamura }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women |date=14 May 2016 }}&lt;/ref&gt;. Шулай ҙа Ливия ҡануниәте нигеҙендә «ислам шәриғәтенең төп принциптарына таянып» төҙөлгән&lt;ref name=&quot;Ливия (государство)&quot;&gt;{{из|БСЭ|http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/070/126.htm|title=Ливия}}&lt;/ref&gt;, илдә алкоголле эсемлектәр һәм ҡомарлы уйындар тыйылған&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web|title=Muammar al-Qaddafi|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8Niy40?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, күп ҡатынлылыҡ рөхсәт ителгән&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.pravda.ru/news/world/1144304-libya/|title=Ливийцам разрешили многоженство|author=Редакция Правда.Ру|website=Правда.Ру|date=2013-02-08|access-date=2021-10-22}}&lt;/ref&gt;, Каддафи идаралығы ваҡытында йәмәғәт язаһын һәм енәйәт язаларын әүҙем ҡуллана башлағандар&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ливия: краткая справка|publisher=[[Би-би-си]]|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|date=2009-09-18|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8MNwIi?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;ә йыл иҫәбе Мөхәммәт пәйғәмбәр үлгән йылдан алып иҫәпләнгән, бөтә сиркәүҙәр һәм христиан клубтары ябылған. Өйһөҙҙәр һаны күп булмаған, белем кимәле 88 %, грамотаһыҙҙар — 12 %, ә көтөлгән ғүмер оҙайлығы 74 йәш тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|title=World Population Prospects The 2010 Revision (стр. 124)|publisher=[[ООН]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVWusP4?url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN?locations=LY|title=Life expectancy at birth, total (years) - Libya|publisher=The World Bank|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;. Ливияның иҡтисады нигеҙҙә илдең энергетика секторы тирәләй структурланған, ул экспорт керемдәренең 95 %-ын, эске тулайым продукттың 80 %-н һәм дәүләт табыштарының 99 %-ын етештергән (генерировал). Дәүләт килеменең күпселек өлөшө 1970 йылдарҙа ҡапыл күтәрелгән нефть сығарыуҙан килгән. 1980-се йылдарҙа был аҡсаның ҙур өлөшө ҡорал һатып алыуға, шулай уҡ бөтә донъя буйлап төрлө террористик төркөмдәрҙе финанслауға тотонола&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239888 |title=Endgame in Tripoli|date=2011-02-24 |work=[[The Economist]] |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Libya – The Struggle for Survival|author=Simons, Geoffrey Leslie|author-link=Geoff Simons|page=[https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281 281]|publisher=[[St. Martin's Press]]|location=New York City|year=1993|isbn=978-0-312-08997-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281}}&lt;/ref&gt;. 1980 йылдың ғинуарында шәхси сауҙаны бөтөрөү һәм уның урынына йәмәғәт һәм кооператив магазиндар системаһын булдырыу тураһында иғлан ителә.

1980 йылдарҙа нефть хаҡтарының кәмеүе Жәмәһириә именлеген ныҡ ҡаҡшата. Йөҙәрләгән төҙөлөш туҡтатылған, Каддафи үҙ көстәренә таяныу сәйәсәтен иғлан иткән, ләкин 1987 йылда «Жәмәһириәлә үҙгәртеп ҡороу» тураһында иғлан итергә мәжбүр булған. Шәхси секторҙың хоҡуҡтары дәүләт секторы менән тиңләштерелә, дәүләт импорт-экспорт компаниялары бөтөрөлә, киң амнистия иғлан ителә. Хужалыҡ эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен ҡаты контролдә тотҡандан һуң шәхси инициатива хуплана башланы, хеҙмәтләндереү өлкәһендә генә түгел, эшкәртеү сәнәғәтендә лә шәхси магазиндар һәм шәхси бизнес асырға рөхсәт ителә. Әммә иҡтисадты бер аҙ либералләштереү, бәләкәй һәм урта бизнесты тергеҙеүгә курс дәүләт контроле аҫтында тормошҡа ашырыла. 1990 йылдың мартында иҡтисадта реформалар үткәреү менән бер рәттән Дөйөм халыҡ конгресы «Революцион законлылыҡ хартияһы»н ҡабул итә, уға ярашлы Ливия революцияһы лидеры полковник Муаммар Каддафиҙың һәр директиваһы мотлаҡ үтәлергә тейешле була.

Ливияның эске тулайым продукты 2007 йылға тиклем яйлап 228,2 миллиард долларға етә, шунан һуң ул төшә башлай, һәм 2010 йылда 194,3 миллиард доллар тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://svspb.net/danmark/vvp.php?l=livija|title=ВВП Ливии по годам. График и таблица|website=svspb.net|access-date=2021-10-16}}&lt;/ref&gt;, Кеше потенциалын үҫтереү индексы (ИРЧП) Тунис һәм Мысырҙағына ҡарағанда яҡшыраҡ булған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|title=Доклад о развитии человека 2010 (стр. 212)|publisher=[[Индекс развития человеческого потенциала]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVXXRVp?url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;, Әммә 2010 йылда Ливияла коррупцияның юғары кимәле күҙәтелә, мәҫәлән, ГФР-ҙағы Transparency International ойошмаһы төҙөгән ришүәтселекте үҙләштереү индексы Ливия 2,2 балл йыя (ни тиклем һан юғарыраҡ — коррупция кимәле шул тиклем аҙыраҡ), 178 илдән 146-сы урынды биләй, был Мысырҙағыға (98-се урын) һәм Тунистағыға (59-сы) ҡарағанда насарыраҡ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|title=Corruption Perceptions Index 2010|publisher=[[Transparency International]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnA4bm?url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. Бер мәҡәләлә әйтелгәнсә, бындай хәл яҡшы белем, демократияға юғары талап менән дәүләттең сәйәси системаһына юғары талап араһында ҙурыраҡ ҡапма-ҡаршылыҡ тыуҙырған&lt;ref name = &quot;Maleki 02/09&quot;&gt;{{cite web| title=Uprisings in the Region and Ignored Indicators| author=Maleki, Ammar| date=2011-02-09| publisher=[[Rooz]] (via Payvand)| url=http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html| access-date=2011-03-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425231858/http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html |date=2013-04-25 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй Фәндәр академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының ғилми хеҙмәткәре Алексей Подцероб, илдә йәшәү кимәле ярайһы уҡ юғары булғанлыҡтан, хөкүмәткә ҡаршы сығыштар социаль-иҡтисади сәбәптәр арҡаһында булмаған, тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1317702840|title=А.Подцероб: Ливийская трагедия - причины и последствия|publisher=ЦентрАзия|date=2011-10-04|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;.

Ливияла эшһеҙлек проблемаһы торған: 2005 йылда эшһеҙлек 13 % тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4515919.stm | work=BBC News | first=Rana | last=Jawad | title=Libya grapples with unemployment | date=2005-05-05}}&lt;/ref&gt;, 2009 йылда был күрһәткес 20,7 %-ҡа тиклем артҡан&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|title=Libya's jobless rate at 20.7 percent: report|publisher=af.reuters.com|date=2009-03-02|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVlSUNO?url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}&lt;/ref&gt;. Ғаиләләрҙең 16 %-тан ашыуында тотороҡло килем алған ағзалар булмаған, ә ғаиләләрҙең 43,3 %-ында тотороҡло килемле бер генә ағзаһы булған. 2011 йылда Ливия халҡының 40 %-ы тиерлек ярлылыҡ сигендә йәшәһәләр ҙә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2022/06/07/muammar_gaddafi/|title=«Бешеный пес пустыни» Террор, шатры и личная женская гвардия. Как жил и за что умер Муаммар Каддафи?|website=lenta.ru|access-date=2022-06-09}}&lt;/ref&gt;, баҙарҙа даими рәүештә эшсе көстәрҙең етмәүе һиҙелә, сөнки унда миллиондан ашыу хеҙмәтсән-иммигрант була&lt;ref&gt;{{Cite news |title = Libya's Jobless Rate at 20.7 Percent: Report |agency = Reuters Africa |date = 2009-03-02 |url = https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101204174620/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |url-status = dead |archive-date = 4 December 2010 |access-date = 12 March 2011 |accessdate = 2022-01-19 |archivedate = 2012-10-20 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}&lt;/ref&gt;. Был хеҙмәтсән мигранттар хәрби хәрәкәттәр башланғас, Ливиянан киткән ҡасаҡтарҙың төп өлөшөн тәшкил иткән. Ливияла бушлай белем алыуға, бушлай һаулыҡ һаҡлауға һәм торлаҡ алыуҙа билдәле бер ярҙамға юлды тәьмин итеүсе социаль тәьминәт системалары булған&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.1tv.ru/news/world/188829|title=Полковник Каддафи погиб в своем родном городе|publisher=[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]|author=Евгений Сандро|date=2011-10-20|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;, ә кеше ҡулы тыуҙырған бөйөк йылға илдең күпселек биләмәләрен бушлай сөсө һыу менән тәьмин итеү маҡсатында төҙөлгән&lt;ref name=&quot;dailynews&quot;&gt;{{cite web |last=Azad |first=Sher |title=Gaddafi and the media |url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |url-status=dead |archive-date=2011-10-25 |work=[[Daily News (Sri Lanka)|The Daily News]] |access-date=2011-10-22 |date=2011-10-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.water-technology.net/projects/gmr/|title=GMR (Great Man-Made River) Water Supply Project (проект водоснабжения Великая рукотворная река)|publisher=Verdict Media Limited|accessdate=2020-09-03|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322002049/https://www.water-technology.net/projects/gmr/|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;,  ул Ливия халҡының яртыһын көнкүреш һәм ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн һыу менән тәьмин иткән&lt;ref name=&quot;daili5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|title=Gaddafi and the media|publisher=www.dailynews.lk|author=|date=|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVaOtw2?url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mdpi.com/2504-3900/2/11/586/pdf|title=Water Resources and Desalination in Libya:A Review (Водные ресурсы и опреснение в Ливии: Обзор)|publisher=MDPI|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fao.org/3/ad456e/ad456e0c.htm|title=Appendix 5: Country case study - national water policy review, and managment of water scarcity in the Libyan arab Jamahiriya (раздел 5:исследование проблемы в стране - национальная политика касающаяся воды, и решения проблемы нехватки воды в Ливийской арабской Джамахирии)|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;.

Иң насар иҡтисади шарттарҙың береһе дәүләттең көнсығыш өлөшөндә, ҡасандыр Каддафи нефть сығарған боронғо донъяның игенгә бай урыны булған&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18290470 |title=A Civil War Beckons|date=2011-03-03 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239900 |title=Building a New Libya|date=2011-02-24 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Торлаҡ шарттарын бер ни тиклем яҡшыртыуҙы һәм кеше ҡулы булдырған бөйөк йылғаны иҫәпкә алмағанда, күп йылдар дауамында был төбәктә инфраструктура бик аҙ үҫешкән&lt;ref name=&quot;dailynews&quot;/&gt;. Мәҫәлән, Бенгазиҙағы берҙән-бер канализация станцияһы 40 йылдан ашыу эшләгән, һәм һөҙөмтәлә таҙартылмаған ағынты һыуҙар экологик проблемаларға килтергән&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | title=Dispatch from Libya: Why Benghazi Rebelled | work=Time | date=2011-03-03 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | archive-date=12 March 2016 | accessdate=2022-01-19 | archivedate=2016-03-12 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html |date=2016-03-12 }}&lt;/ref&gt;.

Бер нисә сит ил хөкүмәте һәм аналитиктары белдереүенсә, Ливия бизнесының ҙур өлөшөн Каддафи, уның ғаиләһе һәм хөкүмәте контролдә тотҡан&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/idUS108205791820110304 | title=Lesson from Libya: Despotism, Poverty and Risk |work=Reuters| date=2011-03-04}}&lt;/ref&gt;. Америкалағы илселек миссияһы хеҙмәткәрҙәренең дипломатик документацияһында әйтелгәнсә, Ливия иҡтисады «хөкүмәт - йәки Каддафи ғаиләһе, йәки уның яҡын сәйәси союздаштары - һатып алырға, һатырға йәки биләргә кәрәк булған бөтә нәмәлә туранан-тура өлөшкә эйә булған клептократия» булған&lt;ref name=&quot;nytimes&quot; /&gt;. Америка Ҡушма Штаттарының рәсми кешеләре әйтеүенсә, Каддафи 42 йыллыҡ етәкселек итеү дәүерендә бик ҙур шәхси байлыҡ туплаған&lt;ref name=risen&gt;{{cite news |author1=Risen, James |author2=Lichtblau, Eric | date=2011-03-09 |url=https://www.nytimes.com/2011/03/10/world/africa/10qaddafi.html|title=Hoard of Cash Lets Qaddafi Extend Fight Against Rebels |work=The New York Times |access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;. The New York Times, ҡиммәтле йорттар, Голливуд фильмдарына инвестициялар һәм Американың поп-йондоҙҙары менән шәхси кисәләр ойоштороусы Каддафиҙың туғандары мул тормошта йәшәгән&lt;ref name=&quot;nytimes&quot;&gt;{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2011/03/24/world/africa/24qaddafi.html| title=Shady Dealings Helped Qaddafi Build Fortune and Regime |work=The New York Times | date=2011-03-24 | first1=Eric | last1=Lichtblau | first2=David | last2=Rohde | first3=James | last3=Risen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2011/04/libya | title=One reason Qaddafi might fold |work=The Economist | date=2011-04-01}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылда Каддафи, дәүләт органдарына түгел, илдең алты миллион халҡына нефтте һатыуҙан алынған табышты бүлеү ярҙамында ришүәтселек коррупция менән көрәшергә ниәтләүен белдереп, амбициялы һәм популистик реформаны тормошҡа ашырырға маташты&lt;ref name=&quot;reuters_handout&quot; /&gt;, сөнки «аҡса дәүләт органы ҡарамағында булғанда, урлашыу һәм коррупцияға урын бар» тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;bbc_handout&quot;&gt;{{cite news|title=Gaddafi 'to hand out oil money'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7591458.stm|work=BBC News|access-date=23 October 2011|date=2008-09-01}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи, «ливийҙарҙы бюрократиянан азат итеү» һәм «дәүләт бюджетын коррупциянан һаҡлау» маҡсатында министрҙар кабинеты системаһының күпселек өлөшөн бөтөрөргә тәҡдим итеп, хөкүмәт бюрократияһын радикаль реформаларға саҡырҙы. Көнбайыш дипломаттары фекеренсә, был аҙым, күрәһең, реформаларҙы тиҙләтеү маҡсатында хөкүмәткә баҫым яһауға йүнәлтелгән булған&lt;ref name=&quot;reuters_handout&quot;&gt;{{cite news|title=Libya's Gaddafi tells govt to hand out oil money|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508|access-date=30 October 2011|date=2008-05-08|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729215929/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508 |date=2020-07-29 }}&lt;/ref&gt;. 2008 йылдың мартында Каддафи илдең ғәмәлдәге административ структураһын таратыу һәм нефттән алынған килемде туранан-тура халыҡҡа бүлеү буйынса пландар тәҡдим итте. Планда оборона, эске именлек һәм сит ил эштәре министрлыҡтарынан тыш, бөтә министрлыҡтарҙың, шулай уҡ стратегик проекттарҙы тормошҡа ашырыусы департаменттарҙың эшмәкәрлеген туҡтатыу ҡаралғайны. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&amp;id=19968&amp;prog=zgp&amp;proj=zdrl,zme#news |title=Libya: Ministries Abolished |publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |access-date=2010-02-14}}&lt;/ref&gt;. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын&lt;ref&gt;{{cite news|title=Gaddafi threatens to abolish government ministries|url=http://www.meed.com/sectors/economy/gaddafi-threatens-to-abolish-government-ministries/850614.article|access-date=29 October 2011|date=2008-03-03|work=MEED}}&lt;/ref&gt; һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе&lt;ref name=&quot;reuters_oil&quot; /&gt;.

Каддафи планы буйынса милли тауыш биреү 2009 йылда, Ливияның халыҡ комитеттары, дөйөм алғанда, илдең юғары власть органдары, уны кисектереү өсөн тауыш биргәндән һуң, үткәрелде. Дөйөм халыҡ конгресы 468 халыҡ комитетынан 64-е генә планды кисекмәҫтән тормошҡа ашырыуҙы һайлауын иғлан итте, ә 251 кеше уны тормошҡа ашырыуҙы хупланы, «әммә уны бойомға ашырыу мөмкинлеге булғанға тиклем кисектереүҙе һораны».

Хөкүмәттең ҡайһы бер юғары дәрәжәле чиновниктары был планға ҡаршы сығыш яһаны һәм, был план «инфляцияны таратып һәм капитал ҡасыуҙы дәртләндереп, дәүләт иҡтисадын юҡҡа сығарасаҡ», тип белдерҙе. Каддафи, 30 000-гә яҡын ливия динары (23 000 АҠШ доллары) йыл һайын яҡынса миллион ярлы ливия кешеһенә вәғәҙә иткән схема «ил сәскә атыр алдынан алдағы 2 йылға хаос тыуҙырыуы мөмкин», әммә «яңы форма идаралығы буйынса эксперимент яһарға ҡурҡмағыҙ» һәм «был план Ливия балалары өсөн яҡшыраҡ киләсәк тәҡдим итергә тейеш», тип таныған&lt;ref name=&quot;reuters_oil&quot;&gt;{{cite news|title=Libyan congresses delay Gaddafi's oil shareout plan|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729170030/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303 |date=2020-07-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libya delays Gaddafi oil plan|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2009/03/200933183343913989.html|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|publisher=[[Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;. Әммә был план мотлаҡ үтәлмәне.

=== Ливияла кеше хоҡуҡтары ===
1972 йылдың 31 майында эшселәрҙең һәм студенттарҙың забастовкаларын һәм демонстрацияларын тыйған, шулай уҡ матбуғатҡа ҡаты контроль индергән закон баҫылып сыға&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Новейшая история арабских стран Африки: 1917—1987|ссылка= https://archive.org/details/isbn_5020167142 |издательство= Наука |место= М.|год= 1990|страницы= [https://archive.org/details/isbn_5020167142/page/184 184]—192|isbn= 5-02-016714-2}}&lt;/ref&gt;. 2009 һәм 2011 йылдарҙа Матбуғаттың азатлыҡ индексы Ливияны Яҡын Көнсығышта һәм Төньяҡ Африкала цензураһы иң юғары булған&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |title=Freedom of the Press 2009&amp;nbsp;– Table of Global Press Freedom Rankings |publisher=[[Freedom House]] |year=2009 |format=PDF; 696 KB |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224233/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |archive-date=2011-08-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520232850/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |date=2009-05-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Freedom of the Press 2011 |url=http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-05-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |archive-date=2011-05-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |date=2011-05-15 }}&lt;/ref&gt;, 2010 йылда АҠШ-тың Freedom House ойошмаһы, азатлыҡтың иң түбәнге кимәлен аңлатҡан 7 рейтингын ҡуйып (рейтинг ни тиклем түбән — азатлыҡ шул тиклем юғарыраҡ), Ливияла матбуғат азатлығын һәм сәйәси хоҡуҡтарҙы тормошҡа ашырыу мөмкинлеген баһаланы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862|title=Libya|publisher=[[Freedom House]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnjNBZ?url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302005755/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |date=2014-03-02 }}&lt;/ref&gt;. Ошонан айырмалы рәүештә, БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса советының 2011 йылдың ғинуарындағы докладында, унда Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе революцияға тиклем бер ай алдан баҫылып сыҡҡан, илдә кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге хәлдең ҡайһы бер аспекттары, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле һәм башҡа өлкәләрҙәге хәле юғары баһаланды&lt;ref name=&quot;ohchr&quot;&gt;{{cite web|title=Report of the Working Group on the Universal Periodic Review: Libyan Arab Jamahiriya|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-15.pdf|work=[[Universal Periodic Review]]|publisher=United Nations|access-date=2011-10-26|date=2011-01-04}}&lt;/ref&gt;.

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарамағындағы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе делегацияһы Ливияла кеше хоҡуҡтары тураһында доклад баҫтырып сығарған. Докладта ил, халыҡ йыйылыштары аша бөтә граждандарҙың власты тормошҡа ашырыуын гарантиялаған туранан-тура халыҡ демократияһына нигеҙләнгән, тиелә. Граждандар конгрестарҙа сәйәси, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни мәсьәләләр буйынса үҙ фекерен белдерә ала тиелә. Бынан тыш, докладта, халыҡ үҙ фекерен белдерә алырлыҡ гәзит һәм телеканалдар кеүек мәғлүмәт платформалары бар, тип билдәләнде. Ливия властары раҫлауынса, Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһендә бер кем дә сиктән тыш ярлылыҡтан һәм аслыҡтан ғазап сикмәгән, хөкүмәт аҙ килемле кешеләргә иң кәрәкле әйберҙәр һәм аҙыҡ-түлек гарантиялаған. 2006 йылда табыштары түбән кешеләргә банктарҙа һәм компанияларҙа урынлаштырыу өсөн 30 000 долларға тиклем инвестиция портфелдәре биреү буйынса башланғыс ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;lib.ohchr.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |title=U.N. Human Rights Council resolution: Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya (2010) |access-date=2013-10-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529133237/http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |date=2016-05-29 }}&lt;/ref&gt;.

Әммә ысынбарлыҡта барыһы ла башҡаса тора, башҡаса фекерләү 1973 йылдың 75-се Законына ярашлы язалана, 1974 йылда Каддафи сәйәси партия булдырыуҙа ғәйепле һәр кем үлем язаһына тарттырыла, дәүләттә бөтә диссидент хәрәкәттәре лә тыйыла тип белдерә&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Special issue on human rights in Libya. Al-Inqad (1993)&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт башҡа фекер йөрөтөүсе граждандарҙы, сыбыҡ менән һуҡтырыу йәки аяҡ-ҡулдарын ҡырҡыу, быны йәмәғәт телеканалдарынан күрһәтеү ысулы менән язалаға&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot;&gt;{{cite journal|url=http://www.meforum.org/878/libya-and-the-us-qadhafi-unrepentant|title=Libya and the U.S.: Qadhafi Unrepentant|journal=The Middle East Quarterly|author=Mohamed Eljahmi|year=2006|access-date=12 September 2011}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Ливияның махсус хеҙмәттәре бөтә донъя буйлап Ливия диссиденттарын үлтергән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|title=Overview of State-Sponsored Terrorism|publisher=permanent.access.gpo.gov|date=1997|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpBuJv?url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Staff (2002). ''The Middle East and North Africa, 2003''. Europa Publications (London). p. 758. {{ISBN|978-1-85743-132-2}}.&lt;/ref&gt;. 2004 йылда Каддафи Бөйөк Британияла 1960-сы йылдарҙан бирле йәшәгән Ливия диссидент журналисы Ашур Шәмис өсөн элеккесә 1 миллион $ вәғәҙә итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|title=Gadaffi still hunts «stray dogs» in UK|publisher=[[The Guardian]]|author=Martin Bright|date=2004-03-28|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpb8fT?url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;.

1970 йылдарҙа Каддафи авторы булған «Йәшел китап» күп йылдар дауамында мәктәптәрҙә лә, университеттарҙа ла идеологик белем биреүҙең төп сығанағы булған. Би-би-сиҙа бер ливия кешеһе менән интервьюға һылтанма яһап, быны сүп-сар тип атаған уҡытыусыларҙың язаланыуы хаҡында әйтелгәйне&lt;ref&gt;{{cite news|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13235981|title=What now for Colonel Gadaffi's Green Book?|date=29 April 2011|access-date=30 October 2011}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта китапта асыҡтан-асыҡ хөкөм ителгән һәм сикке осраҡтарҙа ғына күҙ уңында тотолған, әммә ул дәүләт тарафынан әүҙем ҡулланылған&lt;ref name=&quot;lib.ohchr.org&quot;/&gt;. Мәктәп программаһында инглиз һәм француз телдәре тыйылған булған, ә сит ил кешеләре менән сәйәси темаларға һөйләшеү өс йылға иркенән мәхрүм ителеү менән янаған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|title=A new flag flies in the east|publisher=[[The Economist]]|date=2011-02-24|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVqIK1N?url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Ливияла төп бербер халҡы, уларҙың милли теле һәм мәҙәниәте ҡәтғи тыйылған. Ливияла хатта берберҙәр барлығы тураһында иҫкә алыуҙар юҡҡа сығарылған, шулай итеп бөтә бербер топонимдары ла ғәрәп телендәгегә алмаштырылған, мәҫәлән, Нафус тауҙары ''Көнбайыш тауҙары'' тип үҙгәртелгән һәм бөтә ерҙә лә шуға оҡшаш нимәләр ҡабатланған&lt;ref name=&quot;Libya’s Berbers&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Simpson|first=John|title=Waiting game for rebels in western Libya|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14026216|access-date=18 August 2011|work=BBC News|date=5 July 2011}}&lt;/ref&gt;.

2009 йылдың декабрендә Каддафи, хөкүмәт чиновниктарына Ливия тиҙҙән «яңы сәйәси осорҙо» үткәреп ебәрәсәк һәм министр кимәлендә вазифалар һәм милли именлек буйынса кәңәшсе вазифаһы (премьер-министр эквиваленты) кеүек мөһим вазифаларға ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк, тип хәбәр ителгәйне. Ғәҙел һайлауҙарҙы тәьмин итеү өсөн халыҡ-ара күҙәтеүселәр йәлеп ителәсәк, тип вәғәҙә бирҙе. Уның телмәре ығы-зығы тыуҙырыуы билдәле. Был һайлауҙарҙы 2010 йылда Жәмәһириә власы органдарына даими һайлауҙар менән бер үк ваҡытта үткәреү планлаштырылғайны, әммә улай булманы, был Ливия халҡының ышанысын бөтөрә һәм ауыр тойғо ҡалдыра &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/wikileaks-files/libya-wikileaks/8294906/AL-QADHAFI-SUGGESTS-LIBYAN-ELECTIONS-MAY-BE-IN-THE-OFFING.html |title=Al-Qadhafi Suggests Libyan Elections May Be In The Offing |work=The Daily Telegraph|date=2011-01-31 |access-date=1 September 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;.

== Һуғышта ҡатнашыусылар ==
Ливиялағы граждандар һуғышында Муаммар Каддафи хөкүмәтенә лояллеген һаҡлаған («лоялистар») ғәскәрҙәр һәм НАТО һәм Ғәрәп Дәүләттәре Лигаһы илдәрен үҙ эсенә алған халыҡ-ара коалиция хуплаған оппозиция Күсмә Милли Совет отрядтары (ПНС, «баш күтәреүселәр») ҡатнаша. Шулай уҡ конфликтта сит ил ялсыларының төрлө төркөмдәре һәм урындағы ҡәбиләләр (Туареги, Амазига, Тубу) отрядтары ҡатнаша.

=== Төп ҡатнашыусылар ===

==== Муаммар Каддафи хөкүмәте ====
М. Каддафи хөкүмәтенә лояль көстәрҙе даими армия, ополченсыларҙың һәм ғәрәп ҡәбиләләренең хөкүмәт отрядтары, Зимбабве һәм Белоруссиянан сит ил хәрбиҙәре, шулай уҡ Көнсығыш Европа, Яҡын Көнсығыш, Ҡара Африка илдәренән һәм Советтарҙан һуңғы киңлектәге илдәрҙән ялланғандар тәшкил иткән. Бөтә был берләшмәләр  Ливия хөкүмәтенә буйһонған.

Граждандар һуғышы алдынан Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе ҡораллы көстәренең 2000-дән ашыу танкы, 3600 бронемашинаһы, 3000-дән ашыу артиллерия орудиеһы һәм системаһы, шул иҫәптән САУ һәм РСЗО, бер нисә йөҙ хәрби самолёты, 100-ҙән ашыу вертолёты һәм башҡа ҡоралы була. Хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең дөйөм һаны 76 000  кеше тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://www.200stran.ru/war_country116.html Вооружённые силы Ливийской Арабской Джамахирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406225249/http://www.200stran.ru/war_country116.html |date=2019-04-06 }}&lt;/ref&gt;. Әммә, конфликт башланғас, хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына сыға. Шулай уҡ фетнәселәр ҡулына элек хөкүмәт армияһы ҡарамағында булған күп ҡорал һәм техника эләгә&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html Полковник остался без генералов]&lt;/ref&gt;.

Бөтә һуғыш дауамында Каддафиға тоғролоғон һаҡлап ҡалған 32-се Хәмис бригадаһы һәм Революцион һаҡ корпусы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһенең элиталы подразделениеһы иҫәпләнгән.

Шулай уҡ Каддафи хөкүмәтенә 40 000 кешенән торған Халыҡ милицияһы, шул иҫәптән Революция гвардияһы һәм Судан, Мысыр, Тунис, Мали һәм Чад граждандарынан торған Ислам пан-африка легионы тоғро булған. Халыҡ милицияһы, асылда, ополчение булған&lt;ref&gt;[http://www.chekist.ru/article/459 Вооружённые силы Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417192936/http://www.chekist.ru/article/459 |date=2019-04-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;/&gt;&lt;ref name=prunier45&gt;G. Prunier, ''Darfur: The Ambiguous Genocide'', p. 45&lt;/ref&gt;.

Ливияла ҡораллы конфликт башланғанға тиклем 500 Белоруссия хәрбиҙәре була, улар араһында Беларусь Республикаһының махсус операция көстәре яугирҙары һәм Белоруссия Баш разведка идаралығы хеҙмәткәрҙәре була&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;&lt;ref name='РИА'&gt;[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]&lt;/ref&gt;. Хәрби күҙәтеүсе Александр Алесин белдереүенсә, контингенттың нигеҙен Белоруссия армияһының отставкалағы хәрбиҙәре тәшкил иткән&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220316143338/https://belaruspartisan.by/politic/178872/ Эксперт: В Ливии могут воевать белорусские летчики, штабисты и снайперы]&lt;/ref&gt;. Улар хәрби техниканы файҙаланыу, ремонтлау һәм модернизациялау менән шөғөлләнде, советник, снайпер вазифаларында торҙо. «Комсомольская правда» баҫмаһы хәбәр итеүенсә, белорус инструкторҙары булышлығында хөкүмәт армияһы конфликттың тәүге айҙарында НАТО-ға һәм баш күтәреүселәргә уңышлы ҡаршы тора алды. Ләкин республика властары үҙҙәренең хәрбиҙәрен һәм ялланып һуғышыусыларының низағта ҡатнашыуын кире ҡаға&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;.

&lt;!-- {{нет АИ 2|Это же издание [[1 марта]] сообщило, что в Триполи прибыла группа военных и наёмников из Зимбабве, в том числе элитное подразделение [[5-я бригада (Зимбабве)|5-я бригада]]. В статье КП говорилось о нескольких сотнях зимбабвийцев&lt;ref name=&quot;radov&quot;/&gt;{{проверить авторитетность|7|04|2019}}.|7|04|2019}} --&gt;

Ливия хөкүмәте армияһы, белорус һәм зимбабве хәрбиҙәренән тыш, Сербия, Дарфур, Рәсәй, Украина,  Кот-д’Ивуар, Либерия, Чад, Камерун, Ангола һәм башҡа илдрҙең ирекмәндәренең ярҙамына таянған&lt;ref name =&quot;Дарфур&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Россия&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=prunier45/&gt;&lt;ref&gt;[https://inosmi.ru/africa/20110222/166760135.html Ливийские демонстранты линчуют африканских наемников]&lt;/ref&gt;.

==== Баш күтәреүселәр ====
Ливия оппозицияһы лидерҙары сифатында йышыраҡ Ливияның Милли ҡотҡарыу фронтын етәкләүсе Ибраһим Сахад атала. Матбуғат Бөйөк Британияның Ливия оппозицияһы менән һөйләшеүҙәрҙәге «ҡыйынлыҡтар» хаҡында хәбәр итә. Оппозицияла тотош илде берләштерә алған лидер булмаған.

Оппозицияла берҙәмлек булмаған, уға революция яғына күскән исламсылар, либералдар, диссиденттар һәм хәрбиҙәр ингән&lt;ref&gt;[http://perevodika.ru/articles/17786.html Ливийская оппозиция в буквальном смысле управляет протестами из Вашингтона («Libyan opposition literally running protests from Washington»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226232535/http://perevodika.ru/articles/17786.html |date=2011-02-26 }}//«Land Destroyer», Таиланд 23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең Ливиялағы элекке илсеһе Владимир Чамов оппозиция араһында, атап әйткәндә, [[Әл-Ҡаидә]] ойошмаһының «ислам террорсылары» барлығын күрһәткән.

Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени оппозицияға ҡарата кире ҡарашын белдерҙе, уны «марионетка» тип атаны.

Рәсәй Президентының Африкалағы махсус вәкиле Михаил Маргелов оппозиция вәкилдәре менән һөйләшеүҙәрҙән һуң «улар - лидерҙар булып торған етди һәм яуаплы кешеләр. Улар экстремистик идеялар тәҡдим итмәй, Ливияны берҙәм һәм бөтөн дәүләт булараҡ тотороҡло үҫтереү яҡлылар»&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/06/07/n_1873601.shtml Побывав в Бенгази, Маргелов заявил, что повстанцы согласны на посредничество России]//Газета.ru,07.06.2011 г.&lt;/ref&gt;.

===== Ойошма =====
[[Файл:2011 Libyan uprising Voice of America.ogv|thumb|thumbtime=125|Ливия бойскауттары Бенгази социаль хеҙмәттәренә ярҙам итә.]]
Оппозицияла ҡатнашыусыларҙың күбеһе 1952 йылғы Конституцияны ҡабаттан ҡайтырға һәм күп партиялы демократияға күсергә саҡыра. Ихтилалға ҡушылған хәрби частар һәм күп доброволецтар Жәмәһириәнең көстәренә ҡаршы тороу һәм илдә власты баҫып алыу өсөн хәрби подразделениелар төҙөй&lt;ref&gt;{{cite web|author=Gillis, Clare Morgana| url= https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/03/in-eastern-libya-defectors-and-volunteers-build-rebel-army/72018/ |title=In Eastern Libya, Defectors and Volunteers Build Rebel Army |date=2011-03-04 |work=The Atlantic|access-date=2011-03-12}}&lt;/ref&gt;. Тобрукта доброволецтар ҡала хакимиәтенең элекке бинаһын протест белдереүселәргә ярҙам үҙәге итеп үҙгәртә. Доброволецтар нефть экспортына булышлыҡ итеү өсөн портты, урындағы банктарҙы һәм нефть терминалдарын һаҡлаған. Уҡытыусылар һәм инженерҙар ҡорал йыйыу буйынса комитет төҙөгән&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;/&gt;. Шулай итеп, тәьминәт линияларын доброволецтар хеҙмәтләндергән. Мәҫәлән, Мисуратта кешеләр көрәшселәргә көнөнә 8000-гә тиклем пицца ташыуҙы ойошторған&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://edmontonjournal.com/news/Pizza+delivery+service+caters+Libya+front+line+rebels/5044735/story.html |title=Pizza delivery service caters to Libya's front-line rebels |work=Edmonton Journal |date=2011-07-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |archive-date=7 August 2011 |accessdate=2022-01-19 |archivedate=2011-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |date=2011-08-07 }}&lt;/ref&gt;.

Бенгазиҙа «Ливия» тигән бойондороҡһоҙ гәзит, шулай уҡ баш күтәреүселәр раҫлаған радиостанциялар барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12579451| title=New Media Emerge in 'Liberated' Libya|work=BBC News| date=2011-02-25| access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәрҙең ҡайһы берҙәре трайбализмға ҡаршы сығыш яһаны һәм «Трайбализмға, фракциялылыҡҡа - юҡ» лозунгылары менән жилет йөрөткән&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;/&gt;. Ливияла йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәре, элек экзекуциялар өсөн ҡулланылған яфалау камераларын һәм яйланмаларын таптыҡ, тип белдергән&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/03/20113122102545671.html| title=Evidence of Libya Torture Emerges| date=2011-03-01|access-date=13 March 2011|publisher=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;.

===== Баш күтәреүселәрҙең составы ===== 
[[Файл:Bengasi court square 0824b.jpg|thumb|right|Бенгазиҙа суд майҙаны, 19 апрель, 2011 йыл. Йыйылыштар һәм демонстрацияларҙың үҙәк урынында режим ҡорбандарының фотоһүрәттәре урынлаштырылған.]]
Баш күтәреүселәр араһында уҡытыусылар, студенттар, юристар һәм нефтселәр, шулай уҡ дезертир полицейскийҙар һәм һалдаттар бар ине&lt;ref&gt;{{cite news|author=Garcia-Navarro, Lourdes|title=As Tide Turns, Rebels' Dream Of 'Free Libya' Dims|newspaper=NPR.org|url=https://www.npr.org/2011/03/16/134594253/as-tide-turns-rebels-dream-of-free-libya-dims|publisher=[[NPR]]|access-date=30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Күп кенә исламсылар көнсығышта ла, шулай уҡ Ливияның көнбайышында ла  баш күтәреүселәр хәрәкәтенә ингән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR500/RR577/RAND_RR577.pdf|title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future|last=Chivvis|first=Christopher S|publisher=RAND}}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәр төркөмдәре башлыса Мисуратанан, Зинтан һәм Дернанан булған. Бенгазиҙа «17 февраль бригадаһы» 12 төрлө бригаданан торған ҡеүәтле ислам төркөмө була. «Лвия ҡалҡаны» Мисуратта һәм Зәүиәлә урынлашҡан. Шулай уҡ Ливияның ислам хәрби төркөмө һәм «Обайда ибн Джарра бригадаһы» була, ул баш күтәреүселәрҙең баш командиры генерал Абдулх Фәтх Юнисты үлтереү өсөн яуаплы тип таныла&lt;ref&gt;{{cite news|date=30 July 2011|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14352662|access-date=28 August 2012|title=Islamist Militia 'Shot Libya Rebel Abdel Fattah Younes'|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;.

НАТО юғары баш командующийы Джеймс Ставридис белдереүенсә, разведка отчёттарында революционерҙар араһында Әл-Ҡаидә әүҙемлеге күрһәтелгән, әммә террористик төркөмдәрҙең күп булыуын раҫлау өсөн мәғлүмәт етмәй&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title = Libya: al-Qaeda Among Libya Rebels, Nato Chief Fears|work=The Daily Telegraph |location=London |author1=Winnett, Robert |author2=Gardham, Duncan |date=29 March 2011|access-date=10 August 2011}}{{cbignore}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12901820
|title = Halt To Rebel Advance Creates Libyan Divide|work=BBC News|author=Simpson, John|date=29 March 2011|access-date=30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Каддафи раҫлауҙарын 2008 йылда Триполи ҡалаһындағы Америка Ҡушма Штаттарының дәүләт департаментына һәм Вест-Пойнттағы Хәрби академияның терроризмға ҡаршы көрәш үҙәгенә ебәрелгән «Синджар яҙмалары» исемле йәшерен телеграмма раҫлай&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda|title=Libya rebels: Gaddafi could be right about al-Qaeda|work=The Week|author=Alexander Cockburn|date=24 March 2011|access-date=9 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222112011/http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda |date=22 February 2013 }}&lt;/ref&gt;. 2005 йылда WikiLeaks файлында, баш күтәреүселәрҙең лидеры Әбү Суфиян Ибраһим Әхмәт Хәмәд Бен Куму Гуантанамолағы элекке тотҡон, 1998 йылда Талибтарға ҡушылған Ливия ислам хәрби төркөмө ағзаһы булған&lt;ref&gt;{{cite news|last=Watt|first=Holly|title=WikiLeaks: Guantanamo detainee is now Libyan rebel leader|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=29 October 2011|work=The Daily Telegraph|date=26 April 2011|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;.

