Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 1030 1307901 1300129 2026-10-30T05:54:46Z MR973 26610 1307901 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Башҡортостан (мәғәнәләр)}} {{Рәсәй төбәктәре буйынса мәғлүмәт |RuNm = Башҡортостан |FSFlag = [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|150px]] |FSCoA = [[Файл:Coat of Arms of Bashkortostan.svg|100px]] |FlagLnk = Башҡортостан дәүләт флагы |CoALnk = Башҡортостан дәүләт гербы |FSMap = [[File:Map of Russia - Republic of Bashkortostan (2008-03).svg|250px]] |FSCtrWhat = Баш ҡалаһы |FSCtrNm = [[Өфө]] |AreaRnk = 27-се |TotArea = {{formatnum:{{ПлощадьРегионы|Башкортостан}}}} |WaterPrcnt = 0,5 |PopRnk = 7-се |PopQty = {{ Население | Башкортостан | тс }} |PopCtDate = {{ Население | Башкортостан | г }} |PopDens = {{ #expr: ({{ Население | Башкортостан | ч }} / {{ПлощадьРегионы|Башкортостан}}) round 2 }} кеше |GDP = {{ВРП|2}} |GDPCtDate = {{ВРП|Дата}} |GDP(PPP) = {{ВРП НДН|2}} |GDPRnk = 9-сы |PolStatLnk = |PolStatNm = Республика |FedDistrNm = [[Волга буйы федераль округы]] |EcRegNm = Урал иҡтисади районы |CadNo = 02 <!-- 102 код ГИБДД --> |LangLangs = s |OfLangs = [[Башҡорт теле]], [[Рус теле]] |HeadTtl = [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы|Башлыҡ]] |HeadNm = [[Хəбиров Радий Фəрит улы|Радий Хәбиров]] |ViceTtl = [[Башҡортостан Хөкүмәте|Премьер-Министр]] |ViceNm = Александр Шельдяев |LegislTtl = [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе]] |LegislNm = [[Назаров Андрей Геннадьевич|Андрей Назаров]] |PhoneCode = 347 |награды = {{орден Ленина|тип=регион}} {{орден Ленина|тип=регион}} {{орден Октябрьской Революции|тип=регион}} {{орден Дружбы народов|тип=регион}} |Автомобильный код. = 02, 102 |часовой пояс = MSK+2 |нигеҙ һалынған = [[15 ноябрь]] [[1917]]<ref>[http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/third_kurultai_8_20_december_1917/resolution_third_kurultai/ Постановление Учредительного Курултая Башкурдистана]{{ref-ru}}</ref><ref>''[[Ҡасимов Салауат Фитрат улы|Касимов С. Ф.]]'' [https://web.archive.org/web/20070316100228/http://turkolog.narod.ru/info/I14.htm Ахметзаки Валидов и образование автономии башкирского народа]{{ref-ru}}</ref><br>[[20 март]] [[1919]]<ref>{{начало цитаты}}Переговоры Башкирского правительства с представителями Советской республики завершились подписанием 20 марта 1919 года Соглашение центральной Советской власти с Башкирским Правительством о Советской Автономной Башкирии|Соглашения Российского рабоче-крестьянского правительства с Башкирским правительством о советской автономии Башкирии. В результате республика Башкурдистан была преобразована в Советскую Автономную Социалистическую Республику — [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башкирскую АССР]]{{конец цитаты|источник={{книга|автор=[[Йәнекәев Зөфәр Ирғәле улы|Еникеев З. И.]], Еникеев А. З.|заглавие=История государства и права Башкортостана|место=Уфа|издательство=Китап|год=2007|страниц=432|страницы =417|isbn=978-5-295-04258-4|ref=}}}}</ref><ref>В период с 3 (4) февраля 1918 года по 3 (4) апреля 1918 года члены [[Башҡорт Хөкүмәте|Башкирского Правительства]] находились под арестом в Оренбурге.</ref><br>[[11 октябрь]] [[1990]]<ref>[http://versia.bashinform.ru/show.php?i=116 Пять аргументов в пользу суверенитета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119205259/http://versia.bashinform.ru/show.php?i=116 |date=2012-01-19 }}{{ref-ru}}</ref><ref>[http://vatan.yeshlek.ru/nardata.php Декларация о государственном суверенитете] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081014115805/http://vatan.yeshlek.ru/nardata.php |date=2008-10-14 }}{{ref-ru}}</ref> |Иң ҙур ҡалалары = [[Өфө]] (1 042,4 мең кеше), [[Стәрлетамаҡ]] (264,4 мең кеше), [[Салауат]] (158,6 мең кеше), [[Нефтекама]] (122,3 мең кеше), [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]] (108,6 мең кеше)}} {{Внешние медиафайлы |audio1 = [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны]] (башҡ.) [[File:Anthem of Bashkortostan.ogg]]}} [[Файл:Radiy Khabirov (2019-03-23).jpg|thumb|[[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] [[Радий Хәбиров]]]] '''Башҡортостан Республикаһы'''<!-- ({{Audio-IPA|Republic_of_Bashkortostan.ogg|[әйтелеш]}}) --> шулай уҡ '''Башҡортостан''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм Башҡортостан Республикаһы [[Конституция]]ларына ярашлы, үҙаллы демократик [[дәүләт]]<ref>[http://ru.wikisource.org/wiki/Конституция_Российской_Федерации#.D0.A1.D1.82.D0.B0.D1.82.D1.8C.D1.8F_5 Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы. 5-се ст., 1,2 -се пп.]</ref><ref name="const">[http://www.gsrb.ru/MainLeftMenu/ZakonoTvorch/Zakoni/vs-22_15.php Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы. 1-се бүлек, 1-се глава, 1-се статья]</ref>. Рәсәй Федерацияһы субъекты. [[Волга буйы федераль округы]]на<ref>Указ Президента РФ от 13 мая 2000 г. N 849 «О полномочном представителе Президента Российской Федерации в федеральном округе»</ref> һәм Урал иҡтисади районына ҡарай. [[Пермь крайы]], [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]], [[Силәбе өлкәһе|Силәбе]], [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур]] өлкәләре, [[Татарстан]] һәм [[Удмурт Республикаһы|Удмурт]] республикалары менән сиктәш. == Тарихы == {{Башҡортостан тарихы}} {{төп мәҡәлә|Башҡортостан тарихы}} I һәм II [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары]] тарафынан һайланған [[Башҡорт мәркәз шураһы]] [[1917]] йылдың [[15 ноябрь|15 ноябрендә]] [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур]], [[Өфө губернаһы|Өфө]], [[Пермь губернаһы|Пермь]], [[Һамар губернаһы|Һамар]] губерналарындағы [[башҡорт]] территорияларын Рәсәй республикаһының [[Башҡортостан автономияһы|автономиялы өлөшө]] тип иғлан итә. Шураның ҡарары III Бөтә Башҡорт Ҡоролтайы тарафынан раҫлана ([[1917]], [[8 декабрь]]). [[1919]] йылдың [[20 март]]ында «[[Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт совет автономияһы тураһында килешеү]]» нигеҙендә, [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт Совет Республикаһын]]<ref>[https://science.openrepublic.ru/ba/articles/12/ ДӘҮЛӘТ ҠОРОЛОШО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201019164152/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/12/ |date=2020-10-19 }}</ref> иғлан ителә. [[1990 йыл]]дың [[11 октябрь|11 октябрендә]] [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация]] ҡабул ителә. [[1992]] йылдың 25 февраленән [[Башҡортостан Республикаһы]] тип атала башлай<ref name="РБ">[http://volganews.info/oblast5/terraxn/ip-ksgxaw7.htm ЗАКОН Башкирской ССР от 25.02.92 N ВС-10/12 ОБ ИЗМЕНЕНИИ НАИМЕНОВАНИЯ ГОСУДАРСТВА БАШКИРСКАЯ СОВЕТСКАЯ СОЦИАЛИСТИЧЕСКАЯ РЕСПУБЛИКА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630040342/http://volganews.info/oblast5/terraxn/ip-ksgxaw7.htm |date=2016-06-30 }}</ref>. Республика Халыҡ-ара төрки халыҡтар мәҙәниәте һәм сәнғәте ойошмаһы — ТӨРКСОЙ-ҙың тулы хоҡуҡлы ағзаһы. == Дәүләт ҡоролошо == Башҡортостан Республикаһы Конституцияһына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. === Башҡарма власть === {{articlereference| Башҡортостан Республикаһы Башлығы }} {{articlereference|Башҡортостан Хөкүмәте}} [[Файл:M G Rakhimov.jpg|thumb|[[Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы]], Башҡортостан Республикаһының беренсе Президенты (1993—2010)]] [[Файл:Hamitov.jpg|thumb|[[Хәмитов Рөстәм Зәки улы]],<br>2010—2018 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] — Башҡортостан Республикаһының башлығы һәм Башҡортостан Республикаһының иң юғары вазифалы кешеһе. Башҡортостан Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Башҡортостан Конституцияһы менән билдәләнгән<ref>[http://www.kremlin.ru/text/docs/1997/12/61818.shtml Федеральный конституционный закон «О Правительстве Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090817050106/http://www.kremlin.ru/text/docs/1997/12/61818.shtml |date=2009-08-17 }} kremlin.ru 17 декабря 1997.</ref>. === Суд власы === {{articlereference|Башҡортостан суд системаһы}}Башҡортостан суд системаһы составында: # [[Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды]] # Башҡортостан юғары суды, Рәсәйҙең юғары судының түбәнге инстанция суды # Башҡортостан арбитраж суды , Рәсәйҙең юғары судының түбәнге инстанция суды === Закондар сығарыу власы === {{articlereference| Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай }} Башҡортостан Парламенты — [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] бер палатаһынан торған закондар сығарыу органы. == Халҡы == {{төп мәҡәлә|Башҡортостан халҡы}} Халыҡ һаны буйынса Башҡортостан [[Рәсәй Федерацияһы]]нда — етенсе, Волга буйы федераль округында беренсе урында тора. 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса<ref name="НБ2008">Население Башкортостана: XIX—XXI века: статистический сборник / Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан. — Уфа: Китап, 2008. — 448 с.: ил.</ref> Башҡортостанда 4 104 336 кеше йәшәй. Уларҙың 2 626 613-ө [[ҡала]]ла, 1 447 723-ө [[ауыл]]да көн күрә. Бөтә халыҡтың 46,9%-н, йәғни 1 923 233-н ир-егеттәр тәшкил итә. Эре ҡалалары — [[Өфө]] (баш ҡала, 1 042,4 мең кеше), [[Стәрлетамаҡ (ҡала)|Стәрлетамаҡ]] (264,4 мең кеше), [[Салауат (ҡала)|Салауат]] (158,6 мең кеше), [[Нефтекама (ҡала)|Нефтекама]] (136,3 мең кеше), [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]] (108,6 мең кеше). Республикалағы барлыҡ халыҡтарҙың 90,2 % -ын иң күп һанлы өс милләт: [[башҡорттар]] (29,8 %), [[урыҫтар]] (36,3 %), [[татарҙар]] (24,1 %) тәшкил итә. <gallery> Файл:Bashkirs in Bashkortostan (census 2002).svg| [[Башҡорттар]] Файл:Russians in Bashkortostan (census 2002).svg| [[Урыҫтар]] Файл:Tatars in Bashkortostan (census 2002).svg| [[Татарҙар]] Файл:Chuvash in Bashkortostan (census 2002).svg| [[Сыуаштар]] Файл:Mari in Bashkortostan (census 2002).svg| [[Мариҙар]] | Дөйөм </gallery> === Халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса === Төп мәғлүмәттәр<ref name="НБ2008" />. {| class="wikitable standard" cellspacing="0" cellpadding="3" style="margin-left: 1em;" |- ! rowspan=3 | Йылдар !! rowspan=3|Халыҡ һаны (кеше) !! colspan=7 | Шул иҫәптән |- ! colspan=2 | Енес буйынса !! colspan=2 | Йәшәү урыны буйынса !! colspan=3 | Милләт буйынса |- ! Ир-егеттәр !! Ҡатын-ҡыҙҙар !! [[Ҡала]]ла !! [[Ауыл]]да !! [[Башҡорттар]] !! [[Урыҫтар]] !! [[Татарҙар]] |- | [[1926]] (булған халыҡ) || align=right | 2,665,836 || align=right | 1,260,337|| align=right | 1,405,499|| align=right | 234,250|| align=right | 2,431,586|| align=right | 625,845|| align=right | 1,064,707|| align=right | 461,871 |- | [[1939]] (даими йәшәгән халыҡ) || align=right | 3,158,969 || align=right |1,493,746 || align=right | 1,665,223|| align=right | 540,319|| align=right | 2,618,650|| align=right | 671,188 || align=right | 1,281,347 || align=right | 777,230 |- | [[1959]] (даими йәшәгән халыҡ)|| align=right | 3,336,289 || align=right | 1,492,526|| align=right | 1,843,763|| align=right | 1,291,126|| align=right | 2,045,163|| align=right | 737,711 || align=right | 1,418,147 || align=right | 768,566 |- | [[1970]] (даими йәшәгән халыҡ)|| align=right | 3,814,926 || align=right | 1,741,566|| align=right | 2,073,360|| align=right | 1,831,160|| align=right | 1,983,766|| align=right | 892,248 || align=right | 1,546,304 || align=right | 944,505 |- | [[1979]] (даими йәшәгән халыҡ)|| align=right | 3,844,280 || align=right | 1,776,198|| align=right | 2,068,082|| align=right | 2,181,724|| align=right | 1,662,556|| align=right | 935,880 || align=right | 1,547,893 || align=right | 940,436 |- | [[1989]] (даими йәшәгән халыҡ)|| align=right | 3,943,113 || align=right | 1,851,421|| align=right | 2,091,692|| align=right | 2,516,640|| align=right | 1,426,473|| align=right | 863,808 || align=right | 1,548,291 || align=right | 1,120,702 |- | [[2002]] (даими йәшәгән халыҡ)|| align=right | 4,104,336 || align=right | 1,923,233|| align=right | 2,181,103|| align=right | 2,626,613|| align=right | 1,477,723|| align=right | 1,221,302 || align=right | 1,490,715 || align=right | 990,702 |- | [[2010]] (даими йәшәгән халыҡ)|| align=right | 4,072,102 || align=right | 1,903,773|| align=right | 2,168,519|| align=right | 2,461,652|| align=right | 1,610,640|| align=right | 1,172,287 || align=right | 1,432,906 || align=right | 1,009,295 |- |[[2020 йыл|2020]] (даими йәшәгән халыҡ)|| align=right |4,091,423 || align=right |1,931,622 || align=right |2,159,801 || align=right |2,530,190 || align=right |1,561,233 || align=right |1,268,806 || align=right |1,509,246 || align=right |974,533 |- |} == Географияһы == [[Файл:Bashkir03.png|thumb|250px|right]] [[Файл:Инзерские зубчатки.jpg|thumb|left|Көҙгө [[Ирәкташ]] (Инзерские зубчатки)]] Башҡортостан Республикаһы — [[Көньяҡ Урал]] тауҙарының түбәләре (иң бейек нөктәһе — [[Ямантау]], 1 640 м.), карст [[мәмерйә]]ләре, гүзәл күлдәре, шифалы сығанаҡтары, [[урман]]дары булған уникаль тәбиғәтле төбәк. Төбәктең 2/3 өлөшө [[Көнсығыш-Европа тигеҙлеге]]нең [[көнсығыш]] өлөшөндә, [[Урал]] алдының тигеҙһеҙ-таулы тигеҙлегендә, 1/4-тән ашыу өлөшө [[Европа]] менән [[Азия]] киҫешкән [[Көньяҡ Урал]] һыртында, 1/10-дан кәмерәк өлөшө [[Урал аръяғы]]ның ҡалҡыулыҡлы-тигеҙ урынында урынлашҡан. Республиканың [[төньяҡ]]тан [[көньяҡ]]ҡа оҙонлоғо — 550 км, [[көнбайыш]]тан [[көнсығыш]]ҡа — 430 км. Дөйөм майҙаны — 143,6 мең кв.км. Республика территорияһында [[Башҡортостан ҡурсаулығы|Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығы]] урынлашҡан. === Һыу ресурстары === {{төп мәҡәлә|Башҡортостандың һыу ресурстары}} ==== Йылғалар ==== {{төп мәҡәлә|Башҡортостан йылғалары}} [[Файл:Confluence of rivers Nugush and Uryuk also Sokolinaya rock.jpg|thumb|[[Нөгөш (йылға)|Нөгөш йылғаһы]]]] 13 мең самаһы йылға бар, уларҙың дөйөм оҙонлоғо 57 мең саҡрымдан ашыу. Иң ҙур йылғалар: [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] (1430 км), уның ҡушылдыҡтары [[Нөгөш (йылға)|Нөгөш]] (235 км), Эҫем (239 км), [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]] (918 км), [[Әй (йылға)|Әй]] (549 км), [[Дим (йылға)|Дим]] (535 км), шулай уҡ [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]] (760 км) менән [[Ыҡ]] (571 км) йылғалары. ==== Күлдәр ==== {{төп мәҡәлә|Башҡортостан күлдәре}} Күлдәр һаны 2700 тирәһен тәшкил итә. Уларҙың күбеһе [[Урал аръяғы]] райондарында урынлашҡан. Иң ҙурҙары — [[Асылыкүл]] һәм [[Ҡандракүл]]. Күлдәр балыҡҡа бай. == Файҙалы ҡаҙылмалар == {{төп мәҡәлә|Башҡортостандың файҙалы ҡаҙылмалары}} Башҡортостанда [[нефть]], [[тәбиғи газ]], [[күмер]], [[тимер мәғдәне]], [[алтын]], [[баҡыр колчеданы]] ятҡылыҡтары бар. Республика территорияһында 200 [[нефть]] һәм [[газ конденсаты]] ятҡылығы, 10 [[һоро күмер]], 15 [[баҡыр колчеданы]] мәғдәне, 20-нән артыҡ [[тимер мәғдәне]], 50-нән артыҡ сәсмә һәм руда [[алтын]]ы ятҡылығы иҫәпкә алынған. [[геология|Геологтар]] [[платина]] һәм [[алмаз]] ятҡылыҡтары табылыуын раҫлай. == Климаты == {{төп мәҡәлә|Башҡортостан климаты}} Башҡортостан климаты континенталь. Республика биләмәһендә уртаса йыллыҡ һауа температураһы — +0,3 °C-тан (тауҙарҙа) +2,8 °C-ҡа тиклем (тигеҙлектәрҙә). Ғинуарҙа уртаса темпратура — −18 °C булһа, июлдә — +18 °C. Яуым-төшөмдөң йыллыҡ миҡдары — 300—600 мм. Вегетация миҙгеле — 120—135 көн. === Температура === Ҡояшлы көндәр һаны яҡынса 287 көндән (Аксёнда) алып 261 көнгә ([[Белорет (ҡала)|Белорет]]та) тиклем. Иң әҙ ҡояшлы көндәр [[декабрь]], [[ғинуар]] айҙарына, иң күп ҡояшлы көндәр [[йәй]] айҙарына тура килә. Һауа температураһының абсолют минимумы — −41 С°, абсолют максимум — +35С°. 0С° аша ныҡлы сығыуы [[яҙ]] көнө 4—9 [[апрель|апрелг]]ә, [[көҙ]] көнө 24—29 [[октябрь|октябрг]]ә, таулы райондарҙа 10—11 [[апрель]] һәм 17—21 [[октябрь|октябрг]]ә тура килә. 0-дән юғары температуралы яҡынса 200—205 көн, тауҙарҙа 188—193 көн. Аҙаҡҡы ҡырау төшөү 21—30 [[май]]ҙа, һуңға ҡалғаны 6—9 [[июнь|июнд]]ә, [[төньяҡ]] һәм таулы райондарҙа 25—30 [[июнь|июнд]]ә. Көҙгөһөн беренсе ҡырау төшөү 10—19 [[сентябрь|сентябр]]ҙә, иң иртә ҡырау 10—18 [[август]]а күҙәтелә. === Яуым-төшөм === Йыллыҡ яуым-төшөм — 300—600 мм. Республика территорияһында, атмосфера циркуляцияһы менән бәйле, яуым-төшөмдөң айырмалы булыуы күҙәтелә. Быға [[Урал]] тауҙары йоғонто яһай. Урал тауҙарының көнбайыш яғында дөйөм яуым-төшөм 640—700 мм, көнсығыш яғында 300—500 мм-ҙан артмай. Яуым-төшөмдөң 60—70 % апрель— октябрь айҙарына тура килә. Иң иртә [[ҡар]] ҡатламы барлыҡҡа килеүе — 12-20 [[сентябрь]], иң иртә тотороҡло ҡар ҡатламы ятыуы — 16-24 [[октябрь]], таулы райондарҙа 5-12 [[октябрь]], уртаса ҡар ҡатламы ятыу ваҡыты — 3-13 [[ноябрь]]. Уртаса ҡарҙан асылған ваҡыт — 14-24 [[апрель]]. Уртаса 153—165 көн, таулы райондарҙа 171—177 көн ҡар ята. Ҡар ҡатламы бейеклеге уртаса 36-55 см, иң ҡалын ҡатлам 106—126 см. Иң ҡалын ҡар ҡатламының тығыҙлығы — 240—300 кг/м³. == Хайуандар донъяһы == {{төп мәҡәлә|Башҡортостандың хайуандар донъяһы}} == Үҫемлектәр донъяһы == Республика [[Европа]] менән [[Азия]], [[Көнсығыш-Европа тигеҙлеге]] [[Урал]] тауҙары һәм Себер тигеҙлеге менән киҫешкән урында урынлашканға күрә, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы күп төрлө, бай. Бында Волга-Кама, Урал, Себер, Ҡаҙағстан төрҙәрен осратырға була. [[Урман]]дар республиканың 40%-н биләй. Урал алдында ҡатнаш урман, [[төньяҡ]] һәм [[көнсығыш]] тау алды райондарында ылыҫлы-япраҡлы, [[ҡайын]] урмандары үҫә. Урал алды өлөшөн [[ҡайын]] һәм [[имән]] ағаслы урман-дала, ҡылған үләнле дала биләй. == Иҡтисады == Башҡортостан — индустриаль-аграр [[республика]]. [[Рәсәй Федерацияһы]]нда [[сәнәғәт]] етештереүе буйынса 10-сы урынды, ауыл хужалығы продукцияһы буйынса 3-сө урынды һәм төп фондтар буйынса 7-се урынды биләй. [[Республика]]ла 500-ҙән артыҡ сәнәғәт предприятиеһы эшләй. Алдынғы сәнәғәт төрө — машиналар төҙөү. Был өлкәлә приборҙар етештереү, нефть һәм химия машиналары төҙөү, авиация һәм машиналар төҙөү һ.б. Тағы ла барлығы 200 ашыу предприятиены берләштерә. == Агросәнәғәт комплексы == Агросәнәғәт комплексы — республиканың бик мөһим тармаҡ-ара комплексы. Уға ауыл хужалығы, уны етештереү саралары менән тәьмин итеүсе, ауыл хужалығына һәм уның продукцияһын эшкәртеүсе сәнәғәткә хеҙмәт күрһәтеүсе (техника йүнәтеү, төҙөү һ. б. ш.), ауыл хужалығы сеймалын ташыу, әҙерләү, һаҡлау һәм эшкәртеүҙе ғәмәлгә ашырыусы тармаҡтар инә. Башҡортостан — илдең эре ауыл хужалығы районы. Ул ситкә иген, картуф, ит һәм һөт (эшкәртелгән хәлдә) сығара. Ауыл хужалығын үҫтереү өсөн бында бик уңайлы тупраҡ-климат шарттары бар. Урал алды һәм Урал аръяғы тигеҙлектәре уртаса климатлы бүлкәттә ята һәм 10° С-тан юғары температуралы бөтә осорҙа 1900—2200° йылы менән тәьмин ителә. Уртасанан һалҡыныраҡ бүлкәткә ҡараған Урал тауҙарында һәм Өфө яйлаһында был осорҙа йылылыҡ суммаһы 1500—1800° тәшкил итә, һалҡын булмаған көндәр бик аҙ (55—90 көн). Йылыға нығыраҡ туйынған тигеҙлектәрҙә яуым-төшөм миҡдары тауҙарҙағыға ҡарағанда аҙерәк һәм урыны менән, бигерәк тә республиканың көньяғында һәм көньяҡ-көнсығышында ауыл хужалығы ҡоролоҡтан һәм ҡыуан елдәрҙән зыян күрә. Урал алдында ҡар ҡатламының ҡалынлығы ужым ашлығын туңыуҙан һаҡларға, яҙ айҙарында һәм йәй башына тиклем тупраҡты дымға туйындырырға ярҙам итә. Урал аръяғында иһә ҡар ҡатламы йоҡа (15—25 см), ул ужым ашлыҡтарын туңыуҙан һаҡлай алмай. Әммә ере уңдырышлы, башлыса ҡара тупраҡлы. Республикала ауыл хужалығы өсөн файҙаланыуға яраҡлы бик күп ер майҙаны бар. Һөрөнтө ер, сабынлыҡтар һәм көтөүлектәр 7,2 млн га, йәғни бөтә майҙандың 51%-ын биләй. Ауыл хужалығы ерҙәренең ҙурлығы буйынса Башҡортостан күрше төбәктәр араһында тик Ырымбур әлкәһенән генә ҡалыша. Ерҙәренең ауыл хужалығы өсөн үҙләштерелеү дәрәжәһе буйынса республика Рәсәй Федерацияһына ҡарағанда ике тапҡырға өҫтөн тора. Ауыл хужалығы ерҙәренең өстән ике өлөшөн — һөрөнтө ерҙәр, өстән бер өлөшөн сабынлыҡтар менән көтөүлектәр тәшкил итә. Бындай нисбәт ауыл хужалығында үҫемлекселек менән малсылыҡты яҡшы яраштырырға мөмкинлек бирә. Ауыл хужалығы ерҙәренең төп өлөшө Урал алды һәм Урал аръяғы тигеҙлектәрендә урын алған. Бында ерҙәр ауыл хужалығы өсөн уңай һәм һөрөнтө ерҙәр өҫтөнлөк итә. Ә таулы-урманлы зонала ауыл хужалығы өсөн үҙләштерелгән ерҙәр 7—10 %-ҡа тиклем ҡыҫҡара, шул уҡ ваҡытта һөрөнтө ерҙәр сабынлыҡ һәм көтөүлектәргә ҡарағанда 7—8 тапҡыр әҙерәк майҙанды биләй. Башҡортостан Республикаһы шарттарында ауыл хужалығы етерлек хеҙмәт ресурстарына нигеҙләнә. Ауылда йәшәүселәрҙең һаны буйынса республика Рәсәйҙә Краснодар крайынан ҡала икенсе урынды алып тора. Аҙыҡ-түлеккә ихтыяжды үҫтереүсе күп һанлы индустрия үҙәктәренең күбәйеүе ауыл хужалығы үҫеше өсөн мөһим этәргес көс булып тора. Икенсе яҡтан, республиканың сәнәғәт предприятиелары ауыл хужалығы предприятиеларын тупраҡҡа ашлама индереү машиналары, моторҙар, умартасылыҡ кәрәк-яраҡтары, малсылыҡ комплекстары өсөн вентиляторҙар, электр энергияһы, яғыулыҡ-майлау һәм төҙөлөш материалдары, газ, ашламалар, аҡһым-витамин ҡатнашмалары, йәшелсә үҫтереү парниктары, һуғарыу өсөн полимер материалдар һ. б. менән тәьмин итә. Баҙар мөнәсәбәттәре ауыл хужалығына ла ҙур үҙгәрештәр индерҙе, ул күп тармаҡлы булып үҫешә башланы. Башҡортостанда, тотош Рәсәй Федерацияһындағы кеүек үк, фермер хужалыҡтарының көс йыйып китә алмауын, бөтәһенән элек, кешеләрҙең быға психологик яҡтан әҙер булмауы һәм тупланма фондтар менән инфраструктураның (юл, коммуникация һ. б.) эре ауыл хужалығы предприятиеларына ҡулайлашҡан булыуы менән аңлатылалыр, күрәһең. Хәҙерге шарттарҙа тегеһен дә, быныһын да (психологияны һәм инфраструктураны) бер юлы емереү ҙур аҡылһыҙлыҡ булыр ине. Иҡтисадты үҙгәртеп ҡороу шәхси ярҙамсы хужалыҡтарҙың үҫеүенә, кешеләр ҡулындағы мал һанының артыуына булышлыҡ итте, ҡала халҡына емеш-еләк һәм йәшелсә баҡсасылығы менән шөғөлләнергә ирек бирҙе. Эшләүселәренең матди хәлен яҡшыртыу маҡсатында һөт, ит етештереүсе, йәшелсә, картуф үҫтереүсе үҙ «аграр цехтарын» булдырырға мәжбүр булған предприятиелар һәм ойошмалар һаны көндән-көн арта. Бындай цехтарҙа хәҙер ит-һөттө эшкәртеүсе минизаводтар барлыҡҡа килә башланы. Етештереүҙең ҡырҡа түбән төшөүе, уның матди-техник нигеҙен ныҡ ҡаҡшатҡан сәнәғәт һәм ауыл хужалығы продукцияларына хаҡтарҙың тигеҙ булмауы, көрсөклөккә илтеп терәгән башҡа күренештәр һаҡланып ҡалған колхоз һәм совхоздарҙың, башҡа тауар етештереүселәр кеүек үк, тыуып килгән баҙар шарттарына яраҡлашыуын ҡыйынлаштыра. Шулай ҙа шаҡтай ҙур алға китеш күҙәтелә, һорау менән файҙаланылмаған ҡайһы бер иген культуралары сәсеүлектәрен ҡыҫҡартып, урынына шәкәр сөгөлдөрө, картуф һәм йәшелсәне арттырыу иҫәбенә сәсеүлек майҙандары структураһына үҙгәрештәр индерелә. Ауыл хужалығы продукцияһын һаҡлау һәм эшкәртеүгә иғтибар күберәк бүленә башланы. Хужалыҡтар һәр ҡайһыһы, үҙ мөмкинлегенән сығып, яңы, шул иҫәптән сит ил технологияларын үҙләштерә, яңы төр үҫемлектәр индерә һ. б. Мәҫәлән, республиканың ҡайһы бер райондарында картуф үҫтереүҙең Голландия һәм Францияла ҡулланылған технологияларын үҙләштерәләр. Саҡмағош сөгөлдөр үҫтереүселәре, Германия фермалары тәжрибәһен файҙаланып, шәкәр сөгөлдөрөн ҡул көсө һалмай ғына үҫтереү технологияһын индерҙеләр. Башҡортостанда ауыл хужалығына дәүләт ярҙамы күләме сағыштырмаса юғары кимәлдә һаҡлана. Шуға күрә тармаҡ, һуңғы йылдарҙағы климат, һауа торошоноң уңайһыҙ килеүенә, матди-техник тәьмин итеүҙәге ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, халыҡты аҙыҡ-түлек, эшкәртеүсе сәнәғәтте кәрәкле сеймал ресурстары менән тәьмин итә. Республика агросәнәғәт комплексының структураһын сағылдыра. Унда ауыл хужалығы һәм эшкәртеүсе сәнәғәт үҙәк урынды алып тора. АСК-ны етештереү саралары менән тәьмин итеүсе тармаҡтарҙан Башҡортостанда ауыл хужалығы машиналарының, минераль ашламаларҙың һәм ағыулы химикаттарҙың, ҡатнаш аҙыҡ һәм һауыт-һыйышлыҡтарҙың шаҡтай күп төрҙәрен етештереү яйға һалынған. АСК-ның өсөнсө быуыны — ауыл хужалығы продукцияһын әҙерләү, ташыу һәм һаҡлау, агро-химия һәм ветеринария хеҙмәте күрһәтеү, фәнни һәм мәғлүмәти тәьмин итеү, тармаҡ әсән белгестәр әҙерләү. Республика тәбиғәте һәм күп төрлө иҡтисад шарттары игенселек һәм малсылыҡ тармаҡтарын үҫтереү өсөн яҡшы. === Игенселек === Игенселек — ауыл хужалығының нигеҙе. Хәҙерге ваҡытта сәсеүлек майҙандары 4,2 млн га. Уның яртыһынан күберәген бөртөклө иген культуралары биләй. Яҙғы бойҙай төп иген культураһы булып тора, уның өлөшө бигерәк тә Урал алды һәм Урал аръяғы далаларында ҙур. Ужым арышы башлыса Урал алды төбәктәрендә игелә. Урал аръяғында ҡар ҡатламының ҡалын ятмауы был культураның яҡшы ҡышлауын ҡыйынлаштыра. Башҡортостан далалары — тары игеү, ә Урал алдының урманлы далалары ҡарабойҙай сәсеүлектәре өсөн уңай. Иген хужалығы республика ауыл хужалығының иң рентабелле тармағы. Игендең һәр центнерын үҫтереп алыуға сығымдар Рәсәй Федерацияһындағы уртаса кимәлдән әҙерәҡ. Башҡортостан территорияһының күпселек өлөшөндә тупраҡ-климат шарттары бер нисә техник культура игеү менән шөғөлләнергә мөмкинлек бирә. Башҡортостан Рәсәй Федерацияһының көнсығышында сөгөлдөр сәсеүсе иң ҙур райондарҙың береһе булып тора. Сөгөлдөр баҫыуҙары Ағиҙелдең урта ағымында, көнбайыш райондарҙа уңдырышлы тупраҡ һәм йәйгеһен дым етерлек булған төбәктәрҙә таралған. Хужалыҡтар гектарынан 180—200 центнер, ә алдынғы сөгөлдөрсөләр хатта 400—500 центнер сөгөлдөр үҫтереп ала. Көнбағыш техник культураларҙан әһәмиәте яғынан икенсе урында, уның сәсеүлектәре Урал алдының көньяҡ өлөшөндә таралған. Республика илдә картуф үҫтереү өсөн иң уңайлы тупраҡ-климат шарттары булған ареалдар иҫәбенә инә. Башҡортостан картуфтың тулайым йыйымы буйынса Рәсәйҙә тәүге урындарҙа тора. Картуф Уралдағы күрше райондарға, ә уны эшкәртеү продукттары (крахмал, киптерелгән картуф) Төньяҡ һәм Алыҫ Көнсығыш райондарына ебәрелә. Республикала йәшелсә, ҡауын-ҡарбуз халыҡты яңы өҙөлгән хәлендә лә, урындағы емеш-еләк, йәшелсә сәнәғәте сеймалы сифатында ла тәьмин итеү өсөн етештерелә. Ҡалалар тирәләй һөтсөлөк-йәшелсәселек совхоздары ойошторолған, теплица комбинаттары төҙөлгән. === Баҡсасылыҡ === Баҡсасылыҡ та ҙур әһәмиәткә эйә. Ул 13 мең га майҙанды биләй. Баҡсалар индустриялы үҙәктәрҙе уратып алған, шулай уҡ Ағиҙел йылғаһының урта һәм түбән ағымында тәбиғәт шарттары уңайлы төбәктәрҙә киң таралған. === Малсылыҡ === Малсылыҡ республика ауыл хужалығы продукцияһының яртыһынан күберәген бирә. Сабынлыҡтар менән көтөүлектәр 2,6 млн га майҙанды биләй. Әммә уларҙың продукт бире үсәнлеге юғары түгел. Шуға күрә улар кәрәкле мал аҙығының яртыһынан да аҙырағын бирә. Мал аҙығының ҡалған өлөшө кукуруз, тамыраҙыҡтар, ҡуҙаҡлы культуралар һәм сәселгән үлән иҫәбенә алына, улар сәсеүлектәрҙең һәр дүртенсе гектарын биләй. Республика сәнәғәте карбамид, аҡһым-витамин ҡатнашмалары, ылыҫ оно менән тәьмин итә. Малсылыҡта шулай уҡ шәкәр заводтары ҡалдыҡтары — һығынды, дөйөм туҡланыу предприятиелары ҡалдыҡтары файҙаланыла. Башҡортостанда һыйыр малдарын үрсетеү малсылыҡтың төп тармағын тәшкил итә. Ҙур ҡалалар янында ит-һөт малсылығы яңы һауған һөт менән тәьмин итеүгә махсуслашҡан, ә ҡаланан алыҫ ятҡан урындарҙа һөттән май яҙалар, сыр эшләйҙәр, ә ҡайһы бер ерҙә һөт консервалары һәм һөт порошоктары етештерәләр. Сусҡасылыҡты үҫтереүҙә унан ит һәм ыҫланған ит алыу төп йүнәлеш булып тора. Һарыҡсылыҡ иһә ярым нәҙек һәм нәҙек йөнлө һарыҡ аҫрау йүнәлешендә үҫтерелә. Кәзәләр мамыҡ һәм һөт бирә, кәзә мамығынан бына тигән итеп шәл бәйләйҙәр. Ҡошсолоҡто үҫтереүгә күп йәһәттән ҡалаларҙың байтағы эргәһендә ҙур-ҙур ҡошсолоҡ фабрикалары төҙөү булышлыҡ итте. === Йылҡысылыҡ === Йылҡысылыҡ менән умартасылыҡ Башҡортостан ауыл хужалығының үҙенсәлекле тармағы. Аттар егеү өсөн, һөт һәм һуғым малы итеп тә аҫрала. Йылҡы итенән әҙерләнгән ҡаҙылыҡ һәм ҡарта, тултырмалар башҡорттарҙа затлы ризыҡтар иҫәбенә инә. Башҡорт аттары бер миҙгелдә 1600—1800 литр (ә ҡайһы берҙәре 3000 литрға тиклем) һөт бирә ала, унан шифалы эсемлек — ҡымыҙ яһайҙар. Республиканың көнбайыш дала райондарында дөйөм Рәсәй әһәмиәтендәге климат-ҡымыҙ шифаханалары булдырылған, унда үпкә шеше ауырыуҙары дауалана. === Умартасылыҡ === XVIII быуатта уҡ әле танылған географ һәм тарихсы П. И. Рычков, умартасылыҡ Башҡортостан ауыл хужалығының «иң яҡшы һәм табыш бирә торған» тармағы, тип билдәләгән. Хәҙерге ваҡытта бында Рәсәйҙә булған бөтә умарта күстәренең ун биштән бер өлөшө тупланған. Республиканың күп ауыл хужалығы предприятиелары умартасылыҡ менән шөғөлләнә. Бында умартасылыҡтың ғилми-тәжрибә базаһы бар, яһалма балауыҙ етештереү ойошторолған, шулай уҡ тармаҡ өсөн юғары әҙерлекле белгестәр тәрбиәләнә. Илдә умартасылыҡ кәрәк-яраҡтары етештереүсе ике заводтың береһе Стәрлетамаҡта урынлашҡан. Республикала умартасылыҡты үҫтереү өсөн тәбиғәт шарттары иҫ киткес уңайлы — урмандарында һәм туғайҙарында 380 төргә тиклем баллы сәскә үҫә, шул иҫәптән 0,8 млн га ер биләп торған йүкә ағасы сәскәһенән алынған балға ни етә. 300 мең га тәшкил иткән ҡарабойҙай, [[көнбағыш]], [[туҡранбаш]], [[люцерна]], емеш-еләк, йәшелсә һәм башҡа баллы сәскә үҫемлектәре лә умартасылыҡтың табышлы булыуы өсөн уңайлы шарттар тыуҙыра. Республикала ғәжәп күп төрлө сәскәләр башҡорт балына иҫ киткес хуш еҫ һәм ҡабатланмаҫ тат бирә. Шуға ла уның башҡорт балы тигән даны бар, халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә һәм йәрминкәләрҙә ул күп тапҡыр миҙалдар һәм грамоталар яуланы. Умартасылыҡтың башҡа продукцияһы ла: балауыҙ, умарта елеме (прополис), инә ҡорт һөтө лә киң һорау менән файҙалана. == Яғыулыҡ-энергетика комплексы == Башҡортостан сөнәғәтенең төп үҙенсәлектәренең береһе — үҫешкән яғыулыҡ-энергетика комплексы. Хеҙмәттең дөйөм Рәсәй территориаль бүленешендә республика эре яғыулыҡ-энергетика базаһы булып сығыш яһай. Республиканың яғыулыҡ-энергетика комплексы үҙенең структураһы яғынан арыу уҡ күп төрлө. Ул нефть, газ, һоро күмер сығарыу һәм эшкәртеүҙе, йылылыҡ һәм электрэнергияһы етештереүҙе, торба үткәргестәр һәм электр тапшырыу линия-ларының күп тармаҡлы селтәрен эсенә ала. Уларҙың күбеһе дөйөм Рәсәй күләмендәге әһәмиәткә эйә. === Нефть сығарыу сәнәғәте === Башҡортостан — илдең төп [[нефть]] сығарыу райондарының береһе. [[1997]] йылда уның өлөшөнә бөтә [[Рәсәй]]ҙә сығарылған нефттең 9,1%-ы тура килде. Әгәр шул йылда ил буйынса дөйөм алғанда халыҡтың йән башына 2 тонна нефть тура килһә, Башҡортостанда ул 3,4 тонна булды. Нефть сығарыу республикала ғына түгел, бөтә [[Урал]] — [[Волга]] төбәгендә [[1932]] йылда хәҙерге [[Ишембай]] ҡалаһы урынлашҡан ерҙән башлана. 1944 йылда Туймазы ятҡылығы асыла. 50-се йылдар уртаһынан [[Шкапов]], ә 50-се йылдар аҙағынан Саҡмағош һәм [[Арлан нефть ятҡылығы|Арлан]] ятҡылыҡтар төркөмө файҙаланыла башлай. 60-сы йылдарҙа нефтте [[Өфө]] янынан да табалар. Нефть сығарыу сәнәғәтен үҫтереү Башҡортостан индустрияһының тармаҡ структураһында тәрән ыңғай үҙгәрештәр тыуҙырҙы, күп тармаҡлы комплекс барлыҡҡа килде. Ул нефть сығарыу тармағына нигеҙләнде. Ошо беренсе дәрәжәләге әһәмиәткә эйә булған тармаҡҡа сәнәғәттең бында элек эшләп килгән тармаҡтары яраҡлаштырылды. Хәҙерге Башҡортостан хужалығының энергетика, [[нефть]] эшкәртеү, нефть химияһы һәм машиналар эшләү кеүек мөһим тармаҡтары тап бына нефть сығарыу базаһында барлыҡҡа килде һәм киң үҫеш алды. Республика хужалығының башҡа күп тармаҡтарында ла нефть сығарыу сәнәғәтенең ыңғай йоғонтоһо сағыла. [[Ишембай]], [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]], [[Туймазы]], [[Нефтекама]], [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаларының, шулай уҡ ҡала тибындағы тиҫтәләрсә ҡасабаларҙың барлыҡҡа килеүе «ҡара алтын» сығарыу һәм эшкәртеү менән бәйләнгән. Транспорт та тамырҙан үҙгәреш кисерҙе. Нефть эҙләгән ваҡытта байтаҡ ҡына яңы минераль ресурстар (тәбиғи газ, таш күмер, [[аш тоҙо]], шифалы һыу ҡатламдары, бромлы һәм йодлы тәрән ер аҫты һыуҙары һ. б.) асылды, улар сәнәғәттең сеймал базаһын һәм шифахана-курорт учреждениеларының дауалаусы факторҙарын ишәйтте. 50-се йылдар уртаһында Башҡортостан [[нефть]] сығарыу күләме буйынса илдең иҫке, иң ҙур нефть эшкәртеү төбәге [[Әзербайжан ССР]]-ын уҙып, [[СССР]]-ҙа беренсе урынға сыҡты. [[1967]] йылда республикала нефть сығарыу иң ҙур күләмгә (47,8 млн т) еткерелде. Әммә ятҡылыҡтар ярлылана барыу һөҙөмтәһендә артабан нефть сығарыу кәмей башланы. Бөгөн иһә Башҡортостан, йылына 14 млн т нефть сығарып, [[Төмән өлкәһе]]нән һәм [[Татарстан]] артынан бара. Республикала нефть сығарылған бөтә осорҙа ер ҡуйынынан 1,5 млрд т нефть алынған. Шуға күрә файҙаланылыусы күп кенә нефть ятҡылыҡтары (иң ҙурҙары — Туймазы, Шкапов һәм Арлан) ныҡ ҡына һайыҡты. Ләкин бынан Башҡортостандың нефть промыслаларының ғүмере бөттө йәки бөтөп бара, тип һығымта яһарға ярамай. Юғары дәрәжәлә үҙләштереүгә ҡарамаҫтан Башҡортостан Республикаһы территорияһы яңы нефть ятҡылыҡтарын асыу әсән арыу уҡ яҡшы перспективалы итеп ҡылыҡһырлана. Күптән түгел асылған шаҡтай ҙур Илеш нефть ятҡылығы бының асыҡ миҫалы. Нефть эҙләү яңынан-яңы майҙандарҙа һәм ер аҫтының тәрәнерәк ҡатламдарында алып барыла. Башҡортостан Республикаһының нефть сығарыу сәнәғәте бик ҡатмарлы хужалыҡ, ул «Башнефть» нефть акционерҙар компанияһы (АНК) итеп ойошторолдо. Уның төп быуындарын нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереү менән шөғөлләнеүсе нефть һәм газ сығарыу идаралыҡтары (НГДУ), нефть запастарын тулыландырыу эшен башҡарыусы геология-эҙләнеү конторалары (ГПК), йылына йөҙҙәрсә разведка һәм эксплуатация скважиналары быраулаусы быраулау эштәре идаралыҡтары (УБР) тәшкил итә. «[[Башнефть]]<nowiki/>» компанияһы составында нефттең эйәрсән газын йыйыу һәм уны ҡулланыусыларға ебәреү өсөн әҙерләү эше менән шөғөлләнеүсе «Башнефтегазпром» идаралығы бар. «Башнефть» АНК-һы [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]] һәм [[Нефтекама]] ҡалаларында нефть промыслаһы ҡорамалдары заводтарын үҙ эсенә ала, был заводтар АНК-ның ҡорамалдарға һәм уларға запас өлөштәргә булған ихтыяжын ҡәнәғәтләндереү әсән төҙөлгән. [[Стәрлетамаҡ]]та скважиналар быраулағанда ҡулланылыусы онтаҡ хәлдәге балсыҡ эшләп сығарыусы нефть махсус материалдар заводы эшләй. Бик киң территорияны биләгән технологик процестарҙы хеҙмәтләндереү әсән АНК-ның элемтә һәм авто-транспорт идаралыҡтары, төбәк мәғлүмәт үҙәге бар. «Башнефть» ғилми-техник базаһы эсенә инженерлыҡ-иҡтисади тикшеренеүҙәр һәм нормативтар үҙәге, махсуслашҡан ғилми-тикшеренеү һәм проект институттары инә, улар ятҡылыҡтарҙы үҙләштереү проекттары төҙөү, нефть эҙләү эштәрен нигеҙләү, нефть сығарыуҙың иң һөҙөмтәле ысулдарын эшләү һәм ҡулланыуға индереү менән шөғөлләнә. АНК-ға төҙөлөш һәм ремонт эш-тәренә бик күп көс һәм аҡса һалырға тура килә, сөнки ятҡылыҡтар иҫкереү менән уларҙағы нефть, газ һәм һыу үткәргестәр, һурҙырыу станциялары һәм башҡа йыһаз-ҡорамалдар иҫкерә, туҙа, яраҡһыҙға әйләнә. Шуға күрә «Башнефть» АНК-һының шаҡтай киң тармаҡлы төҙөлөш-мон-таж предприятиелары бар, улар Өфө һәм Ҡандра төҙөлөш-монтаж фирмаһы итеп берләштерелгән. "Башнефт"тә эшләүселәр тиҫтәләрсә ҡалала һәм ҡала тибындағы ҡасабаларҙа, йөҙләгән ауылда йәшәй. Уларҙың бер өлөшө хатта күсмә тормош алып бара — үҙҙәренең йәшәгән урындарынан алыҫта эшләй. Шуға күрә, тармаҡҡа үҙ хеҙмәтләндереү әлкәһен булдырырға кәрәк. «Башнефть» сауҙа фирмаһы, «Мир», Цюрупа исемендәге һәм «Родина» агрофирмалары ошо эш менән шөғөлләнә лә — йәшелсә, картуф һәм башҡа аҙыҡ-түлек менән тәьмин итә. Компанияның составында илленән ашыу мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениеһы, ике тиҫтә ял базаһы, шифахана-профилакторий, пансионат, унға яҡын пионер лагеры, егерме техник, мәҙәниәт йорто, клубтар һәм 1 млн квадрат метрҙан ашыу майҙанда торлаҡ йорттар иҫәпләнә. һәр НГДУ-ның үҙенең уҡыу-курс комбинаттары бар. Республиканың башҡа бер генә тармағында ла шул тиклем ныҡ үҫешкән һәм киң йәйелдерелгән социаль-мәҙәни хеҙмәтләндереү селтәре юҡ. «Башнефтеснаб» филиалы «Баш-нефть» предприятиеларын матди-техник тәьмин итеү менән шөғөлләнә. АНК-ның бер нисә филиалы башҡа төбәктәрҙә урынлашҡан, Башҡортостан Республикаһы нефтселәре нефть продукттарын һатыу һәм кәрәк продукттарҙы алыу өсөн улар менән тығыҙ бәйләнеш тота. === Газ сәнәғәте === Башҡортостанда газ сәнәғәте ҙур үҫеш алды. Нефть менән бергә скважиналарҙан эйәрсән газ да сыға. Туймазы һәм Приют газ эшкәртеү заводтарында унан шыйыҡ газ, газ бензины һәм ҡоро газ айырып алына. Шыйыҡ газ нефть химияһында сеймал итеп, транспортта бензин урынына, ә нефть эшкәртеүҙә газ бензины сифатында файҙаланыла, ҡоро газ иһә ҡала һәм ауылдарға яғыулыҡ итеп ебәрелә. Республиканың төньяҡ-көнсығышында һәм Күмертау ҡалаһы тирәһендә урынлашҡан ҙур булмаған газ ятҡылыҡтарынан да бер ни тиклем газ алына. Янар газдың етмәгән өлөшөн Башҡортостан Рәсәйҙең башҡа төбәктәренән килтертә. Башҡортостан Республикаһында газды йыллыҡ ҡулланыу күләме 14 млрд м³-ҙан ашыу тәшкил итә. Газ үткәргестәр ҡороу киң ҡолас менән алып барыла. Магистраль газ үткәргестәрҙән ситтә ятҡан ауылдар газ эшкәртеү заводтарынан махсус цистерналарҙа һәм баллондарҙа килтерелгән шыйыҡландырылған газдан файҙалана. Ҡайһы бер ҡалаларҙа 10-ға яҡын газ тултырыу станцияһы булдырылған. Ҡала һәм ауылдарға газ индереү буйынса Башҡортостан Республикаһы Рәсәйҙә беренсе урындарҙың береһен алып тора. === Күмер сәнәғәте === Халыҡ йәшәгән пункттарға газ индереү Башҡортостан халҡының көнкүреш кимәлен күтәреүҙә һәм һауаны сәләмәтләндереүҙә мөһим фактор булып тора. 50-се йылдарҙан алып Башҡортостанда күмер сәнәғәте үҫешә башлай. Күмертау ҡалаһы эргәһендә Көньяҡ Урал һоро күмер бассейнының Бабай ятҡылығы асыҡ ысул менән эшкәртелә. «Башкируголь» берекмәһе Ырымбур әлкәһенең Түл-гән ятҡылығында һоро күмер сығарыу менән шөғөлләнә. Сығарылған күмерҙең бер өлөшө [[Күмертау ТЭЦ-ы]]нда файҙаланыла. Күмер дымлы һәм кәүшәк, калориялылығы түбән. Уны ташыу әсән брикетлау талап ителә. Күмертау брикет фабрикаһы ошо маҡсатта төҙөлдө. Һуңғы йылдарҙа һоро күмер брикеттары, конкурентлыҡҡа һәләте түбән булыу сәбәпле, киң һорау менән файҙаланылмай башланы. Шуға күрә күмер сығарыу күләме ҡыҫҡартылды. Башҡортостан һоро күмерҙәренең битумға бай булыуы уларҙың ыңғай яғы булып тора. Уларҙы энергохимик эшкәрткәндә янар газ, шыйыҡ яғыулыҡ, ашламалар, дуплау материалдары, тау балауыҙы, адсорбент (атмосфера һәм һыуҙы бысратыусы һәр төрлө матдәләрҙе үҙенә йотоусы) һәм башҡа күп нәмәләр алырға мөмкин. Республиканың төньяҡ-көнбайышында нефть скважиналары быраулағанда таш күмер ҡатламдары асылды. Уларҙың ҡеүәте 7—15 м, урыны менән 25 метрға етә. Был ҡатламдар ер өҫтөнән 900 метрҙан ашыу тәрәнлектә ята. Мәҫәлән, Канада менән Бельгияла 1300—1500 м тәрәнлектәге шахталар бар, ә Донбасста 1000 м һәм унан да тәрәнерәк шахталарҙа күмер ҡатламдары үҙләштерелә. Күмертау карьеры эшкәртелеп бөттө, әммә боҙолған ерҙәрҙе 733 га майҙандағы һәм 160 м тәрәнлектәге карьерҙы, 807 га ерҙә 30— 40 м тау ҡатламдары өйөмдәрен хужалыҡ әйләнешенә индереү буйынса эште тамамларға кәрәк. Был ҙур соҡорға һыу ебәреләсәк һәм 50 га майҙанда һыу һаҡлағыс барлыҡҡа киләсәк. Карьерҙың битләүҙәрендә ағас һәм ҡыуаҡтар ултыртыласаҡ, күп йыллыҡ үләндәр сәселәсәк. Күмер брикеты фабрикаһының саңды тотоп ҡалыусы фильтрҙарҙы йыуҙырғанда барлыҡҡа килгән шлам махсус һыйышлыҡтарға ебәрелә, унан өйөмдәргә өйөлә. === Электр энергетикаһы === [[Файл:Yumaguzino Dam.jpg|thumb|[[Йомағужа ГЭС-ы]]]] Башҡортостан ҡеүәтле электр энергетикаһына эйә. Республикала ҙур күләмдә табылған яғыулыҡ, хужалыҡтың динамикалы үҫеше, уның электр энергияһына ихтыяжы артҡандан-арта барыуы электр энергетикаһын үҫтереүгә булышлыҡ итте. Уны етештереү, тотош илдәге кеүек, өҙлөкһөҙ үҫте. Иҡтисад көрсөклөгә йылдарында ул һиҙелерлек кәмене. 1996 йылда 26,4 млрд кВтсәғ. энергия етештерелгән. Уның 97%-ы йылылыҡ, ә 3%-ы гидравлик электр станциялары тарафынан эшләп сығарылған. Башҡортостанда 12 электр станцияһы эшләй, уларҙың береһе — ГЭС, ҡалғандары йылылыҡ станциялары, улар мазут һәм янар газ файҙаланып эшләй. Бөтә электр станциялары үҙ-ара электр тапшырыу линиялары менән тоташҡан һәм шуның менән республиканың берҙәм энергетика системаһына («Башкир-энерго» акционерҙар йәмғиәте) берләшкән. Ҡарман ГРЭС-ы — Башҡортостандың иң ҙур йылылыҡ электр станцияһы (ҡеүәте 1,8 млн кВт). Ҡалған йылылыҡ электр станциялары йылылыҡ электр үҙәктәрҙән (ТЭЦ) ғибарәт. Улар электр энергияһы ғына түгел, ә быу һәм ҡайнар һыу рәүешендә йылылыҡ энергияһы ла етештерә. Технологик ихтыяждарға күп йылылыҡ ҡулланыусы нефть эшкәртеү, химия һәм нефть химияһы предприятиеларының киң ҡолас менән үҫтерелеүе Башҡорт-останда ТЭЦ-тарҙың да ҡырҡа өҫтөнлөк алыуы әсән шарт булды. Йылылыҡ биреү буйынса «Башкир-энерго» Рәсәйҙә икенсе урынды ("Мосэнерго"нан ҡала) алып тора, ә электр энергияһы етештереү буйынса Рәсәйҙәге 73 энергетика системаһының беренсе тиҫтәһе иҫәбенә инә. ТЭЦ-та 1 кВтсәғ электр энергияһы етештереүгә тотонолған сы-ғымдар ғәҙәттәге йылылыҡ станция-ларындағыға ҡарағанда 2—2,5 тапҡырға аҙыраҡ, сөнки яғыулыҡтың бер өлөшө йылылыҡ етештереүгә китә. Шуға күрә Башҡортостандың йылылыҡ электр станциялары уңайлы техник-иҡтисади күрһәткестәр менән ҡылыҡһырлана: уларҙа 1 кВтсәғ электр энергияһы етештереүгә сағыштырмаса аҙыраҡ яғыулыҡ тотонола, уларҙа етештерелгән электр һәм йылылыҡ энергияларының үҙҡиммәте Рәсәй буйынса уртаса кимәлдән байтаҡҡа түбәнерәк. Шуныһы ла мөһим, йылылыҡ электр үҙәктәре башлыса яғыулыҡ сығарылған урындан ситтә — электр станцияһы һәм йылылыҡ күп тотонолған Өфөлә, Салауатта, Стәрлетамаҡта, Благовещенскиҙа урынлашҡан. Ҡалған ике ТЭЦ һәм ГРЭС күмер һәм нефть сығарылған ерҙә (Күмертау, Ишембай һәм Ҡарманда) төҙөлгән. Башҡортостан энергетика системаһы Урал һәм Волга буйы әлкәләре һәм республикаларының энергетика системалары менән тығыҙ бәйләнештә эшләй һәм Рәсәйҙең Европа өлөшө берҙәм энергетика системаһының бер быуынын тәшкил итә. 1996 йылда, мәҫәлән, «Башкирэнерго» Башҡортостанға яҡын ятҡан Удмуртияға һәм Пермь әлкәһенә 6165 млн кВтсәғ. электр энергияһы бирҙе һәм республиканың электр станцияларынан алыҫ ерҙәрҙәге ихтыяжды ҡәнәғәтләндерер әсән Та-тарстандан, Ырымбур, Силәбе һәм Свердловск әлкәләренән 5911 млн кВтсәғ. электр энергияһы алды. Был ике һан Башҡортостандың әүҙем электр балансы бар, йәғни электр энергияһын күрше төбәктәрҙән алғанға ҡарағанда ситкә күберәк бирә тигәнде аңлата. 