===== Ливия республикаһының Күсмә милли советы =====
Ливия республикаһының ({{lang-ar|المجلس الوطني الانتقالي}})) Күсмә милли советы 2011 йылдың 27 февралендә Бенгазиҙа баш күтәреүселәрҙең урындағы халыҡ комитеттарының ғәҙәттән тыш ултырышында 5 мартта Ливияла власты алмаштырыу буйынса көстәрҙе берләштереү маҡсатында ойошторола, ул үҙен Ливияла берҙән-бер легитимлы власть тип иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-idUSTRE71G0A620110228| title=World raises pressure on Libya, battles for key towns|work=Reuters |last=Golovnina|first=Maria| date=2011-02-28|access-date=25 January 2012|location=Tripoli}}&lt;/ref&gt;. Основными целями группы были координация сопротивления между городами, находящимися под контролем революционеров, и представление оппозиции всему миру&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011227175955221853.html#|title=Libya Opposition Launches Council|publisher=Al Jazeera| date=2011-02-27|access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Бенгазиҙағы оппозиция хөкүмәте осоуһоҙ зона булдырырға һәм Жәмәһириәгә авиаудар яһарға саҡыра&lt;ref name=&quot;nzherald1&quot;&gt;{{cite news|author=Sengupta, Kim|url=http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&amp;objectid=10711553|title=Why Won't You Help, Libyan Rebels Ask West|date=2011-03-11|work=The New Zealand Herald|access-date=13 March 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019223726/http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&amp;objectid=10711553 |date=2017-10-19 }}&lt;/ref&gt;. Совет үҙен Ливия Республикаһы хөкүмәте тип атай башланы, һәм мартҡа уның үҙенең веб-сайты барлыҡҡа килде&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Council's Statement |publisher=[[National Transitional Council]] |url=http://ntclibya.org/english/ |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314133238/http://ntclibya.org/english/ |archive-date=2011-03-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310050118/http://ntclibya.org/english/ |date=2011-03-10 }}&lt;/ref&gt;. Жәмәһириәнең элекке юстиция министры Мостафа Абдул Жәлил февралдә яңы хөкүмәттең һайлауҙарға әҙерләнеүен, уның өс айҙан һуң уҙғарылыу мөмкинлеген белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&amp;vId= |title=Libyan Ex-Minister Wants Election |date=2011-02-27 |publisher=Sky News |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227071313/http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&amp;vId= |archive-date=2011-02-27}}&lt;/ref&gt;. 29 мартта Күсмә милли советының (ПНС) сәйәси һәм халыҡ-ара эштәр буйынса комитеты Guardian гәзитендә Ливия өсөн һигеҙ пункттан торған планы менән таныштырҙы. Улар ирекле һәм ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк һәм милли конституция әҙерләйәсәк, тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;vision&quot;&gt;{{cite news |title=A Vision of a Democratic Libya|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/mar/29/vision-democratic-libya-interim-national-council|work=The Guardian|date=2011-03-29 |access-date=13 August 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vision2&quot;&gt;{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329|title=Libyan Rebels Pledge Free and Fair Election|date=2011-03-29|agency=Reuters India}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727071811/https://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329 |date=2020-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

===== Ихтилал символикаһы =====
[[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|200px|thumb|left|Ливия баш күтәреүселәре файҙаланған флаг. Ливия Короллегенең флагынан һыҙаттарының киңлеге менән айырыла.]]
[[Файл:Flag of Libya (1951).svg|200px|thumb|right|Милли күсмә советы тарафынан рәсми рәүештә файҙаланылған Ливия Короллегенең флагы.]]
Баш күтәреүселәр Бенгазиҙағы үҙәк ҡала суды бинаһы өҫтөндә торған Ливия Жәмәһириәһенең флагын алып ташлай һәм 1969 йылда власҡа Каддафи килгәнгә тиклемге булған Ливия Короллегенең дәүләт флагын күтәрә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/tourism/20110221/336977438-print.html Количество российских туристов в Ливии минимально]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//«[[РИА Новости]],21.02.2011 г.»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110221174059.shtml?print Протестующие взяли под свой контроль второй по населению город Ливии]//[[РБК]], 22.10.2011 г.&lt;/ref&gt;. Демонстранттар сит ил вәкиллектәре биналарындағы Ливия Жәмәһириәһенең йәшел флагтарын элекке монархияның ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагтарына алмаштыра башлай&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=431733&amp;tid=87353 Противники Каддафи подняли «обагренный кровью» флаг]//[[Вести (канал)|Вести]],26.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 16 мартта демонстранттар Лондондағы Ливия илселегендәге йәшел флагты ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагҡа алмаштыра&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/16/ontotheroof/_Printed.htm Демонстранты лишили посольство Ливии в Лондоне национального флага]//[[Lenta.ru]],16.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Монархия символикаһының күпмелер дәрәжәлә тергеҙелеүе Ливияның һуңғы короле Киренаиканан булыуы һәм күп һанлы Сенусий суфыйҙар орденына эйә булыуы менән бәйле.

===== Каддафи вәкилдәренең Күсмә милли советы яғына сығыуы =====
{{external media
| topic     = Мальтала Ливия «Мираж»дарының фотографиялары (борт номерҙары 502 һәм 508) н
| subtopic  = 
| font-size = 
| align     = 
| clear     = 
| width     = 
| image1    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871388/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 после посадки]
| image2    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871074/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 502 на стоянке]
| image3    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871075/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 на стоянке ночью]
| image4    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Mirage-F1ED/1876578/&amp;sid=207e18551258aaa72def6f37d5c313ad № 502 на стоянке ночью]
| image5    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1877456/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e Оба самолёта на следующий день после перелёта]
}}
* Демонстрацияла ҡатнашыусыларға ҡаршы протест билдәһе итеп Ливияның Бангладеш, Бөйөк Британия, Һиндостан, Индонезия, Ҡытай, Польшалағы илселәре отставкаға китә. Ғәрәп дәүләттәре лигаһы ҡарамағындағы Ливия вәкиле һәм илдең Юстиция Баш халыҡ комитеты секретары (министр) шулай уҡ эш иткән&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2011/2/21/470505.html Послы Ливии начали массово подавать в отставку]//[[Взгляд.ру|Взгляд.ru]],21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
* Ливияның Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы илсеһе урынбаҫары Ибраһим Даббаши был хәлде «геноцид» һәм «Ливия халҡына һуғыш иғлан итеү» тип атаны, шулай уҡ Гаагалағы Халыҡ-ара трибуналдан Каддафи енәйәттәрен тикшерә башлауҙы талап итеүен белдерҙе&lt;ref name=&quot;климов&quot;&gt;Илья Климов.[http://www.vesti.ru/doc.html?id=430647 На улицах Триполи — настоящая война]//[[Вести.ru]]&lt;/ref&gt;.
* Эске эштәр министрлығы башлығы баш күтәреүселәр яғына сыға һәм Ливия граждандарын үҙенең өлгөһөнә эйәрергә саҡыра.
* Ливияның генпрокуроры баш күтәреүселәр яғына сыға.
* 2011 йылдың 21 февралендә Мальтаға идара ителмәгән ракеталар менән ҡоралланған ике «Мираж» F1 истребитель-бомбардировщигы ултырҙы. Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Ливияның ике хәрби пилоты (ике лә полковник) Бенгази баш күтәреүселәренә һөжүм итеү бойороғон үтәүҙән баш тартып, үҙ самолёттарын ҡыуып алып киткән&lt;ref name=&quot;mirages&quot;&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221 Two Libyan fighter pilots defect, fly to Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151344/https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],21 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Ике лётчик та Мальтала сәйәси һыйыныу урыны һорай&lt;ref&gt;[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya Fears over safety of defecting military pilots’ families in Libya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308222950/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya |date=2011-03-08 }}//Times of Malta, 05 March 2011 {{V|6|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Мальтаға Ливиянан ике граждан вертолёты килә, уларҙың пассажирҙары, береһенең генә паспорты булһа ла, быраулау вышкаларында эшләүсе Франция граждандары тип таныта&lt;ref&gt;[http://gulfnews.com/news/region/libya/libyan-fighter-jets-helicopters-land-in-malta-military-1.765688 Libyan fighter jets, helicopters land in Malta: military]//Gulfnews,21 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Мальтаның премьер-министры Лоренс Гонзи белдереүенсә, Ливия «Миражи»ҙы кире ҡайтарыуҙы үтенгән һәм хатта машиналарҙы кире алып ҡайтырға тейешле пилоттары менән Мальтаға граждандар самолётын ебәргән, әммә мальта яғы был үтенесте ҡәнәғәтләндереүҙән баш тартҡан&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227 Libyan plane brought pilots to Malta to return jets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151452/http://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],27 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. «Мираж» пилоттары Ливияла власҡа Милли күсеү советы килгәнгә тиклем Мальтала ҡалды, һуңынан тыуған илдәренә әйләнеп ҡайтты&lt;ref&gt;[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110919/local/Defecting-pilots-get-heroes-welcome.385296 Christian Peregin. Defecting pilots get heroes’ welcome] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925003727/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110919/local/Defecting-pilots-get-heroes-welcome.385296 |date=2011-09-25 }} {{V|26|9|2011}}&lt;/ref&gt;.
* 1 июндә нефть сәнәғәте министры Ливия Шукри Ганем көс ҡулланыу һәм көндәлек ҡан ҡойоу менән бәйле ил хөкүмәтенән китеүен иғлан итте. Шулай уҡ ул «Ливия йәштәренең конституция дәүләте өсөн көрәшен» хуплауын белдерҙе&lt;ref&gt;[https://korrespondent.net/world/1224059-bezhavshij-ministr-neftyanoj-promyshlennosti-livii-dal-press-konferenciyu-v-rime Бежавший министр нефтяной промышленности Ливии дал пресс-конференцию в Риме]//Korrespondent.net,01/06/2011 u/&lt;/ref&gt;.
* 7 июндә Ливияның хеҙмәт министры Әмин Мәнфүр үҙенең баш күтәреүселәр яғына сығыуы хаҡында белдерҙе&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/07/defect/ Ливийский министр труда сбежал от Каддафи]//[[Lenta.ru]],07.06.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== Ҡәбиләләрҙең конфликтта ҡатнашыуы ===
Ливияла этник аҙсылыҡ 10 %-тан ашыуыраҡ тәшкил итә (иҫәпләү һәм күсмә халыҡтар булыуы менән бәйле уларҙың һаны тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ). Нигеҙҙә, улар - бербербер ҡәбиләләре - амазигтар һәм туарегтар, шулай уҡ илдең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан тубу негроид ҡәбиләһе&lt;ref name=&quot;gumilev&quot;&gt;Виталий Трофимов-Трофимов [http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 Туареги — воины-торговцы на службе Заклинателя пустыни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111112708/http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 |date=2012-01-11 }}//Центр Льва Гумилева [http://www.win.ru/win/6874.phtml{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия статьи]&lt;/ref&gt;.

==== Амазиги ====
Уларҙың «амазиг» тип аталыуы «азат кешеләр» тип тәржемә ителә, бербер ҡәбиләһе булып тора. Ливияла йәшәгән был ҡәбиләнең һаны 700 000 кеше, йәғни ил халҡының 10 % тәшкил итә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Nuj8zrTDdtU 27-9-2011 Amazigh Libya celebrating victory over Gaddafi in Martyr square]&lt;/ref&gt;. Туарегтарҙан айырмалы рәүештә, ултыраҡ халыҡ булып, Зувара, Гарьян, Яфран, Зинтан, Джаду һәм Налут кеүек ҙур ҡалаларҙа йәшәйҙәр. Был бербер ҡәбиләһенең милли мәҙәниәте ғәрәп ҡәбиләләренекенән айырыла, Каддафи идара иткән ваҡытта улар дискриминацияға дусар ителә. Уларҙың теле - тамазигт -  һөйләшеү һәм яҙыу тулыһынса тыйылған&lt;ref name=&quot;Libya’s Berbers&quot;&gt;[http://www.alarabiya.net/articles/2011/09/28/169162.html Libya’s Berbers demand post-revolution dues]&lt;/ref&gt;.

Бөтә донъя амазиг конгресы (Париж) хуплаған амазигтар ихтилал башланғандан алып оппозиция менән теләктәш була һәм Каддафиға ҡаршы сығыш яһай.

1 октябрҙә Бадр һәм Тиджи ҡалалары тирәһендә ғәрәп ырыуы Сиаам яугирҙары менән Налуттан бербер ополчениелары араһында ҡораллы бәрелеш тураһында билдәле булды. Ливияның Күсмә Милли советы был хәлде таныны. Артабан общиналар араһында һөйләшеүҙәр алып барыла&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/10/01/world/africa/libya-war/index.html Anti-Gadhafi tribes clash in two Libyan locales]&lt;/ref&gt;.

==== Туарегтар ====
Туарегтар иһә, киреһенсә, Каддафи хөкүмәтен яҡлау өсөн 2000-дән ашыу ҡәрҙәшен йәлеп иткән, сөнки ул һәр ваҡыт туарегтарҙың проблемаларына иғтибар биргән, гуманитар ярҙам күрһәткән, хәрби хеҙмәткә яллаған һәм күрше илдәрҙәге туарегтарҙың сауҙа мәнфәғәттәрен яҡлаған&lt;ref name=&quot;gumilev&quot; /&gt;. Шулай уҡ Каддафиҙың Мали һәм Нигерҙа 1970 йылдарҙағы хөкүмәткә ҡаршы туарег ихтилалдарын хуплауы, һуңыраҡ - Ливия хөкүмәте әүҙем хуплаған 100 000-дән ашыу туарегҡа күсеп ултырырға рөхсәт итеүе билдәле&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |title=Libya officer at Tuareg-Arab talks in desert town |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;, ә бындай мигранттар йыш ҡына катиб нигеҙен тәшкил иткән&lt;ref&gt;[http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ Орхан Джемаль. Блог очевидца. Мифы о Ливийской войне, мире и революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809052919/http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ |date=2011-08-09 }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың сентябрь башында, йәнәһе лә, Ливиянан төньяҡ Нигерҙың сүл зонаһына ҡасҡан 150 мең кеше тураһында, улар араһында элек Каддафиға ялланған туарег күскенселәре лә бар тигән хәбәр килә. Күҙәтеүселәр һәм эксперттар Ливиялағы һуғыш һөҙөмтәһендә ҡоралланыу мөмкинлеге Нигер һәм Ливия менән күрше сүллек дәүләттәре аша Ислам Мәғрибе илдәрендә Әл-Ҡаидә ҡарамағына эләгеүенән ҡурҡа&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |title=Analysis — Libya’s war upsets the neighbours |access-date=2011-09-14 |archive-date=2011-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |date=2011-11-04 }}&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың сентябрендә бер нисә юғары вазифалы кешенең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең Ливия менән Нигер сиген үтеүе хаҡында мәғлүмәт килә башлай. Шулай уҡ Муаммар Каддафи Саадиҙың улы (29 сентябрҙән Интерпол эҙләй) әлеге мәлдә Нигерҙа йәшенгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/09/12/niger/ Сын Каддафи получил убежище в Нигере]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/indepth/opinion/2011/09/2011921142949286466.html Libya and the Sahel’s nightmare scenario]&lt;/ref&gt;.

==== Каддафа ====
Ливия лидеры сығышы менән һан буйынса ҙур булмаған, әммә Магарх ҡәбиләһе (Барфалланан һуң, 1 миллион самаһы кеше) ҡурсауы аҫтында булған Каддафа ҡәбиләһенән. Сирт төп ҡалаһы иҫәпләнгән Магарх ҡәбиләһе Каддафиға иң лояль һәм бер үк ваҡытта Варфалла ҡәбиләһенең конкуренты булып тора.

==== Варфалла ====
Злитен, Хомс, Зәүиә ҡалаларында, шулай уҡ Триполи, Джанзура һәм илебеҙҙең башҡа бик күп ҡалаларында өҫтөнлөк иткән Ливияның иң ҙур ҡәбиләһе (1,1 миллион кеше) Варфалла ҡәбиләһенең берҙәм лидеры юҡ, ә уның вәкилдәре урындағы общиналар тирәләй бергә туплана. Һәм, төрлө ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең яза акциялары менән оҙатылған Варфалла ҡәбиләһенең бер нисә ихтилалы&lt;ref&gt;[http://www.philly.com/philly/news/nation_world/129426733.html Libyans differ on Gadhafi’s location]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, а также о немилости правительства по отношению к городу Бени-Валид&lt;ref&gt;Paul Schemm [https://bonnercountydailybee.com/news/world/article_c3a51c2b-1efe-589c-85ff-a7314febfb2e.html Libya rebels focus on tribal city as Gadhafi haven]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//{{iw|Bonner County Daily Bee}}, 2 September 2011&lt;/ref&gt;, шулай уҡ хөкүмәттең Бени-Вәлид ҡалаһына ҡарата ризаһыҙлығы тураһында билдәле булһа ла, 2011 йылғы граждандар һуғышы дауамында Варфалла ҡәбиләһе вәкилдәре ярайһы уҡ тотороҡло позиция биләй. Һуңғыһы власта Каддафи булған йылдарҙа бағымсылыҡ ярҙамы менән аңлатыла, улар лояллеккә һәм ярҙамға алмашҡа аҡса, машиналар, йорттар алған
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?pageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |title=Clock ticking on Gaddafi bastion’s last stand |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |date=2018-09-27 }}&lt;/ref&gt;.

==== Свейхтар ====
Урбанизацияланған һәм Ливияның иң яугир ҡәбиләләренең береһе - Свейхтар - Мисрата ҡалаһында йәшәй. Бени-Вәлид һәм Мисрата общиналары араһындағы мөнәсәбәттәр 1915 йылдаҙары Рамаҙан Әл-Свейхты үлтергәненән бирле сиктән тыш көсөргәнешле&lt;ref&gt;[http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi A score to settle Bani Walid, not just Gaddafi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106114906/http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi |date=2011-11-06 }}&lt;/ref&gt;.

=== Сит илдән ялланғандарҙың ер өҫтө операцияларында ҡатнашыуы ===

==== Каддафи яғында ====
Билдәле булыуынса, Каддафи үҙ армияһына ышанмаған, шуға күрә Ливия армияһына ҡаршы альтернатив ҡораллы көстәр - катибтар (йәки ғәрәп теленән тәржемә иткәндә - батальондар) - муртазактар (башлыса Чадтан килгән ялланғандар) иҫәбенә формалашҡан шәхси гвардия - ойошторолған. Һәр бер катиб менән  Каддафи  туғандарының береһе идара иткән. Әгәр армия частары ҡаланан ситтә урынлашҡан икән, катибтар һәр ваҡыт ҡала үҙәгендә урынлашҡан. Тап ошо частар хөкүмәттең таянысы булған, һәм нәҡ яллаған ғәскәр революция башланған осорҙа уҡ ҡоралһыҙ демонстранттарға ҡаршы ут асҡан&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/teleshow/here_and_now/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ Орхан Джемаль: о Ливии и войне]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1619481 Ъ-Огонек — Перестрелка вместо перестройки]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/493290 Повстанцы в Мисурате смеются над Каддафи — Известия]&lt;/ref&gt;.

22 февралдән һуң, Эске эштәр министрлығы башлығы Абдулла Фаттах Юныс фетнәселәр яғына күскәс, баш күтәргән Ливия халҡының төп дошмандары ялланғандар тип иғлан ителә. Ассошиэйтед Престың аноним сығанаҡтары, Бенгазиҙа бысаҡ һәм эре калибрлы ҡолалдар ҡулланған ялланғандарҙың йыртҡыслыҡтары тураһында 20 февралдә үк хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html Ливия: оппозиционеров убивают секретные иностранные наемники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223194841/http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html |date=2011-02-23 }}//MIGnews.com ,20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 24 февралдә баш күтәреүселәр Бенгазиҙы контролгә алғандан һуң, «халыҡ дружиналары» яғынан Африка һәм ғәрәп илдәренең ялланғандарҙы язалауҙары тураһында хәбәр килә&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2011/02/24/haos-anons.html Бежавшие из Ливии египтяне рассказывают о зверствах наемников и бомбардировках] // «[[Российская Газета|Российская Газета»]], 24 февраля 2011 г.&lt;/ref&gt;.

25 февралдә хәбәр ителеүенсә, ялсылар Триполиҙың көнсығыш биҫтәһендәге демонстранттарҙы атып үлтерә&lt;ref&gt;[http://rus.err.ee/foreign/4f38920c-97b7-4d8e-b560-b630897a105d В Ливии наёмники открыли огонь по манифестантам]//Eesti Rahvusringhääling, 25.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Human Rights Watch Халыҡ-ара хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы хәбәр итеүенсә, ул ялланыусыларҙы конфликтта файҙаланыуҙарын раҫлаған бер ниндәй ҙә дәлил таба алмаған. Илдең көнсығышында ялланған тип ғәйепләнеп ҡулға алынған бер нисә йөҙ кешенең барыһы ла сит ил эшселәре йәки хөкүмәт ғәскәрҙәре һалдаттары булып сыҡҡан&lt;ref&gt;[http://www.smh.com.au/world/black-men-mistaken-for-mercenaries-20110305-1biwb.html Black men mistaken for mercenaries]&lt;/ref&gt;.

Шикле һымаҡ тойолһа ла, айырым видеоматериалдар, Ливияла ялланып һуғышыусылар булыуын дәлилләй&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=psYirCAnmCA Mercenaries in Libya]&lt;/ref&gt;. Мөхәмәт Нәббус нигеҙ һалған «Libya AlHurra» (ғәр. - «ирек») телеканалы, атап әйткәндә, Ливияла ялланып һуғышыусыларҙы  күрһәтә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=vAclhhHv43s Arab Awakening — Libya: Through the fire 14:24]&lt;/ref&gt;. Артабан Каддафи власы дошмандары тарафынан Мисрат, Бир-әл-Ганем, Триполи, Себха һәм башҡа хәрби хәрәкәттәр урындарында төшөрөлгән видеокадрҙар Африка ялсыларының Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә булыуын иҫбатлай.

Ләкин, ялланғандарҙан тыш, сит илдәрҙән кадрлы хәрбиҙәр булыуы тураһында ла хәбәр ителде. «Комсомольская правда» гәзите мәғлүмәтенә ярашлы, март аҙағында һәм апрель башында Белоруссиянан хәрби белгестәр илдең көнсығышында контрһөжүмдә хөкүмәт көстәренә булышлыҡ итте&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;иносми2011&quot;/&gt;. Мәҫәлән, хәрәкәт иткәндә Каддафи армияһы Бреги оппозицияһын еңә һәм Аджабиға яҡынлаша. Август-сентябрҙә илдең төньяҡ-көнбайышында белорустарҙың, шул иҫәптән снайперҙарҙың булыуы тураһында мәғлүмәт алғас, НАТО,  Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре һәм Катарҙың махсус подразделениелары менән туранан-тура бәрелештәрҙә ҡатнашыуы хаҡында һүҙ ҡуҙғатылды&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]&lt;/ref&gt;. Августа Белоруссияның өс гражданы (Валерий Гардиенко, Игорь Едимичев һәм Федор Труфанов)&lt;ref&gt;[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}}}&lt;/ref&gt;) һәм сентябрҙә тағы берәүһе (Вячеслав Качура) хатта Триполиға баш күтәреүселәр тарафынан әсиргә алына&lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими наемниками в Ливии разозлил Москву // RT, 5 июня 2012 г.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;) Чечен Республикаһы башлығы Рамзан Ҡадыров булышлыҡ иткән оҙайлы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Белорус Республикаһы граждандарын ваҡытынан алда азат итеүгә өлгәшелде (2018). Быға тиклем ул 334-се махсус тәғәйенләнешендәге отряд штабы начальнигы була&lt;ref name='РИА' /&gt;.

==== Баш күтәреүселәр яғында ====
[[23 август]]а Мөхәмәт Каддафи Кирсан Илюмжинов менән телефон аша һөйләшкәндә, Триполиҙа уларға баш күтәреүселәр түгел, ә НАТО подразделениелары һәм ялланған һуғышсылар ҡаршы тора, тип хәбәр иткән&lt;ref&gt;[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники]&lt;/ref&gt;. Британ гәзиттәре 23 августан башлап Ливияла Айырым һауа хеҙмәтенең (SAS) граждандар һуғышында ҡатнашыуы тураһында яҙа. The Guardian ( баш күтәреүселәр һөжүменең координацияһы), Daily Telegraph&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Norton-Taylor.|publisher=''[[The Guardian]]'', 23 August 2011|title=SAS troopers help co-ordinate rebel attacks in Libya|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ1WglB?url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;
(координация атак повстанцев), [[Daily Telegraph]]&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Thomas Harding, Gordon Rayner and Damien McElroy.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 24 Aug 2011|title=Libya: SAS leads hunt for Gaddafi|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ2X0RE?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Spencer and Ruth Sherlock.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 03 Sep 2011|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|title=The hunt for Gaddafi: 'even if he is in hell, we will chase him there and fight'|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ3mktQ?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt; (Каддафины эҙәрлекләү).

26 октябрҙә Дохе ҡалаһында Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан дәүләттәрҙең ҡораллы көстәре штабтары начальниктарының осрашыуында ҡораллы көстәр Генераль штабы начальнигы Катар Хамад бен Али әл-Атия Катар хәрбиҙәренең Ливияның Күсмә милли советы хәрби формированиелары яғында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуын рәсми таныны, был 2011 йылдың мартында коалицияға бирелгән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мандатына ҡаршы килә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html Росбалт. Катар признал участие своих солдат в боевых действиях в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111030010322/http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html |date=2011-10-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/news.asp?id=213914 Интерфакс. Катар признал, что оказывал военную помощь ливийской оппозиции]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/news/1803756 Коммерсант. Власти Катара признали участие в войне в Ливии на стороне ПНС]&lt;/ref&gt;.

=== Ҡорал ===

==== Каддафи ғәскәрҙәренең Скад ракетаһын ҡулланыуы ====
17 августа мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре конфликт башланғандан алып тәүге тапҡыр «Скад» ракетаһын ҡулланған. Ракета сүлгә ҡолаған, ҡорбандар юҡ, тип хәбәр ителә. Хәрби эксперттар иҫәпләүенсә, Каддафи ғәскәрҙәренең арсеналдағы 200-ҙән ашыу «Скад» ракетаһы бар&lt;ref&gt;[http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html Ливия: Силы Каддафи запустили ракету «Скад»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131131835/http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html |date=2012-01-31 }}&lt;/ref&gt;.

23 августа Сирт ҡалаһынан М. Каддафи ғәскәрҙәре Мисрата порты йүнәлешендә өс «Скад» ракетаһы менән атҡаны билдәле була. Зыян күреүселәр юҡ, ракеталарҙы осороу тураһында мәғлүмәтте НАТО етәкселектә раҫланы&lt;ref&gt;[http://podrobnosti.ua/accidents/2011/08/23/787222.html Силы Каддафи запустили не одну, а три ракеты «Скад» в лагерь повстанцев]&lt;/ref&gt;.

9 сентябрҙә улар альянс авиацияһының Бени-Валид районында ике «Скад» ракетаһын тотоп алыуын хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data/international/2011/September/international_September392.xml&amp;section=international&amp;col= NATO destroys two Scud missiles near Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913142524/http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data%2Finternational%2F2011%2FSeptember%2Finternational_September392.xml&amp;section=international&amp;col= |date=2011-09-13 }}&lt;/ref&gt;.

==== Баш күтәреүселәрҙе ҡорал менән тәьмин итеү ====
Француз хәрбиҙәре Эз-Зинтан һәм Эр-Рагуб ҡалалары тирәһендә Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан амазиг ырыуы баш күтәреүселәренә ярҙам итеү өсөн парашют ысулы менән ҡорал ырғыта. Ләкин Каддафи контрразведка сираттағы ҡорал ташлау ваҡытын һәм француз пилоттарының амазигтар менән бәйләнеш ысулдарын белә. Контрразведка француз командованиеһы менән радиоуйынға инә һәм 2011 йылдың июлендә француздар ҡоралды (граждандар өсөн ҡурҡыныс тыуҙырған пехотаға ҡаршы миналар) хөкүмәт хәрби часына ырғыта, һәм быны Ливия телевидениеһы операторҙары төшөргән. Бынан һуң Францияның Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле Бернар Валеро «Жәбәлл Нефусса таулы райондары граждандарының хәүефен иҫәпкә алып», уны ҡотҡарыу өсөн «үҙен-үҙе һаҡланыу саралары» кәрәк булғанлығын, улар «БМО Именлек советы резолюцияларына ярашлы» килтерелгәнен белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.izvestia.ru/news/493695 Ю. Кравчинский, И. Являнский, О. Шевцов. Как французы сбрасывали оружие «берберским повстанцам»]&lt;/ref&gt;. Өҫтәүенә, ҡорал поставкалау Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 1970-се резолюцияһы менән туранан-тура тыйыла.

2011 йылдың 26 октябрендә Судан президенты Ғүмәр әл-Бәшир Судан баш күтәреүселәрҙе ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин иткәнен таныны. Ул «Трополгә ингән отрядтарҙың ҡоралдарының һәм хәрби сараларының бер өлөшө 100 процент судандыҡы» тине&lt;ref name=autogenerated11&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |title=Sudan armed Libya’s former rebels — Reuters |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.  Уның һүҙҙәренсә, был Муаммар Каддафиҙың Дарфурҙа һәм Көньяҡ Суданда хөкүмәткә ҡаршы көстәргә күрһәткән ярҙамына яуап итеп эшләнгән&lt;ref name=autogenerated11 /&gt;.

== Һуғыш барышы ==

=== Протестарҙың башланыуы ===
[[Файл:Bayda protest cropped.jpg|thumb|left|Әл-Ороба урамында протестар, Байда, 13 ғинуар, 201йыл.]]
2011 йылдың 13 ғинуарынан 16 ғинуарына тиклемге осорҙа, торлаҡ йорттар төҙөлөшөндә ришүәт менән бәйле тотҡарлыҡтарға ризаһыҙлыҡ белдереп, Эл-Байдала, Дернда, Бенгазиҙа һәм башҡа ҡалаларҙа хөкүмәт төҙөп ятҡан йортто биләй башлай.Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр Байдала полиция менән бәрелешкән һәм хөкүмәт учреждениеларына һөжүм иткән&lt;ref&gt;{{cite web|title=Libyans Protest over Delayed Subsidized Housing Units |url=http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |date=2011-01-16 |work=Almasry Alyoum |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322055904/http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |archive-date=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya Protest over Housing Enters Its Third Day |url=http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |author=Abdel-Baky, Mohamed |date=2011-01-16 |work=Al-Ahram |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |archive-date=2011-07-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |date=2011-07-19 }}&lt;/ref&gt;. 27 ғинуарға хөкүмәт кешеләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү өсөн 20 миллиард евронан ашыу күләмендә инвестиция фондын булдырыу менән торлаҡ тәртипһеҙлектәренә иғтибар иткән&lt;ref name=fund-reuters&gt;{{Cite news|title=Libya Sets Up $24 Bln Fund for Housing|url=https://www.reuters.com/article/libya-fund-investment-idUSLDE70Q1ZM20110127|access-date=18 March 2011|work=Reuters |date=2011-01-27|first=Souhail|last=Karam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Weaver|first=Matthew|date=2011-01-16|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/16/muammar-gaddafi-condemns-tunisia-uprising|title=Muammar Gaddafi Condemns Tunisia Uprising|work=The Guardian|access-date=13 August 2011|location=London}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:My name is freedom DSCF0480b.jpg|thumb|right|upright|140px| Бенгазиҙа ғәрәп яҙы менән бәйләнеште сағылдырған граффити.]]
Ғинуар аҙағында Жамал әл-Хажи, яҙыусы, сәйәси күҙәтеүсе һәм бухгалтер, Тунис һәм Мысыр революциялары уңышынан илһамланып, «интернетта Ливиялағы ҙур азатлыҡҡа ярҙам итер өсөн демонстрациялар үткәрергә саҡыра». 1 февралдә полиция хеҙмәткәрҙәре уны штатта ҡулға ала, ә 3 февралдә уға үҙенең машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Әбдел хажи үҙенең көсһөҙ сәйәси инаныуҙары өсөн төрмәгә ябылғас, күреүебеҙсә, уны ҡулға алыуға сәбәпсе булған. 1 февралдә штат кейемле полиция хеҙмәткәрҙәре уны ҡулға ала, ә 3 февралдә уға машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Amnesty International белдереүенсә әл-Хажи элек ҡулға алыныуының ысын сәбәбе, күрәһең, үҙенең көс ҡулланмаған сәйәси инаныуҙары, демонстрацияға саҡырыуы булған.&lt;ref name=&quot;AI_JamalH&quot;&gt;{{cite web|title=Libyan Writer Detained Following Protest Call|publisher=[[Amnesty International]]|date=2011-02-08|url=https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|access-date=2011-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|archive-date=2011-02-09|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08 |date=2011-02-09 }}&lt;/ref&gt;. Февраль башында Каддафи Жәмәһириә исеменән сәйәси активистар, журналистар һәм киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре менән осрашты һәм, улар, Лиыияла тыныслыҡты боҙған йәки хаос тыуҙырған осраҡта, яуаплылыҡҡа тарттырыласаҡ, тип иҫкәртте&lt;ref name=&quot;awsat&quot;/&gt;.
[[Файл:First demonstrations calling for toppling the regime in Libya (Bayda, Libya, 2011-02-16).jpg|thumb|left|Байдалағы тәүге демонстрациялар. Полиция машинаһы 2011 йылдың 16 февралендә хәҙер Осҡон тип билдәле булған Ат-Талхи киҫелешендә янған.]]
Тәртипһеҙлектәр һәм бәрелештәр 2011 йылдың 2 февралендә башлана. Тиҙҙән ҡаршылыҡ күрһәтеүсе һәм сит ил киң мәғлүмәт саралары уларҙы Ливия  лайыҡлылыҡ революцияһы тип атай&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1215/01903659-1506283 | volume=39 | issue=1 | title=A Revolution of Dignity and Poetry |url=https://archive.org/details/boundary-2_spring-2012_39_1/page/137 | year=2012 | journal=Boundary 2 | pages=137–165 | last1 = Omri | first1 = Mohamed-Salah}}&lt;/ref&gt;. Сит ил эшселәре һәм ризаһыҙлыҡ белдергән граждандар Зәүиәнең төп майҙанында, урындағы ҡала хакимиәтенә ҡаршы протест үткәрә. Унан һуң полиция һәм Каддафи яҡлылар баҫтырған сыуалыштар башланған. Ливиялағы ихтилал иһә 15 февралдә Бенгази ҡалаһындағы ваҡиғанан башлана&lt;ref name=&quot;newsru&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Staff|title=Libyan Police Stations Torched&amp;nbsp;– Clashes Reported Across the Country, as Security Forces and Government Supporters Confront Demonstrators|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/5wYDLZMdr?url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|archivedate=2011-02-16|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15 Feb BEN&quot;&gt;{{cite web|author=Edwards, William|title=Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi|url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|publisher=[[France 24]]|date=2011-02-16|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG3YR4t?url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;. Быға юрист һәм хоҡуҡ һаҡлаусы Фәтхи Тербилде ҡулға алыу сәбәпсе булған (һуңғараҡ азат ителгән)&lt;ref name=&quot;newsru&quot; /&gt;. Ғәмәлдәрен социаль интернет-селтәрҙәр аша көйләүсе демонстранттар&lt;ref&gt;[https://news.ub.ua/ru/print/6786-v-livii-segodnya-sostoitsya-den-gneva.html В Ливии сегодня состоится «День гнева»]. // Портал «УкрБизнес», 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt; урындағы хакимиәт бинаһы янына йыйылды һәм уны азат итеүҙе талап итте&lt;ref&gt;[http://ura-inform.com/ru/politics/2011/02/17/lybiadem В Ливии сегодня пройдет «День гнева»]//УРА-Информ,17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Һуңынан кешеләр ҡала үҙәгенә йүнәлә, һәм унда низағ була. 600-гә яҡын кеше ҡатнашҡан демонстрация барышында хөкүмәттең отставкаға китеүен талап итеү яңғыраны. Протест күрһәтеүселәр яндырғыс ҡатнашмалар һәм таштар менән ҡоралланған була. Полиция халыҡҡа ҡарша күҙ йәштәрен ағыҙыусы газ, һыу пушкалары һәм резина пулялар ҡуллана&lt;ref&gt;{{cite web|author=&lt;!--[if IE 6]&gt; &lt;![endif]--&gt; |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/16/137834.html |title=Clash breaks out as Libya braces for 'day of anger' |publisher=Alarabiya.net |date=2011-02-16 |access-date=2013-10-02}}&lt;/ref&gt;. Бәрелешеүҙәр барышында 38 кеше, шул иҫәптән хәүефһеҙлек хеҙмәтенең 10 хеҙмәткәре зыян күргән&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html В результате беспорядков в Ливии погибли 4 человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220205138/http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html |date=2011-02-20 }}//Росбалт, 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Edwards|first=William |title = Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi |url = http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|work=[[France 24]]|date=2011-02-16|access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:A Benghazi girl holding a paper.jpg|thumb|Бенгази.  2011 йылдың 23 феврале. Ливия ырыуҙары берҙәм, тигән яҙыулы плакат тотҡан ҡыҙыҡай.]]
Демонстранттар «Әбү Сәлим» төрмәһендә үлтерелгән кешеләрҙең фотоһүрәттәрен тотоп барған: 1996 йылдың 29 июнендә, тотҡондарҙы тотоу шарттарына ҡаршы протест белдергәс, төрмәлә 1200-гә яҡын кеше атып үлтерелә. Фәтхи Тербиль һәләк булғандарҙың туғандарының рәсми вәкиле булып сығыш яһаған&lt;ref name=&quot;newsru&quot;&gt;[http://www.newsru.ru/world/16feb2011/bengazi.html Волна революций докатились до Ливии: на улицах начались драки, людей разгоняют горячей водой]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],16.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Benghazi - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|right|2011 йылдың 25 феврале. Бенгазиҙа Каддафиға ҡаршы сыҡҡан бер нисә йөҙ кеше.]]
Һөҙөмтәлә властар «Әбү Сәлим» төрмәһенән «Ливия көрәше ислам төркөмө»нөң 110 ағзаһын сығара&lt;ref&gt;[http://mvkursk.ru/topnews/18260.html Ливийская оппозиция проводит «День гнева» для Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111141032/http://mvkursk.ru/topnews/18260.html |date=2012-01-11 }}/ИА «Свободная волна», 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Яҙыусы Иҙрис Әл-Месмари Әл-Джазирегә полицияның протест белдереүе тураһында интервью биргәндән һуң бер нисә сәғәт үткәс ҡулға алына&lt;ref name=erupts15Feb&gt;{{cite news| title=Libyan Police Stations Torched|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/20112167051422444.html |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;.

Бенгазиҙағы бәрелештәрҙән һуң баҫылған белдереүҙә Ливия чиновнигы, хөкүмәт «кешеләр төркөмөнә төндә йөрөргә һәм Ливия хәүефһеҙлеге менән уйнарға мөмкинлек бирмәй», тип иҫкәртте. Белдереүҙ: «Уҙған төндә кешеләрҙең ҙур булмаған төркөмдәре - 150-гә тиклем кеше - ошондай хәл тыуҙырҙы. Сит кешеләрҙең ҡайһы берҙәре был төркөмгә үтеп ингән. Улар урындағы суд процесын юҡҡа сығарырға маташҡан. Беҙ быға бөтөнләй юл ҡуймаясаҡбыҙ, һәм халыҡты, хөкүмәтте ҡолатыуға саҡырһа ла, ғәмәлдәге каналдар буйынса үҙ проблемаларын әйтеп бирергә саҡырабыҙ» тиелә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12477275 | work=BBC News | title=Libya protests: Second city Benghazi hit by violence | date=2011-02-16}}&lt;/ref&gt;.

16 февралгә ҡарата төндә Бейидала, Зәүиәлә һәм Зинтанда Каддафи хөкүмәтен тар-мар итергә саҡырған йөҙҙәрсә кеше полиция һәм хәүефһеҙлек хеҙмәте биналарын яндыра&lt;ref name=erupts15Feb/&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/media/press/what-happened-next-the-big-stories-of-2009-6278870.html|title=What happened next? The big stories of 2011|work=The Independent|access-date=18 December 2011|date=2011-12-18|location=London}}&lt;/ref&gt;.

=== Хөкүмәттең башланғыс эшмәкәрлеге ===
Низағ алдындағы көндәрҙә Каддафи 17 февралдә үтергә тейешле хөкүмәткә ҡаршы митингыла ҡатнашырға саҡыра. Халыҡ-ара көрсөк төркөмө, был халыҡ иғтибарын үҙенән һәм Жәмәһириә сәйәси системаһынан хөкүмәт чиновниктарына күсереүгә йүнәлтелгән сәйәси манёвр булған, тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;crisisgroup&quot;/&gt;.

Һуңыраҡ февралдә Каддафи бунтарыусыларҙың «Әл-Ҡаидә» йоғонтоһонда булыуын, Усама Бен Ладендың һәм эсемлектәргә, таблеткаларға, һөткә, кофеға һәм Нескафеға  өҫтәлгән галлюциноген наркотиктарҙың шәхсән тәьҫирендә булыуын белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Millership, Peter |author2=Blair, Edmund |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-gaddafi-idUSTRE71N4NI20110224 |title=Gaddafi Says Protesters Are on Hallucinogenic Drugs |date=24 February 2011 |work=Reuters|access-date=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Ben Gedalyahu, Tzvi|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/142629| title=Yemen Blames Israel and US; Qaddafi Accuses US&amp;nbsp;– and al-Qaeda|publisher=Arutz Sheva| date=2 March 2011|access-date=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Каддафи һуңғараҡ шулай уҡ уның идараһына ҡаршы баш күтәреү «сит ил дәүләттәренең колониалистик заговоры» һөҙөмтәһе булыуын белдерҙе, атап әйткәндә, Францияны, Америка Ҡушма Штаттарын һәм Бөйөк Британияны нефтте контролдә тоторға һәм Ливия халҡын ҡол итергә теләүендә ғәйепләй. Ул революционерҙарҙы «тараҡандар» һәм «ҡомаҡтар» тип атай һәм, ихтилал баҫтырылғансы, отставкаға китмәҫкә һәм Ливияны таҙартырға ант бирә&lt;ref name=&quot;deserve_to_live&quot;&gt;{{cite news|author=Blomfield, Adrian| url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live| title=Libya: 'More Than 1,000 Dead'| date=23 February 2011|access-date=26 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;three_scenarios&quot;&gt;{{cite news|last=Ajbaili|first=Mustapha |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/26/139381.html| title= Three Scenarios for End of Gaddafi: Psychologist| date=26 February 2011|access-date=11 August 2011|publisher=[[Al Arabiya]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=9 March 2011|url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/03/09/140782.html |title= Gaddafi Warns of al-Qaeda Spread 'Up to Israel' |publisher=[[Al Arabiya]]|access-date=11 August 2011}}&lt;/ref&gt;.

«Сыуалыштарға ҡотҡо һалған күп кешеләр ҡулға алынды. Ливия уларҙың ''Әл-Ҡаидәнеке'' икәнлеген күрһәтәсәк. Ҡайһы бер йәш баш акүтәреүселәр хаталы юлға баҫҡан. Хөкүмәт улар менән һөйләшеүгә әҙер», - тине Мальта илсеһе. Ул Ливия көнсығышында 2500-гә яҡын сит ил һуғышманының эш итеүе һәм башлыса сыуалыштар тыуҙырыуы хаҡында белдерә. «Таһрир майҙанында һәм Туниста күргәндәребеҙ асыҡ аңлашыла ине. Ләкин Ливияла башҡасараҡ»&lt;ref name=&quot;maltatoday.com.mt&quot;&gt;{{cite web|last=Balzan |first=Saviour |url=http://www.maltatoday.com.mt/en/newsdetails/news/national/Unrest-caused-by-Al-Qaeda-insurgents-govt-right-in-using-force-Ambassador |title=– Malta's news portal |publisher=Maltatoday.com.mt |date=24 February 2011 |access-date=27 August 2013}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи үҙен «бәҙеүән-яугир» тип атай, артабан һуғышырға һәм «ғазап сигеүсе» булып үлергә ант итә һәм үҙенең яҡлыларын өйҙәрен ташлап китергә, революционерҙарҙың «өңөнә» һөжүм итергә саҡыра. Каддафи әлегә көс ҡулланыу тураһында бойороҡ бирмәүен белдерә, әгәр башлаһа, «барыһы ла янасаҡ», тип янай. Отставкаға китеү талаптарына яуап биреп, ул, «власта халыҡ» торғанын, «церемональ вазифа» биләгәнлеген иҫкә алып, отставкаға китә алмауын белдергән&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/201122216458913596.html |title=Defiant Gaddafi Vows To Fight On|publisher=Al Jazeera|date=23 February 2011 |access-date=11 August 2011}}&lt;/ref&gt;.

=== «Асыу көнө» ===
«Асыу көнө»н ливиялылар ил эсендә лә, унан ситтә лә 17 февралгә билдәләй&lt;ref name=&quot;awsat&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| title=Calls for Weekend Protests in Syria|date=2011-02-04|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Debono|first=James|title=Libyan Opposition Declares 'Day of Rage' Against Gaddafi|work=[[Malta Today]]|url=https://www.maltatoday.com/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|access-date=10 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|archive-date=13 February 2011|url-status=dead|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi |date=2011-02-13 }}&lt;/ref&gt;.  Ливия оппозицияһының милли конференцияһы Каддафи хөкүмәтенә ҡаршы сығыш яһаусы бөтә төркөмдәрҙең биш йыл элек булып үткән Бенгази демонстрацияһын хәтерләп 17 февралдә сығыш яһауын һораны&lt;ref name=&quot;awsat&quot;&gt;{{cite news |last=Mahmoud |first=Khaled |title=Gaddafi Ready for Libya's 'Day of Rage' |date=2011-02-09 |work=Asharq Al-Awsat |url=http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |access-date=10 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |archive-date=23 February 2011 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |date=23 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. Протестар Тунис һәм Мысыр революциялары менән илһамландырылған&lt;ref name=&quot;awsat&quot; /&gt;. 17 февралдә Бенгази, Бевида, Эз-Зинтан, Ружбан, Аждабия һәм Дерна ҡалаларында күмәк сығыштар булды. Ливияның хәүефһеҙлек көстәре ҡаршылашыусылар төркөмөнә хәрби патрон менән ут асты&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;. Штаб-фатиры Женевала урынлашҡан Ливияның Human Right Solidarity хоҡуҡ һаҡлаусы ойошмаһы, шаһиттарҙың әйткәненән сығып, протест сығышының 13 ҡорбаны тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.metronews.ru/mir/livijcy-trebujut-otstavki-kadaffi/Tpokbq!rUmvObbTbUFk/ Ливийцы требуют отставки Кадаффи]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Metro International]],17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 
Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр яуап итеп бер нисә хөкүмәт бинаһын, шул иҫәптән полиция участкаһын яндыра&lt;ref&gt;{{cite news |title=Anti-Government Protesters Killed in Libyan Clash |url=https://www.usatoday.com/news/world/2011-02-17-libya-protests_N.htm |agency=Associated Press|work=USA Today |date=2011-02-17 |access-date=12 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/20/AR2011022004185.html|title=Military Helicopters Reportedly Fire on Protesters in Libya|last1=Raghavan|first1=Sundarsan|last2=Fadel|first2=Leila |work=The Washington Post |date=2011-02-21|access-date=23 July 2011}}&lt;/ref&gt;.  Триполиҙа урындағы телевидение һәм радиостанция офистары талана, баш күтәреүселәр шулай уҡ именлек хеҙмәте биналарына, революция комитеттары офистарына, Эске эштәр министрлығы һәм Халыҡ залы бинаһына (Ливия парламенты бинаһы) ут төртә&lt;ref name=&quot;crisisgroup&quot;&gt;{{Cite web|title=POPULAR PROTEST IN NORTH AFRICA AND THE MIDDLE EAST (V): MAKING SENSE OF LIBYA. Middle East/North Africa Report N°107|date=2011-06-06|publisher=[[International Crisis Group]]|url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|url-status=dead|archive-date=2011-07-11|page=4 (page 9 of PDF)}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf |date=2011-07-11 }}&lt;/ref&gt;. 2006 йылда Бенгази ҡалаһында 10-дан ашыу кеше ҡорбан ителгән Италия консуллығында карикатура низағына бәйле килеп тыуған протест акцияһының биш йыллығы уңайынан Ливияла «Асыу көнө» ойошторола&lt;ref&gt;* [http://www.polit.ru/news/2006/02/18/bengazy_print.html Ливия: демонстрация в Бенгази возобновилась] {{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Полит.ру]],18.02.2066 г.
* [http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html В Ливии на акцию протеста вышли две тысячи человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120708/http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html |date=2014-04-28 }}//MIGnews.com.ua,16.02.2011 г.
* [http://www.kyivpost.ua/world/news/vo-vremya-akcij-protesta-v-livijskom-gorode-bengazi-pogibli-20-chelovek.htmlВо{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;nowiki&gt; время акций протеста в ливийском городе Бенгази погибли 20 человек] //Kyiv Post,18.02.2011 г.&lt;/nowiki&gt;
* [http://news.israelinfo.ru/world/36179?for_printing{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}Ливия&lt;nowiki&gt;: «День гнева» против Каддафи]//Israelinfo.ru, 17.02.2011 г.&lt;/nowiki&gt;
* [https://lenta.ru/news/2011/02/16/benghazi/_Printed.htm На акцию протеста в Ливии вышли две тысячи человек]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. Триполиҙа, баш ҡалала, Каддафи яҡлылар митингыһы үтә.

=== Һуғыштың беренсе осоро. Халыҡ-ара интервенция алдынан (17 февраль — 19 март 2011 йыл) ===
[[Файл:Victims of Abu Sleem massacre.JPG|thumb|250px|Демонстранттар Бенгазиҙа 1996 йылда Әбү-Сәлим төрмәһендә ризаһыҙлыҡ сығышы баҫтырылғанда һәләк булғандарҙың портреттары төшөрөлгән плакаттарҙы ҡарай ]]

=== Киренаиканың ҡалаларында тулҡынланыуҙар һәм һуғыштар (18—20 февраль) ===
[[Файл:Libyan flag above the communications tower in Al Bayda (Libya, 2011-07-17).jpg|thumb|left|Байдалағы элемтә башняһы өҫтөндә Ливия Күсмә милли советының флагы.]]

17-18 февралдән алып Бенгазиҙағы хөкүмәткә ҡаршы сыуалыштар, бында урынлашҡан Ливия армияһы частары оппозиция яғына сыҡҡанлыҡтан, ҡораллы фетнәгә әүерелә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/02/22/army/ Группа офицеров ливийской армии призвала к свержению Каддафи]//[[Lenta.ru]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, һуңынан улар боласылар менән бергә урындағы радиостанцияны баҫып ала һәм яндыра&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821044.html В Ливии манифестанты сожгли радиостанцию]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Росбалт, 18.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ливияның Эске эштәр министрлығы башлығы армия генералы ''Әбдел Фәттәх Юныс'' Каддафи менән мөнәсәбәтен өҙә һәм армияны ҡаршылыҡ белдереүселәр яғына сығырға саҡыра. Һөҙөмтәлә, Ливияның ҡораллы көстәре ғәмәлдә баш күтәреүселәр яғына күскән һәм Триполи хөкүмәтенә буйһонған частарға бүленә. Йәкшәмбе, 20 февралдә, хәрбиҙәр ҡалдырған үҙәктәге хәрби база һәләк булғас, ҡала баш күтәреүселәрҙең тулы контроленә күсә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html Оппозиция захватила военную базу в ливийском городе Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223005017/http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html |date=2011-02-23 }}//Росбалт, 20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Авиация Бенгазиҙа фетнәселәр ҡулындағы хәрби базаға һөжүм итә. 19 февралдә шаһиттар Ливияла вертолёттар хөкүмәткә ҡаршы халыҡ төркөмөн утҡа тотоуын хәбәр итә&lt;ref&gt;{{cite news|last=Basu|first= Moni|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/02/19/libya.protests/|title=Libyan demonstrators Say They'll Soldier on Despite Violent Crackdown|publisher=CNN|access-date=31 March 2011|date=20 February 2011}}&lt;/ref&gt;.

18 февралдә баш күтәреүселәр, полиция ҡаршылығын ҡыйратып, Әл-Байда ҡалаһын контролгә ала, хәбәр ителеүенсә, урындағы полиция һәм сыуалыштарға ҡаршы көрәш буйынса подразделениелар протест белдереүселәр яғына күсә&lt;ref name=liveblog217&gt;{{cite news|url=http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|title=Libya&amp;nbsp;– Live Blog|publisher=Al Jazeera|date=17 February 2011|access-date=10 April 2011|archive-date=23 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223072304/http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newsru.ru/world/18feb2011/livia_opp.html Ливийская оппозиция утверждает, что взяла под контроль город. Полиция и военные переходят на сторону демонстрантов]{{Недоступная ссылка|date=November 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],18.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Армия Байд ҡалаһынан китә. Мысыр өлгөһөндә Ливияла 19 февралгә ҡарай төндә властар интернетты өҙгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/02/19/libya/ В Ливии отключен интернет]//[[Lenta.ru]],19.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Заголовок =Муаммар Каддафиҙың Ливия халҡына мөрәжәғәте 
| Содержание =Мин бер ҡасан да Ливия ерен ҡалдырмам, һуңғы тамсы ҡаныма тиклем һуғышасаҡмын һәм бында ата-бабаларым менән ғазап сигеп үләсәкмен… &lt;br&gt;Каддафи президент түгел, ул - революция лидеры һәм ливиялыларға дан килтергән яугир-бәҙәүи.
| Подпись = [[21 февраль]] [[2011 йыл]]&lt;ref&gt;[http://newsru.com/world/22feb2011/gaddafy.html Каддафи, чьи войска убили уже сотни демонстрантов, выступил: он &quot;умрет как мученик&quot;]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;
| Ширина = 235px
}}
[[Файл:Sirt Front-final.svg|thumb|350px|Көнсығыш фронт]]

20 февралдә халыҡ-ара берләшмәне «мәғлүмәт бомбаһы» шартлата (Рәсәйҙең «Комсомольская правда» гәзите баһаһы буйынса)&lt;ref name=&quot;kp.ru&quot;&gt;Юлия Алёхина [http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 Запад врет о бунте в Ливии, как в 2008-м о войне в Грузии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221010190011/http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 |date=2022-10-10 }}//[[Комсомольская правда]],28.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, уға ярашлы Ливия властары пулемёттарҙан протест демонстрацияһын ата. Әл-Жазира телеканалы хәбәр итеүенсә, Ливияның хоҡуҡ һаҡлаусыларына һылтанып, 200-гә яҡын кеше һәләк булған, 800-гә яҡыны яраланған&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;* [http://newsru.com/world/20feb2011/bengazi.html NEWSru.com: «Сущий ад» в ливийском Бенгази — войска ведут огонь по демонстрантам, до 200 погибших]//[[NEWSru.com]],20.02.2011 г.
* [http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/02/110220_libya_unrest_death.shtml?hpt=T1?print=1 В беспорядках в Ливии погибло более 200 человек]//[[BBC]] Russian,20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Киң мәғлүмәт саралары таралыуынса, демонстранттарға ҡаршы артиллерия һәм хәрби вертолёттар файҙаланылған.&lt;ref&gt;* Nick Meo [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8335934/Libya-protests-140-massacred-as-Gaddafi-sends-in-snipers-to-crush-dissent.html Libya protests: 140 'massacred' as Gaddafi sends in snipers to crush dissent]//[[The Telegraph]],20 Feb 2011{{ref-en}}
* [http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110221/local/two-libyan-fighter-jets-arrive-in-malta-two-helicopters-land Updated: Libyan fighter jets arrive in Malta]//Times of Malta,21 Feb 2011&lt;/ref&gt;. Ләкин был мәғлүмәттәр раҫланмаған&lt;ref name=&quot;volovich&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Ливия в огне: мятеж или революция?|publisher=Институт Ближнего Востока|author=Волович А.А.|date=2011-03-10|description=|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;british_civilians&quot; /&gt;.

Ваҡиғаны баһалау билдәһеҙ. Атап әйткәндә, Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени фекеренсә, был осраҡта власты баҫып алыу маҡсатында, полиция участкаларына һәм казармаларға һөжүм иткәнлектән, фетнәселәр демонстранттар статусын юғалтҡан, һәм һәр яуаплы хөкүмәт ошондай хәлдә саралар күрергә тейеш. 
&lt;ref name=&quot;pres_ugandy&quot;&gt;Йовери Кагут Мусевени [https://vz.ru/opinions/2011/3/30/479950.print.html «Большие ошибки Каддафи»]//Взгляд,Global Public Square,30.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең ҡайһы бер политологтары демонстрацияларҙы атыуҙы Ливиялағы ваҡиғаларҙың ялған картинаһын булдырыу буйынса махсус ойошторолған ғәмәлдәрҙең бер өлөшө тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;delyagin&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Экономика ливийской войны|publisher=Телекомпания «Невский Экспресс»|author=Михаил Делягин|date=2011-03-28|description=Ливийский кризис: экономический смысл и глобальные последствия|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Хазин, Михаил Леонидович|Михаил Хазин]] [https://echo.msk.ru/programs/creditworthiness/759695-echo.phtml Кредит доверия]//«[[Эхо Москвы|Эхо Москвы»]],23.03.2011&lt;/ref&gt;.
[[Файл:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|left|Бенгази ҡалаһындағы танкта кешеләр төркөмө]]

Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәре буйынса, күренекле мосолман вәғәзсеһе шәйех Йософ әл-Ҡардауи армияны Каддафиҙы үлтерергә саҡырған: «ул үҙ халҡының ҡанын ҡойҙо, йәлләд»&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/22feb2011/killgaddafi.html Авторитетный мусульманский богослов ужесточил риторику, призвав физически устранить Каддафи]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, бынан алда ул, Тунис һәм Мысыр президенттары өлгөһөндә, тыныс ҡына отставкаға китергә тәҡдим иткән&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/21feb2011/bogoslov.html Видный исламский богослов посоветовал Каддафи последовать примеру президентов Туниса и Египта]//[[NEWSru.com]],21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығы башлығы Уильям Хейг 2011 йылдың 21 февралендә Каддафиҙың Венесуэлаға ҡасыуы хаҡында ялған мәғлүмәт таратты&lt;ref&gt;[http://www.avesta.tj/index.php?newsid=7503 Каддафи бежал из Ливии, глава МИД Великобритании]//ИА «Авеста»,21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Британия хөкүмәте ҡарамағында булмаған British Civilians For Peace in Libya ойошмаһы тикшереү үткәреп, полковник Муаммар Каддафи ғәскәрҙәренең илдең көнбайыш өлөшөндә тыныс халыҡҡа һөжүм итеүен иҫбатлаған дәлилдәр тапмай&lt;ref name=&quot;british_civilians&quot;&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html Правозащитники не нашли доказательств преступлений Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208030450/http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html |date=2011-12-08 }}//Росбалт,19.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Ливияның Швейцариялағы илсеһе Слиман Бугушиир хәбәр итеүенсә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.mail.ru/politics/7527269/ |title=сообщил |accessdate=2012-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |date=2014-04-28 }}&lt;/ref&gt;, хоҡуҡ һаҡлаусыларҙың октябрҙә үлтерелгән Ливия лидеры Муамар Каддафиҙың хөкүмәтен хәрби енәйәттәр һәм кешелеккә ҡаршы енәйәттәрҙә ғәйепләүҙәре аныҡ дәлилдәр менән нығытылмаған. Атап әйткәндә, 2011 йылдың яҙында Ливияның көнсығышында Каддафи хөкүмәтенең граждандарҙы үлтерә һәм көсләй алырлыҡ көстәре булмаған.

22 февралдә фетнәселәр үҙ власын Тобрук ҡалаһына тарата, сөнки Тобрук ғәскәрҙәре командующийы генерал-майор ''Сөләймән Мөхәммәт'' уға тоғро ғәскәрҙәр менән оппозиция яғына күскән, тип хәбәр иткән Катарҙың «Әл-Жәзирә» телеканалы. Ливия властары төҙөлгән сыуалыштар һәм фетнәләрҙә ғәйепләнә&lt;ref&gt;[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/livia8013.html Оппозиция: в Ливии погибли уже 10.000 человек]//[[Newsru]],23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ливия властары сыуалыштар һәм фетнәләр ойоштороуҙа Әл-Ҡаидәне ғәйепләй&lt;ref&gt;[http://rian.ru/world/20110223/337917183-print.html «Аль-Каида» провозгласила исламский эмират на востоке Ливии]//РИА Новости,23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

24 февралгә бөтә Киренаика фетнәселәрҙең контроленә күсә. Ливия властары төбәк өҫтөнән контролде кире ҡайтарырға тырышыуҙы ваҡытлыса туҡтата&lt;ref&gt;[http://www.newsru.co.il/mideast/24feb2011/benrazi8004.html Бенгази празднует освобождение от власти Каддафи]//[[Newsru]],24.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 26 февралдә фетнәселәр Бенгазиҙа илдең элекке юстиция министры ''Мостафа Мөхәммәт Әбделжәлил'' етәкселегендәге Ливияның ваҡытлыса хөкүмәтен иғлан итә&lt;ref&gt;* [http://www.fontanka.ru/2011/02/27/012/ В Ливии создано оппозиционное переходное правительство]//«Фонтанка».ru,27.02.2011 г.
* [https://radiomayak.ru/doc.html?id=226084 Оппозиция Ливии создала переходное правительство]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Радио Маяк]],27.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== «Триполиға марш» (2—6 март) ===
23 февралдә Бенгазиҙан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыуып сығарғандан һуң, Триполи ҡалаһы властары контролендә булмаған '''«Альхурра»''' телеканалы (''Мөхәмәт Набус'') 5000 ополченсы (дивизия) ҡатнашырға йыйынған тәүге марш анонсын бирә&lt;ref&gt;[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/mercen8007.html Ливийские повстанцы взяли в плен наёмников Каддафи]//[[Newsru]],23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Британияның «Дейли мейл» гәзите хәбәр итеүенсә, Бөйөк Британия Оборона министрлығының үҙенең исемен әйтергә теләмәгән юғары дәрәжәле вәкиле һөйләүенсә, һөжүм башланыр алдынан (21 мартҡа тиклем өс аҙна ҡалғас, йәғни 1 мартҡа тиклем) Киренаикаға Британия Айырым һауа хеҙмәте (SAS) элита подразделениеһы яугирҙары төшөрөлгән&lt;ref&gt;* [http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html Ливийская оппозиция оттеснила войска Каддафи от Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817160658/http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html|date=2016-08-17}}
* Александр Хабаров [http://www.vesti.ru/doc.html?id=438319 Британский спецназ действует в Ливии уже три недели]//[[Вести.ru]], 22.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. 2 мартта баш күтәреүселәр Брега нефть портына һөжүм итә. Уны алып, 3 марттағы икенсе көнөнә улар Эль-Агейлуға һөжүм итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/04/further/ Повстанцы отбросили войска Каддафи на 60 километров от Бреги]//[[Lenta.ru]],04.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

4 мартта Рәс-Лануф өсөн алыш башлана, уның барышында баш күтәреүселәр ҡаланы ала&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304 UPDATE 1-Libyan rebels take oil town of Ras Lanuf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908064255/https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304|date=2019-09-08}}//[[Reuters]],04.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

5 мартта баш күтәреүселәр отрядтары Сирт яғына йүнәлә. Шул уҡ көндө көнбайыштан Бин-Жавадҡа Каддафи ғәскәрҙәренең бик ныҡ ҡоралланған төркөмө килә, һуңынан ҡала өсөн ҡаты һуғыш башлана.

=== Каддафи ғәскәрҙәренең беренсе  контрһөжүме (7—19 март) ===
6 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Көнсығыш фронтында контрһөжүм башлай. Уларҙың тәүге еңеүе Бин-Жавад ҡалаһын баҫып алыу була&lt;ref&gt;[http://www.ekhokavkaza.com/articleprintview/2330022.html СМИ: в Ливии в воскресенье антиправительственные силы оставили год Бин Джавад]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//Эхо Кавказа,07.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. 8 мартта ике көндән Каддафи армияһы Рәс-Лануф нефть эшкәртеү үҙәгенә һөжүм итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/08/flats/ ВВС Ливии разбомбили жилой дом в Рас-Лануфе]//[[Lenta.ru]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәс-Лануф өсөн һуғыш 4 көн дауам иткән, һәм 11 мартҡа ҡаланы Каддафи ғәскәрҙәре баҫып алған. Иртәгәһенә, 12 мартта, һөжүмде үҫтереп, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе Бреганан ҡыуып сығарған&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/level2.html?NewsID=16036440&amp;PageNum=0 Режим Каддафи, продолжая наступление на повстанцев, вновь использовал удары своей авиации]//[[ИТАР-ТАСС]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

15 мартҡа Каддафи ғәскәрҙәре Аждабийға барып етә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/15/ajdab/ Ливийское телевидение объявило о захвате Адждабии]//[[Lenta.ru]],15.03.2011 г.&lt;/ref&gt;, һәм уның өсөн һуғыш ике көнгә яҡын дауам итә. 17 марттан 18-енә ҡарай төндә Ливия хәбәрсеһе Мөхәммәт Нәббүс Аждабиә янында Эз-Зүәйтендә нефть тултырылған цистерналарҙы шартлатыу хаҡында хәбәр итте&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0&amp; |title=Live Show Fri Mar 18 2011 03:07:21 AM |accessdate=2011-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |archivedate=2013-01-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |date=2013-01-18 }}&lt;/ref&gt;.

Каддафи армияһының баш күтәреүселәрҙе еңеүенә артиллерия, танкылар һәм авиацияны файҙаланыу иҫәбенә өлгәшелә. Әммә миллионға яҡын кеше йәшәгән Бенгази ҡалаһында һуйыш менән янаған ваҡиғалар 18 мартҡа ҡарай төндә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы 1973 йылдың 17 мартында (Нью-Йорк ваҡыты буйынса), ер өҫтө операцияһынан башҡа, Ливияға ҡораллы интервенцияны рөхсәт иткән Резолюция-1973 ҡабул итә.

19 мартта һуғыштар баш күтәреүселәрҙең терәге - Бенгази ситендә башлана&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/17/outskirts/ Ливийское телевидение сообщило о боях на окраинах Бенгази]//[[Lenta.ru]],17.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәренә ярашлы, иртәнсәк (урындағы ваҡыт буйынса 7:30) артиллерия ҡоралдарынан ҡалаға ут асыла. Иртәнге сәғәт 9-ҙа ҡалаға тәүге һөжүм башлана, ул көн уртаһында (урындағы ваҡыт буйынса көндөҙгө 14:30) кире ҡағыла&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;&gt;{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|title=Libya Live Blog - March 19 &amp;#124; Al Jazeera Blogs|publisher=Blogs.aljazeera.net|date=|accessdate=2011-03-19|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110320235930/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|archivedate=2011-03-20}}&lt;/ref&gt;.  Шулай уҡ баш күтәреүселәрҙең самолёты ҡала ситендә ПВО системаһы (Әл-Доллар районы) ярҙамында бәреп төшөрөлә&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045303/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113045303/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html |date=2012-11-13 }}&lt;/ref&gt;  пилот, полковник Мөхәммәт Мөбәрәк әл-Окайли,&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045334/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113045334/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html |date=2012-11-13 }}&lt;/ref&gt;, хәбәр ителеүенсә, иҫән ҡалмай&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=-nUrxp74Hgg|title=Gaddafi forces approach Benghazi|date= 2011-03-19 |publisher= [[Al Jazeera English]] |accessdate=2011-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jet&quot;&gt;{{cite web|url=https://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Video-Libya-Explosions-Heard-In-Benghazi-Following-Warnings-From-Obama-Cameron/Article/201103315955468|title=Allied Forces Begin Military Action Against Libya|work=news.sky.com|author=Natalie Fahy|date=2011-03-19|publisher=[[Sky News]]|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG5TA7R?url=http://news.sky.com/story/843441/britain-fires-missiles-at-libyan-targets|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;.

=== Нафуса тауҙары өсөн һуғыш ===

{{iw|Нафуса|Горы Нафуса|en|Nafusa}} (''амазиг теленән'': Адрар-эн-Нафусен (Нафуса тауҙары), ''ғәрәпсә'': الجبل الغربي Әл-Жабал әл Гарби (Көнбайыш тауҙары)) — көнбайыштан (Тунис сигенән) Гарьян ҡалаһына тиклем 250 километрға һуҙылған Ливиялағы тау һырттары. Шулай уҡ ҡайһы берҙә ҡатнаш атама — Нафуса Көнбайыш тауҙары, йәки Жабал Нафуса (''ғәрәпсә'' 'джабал' — тау, тауҙар).

Тауҙың үҙенең атамаһы — [[Нафуса]], сығышы менән амазиг теленән, Каддафи идара иткән йылдар дауамында, '''Тамазигт''' (амазигтар теле) һәм дөйөм алғанда амазиг мәҙәниәте, Жәмәһириәлә тыйылғанлыҡтан (хатта традицион амазиг географик атамаларын тыйыуҙа ла сағылыш тапҡан), рәсми властар был тауҙарҙың атамаһын Көнбайыш тауҙары тигән атамаға алмаштырырға тырышҡан&lt;ref&gt;* [http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/ Amazigh culture reborn in Libya revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716112554/http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/ |date=2011-07-16 }} //Libya TV, 11 July 2011
* Peter Graff [http://www.msnbc.msn.com/id/43178608/ns/world_news-africa/t/berber-culture-reborn-libya-revolt/# {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Berber culture reborn in Libya revolt] //[[Reuters]], 12 July 2011&lt;/ref&gt;.
Ливиялағы граждандар һуғышы ваҡытында Нафуса тауҙары Каддафи ғәскәрҙәренә иң ҡаты ҡаршылыҡ күрһәткән усаҡтарының береһенә әүерелә, һәм артабан ул Триполитаниялағы хәрби хәрәкәттәр театры үҫешенә йоғонто яһай.

Каддафи идара иткән ваҡытта милли дискриминацияға дусар булған бербер халҡының урындағы амазиг общиналары Ливия лидерының дошмандарын яҡлаған Нафуса тауҙарындағы һуғыш хәрәкәттәре баштан уҡ тиерлек киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртылмай, сөнки Ливия хөкүмәте был төбәктә ҡораллы көрәш фактын таныманы, ә сит ил журналистары был районға индерелмәгән, йәки мәғлүмәт семтеп кенә бирелгән йә цензураға дусар ителгән.

1 мартта Каддафи ғәскәрҙәре штурм менән бығаса баш күтәреүселәр контроленә күскән Гарьянды ала[http://wikimapia.org/#lat=32.1725612&amp;lon=13.0351067&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2465864/ru/Гарьян Гарьян], һуңынан оппозиционерҙарҙы көнбайышҡа ҡыҫырыҡлай. Налут, Джаду, Зинтан һәм Яфран ҡалалары, шулай уҡ Кала һәм Кикле торама пункттары ғына ҡаршылыҡ үҙәктәре булып ҡала [http://wikimapia.org/#lat=31.8639999&amp;lon=11.0076141&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14684433/ru/Налут Налут], [http://wikimapia.org/#lat=31.9515796&amp;lon=12.0384407&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/9250196/ru/Джаду Джаду], [http://wikimapia.org/#lat=31.9335168&amp;lon=12.2579956&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12743996/ru/Зинтан Зинтан] и [http://wikimapia.org/#lat=32.0575544&amp;lon=12.5673294&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3562537/ru/Яфран Яфран], шулай уҡ  [http://wikimapia.org/#lat=32.0121517&amp;lon=12.6368523&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15850028/ru/Эль-Калаа Калаа] һәм [http://wikimapia.org/#lat=32.061337&amp;lon=12.6974487&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5236493/ru/Кикла Кикла] тораҡ пункттары.

3 апрелдә Налут, Зинтан һәм Яфранды Каддафи ғәскәрҙәре ҡамауға ала, ләкин юлһыҙ таулы төбәк һәм амазигтарҙың аяуһыҙ ҡаршылығы Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтата. Ҡалаларға электр энергияһын биреү өҙөлә.

16 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Зинтан ҡалаһына 15 танк һәм 40 бронетранспортёр ебәрҙе, һәм залп уты системалары ярҙамына таянып, уны штурмлауға тотондо&lt;ref&gt;[http://www.fontanka.ru/2011/03/16/162/ Войска Каддафи начали штурм города Зинтан]//[[Фонтанка.ru]],16.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, улар ҡаланы ала алмай.

=== Һуғыштың икенсе осоро. Халыҡ-ара интервенциянан һуң (2001 йылдың 19 марты — апреле) ===
19 мартта (урындағы ваҡыт менән 16:00-ҙә) француз истребителдәре интервенция әҙерләү маҡсатында һауа разведкаһы үткәреп, Ливияның һауа киңлегенә осоп инә&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;/&gt;. 16:45-тә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә берәмек бронетехникаһын юҡ итеүҙән  Ливияға интервенция башлана&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;/&gt;.
[[Файл:Palmaria bengasi 1903 0612 b1.jpg|thumb|right|Француз авиацияһы Бенгази янында юҡ иткән Каддафи ғәскәрҙәренең «Пальмария» ҡоролмаларының (САУ) ҡалдыҡтары.]]

Әл-Жазира хәбәр итеүенсә, Бенгази өсөн барған һуғышта ҡаланан көнсығышҡа, баш күтәреүселәр контроле аҫтындағы башҡа ҡалаларға ҡасаҡтар ағымы башлана. Әл-Жазира британ һәм америка ҡанатлы ракеталарының Ливиялағы аэродромдарына һәм башҡа хәрби объекттарына һөжүме тураһында хәбәр итте, операция «Операция Odyssey Dawn» («Одиссея Таң») тип атала. Артабан Американың Хәрби-һауа көстәре иғтибарын ерҙәге маҡсаттарға туплай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/libya/|title=Live Blog Libya|publisher=Al Jazeera English|date=|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG60hVg?url=http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/libya/|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;.

20 мартта Франция, Бөйөк Британия һәм Американың Хәрби һауа көстәре иртән (ике сәғәт дауамында) танк колоннаһына һөжүм итте. Reuters агентлығы Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы&lt;ref name=&quot;StarTribune.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.startribune.com/world/118322574.html|title=Gadhafi vows 'long war' after US, allies strike Libyan targets from air and sea|publisher=StarTribune.com|date=|accessdate=2011-03-20|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html|archivedate=2011-03-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html |date=2011-03-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 | work=Reuters | title=Remains of Gaddafi's force smolders near Benghazi | date=2011-03-20 | accessdate=2017-09-28 | archivedate=2011-03-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 |date=2011-03-22 }}&lt;/ref&gt;.  Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиҙа режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе. Агентлыҡ Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиға режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=BmN7rthjL0I Candy Crowley with Admiral Mike Mullen on Libya — March 20, 2011]&lt;/ref&gt;.

=== Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең икенсе һөжүме (22—28 март) ===
21-22 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Бенгази тирә-яғынан ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм 23 мартҡа яуҙар Аждабия ҡалаһына, баш күтәреүселәр терәгенән көньяҡҡа табан 150 километр алыҫлыҡта Көнсығыш Ливияға күсә. Ул ваҡытта Көнсығыш Ливияла булған «Дождь» телеканалы хәбәрсеһе Орхан Жәмал 22-23 мартта Аждабия янындағы көсөргәнешле һуғыштар тураһында хәбәр итә. Ләкин, атыу ҡоралынан тыш, баш күтәреүселәрҙең башҡа ҡоралы булмай, ә Каддафи ғәскәрҙәренең элеккесә ауыр ҡоралы була&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_tom_chto_proishodit_v_livii_8218-8218/#top 23 марта]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/boi_v_adzhdabii_8223-8223/ Бои в Адждабии]&lt;/ref&gt;.

24 мартта Аждабиянан төньяҡҡа Каддафи ғәскәрҙәренең «ҡайһы бер рейд төркөмө» булыуы хаҡында хәбәр ителгәйне. Бер үк ваҡытта Аждабия тирә-яғында һуғыштар башлана, баш күтәреүселәр сигенә. Асылда, баш күтәреүселәр хәрәкәте Каддафи яҡлылар позицияларында мөсһөҙ урын эҙләй&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojna_v_livii_prodolzhaetsya_8229-8229/ Война в Ливии продолжается]&lt;/ref&gt;.

26 мартта төндә, Орхан Жәмал хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Аждабияны һуғышһыҙ баҫып ала. Шул уҡ көндө баш күтәреүселәрҙең автоколоннаһы, ҡаршылыҡҡа осрамай Брегуға инә, ә 27 мартта ҡаршылыҡтар осратмайынса, Рас-Лануфҡа һәм Бин-Жавадҡа инә.

=== Каддафи ғәскәрҙәренең икенсе контрһөжүме (28 март—15 апрель) ===
[[Файл:Libya location map-oil &amp; gas 2011-en.svg|thumb|350px|Ливияның нефть һәм газ ятҡылыҡтары]]
28 мартта баш күтәреүселәрҙең Катар властары менән нефть экспорты тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыуы тураһында хәбәр килә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/28/oil/ Ливийские повстанцы пообещали начать экспорт нефти]//[[Lenta.ru]],28.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. . Элек Катар ғәрәп төбәгендә Америка хәрби присутствиеһы үҙәге булып иҫәпләнә ине, сөнки Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡан булған. Мосолмандарҙы ихтилал башланыу менән ҡәҙрәфиҙе үлтерергә саҡырған мөфтөй Кардаиҙың резиденцияһы Катарҙа була.

Элек Катар, Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡанлыҡтан, ғәрәп төбәгендә америка хәрбиҙәренең үҙәге булып иҫәпләнә ине. Ихтилал башланыр алдынан уҡ Катарҙа Каддафиҙы үлтерергә саҡырған мөфтөй Йософ Ҡардауиҙың резиденцияһы урынлашҡан була.

28 мартта баш күтәреүселәр Ән-Нофаллияға һуғышмайынса инә һәм Сирттан 140 саҡрым алыҫлыҡта урынлаша. Әммә еңел ҡоралланған, ә ҡайһы берҙә бөтөнләй ҡоралланмаған баш күтәреүселәр көнбайыштан һөжүм иткән Каддафи ғәскәрҙәре танкыларына һәм артиллерияһына ҡаршы тора алмаған&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/shturm_adzhdabii_dnevnik_vojny_8264-8264/ Штурм Адждабии. Дневник войны]&lt;/ref&gt;. Шуға күрә 28-29 мартта улар Эн-Нофаллияны, Бин-Жавадты һәм Рас-Лануфты яуһыҙ ҡалдырҙы&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]&lt;/ref&gt;.

31 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Бреганы баҫып алыуы билдәле булды&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]&lt;/ref&gt;. Әммә баш күтәреүселәрҙең көстәре ҡаланы кире алырға маташа&lt;ref name=dpa1&gt;{{cite web|url=http://www.monstersandcritics.com/news/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|title=Rebels Return to Brega Amid Reported Defections by Special Forces|publisher=[[Deutsche Presse-Agentur]] (via [[Monsters and Critics]])|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG7xdov?url=http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120904030624/http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces |date=2012-09-04 }}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәр ауыр артиллерия уты аҫтында сигенергә мәжбүр була. Һуңғараҡ лоялистарының позицияларын авиация бомбаға тота&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|title=1340: Coalition forces have bombed pro-Gaddafi forces near Brega, and they have been pushed back to the village of Bishr, west of the city, BBC Monitoring reports, quoting privately owned online newspaper Libya al-Yawm…… &amp;#124; LiveWord? Libya|publisher=liveword.ca|date=2011-03-31|accessdate=2011-04-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG8lXvz?url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307184249/http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/ |date=2012-03-07 }}&lt;/ref&gt;. Ошо мәлдән файҙаланып, баш күтәреүселәр Брегаға инә алған, һуңынан урам һуғыштары башланған&lt;ref name=telegraph1&gt;{{cite web|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|title=Libyan Rebels in Street Battles for Brega|work=[[The Daily Telegraph]]|date=2011-03-31|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG9IaeG?url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;. Көн аҙағына, ауыр һуғыштарҙан һуң, лоялистар Брегала үҙ контролен һаҡлап ҡала&lt;ref name=guardian1&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/31/libya-rebels-brega-assault-fails |work = [[The Guardian]] |title=Libyan Rebels Deny Crisis After Assault on Brega Fails |date= 2011-03-31 |accessdate= 2011-04-01  | author = McGreal, Chris}}&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә НАТО авиацияһы яңылыш баш күтәреүселәрҙең бер нисә трофей танкын юҡ итте, һөҙөмтәлә 10-13 кеше һәләк була, тағы ла 14-22 кеше яралана. Тағы ла 5 танк зыян күрә&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008244 | publisher = [[BBC News]] | title=Libya Rebels 'Want Answers' from Nato on Air Strike | date=2011-04-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/07/libya.war/index.html?eref=rss_topstories# | publisher= [[CNN]] | title=Overwhelmed Rebel Fighters Flee from Eastern Libyan City | date=2011-05-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.denverpost.com/news/ci_17791795 | work=[[The Denver Post]] | author=Abbot, Sebastian | title=Libyan Rebels Angry After Airstrike Blamed on NATO | date=2011-04-07 }}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2011/04/08/world/africa/08libya.html?pagewanted=1&amp;ref=africa | work= [[The New York Times]] | title=NATO Hits Libyan Rebels' Convoy, Rebel General Say | date=2011-04-07}}&lt;/ref&gt;.

Баш күтәреүселәрҙең баҙап ҡалғанынн файҙаланып, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәр позицияларына яңы артиллерия һөжүме яһай, һуңынан улар Аждабияға сигенә&lt;ref&gt;[http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks «Gadhafi Plane Evades NATO No-Fly Zone, Bombs Rebel Tanks»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410091008/http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks|date=2011-04-10}}. ''[[Standard-Examiner]]''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008384 | publisher = [[BBC News]] | title=Rebels Retreat in Ajdabiya After 'Nato Air Strike' | date=2011-04-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://content.usatoday.com/dist/custom/gci/InsidePage.aspx?cId=delawareonline&amp;sParam=45904296.story | work= [[USA Today]] | author = Campbell, Greg | title=Libyan Rebels Say NATO Airstrike Thwarted Tank Attack | date=2008-09-16}}&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә Сарирҙың нефть яланына Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һөжүм итә, өс һаҡсы һәләк була, тағы ла бер нисә кеше яралана&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/361857509.html Нефтяное поле Сарир подверглось удару британских ВВС]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн Каддафи режимы яуаплы, һәм беҙ уның Тобрукты нефть менән тәьмин итеүҙе өҙөргә теләүе беләбеҙ», — тип белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/362078930.html НАТО заявляет, что не наносила удар по месторождению Сарир в Ливии]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә Сарирҙың нефть яланы Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һуғыуға дусар булды, өс һаҡсыһы һәләк булды, тағы ла бер нисә кеше яраланды. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн яуаплылыҡ Каддафи режимын ғына йөрөтә, һәм беҙ уның Тобрукка нефть алып барыуҙы өҙөргә теләүен беләбеҙ», - тип белдерҙе.

8-9 апрелдә Каддафи ғәскәрҙәре Аждабияға һөжүм иткән тураһында хәбәр ителгәйне. Әммә һуңғараҡ улар лоялистарҙың ҡалаға һөжүмен кире ҡаға алыуҙарын хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya]&lt;/ref&gt;.

16-18 апрелдә һауа шарттарының боҙолоуы (ел 9 баллға тиклем, ҡом дауылы) хаҡында хәбәр ителә, шуға күрә НАТО авиацияы бер нисә көн дауамында Көнсығыш Ливияла хәрби операциялар башҡара алмай. Халыҡтың күпселек өлөшө эвакуацияланғанлыҡтан, ҡалала паника башланған, әммә Каддафи ғәскәрҙәре артабан Аждабияны ҡайтарырға маташмаған&lt;ref&gt;[http://jordantimes.com/index.php?news=36625 Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111023841/http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;.

=== Мисурата һәм Әз-Зәүиә өсөн һуғыштар ===
[[Файл:Tripolitanian Front-final.svg|350px|thumb|Триполитан фронты]]
Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең уңыштары тәьҫирендә, шулай уҡ Бенгази халҡына теләктәшлек йөҙөнән демонстрациялар, һуңынан Ливияның көнбайышында ла ихтилалдар башлана. 27 февралдә баш күтәреүселәр Әз-Зәүиә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/world/20110227/339716615-print.html Революционеры захватили крупный город на северо-западе Ливии]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[РИА Новости]], 27.02.2011 г.&lt;/ref&gt; һәм Мисурата&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/02/2011227105025308853.html Aljazeera: Security forces driven out of Misurata]//Aljazeera,27 February 2011&lt;/ref&gt; ҡалаларын баҫып ала. Каддафи ғәскәрҙәре Триполитанияла баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәшеү өсөн бөтә көсөн туплай, был Киренаиканан нефткә бай райондар аша Триполиға сағыштырмаса уңышлы марш яһарға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432361 Сторонники Каддафи попытались отбить у повстанцев город нефтяников]//[[Вести.ru]],01.03.2011&lt;/ref&gt;.