1997 йылда «Башкирэнерго» акционерҙар йәмғиәтенә «иң динами-калы һәм баланслы үҫешкән әсән» «Рәсәйҙең иң яҡшы предприятиеһы» дипломы бирелде. «Башкирэнерго» үҙенең етештереү потенциалын ишәйтеүҙе, техник-иҡтисади күрһәткестәрен яҡшыртыуҙы, конкуренцияға һәләтлелеген нығытыуҙы дауам итә. Электр техникаһы ҡорамалдары паркын камиллаштырыу, бөтә быуындарының ышаныслы һәм һаҡсыл эшләүен яҡшыртыу менән бер рәттән «Башкирэнерго» акционерҙар йәмғиәте Ҡарман ГРЭС-ының ҡеүәтен үҫтереү һәм Өфөлә 5-се ТЭЦ-ты төҙөү эштәрен дә алып бара. 500 кВтсәғ юғары вольтлы «Буй — Өфө» линияһын төҙөү тамамланып килә, ул Ҡарман ГРЭС-ының арзаныраҡ электр энер-гияһын республика баш ҡалаһына ебәрергә мөмкинлек бирәсәк. Йылылыҡ электр станциялары һәм ҡаҙан цехтары һауаға көкөрт, азот, углерод окиселдарын, зарарлы ауыр металдар сығара. Ер атмосфераһында ошо бысраҡ ҡалдыҡтар юл ҡуйылған сиктән ашып китмәһендәр әсән, саң һәм газ хәлендәге ҡалдыҡтар төтөн сығарғыс торбалар аша һауала таратыла. Республиканың ҡайһы бер электр станцияларында торбаларҙың бейеклеге 400 м һәм унан да артығыраҡ. ТЭС мейестәрендә мазут яндырғанда уларҙың мөрйә торбалары көкөртлө ангидритты һәм азот окиселдарын һауала 1,5 мең км араға тарата ала. Был ҡалдыҡтар һыу пары менән реакцияға инеп, кислота ямғыры булып ергә яуа. Бындай ямғыр бик киң майҙанда ауыл хужалығы сәсеүлектәренә, урмандарға, тупраҡҡа, хайуандар донъяһына, кешеләрҙең һаулығына ҙур зыян килтерә. Республика электр энергетикаһы гидроэнергетика ресурстарын үҙләштереү иҫәбенә үҙенең ҡеүәтен һиҙелерлек үҫтерә ала. Башҡортостан йылғаларында тупланған энергия запасы 1,5 млн кВт тип баһалана. Был йәһәттән Ҡариҙел йылғаһы иң ҡеүәтле һәм файҙаланыу әсән сағыштырмаса һөҙөмтәле гидроэнергия сығанағы булып иҫәпләнә. Унда 50-се йылдарҙа 166 мең кВт ҡеүәтле Павловка ГЭС-ы төҙөлдө. Стәрлетамаҡ, Салауат, Ишембай, Мәләүез һәм Күмертау ҡалаларын һыу менән тәьмин итеүҙе яҡшыртыу маҡсатында Ағиҙел йылғаһының үрге ағымында Йомағужа һыу һаҡлағысы һәм 45 мең кВт ҡеүәтле гидроэлектр станцияһы төҙөлә башланы. Ҙур булмаған ГЭС Нөгөш һыу һаҡлағысында ла бар. Бәләкәйерәк йылғаларҙа ҙур булмаған гидроэлектростанциялар төҙөй башланылар, Белорет районында Үҙән ГЭС-ы (Үҙән йылғаһында) сафҡа индерелде лә инде; Әлшәй районында Ыҫлаҡ (Ҡорҫаҡ йылғаһында) һәм Мәсетле районында Ыҡ йылғаһында ГЭС-тар төҙөлә башланы. Республика электр тапшырыу линияларының ҡуйы селтәре менән солғап алынған. Уларҙың оҙонлоғо, дөйөм алғанда, Ер шарын экватор буйынса ике тапҡыр уратып алырға етә. == Машиналар эшләү комплексы == Машиналар эшләү комплексы, халыҡ хужалығының бөтә тармаҡтарын машиналар, ҡорамалдар һәм приборҙар менән тәьмин итеп, етештереүҙе тиҙләтеүҙә, хеҙмәт етештереүсәнлеген күтәреүҙә, тотош илдең һәм уның райондарының иҡтисади һәм социаль үҫешен тәьмин итеүҙә бик мөһим роль уйнай. Машиналар эшләү комплексы республиканың бөтә тармаҡ-ара комплекстары араһында продукцияһының ҡиммәте буйынса — өсөнсө, ә эшселәренең һаны буйынса беренсе урынды биләй. Ҡорамалдарға һәм машиналарға урында һорауҙың үҫә барыуы, шулай уҡ бында юғары һөҙөмтәле яғыулыҡ һәм энергия менән тәьмин итеү системаһы, машиналар эшләү тармағы өсөн бик кәрәкле пластмассалар, резина-техник һәм лак-буяу әйберҙәре һәм техник быяла етештереү пред-приятиеларының булыуы республикала машиналар эшләү заводтарын урынлаштырыу өсән уңайлы ерлек булды. Республикала фәнни-конструкторлыҡ учреждениеларының һәм машиналар эшләү тармағы әсән кадрҙар әҙерләүсе уҡыу йорттарының киң селтәре булыуы ла бик мөһим ине. Комплекс 130 предприятиены эсенә ала. Уларҙың күп өлөшө нефть, газ сығарыу һәм эшкәртеү тармағын техника менән тәьмин итеүгә бәйләнгән. Предприятиеларының дөйөм һаны һәм иҡтисади әһәмиәте яғынан улар Башҡортостан машиналар эшләү сәнәғәтендә иң алдынғы урындарҙың береһен алып тора. === Нефть сәнәғәте өсөн ҡорамалдар һәм аппаратура === Октябрьскийҙә, [[Ишембай]]ҙа, [[Нефтекама]]ла һәм [[Стәрлетамаҡ]]та нефть промыслалары өсөн ҡорамалдар һәм аппаратура эшләп сығарыла, улар республикала ғына файҙаланылып ҡалмай, [[Рәсәй]] һәм БДБ-ның башҡа төбәктәренә лә оҙатыла. [[Өфө]] һәм [[Туймазы]] заводтарында [[нефть]] һәм [[газ]] ятҡылыҡтарын эҙләү һәм скважиналарҙы тикшереү өсөн кәрәкле геофизик һәм геологик приборҙар кеүек продукция ла киң һорау менән файҙаланыла. Торба үткәргестәр транспорты ихтыяжы өсөн [[Стәрлетамаҡ]]та һәм [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещенск]]иҙа торба һалғыстар һәм торба үткәргес арматуралары (келә, бик, ҡапҡастар) етештереү үҙләштерелде. [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]]ҙә «Блокжилкомплект» акционерҙар йәмғиәте эшләй, бындай предприятиелар Рәсәйҙә лә һирәк осрай әле. Уның продукцияһы (шассиҙа — күсмә (мобиль) биналар һәм шассиһыҙ даими (стационар) биналар: йылылыҡ, канализация, электр ҡорамалдары менән тәьмин ителгән дөйөм ятаҡтар, ашханалар, һаулыҡ һаҡлау пункттары, магазиндар һ. б. ш.) ҡала һәм ауылдарҙан алыҫ урынлашҡан нефть, газ һәм башҡа файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтарын үҙләштергәндә һәм файҙаланғанда алмаштырғыһыҙ булып тора. «Салауатнефтемаш» ғилми-етештереү берекмәһе [[Рәсәй]]ҙә нефть һәм газ эшкәртеү заводтары өсөн ҡорамалдар етештереүсе иң ҙур предприятиеларҙың береһе. Туймазы «Химмаш» һәм Күмертау «Нефте-химмаш» (Маячный ауылы) заводтары химия һәм нефть химияһы сәнәғәтен технологик ҡорамалдар менән тәьмин итә. Төҫлө металлургия рудниктары һәм предприятиелары әсән ҡорамалдар «Горнас» (Өфө) һәм [[Баймаҡ]]та [[Ш. Хоҙайбирҙин]] исемендәге машиналар эшләү заводтарында етештерелә. Күптәнге «Горнас» заводы ҡом һәм тупраҡ насостары эшләп сығарыуға, ә Баймаҡтағы завод тау ҡорамалдары өсөн запас частар етештереүгә махсуслашҡан. === Ауыл хужалығы машиналары === Республикала сәнәғәттең башҡа ҡайһы бер тармаҡтары өсөн дә технологик ҡорамалдар етештерелә. Учалыла, мәҫәлән, «Лесмаш» заводы эшләй, [[Стәрлетамаҡ]]та — еңел сәнәғәт өсөн, [[Дәүләкән]]дә он тартыу предприятиелары осон ҡорамалдар етештерелә. Республика иҡтисадында мөһим роль уйнаған ауыл хужалығын техника менән тәьмин итеү маҡсатында ауыл хужалығы машиналары эшләү тармағы үҫтерелә. 80-се йылдарҙа [[Нефтекама]]ла «Башсельмаш» заводы төҙөлдө, ул тупраҡҡа минераль ашламалар һәм эзбиз индереү әсән машиналар, шулай уҡ трактор тағылмалары, сәскестәр һ. б. ш. эшләп сығара. [[Бәләбәй]]ҙәге «Бәлсельмаш» малсылыҡ фермалары әсән ҡорамалдар, «Өфөсельмаш» малсылыҡ биналарын елләтеү өсөн вентиляторҙар етештерә. Дәүләкәндә мал аҙығы етештереү машиналары эшләп сығарыла. Стәрлетамаҡта умартасылыҡ инвентары етештереүсе завод эшләй. Белорет трактор рессоралары һәм пружиналар заводы ла ауыл хужалығы машиналары эшләү предприя-тиелары төркөмөнә ҡарай. Республиканың эшләп килгән ху-жалыҡ тармаҡтарын техника менән тәьмин итеүсе беҙ үрҙә ҡылыҡһырлап үткән машиналар эшләү сәнәғәте аҡрынлап барлыҡҡа килде һәм эшләп сығарған продукцияға һорау арта барған һайын нығына барҙы. Әммә был [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында фронтҡа яҡын төбәктәрҙән эвакуацияланған предприятиеларҙы республикала урынлаштырыуға ҡағылмай. Эвакуацияланған предприятиелар араһында машиналар эшләү заводтары ла байтаҡ ине (Ишембайҙа һәм Стәрлетамаҡта урынлаштырылған быраулау һәм нефть машиналары эшләү заводтары, Стәрлетамаҡта станоктар эшләү, Өфөлә кабель заводы һәм оборона әһәмиәтендәге бер нисә предприятие). Башҡортостан машиналар эшләү сәнәғәтенең үҫешендә икенсе һикереш 70—80-се йылдарҙа яһалды. Шуның һөҙөмтәһендә 1970—1985 йылдарҙа машиналар эшләү тармағының тулайым продукцияһы республикала 5 тапҡыр, ә [[СССР]]-ҙа 3,5 тапҡыр үҫте. Башҡортостанда машиналар эшләү тармағы үҫешенең ҡыҙыу осоро, нефть, газ һәм һоро күмер ятҡылыҡтарының запасы ярлыланыу сәбәпле, уларҙы сығарыу күләменең ҡырҡа кәмеү ваҡытына тура килде. Шуға бәйле рәүештә, машиналар эшләү кеүек күп хеҙмәт талап иткән тармаҡтың ҡеүәттәрен үҫтереү кәрәклеге ҡырҡа рәүештә алға баҫты. Быны ғәмәлгә ашырыу нефть һәм газ сығарыу тармаҡтарынан бушаған кешеләрҙе эш урыны менән тәьмин итергә мөмкинлек бирҙе. Сағыштырмаса ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә республикала автомобилдәр эшләүсе бер төркөм заводтар барлыҡҡа килде, улар, нефть машиналары эшләү тармағы кеүек үк, дөйөм Союз күләмендә Башҡортостан махсуслашҡан тармаҡ булып әүерелде. [[1971]] йылда Бәләбәйҙә Волжск автозаводы әсән деталдәр эшләп сығарырға тейешле «Автонормаль» заводы сафҡа индерелде. Уның артынса Октябрьскийҙа «Авто-прибор» заводы (хәҙер «Апри» акционерҙар йәмғиәте) эшләй башланы, ул автомобилдең эш режимын күҙәтеүсе приборҙар (спидометр, датчик, манометр һ. б. ш.), кабиналарҙы йылытыу һәм елләтеү әсән электр двигателдәре етештереүгә махсуслашҡайны. Был приборҙар [[Рәсәй]]ҙәге автомобиль заводтарына оҙатыла. 70-се йылдарҙың икенсе яртыһында Нефтекама үҙбушатҡыс автомобилдәр заводы (хәҙер — НефАЗ") эшкә башланы. Ул Кама, Мейәс, Түбәнге Новгород автозавод-тары шассийы нигеҙендә автоүҙбушатҡыстар, нефть продукттары, шыйыҡ ашламалар ташыу әсән автоцистерналар, ауыл хужалығы ихтыяждары әсән йөк автомобилдәре, нефтселәрҙе һәм газ сығарыусыларҙы хеҙмәтләндереүсе вахта автобустары, йөк автомобилдәренә тағылмалар эшләп сығара. Завод шулай уҡ ауыл хужалығы техникаһы етештереүҙе лә үҙләштерә. Эшләп сығарылған продукцияның юғары сифаты өсөн завод бер нисә тапҡыр халыҡ-ара бүләктәргә, шул иҫәптән [[1977]] йылда «Алтын Меркурий» призына, лайыҡ булды. [[Өфө]]лә уның 425 йыллығын байрам итеү алдынан троллейбустар эшләп сығарыу яйға һалынды. «Москвич-412» еңел автомобиленә двигателдәр етештереү 60-сыйылдарҙа уҡ әле Өфө моторҙар эшләү заводында (хәҙер «Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе» — УМПО) үҙләштерелгәйне. Хәҙер был моторҙар нигеҙҙә Ижевск еңел автомобилдәр заводына ебәрелә. Авиация моторҙары эшләү Өфөлә [[Бөйөк Ватан һуғышы]] алдынан башланғайны. Хәҙер иһә, Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе (УМПО) СУ һәм МИГ хәрби самолеттарына газ турбиналы двигателдәр етештерә. === Авиация тармағы === [[Файл:Helicopter in Kumertau.jpg|thumb|Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]] Күмертау авиация етештереү предприятиеһы ла (Күм АП П) шаҡтай дәрәжәлә Башҡортостан машиналар эшләү сөнәғәтенең йөҙөн билдәләй. Ул тыныс тормош верто-леттары — КА-32 (Камов конструкцияһы) эшләп сығара һәм уларҙы Көньяҡ Корея, АҠШ, Аргентинаға һата. Башҡортостанда авиация төҙөлөшө әсән комплектлау деталдәре һәм узелдары етештереүсе предприятиелар уңышлы эшләй (Өфө «Гидравлика» агрегат предприятиеһы һәм Өфө агрегат производство берекмәһе). Башҡортостан һәр ваҡыт төҙөлөш эштәренең ҙур күләме менән айырылып торҙо. Был төҙөлөш машиналары етештереү тармағының барлыҡҡа килеүенә һәм үҫешенә булышлыҡ итте. Стәрлетамаҡ «Строймаш» заводы бына ярты быуаттан ашыу нигеҙ бағаналары ҡағыу әсән сүкештәр етештерә. Уларҙы төҙөлөштә ҡулланыу йорт, производство биналары һәм башҡа ҡоролмаларҙың нигеҙҙәрен һалғанда эште шаҡтай тиҙләтә һәм ул байтаҡ арзаныраҡҡа төшә. Күптән түгел заводта бульдозерҙар эшләп сығара башланылар. Туймазыла бетон бутау һәм бетон ташыу автомашиналары етештереү үҙләштерелде. 80-се йылдар аҙағында [[Белорет]]та механизацияланған ҡорамалдар, яйланмалар заводы сафҡа индерелде, ул электр дрелдәре, шымартыу машиналары, пневматик һөймәндәр, ҡырҡҡыс сүкештәр һ. б. ш. эшләп сығара. Завод продукцияһы Рәсәй менән БДБ-ла ғына түгел, ә [[Яҡын Көнсығыш]] һәм [[Европа]]ның байтаҡ илдәренә һатыла. Башҡортостанда киң төрҙәге продукция эшләп сығарыусы электр техникаһы сәнәғәте лә ҙур үҫеш алды. Түбән вольтлы электр двигателдәре, яҡтыртыу һәм телефон кабеле, һәр төрлө электр лампалары һәм башҡа күп продукция шулар иҫәбенә инә. «Өфөкабель», «Свет» (элекке электр лампалары заводы) «Электроаппарат», «Башэлектро-монтаж» предприятиелары һәм [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]]ҙағы «Низковольтник» заводы был тармаҡтың иң ҙур пред-приятиеларынан һанала. Элемтә саралары етештереүҙә Өфөләге «БЭТО концерны» акционерҙар йәмғиәте төп урынды алып тора. Ул электронлы автоматлаштырылған телефон станциялары, телефон коммутаторҙары һәм радиоалғыстар эшләп сығара. Автоматика приборҙары һәм саралары эшләп сығарыусы предприятиелар араһында Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе айырылып тора, ул илдә авиация машиналары эшләп сығарыусы иң ҙур завод булып һанала. Уның продукцияһы донъяның тиҫтәләгән илдәренә һатыла. Үҙ продукцияһын (биноклдәр, оптик прицелдар, монокулярҙар — ҡарау торбалары, медицина техникаһы изделиелары) сит илдәргә сығарыусы йәнә ҙур бер предприятие — Салауат оптика-механика заводы. [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының үҙендә үк етештерелгән юғары сифатлы быяланы файҙаланып эшләүсе был завод үҙ продукцияһын ҙур [[Конкуренция (иҡтисад)|конкуренция]] шарттарына бирешмәҫлек итә. === Станоктар эшләү === Башҡортостандың станоктар эшләү сәнәғәте металл һәм ағас эшкәртеү өсөн станоктар етештерә. [[Стәрлетамаҡ]]тың [[В. И. Ленин]] исемендәге станоктар эшләү заводы һанлы программа менән идара ителеүсе (ЧПУ) универсаль һәм махсус маркалы металл эшкәртеү станоктары етештерә. Был станоктар юғары сифаты һәм ҙур етештереүсәнлеге менән айырылып тора. Шуға ла, уны һатыу баҙары донъяның 70-тән ашыу илен үҙ эсенә ала. Ишембай станоктар заводы паркет һәм йышыу станоктары эшләп сығара. Машиналар эшләү предприятиеларының бер өлөшө, төп продукциянан тыш, ҡайһы бер көнкүреш, мәҙәни-көнкүреш тауарҙары, хужалыҡ кәрәк-ярағы етештерә. Мәҫәлән, УМПО «Урал», «Агрос» мотоблокта-ры, «Рысь», «Барс» ҡар саналары, һыу мотоциклдары, Өфө агрегат производство берекмәһе саң һурҙырғыстар һәм электр үтектәре, Өфө приборҙар эшләү берекмәһе «Ағиҙел» электр бритваһы, электр сәс бөҙрәләткестәр, эш ҡоралдарының төрлө йыйылмалары һ. б. ш. эшләп сығара. Шулай ҙа был тауарҙар төрө әлегә бик сикләнгән. Республикала әлеге көндә халыҡ ҡулланыу тауарҙары етештереүгә махсуслашҡан бер генә машиналар эшләү предприятиеһы ла юҡ. Баҙар мөнәсәбәттәре шарттарында машиналар эшләү сәнәғәте ауыр хәлдә тороп ҡалды. Был күп кенә машиналар эшләү предприятиелары продукцияһының [[Конкуренция (иҡтисад)|конкуренцияға]] һәләтһеҙ һәм сит илдә генә түгел, хатта үҙебеҙҙең илдә лә уларға һорауҙың сикләнеүе менән генә бәйле булманы. Республикала хәрби-сәнәғәт комплексы предприятиелары байтаҡ. Оборона продукцияһына заказдарҙың ҡырҡа кәмеүе сәбәпле, уны етештереү күләме лә ныҡ ҡыҫҡарҙы. Ҡеүәтле фәнни-техник потенциалы һәм юғары әҙерлекле белгестәре булған был предприятиеларҙы тыныс тормош продукцияһы етештереү юлына күсереү халыҡ ҡулланыу тауарҙары эшләп сығарыуҙы, ул тармаҡтарҙы заманса техника менән йыһазландырыуҙы, конкуренцияға һәләтле машиналар эшләү продукцияһы экспортын киңәйтеүҙе тәьмин итер ине. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, [[Рәсәй]]ҙә ХСК предприятиеларын конверсиялау программаһы әлеге көнгә тиклем эшләнмәгән. Шулай булғас, был предприятиеларҙы конверсиялауға дәүләт аҡса бүлмәй тигән һүҙ. Машиналар эшләү заводтарының ҡалдыҡтарында тирә-йүнгә нефть продукттары, иреткестәр, ауыр металдар һәм башҡа төрлө зарарлы матдәләр сығарып ташлана. Гальваник шлам тип аталған нәмә — иретеп йәбештергәндә, металға кислота һәм тоҙҙар менән тәьҫир иткәндә хасил булған ултырмалар етди экологик проблема тыуҙыра. Шлам — зарарлы матдә һәм уны зарарһыҙлау мәсьәләһе машиналар эшләү предприятиеларының күпселегендә аҙағына тиклем хәл ителмәгән. Шунлыҡтан ул, ҡағиҙә рәүешендә, көнкүреш ҡалдыҡтары бушатылған урынға ташыла, унан ер өҫтө һәм ер аҫты һыуҙарына эләгеүе мөмкин. == Ҡалалары == {{столбцы}} {{столбец|width=33%}} {|class='wide' |- | '''[[Өфө]]''' || {{Үҫә}} 1 077 719 |- | '''[[Стәрлетамаҡ]]''' || {{Үҫә}} 275 798 |- | '''[[Салауат]]''' || {{Төшә}} 154 884 |- | '''[[Нефтекама]]''' || {{Үҫә}} 135 540 |- | '''[[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский]]''' || {{Үҫә}} 111 551 |- | '''[[Белорет]]''' || {{Төшә}} 67 735 |- | '''[[Туймазы]]''' || {{Үҫә}} 67 088 |- | '''[[Ишембай]]''' || {{Үҫә}} 66 341 |- | '''[[Сибай]]''' || {{Төшә}} 62 669 |- | '''[[Күмертау]]''' || {{Төшә}} 62 284 |- | '''[[Мәләүез]]''' || {{Төшә}} 60 475 |} {{столбец|width=33%}} {|class='wide' |- | '''[[Бәләбәй]]''' || {{Төшә}} 59 683 |- | '''[[Бөрө (ҡала)|Бөрө]]''' || {{Үҫә}} 43 765 |- | '''[[Учалы]]''' || {{Төшә}} 37 762 |- | '''[[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]]''' || {{Үҫә}} 34 844 |- | '''[[Дүртөйлө]]''' || {{Төшә}} 31 152 |- | '''[[Яңауыл]]''' || {{Төшә}} 26 597 |- | '''[[Дәүләкән]]''' || {{Үҫә}} 24 069 |- | '''[[Шишмә]]''' || {{Үҫә}} 21 540 |- | '''[[Баймаҡ]]''' || {{Үҫә}} 17 710 |- | '''[[Межгорье (ҡала)|Межгорье]]''' || {{Үҫә}} 16 866 |- | '''[[Ағиҙел (ҡала)|Ағиҙел]]''' || {{Үҫә}} 15 932 |} {{столбцы/конец}} == Райондары == {{main|Башҡортостан Республикаһы биләмә ҡоролошо}} Башҡортостан Республикаһы составында 54 административ район, 21 ҡала, 2 ҡала тибындағы ҡасаба ([[Шишмә]] һәм [[Приют (Бәләбәй районы)|Приют]]), 828 ауыл биләмәһе һәм 4434 ауыл иҫәпләнә<ref>[http://www.bashstat.ru/BGDF/RB08/issWWW.exe/Stg/d000/i000003r.htm Административно-территориальное деление Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140409004318/http://www.bashstat.ru/BGDF/RB08/issWWW.exe/Stg/d000/i000003r.htm |date=2014-04-09 }}</ref><ref name="ВПН-2010">{{cite web|url=http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/7ba81d004e64acd68cc5ef21f378d622/Итоги+Всероссийской+переписи+населения+2010+года+по+Республике+Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HIrBpkf4|archivedate=2013-06-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180827045240/http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/7ba81d004e64acd68cc5ef21f378d622/%D0%98%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8%20%D0%92%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%202010%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B5%20%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD.pdf |date=2018-08-27 }}</ref>. [[Файл:Admin-map-Bashkiria-region.gif|410 px|right|thumb|Башҡортостан Республикаһы административ-территориаль бүленеше картаһы]] {| class="wikitable standard" !colspan=4|Муниципаль районы |- | align="center" | 1 | [[Әбйәлил районы]] | 28 | [[Ишембай районы]] |- | align="center" | 2 | [[Әлшәй районы]] | 29 | [[Ҡалтасы районы]] |- | align="center" | 3 | [[Архангел районы]] | 30 | [[Ҡариҙел районы]] |- | align="center" | 4 | [[Асҡын районы]] | 31 | [[Ҡырмыҫҡалы районы]] |- | align="center" | 5 | [[Ауырғазы районы]] | 32 | [[Ҡыйғы районы]] |- | align="center" | 6 | [[Баймаҡ районы]] | 33 | [[Краснокама районы]] |- | align="center" | 7 | [[Баҡалы районы]] | 34 | [[Күгәрсен районы]] |- | align="center" | 8 | [[Балтас районы]] | 35 | [[Кушнаренко районы]] |- | align="center" | 9 | [[Бәләбәй районы]] | 36 | [[Көйөргәҙе районы]] |- | 10 | [[Балаҡатай районы]] | 37 | [[Мәләүез районы]] |- | 11 | [[Белорет районы]] | 38 | [[Мәсетле районы]] |- | 12 | [[Бишбүләк районы]] | 39 | [[Мишкә районы]] |- | 13 | [[Бөрө районы]] | 40 | [[Миәкә районы]] |- | 14 | [[Благовар районы]] | 41 | [[Нуриман районы]] |- | 15 | [[Благовещен районы]] | 42 | [[Салауат районы]] |- | 16 | [[Бүздәк районы]] | 43 | [[Стәрлебаш районы]] |- | 17 | [[Борай районы]] | 44 | [[Стәрлетамаҡ районы]] |- | 18 | [[Бөрйән районы]] | 45 | [[Тәтешле районы]] |- | 19 | [[Ғафури районы]] | 46 | [[Туймазы районы]] |- | 20 | [[Дәүләкән районы]] | 47 | [[Өфө районы]] |- | 21 | [[Дыуан районы]] | 48 | [[Учалы районы]] |- | 22 | [[Дүртөйлө районы]] | 49 | [[Федоровка районы]] |- | 23 | [[Йәрмәкәй районы]] | 50 | [[Хәйбулла районы]] |- | 24 | [[Ейәнсура районы]] | 51 | [[Саҡмағош районы]] |- | 25 | [[Йылайыр районы]] | 52 | [[Шишмә районы]] |- | 26 | [[Иглин районы]] | 53 | [[Шаран районы]] |- | 27 | [[Илеш районы]] | 54 | [[Яңауыл районы]] |} == Ҡаҙаныштары == * 2019 йылда Башҡортостан спортты үҫтереү буйынса Рәсәйҙең иң яҡшы төбәге тип танылды һәм Милли спорт премияһына лайыҡ булды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1391119/ Башҡортостан спортты үҫтереү буйынса Рәсәйҙең иң яҡшы төбәге тип танылды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2019 йыл, 13 декабрь]{{V|13|12|2019}}</ref>. == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * Ахмедов Р. О реках, озерах и травах. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1988. * Башкирия туристская. Путеводитель. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1985. * Башкортостан сегодня. — Өфө: «Слово» нәшриәте, 1996. * Вахитов Р. Ш. Пчелы и люди. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1992. * Животный мир Башкортостана. — Өфө: Башҡ. «Китап» нәшр., 1995. * Иванов В. М., Петров Е. М. Башкирский государственный заповедник. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1965. * Кострин К. В. Нефть и газ на карте нашей Родины. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1967. * Красная книга Башкирской АССР. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1987. * Кучеров Е. В. Календарь природы Башкирии. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1984. * Кучеров Е. В. и др. Памятники природы Башкирии. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1974. * Кучеров Е. В., Мулдашев А. А., Галеева А. Х. Ботанические памятники природы. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1990. * Кучеров Е. В. По Южному Уралу. Путевые заметки биолога-натуралиста. — Өфө: «Слово» нәшриәте, 1996. * Марушин В. А. Вместе весело шагать. Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1988. * Марушин В. А. Где отдыхать уфимцам. Пять путешествий по реке Инзер. — Өфө: «Нур» нәшриәте, 1998. * Миркин Б. М., Наумова Л. Г., Куршаков С. В. Экология Башкортостана. Учебник для средней школы. — Өфө: Китап, 1999. * Павлов Б. Покушение на заветное. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1992. * Подземные дворцы Башкирии. Фотоальбом. — М.: Планета, 1984. * Попов Г. В. Леса Башкирии (их прошлое, настоящее и будущее). — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1980. * Природные ресурсы Башкирии и их охрана. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1975. * Путеводитель по Каповой пещере. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1969. * Рахимкулов М. Любовь моя — Башкирия. Литературно-краеведческие очерки. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1985. * Ремезов Н. В. Быль в сказочной стране. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1986. * Рычков П. И. Топография Оренбургской губернии. — Өфө: Китап, 1999. * Сидоров В. В. Исследователи края Башкирского. Век XVIII. — Өфө: Китап, 1997. * Словарь топонимов Башкирской АССР. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1980. * Фаткуллин Р. А. Природные ресурсы РБ и рациональное их использо-вание. — Өфө: Китап, 1996. * Хәйретдинов А. Ф. Рукотворные леса. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1984. * Хакимов Р. Г. Здесь Азия встречается с Европой. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1967. * Хисматов М. Ф. Башкирия моя. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1987. * Шакуров Р. 3. По следам географических названий. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1986. {{refend}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{навигация}} * {{БЭ2013|80048|Башҡортостан Республикаһы|автор=}}{{БЭ2013|93226 }} * [https://zen.yandex.ru/media/id/5a45ef67dcaf8e52667b371c/pervyi-vek-gosudarstvennosti-bashkortostan-5e6a12ae5935265c523d2d54?&utm_campaign=dbr ПЕРВЫЙ ВЕК ГОСУДАРСТВЕННОСТИ. Башкортостан. Сайт Яндекс-Дзен. 12.03.2020г.]{{ref-ru}}{{V|13|03|2020}} {{Portallink|Башҡортостан}} {{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}} {{Башҡортостан темаларҙа}} {{Башҡортостан}} {{ТӨРКСОЙ}} {{библиоинформация}} [[Категория:Башҡортостан]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһы республикалары]] 04l50itud7tm3wgrypvwwiay3khxbhb 0 8601 1307872 1271052 2026-10-29T15:08:43Z Айсар 10823 /* 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе), өҫтәмә мәғлүмәт 1307872 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''12 апрель''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 102-се ([[кәбисә йыл]]ында 103-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 263 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-04-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара {{Ер}} [[Ер]]: [[Йыһан]]ға кеше осҡан көн. * Авиация һәм космонавтика көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Боливия}}: Балалар көнө. * {{Флагификация|Либерия}}: Азатлыҡ көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Космонавтика көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Китаханасылар көнө. * {{Флагификация|Казахстан}}: Фәнни хеҙмәткәрҙәр көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1795]]: [[Бөрө өйәҙе]] Ҡыр-Танып улусы [[башҡорттар]]ы яһаҡлы [[мариҙар]]ға хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Балтас районы]]ндағы [[Туҡтай]] ауылына нигеҙ һалырға рөхсәт биргән ''керҙәшлек килешеүенә'' ҡул ҡуя. * [[1919]]: [[Совет Рәсәйе]]ндә беренсе Коммунистик субботник уҙғарыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1943]]: СССР-ҙа «Курчатов институт»ы милли тикшеренеү үҙәге ойошторола. * [[1961]]: [[Юрий Гагарин]] донъяла беренсе булып [[Йыһанға осоу|йыһанға]] оса. * [[1970]]: [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт академия хор капеллаһы]]ның беренсе сығышы. * [[1985]]: Горький автозаводында миллионынсы ГАЗ-24 «Волга» еңел машинаһы эшләп сығарыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Сәйрәнов Хәйҙәр Сәйрән улы]] (1915—1989), ғалим-тарихсы, [[КПСС|партия]] органдары эшмәкәре. 1954—1963 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары, 1963—1980 йылдарҙа [[ТТӘИ|СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] директоры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. * [[Сөләймәнов Әһлей Фазлый улы]] (1925—17.11.2002), уҡытыусы-музыкант, һәүәҫкәр [[скрипка]]сы, [[ҡурай]]сы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ниғмәтуллин Зиннәт Әйүп улы]] (1950), алдынғы табип, 1979—2009 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] район үҙәк дауаханаһының неврология бүлеге мөдире. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған табибы. * [[Фролова Ирина Васильевна]] (1970), ғалим-философ, юғары мәктәп эшмәкәре. 1996—2013 йылдарҙа һәм 2017 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2017 йылдан БДУ-ның Тарих һәм дәүләт идаралығы институты директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Философия фәндәре докторы (2006), профессор (2011). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2004). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ғәйнуллин Шакир Йомағол улы]] (1921—4.06.1993), [[иҡтисад]]сы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. «Салаватстрой» тресы идарасыһының иҡтисад мәсьәләләре буйынса элекке урынбаҫары, трестың баш иҡтисадсыһы. [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының почётлы гражданы (1978). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әбйәлил районы]] [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылынан. * [[Савоненко Нина Иосифовна]] (1921—02.1996), табип-фтизиопедиатр. 1944 йылдан хәҙерге [[Ленинград өлкәһе]] [[Гатчина]] ҡалаһы дауаханалары табибы, шул иҫәптән 1953 йылдан ҡала дауаханаһының балалар бүлеге мөдире, 1957—1960 йылдарҙа баш табип урынбаҫары; 1976—1980 йылдарҙа Ленинград өлкә туберкулёз диспансеры табибы. Балаларҙың [[туберкулёз]] менән ауырыуын кәметеү буйынса [[СССР]]-ҙың өлгөлө табибы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1969). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Шәрипова Лира Ғабдулла ҡыҙы]] (1926–2007), табип, йәмәғәтсе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның етенсе саҡрылыш (1967–1971) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1975). [[Ауырғазы районы]]ның почётлы гражданы (2000). Сығышы менән ошо райондың [[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]] ауылынан. * [[Яруллин Рауил Рафаэль улы]] (1961), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы. Иҡтисад фәндәре докторы (2003), профессор (2006). 1987 йылдан Ҡазан финанс-иҡтисад институты, 1993 йылдан (өҙөклөк менән) [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1997 йылдан — финанстар кафедраһы мөдире. 1994—1997 йылдарҙа Дәүләт һалым инспекцияһының Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығында баш дәүләт һалым инспекторы, бүлек етәксеһе урынбаҫары; 2010 йылдан [[Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы]] уҡытыусыһы. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Шәһимәрҙәнов Нуритдин Көжәхмәт улы]] (1912—1.02.2005), [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль берәмек|совет органдары]] хеҙмәткәре. [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|1939—1940 йылдарҙағы совет—фин]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1947 йылдан [[Әбйәлил районы]] колхоздары рәйесе, 1952 йылдан Ленин исемендәге колхоз рәйесе урынбаҫары, 1957 йылдан — ошо хужалыҡтың [[Таҡһыр]] бригадаһы бригадиры; 1961—1972 йылдарҙа [[Гусев ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Гусев ауыл Советы]] рәйесе. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың Таҡһыр ауылынан. * [[Евсюков Сергей Андреевич]] (1922—26.10.2008), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1935—1986 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Ҡыҙыл Байраҡ» колхозының [[һарыҡ]] көтөүсеһе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Атингән]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Артемьев Михаил Алексеевич]] (1932—12.05.2001), [[йыр]]сы (лирик тенор). 1965—1995 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1976). * [[Фәтхелбаянов Альфред Фәтхелбаян улы]] (1942—2021), [[нефть|нефтсе]]. 1982—2005 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының начальник урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1999), [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1980), [[Дүртөйлө районы]]ның почётлы гражданы (2017). Сығышы менән ошо райондың [[Үткен]] ауылынан. * [[Вагина Людмила Михайловна]] (1947), [[спорт]] өлкәһе ветераны. [[Ауыр атлетика]] буйынса халыҡ-ара категориялы судья. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. * [[Ғарифуллин Наил Миңләхмәт улы]] (1947), юғары мәктәп ветераны. [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның Физика-техник институты уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре кандидаты, профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. * [[Аранбаева Сәлимә Рәшит ҡыҙы]] (1952), хеҙмәт ветераны, [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1975—2007 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең [[Химик технология|химик-технологы]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (2001). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан. * [[Хәлисов Нәсих Хөббөтдин улы]] (1957), рәссам, фоторәссам һәм журналист. 1998 йылдан [[«Башҡортостан» гәзите]]нең художество мөхәррире, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015), [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2006), төрлө кимәлдәге ижади конкурстар лауреаты. * [[Ишембәтова Зөлфиә Биктимер ҡыҙы]] (1962), [[фән|ғалим]]—[[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1997 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] мәғариф һәм һөнәри технологиялар колледжы директоры. Өсөнсө һәм дүртенсе саҡырылыш ҡала Советы депутаты. 2011—2016 йылдарҙа «Әсә йөрәге» йәмәғәт ойошмаһы рәйесе. Педагогия фәндәре кандидаты (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2006) һәм мәғариф отличнигы (1995), Рәсәй Федерацияһының почётлы урта һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Ҡабыҡҡыуыш]] ауылынан. * [[Туйсин Рәмил Париж улы]] (1972), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре, [[уҡытыусы]], [[йыр]]сы һәм [[ҡурай]]сы. 1990 йылдан [[Баймаҡ районы]] һәм [[Сибай]] ҡалаһы дөйөм белем биреү мәктәптәре һәм балалар сәнғәт мәктәптәре уҡытыусыһы; 2009 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]ның Урал арты филиалы Студенттар ижады үҙәге белгесе, 2011 йылдан — Үҙәк етәксеһе. Бер үк ваҡытта 2007 йылдан Туйсиндарҙың ғаилә концерт студияһы етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009), төрлө кимәл ижади конкурс һәм фестивалдәр лауреаты. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Фәритов Хәбир Салауат улы]] (1913—5.07.1997), [[Педагогика|педагог]]-методист. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1957—1974 йылдарҙа [[Башҡортостан китап нәшриәте]]нең уҡытыу-методик әҙәбиәт редакцияһы мөдире, 1963 йылдан — баш мөхәррир, 1971 йылдан — уҡытыу-педагогик әҙәбиәт редакцияһы мөдире. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). * [[Палеха Борис Яковлевич]] (1928—29.08.1991), рәссам. 1958 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1974). [[БАССР Юғары Советы|БАССР Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1962). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хисаметдинов Ғиҙелхаҡ Фәтҡулла улы]] (1933—2001), механизатор, [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Мәләүез]] шәкәр заводының элекке эшсеһе. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе, [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. [[Мәләүез районы]] һәм Мәләүез ҡалаһының почётлы гражданы (1991). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡотош (Мәләүез районы)|Ҡотош]] ауылынан. * [[Вәлиев Дарвин Зәкирйән улы]] (1938—11.08.2019), [[спорт]]сы, [[тренер]]-[[уҡытыусы]]. 1969 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1997 йылдан физик тәрбиә кафедраһы доценты, [[бадминтон]] буйынса тренер. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура (1997), [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000) һәм Физик культура һәм спорт отличнигы (1998). Спорт гимнастикаһы буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1965), Башҡорт АССР-ының иң яҡшы физик культура хеҙмәткәре (1988). Бадминтон буйынса [[Бөтә Союз]] (1991) һәм Бөтә Рәсәй (2017) категорияһындағы судья. Сығышы менән хәҙерге [[Дүртөйлө]] ҡалаһынан. * [[Көнәфин Фәрит Хисаметдин улы]] (1938), механизатор. 1964—1998 йылдарҙа [[Бөрйән районы]] «Ҡыҙыл таң» колхозы [[трактор]]сыһы, комбайнсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре (1995), [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981). * [[Афлетунов Анатолий Апкаримович]] (1958), [[нефть|нефтсе]]. 1979—2018 йылдарҙа [[Төмән өлкәһе]] [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу предприятие һәм ойошмалары эшсеһе. [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра]]ның атҡаҙанған нефть-газ сығарыу сәнәғәте хеҙмәткәре (2012). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Йәрмиә]] ауылынан. * [[Бохәрмәтов Радик Мазһар улы]] (1958—20.10.2021), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-төҙөүсе, [[Муниципаль берәмек|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 2002 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] хакимиәте башлығы урынбаҫары, 2009—2011 йылдарҙа — хакимиәт башлығы. * [[Ғәлләмов Наил Хафиз улы]] (1958), музыкант-педагог. [[Балтас районы|Балтас]] балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Бикмөхәмәтова Сәүиә Ғәбдрәүеф ҡыҙы]] (1963), [[Педагогика|педагог]]. 1994 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының 25-се башҡорт гимназияһы уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1998 йылдан [[этнография]] музейы етәксеһе һәм 2000 йылдан гимназияның «Сатҡылар» гәзите мөхәррире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2013) һәм мәғариф отличнигы (2009). Рәсәйҙең «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли проектының «Иң яҡшы уҡытыусылар» конкурсы еңеүсеһе (2009), [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең грантын алыусы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Һәргәй (Ишембай районы)|Һәргәй]] ауылынан. * [[Хәбибуллин Фәнүз Әфғәл улы]] (1968), [[Журналистика|журналист]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1994 йылдан республика матбуғат баҫмалары хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2006 йылдан [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡызыл таң» гәзитенең]] [[иҡтисад]] бүлеге мөдире. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2019). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районы [[Үткен]] ауылынан. * [[Әхмәтова-Нәбиева Эльвира Мирзанур ҡыҙы]] (1973), [[бейеү]]се, 1991—2013 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2010). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Исламов Фәнүс Ямур улы]] (1934—28.10.2026), [[нефть|нефтсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]], йәмәғәтсе. 1984—2005 йылдарҙа «Южарланнефть» [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығы начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 1-се, 2-се һәм 3-сө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған (1984), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы нефтсеһе (1982), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1991), халыҡ мәғарифы отличнигы (1998). [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1981) һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] ордендары кавалеры. [[Асҡын районы|Асҡын]] һәм [[Краснокама районы|Краснокама]] райондарының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Яңауыл районы]] [[Байғужа (Яңауыл районы)|Байғужа]] [[ауыл]]ынан. * [[Абзалов Ралит Мөнир улы]] (1939—14.11.1985), [[География|географ]]-[[фән|ғалим]]. 1966—1985 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] [[уҡытыусы]]һы, [[география]] факультетының декан урынбаҫары. География фәндәре кандидаты (1974). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Әжекәй (Мәсетле районы)|Әжекәй]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Десяткина Татьяна Григорьевна]] (1954), [[иҡтисад]]сы-ғалим, хеҙмәтләндереү өлкәһендә эшләүсе, йәмәғәтсе. «Фигаро» бөҙрәхана [[сәнғәт]]е үҙәгенең генераль директоры, бер үк ваҡытта [[Өфө дәүләт нефть техник университетының Иҡтисад һәм сервис институты]] уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының «Сәс дизайнерҙары, косметологтар һәм визажистар союзы» коммерцияға ҡарамаған партнерлыҡ рәйесе. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2003), доцент. Башҡортостан Республикаһының хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:12 апрелдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1760]]: Жан-Франсуа Тома де Томон, [[Рәсәй империяһы]]нда эшләгән [[Франция]] [[Архитектура|архитекторы]], рәсем төшөрөүсе. * [[1850]]: Князь Николай Голицын, дәүләт эшмәкәре. Рәсәй империяһы Министрҙар Советының һуңғы рәйесе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1865]]: Сергей Мясоедов, Рәсәй империяһының хәрби эшмәкәре, полковник. * [[1905]]: Лев Черепнин, ғалим-[[тарих]]сы, академик, [[СССР]]-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1981, үлгәндән һуң). * [[1930]]: Заһира Ғүмәрова, [[Татарстан]] шағиры, балалар яҙыусыһы. * [[1940]]: Михаил Ромадин (1940), СССР һәм [[Рәсәй]] рәссамы, график, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ рәссамы (2003). * [[1940]]: Херби Хэнкок, [[АҠШ]]-тың джаз музыканты, композитор, «Грэмми» премияһына 14 тапҡыр лайыҡ булыусы. * [[1985]]: Ольга Серябкина, Рәсәй йырсыһы, «Serebro» төркөмөнең элекке солисткаһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:12 апрелдә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1912]]: Клара Бартон, [[АҠШ]]-тың [[Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Ай халыҡ-ара ойошмаһы|Ҡыҙыл Тәре ойошмаһын]] ойоштороусы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Г12]] [[Категория:12 апрель]] f07zenrddfju9numr7v0otf7ib9812o 0 12828 1307881 1264283 2026-10-29T17:37:01Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт 1307881 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Яңы Ямаш |статус = ауыл |башҡортса исеме = Яңы Ямаш |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 52 | lat_min = 43 | lat_sec = 7 |lon_deg = 56 | lon_min = 3 | lon_sec = 23 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Көйөргәҙе районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = Керәүле - Илюшкин |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = Ҡуян |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = Башҡорт |халыҡ = 86 |иҫәп алыу йылы = 2009 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453354 |почта индекстары = |телефон коды =34758 34757 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80239820011 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Яңы Ямаш''' ({{lang-ru|Новоямашево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Көйөргәҙе районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 86 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453354, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80239820011. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь|||||||||| |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка]]): 27 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Керәүле-Илюшкин (Көйөргәҙе районы)|Керәүле-Илюшкин]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ермолаево): 27 км == Урамдары == * Көнсығыш урам ({{lang-ru|Восточная (улица)}}) * Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|Заречная (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/033/000034.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]</ref> == Тарихы == Ямаш ауылы Ҡыпсаҡ улусы Мишәүле түбәһенә ҡараған. [[1806 йыл|1806 йылда]] [[Керәүле]] йылғаһының уң ярында барлыҡҡа килә. Ун йылдан һуң бында 11 йорт була X ревизияла 148 кеше йәшәгән 20 ихата күрһәтелгән. 1920 йылда 44 хужалыҡта 190 кеше йәшәгән. Халҡы — ярым күсмә малсылар. 1838 йылда 135 кешегә 300 баш йылҡы, 155 баш һыйыр малы, 40 баш һарыҡ тура килгән. Әммә [[малсылыҡ|малсылыҡтағы]] көрсөк яйлап ауыл халҡын [[игенселек|игенселеккә]] күсергә мәжбүр итте. Шул уҡ ваҡытта 304 бот яҙғы иген сәселгән. Ямаштар илде [[Наполеон I|Наполеон]] һөжүменән һаҡлауҙа әүҙем ҡатнашты. Уларҙың береһе, 28 йәшлек Сәйетҡол Илкәев, яу яланында ятып ҡалған<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/79 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 79.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402110908/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/79 |date=2022-04-02 }}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Сөләймәнов Исмәғил Мәһәҙи улы]] (1946), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. «Ҡыҙыл Ялан» колхозының элекке бригадиры, ферма мөдире. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры, райондың почётлы гражданы (2015). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Көйөргәҙе районы ауылдары}} [[Категория:Көйөргәҙе районы ауылдары]] fv2f5flxt6gt8u9dv4gfrki7fh18yvt 0 14216 1307877 1304190 2026-10-29T16:52:20Z Айсар 10823 /* Билдәле шәхестәре */ яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе) 1307877 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Байғужа |оригинальное название = {{lang-ru|Байгузино}} |герб = |флаг = |lat_dir =N |lat_deg =56 |lat_min =10 |lat_sec = 39 |lon_dir =E |lon_deg =54 |lon_min =48 |lon_sec = 3 |CoordAddon = type:city_region:RU-BA |CoordScale = 25000 |регион = Башҡортостан |регион в таблице = Башҡортостан |вид района = Муниципаль район |район = Яңауыл районы |район в таблице = Яңауыл районы{{!}}Яңауылй |вид поселения = Ауыл биләмәһе |поселение = Байғужа ауыл Советы (Яңауыл районы){{!}}Байғужа |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |климат = |население = {{ Население | Байгузино (Янаульский район) | тс }} |год переписи = {{ Население | Байгузино (Янаульский район) | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = башҡорттар, татарҙар |конфессиональный состав = [[мосолмандар]]-[[сөнниҙәр]] |этнохороним = |телефонный код = |почтовый индекс = 452824 |почтовые индексы = |цифровой идентификатор = 80259815001 |категория в Commons = |сайт = http://байгузино.рф |размер карты региона = 255 |размер карты района = }} {{значения|Байғужа}} '''Байғужа''' ({{lang-ru|Байгузино}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 487 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80259815001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {{Население | Байгузино (Янаульский район)}} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Яңауыл]]): 15 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 15 км == Тарихы == Байғужа ауылына 1653 йылда [[Уса даруғаһы]] Уран улусы башҡорттары ерҙәренә яһаҡлы татарҙары килешеү буйынса нигеҙ һалған. 1689, 1776 йылдарҙа бында татарҙарҙың яңы төркөмдәре килеп урынлаша. 1748 йылы ревизияла 86 яһаҡ татары теркәлгән. Пугачев ихтилалында был ауылдан 48 кеше ҡатнаша. V ревизия буйынса 1795 йылда бында 387 кеше (183 ир-ат, 204 ҡатын-ҡыҙ) теркәлгән.<ref name="БашЭнцикл">{{Cite web |url=http://bashenc.online/ru/articles/80282/ |title=Байгузино в Башкирской энциклопедии |accessdate=2021-11-15 |deadlink=no |archive-date=2021-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115080243/http://bashenc.online/ru/articles/80282/ }}</ref>{{sfn|Асфандияров}} 1816 йылғы VII ревизияла 93 йорт хужалыҡта 553 кеше иҫәпкә алынған. 