1-4 марттарҙа Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһы өсөн алыша&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=433517&amp;m=1&amp;photo=1 Войска Каддафи выбили мятежников из города Эз-Завия]//[[Вести.ru]],04.03.2011&lt;/ref&gt;.
[[5 марта|5]]&lt;ref name=&quot;zawia&quot;&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/05/zawia/ Силы Каддафи начали штурм центра Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],05.03.2011 г.&lt;/ref&gt;-[[11 марта]]&lt;ref&gt;[http://itar-tass.com/level2.html?NewsID=16034175&amp;PageNum=0 Ливийские власти организовали поездку иностранных журналистов в город Эз-Завия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[ИТАР-ТАСС]], 11.03.2011 г.&lt;/ref&gt; 5-11 мартта ҡала өсөн көсөргәнешле һуғыш дауам итә. Каддафиға йыһат иғлан иткән мосолман руханиҙары фетнә юлбашсыларының ролен үҙ өҫтөнә ала&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml Муаммару Каддафи объявили джихад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142131/http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml|date=2011-05-10}} //[[РБК]], 05.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

17 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Мисурата ҡалаһын контролгә алыуы тураһында хәбәр тарала&lt;ref name=&quot;vesti.ru&quot;&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=437140 Ливийские войска взяли под контроль город Мисурату]&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, Каддафи ғәскәрҙәре Мисраттың бер өлөшөн генә контролдә тота, ҡалала урам һуғыштары дауам итә. Ҡала уртаһындағы төп киҫелештәрҙә урынлашҡан ҡом тултырылған контейнерҙар ҙур роль уйнай — Каддафи ғәскәрҙәренең танк көстәре хәрәкәте тотҡарлана, һәм улар урам алыштарында бата&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|title=Rebels repel Gaddafi assault on Misrata's east|work=[[Reuters]]|date=2011-04-08|accessdate=2020-04-29|archivedate=2019-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|date=2019-04-16}}
* [http://www.fontanka.ru/2011/05/07/028/ Самолёты Каддафи уничтожили четыре нефтяных резервуара в Мисурате]//[[Фонтанка.ru]],07.05.2011 г. {{V|8|5|2011}}
* [http://www.rian.ru/arab_ly/20110508/372014092.html Ливийские повстанцы пытаются потушить пожар нефтехранилище в Мисурате]// [[РИА Новости]], 08.05.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== Һуғыштың өсөнсө осоро. Фронттың тотороҡланыуы (апрель—июль 2011) ===
Апрелдең икенсе яртыһында Көнсығыш фронтта сағыштырмаса тыныслыҡ урынлаша: Каддафи ғәскәрҙәре тотҡарлыҡ кисерә, ә Ливия оппозицияһы көстәренең  ҡоралланыуы насар була һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыу тәжрибәһе булмағанлыҡтан, Каддафиҙың ҡораллы көстәренә алышта ҡаршы тора алмай. Бындай шарттарҙа бер яҡтың да бөтә ил өҫтөнән контроль булдыра алмауын күрһәткән пата хәрби-сәйәси хәл килеп тыуа, ә Ливияның көнсығышында шартлы фронт Аждабия менән Брега араһында тотороҡлана.

Ошондай шарттарҙа яҡтарҙы һөйләшеүгә саҡырыуҙар әүҙемләшә. Атап әйткәндә, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы халыҡ-ара берләшмәне «көс ҡулланыуҙы һәм хәрби хәрәкәттәрҙе кисектергеһеҙ туҡтатырға, конфликтты хәл итеүҙе сәйәси-һөйләшеү йүнәлешенә күсерергә» саҡырҙы&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml МИД РФ: Военно-силовыми средствами ливийскую проблему не решить. РБК.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410232658/http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml|date=2011-04-10}}//[[РБК]],08.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. Формаль яҡтан был талапҡа Көньяҡ Африка Республикаһы президенты, Каддафи хөкүмәтен хуплаған Джейкоб Зума ла ҡушыла&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ О Ливии и войне]&lt;/ref&gt;. Һуңғы хәл Күсмә Милли Советта ышанмаусанлыҡ һәм илдең баш күтәреүселәр өлөшөндә сиктән тыш асыу тыуҙыра, шуның һөҙөмтәһендә Африка союзы аралашсылығы аша алып барылған һөйләшеүҙәр туҡтап ҡала. Шулай уҡ һөйләшеү процесы яҡтарҙың ташлама яһарға теләмәүе арҡаһында уңышлы тамамланмай: баш күтәреүселәр Муамар Каддафиҙы хатта Ливияның номиналь лидеры итеп күреүҙән дә ҡәтғи баш тарта, ә Жәмәһириә лидеры үҙ вазифаһын ҡалдырыуҙан ҡырҡа баш тарта. Өҫтәүенә, М. Каддафи баш күтәреүселәрҙе «хыянатсылар, ҡомаҡтар, террорсылар һәм енәйәтселәр» менән «бер ниндәй һөйләшеү ҙә мөмкин түгел&quot; ти». Ливияның сит ил эштәре министры урынбаҫары Халед Кэйм белдереүенсә, әлеге ваҡытта Каддафи көстәренә ҡаршы көрәшеүсе баш күтәреүселәрҙең күпселеген тәшки итмәгәнлектән, Джейкоб Зумдың Ливияның Күсмә хөкүмәте менән һөйләшеүҙәре кәрәк булмаған&lt;ref&gt;[http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Fox.new, Libyan Rebels Fight With Sudanese Mercenaries Along Border] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың июленә Ливияның Күсмә Милли Советын 30 дәүләт, шул иҫәптән Америка Ҡушма Штаттары, Бөйөк Британия, Франция, Германия, Италия, Испания, Төркиә, Катар, Тунис һәм башҡа дәүләттәр берҙән-бер законлы власть итеп таный. Уларҙың күбеһе илдең көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәрендә (Мисрат һәм Нафуса тауҙары), баш күтәреүселәргә гуманитар һәм хәрби ярҙам күрһәтә&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews.shtml?/20110715194702.shtml Международная контактная группа признала легитимность ливийских повстанцев]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[РБК]], 15.07.2011 [http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919105656/http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ |date=2011-09-19 }}&lt;/ref&gt;.

Апрель-июль айҙарында Аждабия менән Брега араһында фронтта бер аҙ тынысланыуға ҡарамаҫтан, 60 машинанан һәм 250 кешенән торған хөкүмәт ғәскәрҙәре отрядтары 28 апрелдә Ливияның сикке көньяҡ-көнсығышында Куфра оазисын баҫып ала&lt;ref&gt;[http://www.unhcr.org/refworld/docid/4e3f9dd02.html Qaddafi Loyalist Retake Strategic Oasis of Kufra]&lt;/ref&gt;.  Әммә бер ай үткәс, 2011 йылдың май аҙағы - июнь башында баш күтәреүселәр Куфра, нигеҙҙә, Каддафи ялсылары ролен үтәгән Дарфур баш күтәреүселәренән торған лоялселәрҙе ҡыҫырыҡлап сығарып, контролде кире ҡайтара&lt;ref&gt;* [http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }} //[[Fox Broadcasting Company|FOX News]], 25 May 2011 [http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126122454/http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries |date=2025-01-26 }}
* [http://www.kyivpost.com/news/world/detail/105272/print/ Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries (updated)] // [[Kyiv Post]], 25 May 2011&lt;/ref&gt;.

7 майҙа Күсмә Милли Советта Аждабиянан 240 саҡрым көньяҡтараҡ Джалу оазисына лоялселәр ғәскәрҙәренең һөжүм итеүе тураһында белдерелә&lt;ref name=autogenerated4&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |title=Gaddafi forces attack remote oil town-rebels |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.  Джалу Ливияның көнсығышында мөһим нефть сығарыусы район булып тора.

2011 йылдың май-июнь айҙарында баш күтәреүселәр көстәре «район 40» кеүек билдәле Арбин районында нығына (Аждабия-Брега шоссеһы буйлап алыҫлыҡ 40 км тәшкил итә), был Аждабияны Каддафи ғәскәрҙәренең алыҫҡа атыусы артиллерияһы һөжүменән ҡотҡарырға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://www.news24.com/printArticle.aspx?iframe&amp;aid=a95e7f32-bde9-4e17-95c4-9685b61f03dd&amp;cid=965 Libya rebels breach Brega: military]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} [http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820211235/http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ |date=2011-08-20 }} // News24, 16 July 2011&lt;/ref&gt;.

Франция хөкүмәте Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы резолюцияһын боҙоп, Ливияла урынлашҡан пата хәле шарттарында Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан Көнбайыш тауҙары төбәгендә Ливия баш күтәреүселәрен ҡорал менән тәьмин итеү буйынса йәшерен операция уҙғарҙы. «Транспорт самолёттарынан автоматтар, пулемёттар, гранатомёттар һәм Milan танкыға ҡаршы ракета комплекстары тейәлгән контейнерҙар парашюттарҙа баш күтәреүселәрҙең позициялары өҫтөндә ташланды. Оппозициялағылар Каддафи яҡлыларҙан бөтә төбәкте тиерлек таҙартып, ҙур уңыштарға өлгәшкәс, ике урында ҙур булмаған аэродромдар йыһазландырылды, унда ғәрәп илдәренән дә ҡорал тейәлгән самолёттар төшә башланы». Шунан һуң баш күтәреүселәр Триполиға 80 километр араға яҡынлаша, шулай уҡ Зинтан ҡалаһынан көньяҡта ҙур ҡорал келәтен баҫып ала&lt;ref name=&quot;Nato_rebels1&quot;&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/29/france/ Франция начала снабжать оружием ливийских повстанцев]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nato_rebels2&quot;&gt;[http://www.lefigaro.fr/international/2011/06/28/01003-20110628ARTFIG00704-la-france-a-parachute-des-armes-aux-rebelles-libyens.php Le Figaro «La France a parachuté des armes aux rebelles libyens»]&lt;/ref&gt;.

30 майҙа Ливияның Күсмә милли советы Facebook аша баш күтәреүселәр отрядтарын Милли азатлыҡ армияһы итеп үҙгәртеү хаҡында иғлан итә. Уның исеме баш күтәреүселәр сафында профессионализмды арттырыуға һәм дисциплинаға булышлыҡ итергә һәм әлегә ваҡытлыса булырға тейеш тиелә&lt;ref&gt;* [http://obozrevatel.com/abroad/otnyine-protiv-kaddafi-vyistupaet-natsionalnaya-osvoboditelnaya-armiya.htm Отныне против Каддафи выступает Национальная освободительная армия] // Первый информационный портал «Обозреватель», 31.05.2011 г. [http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120612134604/http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ |date=2012-06-12 }}
* [https://lenta.ru/news/2011/05/31/rename/ Ливийским повстанцам придумали название] // Lenta.ru, 31.05.2011 г.
* [https://www.facebook.com/libya.ntc/posts/208330075872798 National Liberation Army (NLA)]&lt;/ref&gt;.

23 июлдә АҠШ Дәүләт департаменты Алжир биләмәһенән Ливияға Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби йөк һәм техника оҙатыу тураһындағы хәбәрҙәрҙе тикшереүен хәбәр итә. &lt;ref&gt;http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729023137/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=2011-07-29 }} Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept&lt;/ref&gt;.
Бынан алда баш күтәреүселәр Алжирҙы бер нисә тапҡыр Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби ярҙам күрһәтеүҙә һәм Ливияға ялланған һуғышсыларҙы оҙатыуҙа, шулай уҡ Алжирҙың регуляр ғәскәрҙәренең сик буйы Гадамес ҡалаһын утҡа тотоуҙа ғәйепләй

=== Нефть өсөн көрәш ===
Ливияла нефть запастары 36 миллиард баррель тәшкил итә. Граждандар һуғышы башланған мәлгә (15.02.2011) Brent маркалы нефттең барреле 103,15 USD (доллар) тәшкил итһә, &lt;ref&gt;[http://news.yandex.ru/quotes/1006.html#20110129-20110226 Цены на нефть в период начала гражданской войны в Ливии]&lt;/ref&gt;, Ливияның разведкаланған нефть запастарының дөйөм хаҡы яҡынса 3,8 триллион доллар тәшкил иткән.

Ливияла газ запасы 1,2 триллион м³ тәшкил итә. 2011 йылдың 11 февраленә 1000 м³ газға хаҡ 306 USD булғанда, Ливияла тикшерелгән бөтә газ запастарының дөйөм хаҡы 370 миллиард доллар самаһы тәшкил итә.

Arabian Gulf Oil Company нефть компанияһы вәкиле 20 апрелдә Каддафи армияһы баш күтәреүселәр көстәре контролдә тотолған нефть ҡыуыу станцияһына һөжүм итә. Шаһит әйтеүенсә, һөҙөмтәлә 8 кешенең ғүмере өҙөлгән&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/04/22/n_1805757.shtml Войска Каддафи атаковали нефтяной объект, подконтрольный оппозиции]//[[Газета.ru]],22.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Жәмәһириәнең мәғлүмәт агентлығы (ДЖАНА) хәбәр итеүенсә, 21 апрелдә НАТО көстәре Ливия нефть танкерын тартып алған&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/04/21/tanker/Силы НАТО захватили ливийский танкер]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. НАТО хәбәр итеүенсә, хәрби хеҙмәткәрҙәр, көс ҡулланмайынса, Anwaar Libya танкерын ҡарай һәм уға юлдарын дауам итергә рөхсәт итә&lt;ref&gt;[http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_72871.htm NATO searches oil tanker Anwaar Libya]||Official site of NATO {{V|22|4|2011}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 7 майында баш күтәреүселәрҙең вәкиле Абдель Хавиз Гога нефть ятҡылыҡтары урынлашҡан Джаду һәм Авийла ҡалаларына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүме тураһында белдерә&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;.

20 июндә Нафуса тауҙарындағы баш күтәреүселәр Убари нефть ятҡылығынан Рәйнә тирәһендә Эз-Зәүиәләге нефть эшкәртеү заводына ебәрелгән нефть үткәргес торбаны ябыуҙары тураһында белдерә. Һуңғараҡ был мәғлүмәтте New York Times мәғлүмәт агентлығы раҫлай&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/06/25/world/africa/25libya.html Rebels Arm Tripoli Guerrillas and Cut Resources to Capital]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 14 июлендә Ливия хөкүмәтенең рәсми вәкиле Мусса Ибраһим былай тигән: «Беҙ еребеҙ һәм нефтебеҙ өсөн үлергә, үлтерергә әҙербеҙ. Һеҙ бынан  сираттағы сенсацион баш атамағыҙҙы булдыра алаһығыҙ»&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/233374/ Телекомпания НТВ. Официальный сайт | Новости НТВ | Каддафи скорее умрет, чем сдастся]&lt;/ref&gt;. Ошоноң менән бер үк ваҡытта Ливия премьер-министры Әл-Бағдади әл-Мәхмүди ил властары Америка Ҡушма Штаттарының бомбардировкаларҙа ҡатнашыуын кисерергә һәм Америка нефть компанияларына итальяндар биләгән баҙарҙа урын тәҡдим итергә әҙер булыуын белдерә&lt;ref&gt;[https://utro.ru/articles/2011/07/14/986476.shtml Екатерина Петренко. Каддафи решил договориться]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 21 июлендә Ливияның Күсмә Милли Советының тышҡы сәйәси подразделениеһы башлығы Мәхмүд Джебриль белдереүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре нефть инфраструктураһы объекттарын миналаған. «Беҙ бөтә ерҙә миналар таптыҡ: хатта нефть эшкәртеү предприятиелары һәм нефть ятҡылыҡтары миналар һәм шартлатҡыстар менән тыңҡысланғайны»&lt;ref&gt;[https://www.usatoday.com/news/world/2011-07-21-libya-rebels_n.htm Libya rebels: Brega oil installations boobytrapped]&lt;/ref&gt;.

=== Мисурата өсөн алыш ===
15 майға баш күтәреүселәр Мисурата ҡалаһы үҙәген, 2011 йылдың мартынан майға тиклем М. Каддафи ғәскәрҙәре контроле аҫтында торған төп юлды, аэропортты һәм Мисурата ҡалаһының көньяҡ, көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөштәрен тулыһынса контролдә тота. Майҙан июлгә тиклем баш күтәреүселәр Каддафи ғәскәрҙәренең контратакаһын кире ҡаға, бер үк ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең ракеталары ҡалаға төшөүен дауам итә&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/06/11/voennaya-operatsiya-v-livii/20-chelovek-pogibli-v-rezultate-bombezhek-misuraty-voi 20 человек погибли в результате бомбежек Мисураты войсками Каддафи] //Мульти-портал KM.RU, 11.06.2011 г&lt;/ref&gt;. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәренең Эз-Зәүи ҡалаһын алыуы һәм хәҙер Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге биләмәне контролдә тотоуы, шулай уҡ Мисурата менән Зинтан өсөн көрәш алып барыуы хаҡында мәғлүмәттәр донъя күрҙе.

13 июндә Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһын алған һәм Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге территорияны контролдә тота, шулай уҡ Мисурата һәм Зинтан өсөн һуғыша тигән мәғлүмәт тарала&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/13/rebellion/_Printed.htm Ливийские власти объявили о победе в Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],13.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. Июнь башында сыуалыштар башлана, һәм Каддафи яҡлыларға яңынан ихтилалды баҫтырыуға ғәскәрҙәр ебәрергә тура килгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/14/best/_Printed.htm Репортаж из Ливии признали лучшим на фестивале в Монте-Карло]//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. 9 июлдә баш күтәреүселәр Злитен янына килеп, Злитендан көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан Суҡ-Әлсүләс биҫтәһен штурмлай башлай. НАТО ярҙамы менән  2 аҙна эсендә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә контрһөжүмен кире ҡаға; хәбәр ителеүенсә, халыҡ Злитендың көнсығыш өлөшөн һәм Суҡ-Әлсүләс ҡасабаһын ҡалдырып китә. Июль - август айҙарында баш күтәреүселәрҙең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең ҡала янында һөжүме һәм контратакаһы була, ләкин баш күтәреүселәр көнбайышҡа табан хәрәкәт итә алмай. Икенсе яҡтан, Каддафи көстәренең контратакаһы, баш күтәреүселәр был районда оборона позицияларын биләп өлгөргәнлектән, Злитендың көнсығышын контролгә алырға мөмкинлек бирмәй.

11 августа Мисурата баш күтәреүселәре көньяҡта упынлашҡан Таварга ҡаласығына һөжүм итергә була. Мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, улар ошо уҡ көндө ҡала тирәләй хәүефһеҙ зона булдырыу маҡсатында, Каддафи ғәскәренең залп уты ҡоролмаларын ҡыҫырыҡлап, Таварганы контролгә ала&lt;ref&gt;[http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town Libya Rebels Push From Misrata and Attack Qaddafi-held Town] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120606/http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town |date=2014-04-28 }} // Saudi News Today, 11 August 2011&lt;/ref&gt;. Мисурата революционерҙарының көньяҡ фронты отряды вәкилдәре Таварганың ҡара тәнле халҡына утыҙ көн эсендә тулыһынса ҡаланан сығыу талабын ҡуйҙы. 11 сентябрҙә британ гәзите The Telegraph Таварга революционерҙар гарнизоны офицеры Абдула әл-Моталиб Фататехтың һүҙҙәрен килтерҙе: «Уларға йыйыныр өсөн утыҙ көн ваҡыт бирҙек. Беҙ, тороп ҡалған һәр кем ҡулға алынасаҡ һәм төрмәгә ябыласаҡ, тип иҫкәрттек. Бөтәһе лә китте, һәм беҙ бер ҡасан да уларҙың ҡайтыуына юл ҡуймаясаҡбыҙ». Баҫма шулай уҡ Мисрат ополчениеһы вәкилдәренең Таварга халҡының Каддафиға лояль ғәскәрҙәр менән хеҙмәттәшлек итеүе һәм ярҙамы тураһында кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр бар тигән һүҙҙәрен килтерә&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8754375/Gaddafis-ghost-town-after-the-loyalists-retreat.html Gaddafi’s ghost town after the loyalists retreat]&lt;/ref&gt;.

=== Ливияның көньяҡ ҡәбиләләренең Каддафи отрядтары менән бәрелештәре ===
Ливияла ҡотолғоһоҙ хәл (патовая ситуация) ваҡыт буйынса йәйгеһен Ливияның көньяғында, улар тураһында тәүге раҫланмаған мәғлүмәттәр июндә үк килә башлаған бәрелештәрҙең әүҙемләшеүе менән тап килде тиерлек. Ливияның көньяғы һәр ваҡыт Каддафиға лояль иҫәпләнһә лә, июндә Себханан көньяҡтараҡ йәшәгән [http://wikimapia.org/#lat=27.0351225&amp;lon=14.4277954&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхи] негроид тубу ҡәбиләһенең Ливия лидеры дошмандарын хуплауы хаҡында тәүге хәбәрҙәр баҫыла. Һуңғараҡ, Нафуса тауҙары тирәһендә йәшәгән амазигтарҙың күбеһе 2011 йылдың июнендә Ливияның көньяғына Каддафи режимына ҡаршы һуғшырға юллана тигән мәғлүмәт тарала. Был мәғлүмәт төбәктә әүҙем хәрби хәрәкәттәр тамамланғандан һуң билдәле була&lt;ref name=autogenerated12&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |title=Tense reconciliation begins with Libya’s Saharan tribes |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.

Ливияның көньяғындағы баш күтәреүселәр хәрәкәте нигеҙендә йәйен «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы ойошторола, уны Мөхәмәт Вардугу етәкләй.

17 июлдә «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы көсө менән Ливияның көньяғындағы алыҫ урынлашҡан Катрун ҡалаһын алыуға өлгәшелгән [http://wikimapia.org/#lat=24.8939109&amp;lon=14.5960236&amp;z=11&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7561939/ru/Катрун Катрун], әммә 20-ләрендә Каддафи ғәскәрҙәренең контрһөжүме башлана.

23 июлдә Каддафи Катрунға өсөнсө тапҡыр баҫып алыу һөжүме хаҡында мәғлүмәт барлыҡҡа килде, әммә Ливияның көньяғында тулы ҡеүәтле инфраструктура һәм элемтә саралары етмәү сәбәпле, мәғлүмәтте тикшереп булмай&lt;ref&gt;[http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&amp;mode=print Libya rebels report loss of Qatrun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111151941/http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&amp;mode=print |date=2012-01-11 }}//{{iw|The Daily Star (Ливан)|The Daily Star Lebanon|en|Daily Star (Lebanon)}} 23 July 2011 [https://newsfrommiddleeast.com/?new=79846 копия]&lt;/ref&gt;. Артабан йәй дауамында Көньяҡ Ливиянан бер ниндәй ҙә яңылыҡ килмәгән тиерлек.

Июль аҙағы - август башында бригаданың эше тураһында өҙөк-йыртыҡ, раҫланмаған хәбәрҙәр килә, шуға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда төбәктә барған хәл-ваҡиғаларҙы асыҡларға мөмкинлек бирмәй. Артабан уның әүҙемлеге Триполитанияла һәм Ливияның көнбайышында хәрби хәлдең үҫешенә бәйле була.

=== Нафуса тауҙары өсөн алыш ===
&lt;!-- [[23 апреля]] повстанцы сумели отбить у отрядов Каддафи городок и пропускной пункт [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&amp;lon=10.6836033&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин], находящийся на границе с Тунисом и взять пограничный переход Вазин под свой контроль, после чего в Тунис хлынул поток беженцев амазигов, а в обратном направлении начались поставки продуктов питания, гуманитарной помощи и вооружения повстанцам&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13156199?print=true Libya: rebels capture Wazin post on Tunisian border] // [[BBC|BBC News Africa]], 21 April 2011 [http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&amp;title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313125646/http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&amp;title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;.

[[28 апреля]] войска Каддафи попытались отбить [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&amp;lon=10.6836033&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин]. Сперва под артиллерийским огнём революционеры отступили на территорию Туниса, однако преследующие их отряды войск Каддафи пересекли границу Туниса. Население города Дехиба, находящегося в 4 км от пограничного перехода «Вазин-Дехиба», симпатизирует ливийским повстанцам, а поэтому последние, отступив от Вазина, нашли в городе убежище. Сообщается, что войска Каддафи начали обстреливать из систем залпового огня тунисский город Дехиба, в результате чего погиб местный житель. Тунисская армия вынуждена была открыть по войскам Каддафи ответный огонь, после чего они были выбиты с тунисской территории. Из-за интервенции вооружённых сил Ливии на территорию Туниса между Ливийской Джамахирией и Тунисом разгорелся международный скандал&lt;ref&gt;[http://dailytimes.com.ng/article/pro-gaddafi-forces-clash-tunisian-military Pro-Gaddafi forces clash with Tunisian military] //{{iw|Daily Times of Nigeria}}, 29 April 2011&lt;/ref&gt;, а повстанцы к 29 апреля вернули под свой контроль стратегически важный пограничный переход Вазин.

Иностранные журналисты через контролируемый повстанцами пограничный пункт также смогли попасть в район гор Нафуса. Таким образом, информационная блокада региона также была снята.

[[1 июня]] отрядам повстанцев удалось взять под свой контроль находящиеся в пустыне к северу от горной гряды населённые пункты [[Каср-эль-Хадж]] и [[Шакшук]], возле которого находится электростанция. Это дало им возможность восстановить подачу электроэнергии в город [[Джаду]]. Развивая наступление, они [[2 мая]] подошли к [[Яфрану]] с севера и заняли город. [[14 июня]] повстанцы уже контролировали район Калаа и Кикла.

[[17 июня]] повстанцами одновременно были взяты под контроль населённые пункты Райна и [[Авинья]], находящиеся между Зинтаном и Яфраном.

[[28 июня]] [[Зинтанский военный совет]] заявил о рейде на юг, в военной базе [[Эль-Кааа]], находящейся в 25 км от Зинтана, в результате чего повстанцы захватили огромное количество военной техники, в том числе и 2 танка Т-55&lt;ref&gt;
* [http://www.guardian.co.uk/world/middle-east-live/2011/jun/28/libya-syria-middle-east-unrest-live Libya, Syria and Middle East unrest — Tuesday 28 June 2011] //[[The Guardian]]
* Borzou Daragahi [http://articles.latimes.com/print/2011/jun/29/world/la-fg-libya-weapons-20110629 Libyan rebels seize massive weapons depot] //[[Los Angeles Times]], 29 June 2011&lt;/ref&gt;. --&gt;

=== Һуғыштың дүртенсе осоро. Күсеү милли советы көстәренең һөжүме (июль—август 2011) ===

16 августа Мисрат фронтының көнбайыш участкаһында Злитен өсөн һуғыш дауам итә. Мисрат халҡы һүҙҙәренсә, Триполи ҡалаһы эргәһендәге Триполитан фронтында баш күтәреүселәр һөжүм иткәндән һәм Мисрат фронтының көньяҡ өлөшөндә Таварганы алғандан һуң ҡалала тағы ла тынысыраҡ булып, ҡаланың тыныс тормошҡа ҡайтыу билдәләре булған&lt;ref&gt;Chris Stephen [http://www.businessweek.com/news/2011-08-16/misrata-relaxes-as-libyan-rebels-advance-against-qaddafi-forces.html Misrata Relaxes as Libyan Rebels Advance Against Qaddafi Forces] // [[Businessweek|Bloomberg Businessweek]] 16 August 2011&lt;/ref&gt;. Раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Мисрата фронтының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге баш күтәреүселәр көньяҡ-көнбайышҡа табан [http://wikimapia.org/#lat=31.9982134&amp;lon=14.5849085&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21070421/ru/Эль-Дуфанский-перекрёсток Дуфан]&lt;ref&gt;[https://twitter.com/#!/search/Misrata Твиттер]&lt;/ref&gt; Бени-Вәлидтан 55 саҡрым алыҫлыҡтағы [http://wikimapia.org/#lat=31.7719589&amp;lon=14.0432739&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида] Дуфан районына ҡарай юл ала. Шуға ҡарамаҫтан, был мәғлүмәт раҫлауға мохтаж.

17 августа баш күтәреүселәрҙең хәрби командованиеһында уларҙың разведка частары Мисратанан көньяҡҡа[http://wikimapia.org/#lat=31.6474632&amp;lon=15.2798367&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15319000/ru/Аль-Хайша Аль-Хайши], Ливияның көньяҡ, көнсығыш һәм көнбайышына ҡарай 70 саҡрым алыҫлыҡта Әл-Хәйшә сигенә&lt;ref&gt;[http://www.capitalfm.co.ke/news/2011/08/17/libya-rebels-see-victory-by-end-of-august/ Libya rebels see victory by end of August] //Capital News 17 August 2011&lt;/ref&gt; барып еткән тип белдерҙеләр. 19 августа ҡан ҡойошло алыштарҙан (30-ҙан ашыу һәләк булыусы) һуң баш күтәреүселәр Триполинан 140 саҡрым алыҫлыҡта Злитен ҡалаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4750121&amp;lon=14.569931&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18503966/ru/Злитен Злитен] ала. Шунан һуң улар Эль-Хомс тауына һөжүмен дауам итте.

=== Брега өсөн дүртенсе алыш ===
13 июлдә ПНС отрядтары Бөрөнөң йүнәлешендә яңы һөжүм башлай. Әммә, яңы башланған һөжүм баш күтәреүселәрҙең етерлек кимәлдә инженер һәм махсус техникаһы булмағанлыҡтан, урында миналарҙан таҙартыу ауырлаша, һөҙөмтәлә һөжүм темпы ярайһы уҡ кәмей&lt;ref&gt;[http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&amp;news_id=33487&amp;date=2011-07-17 Libyan rebels step up offensive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203114630/http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&amp;news_id=33487&amp;date=2011-07-17 |date=2019-02-03 }} // NewsToday, 16 July 2011&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 28 июлендә асыҡланмаған шарттарҙа баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре штабы начальнигы Абдул Фатах Юныс үлтерелә. Ул Бенгазиға Брега ҡалаһы янындағы хәрби хәрәкәттәр участкаһынан тартып алынған. Милли күсмә совет башлығы Мостафа Әбделжәлил әйтеүенсә, Юныс ағымдағы хәл тураһында мәғлүмәт бирергә тейеш ине. Күсмә милли совет башлығы белдереүенсә, Юныстың үлеме — Каддафи ялсыларының эше&lt;ref&gt;Ренат Абдуллин [https://archive.is/20120904015852/www.mk.ru/print/articles/610262-smert-predatelyam.html Смерть предателям?] // [[Московский комсомолец]], № 25706 от 30.07.2011 г.&lt;/ref&gt;. Артабан раҫланмаған мәғлүмәткә ярашлы, заказсылар, үлтереүселәрҙе асыҡлайҙар, ләкин ҡәбилә-ара низағтар башланыу ҡурҡынысы менән бәйле, исемдәре аталмай.

2011 йылдың 4 авгусында Бенгазиҙа НАТО Алжирҙан Ливияға юлланған һәм Мальтанан 16 миль алыҫлыҡта танкерҙы тотҡан. Документтар буйынса танкер тәғәйенләнгән урын төньяҡ-көнсығыш Алжир булһа ла (Аннаба ҡалаһы), судно Триполи яғына йүнәлгән була. Судно таҙартылған нефть тейәгән тип хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.gev.com/2011/08/libyan-rebels-capture-government-owned-oil-tanker/# Libyan Rebels Capture Government Owned Oil Tanker]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

11 августа — баш күтәреүселәр вәкиле Мөхәммәт әл-Раджали Associated Press мәғлүмәт агентлығына Күсмә милли советы көстәренең Бреганы алыуын белдерҙе&lt;ref&gt;Hadeel Al-Shalchi [http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gutWeSFuQX-Om-0jCDSesGYHQ0_w?docId=8a92ff6754544111a084b83f5ac53ee4 Libya rebels claim victory in key oil terminal] //[[Associated Press]], 11 August 2011 [http://shabablibya.org/news/libya-rebels-claim-victory-in-key-oil-terminal копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Шуның менән бергә ул бергә һуғыштың ҡаланың нефть эшкәртеү предприятиелары урынлашҡан сәнәғәт зонаһында дауам итеүен билдәләне ул&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya Libya Live Blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821025737/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya |date=2011-08-21 }} // Al Jazeera Blogs&lt;/ref&gt;.

12 август - Ливияның дәүләт телевидениеһы ҡаланың Өсөнсө торлаҡ массивы баш күтәреүселәренең контролдә тотоу фактын раҫланы ([http://wikimapia.org/#lat=30.481891&amp;lon=19.7236347&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13965784/ru/Восточная-Брега Восточной Бреги]), ләкин Каддафи ғәскәрҙәре элеккесә Бреганың көнбайыш өлөшөн контролдә тотоуын белдерҙе[http://wikimapia.org/#lat=30.4159632&amp;lon=19.6311951&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11333354/ru/Западный-массив-Бреги западную часть Бреги]&lt;ref&gt;[http://www.almanar.com.lb/english/print.htm Libyan Rebels Seize Districts of Brega, Ban Calls for End to Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121081606/http://www.almanar.com.lb/english/print.htm |date=2012-01-21 }} //[[Аль-Манар|Al-Manar TV Lebanon]], 12 August 2011&lt;/ref&gt;.

14 августа - университет биләмәһен һәм Бөрйәнең Икенсе торлаҡ массивын баш күтәреүселәрҙең[http://wikimapia.org/#lat=30.4215144&amp;lon=19.6736383&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2062806/ru/Университетский-городок территории университета] һәм [http://wikimapia.org/#lat=30.4181837&amp;lon=19.6441984&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15798809/ru/Район-II Второго жилого массива Бреги] алыуы тураһында хәбәрҙәр баҫылды, әммә улар араһында ҙур юғалтыуҙар хаҡында ла хәбәр ителә&lt;ref&gt;* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=537813 Ливийские повстанцы и армия сражаются за Эз-Завию] // [[Вести]], 14.08.2011 г.
* [https://www.youtube.com/watch?v=jMA9mA_os6I Battle for Libya: on Brega`s frontline] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

15 августа - ПНС армияһының Бреги нефть эшкәртеү комплексы янында хөкүмәт ғәскәрҙәре менән һуғышы тураһында хәбәр ителә. Көн элгәре Каддафи ғәскәрҙәре, баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бреги портында нефть танкерын шартлата&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-15-2011-1544-0 Libyan rebels have clashed with Gaddafi’s forces around oil installations in the eastern town of Brega] // Al Jazeera Live Blog 15 August 2011 — 15:44 — Libya&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011816828512988.html Gaddafi forces 'fire scud missile'] // Al Jazeera — Africa, 16 August 2011&lt;/ref&gt;.

19 августа - ПНС армияһы отрядтары Бреганы һәм уның барлыҡ стратегик объекттарын контролгә алды, тип хәбәр итте ПНС-тың хәрби вәкиле Әхмәт Бани&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/international/article2375462.ece?css=print Eastern oil terminal Brega seized: Libyan rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428123137/http://www.thehindu.com/news/international/article2375462.ece?css=print |date=2014-04-28 }} // [[The Hindu]], 20 August 2011&lt;/ref&gt;.

21 августа - Әл-Ғәрәбстан телеканалы хәбәр итеүенсә, Каддафи көстәре Брега һәм Сирт араһында һөйләшеүҙәр алып бара һәм баш күтәреүселәргә бирелергә әҙерлеген еткерә&lt;ref&gt;[http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 Breaking: The end of Qaddafi? Update: Qaddafi’s son captured; Update: Compound surrounded; Update: Qaddafi in Algeria? Update: Qaddafi’s son attacked — live on the air; Update: White House issues statement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428123919/http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 |date=2014-04-28 }} //Al Arabiya&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, шунан һуң да Көнсығыш фронтында алыш дауам итә.

22 августа баш күтәреүселәр көсө тулыһынса Бреганың нефть комплексын һәм бөтә ҡаланы үҙ контроленә ала, ә Каддафи ғәскәрҙәре Бреганан 25 саҡрым алыҫлыҡтағы Бәширгә сигенә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ggXLgJkBrzw تحرير البريقه] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

=== Бин-Жәвәд өсөн икенсе алыш ===
26 августа — әлегә раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Каддафи ғәскәрҙәре һәм Рәс-Лануф аръяғында ПНС көстәре, Ас-Сидр порты һәм ҙур булмаған Бин-Джавад ҡалаһы араһында һуғыш яңынан башлана&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Tb0PdnxUnOM CNN: Fred Pleitgen on the Eastern Frontlines in Ras Lanuf Before Sirte] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Әл-Ғәрәбстан телеканалы, баш күтәреүселәр вәкилдәренең һүҙҙәренә ҡарағанда, уларҙың ғәскәрҙәре, башта Каддафи танкылары урынлашҡан хәрби базалары менән бергә, Бин-Жәвәд ҡалаһы тирәләй стратегик мөһим позицияларҙа нығына алды, тип хәбәр итә&lt;ref&gt;Vivian Salama and Emre Peker [http://www.businessweek.com/news/2011-08-26/libya-urgently-needs-aid-rebels-say-as-qaddafi-calls-for-jihad.html Libya Urgently Needs Aid, Rebels Say, as Qaddafi Calls for Jihad] //[[BusinessWeek|Bloomberg Businessweek]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;. 26 августа Бин-Жәвәд янында ПНС армияһы хәрәкәте Сиртҡа авиаһөжүм менән оҙатылған. Атап әйткәндә, Британияның Торнадо истребителдәре Сирттағы Каддафи бункерына ракета һөжүме яһаны, был турала Бөйөк Британияның оборона министры хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf UK jets bomb Gaddafi hometown bunker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111161327/http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf |date=2012-01-11 }} // The Independent, 27 August 2011&lt;/ref&gt;Шулай уҡ Reuters 27 августа Күсмә милли советы хәрби көстәре Сирттан 100 км алыҫлыҡта тора тип хәбәр итә, ПНС вәкиле Мөхәммәт Завави әйтеүенсә, тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға юл ҡуймау маҡсатында, ҡаланың бирелеүе тураһында әлегә һөҙөмтәһеҙ һөйләшеүҙәр алып барыла&lt;ref&gt;Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1426 Reporting]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // 27 August 2011 — 12:26 GMT+3 — Libya&lt;/ref&gt;. 27 августа SkyNews һылтанып, ПНС армияһы яулаған [http://wikimapia.org/#lat=30.8087953&amp;lon=18.0686474&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14165184/ru/Бен-Джавад Бин-Джавадом]&lt;ref&gt;[http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html Libia: SkyNews, ribelli conquistano Bin Jawad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127070110/http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html |date=2024-11-27 }} //ITnews, 27 August 2011 [http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&amp;url=http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html&amp;text=Libia:%20SkyNews,%20ribelli%20conquistano%20Bin%20Jawad&amp;l10n=ru&amp;src=F&amp;mime=html&amp;sign=720477e99b1a350f2f3c0beaf97f0560&amp;keyno=0{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия в кэше]&lt;/ref&gt;. Әл-Жәзирә, шулай уҡ башҡа киң мәғлүмәт саралары был хәбәрҙе раҫлаған&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=7n5-l9GIq9s Libyan rebels claim victory in Bin Jawad] //[[Youtube]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert Birsel, Richard Valdmanis, Andrew Heavens [https://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828 UPDATE 1-Libyan rebels: need over 10 days to take Sirte] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} {{Архивировано|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} //[[Reuters|Reuters Africa]], 28 August 2011&lt;/ref&gt;.

28 августа — Әл-Жәзирә репортёрҙары хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Эн-Нофалийҙы ҡулға төшөргән, [http://wikimapia.org/#lat=30.7824742&amp;lon=17.8235149&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4290727/ru/Эн-Нофалия Эн-Нофалией] ә Каддафи ғәскәрҙәре Вади-әл-Хамар үҙәненә (Красная долина) [http://wikimapia.org/#lat=31.0108653&amp;lon=17.4610519&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19381612/ru/Красная-долина Вади-эль-Хамар (Красная долина)] — Сирт алдынан Каддафи ғәскәрҙәре оборонаһының беренсе линияһына сигенгән&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110830224402/http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/international/news/20110830p2g00m0in093000c.html Gadhafi’s wife, 3 children flee to Algeria] //[[Майнити симбун|The Mainichi Daily News]], 30 August 2011&lt;/ref&gt;. Сообщается, что бойцы армии ПНС разбились на группы и атаковали Эн-Нофалию с востока и с юга&lt;ref&gt;* Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 Reports] {{Архивировано|url=https://archive.is/20120710030001/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 |date=2012-07-10 }} // Al Jazeera Blogs, 28 August 2011 — 18:41 GMT+3 — Libya
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011829134327176660.html Libyan rebels mass for assault on Sirte] // Al Jazeera, 30 August 2011&lt;/ref&gt;.

=== Нафуса тауҙары өсөн һуғыштар ===
29 июль - Нафуса тауҙары баш күтәреүселәренең Налуттан төньяҡтараҡ берләшкән һөжүме башлана. Баш күтәреүселәр Газея &lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14321751?print=true Libya rebels 'capture key supply route town of Ghazaya'] // [[BBC|BBC News Africa]], 28 July 2011&lt;/ref&gt; һәм Такют ҡалаларын үҙ контроленә алды&lt;ref&gt;Chris Stephen and Lizzy Davies [http://www.guardian.co.uk/world/2011/jul/28/libyan-rebels-launch-major-offensive/print Libyan rebels launch major offensive to capture key towns] //[[The Guardian]], 28 July 2011&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, август башында Нафуса тауҙарының төньяҡ-көнбайыш ипкенендә Каддафи ғәскәрҙәре ҡулында Тижи һәм Бәдр ҡалалары ғына ҡалған.

=== Һуғыштың бишенсе осоро. Күсмә милли советының Триполитанияға һөжүме (август 2011) ===
Август башына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүм итеү һәләте әкренләп кәмей, быға НАТО илдәренең авиацияһы һәм флотының әүҙемлеге, шулай уҡ Жәмәһириәгә ҡаршы санкциялар булышлыҡ итә. Ливияға ҡаршы операция менән етәкселек иткән генерал Шарль Бушер, Ливия ғәскәрҙәре «һөжүмде әүҙем үҫтерә алмай», тип белдерә&lt;ref&gt;[http://www.rte.ie/news/2011/0811/libya.html NATO: Gaddafi unable to launch credible attack] //{{iw|RTÉ News||en|RTÉ News and Current Affairs}}, 11 August 2011&lt;/ref&gt;. Ливияла көстәр нисбәте үҙгәрә. Авгусҡа Триполинан, Зәүиәнән, Сормандан, шулай уҡ сит илдәрҙән үҙ теләктәре менән килгәндәр иҫәбенә баш күтәреүселәрҙең көсө лә һиҙелерлек арта. Зинтан хәрби командованиеһы составында башлыса баш күтәреүселәр яғында һуғышҡан Триполи һәм Зәүиә бригадалары төҙөлә&lt;ref&gt;Karin Laub [https://ca.news.yahoo.com/libyan-government-spokesman-denies-death-moammar-gadhafis-son-160753580.html Backed by tanks and rocket fire, Libyan rebels aim for coastal towns in push toward Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} // [[The Associated Press]] /The Canadian Press [http://www.winnipegfreepress.com/world/breakingnews/127068148.html копия]&lt;/ref&gt;.

6 августа баш күтәреүселәр Триполинан 85 саҡрым алыҫлыҡта Бир-Әл-Ганем тораҡ пунктын штурм менән ала[http://wikimapia.org/#lat=32.3142659&amp;lon=12.5693893&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17510617/ru/Бир-Ганем Бир-аль-Ганем]. Быға тиклем улар ике ай буйына ошо тораҡ пунктты алырға тырышҡан, һуңынан яҡын-тирәләге тауҙарҙа нығынған. Баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бир-Әл-Ганем яулап алырға уларға НАТО һауа көстәре&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-6-2011-1428 Libya rebels launch push towards Zawiyah] //Al Jazeera’s Libya Live Blog, 6 August 2011&lt;/ref&gt;, шулай уҡ күбеһе Чад ялсыларынан торған, Каддафи ғәскәрҙәренең түбән хәрби рухы булышлыҡ иткән&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=_zolwV-Ki_c &amp;#91;6-8-2011&amp;#93; Mercenaries Gaddafi chadians captured in Bir Al-Ghanem]&lt;/ref&gt;. Икенсе көндө Ливия премьер-министры армияға Бир-Әл-Ганемды үҙ контроленә ҡайтарыуы, әммә, Әл-Жәзирә хәбәрселәре әйтеүенсә, һәм 7 августан һуң Бир-Әл-Ғанем баш күтәреүселәр ҡулында ҡалыуы хаҡында белдерә&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/08/20118819142699446.html Libyan rebels reshuffle leadership] //Al Jazeera, 8 August 2011&lt;/ref&gt;.

11 августа, Бир-Әл-Ганемды алғандан һуң һөжүмде үҫтереп, революционерҙар Наср ҡасабаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4234422&amp;lon=12.6438904&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18642108/ru/Наср Наср] ала һәм, революционерҙарҙың үҙҙәре әйтеүенсә, Эз-Зәүиәгә 25 километрға яҡынлаша&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe#.TkRZ3WMRS9I Western Libya rebels strike north towards coast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111109131031/http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe#.TkRZ3WMRS9I |date=2011-11-09 }} //[[Reuters]], 7 September 2011&lt;/ref&gt;.

=== Әз-Зәүиә өсөн икенсе алыш ===
19 августа Эз-Зәүиә үҙәгендә һуғыш дауам итә. Әммә ҡараңғы төшөү менән революционерҙар ҡаланың күп ҡатлы ҡунаҡханаһынан һәм үҙәк майҙанынан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыҫырыҡлап сығара. Авиация Триполи яғынан Эз-Зәүиәгә хәрәкәт итеүсе Каддафи отрядтары колонналарына һөжүм итә уғылыуын дауам итә&lt;ref&gt;* Karin Laub [https://news.yahoo.com/libya-rebels-close-gadhafi-seizing-key-town-223859840.html «Libya Rebels Close in on Gadhafi, Seizing Key Town»]// [[Associated Press]] (via [[Yahoo! News]]), 19 August

2011

* Alex Crawford. [https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368 «Libya: Rebels Take Martyr Square in Zawiyah»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824231127/https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368|date=2011-08-24}}// [[Sky News]], 19 August 2011
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011819145519307139.html «Libyan rebels capture city near Tripoli»]. [[Al Jazeera]], 19 August 2011&lt;/ref&gt;.

20 августа революционерҙар Эз-Зәүиәнән&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=us5mc-cyNos Battle for Libya: Latest from Az Zawiyah and Zlitan ]// [[Youtube]]&lt;/ref&gt;, 50 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Триполиға һөжүм итә башланы&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/video/idUSTRE77A2Y920110821?videoId=218515424 Libya rebels take Zawiyah] // [[Reuters]], 20 August 2011&lt;/ref&gt;.

=== Триполи өсөн алыш (20—28 августа) ===
&lt;!-- [[Файл:Battle of Tripoli.svg|thumb|350px|Боевые действия в Триполи]]
В условиях сложившейся на фронтах в Ливии патовой ситуации, французское правительство, в нарушение резолюции Совбеза ООН, провело секретную операцию по снабжению оружием ливийских революционеров, действующих в регионе Западные Горы к юго-западу от Триполи. «Контейнеры с автоматами, пулеметами, гранатометами и противотанковыми ракетными комплексами Milan поначалу сбрасывались на парашютах над позициями повстанцев с транспортных самолётов. После того, как оппозиционеры добились значительных успехов, очистив от сторонников Каддафи почти весь регион, в двух местах были оборудованы небольшие аэродромы, куда стали приземляться самолёты из арабских стран, на борту которых было все то же оружие.»&lt;ref name=&quot;Nato_rebels1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nato_rebels2&quot;/&gt;

Это способствовало перелому в ходе войны. В первой декаде августа революционеры подготовили и провели неожиданную и мощную атаку на Триполи, поддерживаемую с воздуха авиацией стран НАТО (в первую очередь США, Великобритании и Франции). По неподтверждённым данным, в наступлении могли участвовать спецподразделения Катара и Объединённых Арабских Эмиратов. Более категорично высказываются сторонники и члены семьи Каддафи, в частности, Мухаммед Каддафи заявил: «Здесь ливийских повстанцев и в помине нет»&lt;ref name=&quot;interfax_flag&quot;&gt;[http://interfax.ru/print.asp?sec=1446&amp;id=204778 Флаг повстанцев над резиденцией Каддафи]//[[Интерфакс]],23.08.2011 г&lt;/ref&gt;.

[[20 августа]] началось наступление отрядов революционеров на Джанзур, находящийся между Эз-Завией и столицей. Как в дальнейшем сообщил телеканал France 24, они при интенсивной поддержке НАТО смогли преодолеть расстояние от Эз-Завии до Триполи за 12 часов&lt;ref&gt;Matthieu Mabin [http://www.france24.com/en/20110901-reporters-libya-tripoli-brigade-taking-capital-rebels-green-square-martyrs-fighters-rebellion-gaddafi The Tripoli Brigade] //[[France 24]],01 September 2011&lt;/ref&gt;. Одновременно представитель Военного совета Мисраты Саид Али Гливан заявил, что силы 32-й бригады Хамис — самого боеспособного соединения войск Каддафи — были ценой высоких потерь революционеров (более 30 погибших) выбиты со Злитена. Также было заявлено о подготовке наступления на Зувару&lt;ref&gt;Chris Stephen, Luke Harding and Peter Beaumont [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/19/tripoli-facing-advance-libya-rebels/print Tripoli facing three-sided advance by Libyan rebels] //[[The Guardian]],19 August 2011 [https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016064213/https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 |date=2021-10-16 }}&lt;/ref&gt;.

Мировую известность получил эпизод с выступлением в прямом эфире канала Libiyah TV известной и популярной в Ливии журналистки и телеведущей [[Гала аль-Мисрати]] во время осады Триполи со своим обращением к повстанцам. Размахивая пистолетом в руках, ведущая пообещала лично сражаться до последней капли крови за ливийского лидера и убить любого, кто попытается ворваться в здание телевизионного центра Триполи, или умереть самой&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/271161/ Известная в Ливии журналистка и телеведущая Галя аль-Мисрати погибла в тюремной камере. Ей не простили принципиальность, неприязнь к повстанцам и любовь к Каддафи.]&lt;/ref&gt;.

[[21 августа]] силы [[Национально-освободительная армия Ливии|НОА]] из Мисураты высадились в порту Триполи. Представитель Переходного Национального Совета Ливии Абдель Хафиз Гога заявил, что «Наступило время 'Ч' и повстанцы подняли восстание в Триполи». В частности, революционеры подняли восстание в восточном пригороде Триполи — Таджуре. Произошли непродолжительные бои в Джанзуре.

[[22 августа]] стали поступать сообщения, что революционеры, не встречая особого сопротивления, вошли в Триполи, а отдельные военные подразделения, в том числе и личная гвардия Каддафи, сложили оружие&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=FWX1LicbfO0 Tripoli witness speaks to Al Jazeera]&lt;/ref&gt;. Из Эз-Завии, а также из Триполи ряд телеканалов показали видеокадры
ликования людей на улицах городов&lt;ref&gt;
* [https://www.youtube.com/watch?v=zOQuQsSmxDs Sky News interpreter From Tripoli right now سكاي نيوز ]//[[Youtube]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=t1WsgTLVnSY Libyan Rebel Fighters Enter Tripoli *NEW*]//[[Youtube]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=MJg-ICWEX3U tripoli_22-08 .mp4 ]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, которые некоторые российские обозреватели и блогеры посчитали «фальшивкой»&lt;ref name=&quot;blogery&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml Блогеры: Видео из Триполи — фальшивка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118111500/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml |date=2011-11-18 }}//[[РБК]], 23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Тем не менее, информация о боях в районе Баб-эль-Азизии и Сук-Альджума, продолжала поступать. «Информационной бомбой» 22 августа стали сообщения о якобы пленении двух сыновей Муаммара Каддафи — Саифа аль-Ислама Каддафи и Мухаммеда Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/44218013/ns/world_news-mideast_n_africa/#.TlF_fV0RS9I Libyan rebels enter Tripoli, arrest Gadhafi’s son] //[[NBC]], 22 August 2011&lt;/ref&gt;, что впоследствии было опровергнуто&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml М. Каддафи позвонил К. Илюмжинову и пообещал бороться до конца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906160902/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml |date=2014-09-06 }} //[[РБК]], 23.08. 2011 г.&lt;/ref&gt;. Телеканал [[CNN]] сообщил, что революционеры в ночь на 22 августа сумели также взять под свой контроль Зелёную площадь в центре Триполи&lt;ref&gt;
* [http://www.wfmz.com/news/Gadhafi-regime-appears-on-verge-of-collapse/-/121458/420156/-/view/print/-/avgxt2z/-/index.html Rebel officials: Two of Gadhafi’s sons arrested in Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
//{{iw|WFMZ-TV}}, 22 August 2011
* [https://www.youtube.com/watch?v=SWf-lm9tnNY Libyan Freedom Fighters Take Control Of Green Square Tripoli 22/08/2011 طرابلس]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, которую они хотят переименовать в Площадь Мучеников.

Поступила первая, ещё неподтверждённая информация о боях в районе правительственного комплекса [http://wikimapia.org/#lat=32.8723607&amp;lon=13.1773496&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/13341174/Azizia-Palace Баб-эль-Азизия]&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611549 Libya conflict: Fighting rages near Gaddafi compound]&lt;/ref&gt;. В этот же день пришли сообщения о взятии повстанцами телецентра и штаб-квартиры Государственного телевидения Ливии в Триполи, после чего оно прекратил свое вещание&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/newswires/1068425-newswire/ Государственное телевидение Ливии перестало выходить в эфир] //[[Euronews]], 22.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.
По состоянию на 22 августа под контролем повстанцев находилось, по разным данным, от 75 до 90 процентов Триполи&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2011/8/22/516427.html Повстанцы в Триполи захватили телецентр] //[[Взгляд.ру|Взгляд]], 22.08.2011&lt;/ref&gt;. Репортёры Аль-Джазиры сообщили об артиллерийской стрельбе вблизи Баб-эль-Азизии. Иностранные репортёры, находящиеся в гостинице Риксос в Триполи, сообщили, что вблизи гостиницы слышны выстрелы и, судя по всему, идут бои&lt;ref name=&quot;MatthewPrice&quot;&gt;Matthew Price
[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611043 Inside Tripoli’s Rixos hotel as rebels close in] // [[BBC|BBC News Africa]], 22 August 2011 [http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313212423/http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. При этом они сообщают, что семьи высокопоставленных чиновников правительства Каддафи покинули гостиницу Риксос&lt;ref name=&quot;MatthewPrice&quot; /&gt;.
В интернете появилось видео, показывающее, что Зинтанский батальон революционеров контролируют аэропорт Триполи&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=1IwgBiAmUG0 1918996174183 40238]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

Также сообщается о боях за [http://wikimapia.org/#lat=32.8999119&amp;lon=13.2854748&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/872913/ru/Аэропорт-Митига авиабазу Митига]&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-22-2011-1144 Nasser report] //Al Jazeera, 22 August 2011&lt;/ref&gt; и район Аль-Мансур.

Аль-Джазира сообщила, что, возможно, началось восстание и в [http://wikimapia.org/#lat=32.6454459&amp;lon=14.2611122&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2274149/ru/Эль-Хомс Эль-Хомсе], находящемся между Злитеном и Триполи. В этот же день корреспондент Аль-Джазиры, направлявшийся с отрядами революционеров из Мисраты в сторону Триполи сообщил, что Эль-Хомс находится под контролем революционных сил, однако рядом со Злитеном были очаги сопротивления войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/08/20118233515276905.html Eastern rebels press onwards to Tripoli]//Al Jazeera, 22 August 2011&lt;/ref&gt;.

22 августа 2011 года телеканал SkyNews сообщил, что после входа революционеров в Триполи, цены на нефть на мировых рынках резко упали&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=zYJOB3Vhdig LIBYA: Oil Prices Fall As Rebels Enter Tripoli 8/22/11]&lt;/ref&gt;.

Также, 22 августа поступила первая неподтверждённая информация, что город Зувара на побережье Средиземного моря, поднявший накануне восстание и присоединившийся к революционерам, подвергся сильному обстрелу с систем залпового огня с трёх направлений&lt;ref&gt;[https://twitter.com/#!/search/zuwarah Твиттер]&lt;/ref&gt;{{уточнить}}. В дальнейшем информация о блокаде восставшей Зувары подтвердилась. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что силы НАТО перехватили крылатую ракету, выпущенную в Сирте.

[[23 августа]] Саиф аль-Ислам Каддафи появился в гостинице Риксос и опроверг слухи о своём аресте&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/23/gaddafi-son-denies-capture/ Сын Каддафи обвиняет Запад в информационной войне]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]], 23.80.2011 г.&lt;/ref&gt;. Взять под свой контроль Баб-эль-Азизию революционеры накануне не смогли, так как сообщается, что в этом районе высокая концентрация войск Каддафи. Накануне авиация НАТО осуществила мощнейшую бомбардировку Баб-эль-Азизии, поразив как минимум 40 целей. Обозреватели предполагают, что полковник Каддафи с высокой долей вероятности может находиться именно в правительственном комплексе Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356406 Резиденция Каддафи остается неприступной] // [[Вести]],23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Обозреватели обращали внимание, что, благодаря подземным коммуникациям, которые, в частности, соединяют Баб-эль-Азизию и гостиницу Риксос, Каддафи и высокопоставленные чиновники Джамахирии, а также верные ему войска всё ещё могли передвигаться по Триполи&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=qdh4rrsNHFE Skynews: Mark Stone speaks out about his experience in Libya under hotel arrest]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Телеканал Аль-Джазира сообщил, что революционеры находятся в 500 метрах от правительственной резиденции Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 Rebels are 500 metres only from Bab Al-Aziziyah.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825015723/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 |date=2011-08-25 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;. Также приходят сообщения от журналистов и репортёров, находящихся в гостинице Риксос. По их словам, в гостинице, которую власти запретили им покидать, нет света&lt;ref&gt;Jeremy W. Peters
[https://www.nytimes.com/2011/08/23/world/africa/23press.html?_r=3&amp;pagewanted=print Journalists Kept in Hotel as Battle Rages Outside] // [[The New York Times]], 22 August 2011&lt;/ref&gt;. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что революционеры преодолели первые ворота и вошли на территорию Баб-эль-Азизии. Перед этим авиация НАТО разрушила часть стены комплекса Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;Zeina Khodr [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1801 Libyan opposition forces have entered Muammar Gaddafi’s Bab al-Aziziya compound.]//Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;, благодаря чему их отряды смогли проникнуть внутрь&lt;ref&gt;
* [https://news.sky.com/home/world-news/article/16055237 Libyan Rebels 'Enter Gaddafi’s House'] //[[Sky News]], 23 August 2011
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/20118234144136279.html Fighting rages at Gaddafi compound] //Al Jazeera — Africa, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Вечером 23 августа появились сообщения, что силы повстанцев после четырёх часов ожесточённых боёв сумели захватить Баб-эль-Азизию&lt;ref&gt;
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14630702 Rebels 'breach Gaddafi compound'] // [[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011
* Peter Graff [https://www.reuters.com/assets/print?aid=USTRE77A2Y920110823 Gaddafi to «fight to end» as rebels seize HQ] //[[Reuters]], 23 August 2011
* [https://www.youtube.com/watch?v=xInR9Kduy-c «What goes up must come down»]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

О противоречивости и нестабильности ситуации в Ливии по состоянию на 23 августа сообщили корреспонденты Первого канала, что оставшиеся войска Каддафи не потеряли контроль над частью территории Ливии. В частности, корреспонденты не смогли пересечь границу с Ливией через пограничный пункт [http://wikimapia.org/#lat=33.1479&amp;lon=11.5692902&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир], который оставался на тот момент в руках отрядов Каддафи, и граница по-сути, была закрыта&lt;ref&gt;Максим Киселев, Григорий Емельянов [http://www.1tv.ru/news/world/183337 Картина боевых действий в столице Ливии меняется до противоположности] // [[Первый канал]], 23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Известно также, что такие важные города, как Бени-Валид, Сирт, а также города на юге Ливии — Себха, Гадамес, Хун и Гат — оставались в руках верных Каддафи войск. Однако город [http://wikimapia.org/#lat=32.9429964&amp;lon=12.0768929&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара], находящийся в 60 км к востоку от границы с Тунисом, согласно сообщениям Аль-Арабии, контролируется революционерами. Телеканал сообщает, что накануне города [http://wikimapia.org/#lat=32.9270763&amp;lon=12.0859909&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара] и [http://wikimapia.org/#lat=32.7565304&amp;lon=12.3936081&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Аджейлат] подверглись артобстрелу войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 Forces loyal to Muammar Gaddafi were shelling Zuara, a Libyan port town about 60km (40 miles) from the Tunisian borde] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120707015538/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 |date=2012-07-07 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;.

23 августа 2011 года посол Ливии в Объединённых Арабских Эмиратах [[Ареф Али Найед]] сообщил, что нефтепромышленный комплекс Эз-Завии пострадал незначительно, повреждения устранимы и переработка нефти возобновится в ближайшее время&lt;ref&gt;[https://news.yahoo.com/libya-rebel-aide-zawiya-refinery-not-badly-damaged-193024579.html Libya rebel aide: Zawiya refinery not badly damaged]&lt;/ref&gt;. В этот же день представитель революционеров Ахмед Бани сообщил телеканалу [http://www.alaan.tv/ Эль-Аан], что «Нефтеперерабатывающие предприятия Бреги и Рас-Лануфа освобождены» и находятся под контролем революционеров&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=wNUofRq91UY العقيد احمد باني — المتحدث الرسمي باسم المجلس العسكري]&lt;/ref&gt;.

[[24 августа]] большая наземная часть Триполи, включая правительственный комплекс Баб-эль-Азизия была под контролем революционеров, однако, как сообщают Аль-Джазира и Reuters, в городе, особенно в темное время суток, ещё слышны выстрелы, в том числе артиллерийский огонь и выстрелы снайперов&lt;ref&gt;Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1058 Libyans celebrate their gains, despite remaining pockets of resistance in the capital and elsewhere.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Представитель правительства Каддафи Мусса Ибрагим сообщил, что сопротивление революционерам продлится месяцы и даже годы.

«Мы превратим Ливию в вулкан с лавой под ногами у захватчиков и агентов-предателей» — заявил он по телефону. Сам Муамар Каддафи по телефону сообщил радиостанции Аль-Аруба, что находится в Ливии, но косвенно признал, что покинул Триполи. По его словам, «уход из Триполи и резиденции был тактическим манёвром», а находиться в части города, по которой авиация НАТО нанесла уже более 60 ракетных ударов, было бы бессмысленно&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356593 В Триполи ищут бункер Муаммара Каддафи]//[[Вести]],24.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. По словам представителя повстанцев Омара Аль-Гирани, по жилым районам города было выпущено 7 ракет Град, а в районе аэропорта временами слышен миномётный огонь. Также информационное агентство Reuters сообщает о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&amp;lon=14.4279671&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхе]&lt;ref name=autogenerated6&gt;Missy Ryan and Ulf Laessing [https://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 Gaddafi flees Tripoli HQ ransacked by rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924154825/http://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 |date=2015-09-24 }} //[[Reuters]],24 August 2011&lt;/ref&gt;.
Позже Аль-Джазира сообщила со ссылкой на представителя революционеров, что бои идут южнее Триполи, где, по некоторым данным, может укрываться сам полковник Каддафи&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1418 Fighting is under way in an area just south of Tripoli where Muammar Gaddafi may be hiding.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Сама же Баб-эль-Азизия, а также Аль-Мансура и гостиница Риксос, по словам корреспондентов Аль-Джазиры, находится под ракетным обстрелом со стороны района Абу-Салим&lt;ref&gt;
* Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1440 Just left the Bab al-Aziziya. Sniper fire first, then rockets landed behind, in front and then 20 meters from me as I lay on the ground.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011
* [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1512 Forces loyal to Muammar Gaddafi are bombarding areas of central Tripoli including the Gaddafi compound seized by rebels a day before ]//Al
Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Ближе к вечеру появилось сообщение репортёров Аль-Джазиры, что все иностранные журналисты, находившиеся ранее в гостинице Риксос, были эвакуированы «четырьмя или пятью машинами»&lt;ref&gt;Evan Hill, [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1913 All foreign journalists were evacuated from the Rixos Hotel.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Сами революционеры, по словам репортёров Аль-Джазиры, используют захваченную накануне резиденцию Каддафи — Баб-эль-Азизию в качестве своего военного штаба&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=v-L9prv-CzM Rebels make steady gains in Tripoli]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Приходят сообщения об ожесточённых боях в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8512545&amp;lon=13.1907606&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим] в Триполи. Известно также, что лоялисты продолжают удерживать [http://wikimapia.org/#lat=32.8499566&amp;lon=13.2049227&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1793242/ru/Абу-Салимский-зоопарк территорию зоопарка], а их снайперы находятся в парке [http://wikimapia.org/#lat=32.8658906&amp;lon=13.1963396&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=s&amp;v=9&amp;show=/16567502/ru/парк-Альнассер Альнассер]. Оплотом войск Каддафи в
центре Триполи считается [http://wikimapia.org/#lat=32.8623399&amp;lon=13.1978095&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=s&amp;v=9&amp;show=/5793739/ru/Пансион пансион], в котором Саиф-аль-Ислам принимал гостей. В целом, по данным революционеров, которых цитирует Аль-Джазира, в боях за Триполи на 24 августа они потеряли свыше 400 человек убитыми и 2000 раненными&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011824131527528610.html Price on Gaddafi’s head as fighting goes on ]//Al Jazeera, 25 August 2011&lt;/ref&gt;. Ночью появились сообщения, что в Триполи были похищены четыре итальянских журналиста, ехавших по Триполи, а перевозивший их водитель был убит&lt;ref&gt;Martin Evans [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721601/Libya-Gaddafis-forces-rally-after-call-to-rid-Tripoli-of-traitors.html Gadhafi’s forces rally after call to rid Tripoli of 'traitors'] //[[The Daily Telegraph]] [http://www.vancouversun.com/cars/Gadhafi+forces+rally+after+call+Tripoli+traitors/5301979/story.html копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

24 августа 2011 года представитель Переходного Национального Совета Ливии Ахмед Джехани, отвечающий за восстановление инфраструктуры в Ливии, заявил, что Переходный Национальный Совет обещает соблюдать все ранее подписанные правительством Каддафи нефтяные контракты. «Вопрос об аннулировании каких-либо контрактов не стоит» — сообщил Ахмед Джихани&lt;ref&gt;[http://arabnews.com/economy/article493279.ece Libyan rebels to honor all oil contracts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826041221/http://arabnews.com/economy/article493279.ece |date=2011-08-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[25 августа]] немного прояснилась ситуация с городом [http://wikimapia.org/#lat=32.9307504&amp;lon=12.0787811&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара], с которого до этого приходила противоречивая информация. По словам представителя войск революционеров полковника Абду Салема, их силы удерживают город, который находится в осаде войск Каддафи и просят подкрепления у Зинтанского командования, однако те не могут их выделить, «так как все силы брошены на Триполи». По словам Абду Салема, революционеры заняли и контролируют центр Зувары, а участок побережья к западу от Зувары и до тунисской границы остаётся под контролем войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.theprovince.com/news/Zuwarah+comes+under+fire/5304819/story.html Zuwarah comes under fire]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[The Province]]/[[Reuters]], 25 August 2011&lt;/ref&gt;. Чуть позже, по некоторым данным, бой за Зувару закончился и силы революционеров сняли блокаду города&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=saOefK7v8aU Battle for liberating the city Zuwarah | Euronews 25-8-2011 | مركة تحرير زوارة]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. В Триполи подтвердилась информация о том, что иностранные журналисты освобождены из гостиницы Риксос&lt;ref&gt;Kareem Fahim and Rick Gladstone [https://www.nytimes.com/2011/08/25/world/africa/25libya.html?scp=1&amp;sq=Libyan%20rebels%20put%20bounty%20on%20Gadhafi&amp;st=cse Libyan rebels put bounty on Gadhafi] //[[The New York Times]], [http://www.post-gazette.com/pg/11237/1169791-82-0.stm?cmpid=nationworld.xml копия]&lt;/ref&gt;, а в саму гостиницу вошли войска революционеров; а также о похищении четырёх итальянских и ранении двух французских журналистов. Активные боевые действия, как сообщается, проходят по периметру захваченной накануне силами революционеров [http://wikimapia.org/#lat=32.871766&amp;lon=13.1744957&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13341174/ru/Баб-эль-Азизия Баб-эль-Азизии], а также в соседнем районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8461349&amp;lon=13.1812763&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]. В район [http://wikimapia.org/#lat=32.8843444&amp;lon=13.2558632&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/16732680/ru/Сук-Аль-Джумаа Сук-Альджумаа], находящийся на северо-востоке Триполи, согласно поступающей информации, прибыли подкрепления революционеров из Мисраты&lt;ref&gt;[http://www.brecorder.com/top-news/109-world-top-news/25372-libyan-rebels-gear-for-kadhafi-knockout-punch.html Libyan rebels gear for Kadhafi knockout punch] //{{iw|Business Recorder}}&lt;/ref&gt;, которые считаются наиболее эффективными в условиях уличных боёв. Телеканал Аль-Джазира сообщает о том, что войска революционеров начали прочёсывать подземные тоннели Триполи в поисках полковника Каддафи, а также лояльных ему войск, которые могли укрыться в подземных коммуникациях&lt;ref&gt;
* [https://www.youtube.com/watch?v=vo1Pl-lkRWA AJE: Libyan Freedom Fighters explore Gaddafis bunker]//[[Youtube]]
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14670829 Libya: Inside Gaddafi’s underground fortress] // [[BBC|BBC News Africa]], 25 August 2011&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, под Триполи не менее десятка бункеров с подземной инфраструктурой, не связанных между собой&lt;ref&gt;Максим Киселёв [http://www.1tv.ru/news/world/183500 Муамар Каддафи выступил с новым обращением к ливийцам] // [[Первый канал]], 25.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Также продолжались бои в районе Абу-Салим&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-25-2011-2027 Libyan rebels stormed Tripoli’s Abu Salim district, one of the main holdouts of forces loyal to Muammar Gaddafi in the capital, on Thursday after a NATO airstrike on a building in the area, a Reuters correspondent said.]//Al Jazeera Blogs, 25 August 2011&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Libya rebel checkpoint by VOA.jpg|thumb|350px|Контрольно-пропускной пункт повстанцев в Триполи]]

[[26 августа]] продолжилось наступление сил революционеров на юге Триполи, в районах [http://wikimapia.org/#lat=32.8466036&amp;lon=13.1784868&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ZaWlmd4KXgo Fierce battles rock Tripoli neighbourhood of Abu Salim]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml Libyan rebels storm Abu Salim district in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108010024/http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml |date=2014-01-08 }}//[[Центральное телевидение Китая|China Central Television]], 26 August 2011&lt;/ref&gt; и [http://wikimapia.org/#lat=32.8499206&amp;lon=13.2096863&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12660299/ru/Хатба-Шаркия Хатба Шаркия], которые остаются главными очагами сопротивления сил Каддафи в столице&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/183517 Ожесточенные бои в Ливии развернулись за родной город Муамара Каддафи Сирт]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, большая часть Абу-Салима уже взята под контроль сил революционеров&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/video/2011/08/26/libyan-rebels-storm-abu-salim?videoId=218719766&amp;videoChannel=117760 Libyan rebels storm Abu Salim (1:08)] //[[Reuters]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;. Атаке войск Каддафи подвергся [http://wikimapia.org/#lat=32.8987228&amp;lon=13.2919121&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/872913/ru/Аэропорт-Митига аэропорт Триполи], в котором, как сообщают источники революционеров, ракетным огнём были уничтожены как минимум 4 самолёта&lt;ref&gt;Vivian Salama and Emre Peker [https://www.bloomberg.com/news/2011-08-26/libyan-rebels-seek-aid-as-qaddafi-calls-on-muslim-clerics-to-incite-jihad.html Libyan Rebels Seek Aid as Qaddafi Invokes Jihad] //[[Bloomberg]],26 August 2011&lt;/ref&gt;. Репортёры, освобождённые накануне из гостиницы Риксос, переместились сейчас в гостиницу «Коринфия»&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/183536 В Триполи оппозиции пока так и не удалось взять под контроль всю территорию города]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Ночью в столицу из Бенгази перебрался Переходный Национальный Совет. В ответ на возросшие беспорядки и грабежи, представитель переходного правительства Мустафа Абдель Джалиль просит жителей Триполи прекратить мародёрство. «Вы — это те, кто претворит в жизнь все наши мечты, мы в этом уверены, прошу вас, уважайте город вокруг вас. Это ваше имущество, берегите его», — обращается официальный представитель оппозиции Мустафа Абдель Джалиль к жителям столицы&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550474&amp;cid=9 Переходный национальный совет начал работу в Триполи]//[[Вести]],26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. В самом городе, как передают корреспонденты Аль-Джазиры, из Абу-Салимской тюрьмы были освобождены 107 политзаключённых&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=sVgMBI8Ko_I Libyan political prisoners set free]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Вечером информагентства сообщили, что революционеры продвинулись в район [http://wikimapia.org/#lat=32.7509001&amp;lon=13.1425667&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18628309/ru/Ямук Ямук] южнее Триполи по дороге на [http://wikimapia.org/#lat=32.6690756&amp;lon=13.1524372&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/78154/ru/Международный-Аэропорт-Триполи-Бенгашир аэропорт Бенгашир], где находится [http://wikimapia.org/#lat=32.7331947&amp;lon=13.1489825&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19119193/ru/Военная-база-Ямук военный лагерь Ярмук] 32-го батальона спецназначения Хамиса. Евроньюс сообщает, что, несмотря на ожесточённое сопротивление войск Хамиса, революционерам удалось прорваться на территорию склада, где было обнаружено большое количество оружия и боеприпасов&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]],26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Параллельно приходили сообщения с западного фронта близ Тунисской границы, где, по некоторым данным, войскам революционеров удалось захватить военную базу [[Марзак-аль-Шамс]] в городе Зувара&lt;ref&gt;[https://allafrica.com/stories/201108260810.html AU Leaders to Map Way for Libya] // {{iw|AllAfrica}}, 26 August 2011&lt;/ref&gt;, а некоторые СМИ, ссылаясь на Аль-Джазиру, сообщили о боях войск Каддафи с силами армии ПНС в районе Рас-Адждира, возле самой ливийско-тунисской границы&lt;ref&gt;John Thorne [http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli Rebels focus on rebuilding Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828074247/http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli |date=2011-08-28 }} //The National, 26 August 2011&lt;/ref&gt;.

26 августа 2011 года официальный представитель ПНС по финансам и нефти Али Тархуни сообщил, что в ближайшее время будут приниматься меры по восстановлению основной сферы ливийского экспорта — нефтедобычи. «Состояние нефтедобывающей и нефтеперерабатывающей инфраструктуры гораздо лучше, чем мы ожидали, повреждения минимальны. Конечно, есть полностью разрушенные сооружения, но в целом ущерб составляет не более 10 процентов. За две недели мы планируем выйти на экспорт 500—600 тысяч баррелей в сутки», — заявил он&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550122 Ливия начинает восстанавливать экономику]&lt;/ref&gt;.

[[27 августа]] появились сообщения, что войскам революционеров удалось взять под свой контроль главный пограничный переход на границе Ливии с Тунисом — [http://wikimapia.org/#lat=33.1484749&amp;lon=11.568861&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=nyHgLktDRFo Zuwara FF liberate Tunisian border | 25-8-2011 | تحرير الحدود مع تونس]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, что открывает путь для поставок гуманитарной помощи в Триполи, который сейчас испытывает нехватку продуктов питания и медикаментов&lt;ref&gt;
* Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-0808 Rebels took control of the Ras Jdir border post on Libya’s frontier with Tunisia on Friday after clashes with soldiers loyal to Muammar Gaddafi]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011
* [http://www.1tv.ru/news/world/183596 Муамар Каддафи, возможно, находится в Алжире] //[[Первый канал]], 27.08.2011 г.
* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=551054 Ливийские повстанцы захватили КПП на границе с Тунисом]//[[Вести]], 27.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.
В Триполи сопротивление революционерам с центральной части города переместилось на его южные окраины. Бои ведутся в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.6687143&amp;lon=13.1395626&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/78154/ru/Международный-Аэропор%D1%8%202-Триполи-Бенгашир Южного аэропорта]&lt;ref&gt;* [http://www.tribune-chronicle.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&amp;nav=5030 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out] //{{iw|Tribune Chronicle}}, 27 August 2011
* [http://www.advertiser-tribune.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&amp;nav=5017 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //Advertiser-Tribune, 27 August 2011&lt;/ref&gt;, который, по некоторым данным, уже находится под контролем революционеров&lt;ref&gt;[http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=6773 Revolutionaries Take Control of Tripoli International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828232634/http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=6773 |date=2011-08-28 }} //The Tripoli Post, 27 August 2011&lt;/ref&gt;. Аль-Джазира сообщает об установлении ими контроля и над южным пригородом Триполи Саллахаддин, находящемся между столицей и Международным аэропортом&lt;ref&gt;Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1508 Al Jazeera’s Evan Hill sent us a picture of children in the Salaheddin neighbourhood on the southern outskirts of Tripoli looking through a box looted from a nearby criminal investigations office. Rebels overran the district on Friday en route to a battle at the Khamis Brigade barracks. The box contained telephones. The children also looted sneakers.]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011&lt;/ref&gt;, а также пригородом Триполи, известным как
[http://wikimapia.org/#lat=32.6848252&amp;lon=13.1762981&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12327876/ru/Каср-Ибн-Гашир Каср-ибн-Гашир]&lt;ref&gt;Hadeel Al-Shalchi, Paul Schemm [http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-rebels-claim-victory-south-of-Tripoli-2140557.php «Tripoli Faces Severe Shortages of Food, Fuel»]. [[Associated Press]] (via ''[[Seattle Post-Intelligencer]]''), 27 August 2011.&lt;/ref&gt;. Район Абу Салим, в котором накануне шли ожесточённые бои, как передаёт телеканал EuroNews, сейчас контролируется войсками революционеров&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ Ливия: 19-летнюю девушку заставляли убивать] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111203035755/http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ |date=2011-12-03 }} //[[Euronews]], 27.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Сообщается, что центр
Триполи постепенно возвращается к мирной жизни, однако испытывается острый дефицит продовольствия и медикаментов&lt;ref&gt;Evan Hill [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011826153127184768.html People of Tripoli pick up the pieces]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011&lt;/ref&gt;.

[[28 августа]] корреспонденты Аль-Джазиры сообщили, что на западе Ливии пограничный с Тунисом пункт Рас-Адждир и прилегающие к нему районы Ливии, в основном под контролем сил революционеров, а очаги сопротивления войск Каддафи остаются только возле города [http://wikimapia.org/#lat=32.7568192&amp;lon=12.3692322&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Эль-Аджейлат]&lt;ref&gt;Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-1724 Just back from the main Tunisian border crossing now in rebel hands. Small pocket of Gaddafi fighters left in that region near Al Ajaylat]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, в Тунис после открытия КПП Рас-Адждир хлынул поток беженцев из Ливии, а Триполи находится под контролем сил Переходного Национального Совета. В столице, по словам очевидцев, уже стреляют значительно реже, одновременно цены на продукты резко подскочили&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=552204&amp;cid=9 Ливийцы бегут в Тунис] //
[[Вести]], 28.08.2011 г.&lt;/ref&gt;, испытывается острая нехватка воды&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011828132830309850.html Libya fighters surge towards Gaddafi hometown]//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011&lt;/ref&gt;.
После взятия революционными силами Триполи бои в западной части страны перекинулись на восточную часть Триполитании, где Бени-Валид до сих пор оставался под контролем отрядов Каддафи, а с [http://wikimapia.org/#lat=32.5866698&amp;lon=14.0384674&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5834583/ru/Мсаллата Мсаллаты] и [http://wikimapia.org/#lat=32.4385106&amp;lon=13.6478519&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/988014/ru/Тархуна Тархуны] приходила противоречивая информация: по некоторым данным, Тархуна уже перешла под контроль сил революционеров, наступавших со стороны Мисраты&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=6EnKusO9o88 كتيبة الأوفياء لثوار ترهونة المنضمين من مختلف المدن يحررون مدينتهم وسط فرحة الأهالي أغسطس2011]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Отдельные видео косвенно говорят о том, что силы оппозиции смогли овладеть и последним оплотом войск Каддафи в горах Нафуса — [http://wikimapia.org/#lat=32.0483884&amp;lon=12.8885078&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14697761/ru/Эль-Ассабаа Ассабаа], который находится между Гарьяном и Яфраном, и куда отступили отряды Каддафи после потери Гарьяна&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=b5vJMxpnPbs ثوار مدينة الاصابعة]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.
Тем не менее, продолжают поступать многочисленные сообщения, в том числе и спекулятивные, о периодических атаках отрядов Каддафи на южные районы Триполи. Так, российская газета «Аргументы.ру», сообщила о якобы взятии силами [[Бригада Хамиса|32-й бригады спецназначения Хамис]] в ночь на 4 сентября южных районов Триполи и нескольких диверсионных операциях в столице Ливии (якобы была взорвана гостиница «Аль Фатех», в которой жили представители революционеров из Мисураты; а в районе города Завия якобы было атаковано и понесло серьёзные потери подразделение английского спецназа SAS)&lt;ref&gt;Александр Григорьев [http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 Спецназ сил Каддафи провел успешную операцию в ливийской столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122152748/http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 |date=2011-11-22 }} // [[Аргументы недели]], 04.09. 2011 г.&lt;/ref&gt;. Но никакого подтверждения эта информация не получила, а по состоянию на 7 сентября батальоны «бригады Хамиса» были значительно (на 150—180 километров) оттеснены от Триполи в юго-восточном направлении. [[11 сентября]] Председатель Переходного Национального Совета Ливии Мустафа Абдель Джалиль впервые после начала вооружённого конфликта в Ливии прибыл в Триполи&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |title=Лидер Переходного национального совета Ливии Джалиль прибыл в Триполи |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |date=2019-02-03 }}&lt;/ref&gt;, а несколькими днями ранее — [[9 сентября]] — в столице была полностью возобновлена подача питьевой воды населению&lt;ref&gt;[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n259063 Almost 90 % of Tripoli now has water: NTC]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |title=В Триполи восстановлено водоснабжение |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |archivedate=2016-03-04 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

За время боёв за Триполи войска ПНС потеряли убитыми как минимум 1700 человек. О потерях войск Каддафи данных нет, однако известно, что всего 32-я бригада спецназначения «Хамис» с начала конфликта потеряла не менее 9 тыс. человек убитыми&lt;ref&gt;[http://www.miamiherald.com/2011/09/08/2395937/libyan-estimate-at-least-30000.html Libyan estimate: At least 30,000 died in the war]&lt;/ref&gt;.