1834 йылда VIII ревизия ваҡытында 763 ир-егет иҫәпләнә. 1842 йылда 401 ат, 317 һыйыр, 204 һарыҡ һәм 341 кәзә тотҡандар. Умартасыларҙың 60 умартаһы булған. Ауылда 2 тирмән булған. Ауыл хужалығы тураһында материалдар юҡ. 1859 йылда 3 йорт хужалыҡта 20 аҫаба башҡорт һәм 208 йортта 1147 типтәр иҫәпкә алғынған.{{sfn|Асфандияров}} 1865 йыл аҙағында [[Өфө губернаһы]] [[Бөрө өйәҙе]]нең 3-сө станы Байғужана ауылында 345 йорт хужалыҡ һәм 1332 кеше (679 ир-ат һәм 653 ҡатын-ҡыҙ) теркәлгән, шул иҫәптән 1303 типтәр, 22 башҡорт һәм 7 урыҫ булған. Ауылда 2 мәсет, 2 мәктәп һәм 2 һыу тирмәне булған; халыҡ ауыл хужалығы һәм урман хужалығы менән шөғөлләнгән.<ref>{{Книга:Списки населённых мест Российской империи. Уфимская губерния|77}}</ref> Ауыл Байғужа улусының үҙәгенә әйләнгән. [[XVIII быуат]] башында ауылды Бөрө кеүек өйәҙ ҡаласығына әйләндереү планлаштырыла. Батша указына ярашлы, бында икмәк һаҡлау өсөн амбарҙар төҙөлөргә тейеш булған. Халыҡ ҡаршылыҡ күрһәтә, ихтилал башлана. Һуңыраҡ ауыл ҡарттары баҙар үткәрергә рөхсәт бирмәй, баҙар [[Айбүләк]]кә күсә. Шулай уҡ улар 1895 йылда мәктәп төҙөргә ҡаршылыҡ күрһәтә. Кешеләр балалар рус грамоталылығына өйрәнеп, христиан динен ҡабул итер тигән хәүеф була. Беренсе мәктәп 1912 йылда ғына шәхси йортта барлыҡҡа килә.<ref>{{Cite web |url=http://faizin.xost.ru/history.htm |title=Старый сайт деревни Байгузино |access-date=2019-09-14 |archive-date=2019-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190902035601/http://faizin.xost.ru/history.htm |deadlink=yes }}</ref> 1896 йылда [[Бөрө өйәҙе]] IV станы Байғужа улусы үҙәгендә — 283 йорт ихатаһы һәм 1780 кеше (965 ир-ат, 815 ҡатын-ҡыҙ) теркәлгән. 2 мәсет, татар мәктәбе, тимерлек һәм 2 бакалея лавкаһы була.<ref>{{Книга:Полный список населённых мест Уфимской губернии|150}}</ref> 1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда барлығы 1542 кеше йәшәй (762 ир-ат һәм 780 инә зат), шуларҙың 1495-е — динлеләр.<ref>{{Книга:Населённые места Российской империи в 500 и более жителей|236}}</ref> 1906 йылда Байғужа ауылында 313 ихата һәм 1790 кеше (960 ир-ат, 830 ҡатын-ҡыҙ), 2 мәсет, 3 аҙыҡ-түлек магазины һәм 2 һыу тирмәне була.<ref>{{Книга:Полный алфавитный список всех населённых мест Уфимской губернии|112}}</ref> 1912 йылда өйәҙҙә үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Байғужа улусының Байғужа общинаһына ингән. Ауылда 373 хужалыҡ булған, 1759 кеше йәшәгән (906 ир-ат, 853 ҡатын-ҡыҙ). Бүлеү ерҙәренең күләме 4199 дисәтинә тәшкил итә (шуларҙың 223,89-ы ҡуртымға бирелгән), шул иҫәптән 3898 дисәтинә һөрөнтө ерҙәр һәм ятҡылыҡтар, 169 дисәтинә бесәнлек, 2 дисәтинә көтөүлек, 91 дисәтинә усадьбы ерҙәре һәм 39-ы уңайһыҙ ерҙәр. Шулай уҡ 284,8 дисәтинә ер ҡуртымға алынған. Сәсеү майҙаны 1567,48 дисәтинә тәшкил итә, Шуларҙың 46,8 проценты — арыш, 25,4 % — һоло, 7,3 % — борсаҡ, 7,1 % — борсаҡ, 5,1 % — ҡарабойҙай һәм 4,4 % — бойҙай, башҡа культуралар — 3,9 % сәсеүлек майҙанын биләй. Эре мөгөҙлө малдан 485 ат, 540 баш эре мөгөҙлө мал, 1371 һарыҡ һәм 148 кәзә була. 124 кеше һөнәрселек менән шөғөлләнгән. 4 хужалыҡта бал ҡорттарының 31 умартаһы булған.<ref>{{Книга:Крестьянское хозяйство Уфимской губернии: Подворная перепись|1102—1109}}</ref> Революциянан һуңғы һуғыш Байғужа ауылын урап үтмәй. Граждандар һуғышы йылдарында ауылды аҡ чехтар биләй, ике яҡтан да боеприпастар һаҡланмағандыр. Етмешенсе йылдар башына тиклем баҡсаларҙа гильзалар, бөтөн пулялар, винтовка ҡалдыҡтары табылған. 1918 йылда Байғуда ауыл советы ойошторола.<ref name="hist">{{Cite web |url=http://xn--80abhqfd5ai5b.xn--p1ai/history |title=История Байгузинского сельсовета |access-date=2019-09-14 |archive-date=2019-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813035251/http://xn--80abhqfd5ai5b.xn--p1ai/history |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190813035251/http://xn--80abhqfd5ai5b.xn--p1ai/history |date=2019-08-13 }}</ref>. 1920 йылда, рәсми мәғлүмәттәр буйынса, ауылда 386 йорт хужалығы һәм 1060 кеше (534 ир-ат, 526 ҡатын-ҡыҙ) иҫәпләнә<ref name="БашРесп">{{Книга:Населённые пункты Башкортостана 1926|105}}</ref>. Ауыл хужалығын иҫәпкә алыу буйынса — 1916 типтәр һәм 385 ихатала 15 урыҫ иҫәпләнә.<ref>{{Книга:Население Уфимской губернии по переписи 1920 года|35}}</ref> 1925 йылға хужалыҡ һаны 293-кә кәмей; 1926 йылда ауыл [[Башҡорт АССР-ы]]ның Бөрө кантоны Яңауыл улусы составына инә.<ref name="БашРесп" /> 1939 йылда Байғужа ауылында [[Яңауыл районы]]ның Байғужа ауыл советы үҙәге — 1465 кеше йәшәй.<ref>{{Книга:Населённые пункты Башкортостана 1939|282}}</ref> 1959 йылда Айбуләк ауыл советы, Байғужа ауылында 1008 кеше йәшәй.<ref>{{Книга:Населённые пункты Башкортостана 1959 и 1970|228}}</ref> Байғужа ауыл советы 1967 йылда ҡабаттан барлыҡҡа килә.<ref>{{Книга:Населённые пункты Башкортостана 1959 и 1970|228}}</ref>. Байгузинский сельсовет образовался вновь в 1967 году<ref name="hist"/> 1970 йылда Байғужа ауылы Байғужа ауыл Советының үҙәгендә 1072 кеше.[17] 1979 йылда — 817 кеше[1], 1989 йылда — 523 кеше.<ref>{{Книга:Населённые пункты Башкортостана 1979 и 1989|180}}</ref>, в 1989-м — {{comment|523 жителя|227 мужчин и 296 женщин}}<ref>{{Книга:Населённые пункты Башкортостана 1979 и 1989|352}}</ref> 2002 йылда 488 кеше (204 ир-ат, 284 ҡатын-ҡыҙ), [[башҡорттар]] (67 %) һәм [[татарҙар]] (30 %)<ref name='2002F'/> йәшәй. 2010 йылда 487 кеше (218 ир-ат, 269 ҡатын-ҡыҙ).<ref name='2010F'/> == Билдәле шәхестәре == * [[Исламов Фәнүс Ямур улы]] (12.04.1934—28.10.2026), [[нефть|нефтсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]], йәмәғәтсе. 1984—2005 йылдарҙа «Южарланнефть» [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығы начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 1-се, 2-се һәм 3-сө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған (1984), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы нефтсеһе (1982), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1991), халыҡ мәғарифы отличнигы (1998). [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1981) һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] ордендары кавалеры. [[Асҡын районы|Асҡын]] һәм [[Краснокама районы|Краснокама]] райондарының почётлы гражданы. * [[Хәйҙәршин Ғәйнанша Хәйҙәрша улы]] (5.02.1911—4.12.2006), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия уҡсылар дивизияһы айырым сапёр батальонының отделение командиры, гвардия [[рядовой]]ы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|80282}}{{V|2|02|2021}} * [http://ufagen.ru/places/yanaulskiy/bayguzino_yanaulskiy.html Байгузино на портале «Генеалогия и Архивы»] * [https://www.komandirovka.ru/cities/bajjguzino_bash._r./ Село Байгузино Янаульского района Республики Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}} {{V|9|04|2019}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Яңауыл районы ауылдары}} [[Категория:Яңауыл районы ауылдары]] nfc19r79ela8plxlboedmlqya8uqeop 0 57938 1307906 1294833 2026-10-30T08:28:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307906 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Махсус статуслы ҡала |русское название = Сеул |оригинальное название = 서울 특별시, Seoul |страна = Корея Республикаһы |герб = |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_deg = 37 |lat_min = 35 |lat_sec = |lon_deg = 127 |lon_min = 0 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(10349291)|region:KR-11 |CoordScale = |ЯндексКарта = |размер карты страны = 250 |размер карты региона = |размер карты района = |вид региона = |регион = Баш ҡала (Судогвон) |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |подчинение = Махсус статуслы ҡала (тхыкпёльси) |внутреннее деление = 25 ку |вид главы = Мэр |глава = Со Чон Хёп |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = Виресон, Ханян, Хансон, Кёнсон, Кэйдзё |статус с = |площадь = 605,25 |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = |официальный язык-ref = |население = 10 464 051 |год переписи = 2011 |плотность = 17 288,8 |агломерация = 29 500 000 |национальный состав = |конфессиональный состав= |этнохороним = |часовой пояс = +9 |DST = |телефонный код = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = http://www.seoul.go.kr/main/index.html Ҡала хакимиәте }} '''Сеу́л''' ({{lang-ko|서울}} ''Соуль''  — «[[баш ҡала]]») — Корея Республикаһының баш ҡалаһы. Халҡы 10 млн кешенән күберәк. == Атамаһы == ''Соуль'' һүҙе Силла периодындағы боронғо корея телендәге ''соболь'' йәки ''сораболь'' («баш ҡала») һүҙенән килеп сыҡҡан. Ул ваҡытта был һүҙҙе Кёнджу ҡалаһы, Силланың элекке баш ҡалаһы өсөң ҡулланғандар. == Климаты == {{Климат города |Город_род=Сеул |Источник=[http://www.worldweather.org/095/c00231.htm worldweather.org], [http://pogoda.ru.net/monitor.php?id=47108 Погода и Климат],<ref>{{cite web|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2011/11/117_98115.html|title=Temperatures in Seoul rise to record high at 25.9 degrees for Nov.|publisher=The Korean Times|accessdate=2012-01-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/68jR6IVkJ|archivedate=2012-06-27}}</ref> | Янв_ср=-2.7 | Янв_ср_осад=22 | Фев_ср=-0.1 | Фев_ср_осад=24 | Мар_ср=5.5 | Мар_ср_осад=46 | Апр_ср=12.2 | Апр_ср_осад=77 | Май_ср=17.4 | Май_ср_осад=102 | Июн_ср=21.9 | Июн_ср_осад=133 | Июл_ср=24.9 | Июл_ср_осад=328 | Авг_ср=25.4 | Авг_ср_осад=348 | Сен_ср=20.8 | Сен_ср_осад=138 | Окт_ср=14.4 | Окт_ср_осад=49 | Ноя_ср=6.8 | Ноя_ср_осад=53 | Дек_ср=0.2 | Дек_ср_осад=25 | Год_ср=12.2 | Год_ср_осад=1345 | Янв_ср_мин=-6.1 | Янв_ср_макс=1.6 | Фев_ср_мин=-4.1 | Фев_ср_макс=4.1 | Мар_ср_мин=1.1 | Мар_ср_макс=10.2 | Апр_ср_мин=7.3 | Апр_ср_макс=17.6 | Май_ср_мин=12.6 | Май_ср_макс=22.8 | Июн_ср_мин=17.8 | Июн_ср_макс=26.9 | Июл_ср_мин=21.8 | Июл_ср_макс=28.8 | Авг_ср_мин=22.1 | Авг_ср_макс=29.5 | Сен_ср_мин=16.7 | Сен_ср_макс=25.6 | Окт_ср_мин=9.8 | Окт_ср_макс=19.7 | Ноя_ср_мин=2.9 | Ноя_ср_макс=11.5 | Дек_ср_мин=-3.4 | Дек_ср_макс=4.2 | Год_ср_мин=8.2 | Год_ср_макс=16.9 | Янв_а_макс=13.5 | Янв_а_мин=-22.0 | Фев_а_макс=18.7 | Фев_а_мин=-19.8 | Мар_а_макс=23.0 | Мар_а_мин=-15.3 | Апр_а_макс=29.8 | Апр_а_мин=-4.6 | Май_а_макс=32.4 | Май_а_мин=4.6 | Июн_а_макс=37.4 | Июн_а_мин=7.0 | Июл_а_макс=38.4 | Июл_а_мин=11.9 | Авг_а_макс=38.1 | Авг_а_мин=12.5 | Сен_а_макс=36.0 | Сен_а_мин=3.9 | Окт_а_макс=29.6 | Окт_а_мин=-2.6 | Ноя_а_макс=25.9 | Ноя_а_мин=-11.5 | Дек_а_макс=19.6 | Дек_а_мин=-18.1 | Год_а_макс=38.4 | Год_а_мин=-22.0 }} == Тарихы == [[Файл:Hauptstrasse und Palasttor in Seoul.jpg|thumb|200px|XIX быуаттағы Кёнбоккун һарайы алдындағы урам]] [[Файл:Traditional House.jpg|thumb|200px|Классик корея архитектураһы]] == Административ бүленеше == [[Файл:Map Seoul districts de.png|thumb|450px|Сеул райондары]] Сеул 25 ''ку''ға (구 — үҙидара статусына эйә булған муниципаль округ), Кулар 522 ''тон''ға (동 — административ район) бүленгән. 13 787 ''тхон'' һәм 102 796 ''пан'' . * Каннамгу (강남구; 江南區) * Кандонгу (강동구; 江東區) * Канбукку (강북구; 江北區) * Кансогу (강서구; 江西區) * Кванакку (관악구; 冠岳區) * Кванджингу (광진구; 廣津區) * Курогу (구로구; 九老區) * Кымчхонгу (금천구; 衿川區) * Новонгу (노원구; 蘆原區) * Тобонгу (도봉구; 道峰區) * Тондэмунгу (동대문구; 東大門區) * Тонджакку (동작구; 銅雀區) * Мапхогу (마포구; 麻浦區) * Содэмунгу (서대문구; 西大門區) * Сочхогу (서초구; 瑞草區) * Сондонгу (성동구; 城東區) * Сонбукку (성북구; 城北區) * Сонпхагу (송파구; 松坡區) * Янчхонгу (양천구; 陽川區) * Йондынпхогу (영등포구; 永登浦區) * Йонсангу (용산구; 龍山區) * Ынпхёнгу (은평구; 恩平區) * Чонногу (종로구; 鍾路區) * Чунгу (중구; 中區) * Чуннангу (중랑구; 中浪區) == Халҡы == {||valign="top" | {| class="prettytable" ! style="background:#efefef"| Йыл ! style="background:#efefef"| Халыҡ һаны |- | 1428 | align="right"| 103 328 |- | 1660 | align="right"| 200 000 |- | 1881 | align="right"| 199 100 |- | 1890 | align="right"| 192 900 |- | 1899 | align="right"| 211 200 |- | 1902 | align="right"| 196 600 |- | 1906 | align="right"| 230 900 |- | 1910 | align="right"| 278 958 |- | 1915 | align="right"| 241 085 |- | 1920 | align="right"| 250 208 |- | 1925 | align="right"| 336 349 |- | 1930 | align="right"| 355 426 |- | 1935 | align="right"| 404 202 |- | 1940 | align="right"| 930 547 |- |}|valign="top" | {| class="prettytable" ! style="background:#efefef"| Йыл ! style="background:#efefef"| Халыҡ һаны |- | 1944 | align="right"| 947 630 |- | 1949 | align="right"| 1 418 025 |- | 1952 | align="right"| 648 432 |- | 1955 | align="right"| 1 574 868 |- | 1960 | align="right"| 2 445 402 |- | 1966 | align="right"| 3 793 280 |- | 1970 | align="right"| 5 433 198 |- | 1975 | align="right"| 6 889 502 |- | 1980 | align="right"| 8 364 379 |- | 1985 | align="right"| 9 639 110 |- | 1990 | align="right"| 10 612 577 |- | 1995 | align="right"| 10 231 217 |- | 2000 | align="right"| 9 895 972 |- | 2005 | align="right"| 10 349 312 |} |} == Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр == {| cellpadding="10" |- style="vertical-align:top;" | === Ҡәрҙәш ҡалалар === Рәсми сайттағы исемлеккә күрә партнёр ҡалалар исемлеге:<ref name="autogenerated1">http://english.seoul.go.kr/gover/cooper/coo_02sis.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071210175055/http://english.seoul.go.kr/gover/cooper/coo_02sis.html |date=2007-12-10 }}</ref>: * {{флаг|Китайская Республика}} Тайбэй, Ҡытай Республикаһы (23 март 1968) * {{флаг|Турция}} Анкара, [[Төркиә]] (23 август 1971) * {{флаг|США}} Гонолулу, АҠШ (22 октябрь 1973) * {{флаг|США}} Сан-Франциско, АҠШ (18 май 1976) * {{флаг|Бразилия}} Сан-Паулу, [[Бразилия]] (20 апрель 1977) * {{флаг|Колумбия}} Богота, Колумбия (14 июнь 1982) * {{флаг|Индонезия}} Джакарта, [[Индонезия]] (25 июль 1984) * {{флаг|Япония}} Токио, [[Япония]] (3 сентябрь 1988) * {{флаг|Россия}} [[Мәскәү]], [[Рәсәй]] (13 июль 1991) * {{флаг|Австралия}} Яңы Көньяҡ Уэльс штаты, [[Австралия]] (8 ноябрь 1991) * {{флаг|Франция}} [[Париж]], [[Франция]] (12 ноябрь 1991) * {{флаг|Мексика}} Мехико, [[Мексика]] (5 октябрь 1992) * {{флаг|Китай}} Пекин, Китай (23 октябрь 1993) * {{флаг|Монголия}} Улан-Батор, [[Монголия]] (6 октябрь 1995) * {{флаг|Вьетнам}} Ханой, Вьетнам (1 май 1996) * {{флаг|Польша}} [[Варшава (ҡала)|Варшава]], [[Польша]] (20 июнь 1996) * {{флаг|Египет}} [[Ҡәһир (ҡала)|Каир]], [[Мысыр]] (27 апрель 1997) * {{флаг|Казахстан}} Астана, Ҡаҙағстан (6 ноябрь 2004) * {{флаг|США}} Вашингтон, АҠШ (13 март 2006) * {{флаг|Греция}} Афина, Греция (15 март 2006) * {{флаг|Таиланд}} Бангкок, Таиланд (16 июнь 2006) || || === Партнёр ҡалалар === Рәсми сайттағы исемлеккә күрә партнёр ҡалалар исемлеге:<ref name="autogenerated1"/>: * {{флаг|Канада}} [[Оттава]], [[Канада]] (10 ғинуар 1997) * {{флаг|Германия}} [[Берлин]], [[Германия]] (23 апрель 1997) * {{флаг|Нидерланды}} [[Амстердам]], [[Нидерланд]] (15 март 1999) * {{флаг|Венгрия}} [[Будапешт]], Венгрия (14 июль 2005) * {{флаг|Турция}} [[Истанбул]], [[Төркиә]] (24 август 2005) * {{флаг|Узбекистан}} [[Ташкент]], [[Үзбәкстан]] (30 март 2006) * {{флаг|США}} [[Лос-Анджелес]], АҠШ (16 октябрь 2006) * {{флаг|Италия}} [[Милан]], [[Италия]] (1 февраль 2007) * {{флаг|Белоруссия}} [[Минск]], Белоруссия (8 июль 2008) * {{флаг|Китай}} Шаньдун провинцияһы, Ҡытай (19 июль 2008) * {{флаг|Китай}} Цзянсу провинцияһы, Ҡытай (21 июль 2008) * {{флаг|Китай}} Гуандун провинцияһы, Ҡытай (22 июль 2008) * {{флаг|Китай}} Чжэцзян провинцияһы, Ҡытай (10 апрель 2009) * {{флаг|Китай}} Тяньцзинь, Ҡытай (12 апрель 2009) |} == Билдәле шәхестәр == * Ли Мин Хо — Көньяҡ Корея актёры. * Пэ Ён Джун — Көньяҡ Корея актёры. * Чон Мён Хун — Көньяҡ Корея пианисы и дирижёры. * Ли Чхон Ён — Көньяҡ Корея футболисы. * Ли, Джим — америка-корея рәссамы һәм комикстар нәшриәтсеһе. * Пэк Намджун — америка-корея рәссамы. * Пак Чэ Сан — Көньяҡ Корея рэперы. * Пак Чи Сон — Көньяҡ Корея футболисы. * Пак, Линда — америка телевизион актрисаһы. * Чон Джи Хун — Көньяҡ Корея йырсыһы, бейеүсеһе, актёры. * Юн Сон До — Корея шағиры. * Ли Сын Хун — Көньяҡ Корея конькила йүгереүсеһе. * Хон Мён Бо — Көньяҡ Корея футболисты и тренеры. * Чхве Чин-силь — Көньяҡ Корея актрисаһы. * Ким Хён А — Көньяҡ Корея бейеүсеһе һәм йырсыһы. == Галерея == <gallery> File:Aerial view of Seoul 1.jpg|Ҡаланың һауанан күренеше File:Seoul from the sky.jpg|Сеулдың транспорт инфраструктураһы File:Seoul Station Train Tracks.jpg|Сеул вокзалы File:KTX-Sancheon.jpg|Тиҙйөрөшлө тимер юл поезы File:Korea-Hi Seoul Festival-2006-01.jpg|Hi! Seoul фестивале </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Commons|Seoul}} * [http://russian.visitkorea.or.kr/rus/SI/SI_RU_3_1_1_1_1.jsp?areaCode=1 Информация о Сеуле Организация Туризма Кореи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906060859/http://russian.visitkorea.or.kr/rus/SI/SI_RU_3_1_1_1_1.jsp?areaCode=1 |date=2011-09-06 }} * [http://www.seoul.go.kr/main/index.html/ Сайт правительства города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309232125/http://www.seoul.go.kr/main/index.html |date=2011-03-09 }} * [http://www.globalphotos.org/seoul.htm Фотографии города] === Карты === * [http://dhclub.org/hanafos/map/seoul_map.jpg Карта Сеула (кор.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111108015724/http://dhclub.org/hanafos/map/seoul_map.jpg |date=2011-11-08 }} * [http://newton.kias.re.kr/~hepph/public_html/03icfp/submap.jpg Схема сеульского метро] * [https://web.archive.org/web/20111010121038/http://asianinfo.org/asianinfo/countries_map/map-picture/seoul.jpg Карта делового центра Сеула] * [http://www.megacities.uni-koeln.de/documentation/seoul/map/Seoulmap.jpg Карта Сеула и окраин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304084344/http://www.megacities.uni-koeln.de/documentation/seoul/map/Seoulmap.jpg |date=2016-03-04 }} {{Азия баш ҡалалары}} {{Йәйге Олимпия уйындары баш ҡалалары}} [[Категория:Сеул]] [[Категория:Көньяҡ Корея]] [[Категория:Азия баш ҡалалары]] [[Категория:Миллионер ҡалалар]] 4bpenmoejhrz9u793y5u7sc7k6w2fc5 0 67137 1307874 1184753 2026-10-29T15:58:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307874 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Николай I | изображение = Franz_Krüger_-_Portrait_of_Emperor_Nicholas_I_-_WGA12289.jpg | автограф = | монограмма = Nicholas_I_Russia_Monogram.gif | порядок = 11 | должность = Бөтә Рәсәйимператоры | флаг = Государственное знамя 1856.JPG | флаг2 = Russia10.gif | периодначало = [[19 ноябрь]] ([[1 декабрь]]) [[1825]] | периодконец = [[18 февраль]] ([[2 март]]) [[1855]]<br /><small>(де-факто 13 ([[25 декабрь|25]]) декабрь [[1825]])</small> | коронация = [[22 август]] ([[3 сентябрь]]) [[1826]] | предшественник = [[Александр I]] | преемник = [[Александр II]] | порядок_2 = 2 | должность_2 = Польша батшаһы | флаг_2 = | флаг2_2 = | порядок_3 = 2 | должность_3 = Бөйөк финляндия князе | флаг_3 = Flag_of_Russia.svg | флаг2_3 = |похоронен = [[Петропавловск соборы]] | вероисповедание = Православ | род = {{s|[[Романовтар]]}} | отец = [[Павел I]] | мать = Мария Фёдоровна | дата рождения = 6.07.1796 (25.06) | место рождения = Царское село, Пушкин (хәҙерге [[Санкт-Петербург]] территорияһы), <br /> [[Рәсәй империяһы]] | дата смерти = 2.03.1855 (18.02) | место смерти = [[Зимний һарайы]], <br /> {{МестоСмерти|Санкт-Петербург|Санкт-Петербургта}}, <br /> [[Рәсәй империяһы]] | в браке = Шарлотта Прусская (Александра Фёдоровна) | дети = [[Александр II]], [[Мария Николаевна]], [[Ольга Николаевна]], [[Александра Николаевна]], [[Константин Николаевич]], [[Николай Николаевич Старший]], [[Михаил Николаевич]]. | награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Андрея Первозванного}} {{!!}} {{Орден Святого Георгия 4 степени}} {{!}}} | монограмма = Imperial Monogram Of Tsar Nicholas I Of Russia.svg | ширина монограммы = 75px }} ''' Никола́й I Па́влович ''' ([[6 июль]] [[1796 йыл]] — [[2 март]] [[1855 йыл]]) — дәүләт эшмәкәре. 1825—1855 йылдарҙа Бөтә Рәсәй имераторы, [[Рәсәй империяһы]] етәксеһе, Бөйөк финляндия князе, Польша батшаһы. [[Павел I]] һәм Мария Фёдоровна Романованың 3-сө улы, император [[Александр I]] ағаһы, [[Александр II]] атаһы. [[Файл:Nickolas I as child by A.Rockstuhl.jpg|thumb|left|Николай I бала саҡта. А. Рокштуль]] == Бүләктәре == '''Рәсәй'''<ref name="iljina">{{статья |автор= Ильина Т. Н. |заглавие= По Высочайшей воле наградами августейших особ… (Основание орденской коллекции Артиллерийского музея) |ссылка= http://www.reenactor.ru/ARH/PDF/Ilina.pdf |издание= Сборник исследований и материалов Военно-исторического музея артиллерии, инженерных войск и войск связи |выпуск= VIII |место= СПб. |год= 2006 |страницы= 369—393 |isbn= }}</ref>: * [[Орден Святого Андрея Первозванного]] (25.06.1796) * [[Орден Святого Александра Невского]] (25.06.1796) * [[Орден Святой Анны]] 1-й ст. (25.06.1796) * [[Орден Святого Иоанна Иерусалимского]] большого креста (2.10.1799) * [[Орден Святого Владимира]] 1-й ст. (12.12.1823) * [[Орден Святого Георгия]] 4-й ст. за 25 лет службы (1.12.1838) * [[Знак отличия беспорочной службы]] за XV лет (1831), XX лет (1836), XXV лет (1840), XXX лет (1845), XXXV лет (1851) * [[Медаль «За турецкую войну»]] (1829) '''Другие государства'''<ref name="iljina" /><ref>{{книга |автор= Гаврилова Л.М., Левин С.С. |заглавие= Европейские ордена в России. Конец XVII — начало XX века |место= М. |издательство= АРТ-РОДНИК |год= 2007 |страниц= 232 с., прил. 64 |isbn= 978-5-9794-0029-7}}</ref>: * [[Орден Чёрного орла]] с цепью (Пруссия, 1.01.1809) * [[Орден Красного орла]] (Пруссия, 1.01.1809) * [[Орден Серафимов]] (Швеция, 4.09.1812) * [[Орден Меча]] (Швеция, 4.09.1812) * [[Орден Полярной звезды]] (Швеция, 4.09.1812) * [[Орден Белого орла (Польша)|Орден Белого орла]] (Царство Польское, 15.02.1815) * [[Орден Святого Станислава]] (Царство Польское, 15.02.1815) * [[Орден Святого Духа]] (Франция, 15.06.1815) * [[Орден Нидерландского льва]] (Нидерланды, 11.05.1817) * [[Военный орден Вильгельма]] (Нидерланды, 11.05.1817) * [[Орден Золотого руна]] с большой цепью (Испания, 18.06.1817) * [[Орден Башни и Меча]] (Португалия, 1823) * [[Орден Святого Стефана]] (Австрия, 31.01.1826) * [[Орден Слона]] (Дания, 16.02.1826) * [[Орден Святого Губерта]] (Бавария, 17.02.1826) * [[Орден Благовещения]] (Сардиния, 26.03.1826) * [[Орден Святого Януария]] (Королевство Обеих Сицилий и Неаполя, 29.04.1826) * [[Орден Святого Фердинанда за Заслуги|Орден Святого Фердинанда]] (Королевство Обеих Сицилий и Неаполя, 29.04.1826) * [[Константиновский орден Святого Георгия]] (Королевство Обеих Сицилий и Неаполя, 29.04.1826) * [[Орден Вюртембергской короны]] (Вюртемберг, 10.10.1826) * [[Орден Военных заслуг (Вюртемберг)|Орден Военных заслуг]] (Вюртемберг, 10.10.1826) * [[Орден Белого сокола]] (Саксен-Веймар, 3.11.1826) * [[Орден Верности]] (Баден, 16.02.1827) * [[Орден Церингенского льва]] (Баден, 16.02.1827) * [[Орден Военных заслуг (Баден)|Орден Военных заслуг]] (Баден, 16.02.1827) * [[Орден Подвязки]] (Великобритания, 26.06.1827) * [[Орден Людвига Гессенского|Орден Людвига]] (Гессен-Дармштадт, 27.04.1830) * [[Орден Розы (Бразилия)|Орден Розы]] (Бразилия, 7.08.1830) * [[Орден Альбрехта Медведя]] (Ангальт, 1833?) * [[Орден Спасителя]] (Греция, 1833?) * [[Орден Эрнестинского дома]] (Саксен-Альтенбург, 1836?) * [[Орден Рутовой короны]] (Саксония, 1836?) * [[Орден Заслуг герцога Петра-Фридриха-Людвига]] (Ольденбург, 1838?) * [[Орден Святого Георгия (Ганновер)|Орден Святого Георгия]] (Ганновер, 12.06.1840) * [[Орден Гвельфов]] (Ганновер, 12.06.1840) * [[Орден Южного Креста]] (Бразилия, 1841?) * [[Орден Дубовой короны]] (Люксембург/Нидерланды, 1841) * [[Орден Золотого льва]] (Гессен-Кассель, 1843?) * Крест «За 25 лет службы в офицерских чинах» (Пруссия) * Медаль «За усмирение Венгрии и Трансильвании в 1848—1849 гг.» (Австро-Венгрия) [[Файл:Сверчков - портрет Николая I.jpg|thumb|left| «Николай I Ат лейб-гвардия полкы мундирҙа» Владимир Сверчков һүрәте (1856), [[Эрмитаж]], Санкт-Петербург'']] == Фильмография == [[Файл:Decembrists, film 1926.jpg|thumb|240px|Кадр из фильма «[[Декабристы]]» 1926 йыл]] Николай I төшөрғән беренсе фильмдар тауышһыз булдылар. 1910 йылда ҡыҫка «[[Жизнь и смерть Пушкина]]» фильм сыҡты. * 1910 — «[[Жизнь и смерть Пушкина]]». * 1911 — «[[Оборона Севастополя (фильм)|Оборона Севастополя]]». * 1918 — «[[Отец Сергий (фильм, 1918)|Отец Сергий]]» (играл [[Гайдаров, Владимир Георгиевич|Владимир Гайдаров]]). * 1926 — «[[Декабристы (фильм)|Декабристы]]» ([[Евгений Боронихин]]). * 1927 — «[[Поэт и царь (фильм)|Поэт и царь]]» ([[Константин Каренин]]) * 1928 — «[[Тайны древнего рода]]», Польша (Павел Оверлло) * 1930 — «[[Белый дьявол]]» Германия (Фриц Альберти) * 1932 — «[[Мёртвый дом]]» (Николай Витовтов) * [[1936]] — «[[Прометей (фильм, 1936)|Прометей]]» ([[Владимир Ершов]]) * 1943 — «[[Лермонтов (фильм, 1943)|Лермонтов]]» ([[Савостьянов, Алексей Владимирович|А. Савостьянов]]) * 1946 — «[[Глинка (фильм)|Глинка]]» ([[Ливанов, Борис Николаевич|Б. Ливанов]]) * А также [[Названов, Михаил Михайлович|М. Названов]] в фильмах «[[Тарас Шевченко (фильм)|Тарас Шевченко]]», «[[Белинский (фильм)|Белинский]]», (1951) «[[Композитор Глинка (фильм)|Композитор Глинка]]» (1952) * [[Стржельчик, Владислав Игнатьевич|В. Стржельчик]] «[[Сон (фильм)|Сон]]» (1964 год), «[[Третья молодость (фильм, 1965)|Третья молодость]]» (1965), «[[Зеленая карета (фильм)|Зеленая карета]]» (1967), «[[Отец Сергий (фильм, 1978)|Отец Сергий]]» (1978) * [[Сергей Полежаев|С. Полежаев]] «[[Ошибка Оноре де Бальзака (фильм)|Ошибка Оноре де Бальзака]]» (1968) * [[Захарченко, Вадим Викторович|В. Захарченко]] «[[Разбудите Мухина! (фильм)|Разбудите Мухина]]» (1967) * [[Ливанов, Василий Борисович|В. Ливанов]] «[[Звезда пленительного счастья (фильм)|Звезда пленительного счастья]]» (1975) * [[Богатырёв, Юрий Георгиевич|Ю. Богатырёв]] «[[Нос (фильм)|Нос]]» (1977), [[И с вами снова я (фильм)|«И с вами снова я»]] (1981) * С. Байков «[[Чокан Валиханов (фильм)|Чокан Валиханов]]» (1985) * [[Марис Лиепа]] «[[Лермонтов (фильм, 1986)|Лермонтов]]», (1986) * [[Яковлев, Юрий Васильевич|Ю. Яковлев]] «[[Левша (фильм)|Левша]]» (1986) * [[Романов, Эрнст Иванович|Э. Романов]] «[[Залив счастья (фильм)|Залив счастья]]» (1987) * [[Боярский, Михаил Сергеевич|М. Боярский]] «[[Чокнутые (фильм, 1991)|Чокнутые]]» (1991) * [[Плотников, Борис Григорьевич|Б. Плотников]] «[[Грибоедовский вальс (фильм)|Грибоедовский вальс]]» (1995) * [[Макаров, Юлиан Викторович|Ю. Макаров]] «[[Русский ковчег]]» (2002), «[[Пушкин. Последняя дуэль (фильм)|Пушкин. Последняя дуэль]]» (2006) * [[Башаров, Марат Алимжанович|М. Башаров]] «[[Сатисфакция (фильм, 2005)|Сатисфакция]]» (2005) * [[Вержбицкий, Виктор Александрович|В. Вержбицкий]] «[[Бедная Настя (телесериал)|Бедная Настя]]» (2003—2004), «[[Одна ночь любви (телесериал)|Одна ночь любви]]» (2008) * [[Токарев, Николай Сергеевич|Н. Токарев]] «[[Северный сфинкс (телесериал)|Северный сфинкс]]» (2003) * [[Зибров, Андрей Юрьевич|А. Зибров]] «[[Смерть Вазир-Мухтара. Любовь и жизнь Грибоедова|Смерть Вазир-Мухтара]]» (2010). == Иҫтәлек == === Һәйкәлдәр === [[Файл:Isaak square.jpg|thumb|left|240px|Клодт Пётр Карловичтын [[Санкт-Петербург]]та Николайға һәйкәл ]] [[Файл:1000 Nikolai 1.jpg|thumb|200px|Николай I [[Великий Новгород]]тағы «Рәсәйҙең 1000-йылығы» һәйкәлдә]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{refbegin}} === Николая I яҙған әҙәбиәт === * {{статья|заглавие=Сочинение в. к. Николая Павловича о Марке-Аврелии (Письмо к профессору морали Аделунгу). 1813 г.|ссылка=http://www.memoirs.ru/rarhtml/1363NikPavl.htm|автор издания=Публ. и коммент. А. П. Пятковского|издание=Русская старина|год=1874|том=9|номер=2|страницы=252—571}} * {{статья|заглавие=Записка императора Николая I о военных действиях на Кавказе (около 1845 г.)|ссылка=http://memoirs.ru/texts/Nikolai_RS85_10.htm|издание=Русская старина|год=1885|том=48|номер=10|страницы=209—212}} * {{статья|заглавие=Записки императора Николая Павловича о прусских делах. 1848 г.|ссылка=http://www.memoirs.ru/rarhtml/1381Nikolai1.htm|автор издания=Сообщ. В. Ф. Ратч|издание=Русская старина|место=СПб.|год=1870|выпуск=Изд. 3-е|том=1|страницы=295—303}} === Энциклопедиялар === * {{ВТ-ЭСБЕ|Николай I}} * {{Из БСЭ|http://bse-soviet-encyclopedia.info/Большая_Советская_энциклопедия/41440/Николай_I|Николай I}} * ''[http://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Nicholas_I. Николай I]'' — статья из энциклопедии «[[Британика|Британника]]»{{ref-en}} === Матбуғат === * {{книга |автор = Шильдер Н. К. |заглавие = Император Николай I, его жизнь и царствование |ссылка = http://www.runivers.ru/lib/book7647/ |место = СПб. |год = 1903 |страниц = (в 2 т.) 820 }} * {{книга |заглавие = Николай I и его эпоха в воспоминаниях и свидетельствах современников |ссылка = http://fershal.narod.ru/Memories/Texts/NikolayI/NikolayI.htm |ответственный = Под ред. М. О. Гершензона |место = М. |год = 1910 }} * {{книга |автор = Полиевктов М. А. |заглавие = Николай I: биография и обзор царствования |место = М. |год = 1918 |страниц = 403 }} * {{книга |автор = Выскочков Л. В. |заглавие = Николай I |издание = Изд. 2-е, испр. (Жизнь замечательных людей. Серия биографий; Вып. 1175 (973)) |место = М. |издательство = Молодая гвардия |год = 2006 |страниц = 693 |isbn = 5-235-02876-7 }} * {{книга |автор = Анри Труайя. |заглавие = Николай I |ответственный = Пер. c фр. Е. Сутоцкой |место = М. |год = 2007 |страниц = 222 |isbn = 978-5-699-24298-6 }} * {{книга |заглавие = Николай Первый и его время |ответственный = Сост., вступ. ст., коммент. Б. Н. Тарасова |место = М. |год = 2000 |страниц = (в 2 т.) 447 |isbn = 5-224-01315-1 }} * {{книга |заглавие = Николай Первый. Рыцарь самодержавия |ссылка = http://books.google.ru/books/about/%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%A0%D1%8B%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%8C.html?id=48-kKBIhO2oC&redir_esc=y |ответственный = Сост., вступит. ст. и коммент. Б. Тарасова |место = М. |год = 2007 |страниц = 479 |isbn = 978-5-373-01261-4 }} * {{книга |заглавие = Император Николай Первый |ответственный = Изд. подгот. М. Д. Филин |место = М. |год = 2002 |страниц = 750 |isbn = 5-89577-039-8 }} * {{книга |заглавие = Николай I: личность и эпоха: новые материалы |издание = РАН, С.-Петерб. ин-т истории |ответственный = Отв. ред. А. Н. Цамутали; отв. сост. Т. В. Андреева и др. |место = СПб. |год = 2007 |страниц = 528 |isbn = 5-98187-187-3 }} * {{книга |автор = Императрица Александра Фёдоровна, Вредерикс М. П., Мещерский А. В. |заглавие = Николай I: Портрет на фоне империи |место = М. |издательство = Фонд Сергея Дубова |год = 2012 |страниц = 520 |серия = История и России и Дома Романовых в мемуарах современников. XVII—XX вв. |isbn = 978-5-94177-015-1 |тираж = 700 }} * {{книга |автор = Лебедев А. А. |заглавие = Константинопольская «драма» 1853 г |место = СПб. |год = 2012 |isbn = 978-5-904180-58-4 }} === Әҙәбиәт === * {{статья|автор=Рахматуллин М. А.|заглавие=Император Николай I глазами современников|ссылка=http://vivovoco.rsl.ru/VV/JOURNAL/RUHIST/PALKIN-2.HTM|издание=Отечественная история|тип=журнал|место=|год=2004|серия=Зову живых.|номер=6|isbn=}} * {{статья|автор=Чулков Г. И.|заглавие=Императоры:психологические портреты. Николай Первый|ссылка=http://vivovoco.rsl.ru/VV/PAPERS/HISTORY/TZARS/PALKIN.HTM#n|издание=Московский рабочий|место=М.|год=1991|серия=Зову живых.|страницы=286|isbn=}} {{refend}} == Һылтанмалар == * [http://gosudarstvo.voskres.ru/tarasov/ Николай I и его время (документы, письма, дневники, мемуары, свидетельства современников и труды историков)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121124000056/http://gosudarstvo.voskres.ru/tarasov/ |date=2012-11-24 }} * [http://his.1september.ru/articlef.php?ID=200500406 А.Берштейн. Империя фасадов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110218000105/http://his.1september.ru/articlef.php?ID=200500406 |date=2011-02-18 }} * [http://memoirs.ru/files/1102Burdin.rar ''Бурдин Ф. А.'' Воспоминания артиста об императоре Николае Павловиче // Исторический вестник, 1886. — Т. 23. — № 1. — С. 144—153.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104224138/http://memoirs.ru/files/1102Burdin.rar |date=2013-11-04 }} * [http://memoirs.ru/files/VF_PolN_IV91_11.rar ''В. Ф.'' Восточная политика императора Николая I // Исторический вестник, 1891. — Т. 46. — № 11. — С. 346—358.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305230347/http://memoirs.ru/files/VF_PolN_IV91_11.rar |date=2016-03-05 }} * [http://www.memoirs.ru/rarhtml/1088Zaikovski.htm ''Заиковский К.'' Воспоминание об императоре Николае Павловиче // Исторический вестник, 1886. — Т. 24. — № 4. — С. 112—119.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111103144254/http://www.memoirs.ru/rarhtml/1088Zaikovski.htm |date=2011-11-03 }} * [http://vivovoco.rsl.ru/VV/PAPERS/HISTORY/PALK_OUT.HTM ''Киняпина Н. С.'' Внешняя политика НИКОЛАЯ I] * [http://vivovoco.rsl.ru/VV/PAPERS/HISTORY/AMBASS1.HTM ''Мильчина В.'' Посол Франции при дворе Николая І: военный или штатский?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061009000646/http://vivovoco.rsl.ru/VV/PAPERS/HISTORY/AMBASS1.HTM |date=2006-10-09 }} * [https://web.archive.org/web/20071210231212/http://www.diphis.ru/index.php?option=content&task=view&id=88#13 Николай I как дипломат.] Главы из книги «[[История дипломатии]]» под редакцией В. П. Потемкина * [http://www.memoirs.ru/rarhtml/Rosht_IV89_36_5.htm ''Роштейн Д. А.'' Воспоминание об императоре Николае I // Исторический вестник, 1889. — Т. 36. — № 5. — С. 356—364.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104224140/http://www.memoirs.ru/rarhtml/Rosht_IV89_36_5.htm |date=2013-11-04 }} * [http://www.chuhloma.narod.ru/tarle/tarle.html ''Тарле Е. В.'' Император Николай I и крестьянский вопрос в России по неизданным донесениям французских дипломатов 1842—1847// Запад и Россия. Статьи и документы по истории XVIII—XX вв. Пг., 1918, 7-27] * [http://www.memoirs.ru/rarhtml/Tat_PL_IV86_23_2.htm ''Татищев С. С.'' Император Николай I в Лондоне в 1844 году // Исторический вестник, 1886. — Т. 23. — № 2. — С. 343—359.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104224045/http://www.memoirs.ru/rarhtml/Tat_PL_IV86_23_2.htm |date=2013-11-04 }}, [http://www.memoirs.ru/rarhtml/Tatithev_IV92_3.htm № 3. — С. 602—621.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104224138/http://www.memoirs.ru/rarhtml/Tatithev_IV92_3.htm |date=2013-11-04 }} * [http://scepsis.ru/library/id_1421.html ''Троицкий Николай.'' Россия в XIX веке: Курс лекций] * [http://www.memoirs.ru/rarhtml/Fedor_IV89_36_4.htm ''Федоров И. Ф.'' Император Николай Павлович под Черниговом // Исторический вестник, 1889. — Т. 36. — № 4. — С. 152—159.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104223938/http://www.memoirs.ru/rarhtml/Fedor_IV89_36_4.htm |date=2013-11-04 }} * [http://www.memoirs.ru/rarhtml/1331Felkner.htm ''Фелькнер В. И.'' Поездка императора Николая Павловича в Стокгольм в 1838 г. Воспоминания В. И. Фельнера // Русская старина, 1875. — Т. 12. — № 1. — С. 160—173.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111103152759/http://www.memoirs.ru/rarhtml/1331Felkner.htm |date=2011-11-03 }} * [http://militera.lib.ru/science/svechin2b/index.html ''Свечин А. А.'' Эволюция военного искусства. Т. 2] * [[Коронационный альбом Николая I]] * ''[[Балязин, Вольдемар Николаевич|Балязин В. Н.]]'' [http://thebest1690.ucoz.ru/base/books/Otec_y_Syn_-_Nikolay_I.rtf Отец и сын Николай I — Александр II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514202040/http://thebest1690.ucoz.ru/base/books/Otec_y_Syn_-_Nikolay_I.rtf |date=2012-05-14 }} cxpclwin6gtcz9ip7lrmkdwwwjozse4 0 67883 1307878 1307868 2026-10-29T17:32:12Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1307878 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''30 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 303-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 304-се). Йыл аҙағына тиклем 62 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Тормош (йәшәү) көнө. ** Радиоспектакль көнө. ** Шәкәргә {{comment|бәйлелек|зависимость}} тураһында хәбәрҙар булыу көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Индонезия}}: Милли валюта көнө. * {{Флагификация|Малайзия}}: Балалар көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Сәйәси золом ҡорбандарын иҫкә алыу көнө. ** [[Рәсәй империяһы]]ның Хәрби-диңгеҙ флотына нигеҙ һалынған көн. * {{SVK}}: [[Словактар|Словак милләте]] декларацияһы ҡабул ителгән көн. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Ортопедия шәфҡәт туташтары көнө. * {{Флагификация|АҠШ}}: Публицистар көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженер-механиктар]] көнө. ** [[Тренер]]ҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1860 йыл]]: [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур губернаторы]] «Об открытии в Уфе приходского училища» тигән указ ҡабул итә. * [[1967 йыл]]: [[Йыһан]]да беренсе тапҡыр караптар тоташа («Космос-186» һәм «Космос-188»). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1959 йыл]]: Сибай медицина училищеһы (хәҙер колледж) эш башлай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Кривенко Анна Сидоровна]] (1930), [[төҙөлөш|төҙөүсе]], йәмәғәтсе. 1952—1988 йылдарҙа «Туймазанефтестрой» тресы технигы, мастеры, өлкән инженеры, проектсылар төркөмө етәксеһе һәм трестың техник бүлек начальнигы. «Туймазанефтестрой» тресының музейын ойоштороусы һәм 1992 йылдан уның директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе, Б. Е. Щербина исемендәге премия лауреаты (2015),[[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский ҡалаһы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Запорожье өлкәһе]] Запорожье районынан. * [[Попов Борис Константинович]] (1935—2.05.2011), [[фән|ғалим]]-селекционер. 1963—1973 йылдарҙа һәм 1980 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1980 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1991 йылдан — лаборатория мөдире, 2007 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1976). 40-тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм биш уйлап табыу авторы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Сөләймәнов Исмәғил Мәһәҙи улы]] (1946), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Көйөргәҙе районы]] «Ҡыҙыл Ялан» колхозының элекке бригадиры, ферма мөдире. Октябрь Революцияһы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почет Билдәһе» ордендары кавалеры, райондың почётлы гражданы (2015). Сығышы менән Яңы Ямаш ауылынан. * Ҡунаҡҡужина Людмила Рауил ҡыҙы (1966), китапханасы. Бр Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһының Балалар уҡыу үҙәгенең ҡулланыусыларҙы хеҙмәтләндереү бүлеге мөдире. БР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2024). }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ожиганов Дмитрий Герасимович]] (1892—27.10.1978), [[фән|ғалим]]-[[Геология|геолог]], 1930—1972 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Геология-минералогия фәндәре докторы (1954), профессор (1955). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1949) кавалеры. * [[Иҫәнсурин Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы]] (1897—10.07.1938), [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм дәүләт эшмәкәре. 1930—1931 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] мәғариф халыҡ комиссары, 1931—1937 йылдарҙа — [[ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты|ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның икенсе секретары. Башҡортостандың 8-се һәм 9‑сы саҡырылыш [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты|Үҙәк Башҡарма Комитеты]] ағзаһы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1935). Сәйәси золом ҡорбаны. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Зотова Вера Фёдоровна]] (1917—4.06.2012), табип-хирург. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте капитаны. 1958 йылдан [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] медсанчасының поликлиника, 1959 йылдан — хирургия бүлеге мөдире; 1965—1983 йылдарҙа [[«Салауатнефтемаш» берекмәһе]] медсанчасының табип-хирургы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баҡалы районы]] [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] ауылынан. * [[Сергеев Дмитрий Степанович]] (1922—13.03.2003), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, гвардия уҡсылар дивизияһы гвардия артиллерия полкының орудие командиры, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). * [[Ҡыуатова Әлмира Шәриф ҡыҙы]] (1957), [[театр]] актёры, режиссёр. 1979—1990 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актрисаһы; 1993 йылдан — Сибай филармонияһының, 2003—2006 йылдарҙа Республика халыҡ ижады үҙәгенең художество етәксеһе, 2009 йылдан [[Өфө]]ләге «Алтынай» йәмғиәтенең генераль директоры. 1983 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2004). * [[Тереғолов Айрат Рәүеф улы]] (1957), [[Живопись|рәссам]], график. [[2015 йыл]]дан [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]] директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2014) һәм Башҡортостан Республикаһының (2004) атҡаҙанған рәссамы. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт]] (2016) һәм [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы|Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр]] (1990) премиялары лауреаты. [[Тереғоловтар|Дворян Тереғоловтар]] нәҫеленән. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Корольков Юрий Васильевич]] (1948), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[төҙөлөш]] ойошмалары, [[КПСС|партия]], урындағы башҡарма һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] органдар, [[энергетика]] тармағы хеҙмәткәре. 1966 йылдан «Аксаковнефть» НГДУ-һы төҙөлөш-монтаж идаралығының мастеры, инженеры, өлкән инженеры; 1975—1978 йылдарҙа [[Бәләбәй]] ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары; 1980 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның төҙөлөш буйынса инженеры; 1983 йылдан [[Туймазы]] ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе, 1989 йылдан [[КПСС]]-тың [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡала комитетының беренсе секретары, 1990 йылдан Октябрьский ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе, ҡала хакимиәте башлығы; 2005 йылдан Октябрьский электр селтәрҙәре директоры, директор урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1993) һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе, [[Рәсәй]]ҙең почётлы [[нефть|нефтсеһе]] (1994). Ҡаланың почётлы гражданы. * [[Солтанов Василий Исаевич]] (1948), төҙөүсе. 1976—1989 һәм 1997—2008 йылдарҙа [[Баймаҡ]] механизацияланған күсмә колоннаһы ташсыһы, монтажсыһы, ташсылар бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1983), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1973). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ҡалтасы районы]]ның [[Кәкүш]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Солтанова Миңниса Сәлимйән ҡыҙы]] (1953), [[мәҙәниәт]] өлкәһе хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1978 йылдан [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] мәҙәниәт йортоноң өлкән методисы, 1982 йылдан — [[Сиҙәм (Хәйбулла районы)|Сиҙәм]] ауыл мәҙәниәт йорто директоры. Ауылдың ветерандар советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Йылайыр районы]]ның [[Үрге Ғәле]] ауылынан. * [[Хәмитов Зөбәйер Тимерхан улы]] (1953), артист. [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] хоры [[йыр]]сыһы, директоры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]]нан. * [[Ковалёв Сергей Григорьевич]] (1958), [[Геология|геолог]]-[[фән|ғалим]]. 