По данным британской газеты [[Daily Telegraph]] ключевую роль во взятии Триполи сыграли не ливийские повстанцы, а британская SAS, бойцы которой были одеты как обычные сторонники ПНС и имели такое же оружие&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html Libya: SAS leads hunt for Gaddafi]&lt;/ref&gt;.

Результатом взятия войсками ПНС Триполи стала потеря войсками Каддафи и правительством Джамахирии контроля над ситуацией в Триполитании (в дальнейшем ряд членов правительства Джамахирии были задержаны, часть бывших чиновников бежала), фактическое признание мировым сообществом легитимности власти Переходного Национального Совета, закреплённой признанием новой власти
Ливии Советом Безопасности ООН 17 сентября 2011 года&lt;ref&gt;[https://poslezavtra.com.ua/oon-priznala-perexodnoj-sovet-livii-i-oslabila-sankcii-protiv-etoj-strany/ ООН признала Переходной совет Ливии и ослабила санкции против этой страны]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; предоставлением представителю новой власти Ливии (Переходного Национального Совета) места члена в Совете Безопасности ООН. Формально это значит, что Организация Объединённых Наций больше не признаёт правительство Муаммара Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/09/17/891071.html МИД РФ приветствует создание Миссии ООН по поддержке в Ливии]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Триполи ҡолағандан һуң хәл (сентябрь 2011) ===
&lt;!-- После падения Триполи войска Муаммара Каддафи отступили из города в юго-восточном направлении. Несмотря на значительные потери и утрату контроля над столицей, сторонники Каддафи сохранили контроль над частью территории Ливии, включая города Бени-Валид, Сирт и Себху. Западнее Триполи одним из очагов сопротивления лоялистов остался район вокруг города [http://wikimapia.org/#lat=32.8304138&amp;lon=12.0899391&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2501955/ru/Аль-Джамиль Джамиль]. Несмотря на то, что сам город перешёл под контроль революционеров ещё 27 августа&lt;ref&gt;[http://bighaber.com/haber/libya-rebels-take-prime-ministers-hometown-1094254.html Libya rebels take prime minister’s hometown]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, на всем протяжении трассы к тунисской границе сохранялись очаги сопротивления&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/184289 В Триполи найдены документы о том, что западные спецслужбы сотрудничали с Каддафи]&lt;/ref&gt;.

В отличие от Триполи, где, как показал ход событий, наступавшим силам оппозиционеров жители Триполи отнеслись достаточно лояльно,
[http://wikimapia.org/#lat=31.1947417&amp;lon=16.5732193&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/8840546/ru/Сирт Сирт], родной город Каддафи, всегда считался его оплотом, в который в своё время он вкладывал огромные финансовые средства. Косвенно о презрении по отношению к вооружённой борьбе против правительства Каддафи свидетельствовали события 28 марта, когда вступившим накануне в Бин-Джавад и Эн-Нофаллию повстанцам и начавшим отступление после огня подошедших правительственных сил, местное население также оказывало сопротивление. После битвы за Триполи, где повстанцы за неделю сумели взять под свой контроль столицу, одновременно очистив от войск Каддафи путь к границе с Тунисом, бои переместились к юго-востоку от столицы, а именно — к городам Бени-Валид и Сирт.

После 27 августа стало понятно, что Сирт остаётся одним из немногих городов, которые ещё способны оказать сопротивление наступающим отрядами ПНС. С другой стороны, отрядам ПНС, завладевшим к концу августа всем побережьем Триполитании и Киренаики, контроль над Сиртом нужен был для объединения и восстановления сухопутного сообщения в Ливии, так как Сирт и прилегающие к нему районы разделяют эти две крупнейшие исторически сложившиеся области государства. К тому же, именно Сирт назывался тем местом, где, по мнению некоторых обозревателей, ещё мог скрываться Каддафи, либо его приближенные или родственники, о чём косвенно могло свидетельствовать то яростное сопротивление, с которым столкнулись наступавшие с запада и с востока войска ПНС&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]]&lt;/ref&gt;. К тому же контроль над городом, являющимся родным для М. Каддафи, носит символическое значение, а потому установление контроля над ним для ПНС является принципиальным. Известно также, что в западной части Сирта проживает значительное количество переселенцев из Мисраты, а в восточной — переселенцев из Бенгази и восточной Ливии&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=irRTISnrCLA Anti-Gaddafi Forces Advance Into Sirte]&lt;/ref&gt;.

Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;lon=14.0542603&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валид] — считается оплотом племени Варфалла, крупнейшего племени Ливии.

В начале сентября 2011 года на одно из первых мест выходит общинно-племенной фактор в ведении боевых действий между сторонами в центральной части Ливии. Поэтому, начиная с сентября 2011 года, наступающим в центральном регионе, особенно чувствительном к племенной динамике, силам недавно сформированной революционерами Национально-освободительной армии и представителям Переходного Национального Совета, приходится чередовать наступательные операции с переговорами не только с представителями войск Каддафи, но и с племенными вождями. Территория, где находится город Бени-Валид, имеет очень сложный рельеф, пересечена множеством глубоких балок, что делает взятие города крайне сложным, а также даёт явное преимущество обороняющейся
стороне&lt;ref name=autogenerated2&gt;[https://archive.is/20130105155607/au.news.yahoo.com/world/a/-/world/10232321/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]&lt;/ref&gt;.--&gt;

=== Тархуна өсөн алыш ===
&lt;!-- [[28 августа]] между Тархуной и Бени-Валидом произошёл бой между отступающими от Триполи силами верных Каддафи и отрядами бывших повстанцев, в результате чего, по неподтверждённым на тот момент данным, погиб Хамис Каддафи — командующий 32-й бригады спецназначения и, по мнению некоторых обозревателей, самый кровавый сын полковника
Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&amp;title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&amp;urlID=459409092&amp;action=cpt&amp;partnerID=212106&amp;fb=Y&amp;url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/30/libya.war/index.html International community moves to avert humanitarian crisis in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305051827/http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&amp;title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&amp;urlID=459409092&amp;action=cpt&amp;partnerID=212106&amp;fb=Y&amp;url=http%3A%2F%2Fedition.cnn.com%2F2011%2FWORLD%2Fafrica%2F08%2F30%2Flibya.war%2Findex.html |date=2016-03-05 }}//[[CNN]], 31 August 2011&lt;/ref&gt;. Информацию проверить не представлялось возможным, что дало отдельным СМИ повод для многочисленных спекуляций как на тему гибели Хамиса Каддафи, так и о самих боевых
действиях&lt;ref&gt;[http://www.segodnia.ru/pda.php?pgid=2&amp;rzdl=53&amp;elmid=14621 Хамис Каддафи: Не ждали?]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Информационно-аналитическое издание Сегодня.ру, 01.09.2011 г&lt;/ref&gt;. Позже, 17 октября 2011 года телеканал «Аррай», известный своей поддержкой М. Каддафи, подтвердил гибель Хамиса во время битвы за Тархуну&lt;ref name=&quot;montrealgazette.com&quot;/&gt;.

[[29 августа]] к западу от Сирта, как сообщается, отряды ПНС, дислоцировавшиеся в Мисрате, достигли окраин [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;lon=14.0542603&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида]&lt;ref&gt;Chris Stephen and Julian Borger [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/26/libya-rebels-prepare-attack-sirte Libyan rebels prepare to attack Sirte after Nato raids]//[[Guardian]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренең Рәс-Лануфҡа һөжүме ===
&lt;!-- 12 сентября 2011 года телеканал Аль-Джазира со ссылкой на агентство Reuters сообщил, что войска Каддафи атаковали нефтяной комплекс возле [[Рас-Лануф]]а, находящийся в 20 километрах от жилых районов города&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1225 Mon, 12 Sep 2011, 10:25 GMT+3 — Libya]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Как сообщается, 17 человек погибло&lt;ref&gt;[https://zeenews.india.com/news/world/gaddafi-loyalists-kill-17-at-libya-oil-refinery_731202.html Gaddafi loyalists kill 17 at Libya oil refinery]&lt;/ref&gt;. Как позже выяснилось, диверсионная группа двигалась с юга (со стороны Тзеллы) по дороге, не используемой новыми ливийскими властями&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1400 Mon, 12 Sep 2011, 12:00 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Сама атака пришлась на въезд, но сам комплекс повреждения не получил. Данное событие совпало по времени с возобновлением добычи нефти компанией [[«Arabian Gulf Oil Company»]] ([[Agoco]]), которая, как сообщается, возобновляет добычу нефти на месторождении [http://wikimapia.org/#lat=27.6736469&amp;lon=22.5034332&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19357557/ru/Сарир Сарир]. По словам представителя компании [[Agoco]] [[Абдель Джалиля Маюфа]], «планируется запустить очистительный завод в Сарифе, а уже во вторник в терминал Тобрука поступит первая партия нефти. Текущая мощность — 50000 баррелей в день»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |title=Live Libyan Unrest: Gaddafi forces attacked front gate of oil refinery outside Ras Lanuf, killing 15 guards and injuring two |accessdate=2011-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;.

Фадл-Аллах Харун, командующий войсками ПНС в этом районе, заявил, что [[12 сентября]] лоялисты атаковали гавань [[Рас-Лануф]]а. Он сказал, что в перестрелке они убили 10 лояльных Каддафи солдат, после чего лоялисты отступили. Работники рафинировочного завода рассказали, что 14 или 15 грузовиков, которые перевозили бойцов Каддафи, приехали с запада, возможно, из твердыни каддафистов [[Сирт]]а. Лояльные [[Каддафи]] войска атаковали рафинировочный завод, на котором находились 60 работников. О потерях со стороны атакующих не сообщалось&lt;ref&gt;[http://news.nationalpost.com/2011/09/12/gaddafi-forces-kill-15-at-libyan-oil-refinery/ Gaddafi forces kill 15 at Libyan oil refinery]&lt;/ref&gt;. К заводу прибыли солдаты [[Национальный переходный совет Ливии|ПНС]], после чего начался ожесточённый бой с применением ракет, но сам завод почти не пострадал&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1722 Mon, 12 Sep 2011, 14:22 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Представитель ПНС заявил, что в бою они потеряли от 15 до 17 солдат&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/09/13/world/africa/13libya.html In Flash of Resilience, Qaddafi Loyalists Attack Oil Refinery]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренең Гадамесҡа һөжүме ===
&lt;!-- 
[[25 сентября]] утром поступила первая неподтверждённая информация об атаке войск Каддафи (предположительно — [[Туареги|туарегов]]) на [[Гадамес]], который с конца августа находился под контролем ПНС. По неподтверждённым данным, погибло по крайней мере 17 человек. В середине дня информация была подтверждена Переходным Национальным Советом. По словам военного представителя ПНС Ахмеда Бани, «эти боевики атаковали… Гадамес. По имеющейся у нас информации, эти группы связаны с Хамисом Каддафи». По его словам, подошедшие подкрепления их армии отбили атаку на город&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |title=Libyan NTC says repulsed pro-Gaddafi attack in south |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |date=2018-01-16 }}&lt;/ref&gt;. Позже представитель Совета Гадамеса сообщил, что погибших 8 (ранее сообщалось о 15 погибших), подтвердив, что атака на город была отбита. С какой стороны была произведена атака (со стороны соседнего Алжира или с пустыни) не сообщалось&lt;ref&gt;[http://www.thefinancialexpress-bd.com/more.php?news_id=150716&amp;date=2011-09-26 Gaddafi forces attack Ghadames oasis, five killed]&lt;/ref&gt;, однако внешнеполитическое ведомство ПНС Ливии потребовал объяснений от алжирской стороны в связи с инцидентом&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/world/2011/sep/25/libya-siege-sirte-gaddafi-stronghold Libyan government seeks Algerian answers over cross-border attack]&lt;/ref&gt;
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренә ультиматум ===
&lt;!-- 
[[30 августа]] Переходный Национальный Совет Ливии выдвинул сторонникам Каддафи, находящимся в Сирте и Бени-Валиде, ультиматум о сдаче до [[10 сентября]]&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ Повстанцы предъявили ультиматум сторонникам Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911071206/http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ |date=2011-09-11 }}//[[Euronews]], 30.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ультиматум действовал до [[8 сентября]], когда войска лоялистов, находящиеся в Бени-Валиде открыли артиллерийский огонь по окрестностям города&lt;ref&gt;[http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html Gadhafi loyalists fire rockets from desert bastion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111060706/http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;, после чего вновь начались боевые действия.
 --&gt;
=== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең Ливияның көньяғына һөжүме  ===
&lt;!-- Ещё 27 августа агентство Reuters сообщало о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&amp;lon=14.4279671&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхе]&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;, однако тогда эта информация проверена быть не могла.

[[9 сентября]], после окончания боёв в западной части страны, военное командование сил ПНС отправило автоколонну (100—150 машин) на юг Ливии, в направлении Себхи&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/09/revolutionary-forces-advance-on-most-remote-gaddafi-desert-town/ Revolutionary forces advance on most remote Gaddafi-held desert town]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=pxRrAV5Y3z4&amp;amp تقرير سي ان ان عن إستعدادات الثوار لتحرير سبها 13-9-2011]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] отряды революционеров (500 человек) после боя овладели
[http://wikimapia.org/#lat=27.6527416&amp;lon=14.2727852&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4853332/ru/Авиабаза-Брак военным аэродромом возле города Брак (Дирак)] в 90 километрах севернее [http://wikimapia.org/#lat=27.0400153&amp;lon=14.4447041&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхи]&lt;ref&gt;[http://www.ghananewslink.com/?id=16589 Libya fighters issue deadline to civilians in Gadhafi stronghold]&lt;/ref&gt;. Как сообщается, приблизительно 70 солдат Каддафи отступили в направлении [[Себха|Себхи]]&lt;ref&gt;[http://www.theindychannel.com/news/29179753/detail.html Libya Fighters Issue Deadline To Civilians In Gadhafi Stronghold]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

[[17 сентября|17]]—[[18 сентября]] сообщалось, что войска ПНС сумели захватить город [http://wikimapia.org/#lat=27.5463283&amp;lon=14.2707253&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/15834864/ru/Брак Брак], а также посёлки [http://wikimapia.org/#lat=27.5769926&amp;lon=14.3557835&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/4853043/ru/Гира Гира], [http://wikimapia.org/#lat=27.5596071&amp;lon=14.4521713&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/11257924/ru/Ашукида Ашукида], [http://wikimapia.org/#lat=27.3703191&amp;lon=14.9229527&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/9332306/ru/Эз-Зиген Эз-Зиген], [http://wikimapia.org/#lat=27.2701178&amp;lon=14.8886204&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/21534012/ru/Самну Самну] и [http://wikimapia.org/#lat=27.2131137&amp;lon=14.6305275&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/8542389/ru/Таманхинт Таманхинт], некоторые из которых были взяты в результате переговоров с местными общинами.
 --&gt;
=== Себха өсөн алыш ===
&lt;!-- [[19 сентября]] появились сообщения, что войска ПНС, подошедшие с восточной стороны к Себхе, захватили [http://wikimapia.org/#lat=27.0056847&amp;lon=14.4814396&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/18255898/ru/Аэропорт-Себха аэропорт], [http://wikimapia.org/#lat=27.0100578&amp;lon=14.4550359&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4858029/ru/Крепость-Себха крепость] и [http://wikimapia.org/#lat=27.0420029&amp;lon=14.4380093&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/21550051/ru/Аль-Маншия район Маншия] в южной части Себхи.

[[20 сентября]] войска ПНС продолжали вести бои по взятию Себхи. Представитель «Бригады Щита пустыни» (бригада войск ПНС в южной Ливии) [[Мухаммед Вардугу]] сообщил, что был взят в плен глава разведки правительства Каддафи района Эль-Хофра (район городов Хун, Уэддан и Сокна) генерал [[Бельгасим Эль-Абаадж]], который, по словам Вардугу, ответственный за многие преступления в Эль-Хофре&quot;. Также, по словам Вардугу, около 300 наёмников армии Каддафи бежали с Себхи&lt;ref&gt;[http://www.heraldsun.com.au/news/world/henchman-belgacem-al-abaaj-captured-but-no-sign-of-gaddafi/story-e6frf7lf-1226141941252 Henchman Belgacem al Abaaj captured, but no sign of Gaddafi]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Однако канал CNN, репортёры которого проделали путь вместе с войсками ПНС в Себху и показали видеокадры оттуда, говорят, что бои за Себху, как и за остальные населённые пункты, занятые войсками ПНС на юге Ливии ранее, были незначительными. Наибольшее сопротивление было встречено в районе Эль-Маншия накануне, где под снайперским огнём погибло несколько солдат ПНС. Корреспондент CNN сообщил, что ему неизвестно, контролируют ли войска ПНС весь город&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/09/20/world/africa/libya-sabha/ Government forces enter Libya’s Sabha, to cheers]&lt;/ref&gt;.

Вечером 20 сентября командующий войсками ПНС [[Башир Альхваз]] сообщил, что за время краткосрочных боёв за Себху потери армии ПНС составили 3 человека убитыми, потери войск Каддафи составили 19 человек убитыми. Также он подтвердил, что войска ПНС контролируют большую часть города, заявив, что для взятия под полный контроль южных границ Ливии понадобится неделя&lt;ref&gt;[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT Libyans flee siege in Gadhafi’s hometown Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[21 сентября]] представитель Переходного Национального Совета Ливии в Себхе Абдельмаджид Сеиф Эннаср сообщил, что войска ПНС «полностью контролируют Себху, и все, включая [тех, кто был] за Каддафи, сейчас на стороне революции». Также он добавил, что сопротивление Переходному Национальному Совету в Себхе было незначительным&lt;ref&gt;[http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 Wed, 21 Sep 2011, 09:17 GMT+3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112012105/http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 |date=12 January 2012 }}&lt;/ref&gt;. Позже, со ссылкой на командование войск южного фронта, источники сообщили, что из 300 отступивших солдат Каддафи, 150 было взято в плен&lt;ref&gt;[http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx Libya’s NTC declares victory in battle for Sabha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110922201534/http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx |date=2011-09-22 }}&lt;/ref&gt;.

[[22 сентября]] МАГАТЭ (Международное Агентство по Атомной энергии ООН) сообщило, что войска ПНС Ливии нашли вблизи Себхи военный объект, где, как впоследствии выяснилось, находятся радиоактивные материалы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922 |title=Raw uranium stored near Libya’s Sabha — IAEA |access-date=2020-04-29 |archive-date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |date=2012-09-28 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Жуфра өсөн алыш ===
&lt;!-- 
[[22 сентября]] представитель командования войск армии ПНС в Мисрате [[Фатхи Башага]] сообщил, что под контролем их войск находится весь регион [[Джуфра]] (регион Джуфра включает в себя города: [http://wikimapia.org/#lat=29.1646036&amp;lon=16.1448383&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20253460/ru/Уаддан Уаддан], [http://wikimapia.org/#lat=29.1228484&amp;lon=15.9415913&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19797593/ru/Хун Хун] и [http://wikimapia.org/#lat=29.0679485&amp;lon=15.7840061&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/6341412/ru/Сокна Сокна])&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/2011922152622700880.html Libya’s NTC captures three southern towns]&lt;/ref&gt;. По его словам, в Джуфре был склад химического оружия, который был взят под контроль ПНС&lt;ref&gt;[http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/# Libya: NTC Say They Control Gaddafi’s Desert Outposts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927032301/http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/ |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;. Города района Джуфра (Уаддан, Хун и Сокна) находятся на юге Ливии, между Сиртом и Себхой (примерно 250 километров южнее Сирта и примерно в таком же расстоянии к северу от Себхи)&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=29.1281718&amp;lon=16.0180664&amp;z=8&amp;l=1&amp;m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;.

Также 22 сентября командование НАТО сообщило, что в Ливии остаётся три очага сопротивления войск Каддафи, упоминая при этом помимо Бени-Валида и Сирта, город [http://wikimapia.org/#lat=27.8128126&amp;lon=16.388855&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21285565/ru/Эль-Фукаха Фукаха] в провинции Джуфра&lt;ref&gt;[https://m.news24.com/citypress/International/News/Pro-Gaddafi-forces-still-a-threat-says-Nato-20110922 Pro-Gaddafi forces still a threat, says Nato]&lt;/ref&gt;. Однако представитель оставшейся в нескольких городах Ливии группировки войск Каддафи Мусса Ибрагим, связавшийся с сирийским телеканалом «Аррай» с неизвестного местоположения, заявил о продолжении борьбы с «агентами и предателями», назвав среди подконтрольных войскам Каддафи городам помимо Сирта и Бени-Валида, также оазис Джуфра&lt;ref&gt;[http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== Family car destroyed as it flees Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925071430/http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt;. Однако данное заявление идёт вразрез с сообщениями ряда информагентств, ссылающихся на Переходный Национальный Совет, о контроле ПНС над оазисом Джуфра&lt;ref&gt;[http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html Residents flee Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925012900/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://nsnbc.wordpress.com/2011/09/23/blacks-in-libya-still-targeted-by-anti-ghaddafi-forces-killings-beatings-abuse/ Blacks in Libya Still Targeted by anti-Ghaddafi Forces: killings, beatings, abuse]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Көньяҡ Фессан ҡалалары өсөн һуғыштар ===
&lt;!-- 
[[20 сентября]] стало известно, что после непродолжительных боёв накануне боевые действия перенеслись на города [http://wikimapia.org/#lat=26.4364543&amp;lon=14.2509842&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7391719/ru/Годдва Годдва] и [http://wikimapia.org/#lat=25.9222316&amp;lon=14.440155&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5143550/ru/Траган Траган], к югу от Себхи, где, как сообщил Мухаммед Вардугу, силы ПНС также «развивали успех»&lt;ref&gt;[http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory Libya’s NTC claims vital Sabha victory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107193252/http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;.

[[22 сентября]] представитель Переходного Совета [[Хуни Джафра Мустафа]] сообщил, что помимо Себхи, они контролируют [http://wikimapia.org/#lat=25.9154382&amp;lon=13.9165878&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10399838/ru/Мурзук Мурзук], [http://wikimapia.org/#lat=24.9116608&amp;lon=14.527359&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7561939/ru/Катрун Катрун], [http://wikimapia.org/#lat=26.5848429&amp;lon=12.8025055&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14832073/ru/Убари Убари], а также ряд других небольших населённых пунктов и пограничные [[Нигер]]ом и [[Чад]]ом, районы (в общей сложности 90 % южной Ливии)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |title=تقرير اخباري: الجنوب الليبي «يتحرر» ويطلب مساعدات و&quot;نصيبا عادلا&quot; بالحكومة المقبلة |accessdate=2011-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, 22 сентября не подконтрольной ПНС на юге страны оставалась только территория на крайнем юго-западе Ливии (города [http://wikimapia.org/#lat=25.7770156&amp;lon=10.558548&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20258195/ru/Серделес Сарделес], [http://wikimapia.org/#lat=25.493798&amp;lon=11.6231919&amp;z=8&amp;l=0&amp;m=b&amp;show=/10186368/Tahala Тахала])

Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;show=/13649642/ru/Гат Гат] и [http://wikimapia.org/#lat=24.8795846&amp;lon=10.1887894&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10186311/ru/Эль-Бирка Эль-Бирка] возле границы с Алжиром), находящаяся в значительном удалении (от 300 до 450 километров) от уже занятых армией ПНС городов&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=26.460738&amp;lon=12.3843384&amp;z=9&amp;l=1&amp;m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;.

[[25 сентября]] появилась информация, что боевые действия перекинулись на район города [Гат] на крайнем юго-западе Ливии (на границе с Алжиром), подробностей не сообщалось&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8787721/Dumped-in-the-desert-...-Gaddafis-yellowcake-stockpile.html Dumped in the desert … Gaddafi’s yellowcake stockpile]&lt;/ref&gt;., однако в дальнейшем она не подтвердилась. Ранее командующий Мухаммед Вардугу сообщал, что захваченный в Себхе генерал войск Каддафи Бельгасим эль-Абадж сообщил, якобы он разговаривал с полковником Каддафи, который, по его словам, находился в районе города [[Гат (муниципалитет)|Гат]] «с группой наёмников из [[Нигер]]а и [[Чад]]а, знающих дороги в пустыне»&lt;ref&gt;[http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm NTC forces assault Kadhafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927182737/http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;

[[28 сентября]] группа журналистов (в том числе и репортёры BBC) добрались до [[Убари]], где представители ПНС сообщили, что город является форпостом сил ПНС, дальше которого наступление ещё не велось. Таким образом, 28 сентября Гат ещё не был под контролем сил ПНС&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15097314 Rebels fighters hunt in the desert for Colonel Gaddafi]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Һуғыштың етенсе осоро. Бени-Вәлид һәм Сирт (сентябрь—октябрь 2011) ===
&lt;!-- До 10 сентября действовал ультиматум, согласно которому войскам Каддафи, «во избежание дальнейшего кровопролития», предлагалось сдать города Сирт и Бени-Валид без боя. Однако, отсутствие особого влияния старейшин на лояльные Каддафи войска в городе, свели на нет попытки представителей Переходного Национального Совета Ливии. События 9 сентября полностью перечеркнули дальнейшие перспективы подобных переговоров.

=== Бени-Вәлид өсөн алыш ===
[[9 сентября]] на [[Восточном фронте]], согласно сообщениям Аль-Джазиры и SkyNews, в район Красной Долины, занятой Национальной армией накануне, обрушились артиллерийские
снаряды&lt;ref name=autogenerated10&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-1427 Friday, September 9, 2011 — 14:27 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;, по некоторым данным, между Красной Долиной и посёлком
[http://wikimapia.org/#lat=31.0510957&amp;lon=17.2785759&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b Харва], завязался бой.
Возле [[Бени-Валида]] также завязались бои между вооружёнными сторонниками Каддафи и частями ПНС По словам командующего отрядами повстанцев, накануне ночью правительственные войска под прикрытием
огня ракетами Град, попытались прорваться через позиции сил ПНС в направлении Триполи в 30 километрах от Бени-Валида, однако были
отброшены&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/09/clashes-reported-outside-bani-walid/ Clashes reported outside Bani Walid]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Позже Абдулла Кеншил, представитель Переходного Национального Совета,
сообщил, что, хотя наступление в пятницу не планировалось (срок окончания ультиматума войскам Каддафи в Сирте и Бени-Валиде, согласно заявлениям представителей ПНС, заканчивался в субботу, 10 сентября), его пришлось предпринять&lt;ref&gt;[http://audioboo.fm/boos/464820 Sue Torton update on Fighting inside Bani Walid #Libya]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
Вечером 9 сентября появились сообщения, что войска ПНС, контратакуя противника, пошли в наступление и к вечеру вошли в городскую черту Бени-Валида, продвинувшись на 1 километр вглубь города, где завязались
уличные бои&lt;ref&gt;[http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid Libyan fighters enter Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118213832/http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid |date=2013-01-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-2059 Friday, September 9, 2011 — 18:59 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Абдулла Кеншил сообщил, что войска, лояльные ПНС, вошли в Бени-Валид с севера, юга и востока, продвинувшись 1,5-2 километра от рынка в сторону центра
города&lt;ref&gt;[http://www.publicbroadcasting.net/netradio/news.newsmain/article/0/0/1850558/World/Fighters.enter.Bani.Walid.battles.erupt.near.Sirte Fighters enter Bani Walid; battles erupt near Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Беренсе штурм яһарға маташыу (10—15 сентябрь) ====
&lt;!-- [[10 сентября]] продолжались ожесточённые бои в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=MfK23SPRNsg Libya Fighters Battle for Gafhafi Stronghold]&lt;/ref&gt;. Представители Переходного Национального Совета сообщили, что они недооценили количество лояльных Каддафи войск в городе (около 1000, хотя ранее предполагалось, что Бени-Валид обороняет не более 150 солдат)&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;, по их словам, получает подтверждение информация, что Саиф аль-Ислам Каддафи находится в Бени-Валиде. Накануне, войдя в город, отряды бывших повстанцев встретили ожесточённое сопротивление и отступили, ожидая подкрепления&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ У города Бани-Валид: штурм или не штурм?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923193329/http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ |date=2011-09-23 }}&lt;/ref&gt;, а авиация НАТО нанесла серию ударов (не меньше пяти) по позициям войск Каддафи в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-10-2011-1350 Saturday, September 10, 2011 — 13:50 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Поступает информация о значительном количестве снайперов (в частности, в районе [http://wikimapia.org/#lat=31.8475239&amp;lon=14.0849018&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21375597/ru/Вади-Динар Вади-Динар])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12 as Qaddafi strongholds receive assaults |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, а также артиллерии войск Каддафи в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe/t/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid/#.Tmud2OxmRjk Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]&lt;/ref&gt;.

[[11 сентября]] ночью, как сообщается, сохраняющие верность Каддафи войска нанесли удар артиллерией и реактивными установками «Град» по окрестностям Бени-Валида после того, как войска ПНС отступили накануне и проводили перегруппировку в нескольких километрах от города&lt;ref&gt;[http://m.timeslive.co.za/?i=3692/0/0&amp;artId=4162883&amp;showonly=1 Gaddafi defenders stall advance on Libyan town]&lt;/ref&gt;. Наступавшая со стороны Мисраты (Вади-Малдум), [[Бригада Халбус]], по словам командующего Западным фронтом Национальной армии Халеда Абдуллы Салема, вошла в город и заняла позиции в 10 километрах от центра Бани-Валида. Также командующий сообщил, что войскам Национальной армии в городе противостоят отступившая [[32-я бригада спецназначения Хамис]], члены тайной полиции [[«Легион Тория»]], а также наёмники с суданского [[Дарфур (регион)|Дарфура]]&lt;ref&gt;[http://www.businessweek.com/news/2011-09-11/libyan-opposition-advances-on-sirte-during-bani-walid-impasse.html Libyan Opposition Advances on Sirte During Bani Walid Impasse]&lt;/ref&gt;.
Вечером 11 сентября Аль-Джазира со ссылкой на военное командование новых властей Ливии, сообщила, что под контроль сил ПНС был взят северный въезд в город&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=mW6EN3-qqfk Aljazeera: Update on Bani Walid, Sebha, Gaddafi’s Ext. Int. Chief and NTC 19.00GMT 11/9/2011]&lt;/ref&gt;, закрепившись на окраинах Бени-Валида&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=4p37hJDJu30 صور حصرية لأخبار الان من على مشارف بني وليد]&lt;/ref&gt;.

[[12 сентября]] информагентства сообщили о потоке беженцев с Бени-Валида, в котором, по словам покидающих город жителей, ощущается нехватка топлива и продуктов питания, а также идут ожесточённые бои&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |title=Families evacuate Bani Walid {{!}} Video {{!}} Reuters.com |access-date=2011-09-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. По словам очевидцев, войска подконтрольные ПНС встречают серьёзное сопротивление, однако смогли закрепиться на северо-западных окрестностях Бени-Валида, уличные бои продолжались&lt;ref&gt;[https://news.sky.com/home/world-news/article/16067783 Residents Flee Fighting In Libyan Town]&lt;/ref&gt;.

[[13 сентября]] представители Переходного Национального Совета Ливии сообщили, что с учётом потока беженцев в последние дни, жителям Бени-Валида даётся ещё 2 дня чтоб покинуть город, переехав в более безопасное место, прежде чем боевые действия вновь активизируются. Подобные сообщения на Бени-Валид транслировала радиостанция, находящаяся в
Тархуне&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |title=NTC tells civilians to leave Bani Walid |access-date=2011-09-13 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428122438/http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, учитывая ожесточённое сопротивление в Бени-Валиде, а также большое число оставшихся в городе мирных жителей, сторонники новой власти Ливии в лице ПНС решили приостановить активные боевые действия в городе на несколько дней&lt;ref&gt;[https://www.thestar.com/news/article/1052832 Residents of besieged Gadhafi town given two days to leave]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] в [[Бени-Валид]]е было относительное затишье, которым воспользовались местные жители для бегства из города в виду угроз дальнейших вспышек боевых
действий&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town/ Новое видео из Бани-Валида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208081910/http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town |date=2011-12-08 }}&lt;/ref&gt;.

[[15 сентября]] в районе Бени-Валида особой военной активности не наблюдалось, войска Национальной армии продолжали перегруппировку, а лояльные Каддафи войска в Бени-Валиде, по словам местных жителей, покидавших город, заняли снайперские и пулемётные позиции внутри и на крышах «жилых домов и школ». Покидавшие город жители Бени-Валида обеспокоены выжидающей позицией Переходного Национального Совета. Так, по словам некоторых местных жителей, многие семьи в Бени-Валиде находятся «в ловушке» и не в состоянии покинуть город, ситуация в котором ухудшается с каждым днём&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/15/beni-walid-residents-waiting-for-ntc-forces-to-attack/ Beni Walid residents waiting for NTC forces to attack]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Икенсе штурм яһарға маташыу (16—25 сентябрь) ====
&lt;!-- [[16 сентября]] появилась информация о начале нового штурма Бени-Валида&lt;ref&gt;[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT&amp;CTIME=2011-09-16-05-50-50 Libyan fighters in fierce push on Gadhafi bastion]&lt;/ref&gt;, в результате которого, как сообщило агентство Reuters, войскам Национальной армии удалось захватить «долину, ведущую к центру
города»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |title=Libyan NTC forces close in on centre of pro-Gaddafi town |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
В дальнейшем сообщалось, что этот штурм также успехом не увенчался.

[[21 сентября]] военный представитель ПНС Ахмед Бани признал, что войска новой власти столкнулись с географическими трудностями у города Бени-Валид, который расположен «между горами», а также с большим количеством снайперов и артиллерии дальнего радиуса действия. Однако Ахмед Бани добавил, что город «на 100 % окружён»&lt;ref&gt;[http://www1.chinadaily.com.cn/xinhua/2011-09-21/content_3850774.html Roundup: NTC still faces strong military resistance despite int’l recognition]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

[[24 сентября]] сообщалось, что многие добровольцы, воевавшие на стороне ПНС Ливии под Бени-Валидом, ввиду патовой ситуации и неспособности взять город в течение нескольких недель, покидали место боевых действий. По словам бойцов, они поражены тем масштабом сопротивления, с которым столкнулись, а также недовольны неорганизованностью в рядах добровольцев&lt;ref&gt;[http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 Libyans with no leadership quit Bani Walid front] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930070322/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 |date=2011-09-30 }}&lt;/ref&gt;.

[[25 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что во время возобновившихся боёв за Бени-Валид погибло 30 бойцов новой ливийской власти&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-25-2011-1305 Sun, 25 Sep 2011, 11:05 GMT+3]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (26 сентябрь—3 октябрь) ====
&lt;!--[[26 сентября]] стало известно, что после ночного артобстрела позиций войск Каддафи в городе, части Национальной армии начали новую атаку на город, уже с участием танков и зенитных орудий. Сообщается об ожесточённом сопротивлении, для подавления которого войска новой ливийской власти задействовали артиллерию. Однако, по словам командующего Мухаммеда Эль-Седдика, командование Национальной армии воздерживалось от применения пехоты на этом этапе операции. По его словам, «пехота будет участвовать позднее. Заключительное сражение будет в течение следующих двух дней»&lt;ref&gt;[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/22574/World/Region/NTC-forces-pound-Gaddafi-fighters-in-Bani-Walid-re.aspx NTC forces pound Gaddafi fighters in Bani Walid redoubt]&lt;/ref&gt;.

[[28 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что из-за ракетного обстрела возле Бени-Валида погибли 11 бойцов Национальной армии, в том числе и один из старших командующих — [[Дау эль-Шахин эль-Джадак]], на машину которого пришёлся удар. Сам Дау аль-Шахин аль Джадак, как сообщается, был родом с Бени-Валида. Полевой командир войск ПНС, капитан Валида Хаймедж сообщил, что наступление на город было фактически остановлено. По его словам, «ракетные и артиллерийские удары не прекращаются. Мы ведём ответный огонь, но не вводим в бой пехоту. Мы ждём подкреплений из Триполи и Эз-Завии». Также командующий сообщил о низкой эффективности авиации НАТО, которая наносит удары по ракетным установкам, однако те появляются в других местах&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-28-2011-1456 Wed, 28 Sep 2011, 12:56 GMT+3]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Бени-Вәлидте штурмлау (4—17 октябрь) ====
&lt;!-- [[4 октября]] один из командующих войск новой власти — [[Адель Беньюр]] — заявил, что по имеющейся у него информации, большинство жителей, а также часть лояльных Каддафи войск, покинули Бени-Валид, укрывшись за его пределами, что, по его словам, «облегчит… атаку на город в течение ближайших двух дней»&lt;ref&gt;[http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid Gaddafi directing defence of Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006204658/http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid |date=2011-10-06 }}&lt;/ref&gt;.

До этого предпринимались неоднократные безрезультатные попытки штурма города, которые прекратились после ощутимых потерь, понесённых наступавшими сторонниками новой ливийской власти. С конца сентября возле города было относительное затишье, активных боевых действий не велось.

[[9 октября]] командующий войсками временного ливийского правительства [[Юнис Мусса]] сообщил, что в ходе начавшегося наступления на Бени-Валид накануне, у лояльных Каддафи войск был отбит [http://wikimapia.org/#lat=31.7346642&amp;lon=13.9583015&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17109643/ru/Аэропорт-Бени-Валида аэропорт Бени-Валида], и бои продолжались в 1 километре от центра города&lt;ref&gt;[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n261311 Libya NTC forces say they control Bani Walid airport]&lt;/ref&gt;.

Однако [[10 октября]] сообщается о контратаке войск Каддафи в Бени-Валиде, в результате которой силы ПНС потеряли 17 бойцов и вынуждены были отступить с территории аэропорта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |title=17 NTC fighters killed in Libya’s Bani Walid |accessdate=2011-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |archivedate=2016-03-10 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |date=2016-03-10 }}&lt;/ref&gt;.

[[11 октября]] стало известно, что войска временного ливийского правительства накануне овладели посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.4433097&amp;lon=13.9483452&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14332655/ru/Эль-Шамих Эль-Шамих] в 35 километрах южнее Бени-Валида, тем самым открыв путь к городу с южной стороны&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/libya-oct-11-2011-0745 Tue, 11 Oct 2011, 05:45 GMT+3]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Силы Переходного ливийского правительства установили пропускной пункт в Шамихе, через который район Бени-Валида покидают беженцы. Для них в районе посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3961396&amp;lon=13.3110523&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14144399/ru/Несема Несма] был создан лагерь&lt;ref&gt;[http://www.brecorder.com/world/africa/31323-anti-kadhafi-fighters-seize-sirte-police-hq-.html Anti-Kadhafi fighters seize Sirte police HQ]&lt;/ref&gt;. 11-12 сентября сторонники Переходного правительства появились на южных окрестностях Бени-Валида и заняли район [http://wikimapia.org/#lat=31.7347555&amp;lon=14.0086842&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11305070/ru/Сакания Сакания] на юге города&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=9h__PmX8ANU ثوار الزاوية يتجهون من الزاوية إلى بني وليد]&lt;/ref&gt;.

[[15 октября]] несмотря на заявления представителей Переходного правительства о приостановке наступления на Бени-Валид до взятия Сирта&lt;ref&gt;[http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html Libya: NTC, pro-Kadhafi soldiers clash in the battle for Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111207090616/http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html |date=2011-12-07 }}&lt;/ref&gt;, стали поступать сообщения о наступлении гражданских батальонов из Мисраты в восточной части Бени-Валида, где, по некоторым данным, сторонники Переходного правительства овладели Районом 1&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=uPFi4dufTZY تقرير عامر لافي من بن وليد، اليسبت الساعه 14:39 15/10/2011]&lt;/ref&gt;. Командование сил нового правительства заявило о контроле своих сил над [http://wikimapia.org/#lat=31.7365257&amp;lon=14.0324163&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17116891/ru/Промзона промзоной], районами [http://wikimapia.org/#lat=31.7570538&amp;lon=14.0317082&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17116877/ru/Больница-Бени-Валида больницы], [http://wikimapia.org/#lat=31.7472237&amp;lon=14.0169561&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11506899/ru/Рынок&amp;search=market рынка], где, тем не менее, ещё могли находиться снайперские позиции&lt;ref&gt;[http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm Libyan NTC slows down in Sirte, advances in Bani Walid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017194454/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm |date=2011-10-17 }}&lt;/ref&gt;.

[[16 октября]], по словам представителя исполнительного кризисного комитета переходного ливийского правительства Али Деки, под контролем новой власти находились центральная и северная части города. Под контролем войск Каддафи находился район [http://wikimapia.org/#lat=31.7379126&amp;lon=13.9973974&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15506964/ru/Дахра Дахра] на юге Бени-Валида&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/10/16/world/africa/libya-war// Libyan leaders claim new areas in Bani Walid]&lt;/ref&gt;.

[[17 октября]] Рейтерс со ссылкой на полковника Абдуллу Накера сообщило о полном взятии Бени-Валида правительственными войсками Национального переходного совета. Позже корреспонденты Reuters, побывавшие в Бени-Валиде и не обнаружившие войск Каддафи в городе, подтвердили взятие города силами Переходного ливийского правительства&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |title=WRAPUP 4-NTC forces celebrate capture of Gaddafi bastion Bani Walid |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |date=2015-10-02 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Сирт өсөн алыш ===

==== Сирт йүнәлешендәге һуғыштар (8—14 сентябрь) ====
&lt;!-- [[8 сентября|8]]-[[10 сентября]] войскам ПНС удалось взять [http://wikimapia.org/#lat=31.0076285&amp;lon=17.4669743&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19153031/ru/Устье-Вади-Аль-Ахмар Красную Долину (Вади-эль-Хаммар)] в 90 км восточнее Сирта, где завязались позиционные бои&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=5vgUscfccmM Fighters bring battle to Libya’s Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[11 сентября]] силы Западной группировки войск ПНС продолжили наступление на Сирт, после чего заняли посёлки [http://wikimapia.org/#lat=31.3612595&amp;lon=15.2454185&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Эль-Геддахия]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12; Qaddafi’s spy chief arrested |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt; и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&amp;lon=15.571146&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк], [http://wikimapia.org/#lat=31.4014877&amp;lon=15.6947422&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17697650/ru/Буэйрат-аль-Хасун Буэйрат-аль-Хасун] и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&amp;lon=15.571146&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=eNYPp_nfzGE الثوار يسيطرون على منطقتي الوشكه وبويرات الحسون]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=31.3885198&amp;lon=15.7358551&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;gz=0;155765533;312039923;9558106;0;5877686;281865;5005646;422766;1524353;1900959;0;1672343 Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;. В этот же день на Восточном фронте войска ПНС подошли к посёлку [http://wikimapia.org/#lat=31.0532281&amp;lon=17)02489&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14915308/ru/Храва Харава]&lt;ref&gt;[http://www.cortezjournal.com/article/20110911/API/1109110541/Official:-Gadhafi's-son-al-Saadi-flees-to-Niger Libyan fighters battle in key loyalist town]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] Западный фронт войск ПНС из-за отсутствия снабжения и серьёзных потерь вынужден был отступить до посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3765028&amp;lon=15.3630066&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Геддахия] западнее Сирта.
 --&gt;
==== Беренсе штурм яһарға маташыу (15—18 сентябрь) ====
&lt;!--[[Файл:2011 Battle of Sirte.svg|thumb|350px|Сирт өсөн алыш]]
[[15 сентября]] войска ПНС (отряд «Тувар Мисрата», то есть «революционеры Мисураты») вышли к западным окраинам Сирта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |title=Libya interim govt says on outskirts of Sirte |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;, пересекли мост [http://wikimapia.org/#lat=31.2032352&amp;lon=16.5442944&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21500289/ru/мост-Эль-Гарбият Эль-Гарбият] и с ходу предприняли штурм города&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |title=Libya’s revolutionary fighters enter Qaddafi hometown Sirte, fight his loyalists |accessdate=2011-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916020434/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |archivedate=2011-09-16 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Осажденные войска Каддафи оказали ожесточенное сопротивление&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0920 Fri, 16 Sep 2011, 07:20 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |title=11 Anti-Khdhafi Fighters Killed in Battle for Sirte |accessdate=2011-09-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |archivedate=2015-09-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;, в результате чего штурм провалился&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0846 Fri, 16 Sep 2011, 06:46 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=571857&amp;cid=9 Штурм Сирта: противоречивые сведения]&lt;/ref&gt;. Тем не менее, войска ПНС сумели закрепиться на западных окраинах Сирта.

[[17 сентября]] на восточном фронте отряды ПНС сумели овладеть поселком Харава&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-17-2011-2114 Sat, 17 Sep 2011, 19:14 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Икенсе штурм яһарға маташыу (19—23 сентябрь) ====
&lt;!-- [[19 сентября]] войска Западного фронта ПНС предприняли вторую попытку штурма Сирта, не давшую значительных результатов&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |title=Mon, 19 Sep 2011, 02:39 GMT+3 |access-date=2011-09-19 |archive-date=2012-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107021203/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://modernghana.com/news/351765/1/anti-khadhafi-forces-admit-losses-in-sirte-offensiv.html Anti-Kadhafi forces admit losses in Sirte offensive]&lt;/ref&gt;. Войска Восточного фронта ПНС захватили посёлок [http://wikimapia.org/#lat=31.1114462&amp;lon=17.1488857&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20254075/ru/Эс-Султан Эс-Султан] в 50 км восточнее Сирта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |title=Libyan fighters inch toward Sirte |accessdate=2011-09-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428120416/http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Ближе к вечеру войска ПНС достигли восточного въезда в Сирт&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-20-2011-1048 Tue, 20 Sep 2011, 10:48 GMT+3]&lt;/ref&gt;, но были вынуждены отступить вследствие отсутствия боеприпасов и снабжения.

[[23 сентября]] войска Восточного фронта ПНС повторно взяли под свой контроль восточный въезд в Сирт&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120714165820/news.ninemsn.com.au/article.aspx?id=8351352 NTC troops probe Gaddafi hometown]&lt;/ref&gt;, после чего продвинулись на запад ещё на 10 километров&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278 Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (24—30 сентябрь) ====
&lt;!-- [[24 сентября|24]]-[[25 сентября]] войска Западного фронта ПНС возобновили штурм Сирта&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278? Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/201192444319839381.html Libyan fighters ready for final Sirte assault]&lt;/ref&gt;, в результате чего захватили район [http://wikimapia.org/#lat=31.2078464&amp;lon=16.5522981&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21611952/ru/Заафран Заафран] в 1 км от центра города&lt;ref&gt;[http://www.newszilla.eu/2011/09/libyans-fight-for-control-of-gaddafi.html Libyans fight for control of Gaddafi stronghold Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thedailystar.net/newDesign/latest_news.php?nid=32535 NTC forces enter Sirte]&lt;/ref&gt;. Однако, из-за высоких потерь войска ПНС были вынуждены отступить из центра города&lt;ref&gt;[http://www.twitvid.com/YPPWW NTC Fighters retreat to the outskirt of #Sirte #Libya 09.00GMT 25/9/11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112000619/http://www.twitvid.com/YPPWW |date=2012-01-12 }}&lt;/ref&gt;.

[[26 сентября]] войска Восточного фронта ПНС вошли в восточные пригороды Сирта&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-26-2011-1210 Mon, 26 Sep 2011, 10:10 GMT+3]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=E9yVOMGLi7U Ajazeera: Street By Street Battle on-going in Sirte 16.15GMT 26/9/2011]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=0e74g28wUAo Aljazeera Update: FF now consolidating positions on East Sirte 17.15GMT 29/9/2011]&lt;/ref&gt;, где завязались уличные бои.

[[27 сентября]] войска Восточного фронта ПНС захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.2097734&amp;lon=16.6311121&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/16587046/ru/Сиртский-коммерческий-порт порт Сирта]&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-27-2011-0949 Tue, 27 Sep 2011, 07:49 GMT+3]&lt;/ref&gt;. В этот же день из-за контратак войск Каддафи отрядам ПНС пришлось отступить из комплекса Угадугу.

[[28 сентября]] войска Западного фронта ПНС с южного направления захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.0707267&amp;lon=16.6113281&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1220892/ru/Аэропорт-Гардабия аэропорт Сирта]&lt;ref&gt;[http://aljazeera.com/news/africa/2011/09/2011928134252487233.html Libyan fighters 'capture' Sirte airport]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |title=Wed, 28 Sep 2011, 22:47 GMT+3 |access-date=2011-09-28 |archive-date=2012-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103112431/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, который ранее использовался силами Каддафи как позиция для ракетного и артиллерийского обстрела наступавших&lt;ref&gt;[https://ca.reuters.com/article/topNews/idCAL5E7KT4YC20110929 Civilians flee Sirte battle, fighting hampers aid: U.N.]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең берләшеүе (1—6 октябрь) ====
&lt;!-- [[1 октября|1]]-[[3 октября]] войска Восточного фронта ПНС соединились с западной группировкой, после чего продолжили наступление на Сирт с южного направления. Плацдармом для наступления стал район [http://wikimapia.org/#lat=31.156794&amp;lon=16.6127443&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13358737/ru/Сиртское-кольцо «Сиртского кольца»], находящийся на пересечении южных и восточных дорог от города. Войскам ПНС удалось отсечь группировку войск Каддафи в районе Каср-абу-Хади&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=4orSWl2hcO8 NTC fighters 'seal off' Gaddafi’s hometown]&lt;/ref&gt; от основных сил и полностью окружить город. Также войска ПНС захватили штаб батальона Саади Каддафи. После ожесточенных боев войска ПНС взяли под свой контроль район [http://wikimapia.org/#lat=31.0683006&amp;lon=16.6673756&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/19369961/ru/Каср-Абу-Хади Каср-абу-Хади]&lt;ref&gt;[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/23259/World/Region/Gaddafi-birthplace-Abu-Hadi-overrun.aspx Gaddafi birthplace Abu Hadi overrun]&lt;/ref&gt;, где родился полковник Каддафи&lt;ref&gt;[http://thedailynewsegypt.com/region/libya-eyes-symbolic-coup-in-qaddafi-birthplace.html Libya eyes symbolic coup in Qaddafi birthplace]&lt;/ref&gt;.

[[4 октября|4]]-[[5 октября]] в Сирте продолжились уличные бои, постепенно перемещавшиеся ближе к центру города&lt;ref&gt;[http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte Libyan government forces push into centre of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007190653/http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte |date=2011-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte/ Родной город Каддафи почти взят] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126072804/http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte |date=2012-01-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[6 октября]] войска Каддафи предприняли контратаку&lt;ref&gt;[http://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/libye-les-combats-s-intensifient-dans-les-rues-de-syrte_1037695.html Libye: les combats s’intensifient dans les rues de Syrte]&lt;/ref&gt;, которая была отбита войсками ПНС. В этот же день войска ПНС заняли [http://wikimapia.org/#lat=31.2113241&amp;lon=16.6228724&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21765073/ru/Гостиница-эль-Кардрбия гостиницу эль-Гардабия], боевые действия переместились в район домов возле побережья&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |title=Sniper fire holds up push into Gaddafi’s hometown |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Ҡаланың үҙәк өлөшөндәге һуғыштар (7—17 октябрь) ====
&lt;!-- [[7 октября|7]]—[[10 октября]] войска ПНС предприняли крупное наступление на город&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-oct-7-2011-1112 Fri, 7 Oct 2011, 09:12 GMT+3]&lt;/ref&gt;, в ходе которого овладели конференц-центром Угадугу, территорией университета Сирта&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15229351 Libya NTC fight Gaddafi forces in streets of Sirte]&lt;/ref&gt; и больницей Ибн-Сина. Также были захвачены районы Сабамия и Эль-Гиза&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/10/2011109123523772491.html Libyan fighters push further into Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[11 октября|11]]—[[13 октября]] продолжились бои в основной части города, которые закончились отступлением отрядов ПНС под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c219/246760.html Под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи подразделения революционеров отступили из районов Сирта]&lt;/ref&gt;.

[[14 октября|14]]—[[17 октября]] войска ПНС предприняли новую атаку, начались бои в районах Аль-Доллар и Район № 2. Перед наступлением командование ПНС усилило свою группировку в Сирте танками&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&amp;sid=73&amp;nid=1818425659&amp;cid=309&amp;scid=-1&amp;title=National+News&amp;ith=9 |title=Libya government brings more tanks to smash Sirte resistance |accessdate=2011-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203125137/http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&amp;sid=73&amp;nid=1818425659&amp;cid=309&amp;scid=-1&amp;title=National+News&amp;ith=9 |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.
--&gt;
==== Сирт ҡалаһына штурмдың тамамланыуы (18—20 октябрь) ====
&lt;!-- [[18 октября|18]]—[[19 октября]] войска ПНС предприняли решительное наступление на остававшиеся под контролем войск Каддафи районы Сирта&lt;ref&gt;[http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 Fierce battle under way to crush last Gadhafi holdout] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118052641/http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;, в результате чего они заняли район Аль-Доллар&lt;ref&gt;[http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=7127 Al Qathafi Diehards in Sirte Keep Declaration of Normalcy in Abeyance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020015050/http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=7127 |date=2011-10-20 }}&lt;/ref&gt;.

[[20 октября]] состоялся штурм последних подконтрольных войскам Каддафи участков города&lt;ref&gt;[http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022040504/http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rt.com/news/gaddafi-stronghold-sirte-captured-271/ Gaddafi stronghold Sirte reportedly captured]&lt;/ref&gt;. Продолжилась зачистка местности&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111021004046/http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-fighters-capture-Gadhafi-hometown-of-Sirte-2227520.php#photo-1683086 Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102092329271942.html Gaddafi’s hometown of Sirte 'falls' to NTC]&lt;/ref&gt;, в результате которой был захвачен, а затем [[Убийство Муаммара Каддафи|зверски убит Муаммар Каддафи]], а позже расстрелян его сын Муттазим&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=nY0rBMfFZNc فديو مقتل المعتصم ابن القذافي Video killed Gaddafi’s son Mutasim]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html Gaddafi Killed!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118085726/http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;. Некоторые сторонники Каддафи из обычных граждан, оставшиеся в городе, сообщили, что женщины и дети были убиты в результате перекрёстного огня или обстрела со стороны революционных сил. Поступали также сообщения о преследованиях и кражах со стороны революционеров; однако революционная армия заявила, что оставит безоружных гражданских лиц на произвол судьбы, и разрешила городским семьям доступ к продуктам питания и медицинской помощи&lt;ref name=&quot;telegraph_sirte&quot;&gt;{{cite news|last=Sherlock|first=Ruth|title=Gaddafi loyalists stranded as battle for Sirte rages|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=28 October 2011|newspaper=The Daily Telegraph|date=2 October 2011|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;. После гибели Каддафи и взятия Сирта, [[Ливийская джамахирия]] прекратила своё существование ознаменовав победу ПНС&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|work=The Washington Post|date=20 October 2011|access-date=20 October 2011|title=Libyan prime minister confirms Gaddafi killed as Sirte is overrun|first=Craig|last=Whitlock|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021232033/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|archive-date=21 October 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Халыҡ-ара реакция ==
&lt;!-- 
После начала беспорядков большинство стран провели эвакуацию своих граждан с территории Ливии&lt;ref&gt;[http://www.mk.ru/politics/news/2011/02/21/567326-rzhd-evakuiruet-sotrudnikov-iz-livii.html РЖД эвакуирует сотрудников из Ливии]//Московский комсомолец,21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;[Китай завершил эвакуацию из Ливии более 35 тыс. своих граждан]&lt;/nowiki&gt;//[[РИА Новости]], 03.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html Deutsche Kriegsschiffe sollen bei Ausreise aus Libyen helfen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301021908/http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html |date=2011-03-01 }}//Deutsche Welle,24.02.2011{{ref-de}}&lt;/ref&gt;.

В ходе конфликта большинство членов ООН выступило против правительства Каддафи, призывая его уйти в отставку и передать всю власть Переходному Национальному Совету Ливии. Значительная часть мирового сообщества&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/22/calltoend/ Lenta.ru: В мире: Китай призвал свернуть военную операцию против Каддафи]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=7tjxRTaOGcw Выступление министра иностранных дел РФ Сергея Лаврова по Ливии]&lt;/ref&gt; выступила за невмешательство во внутренние дела Ливии и скорейшее начало мирных переговоров. Однако, страны блока НАТО и некоторые государства Ближнего Востока (т. н. «Коалиция») предпочли вмешаться в ливийский конфликт и выступили за введение «бесполётной зоны» на большей территории Ливии. В результате голосования в ООН была принята «Резолюция Совета Безопасности ООН 1973» и одобрено введение «бесполётной зоны», что также позволило странам коалиции наносить удары с воздуха по войскам правительства Каддафи и проводить ограниченные наземные операции.

На протяжении всего конфликта некоторые страны делали попытки мирного урегулирования конфликта&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/5997102/ Мира в Ливии будет искать российский спецпредставитель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112030149/http://news.mail.ru/politics/5997102/ |date=2012-01-12 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;DIAA HADID [http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AZPHG&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT South African president: Gadhafi ready for truce]//[[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]],30 May 2011&lt;/ref&gt;. Муаммар Каддафи даже соглашался уйти в отставку на определённых условиях&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 Каддафи согласился уйти в отставку на своих условиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602092913/http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 |date=2011-06-02 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603075248/http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 |date=2011-06-03 }}//Радиостанция «[[Вести ФМ]]», 31 мая 2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/6013899/ Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823221539/http://news.mail.ru/politics/6013899/ |date=2011-08-23 }}//Новости@Mail.ru, 31 мая 2011 г.&lt;/ref&gt;, которые, однако, не устроили страны коалиции.

Введение санкций против Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html Япония одобрила санкции против Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309201125/http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html |date=2011-03-09 }}//[[Росбалт]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt; и иностранное вмешательство в ход гражданской войны в Ливии сыграло ключевую роль в победе сторонников ПНС&lt;ref&gt;[https://expert.ru/expert/2012/31/krovavaya-vesna-v-pustyine/ Кровавая весна в пустыне // «Эксперт» № 30-31 (813) /30 июл 2012]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Мәғлүмәти һуғыш ==
=== Цензура ===
&lt;!-- Дочерняя компания Bull разработала программное обеспечение под названием Eagle, которое позволяло правительству Каддафи отслеживать интернет-трафик и которое было внедрено в Ливии в 2008 году с усовершенствованным функционированием в 2010 году&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/international/2011/09/01/01003-20110901ARTFIG00412-comment-j-ai-mis-8-millions-de-libyens-sur-ecoute.php |title=Comment j'ai mis 8 millions de libyens sur écoute|work=Le Figaro |location=France |access-date=11 September 2011|date=September 2011}}&lt;/ref&gt;. Правительство Каддафи отключило все интернет-коммуникации в Ливии и арестовывали ливийцев, которые давали телефонные интервью СМИ&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Ackerman |first=Spencer |url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223190740/http://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors |url-status=dead |archive-date=23 February 2011 |title=Desperate Gaddafi Bombs Protesters, Blocks Internet |date=22 February 2011 |magazine=[[Wired UK]] |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/news/2011/02/20/libya-governments-should-demand-end-unlawful-killings |title=Libya: Governments Should Demand End to Unlawful Killings|date=20 February 2011 |publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Ливийские власти запретили международным журналистам вести репортажи из Ливии, кроме как по приглашению правительства Каддафи&lt;ref&gt;{{cite news|last=Williams|first=Jon |url=https://www.bbc.co.uk/blogs/theeditors/2011/02/reporting_from_libya.html |title=The Editors: The Difficulty of Reporting from Inside Libya |work=BBC News|date=19 February 2011 |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/02/20/3143581.htm |title=Libya Fights Protesters with Snipers, Grenades|work=ABC News|date=20 February 2011 |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |title=Libya Witness: 'It's Time for Revolt. We Are Free' |work=Euronews |date=23 February 2011 |access-date=26 March 2011 |archive-date=28 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |date=28 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. 21 февраля, газета [[The New York Times]] сообщила, что Каддафи пытался пресечь утечку информации из Ливии&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;/&gt;. Несколько жителей сообщали, что сотовая связь была отключена, и даже стационарная телефонная связь была спорадической&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/02/22/world/africa/22libya.html|title=Qaddafi's Grip Falters as His Forces Take On Protesters |date=21 February 2011 |work=The New York Times |first1=David D. |last1=Kirkpatrick |first2=Mona |last2=El-Naggar}}&lt;/ref&gt;. Однако каждый день новые кадры, снятые камерами мобильных телефонов, попадали на [[YouTube]] и в международные СМИ. Журналисты и так называемые «исследователи в области прав человека» ежедневно звонили сотням гражданских лиц на территории, контролируемой правительством.

В городе Мисурата лидеры мятежников ввели ограничения в отношении иностранных средств массовой информации. Журналистам не разрешили выехать в деревню Дафния, и их вернули обратно на контрольно-пропускные пункты, удерживаемые мятежниками. Журналисты могли пользоваться только официально утверждёнными переводчиками&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20110623114804/http://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | url-status=dead | archive-date=23 June 2011 | work=Bloomberg | first=Chris | last=Stephen | title=Rebel Leaders in Libya's Misrata Curb Press Freedoms as Casualties Mount | date=22 June 2011}}&lt;/ref&gt;.

Международные журналисты, пытавшиеся освещать события, подверглись нападениям со стороны сил Каддафи. Съёмочная группа британской службы [[Би-би-си]] была избита, поставлена к стене солдатами Каддафи, которые затем произвели выстрелы над головами журналистов, смеясь над ними после этого&lt;ref&gt;{{cite news |last=Spencer|first=Richard|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=BBC Crew Beaten and Given Mock Executions|date=9 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London |access-date=27 March 2011}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;. Журналист, работающий в британской леволиберальной газете [[The Guardian]], и ещё один бразильский журналист были задержаны. Журналист [[Аль-Джазира|Аль-Джазиры]] Али Хасан аль-Джабер был убит и, по–видимому, стал преднамеренной мишенью&lt;ref&gt;{{cite web|publisher = [[Amnesty International]]|url = https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|title = Killing of Al Jazeera Journalist Condemned|date = 13 March 2011|access-date = 27 March 2011|archive-date = 17 February 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13 |date=17 February 2015 }}&lt;/ref&gt;. Солдаты Каддафи неделю держали в плену четырёх журналистов [[The New York Times]] – Линси Аддарио, Энтони Шадида, Стивена Фаррелла и Тайлера Хикса&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/01/libya.ac360.missing.journalists/index.html Freed journalists await word on missing driver, reflect on Libyan captivity]. CNN. 2 April 2011&lt;/ref&gt;. Гражданин Ливии журналист Мохаммед Наббус был застрелен в голову солдатами Каддафи вскоре после разоблачения ложных сообщений правительства Каддафи, связанных с объявлением о прекращении огня&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;{{cite news|last = Wells |first = Matt|url = https://www.theguardian.com/world/blog/2011/mar/19/mohammad-nabbous-killed-libya|title = Mohammad Nabbous, face of citizen journalism in Libya, is killed|work=The Guardian|access-date=19 March 2011|date=19 March 2011|location=London}}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Халыҡ-ара киң мәғлүмәт саралары ===
&lt;!-- После начала революции ливийским студентам, обучающимся в США, якобы звонили из посольства Ливии, инструктируя их присоединиться к митингам в поддержку Каддафи угрожая в противном случае лишить их стипендий, даваемых правительством. Посол Каддафи опроверг эти сообщения&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011217184949502493.html| title=Libyans in US Allege Coercion| publisher=Al Jazeera|last=Hill|first=Evan| date=17 February 2011|access-date=27 March 2011}}&lt;/ref&gt;.

Помощники Каддафи также организовывали экскурсии для иностранных журналистов в Триполи. Корреспондент [[The Economist]] в Триполи отмечал: «Картина, представленная режимом, часто быстро разваливается. Гробы на похоронах иногда оказывались пустыми. Места взрывов перерабатываются. Раненый семилетний ребёнок в больнице стал жертвой автокатастрофы, согласно записке, тайно переданной медсестрой. Журналисты, которые указывают на такое вопиющее искажение фактов, подвергаются нападкам в коридорах отеля»&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/07/reporting-libya | title=Reporting from Libya – Close your window |newspaper=The Economist | date=1 July 2011}}&lt;/ref&gt;.

Британская газета [[The Guardian]] описала Джамахирию как «Северную Корею с пальмами». Журналистам не разрешалось никуда ходить или с кем-либо разговаривать без разрешения официальных лиц Джамахирии, которые всегда следовали за ними. Журналисты, которые не освещали события так, как предписывали официальные лица Джамахирии, сталкивались с проблемами и внезапными депортациями&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/13/foreign-journalists-rixos-hotel-tripoli | title=No freedom for foreign press at Tripoli's Rixos hotel |work=The Guardian |location=London | date=14 April 2011| first=Harriet | last=Sherwood}}&lt;/ref&gt;.

В июне 2011 года [[Amnesty International]] раскритиковала «освещение в западных СМИ», которое «с самого начала представляло очень односторонний взгляд на логику событий, изображая протестное движение как исключительно мирное и неоднократно предполагая, что силы безопасности Джамахирии необъяснимо убивали безоружных демонстрантов, которые не представляли угрозы национальной безопасности»&lt;ref name=&quot;AmnestyRape&quot;/&gt;. На протяжении всего конфликта из Ливии поступала противоречивая информация, в том числе некоторые западные СМИ к примеру такие как [[The Guardian]], [[CNN]] и [[The New York Times]], основываясь на данных телекомпаний [[Аль-Джазира]] и [[Аль-Арабия]], значительно нагнетали обстановку в Ливии и выдавали за реальность ложные факты&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/newswires/762951-newswire/ ITAR-TASS, 25/02 17:57 CET]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vz.ru/opinions/2011/3/9/474295.print.html «Постановка в стиле Голливуда»]//[[Взгляд.ru]],09.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Некоторые обозреватели считают, что в Ливии впервые были применены в мировом масштабе технологии информационной войны&lt;ref&gt;Гумер Исаев [http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii Информационная война против Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306140810/http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii |date=2011-03-06 }}//Санкт-Петербургский центр изучения современного Ближнего Восток&lt;/ref&gt;.

Также необъективную информацию предоставлял британский телеканал [[Би-би-си]]. Так, по словам руководителя службы новостей Хелен Боуден объективности освещения помешали слишком тесные связи с «повстанцами». Также часто использовалась неподтверждённая информация&lt;ref&gt;[http://ria.ru/media/20120626/685071054.html Эмоции помешали Би-би-си объективно освещать «арабскую весну» — СМИ]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Эҙемтәләре ==
Ливиялағы Граждандар һуғышы Ғәрәп яҙы барышында ҡорбандар һаны буйынса өсөнсө иң ҙур (Сүриәләге һәм Йемендәге һуғыштарҙан һуң) конфликт була. 2011 йылдың август аҙағына ҡарата һәләк булыусылар һаны 50 мең кешегә етте&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot; /&gt;.

Һуғыш ил иҡтисадына, тәү сиратта уның тышҡы сауҙаһына көслө һөжүм яһай. Мәҫәлән, Ливияның Европа союзы менән тауар әйләнеше 2011 йылда 2010 йыл кимәленең өстән бер өлөшөн тиерлек (ул ваҡытта ул 35 миллиард доллар самаһы ине) тәшкил иткән&lt;ref name=autogenerated7&gt;Эль С. Современное состояние торговых отношений между Ливией и Европейским Союзом // Современные проблемы науки и образования. — 2014. — № 3. — С. 358&lt;/ref&gt;. Әммә 2012 йылда уҡ Европа союзы менән тауар әйләнеше 2010 йыл кимәленән артҡан&lt;ref name=autogenerated7 /&gt;.
&lt;!-- 
Несмотря на поражение сторонников Каддафи, захват его последних городов и смерть, [[Каддафи, Саиф аль-Ислам|Саиф аль-Ислам]], сын и преемник Каддафи, продолжал скрываться в южном регионе Ливии до своего пленения в середине ноября. Кроме того, некоторые лоялистские силы перешли границу [[Нигер]]а, хотя попытки побега переростали в насилие, когда их обнаруживали нигерийские войска.

Последствием свержения в 2011 году Муаммара Каддафи стал кризис в [[Мали]], когда на малийскую территорию хлынули беженцы из племен [[Туарегское восстание (2012—2013)|туарегов]]. Заняв северную часть Мали, они провозгласили там независимое государство [[Азавад]]. Позднее туарегов с подконтрольных территорий вытеснили экстремисты.

Спорадические столкновения между силами ПНС и бывшими лоялистами также продолжались по всей Ливии с низкой интенсивностью. 23 ноября 2011 года в столкновениях в [[Бани-Валид]]е были убиты семь человек, пятеро из них из числа революционных сил и один сторонник Каддафи&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|title=Fresh clashes in Libya's Bani Walid; U.N. says 7,000 held in militia prisons|date=23 November 2011|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|agency=Agence France-Presse|location=Bani Walid and Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104002523/http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|archive-date=4 January 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Боевые действия вспыхнули 3 января 2012 года в здании, которое при правительстве Каддафи использовалось в качестве штаб-квартиры разведки&lt;ref name=alarabiya0301&gt;{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|title=Abdul Jalil appoints head of Libyan armed forces, warns of civil war|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|location=Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103233900/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|archive-date=3 January 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Абдул Джалиль, председатель ПНС, предупредил ливийцев, что страна может скатиться к новой гражданской войне, если они прибегнут к силе для урегулирования своих споров&lt;ref name=alarabiya0301/&gt;. Сообщалось, что в результате этих событий пять человек погибли и по меньшей мере пять получили ранения&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-16395533|work=BBC|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|title=Deadly clash of militias in Libyan capital Tripoli}}&lt;/ref&gt;.

Также 3 января правительство Ливии назначило отставного генерала из Мисураты Юселя аль-Манкуоша главой вооружённых сил страны&lt;ref&gt;{{cite news|last=Cunningham|first=Erin|title=Will new army chief end the bloodshed in Libya?|url=http://www.globalpost.com/dispatches/globalpost-blogs/the-casbah/libya-appoints-head-new-army|access-date=6 January 2012|newspaper=GlobalPost|date=4 January 2012}}&lt;/ref&gt;.

23 января Бани-Валид был захвачен боевиками местных племён из-за неспособности ПНС сотрудничать с ними&lt;ref name=norevolt&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|url-status=dead|archive-date=30 April 2012|title=UPDATE 1-Anger, chaos but no revolt after Libya violence|date=24 January 2012|access-date=24 January 2012|agency=Reuters Africa|location=Bani Walid|first=Oliver|last=Holmes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124 |date=30 April 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;. Сообщалось, что местные силы применяли тяжёлое вооружение и насчитывали 100–150 человек&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;. Восемь бойцов ПНС были убиты и по меньшей мере 25 ранены, остальные бежали из города&lt;ref name=norevolt/&gt;. Также сообщалось о столкновениях в Бенгази и Триполи&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;.

ПНС функционировал в качестве временного законодательного органа в течение переходного периода. В начале мая 2012 года он принял свои самые радикальные меры на сегодняшний день, предоставив иммунитет бывшим революционерам за действия, совершённые во время гражданской войны, и приказав, чтобы все задержанные, обвиняемые в борьбе на стороне Каддафи, были преданы суду или освобождены к 12 июля 2012 года. ПНС также принял Закон № 37, запрещающий публикацию «пропаганды», критикующею революцию, ставящей под сомнение авторитет руководящих органов Ливии или восхваляющей Муаммара Каддафи, его семью, его правительство или идеи Зелёной книги&lt;ref name=&quot;immunity&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.alarabiya.net/articles/2012/05/03/211978.html|publisher=Al Arabiya|title=Libya grants immunity to 'revolutionaries'|date=3 May 2012|access-date=6 May 2012}}&lt;/ref&gt;.

Отчёт [[The Independent]] за сентябрь 2013 года показывает, что Ливия погрузилась в худший политический и экономический кризис со времён поражения Каддафи. Добыча нефти почти полностью прекратилась, и правительство передало контроль над значительными районами страны ополченцам, в то время как насилие усилилось по всей стране&lt;ref name=&quot;TheIndepenedentLawlessness&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/special-report-we-all-thought-libya-had-moved-on--it-has-but-into-lawlessness-and-ruin-8797041.html|title=Special report: We all thought Libya had moved on – it has, but into lawlessness and ruin|date=3 September 2013|access-date=12 September 2013|location=London|work=The Independent|first=Patrick|last=Cockburn}}&lt;/ref&gt;. К маю 2014 года конфликты между несколькими группировками в Ливии переросли во [[Гражданская война в Ливии (2014—2020)|вторую гражданскую войну]].
 --&gt;

== Хәрби енәйәттәр ==
&lt;!-- 
В начале войны в Ливии 26 февраля 2011 [[Совет Безопасности ООН]] принял резолюцию 1970, в которой было сказано: СБ ООН постанавляет передать вопрос о ситуации в Ливийской Арабской Джамахирии в период с 15 февраля 2011 года на рассмотрение Прокурора Международного уголовного суда. 16 мая прокуратура [[Международный уголовный суд|МУС]] потребовала санкции на арест Муаммара Каддафи по обвинению в преступлениях против человечности. 27 июня Международный уголовный суд выдал ордер на арест Муаммара Каддафи, Сейфа аль-Ислама и главы разведслужбы страны Абдуллы ас-Сенусси по обвинению в наборе наёмников и нападениях на участников антиправительственных демонстраций и других преступлениях&lt;ref&gt;[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]&lt;/ref&gt;.

В докладе, который был подготовлен авторитетной международной правозащитной организацией Human Rights Watch, базирующейся в Нью-Йорке, говорится, что расправа над лидером Ливийской Джамахирии Муаммаром Каддафи и его окружением, устроенная 20 октября 2011 года, представляет собой военное преступление.

По словам её экспертов, собранные ими новые данные указывают на «очевидную казнь» без суда и следствия боевиками «базирующихся в Мисурате вооружённых группировок» не только Муаммара Каддафи и его сына Мутассима, но и «десятков пленников» из числа тех, кто находился в окружении прежнего ливийского руководителя в последний день его жизни. Мятежники &quot;казнили по меньшей мере 66 пленников в находящейся поблизости гостинице «Махари». Полученная Human Rights Watch информация указывает на то, что Мутассим Каддафи, раненный при первоначальном боестолкновении автоколонны отца и повстанцев, был доставлен живым из Сирта в Мисурату, где его вскоре убили. Сам истекавший кровью Муаммар Каддафи был зверски избит. Кроме того, его кололи штыком, свидетельствует организация, ссылаясь на видеозаписи, сделанные самими мятежниками на камеры мобильных телефонов.

В соответствии с изложенными в докладе сведениями, 22 октября 2011 года сотрудники Human Rights Watch обнаружили в гостинице «Махари» останки не менее 53 человек, причём у многих из погибших руки были связаны за спиной&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2012/10/18/603075.html Взгляд. HRW: Убийство Каддафи — не расследованное военное преступление. 18 октября 2012, 05:41]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Мәҙәни йоғонтоһо ==
&lt;!-- {{Quote box|width=|bgcolor=#c6dbf7|align=right|title = Аль-Суал (Вопрос)&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;|&lt;poem&gt;
Муаммар: Ты никогда не служил людям
Муаммар: Тебе лучше сдаться
Исповедоваться. Ты не можешь убежать
Наша месть настигнет тебя
Как поезд с рёвом проносится сквозь стену
Мы утопим тебя.
&lt;/poem&gt;}}

[[Рэп]], [[хип-хоп]] и [[традиционная музыка]], наряду с другими жанрами, сыграли большую роль в поощрении инакомыслия против правительства Каддафи. Музыка контролировалась, а несогласные деятели культуры арестовывались или подвергнуты пыткам в странах, где произошла [[арабская весна]], включая Ливию&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;. Музыка обеспечила важную платформу для общения между демонстрантами. Это помогло создать моральную поддержку и поощряло дух восстания против правительств&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.freemuse.org/sw41490.asp|title=Hip-hop is a soundtrack to the North African revolt|date=2011-04-20|work=Free Muse – Freedom of Musical Expression|publisher=Freemuse, Copenhagen, Denmark|access-date=2011-08-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp|archive-date=2011-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp |date=2011-09-26 }}&lt;/ref&gt;.
Анонимный хип-хоп-исполнитель по имени Ибн Табит дал голос «лишённым гражданских прав ливийцам, ищущим ненасильственный способ выразить свою политическую позицию»&lt;ref name=&quot;Lane 30 March 2011&quot;&gt;{{cite news|last=Lane|first=Nadia|date=2011-03-30|url=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-582738|title=Libyan Rap Fuels Rebellion|publisher=CNN|access-date=16 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |title=Ibn Thabit: The Beat Behind Libya's Revolution |date=2011-08-08 |publisher=Aslan Media |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909082334/http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |archive-date=2011-09-09}}&lt;/ref&gt;. На своем веб-сайте Ибн Табит сказал, что он «нападает на Каддафи своей музыкой с 2008 года», когда он опубликовал свою первую песню в интернете под названием «Муаммар — трус»&lt;ref name=&quot;Lane 30 March 2011&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |archive-url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |url-status=dead |archive-date=2012-09-18 |title=Top Five Arab Spring Hip-Hop Songs |publisher=NPR |date=2011-06-22 |work=The New Significance (webzine) |access-date=2011-08-13 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |date=2012-09-18 }}&lt;/ref&gt;. Текст песни «Аль-Суал», выпущенный Ибн Табитом на YouTube 27 января 2011 года, за несколько недель до начала беспорядков в Ливии, свидетельствует о настроениях повстанцев&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;.

Некоторые группы, такие как рок-группа из Бенгази под названием «Парни из подполья», использовали метафоры, чтобы скрыть осуждение властей. Группа выпустила песню незадолго до восстания под названием «Как всегда говорит мой отец», чтобы высмеять автократического вымышленного мужчину-главу семьи, который был завуалированной ссылкой на Каддафи&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;.
--&gt;
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Навигация}}
* Ливияға интервенция
* [[Ғәрәп яҙы]]
* [[Тәрбил Фәтхи]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|30em|refs}}
&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot;&gt;{{cite book | last=Vandewalle | first=Dirk J. | title=A history of modern Libya | location=Cambridge| publisher=Cambridge University Press | year=2006 | isbn=0-521-85048-7| url=https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand | url-access=registration | access-date=26 August 2011 | page=[https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand/page/124 124]}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;guardian-2011-08-24&quot;&gt;{{cite news|title=Street fighting rages in Tripoli as Gaddafi loyalists fight rearguard action|url=https://www.theguardian.com/world/2011/aug/24/fighting-tripoli-gaddafi-libya|access-date=25 August 2011|newspaper=The Guardian|date=2011-08-25|first1=Martin|last1=Chulov|first2=Luke|last2=Harding|first3=Julian|last3=Borger|location=London}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;tut.by&quot;&gt;[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=2018-11-30 }} — TUT.BY, 2 марта 2011&lt;/ref&gt;
}}

== Әҙәбиәт ==
* Шугалей М. А., Бурикова И. С., Суханов О. В., [[Юрьев, Александр Иванович|Юрьев А. И.]] [https://shugalei-film.com/wp-content/themes/shugaley/doc/doklad.pdf Триполи как социальный лифт для ИГИЛ (террористическая организация)] / Коллективная монография по результатам исследований Максима Шугалея / Под науч. ред. проф. А. И. Юрьева. — СПб, 2020. — 115 с.
* {{нп3|Форте, Максимилиан|Forte M. C.||Maximilian Forte}} Slouching Towards Sirte: NATO’s War on Libya and Africa. Montreal: Baraka Books, 2012. — 352 p. ISBN 978-1-926824-52-9.

== Һылтанмалар ==
* Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372155 Мятеж в пустыне] // [[Известия]], 09.03.2011
* Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372213 Война в песочнице] // [[Известия]], 10.03.2011
* [https://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.] // «[[Эхо Москвы]]», 20.03.2011
* Жәмал О., Сайченко М. [https://web.archive.org/web/20130419211857/http://izvestia.ru/story/191 Ливийский дневник]
* Силантьев П. [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] // [[Независимая газета]], 23.06.2011
* [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии]
* [https://m.kp.by/daily/25664/825870/ «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане»]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // [[Комсомольская правда]], 06.04.2011 {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}
* Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео)
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Волнения в арабском мире (2010—2011)}}

[[Категория:Зимбабвелағы һуғыштар]]
[[Категория:Ливияла Граждандар һуғышы| ]]
[[Категория:Ливияның сәйәсәте]]
[[Категория:2011 йылдың феврале]]
[[Категория:Ливияла 2011 йыл]]
[[Категория:2011 йыл конфликттары]]
[[Категория:XXI быуат һуғыштары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>fqj3b5s7y7vdpellz86wibokg6pgm3q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Коллаборационизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191819</id>
    <revision>
      <id>1307840</id>
      <parentid>1240735</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T14:15:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1307840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17266" sha1="h6x9e0a702j7f7eu3nqam94891q7xuu" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Коллаборационизм''' (от {{Lang-fr|collaboration}} хеҙмәттәшлек{{Sfn|БРЭ|2009}}) һуғыш ваҡытында гражданы булған үҙ иленә ҡаршы дошман менән хеҙмәттәшлек итеү{{Sfn|Darcy|2019}}, оккупацияланған дәүләт граждандарының, һуғыш йәки ҡораллы конфликт барышында гражданлыҡ иленә зыян килтереүгә йүнәлтелгән үҙ ирке менән дошман менән хеҙмәттәшлеге{{Sfn|БРЭ|2009}}. Күп илдәрҙең ҡануниәтендә хәрби енәйәткә{{Sfn|БРЭ|2009}}тиңләштерелә.

== Этимологияһы ==
«''Коллаборационист''» ({{Lang-fr|collaborateur}}) термины 1802 йылдан алып осрай, наполеон һуғыштары осоронда Англия менән сауҙа иткән һәм монархистарға ҡасырға ярҙам иткән контрабандистарға ҡарата ҡулланылған. Термин {{Lang-la|collaboratus}}, үткән заман хәл ҡылымы (причастие) ''collaborare'' «работать с», ''com'' — «с» + ''labore'' «работать» тигән һүҙбәйләнештәрҙән.. «Дошман менән хыянатсыл хеҙмәттәшлек» мәғәнәһе&lt;ref&gt;''collaborate'' in ''The Oxford English Dictionary Online'' (2014)&lt;/ref&gt; 1940 йылға барып тоташа һәм башта Францияла 1940—1944 йылдарҙа нацистик Германия менән хеҙмәттәшлек иткән Виши хөкүмәтенә ҡарата ҡулланылған {{Sfn|Webster|1999}}. Тәүге тапҡыр термин хәҙерге мәғәнәһендә Францияның ҡолауынан бер нисә ай үткәндән һуң, 1940 йылдың 24 октябрендә, маршал Филипп Петен һәм [[Адольф Гитлер]] Монтуар-сюр-Луарҙа осрашыуында ҡулланыла. Петен Германия һуғышта еңгән тип иҫәпләй һәм француздарға Германия менән «''хеҙмәттәшлек''» («''collaboration''») итергә ризалығын белдерә{{Sfn|Tucker|2016}}.