1980 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Геология институты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2012 йылдан директорҙың фәнни эштәр буйынса урынбаҫары һәм баш ғилми хеҙмәткәр, 2017 йылдан директор вазифаһын башҡарыусы, артабан — директор; бер үк ваҡытта 2002—2012 йылдарҙа [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты]], 2008 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]], 2012—2013 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. [[Геология]]-[[минералогия]] фәндәре докторы (2005). * [[Фәйзуллина Лира Әнүәр ҡыҙы]] (1973), мәҙәниәт өлкәһе хеҙмәткәре. Стәрлетамаҡ дәүләт концерт-театр берекмәһе филармонияһының художество етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ҡазыева Йәүһәрә Санбаш ҡыҙы]] (1929–19.12.2011), [[Педагогика|педагог]]. 1950—1986 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] мәктәптәренең [[башҡорт теле]] һәм [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1969), РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы (1966). * [[Самат Ғәбиҙуллин]] (1939—21.03.1997), [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]]. 1988 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), [[Сабирйән Мөхәмәтҡолов]] исемендәге премия лауреаты (1994). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Кушнирук Зоя Георгиевна]] (1949), педагог. 1975–2006 йылдарҙа [[Баймаҡ]] ҡалаһы мәктәптәре уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (2001). * [[Морат Кейекбаев]] (1959), [[фән|ғалим]]-[[Социология|социолог]], юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2006), социология фәндәре докторы (2000), профессор (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның 5‑се саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]] депутаты. Ғалим-төркиәтсе, профессор [[Жәлил Кейекбаев]]тың улы. * [[Фәрхетдинова Луиза Вәли ҡыҙы]] (1959), педиатр-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:30 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1735 йыл]]: Джон Адамс, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-тың]] икенсе [[АҠШ президенты|президенты]]. * [[1741 йыл]]: Ангелика Кауфман, [[Германия]] [[Һынлы сәнғәт|рәссамы]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1762 йыл]]: Андре Шенье, [[Франция]] [[шиғриәт|шағиры]]. * [[1806 йыл]]: Степан Шевырёв, [[Рәсәй империяһы]] әҙәби тәнҡитсеһе, шағир. * [[1855 йыл]]: Пётр Гнедич, Рәсәй империяһы яҙыусыһы, [[тәржемә]]се. * [[1877 йыл]]: Борис Вышеславцев, Рәсәй империяһы [[философия|философы]]. * [[1888 йыл]]: Василий Морозов, Рәсәй империяһының [[хәрби хеҙмәткәр|хәрби эшмәкәре]], [[генерал-майор]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында]] аҡтар яғында ҡатнашыусы. * [[1908 йыл]]: Дмитрий Устинов, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] хәрби, дәүләт һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] эшмәкәре, [[Советтар Союзы Маршалы]] (1976), ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1942, 1961), [[Советтар Союзы Геройы]] (1978). * [[1924 йыл]]: Владимир Гуляев, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1976). * [[1941 йыл]]: Рогволд Суховерко, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] театр һәм кино актёры, [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы]] (2002). * [[1960 йыл]]: Диего Марадона, [[Аргентина]] [[футбол]]сыһы. * [[1953 йыл]]: Александр Полещук, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[космонавт|космонавы]]. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:30 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1953 йыл]]: Имре Кальман, [[Венгрия|венгр]] композиторы. * [[1975 йыл]]: Густав Герц, [[ниместәр|нимес]] физигы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К30]] [[Категория:30 октябрь]] tnb68olp0uz9lg0is1dfn1n4w5pzu6t 1307880 1307878 2026-10-29T17:35:30Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү 1307880 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''30 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 303-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 304-се). Йыл аҙағына тиклем 62 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Тормош (йәшәү) көнө. ** Радиоспектакль көнө. ** Шәкәргә {{comment|бәйлелек|зависимость}} тураһында хәбәрҙар булыу көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Индонезия}}: Милли валюта көнө. * {{Флагификация|Малайзия}}: Балалар көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Сәйәси золом ҡорбандарын иҫкә алыу көнө. ** [[Рәсәй империяһы]]ның Хәрби-диңгеҙ флотына нигеҙ һалынған көн. * {{SVK}}: [[Словактар|Словак милләте]] декларацияһы ҡабул ителгән көн. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Ортопедия шәфҡәт туташтары көнө. * {{Флагификация|АҠШ}}: Публицистар көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженер-механиктар]] көнө. ** [[Тренер]]ҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1860 йыл]]: [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур губернаторы]] «Об открытии в Уфе приходского училища» тигән указ ҡабул итә. * [[1967 йыл]]: [[Йыһан]]да беренсе тапҡыр караптар тоташа («Космос-186» һәм «Космос-188»). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1959 йыл]]: Сибай медицина училищеһы (хәҙер колледж) эш башлай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Кривенко Анна Сидоровна]] (1930), [[төҙөлөш|төҙөүсе]], йәмәғәтсе. 1952—1988 йылдарҙа «Туймазанефтестрой» тресы технигы, мастеры, өлкән инженеры, проектсылар төркөмө етәксеһе һәм трестың техник бүлек начальнигы. «Туймазанефтестрой» тресының музейын ойоштороусы һәм 1992 йылдан уның директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе, Б. Е. Щербина исемендәге премия лауреаты (2015),[[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский ҡалаһы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Запорожье өлкәһе]] Запорожье районынан. * [[Попов Борис Константинович]] (1935—2.05.2011), [[фән|ғалим]]-селекционер. 1963—1973 йылдарҙа һәм 1980 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1980 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1991 йылдан — лаборатория мөдире, 2007 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1976). 40-тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм биш уйлап табыу авторы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Сөләймәнов Исмәғил Мәһәҙи улы]] (1946), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Көйөргәҙе районы]] «Ҡыҙыл Ялан» колхозының элекке бригадиры, ферма мөдире. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры, райондың почётлы гражданы (2015). Сығышы менән [[Яңы Ямаш]] ауылынан. * [[Ҡунаҡҡужина Людмила Рауил ҡыҙы]] (1966), [[китапхана]]сы. [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы|Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһының]] Балалар уҡыу үҙәгенең ҡулланыусыларҙы хеҙмәтләндереү бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2024). }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Ожиганов Дмитрий Герасимович]] (1892—27.10.1978), [[фән|ғалим]]-[[Геология|геолог]], 1930—1972 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Геология-минералогия фәндәре докторы (1954), профессор (1955). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1949) кавалеры. * [[Иҫәнсурин Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы]] (1897—10.07.1938), [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм дәүләт эшмәкәре. 1930—1931 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] мәғариф халыҡ комиссары, 1931—1937 йылдарҙа — [[ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты|ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның икенсе секретары. Башҡортостандың 8-се һәм 9‑сы саҡырылыш [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты|Үҙәк Башҡарма Комитеты]] ағзаһы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1935). Сәйәси золом ҡорбаны. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Зотова Вера Фёдоровна]] (1917—4.06.2012), табип-хирург. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте капитаны. 1958 йылдан [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] медсанчасының поликлиника, 1959 йылдан — хирургия бүлеге мөдире; 1965—1983 йылдарҙа [[«Салауатнефтемаш» берекмәһе]] медсанчасының табип-хирургы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баҡалы районы]] [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] ауылынан. * [[Сергеев Дмитрий Степанович]] (1922—13.03.2003), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, гвардия уҡсылар дивизияһы гвардия артиллерия полкының орудие командиры, гвардия сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). * [[Ҡыуатова Әлмира Шәриф ҡыҙы]] (1957), [[театр]] актёры, режиссёр. 1979—1990 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актрисаһы; 1993 йылдан — Сибай филармонияһының, 2003—2006 йылдарҙа Республика халыҡ ижады үҙәгенең художество етәксеһе, 2009 йылдан [[Өфө]]ләге «Алтынай» йәмғиәтенең генераль директоры. 1983 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2004). * [[Тереғолов Айрат Рәүеф улы]] (1957), [[Живопись|рәссам]], график. [[2015 йыл]]дан [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]] директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2014) һәм Башҡортостан Республикаһының (2004) атҡаҙанған рәссамы. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт]] (2016) һәм [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы|Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр]] (1990) премиялары лауреаты. [[Тереғоловтар|Дворян Тереғоловтар]] нәҫеленән. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Корольков Юрий Васильевич]] (1948), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[төҙөлөш]] ойошмалары, [[КПСС|партия]], урындағы башҡарма һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] органдар, [[энергетика]] тармағы хеҙмәткәре. 1966 йылдан «Аксаковнефть» НГДУ-һы төҙөлөш-монтаж идаралығының мастеры, инженеры, өлкән инженеры; 1975—1978 йылдарҙа [[Бәләбәй]] ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары; 1980 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның төҙөлөш буйынса инженеры; 1983 йылдан [[Туймазы]] ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе, 1989 йылдан [[КПСС]]-тың [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡала комитетының беренсе секретары, 1990 йылдан Октябрьский ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе, ҡала хакимиәте башлығы; 2005 йылдан Октябрьский электр селтәрҙәре директоры, директор урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1993) һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе, [[Рәсәй]]ҙең почётлы [[нефть|нефтсеһе]] (1994). Ҡаланың почётлы гражданы. * [[Солтанов Василий Исаевич]] (1948), төҙөүсе. 1976—1989 һәм 1997—2008 йылдарҙа [[Баймаҡ]] механизацияланған күсмә колоннаһы ташсыһы, монтажсыһы, ташсылар бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1983), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1973). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ҡалтасы районы]]ның [[Кәкүш]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Солтанова Миңниса Сәлимйән ҡыҙы]] (1953), [[мәҙәниәт]] өлкәһе хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1978 йылдан [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] мәҙәниәт йортоноң өлкән методисы, 1982 йылдан — [[Сиҙәм (Хәйбулла районы)|Сиҙәм]] ауыл мәҙәниәт йорто директоры. Ауылдың ветерандар советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Йылайыр районы]]ның [[Үрге Ғәле]] ауылынан. * [[Хәмитов Зөбәйер Тимерхан улы]] (1953), артист. [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] хоры [[йыр]]сыһы, директоры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]]нан. * [[Ковалёв Сергей Григорьевич]] (1958), [[Геология|геолог]]-[[фән|ғалим]]. 1980 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Геология институты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2012 йылдан директорҙың фәнни эштәр буйынса урынбаҫары һәм баш ғилми хеҙмәткәр, 2017 йылдан директор вазифаһын башҡарыусы, артабан — директор; бер үк ваҡытта 2002—2012 йылдарҙа [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты]], 2008 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]], 2012—2013 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. [[Геология]]-[[минералогия]] фәндәре докторы (2005). * [[Фәйзуллина Лира Әнүәр ҡыҙы]] (1973), мәҙәниәт өлкәһе хеҙмәткәре. Стәрлетамаҡ дәүләт концерт-театр берекмәһе филармонияһының художество етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ҡазыева Йәүһәрә Санбаш ҡыҙы]] (1929–19.12.2011), [[Педагогика|педагог]]. 1950—1986 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] мәктәптәренең [[башҡорт теле]] һәм [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1969), РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы (1966). * [[Самат Ғәбиҙуллин]] (1939—21.03.1997), [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]]. 1988 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), [[Сабирйән Мөхәмәтҡолов]] исемендәге премия лауреаты (1994). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Кушнирук Зоя Георгиевна]] (1949), педагог. 1975–2006 йылдарҙа [[Баймаҡ]] ҡалаһы мәктәптәре уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (2001). * [[Морат Кейекбаев]] (1959), [[фән|ғалим]]-[[Социология|социолог]], юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2006), социология фәндәре докторы (2000), профессор (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның 5‑се саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]] депутаты. Ғалим-төркиәтсе, профессор [[Жәлил Кейекбаев]]тың улы. * [[Фәрхетдинова Луиза Вәли ҡыҙы]] (1959), педиатр-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:30 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1735 йыл]]: Джон Адамс, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-тың]] икенсе [[АҠШ президенты|президенты]]. * [[1741 йыл]]: Ангелика Кауфман, [[Германия]] [[Һынлы сәнғәт|рәссамы]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1762 йыл]]: Андре Шенье, [[Франция]] [[шиғриәт|шағиры]]. * [[1806 йыл]]: Степан Шевырёв, [[Рәсәй империяһы]] әҙәби тәнҡитсеһе, шағир. * [[1855 йыл]]: Пётр Гнедич, Рәсәй империяһы яҙыусыһы, [[тәржемә]]се. * [[1877 йыл]]: Борис Вышеславцев, Рәсәй империяһы [[философия|философы]]. * [[1888 йыл]]: Василий Морозов, Рәсәй империяһының [[хәрби хеҙмәткәр|хәрби эшмәкәре]], [[генерал-майор]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында]] аҡтар яғында ҡатнашыусы. * [[1908 йыл]]: Дмитрий Устинов, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] хәрби, дәүләт һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] эшмәкәре, [[Советтар Союзы Маршалы]] (1976), ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1942, 1961), [[Советтар Союзы Геройы]] (1978). * [[1924 йыл]]: Владимир Гуляев, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1976). * [[1941 йыл]]: Рогволд Суховерко, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] театр һәм кино актёры, [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы]] (2002). * [[1960 йыл]]: Диего Марадона, [[Аргентина]] [[футбол]]сыһы. * [[1953 йыл]]: Александр Полещук, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[космонавт|космонавы]]. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:30 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1953 йыл]]: Имре Кальман, [[Венгрия|венгр]] композиторы. * [[1975 йыл]]: Густав Герц, [[ниместәр|нимес]] физигы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|К30]] [[Категория:30 октябрь]] r0k5tt5jziptw2rqcvtkisz6jdlg109 0 73909 1307904 1284347 2026-10-30T07:30:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307904 wikitext text/x-wiki [[Файл:Traffic lights.jpg|thumb|right|240px|Светофор]] [[Файл:Led traffic lights.jpg|thumb|240px| Яҡтылыҡ диодтары менән светофор]] [[Файл:Entrance-traffic-light.jpg|thumb|240px|Тимер юлы светофоры ике һары һәм йәшел яҡтылыҡ менән яҡтыртылыусы һыҙатлы светофор]] '''Светофо́р''' ({{lang-ru|яҡтылыҡ}} һәм {{lang-el|φορός}} — «алып барыусы») — мәғлүмәт биреүсе оптик яҡтылыҡ ҡоролмаһы. Светофор төрлө хәрәкәттәрҙе көйләй. Механик транспорт сараларының, йәйәүлеләрҙең хәрәкәттәрен көйләһә, шулай уҡ локомотивтарҙа поездар хәрәкәтен, [[йылға]]ла һәм [[диңгеҙ]]ҙәрҙә [[судно]]ларҙы, шулай уҡ [[троллейбус]], [[автобус]] һәм [[трамвай]]ҙар өсөн махсус светофорҙар бар. БДБ илдәрендә светофорҙар ҡалаларҙың муниципаль мөлкәте булып тора. == Тарих == Беренсе светофор [[Лондон]] ҡалаһының [[Бөйөк Британия парламенты]] бинаһы янында 1868 йылдың 10 декабрендә ҡуйыла. Уны уйлап табыусы — Джон Пик Найт. Ул [[тимер юл]]ы семафорҙары оҫтаһы булған. Светофор ҡул ярҙамында эшләгән. Ике семафор уғынан торған. Горизонталь рәүештә булһа «туҡтарға», ә 45° ауыштырылһа һаҡланып ҡына хәрәкәтләнергә. Ҡараңғы ваҡытта өйрәлтмәле газ менән эшләгән яҡтыртҡыс (фонарь) ҡулланылған. Уның ярҙамында ҡыҙыл һәм йәшел төҫтәр яҡтыртылған. Светофор урам аша үткәндә йәйәүлеләргә еңеллек өсөе ҡулланылған. Уның уттары транспорт сараларын иҫкәртеү өсөн булған. Йәйәүлеләр сыҡҡан осорҙа транспорт саралары туҡтап торған. 1869 йылдың 2 ғинуарында газлы светофор шартлаған. Шартлаған саҡта уны көйләүсе полицсмен (полиция хеҙмәткәре) яра алған. Беренсе автоматик светофор булып [[Чикаго]]лағы светофор иҫәпләнә ([[АҠШ]]). Уны ошо ҡала кеше Эрнест Сиррин эшләй һәм патенлыҡ ала. Унда ике Stop һәм Proceed тигән яҙыуҙар булған. Беренсе электр светафорын АҠШ-тың [[Юта]] штатынан [[Солт-Лейк-Сити]] кешеһе Лестер Вайр уйлап таба. Ул уйлап таба, тик патентламай. Ул ике төҫтәге (йәшел һәм ҡыҙыл) түңәрәктәрҙән торған. 1914 йылдың 5 авгусында [[Кливленд]]та Америка светофор компаниеһы Джеймс Хог конструкцияһы буйынса 105-се урам менән Эвклид киҫелешендә дүрт электр светофоры ҡуйыла. 1920 йылдан өс төҫтәге светофорҙар ҡулланышҡа инә. Уның авторҙары, Уильям Поттс ({{lang-en|William Potts}}) һәм Джон Ф. Харрис ({{lang-en|John F. Harriss}}). Европала беренсе аналогик светофорҙар 1922 йылдан ҡулланыла башлай. Улар [[Париж]]да, [[Севастополь|Севастополдә]], [[Гамбург]]та ҡуйыла. == Светофорҙар төрҙәре == === Урам һәм юл светофорҙары === ==== Автомобиль светофорҙары ==== Иңтаралған светофор төрҙәәре өс төҫтән тора: ҡыҙыл, һары(0,5-1 сек. яна) һәм йәшел. Күп кенә илдәрҙә, шул иҫәптән Рәсәйҙә һары урынына һарығыҙыл төҫ тә ҡулланыла. Сигналдар вертикаль һәм горизонталь рәүештә ҡуйылырға мөмкин. Вертикаль светофорҙарҙа йәшел аҫта торһа, горизанталь светофорҙарҙа йәшел төҫ уң яҡта урынлаштырыла. Башҡа төрлө светофорҙар ҡуйылмаған осраҡта ошондай светофорҙар бәҡтә төр хәрәкәт өсөн дә ҡулланыла. Ҡайһы саҡтарҙа светофорға өҫтәлмә сигналдар ҙа ҡуйыла. Шулай уҡ ваҡытты күрһәтеүсе таблолар ҙа ҡуйылырға мөмкин. Бар ерҙә лә киң таралған төп светофорҙар: * ҡыҙыл төҫ туҡталыу һыҙатыннан (әгәр ҙә ул светофор янында һыҙылмаған осраҡта) һәм алда светофор һаҡлаусы участокка ҡәҙәре торған транспорт сараһынаса тыя, * һары— туҡталыу һыҙатына үткәрә, тик тиҙлекте яйайтыуҙы һәм ҡыҙыл төҫ яныуға әҙерлекте талап итә, * йәшел— шул юлда рөхсәт ителгән тейешле тиҙлектә хәрәкәт итеүҙе рөхсәт итә. * Ҡайһы бер светофорҙарҙа аҡһыл төҫтәге бер йәки ике ут өҫтәлергә мөмкин. Ул стандарт булмаған юлдарҙа ҡуйыла. Әйтәйек, трамвай юлы магистраль уртаһынан барып, юл ситенә сыҡҡанда. Шулай уҡ ике төҫтән (ҡыҙыл һәм йәшел) генә торған светофорҙар ҙа була. Бындәй светофорҙар ҡайҙалыр кереүҙе йәки сығыуҙы көйләй. Мәҫәлән, ил сиген сыҡҡанда, автоҡуйыуға(автостоянка) кергән йәки сығған урында, һаҡланыусы биләмәләр янында һ б. ==== Уҡтар һәм уҡ секциялары ==== [[Файл:Traffic light in Thailand, green light 9 s left.JPG|мини|left|Өҫтәлмә секциялы светафор]] [[Файл:Traffic light with a green sign (Kiev).jpg|thumb|120px|«Һәр саҡ яныусы» йәшел секция (Киев, 2008)]] Светофорҙарҙа өҫтәлмә секциялар булырға мөмкин. Улар уҡ һымаҡ формала була һәм йүнәлеште билдәләй. * Контурлы ҡыҙыл(йәшел, һары) төҫтәге уҡ фоныында — был ҡәҙимге светофор. Бер тәғәйен хәрәкәт итеүсе яҡҡа ғына ғәмәлдә була. * Ҡара фондағы тоташ йәшел уҡ аша сығыу өсөн рөхсәт итә. Тик ул өҫтөнлөк бирмәй.<ref> [http://auto.meta.ua/autolaw/pdd_rus/a16/ ПДД Украины. Проезд перекрёстков.]</ref><ref>[http://auto.meta.ua/autolaw/pdd_rus/d3/ ПДД Украины. Светофоры.]</ref><ref>[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?page=3&nreg=1306-2001-%EF ПДД Украины. Редакция от 14.09.2009. Официальная, на украинском языке.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220215165027/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?page=3&nreg=1306-2001-%EF |date=2022-02-15 }}</ref>. ==== Емелдәп тороусы ҡыҙыл төҫтәге светофор ==== Был светофор трамвайҙар йөрөгән юлды ҡаплап тороусы булараҡ , айырмалы күперҙәрҙә, осҡостарҙың(самолет) осоу-ултырыу һыҙаттары янында аэропорттарҙа ҡулланыла. Шулай уҡ оҡшаш светофорҙар тимер юлдарҙы аша сыҡҡан ерҙәрҙә ҡулланыла. ==== Тимер юлдарын аша сыҡҡан ерҙәрҙә ҡуйылған светофорҙар ==== * Ике алмашлап емелдәүсе сигналдар -тимер юлы аша үтеү тыйыла. Был сигналдар менән бер юлы тауышлы сигнал да була(зыңғырлау). * емелдәп тороусы аҡһыл төҫтәге светофор техник системаның һәйбәт эшләүен һәм тимер юлы аша хәүефһеҙ сығырға мөмкинлекте белдерә<ref>.[http://www.avtotut.ru/law/withexamples/Signaly_svetofor_regulir/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130828183200/http://www.avtotut.ru/law/withexamples/Signaly_svetofor_regulir/ |date=2013-08-28 }}</ref><ref>[http://zovzakona.org/207-svetofor_jd При включённом светофоре знак «Стоп» на ЖД переезде не действует | ЗОВ<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407081954/http://zovzakona.org/207-svetofor_jd |date=2014-04-07 }}</ref>. ==== Йүнәлеште үҙгәртә торған светофорҙар ==== [[Файл:Lane control 3 states.png|thumb|left| Йүнәлеште үҙгәртә торған светофор]] * ҡыҙыл '''Х'''- билдәһе һыҙат буйынса хәрәкәт итеүҙе тыя; * аҫҡа ҡаратылған йәшел уҡ, һыҙат буйынса хәрәкәтләнергә рөхсәт итә; * өҫтәлмә һары төҫтәге диоганаль уҡ һыҙат эшмәкәрлегенең алмашыныуын һәм ҡайһы яҡтан хәрәкәтләнергә мөмкинлекте күрһәтә. ==== Йәйәүлеләр өсөн светофорҙар ==== [[Файл:Norwegian_traffic_lights.jpg|thumb| [[Норвегия|Норвегиялағы]] йәйәүлеләр өсөн светофор]] [[Файл:Traffic light pedastrian.jpg|thumb|left|Яҡтылыҡ диодлы светофор]] [[Файл:East Berlin traffic lights3.jpg|thumb|Сувенирҙар Светофор кеше]] {{Listen | Имя_файла = Toryanse-crosswalk-oji-2011.ogg | Название = Торянсэ | Описание = Япония светофорында балалар өсөн яҙылған «Торянсэ» («Рәхим итегеҙ, үтегеҙ») йыры яҙмаһы. | float = left }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * Светофоры и [http://www.prav-net.ru/6-signaly-svetofora-i-regulirovshhika/ сигналы светофоров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140805160603/http://www.prav-net.ru/6-signaly-svetofora-i-regulirovshhika/ |date=2014-08-05 }}, установленные Правилами дорожного движения * [http://www.sdd.ru/file_img/sdd_1234176176.pdf ГОСТ Р 52282-2004 — Технические средства организации дорожного движения. Светофоры дорожные. Типы и основные параметры. Общие технические требования. Методы испытаний] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150226212941/http://www.sdd.ru/file_img/sdd_1234176176.pdf |date=2015-02-26 }} * [http://icarbio.ru/articles/zelenaja-volna.html Зелёная волна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140923121843/http://icarbio.ru/articles/zelenaja-volna.html |date=2014-09-23 }} — согласованное переключение сигналов светофоров * [http://www.youtube.com/watch?v=Ko3vHDB9ADk&feature=related Пешеходный светофор в Нью-Йорке] (видео) {{Юл билдәләре}} [[Категория:Тимер юл сигнализацияһы]] [[Категория:Йәйәүлеләр өсөн үткәүел]] [[Категория:Яҡтылыҡ сигнализацияһы]] [[Категория:Юл хәрәкәте]] o5q0n0ukn1843g7iwmf61ibqi59z10i 0 75355 1307871 1281175 2026-10-29T14:46:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307871 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре}} {{НП |статус = Ҡала |русское название = Найроби |оригинальное название = {{lang2|en|sw|Nairobi}}<br /> [[Файл:Nairobi Montage.jpg|250px|безрамки]]<br /> |страна = Кения |герб = Coat of Arms of Nairobi.svg |флаг = Flag of Nairobi.svg |ширина герба = |ширина флага = |описание флага = Флаг Найроби |lat_dir = S|lat_deg = 1|lat_min = 17|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 36|lon_min = 49|lon_sec = |CoordAddon = type:city(2750561)_region:KE |CoordScale = |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Кения,%20Найроби&sll=36.850833,-1.360666&sspn=11.249997,8.484074&l=map,trf |размер карты страны = 250 |размер карты региона = |размер карты района = |вид региона = Кенияның хакими бүленеше{{!}}Провинция |регион = Найроби (провинция Кении){{!}}Найроби |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |внутреннее деление = |вид главы = мэр |глава = Джордж Аладва |дата основания = 1899 |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = 696 |вид высоты = |высота центра НП = 1 661 |климат = |официальный язык = |официальный язык-ref = |население = 3&nbsp;240&nbsp;155<ref>[https://web.archive.org/web/20090314131819/http://www.cbs.go.ke/sectoral/population/projections.html Population Projections by Province] {{ref-en}}</ref> |год переписи = 2010 |плотность = 4655 |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав= |этнохороним = |часовой пояс = +3 |DST = |телефонный код = 020 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = Nairobi |сайт = http://www.nairobi.go.ke/ |язык сайта = en }} '''Найро́би''' ({{lang2|en|sw|Nairobi}}) — экватор янында урынлашҡан, [[Кения]]ның [[баш ҡалаһы]], Көнсығыш Африканың иң эре ҡалаһы. == Тарихы == [[Файл:Nairobi SPOT 1080.jpg|thumb|left|Найробиҙың ер юлдашынан төшөрөлгән фотоһы]] Элек ҡала урынында һаҙлыҡ булған. [[1899 йыл]] бында уганда тимер юлы тәьмин итеүсе станция төҙөлгән. Был станция тимер юлының штаб-квартира вазифаһын үтәгән. Атамаһы ошо тирәләге һыу сығанағы исеменә бәйле. [[масай теле]]ндә яңғырашы ''Ewaso Nyirobi'' (Эвасо Найроби), башҡортсаға тәржемә итһәк, һалҡын һыу тигән мәғәнәлә. [[1900 йыл]] был тирәне солғап алған биҙгәк [[Бубон тағуны|бубон тағынынан]] һуң ҡаланы бөтөнләй яндырып бөтөрәләр. == Иҡтисады == [[Файл:I&M Bank Tower.jpg|thumb|I&M бакыһының Найробиҙағы штаб-квартираһы]] Найробиҙа [[Найробий фонд биржаһы]] (NSE) урынлашҡан. NSE Африкала сауҙа күләме буйынса 4-се, баҙарҙы ВВП-ға ҡарата капиталлаштырыу мөнәсәбәттәре буйынса 5-се урындарҙы биләй<ref>[http://www.millenniumit.com/esp/news_7.php Live Trading commences at Nairobi Stock Exchange] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081203180449/http://www.millenniumit.com/esp/news_7.php |date=2008-12-03 }}</ref>. Шулай уҡ Найробиҙа ҡайһы бер халыҡ-ара компаниеларҙың һәм ойошмаларҙың төбәк вәкиллектәре эшләй. Шулай 2007 йыл буына [[General Electric]], [[Young & Rubicam]], [[Google (компания)|Google]], [[Coca Cola]], [[Zain]] и [[Cisco Systems]] перенесли свои африканские штаб-квартиры в Найроби<ref>{{cite web|last=Business Daily|title=General Electric moves Africa's hub to Nairobi|publisher=bdafrica.com|date=|url=http://www.bdafrica.com/index.php?option=com_content&task=view&id=1291&Itemid=4744|accessdate=2007-06-18|deadlink=unknown-host|archiveurl=http://web.archive.org/20070928151239/www.bdafrica.com/index.php?option=com_content&task=view&id=1291&Itemid=4744|archivedate=2007-09-28}}</ref><ref>{{cite web|last=Press Media Wire|title=Cisco Inaugurates East African Headquarters in Nairobi|publisher=pressmediawire.com|date=|url=http://www.pressmediawire.com/article.cfm?articleID=4153|accessdate=2008-07-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/65OU3Ga7w|archivedate=2012-02-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120215182304/http://www.pressmediawire.com/article.cfm?articleID=4153 |date=2012-02-15 }}</ref>.Шулай уҡ эре африка компанияларының да штаб-квартиралары бар. Ҡалала кейем-һалым, текстиль, төҙөлөш материалдары, аһыҡ-түлек, эсемлектәр , сигарет етештерелә. Ҡалала шулай уҡ ҡайһы бер халыҡ-ара компанияларҙың заводтары урынлашҡан: [[Goodyear Tire and Rubber Company|Goodyear]], [[General Motors]], [[Тойота|Toyota Motors]], [[Coca Cola]]. === Туризм === [[Файл:A lone giraffe in Nairobi National Park.jpg|thumb| [[Найроби милли паркы]]нда [[жираф]] ҡала фонында]] Туризм бигүк үҫешмәһә лә, ҡаланың иҫтәлекле урындары бар. Беренсе сиратта [[Найроби милли паркы]]. Уның уникаллеге шулай размерҙағы мегаполис янында урынлашыуы. Милли паркта 400 төр хайуан һәм ҡош йәшәй. Сафари буйлап йәйәү йөрөү - туристарҙың яратҡан шөғөлө.<ref>{{cite web|title=Kenya Wildlife Service – Nairobi National Park|publisher=kws.org|url=http://www.kws.org/kws/parks/parks_reserves/NANP.html|dateformat=mdy|accessdate=30 December 2009|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20091011154942/www.kws.org/kws/parks/parks_reserves/NANP.html|archivedate=2009-10-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091011154942/http://www.kws.org/kws/parks/parks_reserves/NANP.html |date=2009-10-11 }}</ref>. Найробиҙа бер нисә музей бар. Иң ҙурҙарынан береһе [[Кенияның милли музейы]]. Ул музейҙа ''[[Тура йөрөүсе кеше|homo erectus]]'' типиаталған малайҙың һөйәктәре һаҡлана. Икенсе бер иҫтәлекле урыны [[Найробиҙың тимер юл музейы]] һәм [[Карен Бликсен музейы]]. Найробиҙы ҡайһы саҡ донъя сафарийы тип атайҙар. Күп кенә ҡала ҡунаҡханалары ошо йүнәлештә эшләй. Күп кенә биш йондоҙло отелдәр бар: Найроби Серена, Лайко Рейгенси (ранее Гранд-Рейгенси), Уиндор (Карен), Холидей Инн, Ист-Африкан Сафари Клуб (Лилиан Тауэрс), Стэнли Хотел, Сафари Парк энд Казино, Интерконтиненталь, Панари Хотел, [[Hilton Hotels|Хилтон]] һәм Норфолк Хотел. Тағы ла ҡалала Африкалағы иң ҙур һырғалаҡ (каток) — Солар Айс Ринк урынлашҡан. Был һырғалаҡ [[2005 йыл]] асылған. Уның майҙаны яҡынса 15 000 м² һәм бер юлы 200 кешене ҡабул итә<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/4543576.stm BBC NEWS | World | Africa | East Africa’s ice skating first]</ref>.Ҡаланың эре сауҙа селтәрҙәре булып [[Nakumatt]], [[Uchumi]] һәм [[Tuskys]] тора. {{Климат города |Город_род=Найроби |Источник=[http://www.worldweather.org/071/c00251.htm WorldWeather.org] |Янв_ср=18.0 |Янв_ср_осад=64 |Фев_ср=18.6 |Фев_ср_осад=57 |Мар_ср=19.4 |Мар_ср_осад=93 |Апр_ср=19.1 |Апр_ср_осад=219 |Май_ср=17.9 |Май_ср_осад=177 |Июн_ср=16.3 |Июн_ср_осад=35 |Июл_ср=15.4 |Июл_ср_осад=18 |Авг_ср=15.8 |Авг_ср_осад=24 |Сен_ср=17.1 |Сен_ср_осад=28 |Окт_ср=18.6 |Окт_ср_осад=55 |Ноя_ср=18.1 |Ноя_ср_осад=154 |Дек_ср=18.0 |Дек_ср_осад=101 |Год_ср=17.7 |Год_ср_осад=1024 |Янв_ср_мин=11.5 |Янв_ср_макс=24.5 |Фев_ср_мин=11.6 |Фев_ср_макс=25.6 |Мар_ср_мин=13.1 |Мар_ср_макс=25.6 |Апр_ср_мин=14.0 |Апр_ср_макс=24.1 |Май_ср_мин=13.2 |Май_ср_макс=22.6 |Июн_ср_мин=11.0 |Июн_ср_макс=21.5 |Июл_ср_мин=10.1 |Июл_ср_макс=20.6 |Авг_ср_мин=10.2 |Авг_ср_макс=21.4 |Сен_ср_мин=10.5 |Сен_ср_макс=23.7 |Окт_ср_мин=12.5 |Окт_ср_макс=24.7 |Ноя_ср_мин=13.1 |Ноя_ср_макс=23.1 |Дек_ср_мин=12.6 |Дек_ср_макс=23.4 |Год_ср_мин=12.0 |Год_ср_макс=23.4 |}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == '''Яңылыҡтар''' * [https://web.archive.org/web/20110924202547/http://www.nationmedia.com/ Daily Nation] * [http://www.eastandard.net/ The Standard] * [http://www.nairobi.com/ Nairobi.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100929024048/http://www.nairobi.com/ |date=2010-09-29 }} * [http://www.graduates.com/ls.asp?city=Nairobi&pid=411 All Schools in Nairobi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060614024703/http://www.graduates.com/ls.asp?city=Nairobi&pid=411 |date=2006-06-14 }} '''Башҡалар''' * [http://www.nairobicity.org/ Nairobi City — official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070508215351/http://www.nairobicity.org/ |date=2007-05-08 }} * [http://magicalkenya.com/default.nsf/doc21/4YQ4W3FZEI64?opendocument&l=1&e=7 Magical Kenya review of Nairobi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081014211809/http://www.magicalkenya.com/default.nsf/doc21/4YQ4W3FZEI64?opendocument&l=1&e=7 |date=2008-10-14 }} * [http://www.nse.co.ke/ Nairobi Stock Exchange] * [http://www7.nationalgeographic.com/ngm/0509/feature2/index.html National Geographic Feature about Nairobi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060811231343/http://www7.nationalgeographic.com/ngm/0509/feature2/index.html |date=2006-08-11 }} {{библиоинформация}} {{Африка илдәренең баш ҡалалары}} t5zg4eq9g8nreagqgc97168f9wbsi25 0 110034 1307908 1275817 2026-10-30T11:09:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307908 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Гөлназ Ивановна Сотникова |оригинал имени = |изображение = |ширина = |описание изображения = |род деятельности = «Вертэкс» АЙ холдингы президенты, Рәсәй Килешеү һәм Татыулыҡ хәйриә фонды президенты, М. В. Ломоносов исемендәге МДУ-ның Классик пансионы президенты |дата рождения = 21.09.1961 |место рождения = [[СССР]] {{МестоРождения|Өфө}} ҡалаһы |гражданство = {{USSR}} <br> {{RUS}} |дата смерти = |место смерти = |отец = [[Сотников Иван Владимирович|Иван Владимирович Сотников]] |мать = [[Аралбаева Әминә Кәшфи ҡыҙы|Әминә Кәшфи ҡыҙы Аралбаева]] |супруг = |дети = |награды и премии = {{{!}} {{!}}[[Файл:Olgi-1.svg|ссылка=Орден_святой_равноапостольной_княгини_Ольги|31x31пкс|Орден святой равноапостольной княгини Ольги I степени]]{{!!}}[[Файл:Daniil-2.svg|ссылка=Орден_святого_благоверного_князя_Даниила_Московского|32x32пкс|Орден святого благоверного князя Даниила Московского II степени]] {{!}}} |сайт = |викисклад = }} '''Сотникова Гөлназ Ивановна''' ([[21 сентябрь]] [[1961 йыл]]) — Рәсәй эшҡыуары, йәмәғәт эшмәкәре, «Вертэкс» АЙ холдингы президенты (1990 йылдан), Мәскәү һәм бөтә Русь патриархы Алексий II тарафынан ойошторолған Рәсәй Килешеү һәм Татыулыҡ хәйриә фонды президенты (1997 йылдан), М. В. Ломоносов исемендәге МДУ-ның Классик пансионы президенты (1997 йылдан)<ref name="allrus.info"/><ref>[http://www.glavsnab.ru/main/details/2097468 ГЛАВСНАБ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.pansionmsu.ru Классический пансион МГУ им.]</ref>. Рәсәйҙә хәйриәлек һәм меценатлыҡ барлыҡҡа килеүҙә ҙур роль уйнай<ref name="law-order.ru">[http://www.law-order.ru/catalog/enciklopedia/reference/ru_s/t65474.html "Великая Россия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002045019/http://www.law-order.ru/catalog/enciklopedia/reference/ru_s/t65474.html |date=2013-10-02 }}</ref><ref>[http://www.ug.ru/issues/?action=topic&toid=6368 Учительская газета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070427133428/http://www.ug.ru/issues/?action=topic&toid=6368 |date=2007-04-27 }}</ref>. Рәсәй православие сиркәүенең I дәрәжә Изге равноапостольная княгиня Ольга I (1999 йыл), II дәрәжә Изге благоверный кенәз Даниил Московский (2003 йыл) ордендары менән бүләкләнгән. Рәсәй һәм халыҡ-ара жюри тарафынан ике тапҡыр «Йыл ҡатын-ҡыҙы» (1995,1999) тип таныла<ref name="law-order.ru"/>. Бер нисә мәҙәни программаһы. өсөн «Леди инициатива» тигән почетлы титул ала<ref>Московский комсомолец, Москва 27 марта 1999 г.</ref><ref name="Деловая пресса">[http://www.businesspress.ru/newspaper/article_mId_44_aId_17152 Деловая пресса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002174228/http://www.businesspress.ru/newspaper/article_mId_44_aId_17152 |date=2013-10-02 }}</ref>. == Биографияһы == Гөлназ Ивановна Сотникова 1967 йылдың 21 сентябрендә Өфөлә [[СССР|совет]] интеллигенттары ғаиләһендә тыуған. === Ата-әсәһе === Атаһы — [[Сотников Иван Владимирович|Иван Владимирович Сотников]], Башҡортостан Яҙыусылар союзының рус яҙыусылары секцияһы рәйесе, «Литературная Башкирия» альманахының яуаплы мөхәррире<ref>[http://bashinform.ru/news/160985/ Башинформ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304185930/http://bashinform.ru/news/160985/ |date=2016-03-04 }}</ref>. Әсәһе — [[Аралбаева Әминә Кәшфи ҡыҙы|Әминә Кәшфи ҡыҙы Аралбаева]], Мәскәү ГИТИС-ын тамамлаған, Башҡортостанда беренсе театр белгесе, Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Рәсәй Журналистар союзы һәм Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы<ref name="law-order.ru"/>. === Белеме === Ике юғары белем алған: иҡтисади ([[Мәскәү дәүләт университеты|МДУ]]) һәм техник (Мәскәү элемтә һәм информатика техник университеты), шулай уҡ фортепиано класы буйынса урта махсус музыкаль белеме бар. Инглиз, испан телдәрен белә, француз, ҡытай телдәрен өйрәнә<ref name="allrus.info"/>. === Хеҙмәт һәм эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге === 1989 йылға тиклем комсомолдың Мәскәү ҡалаһы Свердлов район комитетында референт булып эшләй. 1989 йылдан — «Тропос» төҙөлөш компанияһының үҙаллы структура подразделениеһы директоры. 1990 йылда күп профилле «Вертэкс» медицина үҙәген ойоштора һәм уның етәксеһе була. Предприятие артабан «Вертэкс» акционерҙар йәмғиәте холдингы булып үҫә һәм түбәндәгеләрҙән тора: * «Вертэкс» медицина компанияһы, * «Вертэкс — Билдинг» төҙөлөш компанияһы, * «Вертэкс Трейдинг» сауҙа фирмаһы, * «Вертэкс — Траст» консалтинг компанияһы, * «Вертэкс — Тур» туризм компанияһы, * «Вертэкс — Аэро» йөк һәм пассажирҙар ташыу авиакомпанияһы. ХХ быуаттың 90-сы йылдарында «Рәсәйҙең иң бай 10 кәләше», «Рәсәйҙең иң үҙаллы ҡатын-ҡыҙҙары» рейтингтарына инә<ref>[http://gazeta.aif.ru/oldsite/919/art017.html АиФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081019042156/http://gazeta.aif.ru/oldsite/919/art017.html |date=2008-10-19 }}</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=194116 Коммерсантъ]</ref><ref>[http://www.kp.ru/daily/22685/22388/ Комсомольская правда]</ref>. Ватан эшҡыуарлығы ветераны. Исеме «Мәскәү эшҡыуарлығының алтын китабына», «Рәсәй бизнесы элитаһы», «Рәсәйҙең данлы ҡатын-ҡыҙҙары» каталогтарына һ.б. ингән<ref name="Деловая пресса"/><ref>[http://viperson.ru/wind.php?ID=7496 VIPERSON.]</ref>. === Йәмәғәт эшмәкәрлеге === 1997 йылда Мәскәү һәм бөтә Рәсәй Патриархы Алексий II ойошторған Рәсәй Килешеү һәм Татыулыҡ хәйриә фонды президенты итеп тәғәйенләнә<ref>[http://www.yamal.ru/new/news/010730.htm news] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131030104505/http://www.yamal.ru/new/news/010730.htm |date=2013-10-30 }}</ref>, әле лә шунда эшләй. Фондтың Попечителлек советына Патриарх етәкселеге аҫтында фән һәм мәҙәниәттең бик күп билдәле эшмәкәрҙәре, башҡа конфессияларҙың башлыҡтары инә<ref name="Деловая пресса"/>. Фонд бер ҡасан да бер ниндәй ташламаларҙан файҙаланмай һәм бары тик Г. И. Сотникова иҫәбенән генә финанслана<ref>[http://www.toy4kid.ru/magaz/Patriarsay_nagrada_aleksandr_kolpakov.html Патриаршая награда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080328192759/http://toy4kid.ru/magaz/Patriarsay_nagrada_aleksandr_kolpakov.html |date=2008-03-28 }}</ref>. 1997 йылдан әлегәсә — М. В. Ломоносов исемендәге МДУ-ның Классик пансионы президенты<ref>[http://www.pansionmsu.ru/mgu/index.php?IBLOCK_ID=1&ID=17 Классический пансион МГУ им.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.russianews.ru/newspaper/17580/17613 газета «Россия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110420051228/http://www.russianews.ru/newspaper/17580/17613 |date=2011-04-20 }}</ref>, уны Мәскәү һәм бөтә Рәсәй Патриархы Алексий II-нең Килешеү һәм Татыулыҡ фонды менән ректор Виктор Антонович Садовничий йөҙөндә [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү дәүләт университет]]<nowiki/>ы ойоштора. 1997 йылдан 2003 йылға тиклем Рәсәй сиркәү тормошондағы бик күп эре ваҡиғаларҙың ҡуйыусы режиссёры була (Христос Раштыуаһының 2000 йыллығы, Әрмәнстандың христианлыҡты дәүләт дине итеп ҡабул итеүенә 1700 йыл тулыу уңайынан Мәскәүҙәге концерт<ref>[http://azg.am/RU/2001042410 ТОРЖЕСТВЕННЫЙ КОНЦЕРТ В КРЕМЛЕ | AZG Daily]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, РПЦ Предстоятеленең юбилей даталары<ref>[http://www.pravoslavie.ru/news/index04.htm Православие.]</ref> һ.б.). Россия телеканалында новатор проекттарының һәм коммерция телевизион программаларының авторы (1997—1998 йй.), уларҙы тормошҡа ашырып, телевидение режиссёры специальносын үҙләштерә һәм, үҙ телекомпанияһын булдырып, бер нисә документаль фильм («Созидатель», «С Верой, Надеждой и Любовью» һ.б.) төшөрә. 2004 йылдан ғилми педагогик эшмәкәрлек менән етди шөғөлләнә, [[Мәскәү дәүләт университеты|М. В. Ломоносов исемендәге МДУ]]-ла глобаль процестар факультетын асыу идеологы һәм инициаторы<ref>[http://pansionmsu.ru/fond/ Краткий отчет Благотворительного Фонда Примирения и Согласия]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://allrus.info/main.php?ID=7496&ar3=8 Лица России.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002211737/http://allrus.info/main.php?ID=7496&ar3=8 |date=2013-10-02 }}</ref> була<ref>[http://www.fgp.msu.ru/content/view/160 В гостях у факультета глобальных процессов МГУ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.pansionmsu.ru/events_1.html Сайт Классического пансиона МГУ им.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[Газета «МОСКОВСКИЙ УНИВЕРСИТЕТ» № 10 (4241) март 2008]</ref>, ул 2005 йылда асыла. Бер нисә белем биреү моделе һәм программаһы, шул иҫәптән балаларҙың иртә үҫеше өлкәһендәге программалар авторы<ref>[http://www.seveheaym.info/?p=675 Помнить и знать]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.law-order.ru/catalog/enciklopedia/reference/ru_s/t65474.html Закон и порядок] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002045019/http://www.law-order.ru/catalog/enciklopedia/reference/ru_s/t65474.html |date=2013-10-02 }}</ref>. 1997—2007 йылдарҙа Ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәлен яҡшыртыу мәсьәләләре буйынса хөкүмәт комиссияһы ағзаһы<ref>[http://www.innovbusiness.ru/pravo/DocumShow_DocumID_61959.html Постановление Правительства РФ от 28 января 1997 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305071827/http://www.innovbusiness.ru/pravo/DocumShow_DocumID_61959.html |date=2016-03-05 }}</ref><ref>[http://www.novostroy.ru/law/direct.php?num=1449665&id=219&sort=&type=gov Постановление Правительства РФ от 28 января 1997 г.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://jurbase.ru/texts/sector112/tez12859.htm Постановление Правительства РФ от 20 декабря 1998 г.]</ref>. Мәғариф, фән һәм мәҙәниәт мәсьәләләре буйынса [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] ([[ЮНЕСКО]]) генераль директор Федерико Майор Сарагоса инициативаһы буйынса булдырған Донъя мәҙәниәте программаһын эшләүҙә ҡатнашҡан өсөн 1995 йылда «Леди Инициатива» почетлы титулын яулай<ref name="allrus.info">[http://allrus.info/main.php?ID=7496&ar3=8 Лица России.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002211737/http://allrus.info/main.php?ID=7496&ar3=8 |date=2013-10-02 }}</ref> . === Хәйриәлек хеҙмәте === Мәҙәни тормоштағы бик күп әһәмиәтле ваҡиғаларҙың меценаты була: 1995 йылда Мәскәүҙә беренсе Юғары мода аҙналығын асыуҙан<ref>[https://archive.is/20120803113239/www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=19419&print=true Коммерсант]</ref> алып РПЦ-ның дәүләт менән берлектә үткәргән ижтимағи әһәмиәткә эйә сараларына тиклем. Етем балаларға, фән һәм мәҙәниәт өлкәһендә Ватан даны булып танылған һәм, өлкәнәйгәс, дәүләт өсөн ҡатмарлы осорҙа ярҙамһыҙ ҡалған ветерандарға бөтә Рәсәй хәйриә акцияларын ойоштороусы<ref>[http://www.rusk.ru/news_rl/1999/05/29/patriarh_prizyvaet_pomoch_detyam-sirotam/ Русская линия]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110727103735/http://www.kultura-portal.ru/tree_new/cultpaper/article.jsp?number=72&rubric_id=203&crubric_id=100441&pub_id=148408 Портал Культура]</ref><ref>[http://www.mk.ru/social/article/2009/01/12/4758-dusha-obyazana-truditsya-.html Душа обязана трудиться — МК]</ref>. Уның исемен Ҡотҡарыусы Христос Ҡорамындағы мемориаль таҡтаташта ҙур күләмдә хәйриә ярҙамы күрһәтеүселәр исемлегендә күрергә була. Социаль әһәмиәткә эйә проекттарға ярҙам итә. Айырыуса 1997 йылда башланып әле лә дауам иткән мәғариф өлкәһендәге проект уңышлы һанала (М. В. Ломоносов исемендәге МДУ-ның Классик пансионында бөтә Рәсәйҙән талантлы балаларҙы түләүһеҙ уҡытыу өсөн асылған стипендия фондын финанслау<ref>[http://www.dddkursk.ru/number/664/new/004490 Друг для Друга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080420192914/http://dddkursk.ru/number/664/new/004490/ |date=2008-04-20 }}</ref><ref>[http://www.pansionmsu.ru/mgu/index.php?IBLOCK_ID=1&SECTION_ID=2&ID=17&NAME=%C2%FB%EF%F3%F1%EA%ED%E8%EA%E8 Федеральный справочник «Образование в России» — 2004 год — Все воспитанники по-своему интересные и талантливые люди]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Журнал «LED» про лёд и людей, № 3, 2009 год</ref>; гранттар менән ярҙам итеү, шул иҫәптән МДУ-ның иң лайыҡлы студенттарының сит илдәрҙә белем алыуы һәм стажировка үтеүе сығымдарын ҡаплау). Мәғариф һәм тәрбиә өлкәһендә талантлы балалар өсөн йыл һайын бирелеүсе (2000 йылдан алып) «Ҡанатлы Сириус» тигән дәүләттеке булмаған премияны булдырыусы<ref name="allrus.info"/>. === Тәнҡит === Ҡайһы бер баҫмаларҙа законға ҡаршы эшмәкәрлектә ғәйепләнә<ref name="ReferenceA">Новые Известия, Москва 13 июля 1999 г.</ref><ref name="ateism">[http://www.ateism.ru/razbor/compromat/clear.htm PR-акции Московской патриархии: Имидж церковной благотворительности в сочетании с полукриминальной коммерческой деятельностью]</ref><ref name="library.cjes.ru">[http://www.library.cjes.ru/online/?a=con&b_id=76&c_id=9219 Библиотека Центра экстремальной журналистики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407011253/http://www.library.cjes.ru/online/?a=con&b_id=76&c_id=9219 |date=2022-04-07 }}</ref>, ләкин был факттарҙы иҫбатлаусы дәлилдәр юҡ<ref name="law-order.ru"/><ref name="delovoi">[http://www.ko.ru/document.php?id=1536 Деловой Еженедельник Компания]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="uniledru.ru">[http://www.mk.ru/editions/daily/article/1999/07/21/137738-pismo-s-povinnoy.html Ответ на статью «Письмо с „повинной“»]</ref><ref name="Русская Линия">[http://rusk.ru/svod.php?date=1999-05-29 Русская Линия]</ref>.<blockquote class=""></blockquote> === Ғаилә хәле, балалары === Университеттың 5 курсында Н. Э. Бауман исемендәге МДТУ студенты Цюрко Степан Ивановичҡа (1968 йылғы) кейәүгә сыға. Хәҙерге ваҡытта айырылған, 2008 йылғы Екатерина исемле ҡыҙын тәрбиәләй. Улы Максим 1990 йылда тыуған — М. В. Ломоносов исемендәге МДУ-ны ҡыҙыл диплом менән тамамлай. === Мауығыуҙары === Г. И. Сотникова педагогика, психология, музыка, театр менән мауыға, сәйәхәт итергә ярата. == Бүләктәре == * Орден святой равноапостольной княгини Ольги (РПЦ) I степени * Орден святого благоверного князя Даниила Московского (РПЦ) II степени == Иҫкәрмәләр == <div class="references-small" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;"> <references /> </div> == Һылтанмалар == * [http://www.businesspress.ru/newspaper/article_mId_44_aId_17152 Деловая пресса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002174228/http://www.businesspress.ru/newspaper/article_mId_44_aId_17152 |date=2013-10-02 }} * [https://web.archive.org/web/20160304205635/http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=48052 БД «Лабиринт»] * [http://www.ortho-rus.ru/cgi-bin/ps_file.cgi?5_5997 Миряне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304211856/http://www.ortho-rus.ru/cgi-bin/ps_file.cgi?5_5997 |date=2016-03-04 }} * [http://www.ug.ru/issues/?action=topic&toid=6368 Учительская газета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070427133428/http://www.ug.ru/issues/?action=topic&toid=6368 |date=2007-04-27 }} * [http://www.uniledru.ru/art_news/Pismo_s_povinnoi_otkrytoe.html Ответ на статью «Письмо с „повинной“»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.library.cjes.ru/online/?a=con&b_id=76&c_id=9219 Библиотека Центра экстремальной журналистики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407011253/http://www.library.cjes.ru/online/?a=con&b_id=76&c_id=9219 |date=2022-04-07 }} * [http://expert.ru/expert/2000/14/14ex-gruz-3_23778/ Эксперт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428142643/http://expert.ru/expert/2000/14/14ex-gruz-3_23778/ |date=2015-04-28 }} * [http://www.rusk.ru/news_rl/1999/05/29/patriarh_aleksij_nazval_klevetoj_publikacii_stavyawie_pod_somnenie_deyatel_nost_uchrezhdennogo_im_fonda_primireniya_i_soglasiya/ Русская линия] * [http://gazeta.aif.ru/oldsite/919/art017.html Аргументы и факты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081019042156/http://gazeta.aif.ru/oldsite/919/art017.html |date=2008-10-19 }} * [http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=194116 Коммерсантъ] * [http://www.kp.ru/daily/22685/22388/ Комсомольская правда] * [http://www.mk.ru/social/article/2009/01/12/4758_dusha-obyazana-truditsya-.html Московский Комсомолец] * [http://www.rg.ru/2008/09/24/sud.html Российская газета] * [http://www.pansionmsu.ru Классический пансион МГУ им.] [http://www.pansionmsu.ru М. В. Ломоносова] [[Категория:Рәсәй йәмәғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Рәсәй эшҡыуарҙары]] 9mysmdlflx1evldptyh90v68zpae81h 0 111283 1307870 1290281 2026-10-29T13:55:19Z Rijikk 4839 /* Транспорт */ karta 1307870 wikitext text/x-wiki [[File:Channel2 - Tel Aviv.webm|thumb|right|300px|thumbtime=00:03]] {{НП-Израиль |статус = Ҡала |русское название = Тель-Авив-Яффа |оригинальное название = תֵּל אָבִיב-יָפוֹ |герб = TelAvivEmblem.svg |флаг = Flag of Tel Aviv.svg |округ = Тель-Авив |lat_deg =32 |lat_min =5 |lat_sec =0 |lon_deg =34 |lon_min =48 |lon_sec =0 |CoordAddon = |CoordScale = |вид главы = мэр |глава = [[Хульдаи, Рон|Рон Хульдаи]] |дата основания = 1909 |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = яҡынса 70 |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = иврит |официальный язык-ref = he |население = 405 200 |год переписи = 2012 |в столичном регионе = |плотность = 7947 |Агломерация = |национальный состав = {{nobr|[[йәһүдтәр]] — 91,6 %,}} {{nobr|[[ғәрәптәр]] — 3,9 %,}} {{nobr|башҡалар — 4,5 %}} |конфессиональный состав = |этнохороним = тель-ави́вец,<br /> тель-ави́вка,<br /> тель-ави́вцы |телефонный код = +(972)(3) Израилдән ситтә, (03) Израиль эсендә |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |цифровой идентификатор = |сайт = http://www.tel-aviv.gov.il |язык сайта = he |язык сайта 2 = en |язык сайта 3 = ar |язык сайта 4 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} [[Файл:Skyline_of_Gush_Dan,_Tel_Aviv,_Israel_(2003).jpg|мини|220x220пкс|Тель-Авив һәм  Рамат-Ган күренеше]] [[Файл:Azrieli_Towers_Sept.2007.JPG|справа|мини|296x296пкс|Азриэли үҙәге]] '''Тель-Ави́в—Я́ффа'''<ref><span class="citation"> ''[https://eleven.co.il/article/14073 Тель-Авив—Яффа]'' — статья из Электронной еврейской энциклопедии</span><span class="citation"></span></ref> ({{Lang-he|תֵּל אָבִיב-יָפוֹ}}תֵּל אָבִיב-יָפוֹ‏‎; шулай уҡ '''Тель-Ави́в'''<ref>[http://www.gramota.ru/slovari/dic/?ag=x&word=тельавив ''Агеенко Ф. Л.'' Словарь собственных имён русского языка. М., 2010.]</ref>; [[Ғәрәп теле|ғәр]]. تل أبيب‎) —  [[Израиль|Израилдә]] Урта диңгеҙҙең көнсығыш яры буйындағы берләшкән ҡала муниципалитеты, халҡының һаны буйынса Израилдә икенсе ҡала (404 750 человек), илдең иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге.  [[1950 йыл|1950]] йылдың апрелендә сағыштырмаса йәш Тель-Авив ҡалаһы менән боронғо Яффаны берләштереүҙән барлыҡҡа килә {{Sfn|"Official History"}}. Тәүҙә Тель-Авив Яффаның йәһүд биҫтәһе итеп нигеҙләнә.  == Халҡы ==  2011 йылдың аҙағына халҡының һаны  404 750 кеше тәшкил итә<ref>[http://www.cbs.gov.il/ishuvim/yishuv_2011_information.xls Данные по населённым пунктам Израиля], на сайте ЦСБ Израиля. <span> </span></ref>, ҙурлығы буйынса илдә икенсе ([[Иерусалим|Йәрүсәлимдән]] һуң) урында тора. «Гуш-Дан» (ивр. ‏גוש דן‏‎) тип аталған был [[ҡала агломерацияһы]]нда 3,5 млн кеше йәшәй, уларҙың 91,6 проценты — йәһүд, 3,0 проценты — [[Ислам|мосолман]] [[Ғәрәптәр|ғәрәп]], 0,9 проценты — христиан ғәрәп; 4,5 проценты — башҡалар. Гуш-Данға, Тель-Авивтан тыш, Холон, Бат-Ям, Рамат-Ган, Бней-Брак, Гиватаим ҡалалары һәм ҡасабалар инә. Гуш-Дан тирәләй шулай  уҡ бергә тоташып бөткән Петах-Тиква, Ришон-ле-Цион, Герцлия, Кфар-Саба, Раанана, Рамат-һа-Шарон, Ор-Йеһуда, Кирьят-Оно, Йеһуд-Моноссон ҡалалары, башҡа вағыраҡ тораҡтар хасил иткән туҡтауһыҙ төҙөлөүсе ҡулса барлыҡҡа килгән. == Тарихы == Ҡалаға 1909 йылда Яффаның яңы йәһүд кварталы булараҡ нигеҙ һалына һәм ул Ахуза́т-Бәйт тип атала{{Sfn|"Official History"}}. Тель-Авив территорияһында Тель-Касил тигән боронғо пелешти торамаһының харабалары бар<ref><span class="citation">[https://eleven.co.il/article/14078 Тель-Касила. КЕЭ, том 8, кол. 934].&#x20;Проверено 11 июля 2013.&#x20;[https://web.archive.org/web/20150924043935/http://www.eleven.co.il/print.php?id=14078 Архивировано из первоисточника 15 июля 2013].</span><span class="citation"></span></ref>. 1910 йылда күренекле сион эшмәкәре Менахем Шейнкин кварталдың атамаһы итеп сионсылыҡҡа нигеҙ һалған Теодор Герцлдең  {{Не переведено 3|Altneuland (книга)|«Altneuland»||The Old New Land}}&nbsp;<span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.)</span>русск. («Альтно́йланд» — «Иҫке яңы ил») тигән утопик романының Нахум Соколов тарафынан атҡарылған ивритҡа тәүге тәржемәһе исемен ҡушырға тәҡдим итә<ref>[http://www.judaicaru.org/library/rehovot_4.html «Улицы хранят память», д-р.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107020407/http://www.judaicaru.org/library/rehovot_4.html |date=2009-01-07 }}</ref>. 1910 йылдың майында  Ахузат-Бәйт кварталында йәшәүселәрҙең дөйөм йыйылышында күпселек тауыш менән Тель-Авив тигән яңы исем һайлана. «Тель-Авив» атамаһы Танахта бар (Иез.&nbsp;{{Библия|Иез|3:15}})<ref>Библейский Тель-Авив находился в Вавилонии.</ref> һәм ивриттан «яңырыу ҡурғаны» йәки «яҙ ҡалҡыулығы» тип тәржемә ителә: ''«тел»'' ({{Lang-he|תל}}תל‏‎) — боронғолоҡто кәүҙәләндергән ҡурған йәки ҡалҡыулыҡ, ''«ави́в»'' ({{Lang-he|אביב}}אביב‏‎) — яҙ, яңынан тыуыу, яңырыу<ref name="jwl"><span class="citation">[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vie/Telaviv.html Tel Aviv].&#x20; </span></ref>. Тиҙҙән квартал ҡалаға әйләнә, ә ҡала мандат аҫтындағы Фәләстингә килгән йәһүдтәрҙе ҡабул итеү үҙәге булып китә. Килеүселәр тәүҙә башлыса [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] менән [[Польша]]нан сығыусылар булһа, [[Германия]]ла  нацистар власты алғас, унан йәһүдтәр ағыла башлай. Күптәре Тель-Авивта төпләнеп ҡала. Был ҡаланың йөҙөндә лә сағыла. Тель-Авив төҙөлөшөндә 1930-сы йылдарҙа «Бауһаус» немец мәктәбе архитекторҙары эшләй, йорттар бетондан  2—3 ҡатлы итеп һалына, урамдар ярға ҡарата теүәл перпендикуляр йә параллель була.  Халыҡты арзан торлаҡ менән тәьмин итеү төҙөлөштөң төп маҡсаты була. 1930-сы йылдар йорттары бөгөн  архитектура ҡомартҡыһы булып тора, улар арҡаһында Тель-Авив «Аҡ ҡала» тигән исем аҫтында [[ЮНЕСКО]]-ның мәҙәни ҡиммәттәр исемлегенә индерелгән{{Sfn|"Official History"}}<ref><span class="citation">[http://whc.unesco.org/ru/list/1096 Белый город в Тель-Авиве — архитектура «Современного движения» (2003)].&#x20; </span></ref>. Ҡала йылдам үҫә һәм Фәләстиндә йәһүд общинаһы үҙәгенә әүерелә. 1948 йылда Тель-Авивта, ҡаланың беренсе мэры Меир Дизенгофтың Ротшильд бульварында урынлашҡан йортонда, [[Давид Бен-Гурион|Дауыт Бен-Гурион]] етәкселегендәге Халыҡ советы бойондороҡһоҙ Израиль Дәүләте төҙөлөүен иғлан итә.  Тель-Авивта тәү башлап  [[Кнессет]] (Израиль парламенты) йыйыла. Тәүге ултырыштары Тель-Авив музейында үтә. 1949 йылдың 8 мартынан 14 декабренә тиклем ултырыштар Тель-Авивтың Кнессет майҙанында урынлашҡан «Кесем» кинотеатрында уҙғарыла. Кнессет ултырыштары шулай уҡ «Сан-Ремо» ҡунаҡханаһында ла була. 1949 йылдың 26 декабрендә Израиль парламенты [[Иерусалим|Йәрүсәлим]]<nowiki/>гә күсә<ref name="history_knesset"><span class="citation">[http://www.knesset.gov.il/birthday/heb/EarlyYears.htm ימים ראשונים].&#x20; Кнессет. Официальный сайт.&#x20;Проверено 23 ноября 2012.&#x20;.</span><span class="citation"></span><span> </span></ref>. 1950 йылдың апрелендә йәш Тель-Авив менән боронғо Яффа Тель-Авив — Яффа тигән яңы административ берәмеккә әйләндерелә{{Sfn|"Official History"}}. Тель-Авив илдең иҡтисади үҙәгенә әүерелә, тирә-йүнендәге ҡалалар менән ҡушылып бөтә. Әлеге ваҡытта Тель-Авивтан төньяҡҡа 50 километр самаһы Урта диңгеҙ буйын тотош ҡала төҙөлөшө биләгән.  Тель-Авивтан көньяҡҡа ҡарай ҙа төҙөлөш йылдам бара.  Тель-Авив —  Израилдең айырыуса көслө эклектика хас булған ҡалаһы. Аялон шоссеһы буйындағы күккә олғашҡан заманса биналар — Неве-Цедек районында ХХ быуаттың беренсе яртыһында төҙөлгән бер-ике ҡатлы йорттар, төньяҡ Тель-Авивтың бай райондары — иҫке Тахана Мерказиттың ярлы өйҙәре, Урта диңгеҙ буйындағы ҡунаҡханалар, пабтар эш һәм технология үҙәктәрендәге офистар менән аралашып килә. Тель-Авив бер юлы Манхэттенға, Бердичевҡа һәм Ибицаға  оҡшаш. Теләк булғанда  [[Париж]] осмотон йә Касабланка ҡыйпылсығын осратырға мөмкин. 2008 йылдың йәйендә «The New York Times» гәзите Тель-Авивты «Урта диңгеҙ буйы кинәнесе» ([http://www.nytimes.com/2008/07/20/travel/20telaviv.html «capital of the Mediterranean cool»]) тип атай. Тель-Авив Урта диңгеҙ яры буйлап 13,5 километрға һуҙылған, төньяҡтан һәм көньяҡтан диңгеҙгә иң ҙур алыҫлыҡ —  7, үҙәктән —  3,5 километрға тиклем. БМО Хәүефһеҙлек Советының 478-се резолюцияһына ярашлы,  Израилдәге бөтөн тиерлек сит илдәрҙең илселектәре  Йәрүсәлимдән Тель-Авивҡа күсеп бөтә<ref name="jwl"/>. Тель-Авивта мөһим фән һәм мәҙәниәт учреждениелары урынлашҡан: Тель-Авив университеты, Тель-Авив сәнғәт музейы, Диаспора музейы, Х. Н. Бяликтың йорт-музейы һәм башҡалар. == Климаты == Урта диңгеҙ климаты. Ҡыш йылы һәм ямғырлы (иң һалҡын ай булған ғинуарҙа уртаса температура  — +13,3). Ҡар бик һирәк күренә, һуңғы тапҡыр 1950 йылдың февралендә яуған. Йәй оҙон һәм эҫе. Иң йылы айы — август; уртаса температураһы +27,0, ләкин иң эҫе мәле  нығыраҡ яҙға хас, температура күләгәлә +45&nbsp;°C һәм унан юғарыраҡ булырға мөмкин. Яуым-төшөм башлыса ноябрҙән мартҡа тиклем була.  [[Файл:Mediterranean_Sea_panorama.jpg|центр|мини|900x900пкс|Тель-Авив пляжы (панорама)]] == Тель-Авивта хөкүмәт учреждениелары == Тель-Авивта Оборона министрлығы, Генераль штаб урынлашҡан.  == Транспорт == [[Файл:Tel Aviv transport map 2025 ru.svg|thumb]] [[Файл:Tel-Aviv_may_2013-03.jpg|мини|Велосипедтарҙы прокатҡа биреүсе автоматик станция ]] [[Файл:Line_5_TA_1949.jpg|справа|мини|200x200пкс|Тель-Авивта автобус станцияһы (1949)]] Тель-Авив Израилдең мөһим транспорт төйөнө һанала.    * '''Тимер юл транспорты''': Тель-Авив Израиль тимер юлдары селтәренең үҙәге булып тора. Магистраль ҡаланың көнсығыш сигенән үтә. Дүрт станциянан  («Тель-Авив — Университет», «Тель- * Авив — Үҙәк», «Тель-Авив — ҺаШалом», «Тель-Авив — ҺаХагана») поездар көньяҡҡа  ([[Ашдод]], Ашкелон, Беғер-Шева),  [[Иерусалим|Йәрүсәлимгә]], Петах-Тикваға һәм Ришон-ле-Ционға юллана. Тәүлек әйләнәһенә поездар төньяҡҡа (Хайфа, Нагария), шулай уҡ Дауыт Бен-Гурион исемендәге аэропортҡа һәм көньяҡтағы Бәғәр-Шәвәғкә йөрөй.  * '''Автобус транспорты''': Тель-Авивта ҡала транспорты хәрәкәтен «Дан» кооперативы тәьмин итә, шулай уҡ  «Эгед» и «Кавим» компанияларының Тель-Авивты яҡын биҫтәләр менән тоташтырыусы ҡала линиялары ла бар.  Ҡала-ара рейстарҙы ике автобус терминалына «Эгед» компанияһы тормошҡа ашыра<ref>[http://www.hindustantimes.com/World-s-largest-bus-depot-now-in-city-courtesy-DTC/Article1-601524.aspx ‘World’s largest’ bus depot now in city] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101002020119/http://www.hindustantimes.com/World-s-largest-bus-depot-now-in-city-courtesy-DTC/Article1-601524.aspx |date=2010-10-02 }} <span> </span>(англ.</ref>). * '''Тель-Авивтың еңел рельслы  транспорт системаһы («Данкаль»):''' был системаның Бат-Ям — Яффа — Тель-Авив — Рамат-Ган — Бней-Брак — Петах-Тиква маршруты буйынса тәүге линияһын һалыу эштәре бара. Халыҡ телендә уны яңылыш «еңел метро» тип атайҙар. Линияны асыу 2017 йылға планлаштырыла<ref>[http://mignews.co.il/print/210911_53507_87685.html Стартовало строительство тель-авивского метро] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007001846/http://www.mignews.co.il/print/210911_53507_87685.html |date=2011-10-07 }}</ref> . * '''Һауа бәйләнеше''': Дауыт Бен-Гурион исемендәге аэропорт Тель-Авивтан 10&nbsp;км алыҫлыҡта, Лода биҫтәһендә урынлашҡан һәм Израилдең төп һауа ҡапҡаһы булып тора. Ҡала эсендә шулай уҡ эске граждан линияларын хеҙмәтләндереүсе «Сде-Дов» аэропорты бар.   * '''Автомобиль транспорты''':  Тель-Авив аша бик күп автомобиль юлдары үтә, уларҙың иң мөһиме  — «Аялон» автомагистрале  (шоссе № 20), ул ҡаланың көнсығышы аша төньяҡтан көньяҡҡа шул уҡ атамалы йылға йәнәшенән бара. Эре магистраль урамдар — Намир шоссеһы (төньяҡҡа,  Хайфаға илткән автомагистраль № 2 яғына бара),  Менахем Бегин шоссеһы  (көнсығышҡа Рамат-Ганға, Бней-Бракка, Петах-Тикваға) һ. б.  * Велосипедтарҙы прокатҡа бирә торған «Тель-Офан» автоматтар селтәре.  == Һаулыҡ һаҡлау == [[Файл:Asuta_Hospital.jpg|слева|мини|Рамат-һа-Хаялда «Ассута» дауаханаһының яңы бинаһы]] * Сураски исемендәге Медицина үҙәге ҡаланың уртаһында урынлашҡан, ул Тель-Авивтың төп дауаханаһы булып тора. Уға «Ихилов» ҡала дауаханаһы, «Дана» педиатрия госпитале, «Лис» бала табыу йорто, реабилитация һәм кардиология үҙәктәре инә. * Төньяҡ Тель-Авивтағы «Ассута» госпитале Израилдәге  иң ҙур шәхси дауахана булып тора — унда башлыса электив хирургия процедуралары үткәрелә. * Шулай уҡ  Тель-Авивтан алыҫ түгел өҫтәмә медицина үҙәктәре һәм дауаханалары  — Петах-Тиквала Исхаҡ Рабин исемендәге Медицина үҙәге, Тель-һа-Шомала Хаим Шиба исемендәге Медицина үҙәге, Холонда Эдит Вольфсон исемендәге Медицина үҙәге, Кфар-Сабала  «Меир»[en] Медицина үҙәге һәм Беғер-Яаковта «Асаф һа-Рофе» Медицина үҙәге — эшләй. * Көндәлек амбулатор дауалау Израилдең  «Клалит», «Меухедет», «Маккаби» һәм «Леумит» тигән дүрт дауахана кассаһының береһенә ҡараған ҡала поликлиникаларында башҡарыла.  == Мәҙәниәт һәм сәнғәт == [[Файл:Bauhaus_Tel-Aviv_museum.jpg|слева|мини|230x230пкс|Бауһаус музейы.]] Тель-Авив — хәҙерге заман ивриты барлыҡҡа килгән урын һәм иврит мәҙәниәтенең төп үҙәге.  Израилдең күп театрҙары ошонда урынлашҡан. Иврит телендә сыға торған көндәлек гәзиттәрҙең күпселегенең редакциялары («Га-Арец», «Маарив», «Едиот Ахронот», иҡтисади гәзиттәр «Калькалист» һәм «The Marker», түләүһеҙ көндәлек «Исраэль Хайом» гәзите) Тель-Авивта урынлашҡан.  Тель-Авивта бер нисә тиҫтә концерт һәм театр залы, күп һанлы музейҙар һәм галереялар бар. Ҡалала репертуарлы театрҙар  («Габима», «Гешер», Камера театры, «Бәйт-Лесин», идиш театры «Идишпиль»),  Израиль  операһы, бер нисә балет ансамбле (Израиль балеты, Бат-Шева, Бат-Дор һ. б.), бәләкәй сәхнәләрҙә сығыш яһай торған күп һанлы рок һәм джаз  коллективтары эшләй.  Тель-Авивта киң файҙаланыуҙағы асыҡ китапханалар (егерменән ашыу) селтәре бар. 1886 йылда асылған Бәйт Ариела үҙәк китапханаһы Израилдең иң боронғо китапханаһы булып тора, уның фондтары ярты миллиондан ашыу данала иҫәпләнә. Ҡала халҡы китапхананан түләүһеҙ файҙалана.   === Һынлы сәнғәт === [[Файл:Geddes_Plan_for_Tel_Aviv_1925.jpg|справа|мини|398x398пкс|Тель-Авивтың беренсе генераль планы. Архитектор Патрик Геддес, 1925]] Тель-Авив һынлы сәнғәт музейы — ҡалалағы музейҙар араһында иң билдәлеһе. Концерттар, спектаклдәр һәм тамашалар  күп һанлы концерт залдарында үтә, улар араһында — Голда Меир исемендәге Сәхнә сәнғәттәре үҙәге,  Сюзан Даллаль үҙәге,  «Цавта»  театры һәм Америка сионсылары йорто. Бынан тыш, Тель-Авив урамдарында Израиль һәм сит илдәр рәссамдары төшөргән таң ҡалдырғыс граффитиҙар күп.  === Архитектура ===  Тель-Авивтың иң билдәле биналарының береһе — 1925 йылда Александр Леви проекты буйынса һалынған «Пагода йорто». Тель Авив шулай уҡ бауһаус стилендә күпләп төҙөлгән йорттар ҡалаһы булып тора.  == Дини учреждениелар == Ҡалала Йәрүсәлимдәге Рус дини миссияһының «Динле Тавифа» үҙәге урынлашҡан, уның ихатаһында апостол Петр һәм динле Тавифа православие сиркәүе бар.  Синагогалар күп, мәсеттәр бар, Яффала һәм көньяҡ Тель-Авивта католик, протестант һәм әрмән сиркәүҙәре урынлашҡан.   == Фән һәм технология == Ҡалала юғары технологиялар өлкәһендә эшләүсе фәнни һәм технологик үҙәктәр күп ^{&#x5B;''сколько?''}^&#x5D;<span class="cx-segment" data-segmentid="789">. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="791">Улар араһында — [[Google]], [[Microsoft]]  һәм Teva; Тель-Авив — Израилдә танылған «хай-тек» һәм технология үҙәге. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="795">Ҡалала Сауҙа йәрминкәләре һәм күргәҙмәләре үҙәге эшләй.</span> == Туғандаш ҡалалар == Сморгонь, Беларусь (1998) == Галерея == <gallery mode="packed"> Файл:PikiWiki Israel 2779 Great Britain בריטניה הגדולה.JPG|Тель-Авивта халыҡ-ара Көнсығыш сауҙа йәрминкәһендә британ павильоны (1934 йыл) Файл:Sheraton Tel Aviv.jpg|Шератон ҡунаҡханаһы Файл:Tayelet.jpg|Яр буйы Файл:Yarkon street.jpg|Яркон урамы, Тель-Авив (Шератон ҡунаҡханаһы эргәһе) Файл:Hotels on Yarkon.jpg|Тель-Авивтың Яркон урамындағы ҡунаҡханалар Файл:Marina Tel Aviv.jpg|Тель-Авив маринаһы Файл:View of Old Yafo from Tel Aviv.jpg|Тель-Авив ярынан Яффа күренеше Файл:Вид на Тель-Авив из Яффы.jpg|Яффанан Тель-Авив пляжы күренеше Файл:Rabin Square 01.jpg|Тель-Авив муниципалитеты Файл:Rabin Square 02.jpg|Рабин майҙаны Файл:Rabin Square 04.jpg|Ибн-Гвироль урамы Файл:Rabin Square 05.jpg|Рабин майҙаны Файл:Hayaron-st02.JPG|Тель-Авивта бауһаус стилендәге йорт Файл:Toyota building in Tel-Aviv - 03.jpg|«Тойота» компанияһы бинаһы Файл:Tel Aviv Towers - 01.jpg|Тель-Авив башнялары Файл:Eretz Israel Museum2.jpg|Эрец-Исраэль музейы </gallery> == Иҫкәрмәләр == <div class="references-small" style=""> <references /> </div> == Әҙәбиәт == * Озеров Е., Тель-Авив шаг за шагом: Семь прогулок по городу. — Модиин: Издательство Евгения Озерова, 2009. — 142 с., ил. * Горн О., Тайны Белого города: Неизвестный Тель-Авив. — Тель-Авив, 2013. — 127 с., ил. == Һылтанмалар == * [http://www.tel-aviv.gov.il/eng/Pages/HomePage.aspx Официальный сайт муниципалитета]{{Ref-he}}(иврит){{Ref-en}}(англ.){{Ref-ar}}(ар.) * [https://web.archive.org/web/20080214000550/http://www.tel-aviv.gov.il/russian// Официальный сайт муниципалитета на русском языке] — архивная версия * {{ЭЕЭ|14073|Тель-Авив—Яффа}} * [http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=Тель-Авив Тель-Авив] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820192313/http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B2 |date=2020-08-20 }} — Энциклопедии «Вокруг света» * {{Cite web|author=|date=|url=http://www.tel-aviv.gov.il/eng/AboutTheCity/Pages/History.aspx|title=A Brief History of Tel Aviv|work=|publisher=Municipality of Tel Aviv-Yafo|accessdate=2012-11-23|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CPkkTNSu|archivedate=2012-11-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130109073222/http://www.tel-aviv.gov.il/eng/AboutTheCity/Pages/History.aspx |date=2013-01-09 }} * [http://hot.ynet.co.il/home/0,7340,L-7493-26952,00.html Анат Зельцер, Моди Бар-Он, Гавриэль Библиович, «Тель-Авив — Яффо»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170116191337/http://hot.ynet.co.il/home/0,7340,L-7493-26952,00.html |date=2017-01-16 }}, телевизионный документальный фильм (54 мин) на сайте канала Науки, Израиль, часть 1 {{Ref-he}}(иврит) {{Ref-ru}}(рус.) * [http://hot.ynet.co.il/home/0,7340,L-7493-61674,00.html Анат Зельцер, Моди Бар-Он, Гавриэль Библиович, «Тель-Авив — Яффо»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170116191200/http://hot.ynet.co.il/home/0,7340,L-7493-61674,00.html |date=2017-01-16 }}, телевизионный документальный фильм (53 мин) на сайте канала Науки, Израиль, часть 2 {{Ref-he}}(иврит) {{Ref-ru}}(рус.) * [http://hot.ynet.co.il/home/0,7340,L-7493-61675,00.html Анат Зельцер, Моди Бар-Он, Гавриэль Библиович, «Тель-Авив — Яффо»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170116191353/http://hot.ynet.co.il/home/0,7340,L-7493-61675,00.html |date=2017-01-16 }}, телевизионный документальный фильм (1 час 5 мин) на сайте канала Науки, Израиль, часть 3 {{Ref-he}}(иврит) {{Ref-ru}}(рус.) [[Категория:Википедия:Статьи, требующие конкретизации]] [[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:1909 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] [[Категория:Урта диңгеҙ порттары]] 18bnxtxx8mq7lma2vhk12emcdtttt71 0 113688 1307869 1066583 2026-10-29T13:40:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307869 wikitext text/x-wiki {{БМ|Мөслим}} {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Мөслим | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = 55.3618 | lon_deg = 61.3731 | CoordAddon = source:yandexmaps | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Мөслим ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Мөслим ауыл биләмәһе{{!}}Мөслим | C в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = 464 | год переписи = 2010 | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[татарҙар]], [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = 456730 | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = 75236860001 }} '''Мөслим''' ({{lang-ru|Муслюмово}})  — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Мөслим ауыл биләмәһенең үҙәге.Халҡы күсерелеп бөтөп бара. == Географияһы == Ауыл аша радиактив ҡалдыҡтар менән зарарланған [[Тинес]] (Теча) йылғаһы аға. Район үҙәге [[Ҡоншаҡ]] ауылынан 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан.Эргәһендә элек Туғаняҡ тип аталған Шуғуняҡ күле. == Тарихы == Мөслим – боронғо башҡорт ауылы. Мәғлүмәттәр бер иш кенә түгел. Ауыл 1730-се йылдарҙа барлыҡҡа килеүе билдәле. Кемдер ауылға нигеҙ һалыусы башҡорт старшинаһы Мөслим Әширов; кемдер шулай уҡ башҡорт старшинаһы Абдулмәннән Мөслимов; өсөнсөләр мишәр Мөслим Даушевтарҙан киткән тип һанай.<ref>{{Cite news|title=История села Муслюмово|url=http://pochel.ru/c/article/3856-istoriya-sela-muslyumovo/|accessdate=2018-05-06|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180507153402/http://pochel.ru/c/article/3856-istoriya-sela-muslyumovo/|archivedate=2018-05-07}}</ref> 1919 йылдың июлендә Мөслим ауылы янында [[Силәбе операцияһы]] һуғыштарының береһе булған. 1949 йылдан [[Тинес]] йылғаһына [[Маяҡ (химик комбинат)|Маяҡ химик комбинаты]] бер ниндәй контролһеҙ радиоактив ҡалдыҡтарын түгеп тора. Был комбинат Силәбе өлкәһенең [[Озёрск (Силәбе өлкәһе)|Озёрск]] ҡалаһында ( ул саҡтағы Силәбе-40) йылғаның үр яғында урынлашҡан. Радиоактив бысраныуҙы 1957 йылдағы «[[Ҡыштым авария]]»һы тағы ла нығыраҡ хөртәйтеп ебәрә. 2000-се йылдарҙан йылғалағы радиоактив ултырмаларҙың ауыл кешеләренә йоғонтоһон кәметеү буйынса эштәр алып барыла.2009 йылдан кешеләрҙе «Яңы Мөслим ҡасабаһы»на күсерә башлайҙар. Уны [[Мөслим (ҡасаба, Силәбе өлкәһе)|Мөслим]] ҡасабаһын көнбайышындараҡ, йылға үҙәненән бер нисә км-ға арыраҡ төҙөйҙәр<ref>{{Cite web|url=https://up74.ru/articles/obshchestvo/28034/|title=Новая жизнь в Новомуслюмово|publisher=up74.ru|accessdate=2018-05-06}}</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/social/2011/10/24/3810930.shtml?updated Привыкшие] / Статья от 24.10.2011. на сайте АО «[[Газета.Ру]]». Г. Туманов.</ref><ref name="солид1">[https://www.solidarnost.org/thems/obshestvo/obshestvo_8344.html Радиомолчание. Жертвы излучения оставлены наедине со своими проблемами] / Статья в №36 от 05.10.2011 г. газеты «[[Солидарность (газета)|Солидарность]]». П. Самойлова.</ref><ref>[https://www.idelreal.org/a/28901443.html Бег на месте. Жизнь переселенцев из радиоактивного Муслюмово] / Статья от 12.12.2017 г. на сайте «Idel.Реалии». Р. Хисамова.</ref>. == Халҡы == 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда 464 кеше йәшәй. 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[татарҙар]] һәм [[башҡорттар]] йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Урамдар == Ауылдың 22 урамы һәм 1 тыҡрығы булған<ref>[http://okato-kod.ru/74033000044.html Регионы России → Челябинская обл. → Кунашакский р-н → с.]</ref>. == Транспорт == Күрше [[Мөслим (ҡасаба, Силәбе өлкәһе)|Мөслим]] ҡасабаһында шундай уҡ атамалы [[Мөслим(станция)|Мөслим станцияһы]] урынлашҡан. == Галерея == Мөслим ауылы күренештәре <gallery>File:Муслюмово - panoramio (2).jpg File:Муслюмово - panoramio (4).jpg File:Муслюмово - panoramio (5).jpg File:Муслюмово - panoramio (1).jpg File:Муслюмово - panoramio (3).jpg</gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] 2f9dx7p55mf5wumdbxrz8mc7qr8sbzl 0 116164 1307897 1265040 2026-10-30T01:27:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307897 wikitext text/x-wiki {{Храм|Тип храма=Православие ғибәҙәтханаһы |Русское название=Церковь Рождества Пресвятой Богородицы|Ширина изображения=260 px|Страна=Рәсәй|lat_dir=N|lon_dir=E|Название местоположения=станица|Местоположение=Тацин|Конфессия=Православие|Епархия=Волгодонск һәм Сальск епархияһы<br> {{s|Усть-Донецк благочиниеһы.}}|Тип здания=Таш|Автор проекта=И. В. Ганус|Начало строительства=1993|Окончание строительства=1999|Состояние=ғәмәлдә|Сайт=http://blag-ud.cerkov.ru}} '''Рождество Пресвятой Богородицы сиркәүе ''' — [[Ростов өлкәһе]] Тацин станицаһындағы православие сиркәүе<ref>[http://sobory.ru/article/?object=14211 Тацин.]</ref>. Адресы: [[Ростов өлкәһе]], Тацин районы, Тацин станицаһы, Калинин майҙаны. == Тарих == Октябрь революцияһына тиклем станицала ике сиркәү булған. Уларҙың икеһе лә һуғышҡа тиклем емерелгән. [[1930 йыл|1930 йылда]] Никольский сиркәүе , ә [[1937 йыл|1937 йылда]] икенсе йорт ватылған. Уның урынында ваҡытлыса ағас ҡорам ҡуйғандар. Һуңыраҡ уны ашлыҡ һаҡлағысҡа әйләндергәндәр, аҙаҡ бөтөнләй һүткәндәр. 1946 йылда ағас сиркәүҙән ҡалған материалдарҙан ғибәҙәт ҡылыу йорто ҡорғандар. Был ҡоролмала [[1960 йыл|1960 йылдарға]] тиклем ғибәҙәт ҡылғандар. Хрущев ваҡытында был йортто япҡандар, мәхәлләһен регистрациянан төшөргәндәр<ref name="hram2">[http://hram2.ucoz.ru/news/stanica_tacinskaja/2010-03-29-55 Тацин станицаһы — Рождества Пресвятой Богородицы сиркәүе]</ref>. Тацин станицаһында Рождество Пресвятой Богородицы мәхәлләһе [[1989 йыл|1989 йылдың]] [[9 ноябрь|9 ноябрендә]] иҫәпкә ҡуйылған һәм Песчаный урамындағы 27-се һанлы йортта урынлашҡан. Уның беренсе хужаһы дин әһеле Виктор Воронов булған. Унан һуң сиркәү хужаһы булып тәғәйенләнгән дин әһеле протоиерей Александр Минин эшләгән ваҡытта станицала сиркәү төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителгән. [[1993 йыл|1993 йылдың]] [[12 сентябрь|12 сентябрендә]] уның беренсе нигеҙ ташы изгеләндерелгән. [[1994 йыл|1994 йылда]] сиркәү мәхәлләһенең руханийы итеп протоиерей Василий Маштанов тәғәйенләнгән. Ул архитектор И. В. Ганус эшләгән буласаҡ сиркәү поектын һайлап алған<ref name="viseparchia">[http://viseparchia.ru/2012/09/04/istoriya-khrama-rozhdestva-presvyatoj-bogoroditsy-st-tatsinskaya/ Рождество Пресвятой Богородицы сиркәүе тарихы ст.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191102093726/http://viseparchia.ru/2012/09/04/istoriya-khrama-rozhdestva-presvyatoj-bogoroditsy-st-tatsinskaya/ |date=2019-11-02 }}</ref>. Яңы төҙөлгән сиркәүҙә [[1999 йыл|1999 йылдың]] [[21 сентябрь|21 сентябрендә]] тәүге тапҡыр ғибәҙәт ҡылыу үткәрелгән. [[2003 йыл|2003 йылда]] сиркәүҙең эске һәм тышҡы эштәре тамамланған, иконостас ҡуйылған. [[2010 йыл|2010 йылдың]] [[21 май|21 майынан]] алып сиркәү хужаһы — иерей Ростислав Сагинашвили<ref>[http://saginashvily.cerkov.ru/ Иерей Сагинашвили Ростислав Ростомович]</ref> Сиркәү адресы — Калинин майҙаны, 42-се һанлы йорт.<ref>[http://wikimapia.org/20960111/ru/%D0%A6%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C-%D0%A0%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BE%D0%B9-%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%86%D1%8B Церковь Рождества Пресвятой Богородицы (Тацинская)]</ref> Шуныһы мәғлүм, Тацин районында һуғыш алдындағы йылдарҙа Карпово-Обрывский утарындағы емерелгән. Икона Божьей Матери сиркәүенән башҡа ярты быуаттан артыҡ районда бер ниндәй ҙә эш итеүсе сиркәү булмаған. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://blag-ud.cerkov.ru/ Сайт церкви] * [http://ust-doneckoe.blagochin.ru/xramy-2/ Усть-Донецкое благочиние — храмы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919050644/http://ust-doneckoe.blagochin.ru/xramy-2/ |date=2017-09-19 }} [[Категория:Алфавит буйынса ғибәҙәт ҡоролмалары]] [[Категория:1999 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] h6pqjk3bmdfbust9x3v1vu7p2o2eh3s 0 133009 1307896 1185174 2026-10-30T01:11:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307896 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рита Леви-Монтальчини''' ({{Lang-it|Rita Levi-Montalcini}}; [[22 апрель]] [[1909 йыл]] — [[30 декабрь]] [[2012 йыл]]) — итальян нейробиологы, үҫеү факторҙарын, атап әйткәндә NGF-ты асҡан өсөн Стэнли Коэн менән бергә физиология һәм медицина буйынса 1986 йылғы [[Нобель премияһы]] лауреаты була. Итальян Республикаһының ғүмерлек сенаторы. == Биография == Рита Леви (1930-сы йылдарҙа бөтә бер туғандары менән бергә фамилияларын Леви-Монтальчини тип үҙгәртәләр) [[Турин]]да [[Йәһүдтәр|йәһүд]] сефардтары ғаиләһендә дүртенсе бала булып тыуа (игеҙәк һыңары Паола менән). Атаһы Адамо Леви (1932 йылда вафат була) — Казале-Монферратонан сыҡҡан инженер-электрик һәм математик; әсәһе Аделе Монтальчини Астиҙан рәссам була<ref>[https://books.google.com/books?id=oPGJZ7e06PQC&pg=PA280&lpg=PA280&dq=adamo+levi+montalcini&source=bl&ots=pkWv5Epatr&sig=sw_9YVUXDuyUIVrjx0DcNaauw5I&hl=en&sa=X&ei=6L7gUO2zBcyu0AHXrYHAAw&ved=0CGAQ6AEwCg#v=onepage&q=adamo%20levi%20montalcini&f=false Women in the Biological Sciences]</ref>. 1936 йылда медицина мәктәбен тамамлағас, Леви-Монтальчини физиолог Джузеппе Левиҙың ([[:it:Giuseppe Levi|Giuseppe Levi]], [[1872]]—[[1965]]) ассистенты булып эшкә инә<ref>Гистолог Джузеппе Леви был отцом писательницы [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%B7%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3,_%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F Наталии Гинзбург].</ref>, ләкин тиҙҙән, Муссолини хөкүмәте тарафынан йәһүдтәргә академик һәм профессиональ карьераларҙы тыйған антисемитсы закондар сығарылғас, эштән бушатыла. 1943 йылда Леви-Монтальчини ғаиләһе менән Флоренцияға ҡаса һәм хәрби хәрәкәттәр тамамланғас ҡына Туринға ҡайта. [[1946 йыл]]дан Сент-Луиста Виктор Хамбургер менән Вашингтон университетында эшләй, [[1951 йыл]]дан шунда уҡ — ассоциацияланған зоология профессоры, [[1958 йыл]]дан — тулы профессор. 1974 йылда Европа Молекуляр биология ойошмаһы ағзаһы була. Америка сәнғәт һәм фән академияһы ағзаһы (1966), Деи Линчеи академияһы ағзаһы, АҠШ Милли фәндәр академияһы ағзаһы (1968), һуңғыһының бөтә тарихында унынсы ҡатын-ҡыҙ ағза була. Атеист булыуына ҡарамаҫтан, 1974 йылда Папа фәндәр академияһы ағзаһы ителә (беренсе ҡатын-ҡыҙ ағза). Франция Фәндәр академияһының (1989) һәм Лондон Король йәмғиәтенең (1995) сит ил ағзаһы. Итальян Республикаһы Сенатының иң өлкән ағзаһы була, һул-үҙәк коалиция яҡлы була. === Ғаиләһе === * Ағаһы — Джино (Луиджи) Леви-Монтальчини ([[:it:Gino Levi-Montalcini|Gino Levi-Montalcini]], 1902—1974), билдәле архитектор. * Игеҙәк һыңары — Паола Леви-Монтальчини ([[:it:Paola Levi Montalcini|Paola Levi Montalcini]], [[1909]]—[[2000]]), рәссам. Тағы бер апаһы Нина (Анна) Леви-Монтальчиниға (1905—2000) Рита Леви-Монтальчиниҙың [[:it:Elogio dell'imperfezione|«Elogio dell’imperfezione»]] (2000) тигән автобиографик китабы арналған. * Ике туған һеңлеһе — Еуджения Сачердоте де Лустиг ([[:es:Eugenia Sacerdote de Lustig|Eugenia Sacerdote de Lustig]], 1910—2011), [[Аргентина]] медик ғалимы; Рита Леви-Монтальчини менән Еуджения Сачердоте медицина мәктәбендә бергә уҡый һәм Турин университетында гистолог Джузеппе Левиҙың тикшеренеүҙәр алып барған төркөмөнә бергә ҡушыла (уларҙан башҡа был төркөмдә буласаҡ Нобель премияһы лауреаттары Сальваторе Лурия һәм Ренато Дульбеко ла шөғөлләнә)<ref>[http://5eshs.hpdst.gr/abstracts/362 The cousin ignored] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310095932/http://5eshs.hpdst.gr/abstracts/362 |date=2016-03-10 }}</ref><ref>[http://www.gravita-zero.org/2011/12/piera-levi-montalcini-un-ricordo-sulla.html Интервью с Пьерой Леви-Монтальчини]</ref>. == Маҡтаулы бүләктәре == * 1963 — Max Weinstein Award, United Cerebral Palsy Association<ref>http://beckerexhibits.wustl.edu/mig/bios/levi-montalcini.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130105041505/http://beckerexhibits.wustl.edu/mig/bios/levi-montalcini.html |date=2013-01-05 }}</ref> * 1969 — Фельтринелли премияһы * 1974 — William Thomson Wakeman Award, National Paraplegia Foundation * 1981 — Розенстила премияһы * 1983 — Луиза Гросс Хорвиц премияһы, Колумбия университеты * 1985 — Ральф Джерард премияһы * 1986 — фундаменталь медицина тикшеренеүҙәре өсөн Альберт Ласкер премияһы * 1986 — физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһы * [[2 июнь]] [[1986]] — «Итальян Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены командоры<ref>[http://www.quirinale.it/qrnw/statico/onorificenze/decorato.asp?id=275189&ono=60 Commendatore Ordine al Merito della Repubblica Italiana Dott.ssa Rita Levi] (итал.)</ref> * [[31 октябрь]] [[1986]] — Мәктәп белеме биреү, мәҙәниәт һәм сәнәғәт өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн алтын миҙал<ref>[http://www.quirinale.it/qrnw/statico/onorificenze/decorato.asp?id=5965&ono=14 Medaglia d’oro ai benemeriti della scuola della cultura e dell’arte Dott.ssa Rita Levi Montalcini] (итал.)</ref> * 1987 — АҠШ-тың Милли фәнни миҙалы * [[8 ғинуар]] [[1987]] — «Итальян Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының Ҙур тәреһе<ref>[http://www.quirinale.it/qrnw/statico/onorificenze/decorato.asp?id=15508&ono=11 Cavaliere di Gran Croce Ordine al Merito della Repubblica Italiana Dott.ssa Rita Levi] (итал.)</ref> * 1990 — Фәнни тикшеренеүҙәр буйынса юғары советтың алтын миҙалы * [[6 июнь]] [[2001]] — Фән һәм сәнғәт өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн алтын миҙал<ref>[http://www.quirinale.it/qrnw/statico/onorificenze/decorato.asp?id=45265&ono=19 Medaglia d’oro ai benemeriti della scienza e cultura Prof. Rita Levi Montalcini] (итал.)</ref> * 2009 — Leonardo da Vinci Award, European Academy of Sciences * Почетлы легион орденының бөйөк офицеры (Франция)<ref>[https://web.archive.org/web/20111203210636/http://ambafrance-it.org/spip.php?article2310 Consegna della Croce di Grande Ufficiale della Legione d’onore all’On. Rita Levi Montalcini] (итал.)</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1986/levi-montalcini-autobio.html Автобиография Риты Леви-Монтальчини на Нобелевском сайте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116085641/http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1986/levi-montalcini-autobio.html |date=2013-01-16 }} {{Ref-en}}(инг.) * {{ЭЕЭ|12362|Рита Леви-Монтальчини}} * https://web.archive.org/web/20130105041505/http://beckerexhibits.wustl.edu/mig/bios/levi-montalcini.html * [http://www.jewish.ru/news/world/2009/04/news994273463.php Итальянская еврейка — Нобелевский лауреат отмечает столетний юбилей. jewish.ru] [[Категория:Лондон короллеге йәмғиәте сит ил ағзалары]] [[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Медицина буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Римда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:АҠШ Милли ФА ағзалары һәм мөхбир ағзалары]] [[Категория:Нобель премияһы лауреаты булған ҡатын-ҡыҙҙар]] s7ppo3qj7o20ir8pt60xkt0uc5yvbsk 0 136348 1307876 1301050 2026-10-29T16:12:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307876 wikitext text/x-wiki {{Ислам}} '''Ниса́б''' ({{lang+ar|نِصَابٌ|нигеҙ}}) — [[зәкәт]] түләү мотлаҡ булған минималь мөлкәт, байлыҡ. [[Алтын]]дың зәкәт түләнә торған иң кәм ауырлығы — 20 мыҫҡал (85 — 94 грамм); көмөш — 200 дирһәм (640 грамм самаһы); иген һәм емеш — 5 үәсеҡ (673,5 кг); дөйәләр һәм һыйырҙар — 5 баш; һарыҡ — 40 баш<ref>{{cite web|url=http://umma.ua/ru/glossary/Nisab/139|title=Нисаб|publisher=umma.ua|accessdate=2013-11-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203233013/http://umma.ua/ru/glossary/Nisab/139 |date=2013-12-03 }}</ref>. == Нисабты билдәләү == Нисабты донъя баҙарында алтын хаҡына ҡарап Ғөләмәләр советы иғлан итә. Иң кәме — 84 грамм алтын хаҡынан сығып, ул йыл да үҙгәреп тора. Мөлкәте нисабтан кәм булған кешеләр зәкәт түләмәй. == Нисабтан түләү == Зәкәт мөлкәт нисабтан юғарыраҡ булғанда хаҡының 2,5 проценты күләмендә түләнә. 2018 йылдың 16 майында, РФ-тың Үҙәк банкыһы мәғлүмәте буйынса, бер грамм алтын 2 607,86 һум торған, йәғни нисаб 221 146 һумдан иҫәпләнә (84,8 г алтын)<ref>[https://zakatfund.ru/zakyat-rasschitat/ Размер нисаба на 2018 год]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Зәкәт алтындан, көмөштән, ҡулдағы аҡсанан, инвестицияларҙан, бизнестан һәм ҡуртымға биреүҙән алынған табыштан, шулай уҡ һатырға әҙерләнгән тауарҙан, акцияларҙан, ҡыйбатлы ҡағыҙҙарҙан һәм облигацияларҙан түләнә. == Нисаб иҫәбенә инмәгән мөлкәт == Нисабты иҫәпләгәндә көндәлек кәрәк-яраҡ индерелмәй. Зәкәт түләр милек иҫәбенә йәшәгән йорттар һәм фатирҙар, йорт йыһазы, кейем-һалым, аяҡ кейеме, транспорт, һатырға тип алынмаған китаптар, кәсеп ҡоралдары, туҡланыр ризыҡ, һатырға тип алынмаған алмас, зөбәржәт кеүек аҫылташтар (алтын менән көмөштән башҡа) инмәй<ref>Закят и Милостыня (аль-Фитр) [http://dummo.ru/islam/osnovy-islama/317-zakyat-i-milostynya-al-fitr].</ref> == Хәҙистәр == * Хәҙрәти [[Али ибн Әбү Талип]] [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Пәйғәмбәр]] ([[Салауат (Ислам)|саллә-лләһү ғәләйһи үә сәлләм]]) ошолай әйткәнен бәйән иткәнен тапшырғандар: «Әгәр йыл дауамында ике йөҙ дирһәм көмөшөң булһа, һин унан биш дирһәм зәкәт түләргә тейешһең.Алтының егерме динарҙан кәм булһа, түләргә тейеш түгелһең. Әгәр йыл буйы егерме динарың булһа, һин унан ярты динар бирергә тейешһең. Аҡсаң шунан күберәк булһа, зәкәтте шулай уҡ иҫәпләп сығарырға кәрәк. Әммә кеше милеккә йыл буйы хужа булмаған булһа, зәкәт түләнмәй»<ref>аль-Аскалани, [[Булуг аль-Марам]] — [http://hadith.islamnews.ru/?p=523 592-593] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220210063225/http://hadith.islamnews.ru/?p=523 |date=2022-02-10 }}</ref>. * [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Пәйғәмбәр]] ([[Салауат (Ислам)|саллә-лләһү ғәләйһи үә сәлләм]]) әйткән: «Тотош йыл буйы хужа булып тормаған милектән кеше зәкәт түләмәй»<ref>Абу Дауд, «Сунан»</ref>. * [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Пәйғәмбәр]] ([[Салауат (Ислам)|саллә-лләһү ғәләйһи үә сәлләм]]) әйткән: «Биш йөктән кәм булған иген менән емештән зәкәт алынмай»<ref>Муслим, «Сахих»</ref> * [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Пәйғәмбәр]] ([[Салауат (Ислам)|саллә-лләһү ғәләйһи үә сәлләм]]) әйткән: «Пальмалар күктән һәм ҡаҙылған соҡорҙарҙа йыйылған һыуҙан туйынып торғанда уңыштың — ундан беренән, ә һыу һибеп үҫтерелгәненән ун икенән бер өлөш зәкәт түләнә»<ref>аль-Бухари, «Сахих»</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Энис/2|Zysow, A.|Zakāt|doi=COM_1377|том=11}} == Һылтанмалар == # [http://zakaat.narod.ru/ Форма расчета величины закята для денежных средств в рублях] — Zakaat.Narod.ru # {{cite web|url=http://chernovik.net/content/monotheos/ty-vladeesh-nisabom-2|title=А ты владеешь нисабом?