== Билдәләмәләр ==
Коллаборационизм, сәйәси, иҡтисади, социаль, мәҙәни йәки хәрби хеҙмәттәшлекте лә индереп, төрлө формалар ала. Башҡарылған ғәмәлдәр ниндәйҙер кимәлдә хыянатсыл булыуы мөмкин. Икенсе донъя һуғышы контексында термин ғәҙәттә дошман менән әүҙем хеҙмәттәшлек итеүҙе аңлата{{Sfn|Tucker|2016|pp=429—430}}&lt;ref&gt;[https://old.bigenc.ru/military_science/text/2080679?ysclid=lhxadeqdwh52920985 БРЭ КОЛЛАБОРАЦИОНИ́ЗМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230521110233/https://old.bigenc.ru/military_science/text/2080679?ysclid=lhxadeqdwh52920985 |date=2023-05-21 }}&lt;/ref&gt;.

Стэнли Хоффманн (Stanley Hoffmann) хеҙмәттәшлекте уйламайынса (ирекһеҙҙән кәрәклеген таныу) һәм үҙ ирке менән (килеп сыҡҡан хәлдән файҙа алырға маташыу) тип бүлгән. Уның һүҙҙәренсә, коллаборация сервиль (ҡолдарса) һәм идеологик булырға мөмкин. Сервиль коллаборация — шәхси иҫән ҡалыу йәки уңайлы шарттар булдырыу ихтыяжына нигеҙләнгән дошманға хеҙмәт итеү, ә идеологик коллаборация — дошман менән хеҙмәттәшлек итеү идеяһын яҡлау {{Sfn|Hoffmann|1968}}. Киреһенсә, Бертрам Гордон идеологик булмаған һәм идеологик хеҙмәттәшлекте билдәләү өсөн «коллаборатор» («collaborator») һәм «коллаборационист» («collaborationist») терминдарын ҡулланған. Джеймс Мейс Уорд раҫлауынса, коллаборационизм йыш ҡына дәүләтенә хыянат итеүгә тиңләштерелһә лә, [[Филиппин]]да тотҡонға эләккән (интернированный) граждандар (башлыса американдар) менән үҙҙәрен баҫып алған япондар араһында бер-береһенә файҙа алыу һәм иҫән ҡалыу өсөн мөмкинлектәрҙе арттырыу маҡсатында «легитимлы хеҙмәттәшлек» булдырылған.{{Sfn|Ward|2008}}.

Икенсе донъя һуғышынан һуң тарихсылар йыш ҡына коллаборационист терминын Икенсе донъя һуғышы осоронда Германияның Францияны хәрби оккупациялауы контексында ҡуллана. Германия алдында капитуляция яһаған һәм һөргөнгә ҡасҡан башҡа еңелеүсе хөкүмәттәрҙән айырмалы рәүештә, француз хөкүмәте тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуя, Францияла ҡала, иҡтисади һәм сәйәси яҡтан Германия рейхы менән хеҙмәттәшлек итә һәм власты маршал Филипп Петен етәкселегендәге яңы хәлдән нацист француз дәүләте ҡулына тапшырыу маҡсатында файҙалана{{Sfn|Hirschfeld|1989}}.

Европала Икенсе донъя һуғышы, һәм бигерәк тә Вишистик Франция, контексында, тарихсылар «''коллаборация''» («''collaboration''») и «''коллаборационизм''» («''collaborationism''») терминдары араһында айырма яһай. Стэнли Хоффманн 1974 йылда һәм башҡа тарихсылар {{Lang|fr|collaborationnistes}} терминын коммунизмға ҡаршы йәки башҡа идеологик сәбәптәр арҡаһында нацистик Германия менән хеҙмәттәшлекте нығытырға теләгәндәрҙе, фашист һәм нацистарға күңеле ятҡандарҙы билдәләү өсөн ҡулланған{{Sfn|Hoffmann|1974}}. «''Коллаборационизм»'' термины Германияның еңеүен үҙенеке итеп ҡабул иткән, тәү сиратта Вишист Францияһы фашистарына, «''коллаборация''» ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында немецтар менән хеҙмәттәшлек иткән француздарға ҡарай{{Sfn|Boshyk|1986}}{{Sfn|Gordon|1980}}.

== Тарихы ==
Был күренеш боронғо замандарҙан уҡ булған{{Sfn|БРЭ|2009}}. Тарихсы {{Тәржемәһеҙ 3|Хиршфельд, Герхард|Герхард Хиршфельд||Gerhard Hirschfeld}} был күренеш бөтә һуғыш тарихы һәм оккупациялар{{Sfn|Hirschfeld|1989}}дауамында булған тип билдәләй. Был төшөнсә XIX быуат башында наполеон һуғыштары барышында килеп сыҡҡан. Киң ҡулланылышҡа [[Икенсе донъя һуғышы]]. Башта француз граждандарының виши режимы осоронда нацистик Германия властары менән хеҙмәттәшлеге шулай тип атала. Һуңыраҡ был төшөнсә Үҙәк илдәре оккупациялаған башҡа дәүләттәргә, шул иҫәптән Бельгияға, Нидерландҡа, Норвегияға, Ҡытайға һ. б. күсерелә, шулай уҡ немец йәки япон ҡораллы көстәре контроле аҫтында булған йәки һуңғылары составына индерелгән оккупацияланған дәүләттәр граждандарынан торған хәрби формированиеларға ҡулланыла башлай: «Вестланд» голланд-фламанд полкы вестланд һәм СС «Нордланд» 11-се ирекле моторлаштырылған дат-норвег полкы, «Викинг» 5-се СС немец танк дивизияһы составында, Көньяҡ-Көнсығыш Азиялағы һуғышта япон армияһы яғында ҡатнашҡан Һиндостан милли армияһы, Индонезияның «Ватанды һаҡлаусыларҙың ирекле армияһы» һ. б.){{Sfn|БРЭ|2009}}.

СССР-ҙа [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда был күренешкә ҡарата «оккупанттар менән хеҙмәттәшлек» йәки «оккупанттарға ярҙам» терминдары ҡулланыла, был тыуған илгә хыянат.сифатында квалификациялана. Коллаборационистар иҫәбенә совет халҡының төрлө төркөмдәре инә, шул иҫәптән совет режимының идеологик дошмандары, совет республикаларынан милләтселәр, дезертирҙар, хәрби әсирҙәрҙең бер өлөшө, шулай уҡ немецтар менән хеҙмәттәшлек итеүҙе оккупация йәки әсирлек шарттарында йәшәүҙең берҙән-бер сараһы тип һанаған тыныс халыҡ вәкилдәре инә. Ҡайһы бер сит ил һәм рәсәй тарихсылары баһалауынса, һуғыш йылдарында оккупанттар менән хеҙмәттәшлек иткән совет граждандарының һаны 1,5 миллион самаһы кеше тәшкил итә. Рәсәй тикшеренеүселәренең күпселеге 200 меңдән 800 меңгә тиклем кеше тип баһалай{{Sfn|БРЭ|2009|с=479}}&lt;ref&gt;[https://kulturologia.ru/blogs/050717/35168/?ysclid=lhxanxak8i498920477 Колаборационизм в годы Великой Отнчественной войны: кто и почему переходил на сторону фашистской Германии]&lt;/ref&gt;.

Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң коллаборанттарҙың күбеһе төрлө репрессияларға дусар ителә. Улар араһында иң билдәлеләре: Францияла Пьер Лаваль, Норвегияла Видкун Квислинг, СССР-ҙа Андрей Власов һ. б. язалана{{Sfn|БРЭ|2009}}&lt;ref&gt; [https://lenta.ru/articles/2016/09/14/collaboration/?ysclid=lhxakki5ps440497477 «Звучали призывы молиться за победу Гитлера» Почему советские граждане воевали за нацистскую Германию]&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Хыянат]]

== Әҙәбиәт ==
* Коллаборационизм // Киреев — Конго [Электронный ресурс]. — 2009. — С. 479. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 14). — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-85270-345-3&lt;/nowiki&gt;.
* ''[[Гәрәев Мәхмүт Әхмәт улы|Гареев М. А.]]'' О мифах старых и новых // Военно-исторический журнал. — 1991. — № 4.
* Война и общество, 1941—1945: В 2 кн. / Под ред. Г. Н. Севостьянова. — М., 2004.
* {{Китап|автор=[[Ковалёв, Борис Николаевич|Ковалёв Б. Н.]]|часть=|заглавие=Коллаборационизм в России в 1941—1945 гг.: типы и формы|ссылка=http://mion.novsu.ac.ru/gev/pub/Kovalev_2009.pdf|место=Новгород Великий|издательство=[[Новгородский государственный университет имени Ярослава Мудрого]]|год=2009|страницы=166—167|страниц=372|isbn=978-5-98769-061-1}} Архивная копия от 8 ноября 2011 на Wayback Machine
* ''Пережогин В. А.'' Война и общество, 1941—1945: в 2-х кн. {{М.}}, 2004. Книга 2, [https://web.archive.org/web/20110726055727/http://gkaf.narod.ru/kirillov/ref-liter/perezhogin-war.html гл. Вопросы коллаборационизма С. 293—305].
* ''Семиряга М. И.'' Коллаборационизм. Природа, типология и проявление в годы Второй мировой войны. М., 2000.
* Dallin А. Deutsche Herrschaft in Rußland. 1941—1945. Düsseldorf, 1981.
* {{H|Darcy|2019}}{{Cite journal|first=Shane|journal=1}}
* {{H|Gordon|1980}}Gordon, Bertram M. (1980). ''[https://books.google.ru/books?id=eghnAAAAMAAJ&amp;pg=PA143&amp;redir_esc=y Collaborationism in France During the Second World War]''. Cornell University Press. ISBN 978-0-8014-1263-9. OCLC 1004807892
* {{H|Hirschfeld|1989}}{{Тәржемәһеҙ 3|Хиршфельд, Герхард|Hirschfeld, Gerhard||Gerhard Hirschfeld}} (1989). «Collaboration in Nazi-Occupied France: Some Introductory Remarks». In Hirschfeld, Gerhard; Marsh, Patrick (eds.). ''Collaboration in France: Politics and Culture During the Nazi Occupation, 1940—1944''. Oxford: Berg. ISBN 9780854962372. OCLC 848564154.
* Hoffman J. Die Geschichte der Wlassov-Armee. Freiburg, 1986.
* Hoffman J. Kaukasien 1942/43: Das deutsche Herr und die Orientvölker der Sowjetunion. Freiburg, 1991.
* {{H|Hoffmann|1968}}Hoffmann, Stanley . «Collaborationism in France during World War II.» ''The Journal of Modern History'', Vol. 40, No. 3 (Sep., 1968), pp. 375—395.
* {{H|Hoffmann|1974}}{{Cite book|first=Stanley}}
* {{H|Tucker|2016}}Tucker, Spencer C., ed. (6 September 2016). ''[https://books.google.ru/books?id=wm_YDAAAQBAJ&amp;pg=PA429%E2%80%93430&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false World War II: The Definitive Encyclopedia and Document Collection [5 volumes]: The Definitive Encyclopedia and Document Collection]''. ABC-CLIO. ISBN 978-1-85109-969-6. OCLC 1300495135
* {{H|Ward|2008}}Ward, James Mace (May 2008), «Legitimate Collaboration: The Administration of Santo Tomas Internment Camp and its Histories, 1942—2003», ''Pacific Historical Review,'' Vol. 77, No. 2. Downloaded from [[JSTOR]].
* {{H|Boshyk|1986}}Waschuk, Roman; Canadian Institute of Ukrainian Studies (20 June 1986). Boshyk, Yury; Wynnyckyj, Andriy (eds.). ''[https://books.google.ru/books?id=YMk8366ZFQcC&amp;pg=PA45&amp;redir_esc=y Ukraine During World War II: History and Its Aftermath]''. CIUS Press. pp. 45-. ISBN 978-0-920862-36-0. OCLC 1065422517. «In France, collaborationists were committed to the victory of the Third Reich and actively worked toward that end».
* {{H|Webster|1999}}{{Citation|first1=Paul}}

== Һылтанмалар ==
* ''Галина Сапожникова.'' [http://kem.kp.ru/daily/24557/732431/ Предатели по выбору и без.] Интервью с доктором исторических наук Ковалёвым. Комсомольская правда. 14.09.2010.
* [https://web.archive.org/web/20230521110233/https://old.bigenc.ru/military_science/text/2080679?ysclid=lhxadeqdwh52920985 БРЭ КОЛЛАБОРАЦИОНИ́ЗМ]
* [https://lenta.ru/articles/2016/09/14/collaboration/?ysclid=lhxakki5ps440497477 «Звучали призывы молиться за победу Гитлера» Почему советские граждане воевали за нацистскую Германию]
* [https://kulturologia.ru/blogs/050717/35168/?ysclid=lhxanxak8i498920477 Колаборационизм в годы Великой Отнчественной войны: кто и почему переходил на сторону фашистской Германии]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Икенсе донъя һуғышы]]
[[Категория:СССР һуғыштары]]
[[Категория:Германия һуғыштары]]
[[Категория:Ватан һуғыштар]]
[[Категория:Европала һуғыштар]]</text>
      <sha1>h6x9e0a702j7f7eu3nqam94891q7xuu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кәримова (Алдырханова) Әлнисә Рәхимйән ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193508</id>
    <revision>
      <id>1307852</id>
      <parentid>1300988</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T02:37:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1307852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15281" sha1="fnrkgk2uky7g2vbgymrcma59n5odnkq" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Внешнее изображение|image1=[https://gousgi.ru/wp-content/uploads/2022/04/451a.jpg Кәримова (Алдырханова) Әлнисә Рәхимйән ҡыҙы]}}
'''Кәримова (Алдырханова) Әлнисә Рәхимйән ҡыҙы''' ([[18 март]] [[1963 йыл]]) — уҡытыусы, журналист, яҙыусы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәре.

== Биографияһы ==
Әлнисә Рәхимйән ҡыҙы Алдырханова (Кәримова) [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[1-се Моҡас|Моҡас]] ауылында тыуған. Моҡас ауылы башланғыс мәктәбе, Төркмән урта мәктәбе, [[Сибай гимназия-интернаты|Сибай интернат-мәктәбе]]ндә белем алып, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетын тамамлай. [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]]дың [[Яр Саллы]] ҡалаһында 1992 йылда беренсе булып башҡорт йәкшәмбе мәктәбен&lt;ref&gt;[https://rodnik.addnt.ru/chetvert-veka-v-chelnakh-sushhestvuet-bash/ Четверть века в Челнах существует башкирская община, ''Будущее народа — в детях'']&lt;/ref&gt;, «Юлдаш» башҡорт ойошмаһын аса.

Әлеге көндә Сибай гимназия-интернатында башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.

== Ижады ==
Әлнисә Алдырханова ижад менән шөғөлләнә. Рәсәй һәм [[Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы]] һәм Яҙыусылар союзы ағзаһы. Республика һәм [[Сибай|Ҡала]] тормошонда, Сибай төбәк яҙыусылар ойошмаһының эштәрендә әүҙем ҡатнаша. 100-гә яҡын йырҙарҙың һүҙҙәре авторы

=== Китаптары һәм әҫәрҙәре ===
{{колонки|2}}
* Салауат батыр — ил күрке, (2003 йыл, 2009 йыл)&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01002382128 Кәримова, Әлнисә Р. — Салауат батыр — ил күрке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250220195131/https://search.rsl.ru/ru/record/01002382128 |date=2025-02-20 }}&lt;/ref&gt;
* Өләсәйем һандығы (2008 йыл, 2019 йыл)&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01004103670 Алдырханова, Әлнисә Р. Өләсәйем һандығы : милли байрамдар, йолалар үткәреү өсөн сценарийҙар / Әлнисә Алдырханова. — Өфө : Китап, 2008. — 165, [3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250220195248/https://search.rsl.ru/ru/record/01004103670 |date=2025-02-20 }} с.; 21 см; ISBN 978-5-295-0444-6]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ataisal.com/articles/milli-proekttar/2019-08-21/bash-ort-ruhyn-sit-lk-l-rg-tanyta-68733 Башҡорт рухын сит өлкәләргә таныта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230922123255/https://ataisal.com/articles/milli-proekttar/2019-08-21/bash-ort-ruhyn-sit-lk-l-rg-tanyta-68733 |date=2023-09-22 }}&lt;/ref&gt;
* «Гөлләмә», (2015 йыл)
* «Үткәндәрҙән яҡты эҙ ҡала» (2010йыл)
* Маһирлыҡта юҡтыр тиңдәре. (2014 йыл)
* Интернатта нығый пар ҡанат. (2016 йыл)&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=gEnRNmIp4MU Китап «Интернатта нығый пар ҡанат»]&lt;/ref&gt;
* «Йырлы ғүмер — нурлы ғүмер» ()
* «Атайсалдың ҡыйғыр бөркөтө» (2019 йыл)&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/search#q=Атайсалдың%20ҡыйғыр%20бөркөтө Кәримова, Әлнисә Рәхимйән ҡыҙы. Атайсалдың ҡыйғыр бөркөтө : йыйынтык — Сибай : Сибай ҡала типографияhы, 2018. — 183 с. : ил., портр., факс.; 30 см; ISBN 978-5-6043804-4-4 : 500 экз.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=Атайсалдың%20ҡыйғыр%20бөркөтө |date=2019-11-26 }}&lt;/ref&gt;
* «Рәхмәт һиңә, мәктәбем» (2020 йыл)
* «Сауап» (2019 йыл)&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/search#q=Сауап%20Кәримова%2C%20Әлнисә%20Рәхимйән%20ҡыҙы Кәримова, Әлнисә Рәхимйән ҡыҙы. Сауап (Текст) : (повестар, хикәйәләр, нәҫерҙәр) / Әлнисә Алдырханова. — Өфө : Китап, 2019. — 273 с] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126205256/https://search.rsl.ru/ru/search#q=Сауап%20Кәримова%2C%20Әлнисә%20Рәхимйән%20ҡыҙы |date=2019-11-26 }}&lt;/ref&gt;
* «Быуындарҙан быуындарға күсер мираҫ» (2015 йыл)
* «Ирәндектең аҫыл таштары» (2019)&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2019-06-06/ir-ndekte-a-yl-tashtary-kemd-r-e-danlay-553126 «Ирәндектең аҫыл таштары» кемдәрҙе данлай?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250220195104/https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2019-06-06/ir-ndekte-a-yl-tashtary-kemd-r-e-danlay-553126 |date=2025-02-20 }}&lt;/ref&gt;
* «Ирәндегем моңдар иле» (2021 йыл)
* «Ҡурайсыһын данлай Туғажман» (2022 йыл)&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2022-06-20/i-sh-p-uraysy-m-ta-ma-sylar-asy-landy-2847471 Иң шәп ҡурайсы һәм таҡмаҡсылар асыҡланды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240808133323/https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2022-06-20/i-sh-p-uraysy-m-ta-ma-sylar-asy-landy-2847471 |date=2024-08-08 }}&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;[https://yanshishma.com/articles/otlayby-/2022-06-18/otlayby-lnis-r-himy-n-y-y-2846082 Ҡотлайбыҙ, Әлнисә Рәхимйән ҡыҙы!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250220195140/https://yanshishma.com/articles/otlayby-/2022-06-18/otlayby-lnis-r-himy-n-y-y-2846082 |date=2025-02-20 }}&lt;/ref&gt;
* «Хәтер сылбыры» (2022 йыл)
* Батырлыҡ тәңкәһе. // Ағиҙел.-2011.-№ 7&lt;ref&gt;[https://kitaptar.bashkort.org/files/aghizel,_iyul_2011.pdf Әлнисә Алдырханова. Батырлыҡ тәңкәһе. Новелла. 108 — 111-се биттәр]&lt;/ref&gt;
* Ҡойон.// Ағиҙел.- 2013.- № 1. (27 — 71-се биттәр)&lt;ref&gt;[https://kitaptar.bashkort.org/files/aghizel,_dekabr_2013.pdf Әлнисә Алдырханова. Ҡойон. Повесть]&lt;/ref&gt;
* Мәкер. // Ағиҙел.-2017.- № 4
* Сатирик хикәйәләр. // Ағиҙел. — 2018.- № 6
* Тыматауҙа күк томан // Ағиҙел. — 2019.- № 1
* Горбатая старуха // Бельские просторы — 2018.- № 5.№ 5.2018.&lt;ref&gt;[https://belprost.ru/articles/proza/2018-06-13/5-2018-aldyrhanova-alnisa-gorbataya-starushka-rasskaz-per-s-bash-s-ishemgulovoy-105323 Алдырханова Альниса. Горбатая старушка. Рассказ. Пер. с баш. С. Ишемгуловой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231005031629/https://belprost.ru/articles/proza/2018-06-13/5-2018-aldyrhanova-alnisa-gorbataya-starushka-rasskaz-per-s-bash-s-ishemgulovoy-105323 |date=2023-10-05 }}&lt;/ref&gt;
* Эшем эйәһе // «Йәншишмә» — 21 апрель, 2023&lt;ref&gt;[https://yanshishma.com/articles/ilham-chikayalar/2023-04-21/eshem-ey-e-3228196 Эшем эйәһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231209142158/https://yanshishma.com/articles/ilham-chikayalar/2023-04-21/eshem-ey-e-3228196 |date=2023-12-09 }}&lt;/ref&gt;
* «Шахтер», «Бәхилләшеү» хикәйәләре&lt;ref&gt;[https://baimaklib.ru/novosti/u-ytyusy-ya-yusy-proektynda-lnis-aldyrhanova/ «Уҡытыусы — яҙыусы» проектында — Әлнисә Алдырханова]&lt;/ref&gt;
* [[Файл:Jeshlek.jpg|80px|Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек» гәзите]], 2023 йыл, 16 август [https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2023-08-16/bash-ortostandy-at-a-an-an-u-ytyusy-y-lnis-aldyrhanova-izhadynan-ber-sh-lkem-3386417 Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы Әлнисә Алдырханова ижадынан бер шәлкем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250220195108/https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2023-08-16/bash-ortostandy-at-a-an-an-u-ytyusy-y-lnis-aldyrhanova-izhadynan-ber-sh-lkem-3386417 |date=2025-02-20 }}
{{колонки|конец}}

=== Шиғырҙарына ижад ителгән йырҙар ===
* Өй ҡояшы һин, әсәй — Рәмил Туйсин көйө, Әлнисә Алдырханова һүҙҙәре&lt;ref&gt;[https://box.hitplayer.ru/?s=өй%20ҡояшы%20һин%20әсәй Өй ҡояшы һин, әсәй — Рәмил Туйсин көйө, Әлнисә Алдырханова һүҙҙәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250220195120/https://box.hitplayer.ru/?s=%D3%A9%D0%B9%20%D2%A1%D0%BE%D1%8F%D1%88%D1%8B%20%D2%BB%D0%B8%D0%BD%20%D3%99%D1%81%D3%99%D0%B9 |date=2025-02-20 }}&lt;/ref&gt;
* Матур теләктәр — Рифат Йәмлехин көйө, Әлнисә Кәримова һүҙҙәре&lt;ref&gt;[https://1zolenta.com/name/-283828580.1655997824-lnis-krimova-aldyrhanova-re-r-yamlihin-muzykay-rifat-yamlihin-matur-telktr (Әлнисә Кәримова — Алдырханова һүҙҙәре, Р. Ямлихин музыкаһы) — Рифат Ямлихин — Матур теләктәр]{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Төйәккәйем бер генәм (Әлнисә Алдырханова һүҙҙәре, Зөһрә Кинйәбулатова көйө)Уралиә Кинйәбулатова&lt;ref&gt;[https://skimuz.org/tracks/Төйәккәйем%20бер%20генәм%20%28Ә.%20Алдырханова%20һүҙҙәре%2C%20З.%20К skimuz.org — музыкальный плеер]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Ҡунаҡ йыры&lt;ref&gt;[https://mp3mn.net/t/120767697400357906093-кунак_йыры_минус_ә_алдырханова_һүҙҙәре_р_туйсин_көйө_кунак_йыры_минус_ә_алдырханова_һүҙҙәре_р_туйсин_көйө/ Ҡунак йыры (минус) Ә. Алдырханова һүҙҙәре, Р.Туйсин көйө]&lt;/ref&gt;
* Салауат вариҫтары. Алдырханова һүҙ., Г.Баянова көйө&lt;ref&gt;[https://web.ligaudio.ru/mp3/салауат%20вариҫтары Салауат вариҫтары. Алдырханова һүҙ., Г.Баянова көйө] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250222181759/https://web.ligaudio.ru/mp3/%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%20%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D2%AB%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B |date=2025-02-22 }}&lt;/ref&gt;
 

=== Ижад иткән көйҙәре ===
* Һуңғы ҡыңғырау — Әлнисә Алдырханова көйө, Гүзәл Баянова һүҙҙәре&lt;ref&gt;[https://web.ligaudio.ru/mp3/%28әлнисә%20кәримова%20-%20алдырханова%20һүҙҙәре Әлнисә Кәримова — Алдырханова Һүҙҙәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250220195103/https://web.ligaudio.ru/mp3/(%D3%99%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%81%D3%99%20%D0%BA%D3%99%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20-%20%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D2%BB%D2%AF%D2%99%D2%99%D3%99%D1%80%D0%B5 |date=2025-02-20 }}&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы-2002» республика конкурсы лауреаты
* Башҡортостан (2009, 2018) һәм Рәсәй милли мәғариф өҫтөнлөгө буйынса Грант яулаусы (2012, 2018)
* Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы
* Рәсәй Федерацияһының почетлы мәғариф хеҙмәткәре
* «Тамаша-2013» журналы лауреаты
* Салауат Галин исемендәге премия
* «Ҡатын-ҡыҙ-милләт әсәһе» республика конкурсында «Ҡатын-ҡыҙ-ғалим» номинацияһы еңеүсеһе
* «Ҡурай даны» республика телевизион конкурсында «Ижади шәхес тәрбиәләүсе» номинацияһы дипломы&lt;ref&gt;[https://yandex.ru/video/preview/5390138874261539637 Әлнисә Алдырханова (Һөнәр оҫтаһы) ҠУРАЙ ДАНЫ — 2020—2021]&lt;/ref&gt;
* «Рәхмәтлемен һиңә, башҡорт теле уҡытыусыһы» республика конкурсы еңеүсеһе
* Башҡортостан Башлығы гранты еңеүсеһе
* Буранбай Исҡужин исемендәге ижад бәйгеһендә 2-се урын яулаусы

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* , 2023 йыл, 16 апрель [https://yanshishma.com/articles/2023-rasayza-ukutusy-xem-ostaz-yili/2023-04-16/iseme-esemen-tap-kil-3222245 ''Исеме есеменә тап килә'']{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]] гәзите,2023 йыл, 18 апрель [https://bashgazet.ru/articles/belem-m-t-rbi/2023-04-18/sh-k-r-ylyp-tartam-t-sbihte-3224133 «Шөкөр ҡылып тартам тәсбихте…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250220195134/https://bashgazet.ru/articles/belem-m-t-rbi/2023-04-18/sh-k-r-ylyp-tartam-t-sbihte-3224133 |date=2025-02-20 }}
* [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан гәзите]], 20 ноябрь 2018 йыл [https://bash.bashgazet.ru/belem/33041-irndekte-ayl-yy-lnis.html Ирәндектең аҫыл ҡыҙы Әлнисә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210620095832/https://bash.bashgazet.ru/belem/33041-irndekte-ayl-yy-lnis.html |date=2021-06-20 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://baimaklib.ru/kraevedenie/lit-karta/6724-2/ Альниса Алдырханова]
* 

[[Категория:Уҡытыусылар]]</text>
      <sha1>fnrkgk2uky7g2vbgymrcma59n5odnkq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кронок ҡурсаулығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193788</id>
    <revision>
      <id>1307849</id>
      <parentid>1265915</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T00:06:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1307849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15425" sha1="mlyt6zhn0ky9hyu1v6jz44tlz9pjmdz" xml:space="preserve">{{Заповедная зона
 |Название                = Кронок дәүләт тәбиғәт биосфера ҡурсаулығы
  |Национальное название  = 
 |Изображение             = Uzon_caldera.jpg
  |Подпись изображения    = 
| Категория МСОП          = Ia
 |Координаты              = 54.6667/161
 |Страна                  = Россия
  |Регион                 = Камчатка крайы
   |Район                 = 
| Ближайший город         = [[Петропавловск-Камчатский]]
 |Площадь                 = 1 147 619,37 га
| Средняя высота          = 
| Дата основания          = 1934
| Посещаемость            = йылына яҡынса 5000 турист
| Год посещаемости        = 
| Управляющая организация = Кронок дәүләт ҡурсаулығы федераль дәүләт бюджет учреждениеһы
| Сайт                    = http://www.kronoki.ru
 |Позиционная карта       = 
 |Позиционная карта 1     = 
  |Вставка                   = {{ЮНЕСКО
  |Официальное название = Volcanoes of Kamchatka
  |Название             = [[Камчатка Вулкандары]]
  |Тип                  = Тәбиғәт
  |Критерии             = vii, viii, ix, x 
  |ID                   = 765
  |Включение            = 1996
 }}

}}'''Кронок дәүләт тәбиғәт биосфера ҡурсаулығы''' ({{lang-ru|Кроно́цкий госуда́рственный природный [[:ru:Всемирная сеть биосферных резерватов|биосфе́рный запове́дник]]}}) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең иң боронғо [[ҡурсаулыҡ]]тарының береһе.

Дәүләт ҡурсаулығы булараҡ 1882 йылдан алып ғәмәлдә булған кеш ҡурсаулығы урынында 1934 йылда булдырыла. Кронок дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы [[Камчатка|Камчатка ярымутрауыны]]ң көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан һәм 1 147 619,37 гектар майҙанды биләй. [[Тымыҡ океан]]дың 135 000 гектарын (1350 км²) үҙ эсенә ала. Шулай уҡ уның составына Кронок ярымутрауы территорияһы ла инә. Бында термаль күлдәр, данлыҡлы [[Гейзерҙар үҙәне]], [[шарлауыҡ]]тар 8 әүҙем вулкан бар, шуларҙың иң юғарыһы — Кроноцк сопкаһы (3528 м).

== Статусы һәм структураһы ==
Кронок дәүләт тәбиғәт биосфера ҡурсаулығы Федераль дәүләт учреждениеһы тураһындағы положениеға ярашлы (2001 йылдың 16 майында Рәсәй Федерацияһы Тәбиғәт ресурстары министрлығы раҫлай), «ҡурсаулыҡтың тәбиғәт объекттарына һәм комплекстарына кире йоғонто яһаусы хужалыҡ һәм башҡа эшмәкәрлек һаҡлау зонаһы сиктәрендә тыйыла»; «ҡурсаулыҡ территорияһында һәм акваторияһында ҡурсаулыҡтың бурыстарына һәм уның биләмәһен махсус һаҡлау режимына ҡаршы килгән һәр эшмәкәрлек тыйыла»&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://dokipedia.ru/document/5283872|автор=МПР РФ|заглавие=Положение о федеральном государственном учреждении &quot;Кроноцкий государственный природный биосферный заповедник&quot;|год=16 мая 2001 г.|язык=|издание=|тип=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220117040710/https://dokipedia.ru/document/5283872|archivedate=2022-01-17}}&lt;/ref&gt;. Кронок ҡурсаулығы өсөн һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләренең халыҡ-ара статусын 228-се стрей биосфера ҡурсаулығы&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|url=http://oopt.aari.ru/category/Международный-статус-ООПТ/Биосферный-резерват|title=Биосферный резерват &amp;124; ООПТ России|website=oopt.aari.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813165526/http://oopt.aari.ru/category/%D0%9C%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%81-%D0%9E%D0%9E%D0%9F%D0%A2/%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82|archive-date=2020-08-13|access-date=2020-09-14|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, «Камчатка вулкандары» майҙансығы составында [[ЮНЕСКО]]-ның Бөтә донъя мәҙәни һәм тәбиғәт мираҫы объекты&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web|url=http://oopt.aari.ru/doc/Конвенция-от-07121996|title=Конвенция  от 07.12.1996 &amp;124; ООПТ России|lang=ru|website=oopt.aari.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026104741/http://www.oopt.aari.ru/doc/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D0%BE%D1%82-07121996|archive-date=2020-10-26|access-date=2020-09-14|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; тип билдәләй.

Кронок дәүләт ҡурсаулығы федераль дәүләт бюджет учреждениеһы — Рәсәй Федерацияһының Тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы ҡарамағындағы тәбиғәтте һаҡлау һәм ғилми-тикшеренеү учреждениеһы. Ул федераль әһәмиәттәге айырыуса һаҡланған өс тәбиғәт биләмәһе менән идара итә: Кронок ҡурсаулығы, [[Коряк ҡурсаулығы]] һәм [[Көньяҡ Камчатка федераль заказнигы]]. Был биләмәләрҙә һәм күрше тораҡ пункттарҙа тәбиғәтте һаҡлауға һәм өйрәнеүгә, урындағы халыҡты экологик эшмәкәрлеккә йәлеп итеүгә йүнәлтелгән проекттар тормошҡа ашырыла.

== Барлыҡҡа килеүе тарихы ==
Билдәле зоолог һәм географ Б. И. Дыбовский (һөргөнгә ебәрелгән поляк) талабы буйынса 1880 йылда Камчаткала беренсе тапҡыр 1 марттан 15 октябргә тиклем кешкә һунар итеү тыйыла. Һуңыраҡ Б. И. Дыбовский Петропавловск округында йәшәүселәр исеменән хөкүмәткә Кронок һәм Асачи райондарын ҡурсаулыҡ тип иғлан итеү үтенесе менән мөрәжәғәт итә. Үтенес ҡәнәғәтләндерелә, һәм 1882 йылда [[кеш]]те, ҡар тәкәһен, төньяҡ боланын һәм йылға ҡамаһын һаҡлау маҡсатында был ерҙәрҙе ҡурсалау ойошторола. Уның штаты, финансы булмаһа ла, һаҡлау саралары ҡайһы бер һөҙөмтәләр бирә. Ҡурсаулыҡ режимы ресурстарҙы һаҡлап ҡалыу яҡлы урындағы халыҡ көсө менән генә тейешле кимәлдә тотола.

Ҡурсаулыҡ булдырыу ынтылыштары дауам итә. 1916—1917 йылдарҙа Камчаткала ауыл хужалығы идаралығы экспедицияһы эшләй, уның тикшеренеүҙәре һөҙөмтәләре буйынса, 1917 йылдың 8 июлендә Кронок районы Ваҡытлы Хөкүмәт тарафынан һаҡланыусы биләмә тип иғлан ителә. Әммә [[Граждандар һуғышы]] арҡаһында был план тормошҡа ашырылмай.

Совет власы урынлаштырылғандан һуң ғына, 1926 йылда Далькрай башҡарма комитеты, 1929 йылда Камчатка өлкә башҡарма комитеты тарафынан Кронок ҡурсаулығын ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул ителә, ул 1934 йылдың 1 июнендә ойошторола. «Тәбиғәтте яулау» сәйәсәте менән бәйле 1951 йылда бөтөрөлә. 1930-се йылдарҙан алып, ҡурсаулыҡ режимы булыуына ҡарамаҫтан, [[нефть]] эҙләйҙәр. 1959 йылда РСФСР-ҙың Һунарсылыҡ баш идаралығы системаһында Кронок дәүләт ҡурсаулығы тергеҙелә, әммә 1961 йылдың 10 июнендә ҡурсаулыҡтарҙы бөтөрөү кампанияһы барышында ул ҡабаттан бөтөрөлә.

1967 йылдың яҙында вулканологтарҙың 2-се Бөтә Союз конференцияһында ҡатнашыусылар үтенесе буйынса ҡурсаулыҡ (майҙаны 964 000 гектар) тергеҙелә&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Организован Кроноцкий заповедник // журнал «Охота и охотничье хозяйство», № 5, 1967.&lt;/ref&gt;.

== Климаты ==
Ҡурсаулыҡтың көньяҡ-көнсығыш яр буйында дымлы һәм диңгеҙ [[климат]]ы өҫтөнлөк итә. Иң йылы ай — [[август]], ә һыуығы — [[ғинуар]]. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары 1000—1500 мм тәшкил итә. Вегетация осоро 130—140 көн дауам итә&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{cite web|url=http://kronoki.ru/ru/kamchatka/kronotskiy-zapovednik/161.html|title=Природные зоны и климат|lang=ru|website=ФГБУ «Кроноцкий государственный природный биосферный заповедник»|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228042038/https://kronoki.ru/ru/kamchatka/kronotskiy-zapovednik/161.html|archive-date=2021-02-28|access-date=2022-05-31|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Хәҙерге торошо ==
Ҡурсаулыҡтың хәҙерге территорияһы оҙаҡ йылдар хужалыҡ ерҙәре статусына эйә була, 1960 һәм 1970 йылдарҙа унда ҡасабалар һәм хәрби частар урынлаша, нефть эҙләү эштәре алып барыла, гидроэлектростанция проектлана&lt;ref name=&quot;seychas&quot;&gt;{{cite web|url=http://seychas.info/2022/07/01/novoe-delo-uchenyh/|title=Новое «дело ученых»|lang=ru|date=2022-07-01|publisher=Сейчас.Инфо|archive-url=https://web.archive.org/web/20220703155544/http://seychas.info/2022/07/01/novoe-delo-uchenyh/|archive-date=2022-07-03|access-date=2022-07-01|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rata&quot;&gt;{{cite web|url=https://ratanews.ru/news/news_30062022_2.stm|title=Кроноцкий заповедник просит помочь в борьбе за справедливый исход «дела об очистке»|lang=ru|date=2022-06-30|publisher=Rata News|access-date=2022-07-01}}&lt;/ref&gt;. 2015 йылда ул Рәсәйҙә беренселәрҙән булып хужалыҡ эшмәкәрлегенән килгән зыянды бөтөрөү пилот программаһына индерелә һәм 454 миллион һум күләмендә финанслау бүленә&lt;ref name=&quot;kamch&quot;&gt;{{cite web|url=https://kamchatinfo.com/news/politics/detail/50641/|title=Директор Кроноцкого заповедника увольняется из-за уголовного преследования коллег|lang=ru|date=2022-06-30|publisher=Камчатка Инфо|archive-url=https://web.archive.org/web/20220701024846/https://kamchatinfo.com/news/politics/detail/50641/|archive-date=2022-07-01|access-date=2022-07-01|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Кроноцкий заповедник // журнал «Охота и охотничье хозяйство», № 3, 1968. стр.14-15
* Кроноцкий заповедник // журнал «Охота и охотничье хозяйство», № 1, 1980. стр.24-25

== Һылтанмалар ==
* Бобров В. В. [https://web.archive.org/web/20231002032145/https://old.bigenc.ru/biology/text/2114338 КРОНОЦКИЙ ЗАПОВЕДНИК] // Большая российская энциклопедия. Электронная версия (2016); Дата обращения: 06.03.2020
* [https://www.britannica.com/place/Kronotsky-Nature-Reserve Britannica. Kronotsky Nature Reserve]
* [http://www.kronoki.ru/ Официальный сайт — ФГБУ «Кроноцкий государственный заповедник»]
* {{cite web |author = |url = http://shpilenok.livejournal.com |title = Блог Игоря Шпиленка́, фотографа и сотрудника заповедника |lang = |website = shpilenok.livejournal.com |date = |access-date = 2020-03-06|deadlink = no}}
* {{cite web |author = |url = https://www.youtube.com/user/kronokiru |title = Видеоблог Кроноцкого заповедника |lang = |website = www.youtube.com |date = |access-date = 2020-03-06|deadlink = no}}
* {{cite web |author = |url = https://www.youtube.com/user/zapovedano |title = Видеоблог «Заповедная Россия» |lang = |website = www.youtube.com |date = |access-date = 2020-03-06|deadlink = no}}
* {{cite web |author = |url = https://www.youtube.com/user/DmitryShpilenok |title = Видеоблог Дмитрия Шпиленка́, сотрудника оперативной группы Кроноцкого заповедника |lang = |website = www.youtube.com |date = |access-date = 2020-03-06|deadlink = no}}
* {{cite web |author = |url = http://www.culturemap.ru/?region=70&amp;subtopic=37&amp;id=136 |title = Информация на сайте «Культура регионов России» |lang = ru |website = www.culturemap.ru |date = |access-date = 2020-03-06|deadlink = no}}
{{Алыҫ Көнсығыш ҡурсаулыҡтары}}
[[Категория:Рәсәй ҡурсаулыҡтары]]
[[Категория:Рәсәйҙең биосфера резерваттары]]
[[Категория:Камчатка крайының һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]</text>
      <sha1>mlyt6zhn0ky9hyu1v6jz44tlz9pjmdz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-10-29</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201622</id>
    <revision>
      <id>1307848</id>
      <timestamp>2026-10-28T19:19:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Vignes près du Pic de Vissou - October 2020.jpg</comment>
      <origin>1307848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="o2ykemkbuccfkujkiek0n8o0kafid6e" xml:space="preserve">Vignes près du Pic de Vissou - October 2020.jpg</text>
      <sha1>o2ykemkbuccfkujkiek0n8o0kafid6e</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>