|last=Гаджиев|first=Абдулмумин|date=2011-09-02|publisher=Черновик|accessdate=2013-11-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304075144/http://chernovik.net/content/monotheos/ty-vladeesh-nisabom-2 |date=2016-03-04 }} # Сборники хадисов аль-Бухари и Муслима. # Абу Дауд 1609, Ибн Маджа 1827, ад-Даракутни 2/138. # ад- Даракутни 2/141, аль-Байхаки 4/161. # Абу Нуайм 3/262, аль-Байхаки 4/167. # ''аль-Бухари'' Сахих 1506. # ''аль-Бухари'' Сахих 1510. # ''аль-Бухари'' Сахих 1503. * Важность закята в Исламе — Al-Iman.ru * Форма расчета величины закята для денежных средств в рублях — Zakaat.Narod.ru {{Ислам иҡтисады}} {{Намаҙ}} [[Категория:Исламдың биш нигеҙе]] [[Категория:Намаҙ]] [[Категория:Шәриғәт]] [[Категория:Ислам терминдары]] [[Категория:Ураҙа байрамы]] [[Категория:Дини терминдар]] 6sci7avj5cm2z3qpl2hra6g6u8looke 0 144127 1307905 851156 2026-10-30T08:25:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307905 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Dung-heap.JPG|thumb|273px|right]] '''Серетмәле тупраҡ''', йәки '''Тиреҫ серетмәһе''', — баҡсасылыҡта, һауытта үҫтерелгән декоратив үҫемлектәргә [[органик ашламалар|органик ашлама]] сифатында ҡулланылған [[тупраҡ|тупраҡ]] ҡатышмаһы. Ул төрлө миҡдарҙа тупраҡ, серей торған башҡа органика ҡушылып етештерелә. Ул йылылыҡ, дым тота, тупраҡты таралып тороусан, әммә осоп тормаусан итә. Ул [[Микроорганизмдар|микроорганизмдарға]] һәм [[биологик әһәмиәтле элементтар|биологик әһәмиәтле микроэлементтарға]] бай ([[pH]] 8 самаһы<ref>Комнатные растения. // Под ред. Б. Н. Головкина. — М.: «Лесная промышленность», 1989.</ref>). == Этимологияһы == Башҡорт телендә '''серетмә''' һүҙе "сереү" тигәндән килеп сыҡҡан.Был һүҙ менән серегән [[тиреҫ]]те, [[тиҙәк]]те атайҙар. Уның оҡшаш варианты ла бар: ''серемтә''. Серетмәнән айырмалы, ул тупраҡтың үҙендә ятып ҡалған үлән, хайуан ҡалдыҡтары сереүенән барлыҡҡа килгән ҡатлам - ''Серемтәгә бай ҡара тупраҡ'' <ref>Башҡорт теленең һүҙлеге.2 томда. - Мәскәү, 1983. - 2-се том. - 194-се бит</ref> == Төрҙәре == [[Йылҡы]] һәм [[мөгөҙлө эре мал]] тиҙәгенән барлыҡҡа килгән ике төрлө серетмә була <ref>''Сааков С. Г.'' Оранжерейные и комнатные растения и уход за ними. — М.: «Наука», 1985.</ref>. Йыш ҡына баҡса хужалыҡтарында серетмәле тупраҡты ''парник тупрағы'' тип атайҙар. Серетмәле тупраҡ парникта серегән тиреҫтән килеп сыға. Ул башлыса үҫемлек ҡалдыҡтарынан тора һәм еңел, муртыҡ, туҡлыҡлы матдәләргә бик бай. Уны [[кәҫле тупраҡ]]ҡа ҡушылма итеп һәм башҡа төрлө ҡатышмалар өсөн ҡулланалар. Бөтә осраҡта ла серетмә -иң туҡлыҡлы ҡатнашма, ул үҫемлектәрҙең ҡеүәтле үҫешен тәьмин итә. Серетмәне тарҡалған үҫемлек ҡалдыҡтарынан барлыҡҡа килгән [[компост]] менән алмаштырырға мөмкин <ref>[http://www.lapshin.org/club/z-zemlya.htm ''Кравченко С.'' Земляные смеси. Московский клуб комнатного цветоводства.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080829203837/http://www.lapshin.org/club/z-zemlya.htm |date=2008-08-29 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡара == * [[Тиреҫ]] *[[Органик ашламалар]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Тупраҡ]] [[Категория:Сәскәселек]] [[Категория:Баҡсасылыҡ]] [[Категория:Ашламалар]] mxysr0mst9aohxthb8hejb9bltta8l9 0 147708 1307885 1265005 2026-10-29T19:17:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307885 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''П. И. Чайковскийҙың дәүләт мемориаль музыка музей-ҡурсаулығы''' — [[Мәскәү өлкәһе|Мәскәү өлкәһенең]] Клин ҡалаһындағы музей. Ул билдәле рус композиторы [[Чайковский Пётр Ильич|Петр Ильич Чайковский]] ғүмеренең һуңғы 2 йылында, [[1892 йыл|1892 йылдың]] майынан алып, мировой судья В. С. Сахаровтан ваҡытлыса файҙаланыуға алған йортта урынлашҡан. [[Рәсәй]]ҙәге иң боронғо мемориаль музыкаль музей, композитор вафат булғандан һуң шунда уҡ тиерлек булдырыла. Йортта композиторҙың ғүмеренең һуңғы йылдарындағы көнкүреш шарттары, уның шәхси әйберҙәре, китапхана, архив тулыһынса һаҡланған. Рәсәй халыҡтарының федераль әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫы объекты<ref>[https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/2143591 Рсфср министрҙар советы ҡарары № 1327 йыл баш 30.08.1960] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180725153418/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/2143591 |date=2018-07-25 }}</ref>. == Тарихы == [[1916 йыл]]да йорт, композиторҙың ағайы Модест Ильич Чайковскийҙың васыяты буйынса, ул һаҡланасаҡ һәм яҡланасаҡ тигән шарт менән, Рус музыка йәмғиәтенең Мәскәү бүлексәһе ҡарамағына тапшырыла. Музей [[1921 йыл]]да большевиктар тарафынан национализациялана. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында музей ныҡ зыян күрә. «Разгром немецких войск под Москвой]» совет фильмында немец ғәскәрҙәренең йорт-музейҙы талау эҙемтәләренең документаль кадрҙары килтерелә. == Музей фонды == Музейҙың фондында яҡынса 200 мең предмет. П И. Чайковский фондынан тыш, музейҙа Чайковскийҙар — Давыдовтар нәҫеле фонды, М. И. Чайковскийҙың һәм П. И. Чайковский даирәһендәге урыҫ музыканттарының шәхси фонды бар. Музей П. И. Чайковскийҙың мемориаль йортон, усадьба паркын һәм уның биләмәһендәге ҡаралтыларҙы, Чайковскийҙың яратҡан уҡыусыһы С. И. Танеевҡа бағышланған экспозиция менән флигелде<ref>{{Cite web|url=http://tchaikovsky-house-museum.ru/vistavki/2015-2016_ex_Taneyev_wing.shtml|title=выставка Музыкальная совесть Москвы|publisher=tchaikovsky-house-museum.ru|accessdate=2017-03-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170329051053/http://tchaikovsky-house-museum.ru/vistavki/2015-2016_ex_Taneyev_wing.shtml |date=2017-03-29 }}</ref>, шулай уҡ Чайковский булған йәки йәшәгән яҡын-тирәләге «Фроловка», «Майданово» һәм «Демьяново» усадьбалары инә. «Демьяново» усадьбаһы композитор С. И. Танеевтың өлкән ағаһы, билдәле адвокат В. И. Танеевтыҡы була<ref>{{Cite web|url=http://tchaikovsky-museum.ru/|title=Музей Чайковского|publisher=tchaikovsky-museum.ru|accessdate=2017-03-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170329053106/http://tchaikovsky-museum.ru/ |date=2017-03-29 }}</ref>. Музей биләмәһендә административ корпус урынлашҡан, ул концерт залын, ике күргәҙмә залын, аудиозал һәм фонд һаҡлау бинаһын үҙ эсенә ала. == Галерея == <gallery widths="300px" heights="220px" class="center"> Pjotr Tšaikovskin kotimuseo.jpg|Музейҙың төп усадьбаһының фасады Pjotr Tšaikovskin kotimuseo 2.jpg|Парк яғынан төп бина күренеше Памятник Чайковскому в сквере.jpg|Административ корпус һәм мемориаль йорт араһындағы скверҙа П. И. Чайковский һәйкәле Стол имени Шестой симфонии.jpg|Мемориаль йортта йоҡо бүлмәһендәге өҫтәл, был өҫтәл артында Чайковский һуңғы әҫәрҙәрен яҙған </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Музей-усадьба П. И. Чайковского == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20110310004426/http://art16.ru/gallery2/v/tatarstan/klin/?g2_page=2 Прогулка по музею. Фото] * [https://web.archive.org/web/20160305032006/http://art16.ru/content/gorod_klin_i_dom_muziei_pietra_il_icha_chaikovskogho_osien_2010 Город Клин и дом-музей Петра Ильича Чайковского, осень 2010] {{^}} [[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] dzloabsxmo3mb87001yeqjjaw3l3qbb 0 148630 1307895 1064703 2026-10-30T01:11:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307895 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Римини''' ({{Lang-it|Rimini}}, эмил.-ром. <span lang="eml" style="font-style:italic;">Rèmin, Remne</span>, {{Lang-la|Arīminum}}) — эре [[Италия|итальян]] курорты [[Адриатик диңгеҙ|Адриатик диңгеҙ яр буйында]] урынлашҡан {{Тәржемәһеҙ 5|Ривьера романьола|Ривьера романьола|it|Riviera romagnola}} үҙәге тип атала. Римини провинцияһының административ үҙәге, Эмилий-Романья төбәгенә инә. [[Адриатик диңгеҙ]] ярында, Мареккья һәм Ауза йылғалары араһында урынлашҡан, Титано тауҙарынан һәм Сан-Марино дәүләтенән бер нисә километрҙа тора. [[Федерико Феллини|Ф.]] [[Федерико Феллини|Феллиниҙың]] тыуған ҡалаһы. Ҡаланың ҡурсалаусыһы — Риминиҙан изге Гауденций, байрамы йыл һайын [[14 октябрь|14 октябрҙә]]. == Тарих == Б. э. тиклемге I мең йыллыҡта бында этрусктар торағы булған, һуңғараҡ уларҙы умбрҙар алмаштырған. Был беҙҙең эраға тиклем VI быуатта был урынды галлдар яулап ала. Галлия осороноң ҡомартҡылары һаҡланмаһа ла, ауыл тарихында галлдар ҙур роль уйнаған була. Улар заманында Римини ҙур портҡа әйләнгән. Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 283 йылда ҡала, моғайын, умбрҙар ҡулына кире ҡайта. Бында самниттар, шулай уҡ гректар йәшәгән, был турала археологик ҡаҙыуҙарҙа табылған эгей керамикаһы фрагменттары һөйләй. [[Файл:Ponte_di_Tiberio,_Rimini,_Italy._Pic_01.jpg|мини|Риминиҙағы Тиберий күпере.]] [[Файл:Piero_della_Francesca_Malatesta.jpg|мини| Сиджизмондо Малатестаның Темпио Малатестиандағы ктитор портреты. Портретты Пьеро делла Франческо төшөргән]] [[Файл:Rimini038.jpg|слева|мини|220x220пкс|Темпио Малатестиано. Сиджизмондо Малатеста ҡатыны — Изотта делья Аттиҙың кәшәнәһе]] == Иң яңы тарих == [[1797 йыл]]да француздар ҡаланы биләй. [[1860 йыл]]да ҡала Италия короллеге составына инә. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡала [[Австро-Венгрия|австрия]] флоты хәрәкәте зонаһында тора. [[Икенсе донъя һуғышы]]нда фронт линияһында була, өлөшләтә емерелә, канада һәм грек хәрби частары тарафынан [[1944 йыл]]дың сентябрендә азат ителә. Грек бригадаһына күрһәткән батырлығы өсөн, исем биреү «Римини бригадаһы» исеме бирелә. == Иҡтисад == [[Файл:Rimini_piazza_cavour.jpg|мини|Римини үҙәгендә Кавур майҙаны.]] Ҡала иҡтисады Урта быуаттарҙа ҙур үҙгәрештәр кисерә. Халыҡ әкренләп кәмей һәм ауыл хужалығы менән шөғөлләнеүгә күсә. == Иҫтәлекле урындар == Ҡалала боронғо ваҡытты хәтерләткән [[Октавиан Август|Август]] һәм Тиберий — аркалы күпере һәм триумфаль арка, шулай уҡ амфитеатр емереклектәре бар. Урта быуат һарайҙары һәм ғибәҙәтханалар, шул иҫәптән XIV быуаттың йәмәғәт бинаһының иң ҙур өлгөһө — Палаццо дель Подеста бар. 1437 йылда һалына башлаған Малатеста замогынан<ref>[https://travel.rambler.ru/guide/europe/italy/poi/42257/ Замок Италия Малатест.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170103033907/http://travel.rambler.ru/guide/Europe/Italy/poi/42257/ |date=2017-01-03 }}</ref> бары тик ҡала диуарының бер өлөшө генә һаҡланып ҡалған. Башҡа билдәле ҡомартҡыларҙан Римини ҡорамы бар — {{Тәржемәһеҙ 3|Церковь Святого Августина (Римини)|церковь Святого Августина|it|Chiesa di Sant'Agostino (Rimini)}} XIII быуатта төҙөлгән, унда католик блаженный Альберто Марвеллиҙың ҡеүәтле мәйете һаҡлана. Бынан тыш, риүәйәттәр буйынса, Порт янындағы Сан-Николо сиркәүендә (Чезаре Баттисть майҙанsylf) 1177 йылдан алып Изге Николай мәйет киҫәксәләре — һул ҡулы һөйәге бар. == Транспорт == [[Файл:RiminiSisterCities.jpg|справа|мини|199x199пкс|Ҡалаға ингән ерҙә уның туғанлашҡан ҡалалары исеме яҙып ҡуйылған билдә]] Ҡала [[Адриатик диңгеҙ]] порты булып тора. Ҡаланан 8 км алыҫлыҡта Римини аэропорты урынлашҡан — Федерико Феллини исемендәге Халыҡ-ара аэропорт. == Туғанлашҡан ҡалалары == Риминиҙың 10 туғандаш ҡалаһы бар: {| cellpadding="10" | * {{Флаг|Бельгия}} Серен, [[Бельгия]] * {{Флаг|Франция}} Сен-мор-Фосс, [[Франция]] * {{Флаг|Россия}} [[Сочи]], [[Рәсәй Федерацияһы|Россия]] * {{Флаг|Сенегал}} Зигиншор, [[Сенегал]] * {{Флаг|Сирия}} Латакия, [[Сүриә|Сирия]] | * {{Флаг|США}} [[Форт-Лодердейл]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] * {{Флаг|Китай}} Янчжоу, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] * {{Флаг|Джибути}} Джибути, [[Джибути]] * {{Флаг|Швеция}} Линчепинг, [[Швеция]] * {{Флаг|Мексика}} Плая-дель-Кармен, [[Мексика]] |} == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://www.comune.rimini.it/ Официальный сайт муниципалитета Римини]{{ref-it}} * [http://www.riminiturismo.it/ Официальный сайт о туризме в Римини]{{ref-it}}{{ref-en}}{{ref-ru}}{{ref-zh}} * [http://www.emiliaromagnaturismo.it/english Официальный туристический сайт региона Эмилия-Романья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140729012612/http://www.emiliaromagnaturismo.it/english |date=2014-07-29 }}{{ref-en}}{{ref-de}}{{ref-ru}} * [https://www.startromagna.it/servizi/mappe-citta/ Карта маршрутов автобусов региона]{{ref-it}} * [https://web.archive.org/web/20190129101000/http://www.mondainoeventi.it/ Реконструкции, фестивали и события в крепости Mondaino (30 км от Римини)]{{ref-it}} * [http://italia-ru.com/page/rimini Информационный портал русских в Италии (Римини)]{{ref-ru}} [[Категория:Италия ҡалалары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] eitmtoreo6o5btexs69sytwbeopzmxz 0 149943 1307884 1299627 2026-10-29T18:49:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307884 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Осийка»''' (хорва. <span lang="hr" style="font-style:italic;">Osijek Nogometni klub</span>) — [[Хорватия|хорват]] футбол клубы, Осиек 3алаһында [[1947 йыл]]да нигеҙләнгән. «Градско врт» стадионы - уның йорт аренаһы, стадиондың дөйөм һыйҙырышлығы - 18 856 тамашасы. [[Югославия]] тарҡалыуына тиклем клуб Югославия футбол беренселегенә Союз чемпионатында ҡатнашыусыларҙың береһе була. [[1992 йыл]]да Беренсе лиганың алыштырғыһыҙ ҡатнашыусыһы, [[Хорватия]]ның футбол буйынса чемпионтатының юғары футбол дивизионында ҡатнашыусыһы. == Клуб тарихы == Башта «Осиек НК» «Ударник НК» исеме аҫтында сығыш яһаған, ул [[1945 йыл]]да булдырылған. [[2 февраль]], [[1947 йыл]] — бөгөнгө «Осиек НК» был көндө үҙенең тыуған көнө тип иҫәпләй. Клубтың төҫтәре зәңгәр һәм ҡыҙыл була, аҙаҡ аҡ һәм зәңгәр төҫкә алмаштырыла. Тәүге тапҡыр юғары дивизионда клуб Югославия чемпионатында 1953/54 миҙгелендә ҡатнаша, унда [[Босния һәм Герцеговина|Боснияның]] Баня-Лука ҡалаһының «Борац» командаһына ҡаршы уйнай. Был команданы ҡыйратып, еңеүгә өлгәшә (иҫәп 5:0).«Осиек» клубы йорт уйындарын «[[:hr:Stadion Gradski vrt|Градско врт]]<nowiki/>» аренаһында үткәрә. 1956 йылда команда юғары лиганан оса һәм [[:en:Yugoslav Second League|Икенсе лигала югославия]] уйнап килә. Ниһайәт, [[1977 йыл]]да «Осиек НК» юғары дивизионға ҡайта һәм унда Югославияның тарҡалыуына тиклем тора. 1983/84 миҙгелендә алтынсы урын яулай һәм Югославия кубогында [[:en:1965–66 Yugoslav Cup|1965/66 миҙгелендә]] ярым финалға сыға. [[1992 йыл]]да «Осиек» [[Хорватия]]ның Беренсе лигаһында сығыш яһау хоҡуғын яулай һәм бронза миҙал яулай. == Клубтың ҡаҙаныштары == * '''Беренсе лига''' ** [[Файл:Bronze medal icon.svg|15x15пкс]] '''Бронза призеры''' (6): 1992, 1994/95, 1997/98, 1999/00, 2000/01, 2007/08 * '''[[:en:Yugoslav Second League|Икенсе лига (Югославия)]]''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15x15пкс]] '''Чемпион''' (5): [[:en:1952–53 Croatian-Slovenian League|1952/53]], [[:hr:Druga savezna liga Jugoslavije u nogometu 1969./70.|1969/70]], [[:hr:Druga savezna liga Jugoslavije u nogometu 1972./73.|1972/73]], 1976/77, [[:en:1980–81 Yugoslav Second League|1980/81]] ** [[Файл:Silver medal icon.svg|15x15пкс]] '''Икенсе урын''' (5): 1957/58, [[:en:1966–67 Yugoslav Second League|1966/67]], [[:hr:Druga savezna liga Jugoslavije u nogometu 1970./71.|1970/71]], 1973/74, 1975/76 * '''Хорватия Кубогы''' ** [[Файл:Cup_Winner.png]] '''Еңеүсе''' (1): [[:en:1999 Croatian Football Cup Final|1998/99]] ** [[Файл:Cup_Finalist.png]] '''Финалсыһы''' (1): 2011/12 == 2006 йылдан алып сығыш статистикаһы == {| class="wikitable" style="text-align: center;" !Миҙгел !Ранг !Турнир !Урын !И !В !Н !П !ГЗ !ГП !РГ !Мәрәй !Кубок !Исход |- |2006/07 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''6''' |33 |11 |10 |12 |42 |45 |''-3'' |'''43''' |''1/8 финал'' | |- |2007/08 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига | bgcolor="Brass" |'''3''' |33 |16 |6 |11 |43 |34 |''+9'' |'''54''' |''1/8 финал'' | |- |2008/09 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''7''' |33 |10 |11 |12 |40 |41 |''-1'' |'''41''' |''1/16 финал'' | |- |2009/10 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''5''' |30 |13 |8 |9 |49 |36 |''+13'' |'''47''' |''1/4 финал'' | |- |2010/11 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''8''' |30 |9 |12 |9 |31 |29 |''+2'' |'''39''' |''1/4 финал'' | |- |2011/12 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''8''' |30 |11 |10 |9 |45 |38 |''+7'' |'''43''' | bgcolor="Silver" |''Финалсы'' | |- |2012/13 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''7''' |33 |9 |12 |12 |25 |33 |''-8'' |'''39''' |''1/4 финал'' | |- |2013/14 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''8''' |36 |8 |9 |19 |38 |62 |''-24'' |'''33''' |''1/4 финал'' | |- |2014/15 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''8''' |36 |10 |6 |20 |42 |59 |''-17'' |'''36''' |''1/8 финал'' | |- |2015/16 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''8''' |36 |7 |13 |16 |27 |49 |''-22'' |'''34''' |''[[:en:2015–16 Croatian Football Cup|1/4 финал]]'' | |- |2016/17 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''4''' |36 |20 |6 |10 |52 |37 |''+15'' |'''66''' |''[[:en:2016–17 Croatian Football Cup|1/2 финал]]'' | |- |2017/18 | bgcolor="#fbe08d" |1 |1-се лига |'''-''' | - | - | - | - | - | - |''-'' |'''-''' |''[[:en:2017–18 Croatian Football Cup|-]]'' | |} == Еврокубок сығыштарында == {| class="wikitable" style="font-size:95%; text-align: center;" !Миҙгел !Турнир !Раунд !Дәғүәсеһе !Өйҙә !Ҡунаҡта !Дөйөм иҫәп ! |- ! rowspan="3" style="background:#e6e6fa" |[[:fr:Coupe Mitropa 1981-1982|1981/82]] | rowspan="3" style="background:#e6e6fa" |Кубок Митропы | rowspan="3" style="background:#e6e6fa" |[[:it:Coppa Mitropa 1981-1982|Групповой этап]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Италия}} Милан | bgcolor="#ffffdd" |1:1 | bgcolor="#ffffdd" |1:2 | rowspan="3" bgcolor="#ffffdd" |'''3-е''' | rowspan="3" bgcolor="#ffffdd" |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17x17пкс]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Чехословакия}} Витковице | bgcolor="#ffffdd" |0:0 | bgcolor="#ffffdd" |0:1 |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Венгрия}} Халадаш | bgcolor="#ffffdd" |3:0 | bgcolor="#ffffdd" |2:4 |- ! rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |[[:fr:Coupe Mitropa 1990|1990]] | rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |Кубок Митропы | rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |[[:it:Coppa Mitropa 1990|Группа B]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Чехословакия}} Славия Прага | bgcolor="#ffffdd" |- | bgcolor="#ffffdd" |0:2 | rowspan="2" bgcolor="#ffffdd" |'''3-е''' | rowspan="2" bgcolor="#ffffdd" |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17x17пкс]] |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Италия}} Дженоа | bgcolor="#ffffdd" |- | bgcolor="#ffffdd" |0:6 |- ! style="background:#e6e6fa" |1995/96 | style="background:#e6e6fa" |Кубок УЕФА | style="background:#e6e6fa" |[[:en:1995–96 UEFA Cup|Предварительный раунд]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Словакия}} Слован Братислава | bgcolor="#ffdddd" |0:2 | bgcolor="#ffdddd" |0:4 | bgcolor="#ffdddd" |'''0:6''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17x17пкс]] |- ! style="background:#e6e6fa" |1998/99 | style="background:#e6e6fa" |Кубок УЕФА | style="background:#e6e6fa" |[[:en:1998–99 UEFA Cup|Второй отборочный раунд]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Бельгия}} Андерлехт | bgcolor="#ffdddd" |3:1 | bgcolor="#ffdddd" |0:2 | bgcolor="#ffdddd" |'''3:3'''(г) | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17x17пкс]] |- ! style="background:#e6e6fa" |1999/00 | style="background:#e6e6fa" |Кубок УЕФА | style="background:#e6e6fa" |[[:en:1999–2000 UEFA Cup first round|Первый раунд]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Англия}} Вест Хэм Юнайтед | bgcolor="#ffdddd" |1:3 | bgcolor="#ffdddd" |0:3 | bgcolor="#ffdddd" |'''1:6''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17x17пкс]] |- ! rowspan="3" style="background:#e6e6fa" |2000/01 | rowspan="3" style="background:#e6e6fa" |Кубок УЕФА | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2000–01 UEFA Cup first round|Первый раунд]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Дания}} Брондбю | bgcolor="#ddddff" |0:0 | bgcolor="#ddddff" |2:1 | bgcolor="#ddddff" |'''2:1''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol keep vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2000–01 UEFA Cup second round|Второй раунд]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Австрия}} Рапид Вена | bgcolor="#ddddff" |2:1 | bgcolor="#ddddff" |2:0 | bgcolor="#ddddff" |'''4:1''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol keep vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2000–01 UEFA Cup third round|Третий раунд]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Чехия}} Славия Прага | bgcolor="#ffdddd" |2:0 | bgcolor="#ffdddd" |1:5 | bgcolor="#ffdddd" |'''3:5''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17x17пкс]] |- ! rowspan="3" style="background:#e6e6fa" |2001/02 | rowspan="3" style="background:#e6e6fa" |Кубок УЕФА | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2001–02 UEFA Cup|Предварительный раунд]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Латвия}} Динабург | bgcolor="#ddddff" |1:0 | bgcolor="#ddddff" |1:2 | bgcolor="#ddddff" |'''2:2'''(г) | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol keep vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2001–02 UEFA Cup|Первый раунд]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Словения}} Горица | bgcolor="#ddddff" |1:0 | bgcolor="#ddddff" |2:1 | bgcolor="#ddddff" |'''3:1''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol keep vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2001–02 UEFA Cup|Второй раунд]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Греция}} АЕК Афины | bgcolor="#ffdddd" |1:2 | bgcolor="#ffdddd" |2:3 | bgcolor="#ffdddd" |'''3:5''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17x17пкс]] |- ! style="background:#e6e6fa" |2006 | style="background:#e6e6fa" |Кубок Интертото | style="background:#e6e6fa" |[[:en:2006 UEFA Intertoto Cup|Второй раунд]] | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Кипр}} Этникос | bgcolor="#ffdddd" |2:2 | bgcolor="#ffdddd" |0:0 | bgcolor="#ffdddd" |'''2:2'''(г) | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17x17пкс]] |- ! rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |2012/13 | rowspan="2" style="background:#e6e6fa" |Лига Европы УЕФА | style="background:#e6e6fa" |Первый отборочный раунд | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Андорра}} Санта Колома | bgcolor="#ddddff" |3:1 | bgcolor="#ddddff" |1:0 | bgcolor="#ddddff" |'''4:1''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol keep vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |Второй отборочный раунд | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Швеция}} Кальмар | bgcolor="#ffdddd" |1:3 | bgcolor="#ffdddd" |0:3 | bgcolor="#ffdddd" |'''1:6''' | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17x17пкс]] |- ! rowspan="4" style="background:#e6e6fa" |2017/18 | rowspan="4" style="background:#e6e6fa" |Лига Европы УЕФА | style="background:#e6e6fa" |Первый отборочный раунд | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Андорра}} УЭ Санта Колома | bgcolor="#ddddff" |4:0 | bgcolor="#ddddff" |2:0 | bgcolor="#ddddff" |'''6:0''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol keep vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |Второй отборочный раунд | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Швейцария}} Люцерн | bgcolor="#ddddff" |2:0 | bgcolor="#ddddff" |1:2 | bgcolor="#ddddff" |'''3:2''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol keep vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |Третий отборочный раунд | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Нидерланды}} ПСВ Эйндховен | bgcolor="#ddddff" |1:0 | bgcolor="#ddddff" |1:0 | bgcolor="#ddddff" |'''2:0''' | bgcolor="#ddddff" |[[Файл:Symbol keep vote.svg|17x17пкс]] |- | style="background:#e6e6fa" |Плей-офф раунд | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:left;" |{{Флаг|Австрия}} Аустрия Вена | bgcolor="#ffdddd" |1:2 | bgcolor="#ffdddd" |1:0 | bgcolor="#ffdddd" |'''2:2'''(г) | bgcolor="#ffdddd" |[[Файл:Symbol delete vote.svg|17x17пкс]] |} == Билдәле уйынсылар == * Ҡапҡасы ** {{Флаг|Хорватия}} Иван Турина ** {{Флаг|Хорватия}} Марио Галинович * Һаҡсы ** {{Флаг|Белоруссия|1991}} Александр Метлицкий * Ярымһаксы ** {{Флаг|Хорватия}} Бранко Карачич ** {{Флаг|Хорватия}} Ненад Белица ** {{Флаг|Хорватия}} Даниэль Праньич ** {{Флаг|Хорватия}} Юрица Враньеш * Һөжүмсе ** {{Флаг|Хорватия}} Давор Шукер ** {{Флаг|Хорватия}} Влаович Горан ** {{Флаг|Хорватия}} Петар Крпан ** {{Флаг|Хорватия}} Мариян Вука ** {{Флаг|Румыния}} Мит Думитру == Һылтанмалар == * [http://nk-osijek.hr/ Официальный сайт] * [https://web.archive.org/web/20190422123329/http://rus.worldfootball.net/teams/nk-osijek/ Профиль на worldfootball.net] * [https://www.transfermarkt.com/nk-osijek/startseite/verein/327 Профиль на transfermarkt.com] * [http://www.footballdatabase.eu/football.club.osijek.2017-2018.706..en.html Профиль на footballdatabase.eu] * [http://int.soccerway.com/teams/croatia/nk-osijek/481/ Профиль на soccerway.com] * [http://www.ceroacero.es/equipa.php?id=1853&epoca_id=146 Профиль на ceroacero.es] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Спорт]] 3exhh33y21nyy734ynrxmm0zz74wziz 0 151198 1307875 1218132 2026-10-29T16:05:29Z ~2026-57818-13 49314 Һылтанма яңылыш сөй тураһында мәҡәләгә килтерҙе., аныҡлаштырыу 1307875 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Ибрай Алтынсарин''' ({{lang-kk|Ыбырай Алтынсарин}}) ({{ДатаРождения|1|11|1841|20|10}} — {{ДатаСмерти|29|7|1889|17|7}}) — ҡаҙаҡ педагог-мәғрифәтсеһе, яҙыусы, фольклорсы, йәмәғәт эшмәкәре, этнограф. Әсбаптар авторы («Казахская хрестоматия» (1879; 2 баҫмаһы — 1906) һәм «Начальное руководство к обучению казахов русскому языку» (1879), мәҫәлдәр һәм хикәйәләр авторы, [[Толстой Лев Николаевич|Л. Н. Толстой]], [[Крылов Иван Андреевич|И. А. Крылов]] әҫәрҙәрен тәржемә итеүсе. Кириллица нигеҙендә ҡаҙаҡ текстарын яҙыу өсөн [[Ҡаҙаҡ яҙмаһы|алфавит варианттарын]] төҙөгән. Ҡаҙаҡ халҡының донъяуи белеме башына нигеҙ һалған. Дүрт ике класлы урыҫ-ҡаҙаҡ училищеларын, бер һөнәри училище, Ҡаҙағстанда тәүге ҡатын-ҡыҙҙар училищеһы<ref>{{Из КНЭ|2|314|Женские училища}}</ref>, биш улус мәктәптәрен, урыҫ крәҫтиәндәренең балалары өсөн ике училище асҡан. Шулай уҡ [[Троицк (ҡала, Силәбе өлкәһе)|Троицкиҙа]] уҡытыусылар мәктәбен нигеҙләгән, һуңыраҡ ул [[Ырымбур]]ға күсерелгән. == Биографияһы == 1841 йылдың 20 октябрендә (яңы стиль буйынса 1 ноябрҙә) Рәсәй империяһы Турғай өлкәһе Николаевск өйәҙе Араҡарағай улусында тыуған. Атаһы вафат булғандан һуң ҡартатаһы билдәле бей Балғожа Жанбуршин ғаиләһендә тәрбиәләнгән<ref>{{cite web |url= https://e-history.kz/kz/publications/view/4377 |title= Ыбырайдың атасы Кенесары бастаған қозғалысты жақтамаған |author= Аян Әден |website= ҚазАқпарат |date= 17 тамыз 2018 |accessdate= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181107104229/https://e-history.kz/kz/publications/view/4377 |date=2018-11-07 }}{{ref-kz}}</ref>. Бала саҡтан уҡ белемгә үҙаллы уҡыуға ынтылған, Рәсәй йәмғиәтенең зыялы өлөшө менән йыш аралашҡан. 1850 йылда Ырымбур сик буйы комиссияһы ҡарамағындағы мәктәп-интернатына уҡырға ебәрелә. [[Ырымбур]]ҙа уҡыу йылдарында шәрҡиәтсе В. В. Григорьев менән таныша. 1857 йылда алтын миҙал менән мәктәпте тамамлай. Артабан үҙенең ҡартатаһы Балғожала өс йыл дауамында писарь булып эшләй. Бер ни тиклем ваҡыт Ырымбур өлкә идаралығында эшләй, бында Н. И. Ильминский менән танышҡан. 1860 йылда өлкә идаралығы уға Турғай ҡалаһында ҡаҙаҡ балалары өсөн мәктәп асырға бойорған, был мәктәптә ул урыҫ теле уҡытыусыһы итеп тәғәйенләнгән. 1861 йылдан Турғай мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй башлай. 1864 йылда беренсе халыҡ мәктәбен асҡан. Статский советник чинын алған. Бер ни тиклем ваҡыт дауамында шулай Турғай өйәҙ идаралығында эштәр башҡарыусыһы булып хеҙмәт иткән, өйәҙ башлығының һәм ваҡытлыса өйәҙ судъяһының ярҙамсыһы вазифаларын үтәгән. 1879 йылдан һәм үҙенең үлеменә тиклем Турғай өлкәһендә ҡаҙаҡ мәктәптәре инспекторы булған. 1883 йылда Николаевс (Ҡустанай) өйәҙенә күскән. Бында Ҡустанайҙан өс километр алыҫлыҡта [[Тубыл (йылға)|Тубыл]] йылғаһы бөгөлөндәге утрауҙа (аҙаҡ «Инспектор күле» тип аталған бәләкәй күл буйында) йорт һалған. Бында Ибрай Алтынсарин ғүмеренең аҙағынаса йәшәгән һәм эшләгән. 1886 йылда Ибрай Алтынсариндың аҡсаларына башҡорт мәғрифәтсеһе [[Зәйнулла Рәсүлев]] етәкләгән [[«Рәсүлиә» мәҙрәсәһе]] уҡыу корпусының һәм ятағының ағас биналары төҙөлгән. 1889 йылдың 17 июлендә (яңы стиль буйынса 29 июлендә) вафат булған, Тубыл йылғаһы ярында үҙенең йортонан алыҫ булмаған урында атаһының ҡәбере янында ерләнгән. == Хәтер == [[Файл:Ybyrai Altynsarin 2016 stamp of Kazakhstan.jpg|мини|справа|200пкс|Ҡаҙағстан почта маркаһында Ибрай Алтынсарин. 2016 йыл]] * Уның хөрмәтенә Ҡустанай өлкәһенең Алтынсарин районы аталған. * СССР-ҙа уның исеме Арҡалыҡ педагогия институтына бирелгән. * Уның хөрмәтенә [[Ҡустанай]]ҙа Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн өлкә китапханаһы аталған. * Уның хөрмәтенә [[Шымкент]]та Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкә балалар китапханаһы аталған. * Уның хөрмәтенә Ҡустанай өлкәһендәге [[Рудный (Ҡаҙағстан)|Рудный]] социаль-гуманитар колледжы аталған. * 2007 йылда Ҡаҙағстан Республикаһының Мәғариф һәм фән министрлығы тарафынан ведомство бүләге — «Ибрай Алтынсарин» күкрәк билдәһе булдырылған<ref>[http://awards.shoutwiki.com/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BA_%C2%AB%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%C2%BB Нагрудный знак «Ибрай Алтынсарин»]</ref>. * [[Алматы]]ла уның хөрмәтенә проспект, Күксетау, Ҡустанай һәм Рудный ҡалаларында урамдар аталған. * Уның исеме Алтынсарин районы Убаган урта мәктәбенә, Ҡапшағай ҡалаһының 1-се һанлы урта мәктәбенә, Алматы ҡалаһының 159-сы һанлы гимназияһына, Таскала ҡаҙаҡ-урыҫ урта белем биреү мәктәбенә бирелгән. * 1952 йылда уның хөрмәтенә Жунғар Алатау тауҙарында Алтынсарин боҙлоғо аталған<ref>{{Из КНЭ|1|202|Алтынсарина ледник}}</ref>. * 2013 йылдың майында Кентау ҡалаһында Ибрай Атынсарин һәйкәле асылған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://ibraj.allib.org/?page_id=71&lang=ru «Ибрай Алтынсарин» порталы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514095119/http://ibraj.allib.org/?page_id=71&lang=ru |date=2019-05-14 }} {{ВС}} [[Категория:Ҡаҙағстан педагогтары]] [[Категория:Ҡаҙағстан этнографтары]] [[Категория:Ҡаҙаҡ яҙыусылары]] [[Категория:XIX быуат ғалимдары]] [[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]] gdomvjjtyi9i8kqd3zuuf9847kwcwl1 0 151588 1307893 1301077 2026-10-29T23:10:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307893 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Приморский мемориаль комплексы''' ('''Приморский мемориалы''') — Петергофта Петродворцовый сәғәт заводы һәм [[Инглиз паркы (Петергоф)|Инглиз парк]]ы эргәһендә — Ломоносов һәм Гостилицаға барған юлдар киҫелешендә (Иҫке Петергоф аша) урынлашҡан Йәшел Дан билбауы мемориал ҡоролмалар комплексы. == Төҙөлөшө == Комплекс [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында емерелгән ҡала өлөшөндә төҙөлгән. «[[1941 йыл]]ға тиклем бында Петергофтың бер нисә быуын төҙөүселәр төҙөгән тиҫтәләрсә урамы була» — тип яҙылған юҡҡа сыҡҡан Оло Слобода урынына ҡуйылған иҫтәлекле ташта. Комплекс яйлап асыла. [[1961 йыл]]да диңгеҙ буйының Ораниенбаум плацдармы сиктәренә һаҡсыларҙың барельефы урынлаштырылған гранит обелиск ҡуйыла (архитекторҙары Т. Н. Воронихина, М. К. Меликова, В. Н. Щербина һ. б.). [[1964]]—[[1971 йыл]]дарҙа Петродворецты (Петергофты) азат иткәндән уны минанан таҙартҡанда һәләк булған совет яугирҙары һәм саперҙарына арналған Туғандаш мемориаль ҡәберлеге ансамбле формалаша (архитекторы О. И. Соколов). [[1967 йыл]]да Ораниенбаум шоссеһының икенсе яғына 350 туя ағасы ултыртыла Улар сылбыр кеүек теҙелеп штыклы атакаға барған Балтика диңгеҙе моряктарын кәүҙәләндерә. == Хәҙерге торошо == Мемориаль комплекс халыҡтың һәм Петродворцовый районы власының даими иғтибар үҙәгендә тора. Унда традицион рәүештә [[Еңеү көнө]]нә һәм блокаданан тулыһынса азат ителеү хөрмәтенә барам саралары үтә, ветерандар маршы һәм велоуҙыштар старт ала<ref>[http://www.regnum.ru/news/fd-nw/lenobl/sport/822062.html В Ленинградской области старутует велопробег в честь Дня Победы. Информационное агентство Регнум] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150128132050/http://www.regnum.ru/news/fd-nw/lenobl/sport/822062.html |date=2015-01-28 }}</ref>, йола буйынса никахлашыусы парҙар сәскәләр һалырға килә. 2014 йылда бер нисә тапҡыр рөхсәтһеҙ «реставрация»ға дусар ителә<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/937776/ Позолотить — значит восстановить: краевед из Петергофа самовольно перекрашивает памятники // НТВ.Ru]</ref><ref>[http://www.gosuch.spb.ru/static/writable/ckeditor/uploads/2014/08/14/10.indd.pdf Вестник Петродворцового района. — Санкт-Петербург, 2014. — № 10. — 14 августа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150128132018/http://www.gosuch.spb.ru/static/writable/ckeditor/uploads/2014/08/14/10.indd.pdf |date=2015-01-28 }}</ref>.<gallery> Maritime-ack-ack_guns.jpg|Зенит орудиеһы. Maritime-miner.jpg|Минерҙар һәйкәле. Maritime-museum_inside.jpg|Мемориаль музей комплексы интерьеры. Maritime-museum_mosaic.jpg|Музейҙағы мозаика. Maritime-obelisk.jpg|Сик һаҡсылары барельефы менән обелиск. Maritime-stele.jpg|[[Ломоносов (город)|Ломоносов]] юлының төньяғында ҡуйылған стела. Maritime-thujas.jpg|Туялар атакаға бара. </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Гусаров А. Ю. Памятники воинской славы Петербурга. — СПб.: Паритет, 2010. — 400 с. — <nowiki>ISBN 978-5-93437-363-5</nowiki>. == Һылтанмалар == * [http://www.peterlife.ru/travel/saint-petersburg/petersburg-1533.html Приморский мемориальный комплекс в Энциклопедии Санкт-Петербург] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512185253/http://www.peterlife.ru/travel/saint-petersburg/petersburg-1533.html |date=2012-05-12 }} * ''Орешкова Е.'' [http://www.vesty.spb.ru/modules.php?name=News&file=print&sid=11591 По местам воинской славы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081228185140/http://www.vesty.spb.ru/modules.php?name=News |date=2008-12-28 }} // Газета Вести. Ленинградская область * [https://web.archive.org/web/20070630180751/http://greenbelt.h1.ru/primorsky.htm Гранитный обелиск на сайте Зелёного пояса Славы] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Петергоф]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] t4z7j66xgkp7tcsgk42544qomzps8qj 0 151603 1307882 1299240 2026-10-29T17:52:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307882 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Оло Бәлешкүл''' - {{lang-ru|Белишкуль,а также Балешкуль, Билешкуль, Беляшкуль, Билишкуль, Беляш-куль, Биляшкуль}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]нындағы күл, гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы (1985). == Этимологияһы == Күлдең атамаһы ябай ғына кеүек: башҡорт телендәге ''бәлеш'' һәм ''күл'' һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән, тип яҙалар Силәбе өлкәһе сығанаҡтарында<ref>http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/bolshoy_belishkul_ozero// {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190528214806/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/bolshoy_belishkul_ozero |date=2019-05-28 }} Озеро Большой Белишкуль</ref>. Әммә был һүҙҙең бер төрлө генә мәғәнәлә ҡулланылмауы бер нисә фараз булыуына юл ҡуя. "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә ошондай аңлатма бирелә: *'''Бәлеш''' - Таба йә ҡалайға йәйелгән ҡамыр эсенә ни ҙә булһа һалып, ҡамыр менән өҫтө ҡаплап бешерелгән ашамлыҡ. *'''Бәлеш''' - күсм. - Бешмәгән, булдыҡһыҙ *'''Бәлеш''' - Ҡапыл аптырағанда әйтелә торған һүҙ <ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 200-сө бит</ref> Урыҫ телле сығанаҡтарҙың ҡайһы берҙәрендә "белиш - мясо" тип аңлатҡандар ҙа, күл балыҡлы (итле) булғанға шулай атағандар тигән фараз яҙғандар<ref>http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/bolshoy_belishkul_ozero// Озеро Большой Белишкуль</ref> Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] иһә үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: "Белишкуль, озеро - от древнего башкирского мужского имени Бялеш, кул — «озеро»"<ref>Шувалов Н. И. Аксакуль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> Йәғни, күл атамаһы "Бәлеш +күл" һүҙҙәренән яһалған тип фаразлай. Бәлки борон башҡорттарҙа ундай исем дә булғандыр һәм ул урыҫ теле аша һаҡланып ҡалғандыр. == Географияһы == Оло Бәлешкүл [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]нында, Өйәлге күленән, танылған "Өйәлге" шифаханаһынан, З км төньяҡ-көнбайыштараҡ, Сайма ҡасабаһынан 2,5 км төньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан. Ҡылымыҡтар системаһы аша был һыу ятҡылығы төньяҡ-көнсығыштан Верблюжье (Дөйәгүл) менән, көнбайыштан — [[Кесе Бәлешкүл]] (Доронькино), ә көньяҡтан — [[Аҡсакүл (Силәбе өлкәһе)|Аҡсакүл]] ({{lang-ru|Акчакуль, Ачкакуль)}}) һәм [[Өйәлге]] ({{lang-ru|Увильды}}) менән тоташҡан. Ҡаҙып эшләнгән канал аша Бәлешкүл көньяҡ-көнсығыштан [[Задагүл]] ({{lang-ru|Зибикуль}}) һәм [[Һабанай (күл, Силәбе өлкәһе)|Һабанай]] ({{lang-ru|Сабанай}}) тоташҡан <ref name="Озеро Бәлешкүл">[http://chel-portal.ru/enc/belishkul/ Озеро Бәлешкүл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190511080158/http://chel-portal.ru/enc/belishkul |date=2019-05-11 }}</ref><ref name="pochel.ru">[http://pochel.ru/c/100-ozero-belishkul/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190518233552/http://pochel.ru/c/100-ozero-belishkul/ |date=2019-05-18 }}</ref> Был яһалма ҡылымыҡтар һайығайып, үлән баҫып килә. Улар заводсы Демидов ваҡытында ағас ағыҙыу өсөн файҙаланылған. Күмер яндыра торған мейестәренең нигеҙҙәре лә һаҡланған һәм күлгә тарихи ҡиммәт тә өҫтәй <ref>[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109212-bilyashkul-bolshoy.html/ Биляшкуль Большой]</ref>. Силәбе- Оло Бәлешкүл араһы — 78 км, Екатеринбургҡа — 160 км, [[Арғаяш]]ҡа – 25 км.<ref>[https://www.tyr74.ru/ural/ribalka_na_ozere_belishkul.html/ Озеро Белишкуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190115231238/http://www.tyr74.ru/ural/ribalka_na_ozere_belishkul.html |date=2019-01-15 }}</ref> Географик координаттары: 55°33'47"N 60°34'14"E == Тасуирламаһы == *Уртаса тәрәнлеге: 2,4 м. *Максималь тәрәнлеге: 3,7 м *Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 0,8*1,4 км *Һыуының үтә күренеүсәнлеге, сафлығы: һәр урынынан төбө үтә күренеп тора. *Ағып сыға:төньяҡ-көнсығышында бер шишмә. *Майҙаны: 1,04км2 Оло Бәлешкүл һыуы бик таҙа һәм үтәҙек, шуға күрә бөтә 3 метр тәрәнлегендә лә төбө күренеп тора. Ярҙары бормалы, урыны менән ташлы. Күл төбөндә минераль инештәр сығып ята, шуға күрә ул һыу сифатына бальнеологик ҡиммәт өҫтәй. Күл 1985 йылда тәбиғәт ҡомартҡыһы статусын ала. Күленең уникаль ләме төрлө быуын ауырыуҙарын дауалау өсөн ҡулланыла <ref name="Озеро Бәлешкүл"/><ref name="pochel.ru"/> == Флораһы һәм фаунаһы == Күлдең яр ситтәрендә ҡатнаш урмандар үҫә. Ҡамыш, күрән ҡаплап алған. Ҡултыҡтарында, яр буйҙарында аҡ һәм һары томбойоҡтар сәскә ата. Йүкәле утрауында ({{lang-ru|Липовый остров}}) һирәк осрай торған һәм күп төр үҫемлектәр үҫә. Утрау был йәһәттән дендрарий тип әйтерлек. Шуға ла уны ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан иткәндәр. Утрау үҫемлектәр донъяһы киң япраҡлы урмандар өсөн хас. Тупрағы һутлы, уңдырышлы. Бында [[ҡарағай]], [[йүкә]], [[ҡайын]], [[ерек]], [[ҡарама|шыма ҡарама]] ҡуйы урмандар хасил итә. Уларҙың бейеклеге 20-25 метрға етә. Аралаш [[муйыл]], [[гөлйемеш]], [[айыу баланы]], ҡара емешле [[мүшмел]], [[ҡурай еләге]], [[ҡарағат]], [[бүре емеше]], һирәкләп [[миләш]] һәм [[балан]] осрай. Ярҙарында төрлө [[тал]]дар, [[ерек|ҡара ерек]] үҫә. Үлән төрҙәренән [[абаға]], [[ҡарға күҙе]], [[һөтлөгән]], [[сөйәл үләне]], еләктәрҙән - [[яңғыҙаяҡ]],[[ҡыҙыл бөрлөгән]], [[көртмәлеләр]] һәм башҡалар күп. Һаҙ еләктәренең, [[мүк]]тәрҙең төрҙәре бер нисә. Күлдә карп тереклек итә. Бигерәк тә [[табан (балыҡ)|табан балыҡ]] күп үрсей<ref name="Озеро Бәлешкүл"/><ref name="pochel.ru"/>. == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 200-сө бит/ Бәлеш * [https://web.archive.org/web/20190518233552/http://pochel.ru/c/100-ozero-belishkul/ Озеро Белишкуль] *[http://chel-portal.ru/enc/belishkul/ Озеро Бәлешкүл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190511080158/http://chel-portal.ru/enc/belishkul |date=2019-05-11 }} *[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109212-bilyashkul-bolshoy.html/ Биляшкуль Большой] * [https://www.tyr74.ru/ural/ribalka_na_ozere_belishkul.html Озеро Белишкуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190115231238/http://www.tyr74.ru/ural/ribalka_na_ozere_belishkul.html |date=2019-01-15 }} * [https://chelindustry.ru/view2.php?idd=471&rr=8/ Озеро Большой Биляшкуль]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.oopt174.ru/htmlpages/Show/OzeroBolshojBilyashkul/ Озеро Большой Биляшкуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190626025222/http://oopt174.ru/htmlpages/Show/OzeroBolshojBilyashkul |date=2019-06-26 }} == Һылтанмалар == *[http://chel-portal.ru/enc/belishkul/ Озеро Бәлешкүл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190511080158/http://chel-portal.ru/enc/belishkul |date=2019-05-11 }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20190518233552/http://pochel.ru/c/100-ozero-belishkul/] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Арғаяш районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] n24hw69ws4zff1ttd2t25fe1e6m3x3z 0 154384 1307907 1288332 2026-10-30T10:54:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307907 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Paeonia Linne.jpg|thumb|360x360px|<center id="mwAQ">{{bt|[[Paeonia]]|cv = Linné}} — [[Линней, Карл|Карла Линней]] исеме бирелгән иң эре сәскәлеләрҙең береһе [[гибрид]] пион сорты]] '''Сорт''' ( {{lang-fr|sorte}}) — ботаник [[таксон]]дарҙың түбәнерәк төрөнән [[Селекция|селекция]] юлы менән алынған культуралы үҫемлектәр төркөмө, ул башҡа төркөмдәрҙә файҙаһы йәки декоратив йәһәттән шул уҡ [[Төр (биология)|төрҙәрҙән]] сифаттары айырылып торған [[Үҫемлектәр|үҫемлектәр]]. == Дөйөм мәғлүмәт == Үҫемлектәрҙең яңы сорттарын һаҡлау буйынса халыҡ-ара союз (УПОВ) билдәләмәһенә ярашлы ({{lang-ru|Международный союз по охране новых сортов растений (УПОВ)}}) үҫемлек сорты бер төрҙән артыҡ була алмай<ref name="УПОВ">[http://www.gossort.com/upov/convention/upov_exn_var_draft_2.rtf Пояснительные замечания по определению сорта согласно акту 1991 года конвенции УПОВ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190923064815/https://gossort.com/upov/convention/upov_exn_var_draft_2.rtf |date=2019-09-23 }}</ref>. == Контролдәге исемлектәр һәм сорттар реестрҙары== Сорттар номенклатураһы һәм теркәү буйынса Башҡарма комитет комиссияһы [[ISHS]] бөтә халыҡ-ара теркәү органдарының (International Cultivar Registration Authorities — ICRA) тәғәйенләнеүе һәм эше өсөн буйынса яуаплы. ICRA системаһын ирекле, дәүләт ҡарамағында түгел һәм хоҡуҡи яҡтан бер ниндәй ҙә яҡлау тәьмин итмәй. ICRA системаһы, асылда — ара культуралы үҫемлектәр номенклатураһын үҙконтролдә тормошҡа ашырырға тырышыу <ref>[http://www.ishs.org/icra/index.htm ISHS Commission Nomenclature and Cultivar Registration] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070116021210/http://www.ishs.org/icra/index.htm |date=2007-01-16 }}</ref>. * [http://www.ishs.org/sci/icralist/icralist.htm Список ICRA] * [http://www.ishs.org/sci/taxlist/taxlist.htm Поиск ICRA по роду] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[:ru:Международное научное садоводческое общество]] * [[:ru: Международный кодекс номенклатуры культурных растений]] * [[:ru: Обозначения, используемые в наименованиях таксонов]] * [[:ru: Государственный реестр селекционных достижений]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Право на селекционное достижение: Постатейный комментарий главы 73 Гражданского кодекса Российской Федерации. // Авт.: [[Всеволожский, Кирилл Владимирович|К. В. Всеволожский]], [[Крашенинников, Павел Владимирович|П. В. Крашенинников]], Д. В. Мурзин, О. А. Рузакова. Под ред. П. В. Крашенинникова. — М.: Статут, 2010. — 300 с. * {{книга|автор = Джеффри Ч.|часть = |заглавие = Биологическая номенклатура: Пер. с [[Английский язык|англ.]]|оригинал = ''Charles Jeffrey''. Biological Nomenclature. Second edition|ссылка = http://books.prometey.org/download/14092.html|ответственный = |издание = |место = М.|издательство = Мир|год = 1980|том = |страницы = |страниц = 120|серия = |isbn = |тираж = 15 000|ref = Джеффри}} — [[УДК]] 574:001.4 * Международный Кодекс номенклатуры культурных растений. 1969. — Л.: Наука, 1974. == Һылтанмалар == * {{Из БСЭ|title= Сорта растений}} * [http://www.upov.int/index_en.html UPOV — International Union for the Protection of New Varieties of Plants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111014145450/http://www.upov.int/index_en.html |date=2011-10-14 }}{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20131029185135/http://www.ishs.org/sci/icraname.htm How to name a new cultivar] на сайте [[Международное научное садоводческое общество|Международного научного садоводческого общества]] * [https://web.archive.org/web/20190830075013/http://www.lapshin.org/cultivar/N18/cultivar.htm Перевод How to name a new cultivar] * [http://www.ishs.org/sci/taxlist/taxlist.htm Search for ICRA by genus] (поиск организации регистрирующей сорта по названию рода). [[Категория:Үҫемлек сорттары| ]] [[Категория:Биологик систематика]] 4i6is78megb3q6fsepb9gsc0z6r9o77 0 159297 1307879 1307576 2026-10-29T17:33:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307879 wikitext text/x-wiki {{Спортсмен |имя = Екатерина Окорокова |пол = ҡатын-ҡыҙ |полное имя = Екатерина Сергеевна Окорокова |дата рождения = 20.12.1985 |место рождения = [[Липецк өлкәһе]], [[РСФСР]], [[СССР]] |гражданство = {{Флагификация|Россия}} |рост = |вес = |позиция = |нынешний клуб = {{Флаг России}} ЦСП-Крылатское |клубы = {{спортивная карьера||{{Флаг России}} ЦСП-Крылатское|}} |национальная сборная = {{спортивная карьера||{{Флаг России}} [[Женская сборная России по волейболу сидя|Россия (паралимп.)]]|}} | медали = {{ОИ-спорт|[[Волейбол]]}} {{турнир|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин|Донъя чемпионаттары]]}} {{медаль|Алтын|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин 2018|Роттердам 2018]]}} {{турнир|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин|Европа чемпионаттары]]}} {{медаль|Алтын|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин 2017|Пореч 2017]]}} {{медаль|Алтын|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин 2019|Будапешт 2019]]}} {{турнир|Дәүләт наградалары}} {{ряд|{{Мастер спорта России международного класса}}|{{Заслуженный мастер спорта России}}}} }} '''Окорокова Екатерина Сергеевна''' (ҡыҙ фамилияһы '''Чепкий;''' ([[20 декабрь]] [[1985 йыл]]<ref>[https://minsport.samregion.ru/wp-content/uploads/sites/8/2019/06/oda.pdf Список кандидатов в спортивные сборные команды России по спорту лиц с поражением ОДА (летние дисциплины) на сезон 2019 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203750/https://minsport.samregion.ru/wp-content/uploads/sites/8/2019/06/oda.pdf |date=2020-03-18 }}{{ref-ru}}</ref>) — ултырып [[волейбол]] уйнаусы, «ЦСП-Крылатское» командаһы уйынсыһы, [[Рәсәй]] ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы капитаны<ref>[https://mir24.tv/news/14938798/parapoliticheskie-igry Параполитические игры]{{ref-ru}}</ref>. Рәсәй йыйылма командаһы составында — 2018 йылда донъя чемпионы<ref>[https://www.championat.com/volleyball/news-3496755-zhenskaja-sbornaja-rossii-po-volejbolu-sidja-vpervye-vyigrala-chm.html Женская сборная России по волейболу сидя впервые выиграла ЧМ]{{ref-ru}}</ref>, 2017<ref>[https://krylatskoe.com/sport_i_zdorovie/sportsmenki-csp-krylatskoe-stali-chempionkami-evropy-po-volejjbolu-sidya.html Спортсменки ЦСП «Крылатское» стали чемпионками Европы по волейболу сидя]{{ref-ru}}</ref> һәм 2019 йылда Европа чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2018)<ref>[https://schkuz17.mskobr.ru/mass_media/mass_media_article/klubnyj_shkol_nyj_den_sobral_gostej/ Клубный школьный день собрал гостей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200412122706/https://schkuz17.mskobr.ru/mass_media/mass_media_article/klubnyj_shkol_nyj_den_sobral_gostej/ |date=2020-04-12 }}{{ref-ru}}</ref> һәм Рәсәйҙең халыҡ-ара класслы спорты мастеры<ref>[http://www.copmos.ru/sport/type22 ЦОП Москомспорта. ВОЛЕЙБОЛ СИДЯ (спорт лиц с поражением ОДА)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203748/http://www.copmos.ru/sport/type22 |date=2020-03-18 }}</ref>. == Биографияһы == Екатерина Сергеевна Окорокова 1985 йылдың 20 декабрендә Елец ҡалаһында тыуған. Бала саҡта спорт менән шөғөлләнмәгән: раҫлауынса, бала сағында координациялау менән проблемалар була. 2008 йылда юл-транспорт фәжиғәһендә йәрәхәт ала һәм аяғын тубыҡтан юғары ампутациялайҙар. Дауахананан һуң протез предприятиеһында инвалидтар өсөн академик ишеү менән шөғөлләнергә тәҡдим итәләр, Рәсәй чемпионы була. 2011 йылда ултырып волейбол менән шөғөлләнә башлай, Мәскәү «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай. Өс тапҡыр Рәсәй чемпионы исемен яулай<ref>[https://en-gb.facebook.com/groups/205407660016660/permalink/239478009942958/ Пост в Facebook]</ref><ref>[http://krai-rodnoi.ru/?p=1844 НА ПРАЗДНИК — ВСЕМ СЕЛОМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200412122719/http://krai-rodnoi.ru/%3Fp%3D1844/ |date=2020-04-12 }}{{ref-ru}}</ref>. [[Мәскәү]]ҙең «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай. 2017 һәм 2019 йылда [[Европа]] чемпионатында Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында еңеү яулай<ref>[http://mosday.ru/news/item.php?1076236 Спортсменки из района Восточный стали чемпионками по волейболу сидя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919001517/http://mosday.ru/news/item.php?1076236 |date=2020-09-19 }}{{ref-ru}}</ref><ref>[https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/20-07-2019-muzhskaya_i_zhenskaya_sbornye_komandy_rossii_vyigrali_chempionat_evropy_po_voleybolu_sidya/ МУЖСКАЯ И ЖЕНСКАЯ СБОРНЫЕ КОМАНДЫ РОССИИ ВЫИГРАЛИ ЧЕМПИОНАТ ЕВРОПЫ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210210045410/https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/20-07-2019-muzhskaya_i_zhenskaya_sbornye_komandy_rossii_vyigrali_chempionat_evropy_po_voleybolu_sidya/ |date=2021-02-10 }}{{ref-ru}}</ref>, шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүсе була<ref>[https://www.championat.com/volleyball/news-3498233-ivanova-spasibo-vsem-kto-veril-v-nashu-pobedu-na-chm-po-volejbolu-sidja.html Иванова: спасибо всем, кто верил в нашу победу на ЧМ по волейболу сидя]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/zhenskaya_sbornaya_komanda_rossii_po_voleybolu_sidya_vpervye_zavoevala_titul_chempiona_mira/ ЖЕНСКАЯ СБОРНАЯ КОМАНДА РОССИИ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ ВПЕРВЫЕ ЗАВОЕВАЛА ТИТУЛ ЧЕМПИОНА МИРА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203751/https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/zhenskaya_sbornaya_komanda_rossii_po_voleybolu_sidya_vpervye_zavoevala_titul_chempiona_mira/ |date=2020-03-18 }}{{ref-ru}}</ref><ref>[https://paralymp.ru/sport/athletes/ekaterina_okorokova/ Профиль на сайте Паралимпийского комитета России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210117193830/https://paralymp.ru/sport/athletes/ekaterina_okorokova/ |date=2021-01-17 }}{{ref-ru}}</ref>. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исеменә лайыҡ була. Ҡыҙы бар<ref>{{Youtube|l1YlPHi-YQA|Екатерина Чепкий}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} [[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастерҙары]] [[Категория:Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1985 йылда тыуғандар]] [[Категория:20 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:Спортсылар]] 9htyc8et36h0hoi6itw8ivge2h4mlnx 0 159301 1307887 1307578 2026-10-29T20:53:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307887 wikitext text/x-wiki {{Спортсмен |имя = Любовь Пермякова |пол = ҡатын-ҡыҙ |полное имя = Любовь Петровна Пермякова |дата рождения = 8.10.1978 |место рождения = {{МестоРождения|Конаково}}, [[Тверь өлкәһе]], [[РСФСР]], [[СССР]] |гражданство = {{Флагификация|Россия}} |рост = |вес = |позиция = |нынешний клуб = {{Флаг России}} ЦСП-Крылатское |клубы = {{спортивная карьера||{{Флаг России}} ЦСП-Крылатское|}} |национальная сборная = {{спортивная карьера|2007—н.в.|{{Флаг России}} [[Женская сборная России по волейболу сидя|Россия (паралимп.)]]|}} | медали = {{ОИ-спорт|[[Волейбол]]}} {{турнир|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин|Донъя чемпионаттары]]}} {{медаль|Бронза|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин 2014|Эльблонг 2014]]}} {{медаль|Алтын|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин 2018|Роттердам 2018]]}} {{турнир|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин|Европа чемпионаттары]]}} {{медаль|Алтын|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин 2017|Пореч 2017]]}} {{медаль|Алтын|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин 2019|Будапешт 2019]]}} {{турнир|Дәүләт наградалары}} {{ряд|{{Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры}}|{{Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры}}}} }} '''Любовь Петровна Пермякова,''' ҡыҙ фамилияһы '''Эннер''' ([[8 октябрь]] [[1978 йыл]])<ref>[https://minsport.samregion.ru/wp-content/uploads/sites/8/2019/06/oda.pdf Список кандидатов в спортивные сборные команды России по спорту лиц с поражением ОДА (летние дисциплины) на сезон 2019 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203750/https://minsport.samregion.ru/wp-content/uploads/sites/8/2019/06/oda.pdf |date=2020-03-18 }} {{ref-ru}}</ref> — ултырып волейбол уйнаусы, «ЦСП-Крылатское» уйынсыһы; 2018 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар командаһы составында донъя чемпионы<ref>[https://www.championat.com/volleyball/news-3496755-zhenskaja-sbornaja-rossii-po-volejbolu-sidja-vpervye-vyigrala-chm.html Женская сборная России по волейболу сидя впервые выиграла ЧМ] {{ref-ru}}</ref>, 2017<ref>[https://krylatskoe.com/sport_i_zdorovie/sportsmenki-csp-krylatskoe-stali-chempionkami-evropy-po-volejjbolu-sidya.html Спортсменки ЦСП «Крылатское» стали чемпионками Европы по волейболу сидя] {{ref-ru}}</ref> һәм 2019 йылда Европа чемпионы, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2018) һәм Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорты мастеры<ref>[http://www.copmos.ru/sport/type22 ЦОП Москомспорта. ВОЛЕЙБОЛ СИДЯ (спорт лиц с поражением ОДА)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203748/http://www.copmos.ru/sport/type22 |date=2020-03-18 }}</ref>. == Биографияһы == Любовь Петровна Пермякова 1978 йылдың 8 октябрендә [[Тверь өлкәһе]] Конаково ҡалаһында тыуған. Ҡаланың 3-сө урта мәктәбендә белем ала, волейбол менән 1996 йылдан юғары уҡыу йортонда шөғөлләнә. Балаһы тыуғандан һуң, 2006 йылда карьераһын яңырта. 2007 йылда Европа чемпионатында Рәсәй йыйылма командаһы составында уйнай, әлеге ваҡытта Мәскәү «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай<ref>[https://tverisport.ru/news/konakovskaya-volejbolistka-stala-chempionkoj-mira/ 39-летняя Любовь Пермякова добилась исторического успеха в составе сборной России по волейболу сидя] {{ref-ru}}</ref>. 2017 йылда һәм 2019 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында Европа чемпионаты еңеүсеһе<ref>[http://mosday.ru/news/item.php?1076236 Спортсменки из района Восточный стали чемпионками по волейболу сидя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919001517/http://mosday.ru/news/item.php?1076236 |date=2020-09-19 }} {{ref-ru}}</ref> <ref>[https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/20-07-2019-muzhskaya_i_zhenskaya_sbornye_komandy_rossii_vyigrali_chempionat_evropy_po_voleybolu_sidya/ МУЖСКАЯ И ЖЕНСКАЯ СБОРНЫЕ КОМАНДЫ РОССИИ ВЫИГРАЛИ ЧЕМПИОНАТ ЕВРОПЫ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210210045410/https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/20-07-2019-muzhskaya_i_zhenskaya_sbornye_komandy_rossii_vyigrali_chempionat_evropy_po_voleybolu_sidya/ |date=2021-02-10 }} {{ref-ru}}</ref>, шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеү яулай<ref>[https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/zhenskaya_sbornaya_komanda_rossii_po_voleybolu_sidya_vpervye_zavoevala_titul_chempiona_mira/ ЖЕНСКАЯ СБОРНАЯ КОМАНДА РОССИИ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ ВПЕРВЫЕ ЗАВОЕВАЛА ТИТУЛ ЧЕМПИОНА МИРА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203751/https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/zhenskaya_sbornaya_komanda_rossii_po_voleybolu_sidya_vpervye_zavoevala_titul_chempiona_mira/ |date=2020-03-18 }} {{ref-ru}}</ref>. Шулай уҡ 2014 йылда донъя чемпионатында бронза миҙал яулай<ref>[https://paralymp.ru/sport/athletes/lyubov-permyakova/ Профиль на сайте Паралимпийского комитета России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930222305/https://paralymp.ru/sport/athletes/lyubov-permyakova/ |date=2020-09-30 }} {{ref-ru}}</ref>. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исеменә лайыҡ була. 2018 йылда инвалидтарҙы «Мне бы в небо» проекты социаль-психологик реабилитациялау сиктәрендә парашют менән һикерә<ref>[https://radio1.news/article/mne-by-v-nebo.-pod-ruzoj-organizovali-pryzhki-s-parashyutom-dlya-invalidov-20725 «Мне бы в небо». Под Рузой организовали прыжки с парашютом для инвалидов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200412123351/https://radio1.news/article/mne-by-v-nebo.-pod-ruzoj-organizovali-pryzhki-s-parashyutom-dlya-invalidov-20725 |date=2020-04-12 }} {{ref-ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары]] [[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастерҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1978 йылда тыуғандар]] [[Категория:8 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Спортсылар]] o00fn5i0ugmq1w1gcv95huctimuhh9z 0 159368 1307886 1271465 2026-10-29T19:42:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307886 wikitext text/x-wiki {{Спортсмен |имя = Ирина Панина |пол = ҡатын-ҡыҙ |полное имя = Ирина Геннадьевна Панина |дата рождения = 4.4.1979 |место рождения = {{МестоРождения|Иваново}}, [[РСФСР]], [[СССР]] |гражданство = {{Флагификация|Россия}} |рост = |вес = |позиция = нападающая |нынешний клуб = {{Флаг России}} ЦСП-Крылатское |молодёжные клубы = {{спортивная карьера||{{Флаг России}} СДЮСШОР №3 (Иваново)|}} |клубы = {{спортивная карьера||{{Флаг России}} ЦСП-Крылатское|}} |национальная сборная = {{спортивная карьера||{{Флаг России}} [[Женская сборная России по волейболу сидя|Россия (паралимп.)]]|}} | медали = {{ОИ-спорт|[[Волейбол]]}} {{турнир|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин|Донъя чемпионаттары]]}} {{медаль|Бронза|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин 2014|Эльблонг 2014]]}} {{медаль|Алтын|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин 2018|Роттердам 2018]]}} {{турнир|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин|Европа чемпионаттары]]}} {{медаль|Алтын|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин 2017|Пореч 2017]]}} {{турнир|Дәүләт наградалары}} {{ряд|{{Заслуженный мастер спорта России}}|{{Мастер спорта России международного класса}}}} }} '''Ирина Геннадьевна Панина,''' ҡыҙ фамилияһы Самсонычева ([[4 апрель]] [[1979 йыл]])<ref>[https://minsport.samregion.ru/wp-content/uploads/sites/8/2019/06/oda.pdf Список кандидатов в спортивные сборные команды России по спорту лиц с поражением ОДА (летние дисциплины) на сезон 2019 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203750/https://minsport.samregion.ru/wp-content/uploads/sites/8/2019/06/oda.pdf |date=2020-03-18 }} {{ref-ru}}</ref> — ултырып волейбол уйнаусы, «ЦСП-Крылатское» уйынсыһы; 2018 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙары йыйылма командаһы составында донъя чемпионы<ref>[https://www.championat.com/volleyball/news-3496755-zhenskaja-sbornaja-rossii-po-volejbolu-sidja-vpervye-vyigrala-chm.html Женская сборная России по волейболу сидя впервые выиграла ЧМ] {{ref-ru}}</ref>, 2017 йылда Европа чемпионы<ref>[https://krylatskoe.com/sport_i_zdorovie/sportsmenki-csp-krylatskoe-stali-chempionkami-evropy-po-volejjbolu-sidya.html Спортсменки ЦСП «Крылатское» стали чемпионками Европы по волейболу сидя] {{ref-ru}}</ref>. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2018) һәм Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорты мастеры<ref>[http://www.copmos.ru/sport/type22 ЦОП Москомспорта. ВОЛЕЙБОЛ СИДЯ (спорт лиц с поражением ОДА)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203748/http://www.copmos.ru/sport/type22 |date=2020-03-18 }}</ref>. == Биографияһы == Ирина Геннадьевна Панина 1979 йылдың 4 апрелендә [[Иваново]] ҡалаһында тыуған. Иваново 3-сө балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбенең тәрбиәләнеүсеһе, беренсе тренеры — Любовь Фёдоровна Чебунина, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры. Иваново ҡалаһының 56-сы мәктәбендә уҡыған сағында күнекмәләр ала башлай. Мәктәпте алтын миҙал менән, университетты ҡыҙыл диплом менән тамамлай. Инвалидлығы аяҡтарының аҫҡы мускулдарының өлөшләтә парезы менән бәйле. Инвалидлыҡ ҡуйылғандан һуң ЦСП-Крылатское командаһы составында волейбол буйынса сығыш яһауын дауам итә<ref>[http://ivgazeta.ru/read/13529 Наша землячка стала чемпионкой Европы по волейболу сидя]{{Недоступная ссылка|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. 2017 йылда Ирина Панина Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында Европа чемпионаты еңеүсеһе<ref>[http://mosday.ru/news/item.php?1076236 Спортсменки из района Восточный стали чемпионками по волейболу сидя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919001517/http://mosday.ru/news/item.php?1076236 |date=2020-09-19 }} {{ref-ru}}</ref> һәм 2018 йылдарҙа донъя чемпионаты еңеүсеһе була<ref>[https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/zhenskaya_sbornaya_komanda_rossii_po_voleybolu_sidya_vpervye_zavoevala_titul_chempiona_mira/ ЖЕНСКАЯ СБОРНАЯ КОМАНДА РОССИИ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ ВПЕРВЫЕ ЗАВОЕВАЛА ТИТУЛ ЧЕМПИОНА МИРА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203751/https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/zhenskaya_sbornaya_komanda_rossii_po_voleybolu_sidya_vpervye_zavoevala_titul_chempiona_mira/ |date=2020-03-18 }} {{ref-ru}}</ref>; 2014 йылда донъя чемпионатының бронза призёры<ref>[https://paralymp.ru/sport/athletes/irina-panina/ Профиль на сайте Паралимпийского комитета России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920083514/https://paralymp.ru/sport/athletes/irina-panina/ |date=2020-09-20 }} {{ref-ru}}</ref>. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исеме бирелә. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары]] [[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастерҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Ивановола тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1979 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 апрелдә тыуғандар]] 66e7tcj3h9kpqsxdpwu2yorrhcvuax8 0 168500 1307900 1296098 2026-10-30T03:30:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307900 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рәсәй Фәндәр академияһының Дағстан фәнни үҙәге Тау ботаника баҡсаһы''' (рәсми атамаһы — Фән федераль дәүләт бюджет учреждениеһы Рәсәй Фәндәр академияһының Дағстан фәнни үҙәге Тау ботаника баҡсаһы; ҡыҫҡартма — ГорБС ДНЦ РАН) — [[Махачҡала]]лағы дәүләт академик ғилми учреждение. 1986 йылдың 10 декабрендә, даими эшләүсе тау эксперименталь база булдырыу һәм ботаник һәм генетик ресурстарҙы өйрәнеү өлкәһендә тикшеренеүҙәрҙе киңәйтеү менән ҡыҙыҡһыныусы Үҫемлектәр генетикаһы лабораторияһы, Гуниб таулығында «Биология бүлегенең Тау эксперименталь базаһы (ботаника баҡсаһы)» булдырырға хоҡуҡ ала. == Тарихы == [[Дағстан]] баш ҡалаһында бер нисә тапҡыр ботаника баҡсаһы төҙөргә маташыу була: * 20-се йылдар аҙағында [[Дағстан]]дың тәүге ғилми учреждениеһы — Дағстан Мәҙәниәт институты, * 50-се йылдар башында — СССР фәндәр академияһының Дағстан филиалының үҫемлек ресурстары бүлеге, * 60-сы йылдарҙа — Дағстан дәүләт университеты. Төрлө сәбәптәр буйынса бөтә был ынтылыштар уңышһыҙ була. Әммә 1972 йылдың октябрь айында биология бүлеге асыла, уның составында Гуниб таулығындағы эксперименталь станцияһы менән «үҫемлектәрҙең тәбиғи популяцияһы генетикаһы һәм эволюцияһы» тикшеренеүҙәренең дөйөм йүнәлеш лабораторияһы булдырыла. 1986 й. — СССР фәндәр академияһы Президиумы Тау эксперименталь базаһы (ботаника баҡсаһы) төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә. 1992 й. — Тау ботаника баҡсаһын РФА ДФҮ ғилми-тикшеренеүҙәр учреждениеһы статусына күсереү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Леваши районы биләмәһендәге, Цудахар ауылынан 2 км алыҫлыҡта, Сана йылғаһының уң ярында 10 гектар ер Рәсәй Фәндәр академияһының Дағстан фәнни үҙәге Тау ботаника баҡсаһына бирелә. 17 август 1982 й. — Дағстан АССР-ының Министрҙар Советы Гуниб таулығында 500 га ерҙе, башлыса урман, «Таулы-Дағстан дәүләт ботаника баҡсаһы» булдырыу өсөн бүлеп биреү тураһында ҡарар сығара. 1992 й. — Тау ботаника баҡсаһы РФА ДФҮ ғилми-тикшеренеү учреждениеһы статусы ала (институт хоҡуғында).<ref>{{Cite web|url=http://gorbotsad.ru/history.html|title=История ГорБС ДНЦ РАН|accessdate=2018-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180626135811/http://gorbotsad.ru/history.html|archivedate=2018-06-26}}</ref> == Структураһы == '''Тау ботаника баҡсаһы структураһында 7 бүлек''': ''өс ғилми лаборатория'' * флора һәм үҫемлектәр ресурстары, * интродукциялар һәм ағас үҫемлектәрҙең генетик ресурстары, * фитохимия һәм медицина ботаникаһы. ''дүрт ғилми-ярҙамсы бүлек'': * Гуниб һәм Цудахар эксперименталь базалары, * Экспозиция үҙәге * Гербарий. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://gorbotsad.ru Официальный сайт] * [http://www.dncran.ru/Article/Details/121?categoryid=13 Дағстан академияһы өфө ғилми үҙәгенең ботаника баҡсаһы сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150812225457/http://dncran.ru/Article/Details/121?categoryid=13 |date=2015-08-12 }} * [https://web.archive.org/web/20201205052813/http://vestnikdnc.ru/ Дағстан академияһы өфө ғилми үҙәгенең Вестник] [[Категория:Рәсәйҙең ботаника баҡсалары]] 3qwolwtigcmmiwgba2oqvyk0xeghjrn 0 178461 1307889 1256387 2026-10-29T20:55:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307889 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Дмитрий Сергеевич Песков | оригинал имени = | изображение = Dmitry Peskov portrait.jpg | описание изображения = | ширина = 200px | должность = Рәсәй Федерацияһы президенты Хакимиәте етәксеһе урынбаҫары – Рәсәй Федерацияһы президентының матбуғат секретары | флаг = Coat of Arms of the Russia - kremlin.ru.svg | флаг2 = Flag of Russia.svg | периодначало = 22 мая 2012 | периодконец = | предшественник = [[Тимакова, Наталья Александровна|Наталья Тимакова]] | преемник = | президент = [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] | должность_2 = Рәсәй Хөкүмәте Аппараты етәксеһе урынбаҫары — Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте рәйесенең матбуғат секретары | флаг_2 = Government.ru logo.svg | флаг2_2 = Flag of Russia.svg | периодначало_2 = 25 апреля 2008 | периодконец_2 = 22 мая 2012 | предшественник_2 = | преемник_2 = [[Тимакова, Наталья Александровна|Наталья Тимакова]] | премьер_2 = [[Зубков, Виктор Алексеевич|Виктор Зубков]]<br>[[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Путин]]<br>[[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]] | комментарий = | дата рождения = 17.10.1967 | место рождения = {{МР|Мәскәү}}, [[РСФСР]], [[СССР]] | место смерти = | похоронен = | имя при рождении = | отец = [[Песков, Сергей Николаевич|Сергей Николаевич Песков]] | мать = | супруга = 1) Анастасия Михайловна Будённая;<br>2) Екатерина Владимировна Солоцинская;<br>3) [[Навка, Татьяна Александровна|Татьяна Александровна Навка]] | дети = ''от 1-го брака:'' Николай;<br>''от 2-го брака:'' Елизавета, Мик, Дени;<br>''от 3-го брака:'' Надежда | партия = | образование = Мәскәү дәүләт университетының Азия һәм Африка илдәре институты | ученая степень = | профессия = тарихсы-шәрҡиәтсе<br>референт<br>Рәсәй дипломаты<br>тәржемәсе | деятельность = | вероисповедание = | награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Орден Почёта|2007}}{{!!}}{{Орден Дружбы|2003}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Орден Манас 3 степени|2017}}{{!!}}{{Командор Ордена За заслуги перед Итальянской Республикой (с 2001 года)|2017}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Орден Полярной звезды (Монголия)|тип=1961}} {{!}}} | автограф = | монограмма = | сайт = }} '''Дми́трий Серге́евич Песко́в''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең [[Сәйәсмән|дәүләт эшмәкәре]]. Рәсәй Федерацияһы Президенты хакимиәте етәксеһе урынбаҫары — 2012 йылдың 22 майынан [[Рәсәй Президенты|Рәсәй Федерацияһы президенты]] [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]]дың матбуғат-секретары <ref name="kremlin" /><ref name="lenta1">{{ВТ-ЛП|Песков, Дмитрий}}</ref><ref name="labyrinth"/>. Рәсәй Федерацияһының 1-се класлы ғәмәлдәге дәүләт советнигы (2005)<ref>Указ президента РФ от 29 января 2005 г. № 101 [http://www.kremlin.ru/acts/bank/21988 «О присвоении квалификационного разряда Маркову О. А. и Пескову Д. С.»]</ref><ref name="юбилей"/>. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте рәйесе Владимир Путиндың матбуғат секретары (2008-2012)<ref name="kremlin" /><ref name="lenta1">{{ВТ-ЛП|Песков, Дмитрий}}</ref><ref name="labyrinth"/>. == Биографияһы һәм белеме == 1967 йылдың 17 октябрендә Мәскәүҙә студент Сергей Песков ғаиләһендә тыуған, Сергей Песков һуңынан — СССР һәм Рәсәй дипломаты.<ref name="kremlin"> * {{Cite web|accessdate = 2015-12-21|title = Песков, Дмитрий Сергеевич|url = http://kremlin.ru/catalog/persons/309/biography|work=Справочник и дополнительная информация|publisher = [[Президент.рф]]}} * [http://ria.ru/spravka/20120522/655066370.html Биография Дмитрия Пескова] // РИА Новости</ref></ref><ref name="lenta1">{{ВТ-ЛП|Песков, Дмитрий}}</ref><ref name="labyrinth"/><ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20131010153425/http://www.mid.ru/bdomp/personnel-matters.nsf/eb3852f3bb97e9ec442579a3002c455f/e0feb9d2866e4bc4442579a3002dcc95!OpenDocument|title=ПЕСКОВ СЕРГЕЙ НИКОЛАЕВИЧ назначен Чрезвычайным и Полномочным Послом Российской Федерации в Султанате Оман|author=|date=2011-11-24|publisher=МИД России|accessdate=2019-05-16}}</ref>. Дмитрийҙың атаһы [[Мысыр]], [[Ливия]], [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре|БҒӘ]] кеүек ғәрәп илдәрендә эшләй, һәм Дмитрий уҡыу осоронда бер нисә мәктәпте һәм илде алыштыра<ref name=":0">{{Cite web|url=https://newtimes.ru/articles/detail/75510|title=Человек эпохи пресс-секретарей|author=Бешлей Ольга, Остальский Андрей|date=2013-12-09|publisher=|accessdate=2019-05-16}}</ref>. 1983 йылда инглиз телен тәрән өйрәнә торған махсус мәктәпте тамамлай<ref name=":0"/>. Урта мәктәпте тамамлағас, Мәскәүҙә Азия һәм Африка илдәре институтына (ИСАА) уҡырға инә<ref name="Разгильдяй">[https://www.gazeta.ru/politics/news/2018/12/03/n_12368509.shtml Gazeta.ru, 3 декабря 2018. Песков признался, что был разгильдяем]</ref>. Уҡып бөткәс, уны армияға алалар (ул йылдарҙа бөтә вуздарҙа ла тиерлек кисектерелгән), унда үпкә ауырыуы менән ауырып китә һәм, хәрби хеҙмәтте артабан үтеүҙән азат ителеп, өйөнә ҡайтарыла<ref name=":0"/>. Өсөнсө курста менән төрөк компанияһында тәржемәсе булып эшләй<ref name="Разгильдяй"/>. 1989 йылда ИСАА тамамлай, һөнәре буйынса тарихсы — «[[Шәрҡиәт]]се, референт-тәржемәсе»<ref name="kremlin" /><ref name="lenta1">{{ВТ-ЛП|Песков, Дмитрий}}</ref><ref name="labyrinth"/>. Запастағы өлкән лейтенант<ref>[https://www.msn.com/ru-ru/news/politics/песков-высказался-о-генеральском-звании-для-путина/ar-BB1dPmjo?ocid=ientp2 Песков высказался о генеральском звании для Путина]</ref>. == Карьераһы == === Дипломатия эше === 1989 йылдан СССР Сит ил министрлығында эшләй<ref name="kremlin" /><ref name="lenta1">{{ВТ-ЛП|Песков, Дмитрий}}</ref><ref name="labyrinth">[http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=94498 Песков Дмитрий Сергеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208170527/http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=94498 |date=2011-12-08 }} // База данных «Лабиринт» В. В. Прибыловского</ref>. 1990 йылдан 1994 йылға тиклем — дежур референт, атташе, һуңынан СССР илселегенең Төркиәләге өсөнсө секретары, һуңынан Рәсәй Федерацияһының Төркиәләге илселегенең өсөнсө секретары<ref name="kremlin" /><ref name="lenta1">{{ВТ-ЛП|Песков, Дмитрий}}</ref><ref name="labyrinth"/>. 1994 йылдан 1996 йылға тиклем Рәсәй сит ил эштәре министрлығының үҙәк аппаратында эшләй<ref name="lenta1" /><ref name="labyrinth" />. 1996 йылдан 2000 йылға тиклем йыл — Рәсәйҙең Төркиәләге илселегенең икенсе, һуңынан беренсе секретары<ref name="kremlin" /><ref name="lenta1" />. 1999 йылдың ноябрендә Песков үҙен тәүге тапҡыр телевизион шәхес итеп күрһәтә: [[ОБСЕ]] саммитына [[Ельцин Борис Николаевич|Борис Ельцинды]]ң [[Истанбул]]ға сәфәре барышында ул төрөк теленән тәржемәсе сифатында Рәсәйҙең беренсе президентында яҡшы тәьҫир ҡалдыра һәм өс көн буйына телетрансляцияларҙа Б. Ельцин менән бергә була<ref name="autogenerated1">{{Cite news|first=Ксения|last=Соловьёва|title=Екатерина Пескова: «Я думала, Дима другой»|url=http://www.tatler.ru/nashi_lyudi/interview_and_photo_set_21/331971_ekaterina_peskova_ya_dumala_dima_drugoy.php#p=331978;|work=|publisher=Tatler|date=2014-09-11|accessdate=2015-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150208203518/http://www.tatler.ru/nashi_lyudi/interview_and_photo_set_21/331971_ekaterina_peskova_ya_dumala_dima_drugoy.php#p=331978; |date=2015-02-08 }}</ref>. === Путиндың матбуғат хеҙмәте === 2000 йылда, Владимир Путинды президент вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләгәндән һуң һәм уны артабан [[президент]] итеп һайлағанда, Дмитрий Песков президент хакимиәтенең матбуғат хеҙмәте менән бәйләнеш бүлеге начальнигы итеп тәғәйенләнә. Һуңынан [[Рәсәй Президенты|Рәсәй президенты]]ның матбуғат хеҙмәте идаралығы начальнигы урынбаҫары, беренсе урынбаҫары, матбуғат секретары урынбаҫары була<ref name="kremlin" /><ref name="lenta1">{{ВТ-ЛП|Песков, Дмитрий}}</ref><ref name="labyrinth"/><ref name="юбилей"/>. Киң мәғлүмәт саралары мәғлүмәттәре буйынса, Песков шулай уҡ Путин Төркиә етәкселәре менән осрашыу барышында Путиндың тәржемәсеһе функцияларын башҡарған<ref name="lenta1" />. 2003 йылда Санкт-Петербургтың 300 йыллығын байрам итеү өсөн яуаплы була. 2004 йылдың 9 апрелендә Алексей Громовтың (шул ваҡытҡа Рәсәй Федерацияһы президентының матбуғат секретары) беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Яңы вазифала, А. Громов һүҙҙәренсә, мәғлүмәт-координация эше менән шөғөлләнергә, йәғни президент матбуғат хеҙмәтенең башҡарма власть органдары менән үҙ-ара килешеп эш итеүен тәьмин итергә тейеш була. Өҫтәмә рәүештә ҙур мәғлүмәт проекттары әҙерләү, президенттың ҙур матбуғат конференцияларын һәм телевизион «тура линияларын» ойоштороу, шулай уҡ сит ил журналистары менән үҙ-ара эш итеү нығынды. Бынан тыш, киң мәғлүмәт саралары билдәләүенсә, ошо ваҡыттан Песков дәүләт башлығының теге йәки был мәсьәлә буйынса позицияһын белдерергә хоҡуҡ алды<ref name="lenta1">{{ВТ-ЛП|Песков, Дмитрий}}</ref><ref name="labyrinth"/><ref name="юбилей">{{Cite web|date=16.10.2017|url=http://tass.ru/info/4649593|title=Биография Дмитрия Пескова. 17 октября 2017 года пресс-секретарь президента РФ отмечает 50-летие|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2017-10-19}}</ref>. 2006 йылдың июлендә Путиндың [[Санкт-Петербург]]та G-8 саммитында ҡатнашыуын мәғлүмәти яҡтыртыуына етәкселек итә. 2008 йылдың февралендә «Мир» теле-радио компанияһының директорҙар советы рәйесе итеп һайлана<ref name="юбилей"/>. === Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте рәйесенең матбуғат секретары === 2008 йылдың 23 апрелендә [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] үҙенең указы менән Рәсәй Хөкүмәте аппараты етәксеһе урынбаҫары вазифаһын булдыра. Шул уҡ ваҡытта ул Дмитрий Песковты биләгән вазифаһынан бушатты (Алексей Громовтың беренсе урынбаҫары, :Рәсәй президентының матбуғат секретары). 2008 йылдың 25 апрелендә Песков Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте рәйесенең матбуғат секретары итеп тәғәйенләнә. Владимир Путин рәсми рәүештә Хөкүмәт рәйесе вазифаһына ингәндән һуң, Песков уның матбуғат секретары булып эшләй<ref name="kremlin" /><ref name="lenta1">{{ВТ-ЛП|Песков, Дмитрий}}</ref><ref name="labyrinth"/>. 2009 йылдың майында Дмитрий Песков Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте ҡарамағындағы Ватан кинематографияһын үҫтереү буйынса совет составына инә. Хәбәр ителеүенсә, Владимир Путин рәйеслегендәге яңы орган «производствоға, прокатҡа, Рәсәй кинопродукцияһын күрһәтеүгә һәм сит илдәрҙә уның таралыуына дәүләт ярҙамы буйынса тәҡдимдәр әҙерләй». === Рәсәй Федерацияһы президентының матбуғат секретары === 2012 йылдың мартында [[Владимир Путин]] дәүләт башлығын һайлауҙа еңеү яулай, унан һуң өсөнсө тапҡыр [[Рәсәй Президенты|Рәсәй президенты]] вазифаһын биләй (вазифа шул уҡ йылдың майында көсөнә инә). 2012 йылдың 22 майынан Дмитрий Песков — Рәсәй Федерацияһы президенты Хакимиәте етәксеһе урынбаҫары — Рәсәй Федерацияһы президентының матбуғат секретары булып эшләй<ref name="kremlin" /><ref name="lenta1">{{ВТ-ЛП|Песков, Дмитрий}}</ref><ref name="labyrinth"/>. 2012 йылдың йәйенән ул [[Мәскәү Кремле|Кремлдең]] йәмәғәт бәйләнештәре буйынса идаралығы һәм яңы идаралығы өсөн яуаплы була. Президент хакимиәтендә яңы структура илдә, шулай уҡ сит илдәрҙә дәүләт власы органдарының, министрлыҡтарҙың мәғлүмәт эшен координацияланы. Идаралыҡ шулай уҡ Рәсәйҙең инвестициялар йәлеп итеү ҡеүәһе менән шөғөлләнгән, шулай уҡ [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары|Сочиҙа Олимпиаданың]] мәғлүмәт хеҙмәтен ойоштора<ref name="lenta1">{{ВТ-ЛП|Песков, Дмитрий}}</ref>. 2012 йылдың сентябрендә Песков Путиндың [[Владивосток]]та Азия-Тымыҡ океан иҡтисади хеҙмәттәшлек форумы саммитында ҡатнашыуын мәғлүмәти яҡтыртырға етәкселек итә<ref>[https://habrus.ru/content/peskov-raskhody-na-sammit-ates-2012-vo-vladivostoke-ne-sokratyat-optimiziruyut РИА Новости, 3 апреля 2009. Песков: Расходы на саммит АТЭС-2012 во Владивостоке не сократят, а оптимизируют]</ref>. 2016 йылдың октябрендә тышҡы сәйәси эштәрҙә тәжрибә алған Песков Рәсәй Федерацияһы президенты ярҙамсыһы вазифаһына, оло йәштәге Юрий Ушаков урынына, кандидаттарҙың береһе булараҡ ҡарала<ref>{{Cite news|first=|last=|title=Юрий Ушаков собирает свой дипломат. У Владимира Путина может смениться помощник по международным вопросам|url=http://kommersant.ru/doc/3113571|work=|publisher=[[Коммерсантъ]]|date=2016-10-12|accessdate=2016-10-12}}</ref>. 2018 йылдың 13 июнендә Рәсәй Федерацияһы президенты Хакимиәте етәксеһе урынбаҫары — Рәсәй Федерацияһы Президентының матбуғат секретары вазифаһына тәғәйенләнә<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/politics/20180613/1522641833.html|work=[[Россия сегодня]]|title=Песков переназначен пресс-секретарём президента России|date=2018-06-13}}</ref>. Песков һүҙҙәренсә, Путин уның эшен матбуғат секретары итеп ҡәнәғәтләндермәй һәм ҡаты тәнҡитләй<ref name="autogenerated20131204-1">{{Cite web|url=http://www.rbc.ru/politics/25/11/2013/5704137c9a794761c0ce4044|title=Песков рассказал о браке дочери Путина и симпатиях В.Жириновскому|date=2013-11-25|publisher=[[РБК]]|accessdate=2017-04-25}}</ref>. Мәҫәлән, 2018 йылдың мартында Путин Американың BC телеканалына биргән интервьюһында Песковты «несёт пургу» тигән һүҙбәйләнеште бирә, уға бер кем дә был турала һөйләргә ҡушмай<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2018/03/10/n_11266771.shtml?updated|title=Путин о работе Пескова: несёт иногда такую «пургу» // [[Газета.Ru]]|publisher=www.gazeta.ru|accessdate=2018-03-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ntv.ru/novosti/amp/1990084|title=Путин: Песков иногда несет «пургу» // НТВ.Ru|publisher=www.ntv.ru|accessdate=2018-03-10}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|4}} == Һылтанмалар == * [http://kremlin.ru/catalog/persons/309/biography Биография] н рәсәй президенты рәсми сайты. * [http://tass.ru/spravochnaya-informaciya/598321 Биография] рәсми сайты [[ТАСС]], 22 май, 2012 * [http://ria.ru/spravka/20120522/655066370.html Дмитрий Песков Биография] // [[РИА Новости|Риа новости]], 22.05.2012 * {{ВТ-ЛП|Песков, Дмитрий}} * [http://www.rg.ru/2004/04/10/zurnalist.html Кремлдә Журналист] // «Рәсәй гәзите», 10.04.2004. * [https://www.youtube.com/watch?v=8ZZURVsHN1A Дмитрий Песков «программаһы хоҡуғыңды бел»] // ТВЦ, 26.03.2016. [[Категория:Рәсәй шәрҡиәтселәре]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1967 йылда тыуғандар]] [[Категория:17 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:Рәсәй тәржемәселәре]] [[Категория:XXI быуат тәржемәселәре]] [[Категория:Алфавит буйынса тәржемәселәр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:СССР дипломаттары]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университетының Азия һәм Африка илдәре институтын тамамлаусылар]] s20zcs2wrsycx8w3vf2ginrufhp2wyj 1307890 1307889 2026-10-29T20:56:05Z KiranBOT 44757 URL-адрестарҙан AMP күҙәтеүен юйҙыҡ ([[:m:User:KiranBOT/AMP|тулыраҡ мәғлүмәт]]) ([[User talk:Usernamekiran|хата тураһында хәбәр]]) v3.1.1s 1307890 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Дмитрий Сергеевич Песков | оригинал имени = | изображение = Dmitry Peskov portrait.jpg | описание изображения = | ширина = 200px | должность = Рәсәй Федерацияһы президенты Хакимиәте етәксеһе урынбаҫары – Рәсәй Федерацияһы президентының матбуғат секретары | флаг = Coat of Arms of the Russia - kremlin.ru.svg | флаг2 = Flag of Russia.svg | периодначало = 22 мая 2012 | периодконец = | предшественник = [[Тимакова, Наталья Александровна|Наталья Тимакова]] | преемник = | президент = [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] | должность_2 = Рәсәй Хөкүмәте Аппараты етәксеһе урынбаҫары — Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте рәйесенең матбуғат секретары | флаг_2 = Government.ru logo.svg | флаг2_2 = Flag of Russia.svg | периодначало_2 = 25 апреля 2008 | периодконец_2 = 22 мая 2012 | предшественник_2 = | преемник_2 = [[Тимакова, Наталья Александровна|Наталья Тимакова]] | премьер_2 = [[Зубков, Виктор Алексеевич|Виктор Зубков]]<br>[[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Путин]]<br>[[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]] | комментарий = | дата рождения = 17.10.1967 | место рождения = {{МР|Мәскәү}}, [[РСФСР]], [[СССР]] | место смерти = | похоронен = | имя при рождении = | отец = [[Песков, Сергей Николаевич|Сергей Николаевич Песков]] | мать = | супруга = 1) Анастасия Михайловна Будённая;<br>2) Екатерина Владимировна Солоцинская;<br>3) [[Навка, Татьяна Александровна|Татьяна Александровна Навка]] | дети = ''от 1-го брака:'' Николай;<br>''от 2-го брака:'' Елизавета, Мик, Дени;<br>''от 3-го брака:'' Надежда | партия = | образование = Мәскәү дәүләт университетының Азия һәм Африка илдәре институты | ученая степень = | профессия = тарихсы-шәрҡиәтсе<br>референт<br>Рәсәй дипломаты<br>тәржемәсе | деятельность = | вероисповедание = | награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Орден Почёта|2007}}{{!!}}{{Орден Дружбы|2003}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Орден Манас 3 степени|2017}}{{!!}}{{Командор Ордена За заслуги перед Итальянской Республикой (с 2001 года)|2017}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Орден Полярной звезды (Монголия)|тип=1961}} {{!}}} | автограф = | монограмма = | сайт = }} '''Дми́трий Серге́евич Песко́в''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең [[Сәйәсмән|дәүләт эшмәкәре]]. Рәсәй Федерацияһы Президенты хакимиәте етәксеһе урынбаҫары — 2012 йылдың 22 майынан [[Рәсәй Президенты|Рәсәй Федерацияһы президенты]] [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]]дың матбуғат-секретары <ref name="kremlin" /><ref name="lenta1">{{ВТ-ЛП|Песков, Дмитрий}}</ref><ref name="labyrinth"/>. Рәсәй Федерацияһының 1-се класлы ғәмәлдәге дәүләт советнигы (2005)<ref>Указ президента РФ от 29 января 2005 г. № 101 [http://www.kremlin.ru/acts/bank/21988 «О присвоении квалификационного разряда Маркову О. А. и Пескову Д. С.»]</ref><ref name="юбилей"/>. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте рәйесе Владимир Путиндың матбуғат секретары (2008-2012)<ref name="kremlin" /><ref name="lenta1">{{ВТ-ЛП|Песков, Дмитрий}}</ref><ref name="labyrinth"/>. == Биографияһы һәм белеме == 1967 йылдың 17 октябрендә Мәскәүҙә студент Сергей Песков ғаиләһендә тыуған, Сергей Песков һуңынан — СССР һәм Рәсәй дипломаты.<ref name="kremlin"> * {{Cite web|accessdate = 2015-12-21|title = Песков, Дмитрий Сергеевич|url = http://kremlin.ru/catalog/persons/309/biography|work=Справочник и дополнительная информация|publisher = [[Президент.рф]]}} * [http://ria.ru/spravka/20120522/655066370.html Биография Дмитрия Пескова] // РИА Новости</ref></ref><ref name="lenta1">{{ВТ-ЛП|Песков, Дмитрий}}</ref><ref name="labyrinth"/><ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20131010153425/http://www.mid.ru/bdomp/personnel-matters.nsf/eb3852f3bb97e9ec442579a3002c455f/e0feb9d2866e4bc4442579a3002dcc95!OpenDocument|title=ПЕСКОВ СЕРГЕЙ НИКОЛАЕВИЧ назначен Чрезвычайным и Полномочным Послом Российской Федерации в Султанате Оман|author=|date=2011-11-24|publisher=МИД России|accessdate=2019-05-16}}</ref>. Дмитрийҙың атаһы [[Мысыр]], [[Ливия]], [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре|БҒӘ]] кеүек ғәрәп илдәрендә эшләй, һәм Дмитрий уҡыу осоронда бер нисә мәктәпте һәм илде алыштыра<ref name=":0">{{Cite web|url=https://newtimes.ru/articles/detail/75510|title=Человек эпохи пресс-секретарей|author=Бешлей Ольга, Остальский Андрей|date=2013-12-09|publisher=|accessdate=2019-05-16}}</ref>. 1983 йылда инглиз телен тәрән өйрәнә торған махсус мәктәпте тамамлай<ref name=":0"/>. Урта мәктәпте тамамлағас, Мәскәүҙә Азия һәм Африка илдәре институтына (ИСАА) уҡырға инә<ref name="Разгильдяй">[https://www.gazeta.ru/politics/news/2018/12/03/n_12368509.shtml Gazeta.ru, 3 декабря 2018. Песков признался, что был разгильдяем]</ref>. Уҡып бөткәс, уны армияға алалар (ул йылдарҙа бөтә вуздарҙа ла тиерлек кисектерелгән), унда үпкә ауырыуы менән ауырып китә һәм, хәрби хеҙмәтте артабан үтеүҙән азат ителеп, өйөнә ҡайтарыла<ref name=":0"/>. Өсөнсө курста менән төрөк компанияһында тәржемәсе булып эшләй<ref name="Разгильдяй"/>. 1989 йылда ИСАА тамамлай, һөнәре буйынса тарихсы — «[[Шәрҡиәт]]се, референт-тәржемәсе»<ref name="kremlin" /><ref name="lenta1">{{ВТ-ЛП|Песков, Дмитрий}}</ref><ref name="labyrinth"/>. Запастағы өлкән лейтенант<ref>[https://www.msn.com/ru-ru/news/politics/песков-высказался-о-генеральском-звании-для-путина/ar-BB1dPmjo?ocid=ientp2 Песков высказался о генеральском звании для Путина]</ref>. == Карьераһы == === Дипломатия эше === 1989 йылдан СССР Сит ил министрлығында эшләй<ref name="kremlin" /><ref name="lenta1">{{ВТ-ЛП|Песков, Дмитрий}}</ref><ref name="labyrinth">[http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=94498 Песков Дмитрий Сергеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208170527/http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=94498 |date=2011-12-08 }} // База данных «Лабиринт» В. В. Прибыловского</ref>. 1990 йылдан 1994 йылға тиклем — дежур референт, атташе, һуңынан СССР илселегенең Төркиәләге өсөнсө секретары, һуңынан Рәсәй Федерацияһының Төркиәләге илселегенең өсөнсө секретары<ref name="kremlin" /><ref name="lenta1">{{ВТ-ЛП|Песков, Дмитрий}}</ref><ref name="labyrinth"/>. 1994 йылдан 1996 йылға тиклем Рәсәй сит ил эштәре министрлығының үҙәк аппаратында эшләй<ref name="lenta1" /><ref name="labyrinth" />. 1996 йылдан 2000 йылға тиклем йыл — Рәсәйҙең Төркиәләге илселегенең икенсе, һуңынан беренсе секретары<ref name="kremlin" /><ref name="lenta1" />. 1999 йылдың ноябрендә Песков үҙен тәүге тапҡыр телевизион шәхес итеп күрһәтә: [[ОБСЕ]] саммитына [[Ельцин Борис Николаевич|Борис Ельцинды]]ң [[Истанбул]]ға сәфәре барышында ул төрөк теленән тәржемәсе сифатында Рәсәйҙең беренсе президентында яҡшы тәьҫир ҡалдыра һәм өс көн буйына телетрансляцияларҙа Б. Ельцин менән бергә була<ref name="autogenerated1">{{Cite news|first=Ксения|last=Соловьёва|title=Екатерина Пескова: «Я думала, Дима другой»|url=http://www.tatler.ru/nashi_lyudi/interview_and_photo_set_21/331971_ekaterina_peskova_ya_dumala_dima_drugoy.php#p=331978;|work=|publisher=Tatler|date=2014-09-11|accessdate=2015-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150208203518/http://www.tatler.ru/nashi_lyudi/interview_and_photo_set_21/331971_ekaterina_peskova_ya_dumala_dima_drugoy.php#p=331978; |date=2015-02-08 }}</ref>. === Путиндың матбуғат хеҙмәте === 2000 йылда, Владимир Путинды президент вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләгәндән һуң һәм уны артабан [[президент]] итеп һайлағанда, Дмитрий Песков президент хакимиәтенең матбуғат хеҙмәте менән бәйләнеш бүлеге начальнигы итеп тәғәйенләнә. Һуңынан [[Рәсәй Президенты|Рәсәй президенты]]ның матбуғат хеҙмәте идаралығы начальнигы урынбаҫары, беренсе урынбаҫары, матбуғат секретары урынбаҫары була<ref name="kremlin" /><ref name="lenta1">{{ВТ-ЛП|Песков, Дмитрий}}</ref><ref name="labyrinth"/><ref name="юбилей"/>. Киң мәғлүмәт саралары мәғлүмәттәре буйынса, Песков шулай уҡ Путин Төркиә етәкселәре менән осрашыу барышында Путиндың тәржемәсеһе функцияларын башҡарған<ref name="lenta1" />. 2003 йылда Санкт-Петербургтың 300 йыллығын байрам итеү өсөн яуаплы була. 2004 йылдың 9 апрелендә Алексей Громовтың (шул ваҡытҡа Рәсәй Федерацияһы президентының матбуғат секретары) беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Яңы вазифала, А. Громов һүҙҙәренсә, мәғлүмәт-координация эше менән шөғөлләнергә, йәғни президент матбуғат хеҙмәтенең башҡарма власть органдары менән үҙ-ара килешеп эш итеүен тәьмин итергә тейеш була. Өҫтәмә рәүештә ҙур мәғлүмәт проекттары әҙерләү, президенттың ҙур матбуғат конференцияларын һәм телевизион «тура линияларын» ойоштороу, шулай уҡ сит ил журналистары менән үҙ-ара эш итеү нығынды. Бынан тыш, киң мәғлүмәт саралары билдәләүенсә, ошо ваҡыттан Песков дәүләт башлығының теге йәки был мәсьәлә буйынса позицияһын белдерергә хоҡуҡ алды<ref name="lenta1">{{ВТ-ЛП|Песков, Дмитрий}}</ref><ref name="labyrinth"/><ref name="юбилей">{{Cite web|date=16.10.2017|url=http://tass.ru/info/4649593|title=Биография Дмитрия Пескова. 17 октября 2017 года пресс-секретарь президента РФ отмечает 50-летие|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2017-10-19}}</ref>. 2006 йылдың июлендә Путиндың [[Санкт-Петербург]]та G-8 саммитында ҡатнашыуын мәғлүмәти яҡтыртыуына етәкселек итә. 2008 йылдың февралендә «Мир» теле-радио компанияһының директорҙар советы рәйесе итеп һайлана<ref name="юбилей"/>. === Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте рәйесенең матбуғат секретары === 2008 йылдың 23 апрелендә [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] үҙенең указы менән Рәсәй Хөкүмәте аппараты етәксеһе урынбаҫары вазифаһын булдыра. Шул уҡ ваҡытта ул Дмитрий Песковты биләгән вазифаһынан бушатты (Алексей Громовтың беренсе урынбаҫары, :Рәсәй президентының матбуғат секретары). 2008 йылдың 25 апрелендә Песков Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте рәйесенең матбуғат секретары итеп тәғәйенләнә. Владимир Путин рәсми рәүештә Хөкүмәт рәйесе вазифаһына ингәндән һуң, Песков уның матбуғат секретары булып эшләй<ref name="kremlin" /><ref name="lenta1">{{ВТ-ЛП|Песков, Дмитрий}}</ref><ref name="labyrinth"/>. 2009 йылдың майында Дмитрий Песков Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте ҡарамағындағы Ватан кинематографияһын үҫтереү буйынса совет составына инә. Хәбәр ителеүенсә, Владимир Путин рәйеслегендәге яңы орган «производствоға, прокатҡа, Рәсәй кинопродукцияһын күрһәтеүгә һәм сит илдәрҙә уның таралыуына дәүләт ярҙамы буйынса тәҡдимдәр әҙерләй». === Рәсәй Федерацияһы президентының матбуғат секретары === 2012 йылдың мартында [[Владимир Путин]] дәүләт башлығын һайлауҙа еңеү яулай, унан һуң өсөнсө тапҡыр [[Рәсәй Президенты|Рәсәй президенты]] вазифаһын биләй (вазифа шул уҡ йылдың майында көсөнә инә). 2012 йылдың 22 майынан Дмитрий Песков — Рәсәй Федерацияһы президенты Хакимиәте етәксеһе урынбаҫары — Рәсәй Федерацияһы президентының матбуғат секретары булып эшләй<ref name="kremlin" /><ref name="lenta1">{{ВТ-ЛП|Песков, Дмитрий}}</ref><ref name="labyrinth"/>. 2012 йылдың йәйенән ул [[Мәскәү Кремле|Кремлдең]] йәмәғәт бәйләнештәре буйынса идаралығы һәм яңы идаралығы өсөн яуаплы була. Президент хакимиәтендә яңы структура илдә, шулай уҡ сит илдәрҙә дәүләт власы органдарының, министрлыҡтарҙың мәғлүмәт эшен координацияланы. Идаралыҡ шулай уҡ Рәсәйҙең инвестициялар йәлеп итеү ҡеүәһе менән шөғөлләнгән, шулай уҡ [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары|Сочиҙа Олимпиаданың]] мәғлүмәт хеҙмәтен ойоштора<ref name="lenta1">{{ВТ-ЛП|Песков, Дмитрий}}</ref>. 2012 йылдың сентябрендә Песков Путиндың [[Владивосток]]та Азия-Тымыҡ океан иҡтисади хеҙмәттәшлек форумы саммитында ҡатнашыуын мәғлүмәти яҡтыртырға етәкселек итә<ref>[https://habrus.ru/content/peskov-raskhody-na-sammit-ates-2012-vo-vladivostoke-ne-sokratyat-optimiziruyut РИА Новости, 3 апреля 2009. Песков: Расходы на саммит АТЭС-2012 во Владивостоке не сократят, а оптимизируют]</ref>. 2016 йылдың октябрендә тышҡы сәйәси эштәрҙә тәжрибә алған Песков Рәсәй Федерацияһы президенты ярҙамсыһы вазифаһына, оло йәштәге Юрий Ушаков урынына, кандидаттарҙың береһе булараҡ ҡарала<ref>{{Cite news|first=|last=|title=Юрий Ушаков собирает свой дипломат. У Владимира Путина может смениться помощник по международным вопросам|url=http://kommersant.ru/doc/3113571|work=|publisher=[[Коммерсантъ]]|date=2016-10-12|accessdate=2016-10-12}}</ref>. 2018 йылдың 13 июнендә Рәсәй Федерацияһы президенты Хакимиәте етәксеһе урынбаҫары — Рәсәй Федерацияһы Президентының матбуғат секретары вазифаһына тәғәйенләнә<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/politics/20180613/1522641833.html|work=[[Россия сегодня]]|title=Песков переназначен пресс-секретарём президента России|date=2018-06-13}}</ref>. Песков һүҙҙәренсә, Путин уның эшен матбуғат секретары итеп ҡәнәғәтләндермәй һәм ҡаты тәнҡитләй<ref name="autogenerated20131204-1">{{Cite web|url=http://www.rbc.ru/politics/25/11/2013/5704137c9a794761c0ce4044|title=Песков рассказал о браке дочери Путина и симпатиях В.Жириновскому|date=2013-11-25|publisher=[[РБК]]|accessdate=2017-04-25}}</ref>. Мәҫәлән, 2018 йылдың мартында Путин Американың BC телеканалына биргән интервьюһында Песковты «несёт пургу» тигән һүҙбәйләнеште бирә, уға бер кем дә был турала һөйләргә ҡушмай<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2018/03/10/n_11266771.shtml?updated|title=Путин о работе Пескова: несёт иногда такую «пургу» // [[Газета.Ru]]|publisher=www.gazeta.ru|accessdate=2018-03-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ntv.ru/novosti/1990084|title=Путин: Песков иногда несет «пургу» // НТВ.Ru|publisher=www.ntv.ru|accessdate=2018-03-10}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|4}} == Һылтанмалар == * [http://kremlin.ru/catalog/persons/309/biography Биография] н рәсәй президенты рәсми сайты. * [http://tass.ru/spravochnaya-informaciya/598321 Биография] рәсми сайты [[ТАСС]], 22 май, 2012 * [http://ria.ru/spravka/20120522/655066370.html Дмитрий Песков Биография] // [[РИА Новости|Риа новости]], 22.05.2012 * {{ВТ-ЛП|Песков, Дмитрий}} * [http://www.rg.ru/2004/04/10/zurnalist.html Кремлдә Журналист] // «Рәсәй гәзите», 10.04.2004. * [https://www.youtube.com/watch?v=8ZZURVsHN1A Дмитрий Песков «программаһы хоҡуғыңды бел»] // ТВЦ, 26.03.2016. [[Категория:Рәсәй шәрҡиәтселәре]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1967 йылда тыуғандар]] [[Категория:17 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:Рәсәй тәржемәселәре]] [[Категория:XXI быуат тәржемәселәре]] [[Категория:Алфавит буйынса тәржемәселәр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:СССР дипломаттары]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университетының Азия һәм Африка илдәре институтын тамамлаусылар]] m0n0meelmcffmhlr32m4mgux5afnqfb 0 183406 1307902 1282861 2026-10-30T06:42:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307902 wikitext text/x-wiki {{Учёный | имя = Саралидзе Анзор Михайлович | оригинал имени = | изображение = | описание изображения = | имя при рождении = | дата рождения = 21 октябрь 1965 йыл | место рождения = {{МР|СССР}} | дата смерти = | место смерти = | гражданство = {{флагификация|СССР}}<br>{{флагификация|Российская Федерация}} | научная сфера = [[Жилищно-коммунальное хозяйство]] | место работы = Владимир дәүләт университеты | альма-матер = [[Владимирский государственный университет|Владимирский политехнический институт]] | учёная степень = [[Кандидат наук|кандидат экономических наук]] | учёное звание = [[доцент]] | научный руководитель = | знаменитые ученики = | известен как = Специалист в области жилищно-коммунального хозяйства | награды и премии = Почётный работник высшего профессионального образования Российской Федерации | автограф = | ширина автографа = | сайт = | викицитатник = }} '''Саралидзе Анзор Михайлович''' ([[21 октябрь]] [[1965 йыл]]) — ғалим-инженер-механик. 2013 йылдан Владимир дәүләт университеты ректоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2002), доцент<ref>[https://vladimir.er.ru/person/a2de52be-86d1-49dc-9e5a-b1a226627be5/ Саралидзе Анзор Михайлович]</ref>. == Биографияһы == Анзор Михайлович Саралидзе 1965 йылдың 21 октябрендә тыуған. 1983 йылда [[Совет Армияһы]]на сафына саҡырыла. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң, 1985 йылда Владимир политехник институтының әҙерлек бүлегенә инә. [[1986 йыл]]дан Владимир политехник институты студенты, 1991 йылда юғары уҡыу йортон «Автомобилдәр һәм автомобиль хужалығы» белгеслеге буйынса тамамлай, инженер-механик. 1987 йылдан 1991 йылға тиклем институттың автотрактор факультетында комсомол ойошмаһы секретары була. 2000 йылда Владимир дәүләт университетында уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеген башлай, унда тәүҙә университеттың дөйөм мәсьәләләр буйынса проректоры ярҙамсыһы була. 2001 йылда Владимир университетының административ-хужалыҡ эштәре буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 2002 йылда Владимир дәүләт университетында «Төбәктең торлаҡ-коммуналь хужалығы менән идара итеү системаһын камиллаштырыу» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. 2003 йылдан ВлДУ-ла уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса проректор, ә 2006—2012 йылдарҙа университетта уҡытыу-тәрбиә эштәре һәм социаль сәйәсәт буйынса проректор булып эшләй. Артабан Анзор Саралидзе Владимир дәүләт университеты ректоры итеп тәғәйенләнә. Төбәктең торлаҡ-коммуналь хужалығы темаһы буйынса ғилми мәҡәләләр һәм монографиялар яҙа. [[Владимир өлкәһе]] юғары уҡыу йорттарының ректорҙар Советы рәйесе һәм Рәсәй ректорҙар союзы Советы ағзаһы булып тора. «[[Берҙәм Рәсәй]]<nowiki/>» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Владимир төбәк бүлексәһе Президиумы ағзаһы. 2008 йылда [[Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы|Рәсәй федерацияһы мәғариф һәм фән министрлығының]] «Йәштәр сәйәсәте өлкәһенең Почетлы хеҙмәткәре» билдәһе менән бүләкләнгән. [[Рус православие сиркәүе|Рус Православие Сиркәүенең]] «[[Владимир I|Бөйөк кенәз Владимирҙың]] тыуыуына 1000 йыл тулыу хөрмәтенә» юбилей миҙалына лайыҡ була. 2005 йылда юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары араһында 2004 йылдың иң яҡшы ғилми китабына конкурс лауреаты була. Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығының 2015 йылдың 22 июнендәге бойороғо менән мәғариф өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн Анзор Саралидзеға «Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелде<ref>[https://www.vlsu.ru/index.php?id=118/ Ректор Владимирского государственного университета САРАЛИДЗЕ АНЗОР МИХАЙЛОВИЧ]{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == ** [https://web.archive.org/web/20241222171547/https://vedom.ru/news/2013/01/29/8659-pochemu/ Почему ректором ВлГУ выбрали Анзора Саралидзе?] ** [https://trc33.ru/news/news-day/novyy-staryy-rektor-vladimirskiy-gosuniversitet-vnov-vozglavil-anzor-saralidze-/ Новый старый ректор: Владимирский госуниверситет вновь возглавил Анзор Саралидзе&#65279]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ** [https://newsvladimir.ru/fn_782275.html/ 100 самых влиятельных людей во Владимирской области-2021: Анзор Саралидзе ректор ВлГУ — 88] ** [https://provladimir.ru/2013/08/26/saralidze-anzor-mihajlovich/ Саралидзе Анзор Михайлович]{{Недоступная ссылка|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ** [https://zampolit.com/dossier/saralidze-anzor-mikhaylovich/ САРАЛИДЗЕ АНЗОР МИХАЙЛОВИЧ]{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Рәсәй Федерацияһы юғары уҡыу йорттары ректорҙары]] [[Категория:Рәсәй инженерҙары]] [[Категория:СССР инженерҙары]] [[Категория:СССР-ҙа тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1965 йылда тыуғандар]] [[Категория:21 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттары ректорҙары]] bejeqcn3tspgw2d4ngn6080k3gqpizi 0 183426 1307873 1257697 2026-10-29T15:44:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307873 wikitext text/x-wiki {{Персона|имя=Леонид Петровичм Нечаев|оригинал имени=|имя при рождении=|изображение=Нечаев, Леонид Петрович.jpg|ширина=|описание изображения=|дата рождения=1915|место рождения={{МР|Пенза губернаһы|Пенза губернаһында}}, [[Российская империя]]|дата смерти=1968|место смерти={{МС|Елабуга}}, [[Татарская АССР]], [[РСФСР]], [[СССР]]|гражданство={{флагификация|Российская империя}}<br>{{флагификация|СССР}}|подданство=|род деятельности=[[Хирург]]|отец=|мать=|супруг=|супруга=|дети=|награды и премии={{Заслуженный работник Татарской АССР|тип=врач}}|автограф=|сайт=|викисклад=}} '''Леонид Петрович Нечаев''' ([[1915 йыл]], Пенза губернаһы, [[Рәсәй империяһы]] - [[1968 йыл]], [[Алабуға (ҡала)|Алабуға]], [[Татар АССР-ы]], [[РСФСР]]) - совет табибы, хирург, Татар АССР-ының атҡаҙанған табибы (1962).)<ref name="автоссылка1">[http://elabuga-rt.ru/news/obschestvo/vrach-ot-boga/ Врач от бога]</ref>. == Биографияһы == 1915 йылда Рәсәй империяһының Пенза губернаһында тыуған. [[Ҡазан дәүләт медицина университеты|Ҡазан дәүләт медицина институтына]] уҡырға инә. Уны, уҡыу алдынғыһы булараҡ, [[Һамар хәрби-медицина институты|Куйбышев хәрби-медицина академияһына]] күсереләр, был уҡыу йортон 1940 йылда тамамлай<ref name="автоссылка1"/>. [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғышында]] ҡатнаша, унда хәрби табип, ялан хирургы була. [[РККА|РККА-ның]] Баш хәрби-санитария идаралығы начальнигы приказы менән 18-се гвардия миномет полкының өлкән табибы итеп тәғәйенләнде. Был полк һөжүм ваҡытында ҡамауға эләгә. Ҡамауҙа урындағы кеше ҡиәфәтендә йәшенепп йөрөй, ләкин ҡулға алына һәм хәрби әсирҙәр өсөн лагерға оҙатыла<ref name="автоссылка1"/>. 1945 йылда тыуған яғына ҡайта. НКВД тарафынан ҡамауҙа ҡалған әсир булараҡ күп тикшереүҙәр үтә. Ул ваҡытта эшһеҙ ҡала. Тикшереүҙәр тамамланғандан һуң, [[Алабуға (ҡала)|Алабуғала]] хәрби әсирҙәр өсөн ойошторолған НКВД-ның 97-се лагерына хирург итеп эшкә алына. Һуңынан Алабуға үҙәк район дауаханаһының хирургия бүлексәһендә ординатор булып эшләй башлай. Алабуға медицина училищеһында хирургиянан уҡыта. 1955 йылда был ҡалала ҡан биреү пункты асыла, Нечаев бында уның кураторы була. 1959 йылда Алабуға үҙәк район дауаханаһының хирургия бүлексәһенә мөдир итеп тәғәйенләнә. Татар АССР-ының бер юлы дүрт районында - [[Мамадыш]], [[Яр Саллы]], [[Бондюг]] һәм [[Алабуға районы|Алабуғала]] - әйҙәүсе хирург була<ref>[https://realnoevremya.ru/articles/161401-fotomarafon-100-letie-tatarstana-chast-126-ya/ Фотомарафон «100-летие Татарстана»: пункт переливания крови в Елабуге, 1955 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314150535/https://realnoevremya.ru/articles/161401-fotomarafon-100-letie-tatarstana-chast-126-ya |date=2022-03-14 }}</ref>. [[1962 йыл|1962 йылда]] һаулыҡ һаҡлауҙы үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн Леонид Петрович Нечаев «Татар АССР-ының атҡаҙанған табибы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була<ref>[http://городелабуга.рф/nechaev-leonid-petrovich-posmertno.html/ НЕЧАЕВ ЛЕОНИД ПЕТРОВИЧ (ПОСМЕРТНО)]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1968 йылда йөрәк хәлһеҙлегенән ҡапыл вафат була. 1993 йылда Леонид Нечаевҡа үлгәндән һуң «Алабуғаның почетлы гражданы» исеме бирелә, ҡаланың 4-се биҫтәһе урамдарының береһенә уның исеме менән йөрөтөлә. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Һылтанмалар == ** [https://kazan.bezformata.com/listnews/elabuge-uvekovechat-pamyat-hirurga/57262578/ В Елабуге увековечат память хирурга Нечаева] ** [https://rt-online.ru/skver-v-pamyat-ob-izvestnom-hirurge/ Сквер в память об известном хирурге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815193421/https://rt-online.ru/skver-v-pamyat-ob-izvestnom-hirurge/ |date=2022-08-15 }} ** [https://www.kremnik.ru/node/249707/ НЕЧАЕВ ЛЕОНИД ПЕТРОВИЧ] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:СССР хирургтары]] [[Категория:Һамар юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1968 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1915 йылда тыуғандар]] sdcuqqau0y70v1i8q6gy5n4vfg3iiyq 0 183685 1307892 1284917 2026-10-29T22:14:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307892 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Борис Иванович Пожарский |оригинал имени = |имя при рождении = |полное имя = |изображение = Пожарский, Борис Иванович.png |ширина = |описание изображения = |дата рождения = 1.01.1936 |место рождения = [[СССР]] |дата смерти = 21.07.2021 |место смерти = {{Мс|Пермь}}, [[Российская Федерация]] |гражданство = {{флагификация|СССР}}<br>{{флагификация|Российская Федерация}} |подданство = |род деятельности = [[Инженер]],<br> председатель Пермского областного совета профсоюзов (1985―2007),<br> [[Съезд народных депутатов СССР|Народный депутат СССР]] (1989―1991) |супруга = |дети = |награды и премии = {{{!}} {{!}} {{Орден Октябрьской Революции}} {{!!}}{{Орден Трудового Красного Знамени}} {{!!}}{{Орден Трудового Красного Знамени}} {{!!}}{{Медаль За доблестный труд}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Государственная премия СССР|1973 года}} {{!}}} }} '''Пожарский Борис Иванович''' ([[1 ғинуар]] [[1936 йыл]], [[СССР]] — [[21 июль]] [[2021 йыл]], [[Пермь]], [[Рәсәй Федерацияһы]]) — Пермь өлкә профсоюздар советы рәйесе (1985—2007), СССР-ҙың халыҡ депутаты (1989—1991)<ref>[https://biographiya.com/pozharskij-boris-ivanovich/ Биография Пожарский Борис Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241130182016/https://biographiya.com/pozharskij-boris-ivanovich/ |date=2024-11-30 }}</ref>. == Биографияһы == 1936 йылдың 1 ғинуарында тыуған. 1958 йылда [[Урал политехник институты]]н тамамлай. Пожарский 1958 йылдан 1979 йылға тиклем [[Свердлов Яков Михайлович|Яков Свердлов]] исемендәге Пермь моторҙар эшләү берекмәһендә эшләй, унда цех начальнигы, авиация производствоһы начальнигы, производствоны әҙерләү буйынса баш инженер урынбаҫары була. [[1979 йыл]]да Пермь моторҙар эшләү заводының партия комитеты секретары итеп һайлана, 1985 йылға тиклем ошо вазифала эшләй. 1982—1990 йылдарҙа Пожарский бер нисә тапҡыр Пермь өлкә Советы депутаты һәм КПСС-тың өлкә комитеты бюроһы ағзаһы була. 1989 йылдың 26 мартында Борис Пожарский СССР-ҙың халыҡ депутаты итеп һайлана. Үҙен парламент идара итеү формаһы яҡлы булараҡ белдерә. Шул уҡ ваҡытта [[СССР Конституцияһы|СССР Конституцияһының]] совет йәмғиәтендә [[КПСС|КПСС-тың]] төп ролен нығытҡан 6-сы статьяһын ғәмәлдән сығарыуға ҡаршы була һәм СССР-ҙың халыҡ депутаттары съездарында һәр саҡ быға йүнәлтелгән сараларға ҡаршы тауыш бирә. 1991 йылдың 19 авгусында Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитетының СССР-ҙа түңкәрелеш яһарға маташыуына ҡаршы протест йөҙөнән КПСС-тан отставкаға китә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, ул ГКЧП программаһының күп кенә положениелары менән уртаҡлаша, Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитеты етәкселәре был положениеларҙы СССР-ҙың халыҡ депутаттары конгресы аша эш итеп тормошҡа ашыра ала, тип белдерә<ref>http://viperson.ru/people/pozharskiy-boris-ivanovich</ref>. 1985 йылдан 2007 йылға тиклем Борис Пожарский Пермь өлкә профсоюздар советы рәйесе булып эшләй. Өйләнгән, ике балаһы бар. 2021 йылдың 21 июлендә Пермдә вафат була<ref>https://permsovprof.ru/novosti-i-publikacii/ushel-iz-zhizni-boris-pozharskij.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230130204325/https://permsovprof.ru/novosti-i-publikacii/ushel-iz-zhizni-boris-pozharskij.html |date=2023-01-30 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Октябрь Революцияһы ордены]] * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (ике тапҡыр) * [[СССР Дәүләт премияһы]] * Миҙалдар == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.kommersant.ru/doc/4910539/ Ушел из жизни бывший председатель крайсофпрофа] * [https://www.gorodperm.ru/news/2021/07/22%2020:07:00+05/56004-id/ На 86-м году жизни скончался бывший председатель областного совета профсоюзов Борис Пожарский]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://perm.rbc.ru/perm/freenews/60f961e59a79475508a4155e/ Бывший председатель Пермского крайсовпрофа ушел из жизни] [[Категория:КПСС-тың XXVII съезы делегаттары]] [[Категория:СССР халыҡ депутаттары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:СССР инженерҙары]] [[Категория:Урал дәүләт техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Пермдә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:2021 йылда вафат булғандар]] [[Категория:21 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:1936 йылда тыуғандар]] [[Категория:1 ғинуарҙа тыуғандар]] 9lydxo59eeh2sjbc4bk1k9u7ujlwd3u 0 186165 1307899 1287505 2026-10-30T02:18:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307899 wikitext text/x-wiki {{Ҡораллы конфликт | конфликт = Рус-төрөк һуғышы (1877—1878) | часть = Көнсығыш кризисы,<br>рус-төрөк һуғыштары | изображение = Zahvat grivickogo reduta.jpg | заголовок = Николай Дмитриев-Оренбургский.<br>««Плевнаны ҡамағанда Гривицкий редутын баҫып алыу» ([[1885]]) | дата = {{СС|24|апреля|1877|12}} — {{СС|3|марта|1878|19|февраля}} | место = [[Балҡан ярымутрауы]], [[Кавказ аръяғы]] | причина = [[Көнсығыш кризисы]]: * Төрөк ғәскәрҙәренең Балҡан славяндары ихтилалын аяуһыҙ баҫтырыуы * Солтандың балҡан славяндарына автономия бирергә теләмәүе | итог = [[Рәсәй империяһы]]ның еңеүе: * Сан-Стефан килешеүе * Берлин трактаты * Константинополь тыныслыҡ килешеүе (1879) | изменения = * Берләштерелгән Валахия һәм Молдавия (Румыния) кенәзлегенең, Сербия һәм Черногория кенәзлектәренең бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеү * Болгарияның бер өлөшөнә (Болгария һәм Көнсығыш Румелия кенәзлектәре) автономия биреү * Болгарияла ваҡытлыса рус идаралығы * Көньяҡ Бессарабияны, Карс һәм Батуми өлкәләрен Рәсәйгә ҡушыу * Төньяҡ Добруджаның Румынияға ҡушылыуы * Австро-Венгрияның Босния һәм Герцеговинаны баҫып алыуы * Британияның Кипрҙы баҫып алыуы | противник1 = * {{флаг|Российская империя|1858}} [[Российская империя]] * {{флаг|Объединённое княжество Валахии и Молдавии|1866}} Берләшкән Валахия һәм Молдавия кенәзлеге * {{флаг|Болгария|самарское знамя}} Болгар ополчениеһы * {{флаг|Княжество Сербия}} Сербия кенәзлеге * {{флаг|Княжество Черногория}} Черногория кенәзлеге * {{флаг|Сербия|1815}} Босния һәм Герцеговина ихтилалы | противник2 = * {{флагификация|Ғосман империяһы}} * {{флаг Северо-Кавказского имамата}} 1877 йылғы Чечня һәм Дағстан ихтилалы * {{флаг|Абхазское княжество}} Абхазия болаһы * {{флаг|Польша}} Төркиәлә поляк легионы | командир1 = * {{флаг|Российская империя|Императорский штандарт}} [[Александр II]] * {{флаг|Российская империя|1858}}[[File:Imperial Standard of the Grand Duke of Russia.svg|23px]] Өлкән Николай Николаевич * {{флаг|Российская империя|1858}} Михаил Николаевич * {{флаг|Российская империя|1858}} Милютин Дмитрий Алексеевич * {{флаг|Российская империя|1858}} Непокойчицкий Артур Адамович * {{флаг|Российская империя|1858}} Тотлебен Эдуард Иванович * {{флаг|Российская империя|1858}} Скобелев Михаил Дмитриевич * {{флаг|Российская империя|1858}} Радецкий Фёдор Фёдорович * {{флаг|Российская империя|1858}} Святополк-Мирский, Николай Иванович * {{флаг|Российская империя|1858}} Гурко Иосиф Владимирович * {{флаг|Российская империя|1858}} Драгомиров Михаил Иванович * {{флаг|Российская империя|1858}} Лорис-Меликов Михаил Тариэлович * {{флаг|Объединённое княжество Валахии и Молдавии|1866}} Кароль I * {{флаг|Болгария|самарское знамя}} Столетов Николай Григорьевич * {{флаг|Княжество Сербия}} Милан I Обренович / Милан IV Обренович * {{флаг|Княжество Черногория}} Никола I Петрович | командир2 = * {{флаг|Османская империя}}[[File:Imperial standard of the Ottoman Sultan.svg|23px]] Абдулхәмит II * {{флаг|Османская империя}} Абдулкәрим Надир паша * {{флаг|Османская империя}} Меһмет Али паша * {{флаг|Османская империя}} Ғосман Нури паша {{Знаки|с}} * {{флаг|Османская империя}} [[Сөләймән паша]] * {{флаг|Османская империя}} Вессель паша {{Знаки|с}} * {{флаг|Османская империя}} Әхмәт Әйүп паша * {{флаг|Османская империя}} Әхмәт Мөхтәр паша * {{флаг Северо-Кавказского имамата}} Алдамов Алибәк хажи {{Знаки|с}}{{Знаки|†}} * {{флаг Северо-Кавказского имамата}} Мөхәммәт хажи Согратлинский {{Знаки|с}}{{Знаки|†}} * {{флаг|Польша}} Ягмин Юзеф {{Знаки|†}} | силы1 = * '''Россия''': 335 меңгә яҡын һалдат һәм 500 орудие<ref>Указана численность солдат, принявших участие в боевых действиях. Всего на 1 января 1877 года численный состав русской регулярной армии достигал 1 005 828 человек.</ref>: 185 меңгә яҡын — һуғыштың Балҡан кампанияһы — ''Балҡан театры'']]<br> 150 меңгә яҡын — һуғыштың Кавказ кампанияһы — ''Кавказ театры'']] * '''Румыния''': 60 мең һалдат һәм 190 орудие * '''Болгария''': 40 мең * '''Сербия''': 81,5 мең * '''Черногория''': 25 мең | силы2 = * '''Төркиә''': 281 мең һалдат<ref>{{книга|автор=Мерников А. Г., Спектор А. А.|заглавие=Всемирная история войн|ссылка=|издание=|место={{Мн.}}|издательство=Харвест|год=2005|страницы=376|isbn=985-13-2607-0}}</ref>: 200 мең тирәһе — ''Балҡан театры''<br> (шул иҫәптән 100 меңе — ҡәлғәләр гарнизондары)<br> 70 мең тирәһе — ''Кавказ театры'' | потери1 = * '''Рәсәй''': 15 567 һәләк булған,<br> 6824 яраларҙан үлгән,<br> 56652 яраланған,<br> 81 363 сирҙәрҙән вафат булған,<br> 3,5 мең хәбәрһеҙ юғалған, <br> 1713 башҡа сәбәптәрҙән вафат булған, <br> 35 мең хеҙмәткә яраҡһыҙ тип ҡайтарылған<ref name="Урланис">{{книга|автор=[[Урланис Б. Ц.]]|часть=Войны в период домонополистического капитализма (Ч. 2)|ссылка часть=https://scepsis.net/library/id_2140.html#a161|заглавие=Войны и народонаселение Европы. Людские потери вооружённых сил европейских стран в войнах XVII—XX вв. (Историко-статистическое исследование)|ссылка=|место=М.|издательство=[[Соцэкгиз]]|год=1960|страницы=104—105, 129 § 4}}</ref> ''(башҡа мәғлүмәт тә бар)''{{Переход|#Потери антитурецкой коалиции|blue||2}} * '''Румыния''':<br>10 мең үлтерелгән һәм яраланған<ref name="автоссылка2">Антосяк А. В боях за свободу Румынии. — М.: Воениздат, 1974. — С. 8—9.</ref>,<br> 19904 сирҙәрҙән вафат булған<ref>Scafes, Cornel, Armata Romania in Razvoiul de Independenta 1877–1878 (Румынская армия в войне за независимость 1877-1878). Bucuresti, Editura Sigma, 2002, стр. 149 (на румынском)</ref> * '''Болгария''':<br>3456 үлтерелгән һәм яраланған<ref name="Урланис" /> * '''Сербия''' һәм '''Черногория''':<br>2,4 мең үлтерелгән һәм яраланған<ref name="Урланис" /> | потери2 = '''Төркиә''':<br>30 мең үлтерелгән<br>90 мең яраларынан үлгән һәм яраланған<br>113 тыс. пленных<ref name="автоссылка1">[https://cyberleninka.ru/article/n/turetskie-voennoplennye-1877-1878-gg-razmeschenie-soderzhanie-vzaimootnosheniya-s-naseleniem-rossiyskih-guberniy/viewer Турецкие военнопленные 1877-1878 гг. : размещение, содержание, взаимоотношения с населением российских губерний] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414092052/https://cyberleninka.ru/article/n/turetskie-voennoplennye-1877-1878-gg-razmeschenie-soderzhanie-vzaimootnosheniya-s-naseleniem-rossiyskih-guberniy/viewer |date=2021-04-14 }}</ref>{{Переход|#Турецкие потери|blue||2}} }} {{Русско-турецкие войны}} '''1877 — 1878 йылдарҙағы Рус-төрөк һуғышы''' (Төркиәлә — ''93-сө йыл һуғышы'' (төр. 93 Harbi), сөнки [[Мосолман календары|һижриҙән 1293 йылда]] алып барылған) — Көнсығыш көрсөгө сиктәрендә, бер яҡтан, [[Рәсәй империяһы]] һәм уға союздаш Балҡан дәүләттәре, икенсе яҡтан, [[Ғосман империяһы]] араһында һуғыш. Һуғыш башланыр алдынан, Балҡанда йәшәгән халыҡтарҙың милли үҙаңы күтәрелә. Ғосман империяһының [[Босния һәм Герцеговина]] (1875) һәм Болгариялағы апрель ихтилалдарының (1876) ҡанһыҙлыҡ менән баҫтырыла. Был хәбәр Европала һәм айырыуса Рәсәйҙә ундағы христиандарҙың хәленә теләктәшлек уята. Һуғыштың маҡсаты - православие славяндарын төрөк хакимлығынан азат итеү (бойондороҡһоҙ Сербия биләмәһен киңәйтеү, бойондороҡһоҙ Болгарияны ойоштороу). Рәсәй Порта менән низағҡа төрөктәрҙең Ғосман Төркиәһендәге Босния-Герцеговиналағы славян ихтилалын баҫтырыуына ҡаршы сыҡҡан сербтар һәм черногорҙарҙан һуң инә. 1876 йылдың көҙөндә алты тапҡырға артығыраҡ булған төрөк ғәскәре сербтарҙы һәм рус доброволецтарын тар-мар итә яҙа. Рәсәй ультиматумынан һуң, хәрби хәрәкәттәр башланыу ҡурҡынысы янағанлыҡтан, төрөктәр килешеү төҙөргә ризалаша. Әммә Рәсәй императоры [[Александр II]] 1877 йылдың апрелендә Төркиәгә һуғыш иғлан итә. Төрөктәрҙең пассивлығынан файҙаланып, Рус армияһы артабанғы хәрби хәрәкәттәр барышында Дунайҙы уңышлы аша сыға, Шипка артылышын ала һәм, биш ай ҡамауҙан һуң, Төркиәнең иң яҡшы Нурыйғәзе Ғосман-паша армияһын Плевен ҡалаһында бирелергә мәжбүр итә. Балҡан тауҙары (Стара-Планина) аша уҙған артабанғы рейд барышында рус армияһы, Константинополгә илткән юлды ҡаплап торған һуңғы төрөк частарын ҡыйратып, Ғосман империяһын һуғыштан сығырға мәжбүр итте. Берлин тыныслыҡ конгресында (1878 йылдың йәйе) Бессарабияның көньяҡ өлөшөн Рәсәйгә кире ҡайтарыуҙы һәм Карс, Ардаган һәм Батумдың ҡушылыуын теркәгән Берлин трактатына ҡул ҡуйыла. Болгария дәүләтселеге тергеҙелә<ref>Болгария находилась под турецким владычеством с XIV века.</ref>; Сербия, Черногория, Валахия һәм Молдавия кенәзлектәре территориялары арта, ә төрөк Босния виләйәте — Босния һәм Герцеговина Австро-Венгрия тарафынан баҫып алына. == Конфликт тарихы == === Ғосман империяһында мәсихселәрҙе йәберләү === Ҡырым һуғышы йомғаҡтары буйынса төҙөлгән Париж тыныслыҡ килешеүенең 9-сы статьяһы Ғосман империяһын мәсихселәргә мосолмандар менән тиң хоҡуҡ бирергә мәжбүр итә. Солтандың тейешле фарманы (указы) баҫылып сығыуынан ары китмәй был эш. Атап әйткәндә, судтарҙа мосолман булмағандарҙың («зимми») мосолмандарға ҡаршы таныҡлыҡтары ҡабул ителмәй, ысынында иһә был күренеш судта мәсихселәрҙе дини эҙәрләүҙәрҙән яҡлау хоҡуғынан мәхрүм итә<ref>''Лугов Ш.'' [http://samlib.ru/l/lugow_s/zimmi.shtml «Зимми: Правда об исламе»]</ref>. 1860 йыл — Ливанда ойошторолған һуйышта Ғосман власы ирек ҡуйыуы арҡаһында 10 меңдән ашыу христиан (күбеһенсә марониттар, шулай уҡ грек католиктары һәм православие динендәгеләр) һәләк була. Француз хәрби интервенцияһы янауы Портаны илдә тәртип тергеҙергә мәжбүр итә<ref>Правда французская интервенция всё равно состоялась, но под давлением Великобритании в феврале [[1861 год]]а войска были выведены; см.: Гл. 11—2 // [[История дипломатии]] [http://www.diphis.ru/index.php?option=content&task=view&id=93#11 XV в. до н. э. — 1940 г. н. э.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070924004119/http://www.diphis.ru/index.php?option=content&task=view&id=93 |date=2007-09-24 }}, под ред. В. П. Потёмкина</ref>. Европа державалары баҫымы аҫтында ғына Порта Ливанда Ғосман солтаны тарафынан тәҡдим ителгән христиан губернаторын тәғәйенләүгә бара<ref>[http://countrystudies.us/lebanon/74.htm Country Studies: Lebanon] U.S. Library of Congress, 1994</ref>. * 1866—1869 йылдар — утрауҙы Греция Короллеге менән берләштереү лозунгыһы аҫтында барған Крит ихтилалы. Баш күтәреүселәр мосолмандар нығынған биш ҡаланан тыш бөтә утрауҙы үҙ контроленә ала. 1869 йылдың башына ихтилал баҫтырыла<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Критские восстания}}</ref>, әммә Порта, утрауҙа мәсихселәрҙең хоҡуҡтарын нығытҡан үҙидара индереп, христиандарҙың хәлен яҡшырта<ref>''Виноградов В. Н.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/GORCHAK.HTM Князь А. М. Горчаков — Министр и Вице-Канцлер] в журнале «Новая и Новейшая История» № 2,3/2003</ref>. Ихтилалды баҫтырыу барышында Европала Аркади монастырындағы ваҡиғалар киң танылыу ала, монастырҙа йәшенгән 700-ҙән ашыу ҡатын-ҡыҙ һәм бала, ҡамауҙа тотҡан төрөктәргә бирелеүгә ҡарағанда, дары шартлатып, үлем ҡабул итеүҙе өҫтөн күрә. Крит ихтилалы Ғосман империяһында йәшәгән мәсихселәрҙең, төрөк хөкүмәтенең ҡанһыҙлығы һөҙөмтәһендә, ғазаплы тормошона Европаның (Британия империяһы) иғтибарын йәлеп итә<ref>[https://archive.org/details/easternquestionf01argyuoft «The Eastern question from the Treaty of Paris 1836 to the Treaty of Berlin 1878 and to the Second Afghan War» by Argyll, page 122, London Strahan 1879]</ref>. === Европала көстәр балансының үҙгәреүе === [[Файл:Europe 1871 map en.png|thumb|1871 йылға Европа картаһы]] [[Файл:Ботман - Портрет князя Александра Михайловича Горчакова (1874).jpg|thumb|left|175px|Горчаков Александр Михайлович]] Һуғыштан Рәсәй минималь территориаль юғалтыуҙар менән сыға, әммә [[Ҡара диңгеҙ]] флотын ҡалдырыуҙан баш тартырға һәм [[Севастополь|Севастополде]]ң нығытмаларын юҡҡа сығарырға мәжбүр була. Ҡырым һуғышынан һуң урыҫ дипломатияһы бурыстарының береһе — илдең Ҡара диңгеҙ флотына хоҡуғын тергеҙеү була. Әммә был еңел эш түгел — 1856 йылда Париж тыныслыҡ килешеүе Берләштерелгән Бөйөк Британия, Ирландия һәм Франция яғынан Ғосман империяһының бөтөнлөгө гарантиялары ҡаралған. Австрия империяһына һуғыш ваҡытында билдәһеҙ асыҡтан-асыҡ дошманлыҡ позицияһы хәлде ҡатмарлаштыра. Бөйөк державалар араһында Пруссия менән Рәсәй араһында ғына дуҫлыҡ мөнәсәбәттәре һаҡланған. [[Файл:Otto Fürst von Bismarck.JPG|thumb|175px|Бисмарк]] Тап 1856 йылдың апрелендә Александр II һәм ул тәғәйенләгән кенәз А. М. Горчаков Пруссия канцлеры [[Отто фон Бисмарк|Бисмарк]] менән союзға өмөтләнә. Рәсәй Германияның берләшеүендә нейтраль позиция биләй, һөҙөмтәлә [[Германия империяһы]] барлыҡҡа килә. Францияның франк-прус һуғышында ауыр хәлдә ҡалыуынан файҙаланып, 1870 йылдың октябрендә Рәсәй Ҡара диңгеҙҙә хәрби-диңгеҙ төҙөлөшө буйынса сикләүҙәр үтәүҙән баш тартыуы тураһында иғлан итә һәм халыҡ-ара конференцияла уның раҫланыуына ризалығын белдерә. 1871 йылдың мартында (Лондон конвенцияһы) Рәсәй Бисмарк ярҙамында Париж килешеүенең Рәсәйгә Ҡара диңгеҙҙә флот тотоуын тыйған положениеларын ғәмәлдән сығарыуға бәйле халыҡ-ара консенсусҡа өлгәшә. Париж килешеүенең ҡалған положениелары эшләүен дауам иткән. Атап әйткәндә, 8-се статья Рәсәйҙең Ғосман империяһы менән конфликты булған осраҡта Бөйөк Британия һәм Австрияға һуңғыһы яғында ҡатнашыу хоҡуғын бирә. Был Рәсәйҙе Ғосмандар менән мөнәсәбәттәрендә үтә һаҡ булырға һәм башҡа бөйөк дәүләттәр менән килешеп эш итергә мәжбүр итә. Шулай итеп, башҡа Европа державаларынан ошондай ғәмәлдәргә карта-бланш алғанда ғына Төркиә менән туранан-тура һуғыш булыуы мөмкин ине, һәм Рәсәй дипломатияһы уңайлы мәлде көткән. Ул ваҡыттағы донъяның алдынғыы державаһы, Бөйөк Британия, солтан власынан ҙур сауҙа ташламалары (ҡара: Британия һәм Ғосман империяһының 1838 йылғы Балта-Лиман сауҙа килешеүе) алғанлыҡтан, Ғосман империяһының бөтөнлөгөн һаҡлау яҡлы булған. Әммә Британия бер үҙе генә Ғосман империяһының бөтөнлөгө өсөн көрәшергә йыйынмай, 1871 йылда Франция еңелгәндән һуң, Германия империяһына ҡаршы бөтә көстәрен тупларға мәжбүр була. Һөҙөмтәлә Рәсәй эшмәкәрлегенә уңайлы булған халыҡ-ара хәл барлыҡҡа килә. == Һуғыштың туранан-тура сәбәптәре == === Болгарияла ихтилал баҫтырыу һәм Европа реакцияһы === [[Файл:Konstantin Makovsky - The Bulgarian martyresses.jpg|thumb|250px|«Яфа сигеүсе болгар ҡатын-ҡыҙҙары». Маковский Константин Егорович картинаһы (1877 йыл); башыбоҙоҡтарҙың [[Болгария]]лағы ҡанһвҙлығын һүрәтләй]] 1875 йылдың йәйендә Босния һәм Герцеговинала төрөктәргә ҡаршы ихтилал башлана, уның төп сәбәбе — финанс йәһәтенән көсһөҙ Ғосман хөкүмәте билдәләгән саманан тыш һалымдар була.<ref>[http://www.serbianunity.net/culture/history/berlin78/ The Balkans Since 1453] by L. S. Stavrianos, Professor of History, Northwestern University, published in 1963 by Holt, Rinehart and Winston</ref>. Һалымдарҙың бер аҙ кәмеүенә ҡарамаҫтан, ихтилал 1875 йыл дауамында бара һәм һөҙөмтәлә 1876 йылдың яҙында Болгарияла Апрель ихтилалына сәбәпсе була. Болғар ихтилалын баҫтырыу барышында төрөк ғәскәрҙәре тыныс халыҡты күпләп үлтерә, 15 меңдән<ref>{{Книга|ссылка=|автор=Close MacGahan, Januarius A.|заглавие=Mr. Schuyler's Preliminary Report|год=1876|место=London|страницы=89}}</ref><ref>{{Книга|автор=Jelavich, Barbara|заглавие=History of the Balkans: Eighteenth and Nineteenth Centuries|год=1999|издательство=Cambridge University Press|страницы=347}}</ref>30 йәшкә тиклем кеше һәләк була<ref>{{Книга|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/54809749|автор=Dennis P. Hupchick|заглавие=The Balkans : from Constantinople to Communism|год=2004|издание=1st Palgrave Macmillan paperback ed|место=New York|издательство=Palgrave MacMillan|страницы=264|страниц=xxviii, 468 pages|isbn=978-1-4039-6417-5, 1-4039-6417-3, 0-312-21736-6, 978-0-312-21736-5}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=jIxCUXI38zcC&q=batak+church+bulgaria&pg=PA210|автор=Jonassohn, Kurt|заглавие=Genocide and gross human rights violations: in comparative perspective|год=1999|страницы=210|isbn=9781412824453}}</ref><ref>{{Книга|автор=Eversley, Baron George Shaw-Lefevre|заглавие=The Turkish empire from 1288 to 1914|год=1924|страницы=319}}</ref>; бигерәк тә даими булмаған частар — башыбоҙоҡтар ҡоторонған. Британия хөкүмәтенең протөрөк линияһын үткәргән Бенджамин Дизраэлиға ҡаршы ҡайһы бер журналистар һәм баҫмаларҙа пропагандистик кампаниялар йәйелдерелә, ул Төркиәнең регуляр булмаған берләшмәләренең ҡанһыҙлығын иғтибарһыҙ ҡалдырыуҙа ғәйепләнә; Америка журналисының Рәсәй подданныйына өйләнгән, Америка журналисының Алоизий Мак-Гахандың оппозиция Daily News (UK инглиз телендә) баҫтырылған материалдары ҙур роль уйнай. 1876 йылдың июль — авгусында Дизраэли общиналар палатаһында Көнсығыш мәсьәләһе буйынса хөкүмәт сәйәсәтен яҡларға һәм британ илсеһе Һенри Эллиоттың ялған хәбәрҙәрен аҡларға мәжбүр була. Шул уҡ йылдың 11 авгусында, түбәнге палатала һуңғы тапҡыр үткәрелгән бәхәс ваҡытында, Б. Дизраэли, ике партия вәкилдәре тарафынан аяуһыҙ тәнҡитләнә һәм тулы изоляцияла ҡала. Daily News мәғлүмәте Европа йәмәғәтселегенең асыуын ҡабарта: [[Чарльз Дарвин]], [[Оскар Уайльд]], [[Виктор Гюго]] һәм [[Джузеппе Гарибальди]] болгарҙарҙы яҡлап сығыш яһай<ref>[http://www.bulgaria-embassy.org/History_of_Bulgaria.htm#THE%20BULGARIAN%20REVIVAL History of Bulgaria — The liberation of Bulgaria] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101011003946/http://www.bulgaria-embassy.org/History_of_Bulgaria.htm |date=2010-10-11 }} с сайта посольства Болгарии в США</ref>. Виктор Гюго, атап әйткәндә, 1876 йылдың авгусында Франция парламентарий гәзитендә яҙған<ref>[http://www.rus-edu.bg/shp/bul/bulg_hist4.htm Школа при Посольстве России в Болгарии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929023157/http://www.rus-edu.bg/shp/bul/bulg_hist4.htm |date=2007-09-29 }}</ref>: {{начало цитаты}} Европа хөкүмәттәренең иғтибарын бер фактҡа, хөкүмәт күрмәгән ҙур булмаған бер фактҡа йәлеп итергә кәрәк… Тотош халыҡты юҡҡа сығарыу бара. Ҡайҙа? Европала… Был бәләкәй генә героик халыҡтың ғазаптарына сик ҡуйылырмы? {{конец цитаты}} Англияла йәмәғәтселеге фекере 1876 йылдың сентябрь башында Ғосман империяһына ярҙам итеүҙең «төркифиллек» сәйәсәтенә ҡаршы йәйелдерелә. Гладстон үҙенең брошюраһында Босния, Герцеговина һәм Болгарияға автономия биреү программаһын асып һала.</ref> (The Bulgarian Horrors and the Question of the East)<ref>''Gladstone W. E.'' [http://openlibrary.org/b/OL7083313M/Bulgarian-horrors-and-the-question-of-the-east Bulgarian horrors and the question of the east] (оригинальный текст брошюры)</ref><ref>[http://www.diphis.ru/index.php?option=content&task=view&id=100#5 История дипломатии XV в. до н. э. — 1940 г. н. э.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080611074157/http://www.diphis.ru/index.php?option=content&task=view&id=100#5 |date=2008-06-11 }} Под ред. В. П. Потёмкина</ref>, [[Файл:Disraeli-photo.jpg|thumb|170px|Дизраэли Бенджамин, Бөйөк Британия премьер-министры (1874—1880)]] Рәсәйҙә 1875 йылдың көҙөнән алып бөтә йәмәғәт ҡатламдарын солғап алған славян көрәшен хуплау хәрәкәте йәйелдерелә: прогрессив даирәләр һуғыштың азатлыҡ маҡсаттарын нигеҙләй, консерваторҙар Константинополдең баҫып алыныуы һәм монархиялы Рәсәй етәкселегендә славян федерацияһын ойоштороу кеүек сәйәси дивидендтар ихтималлығы тураһында уйлана. Был дискуссияла славянофилдар һәм көнбайыштар (западники) араһында традицион Рәсәй бәхәсе ҡуҙғала, етмәһә, яҙыусы [[Достоевский Фёдор Михайлович]] йөҙөндә тәүгеләрҙән булып һуғышта славян халыҡтарының Рәсәй тирәләй православие нигеҙендә тупланыуына бәйле айырым тарихи миссия башҡарылыуын күрә, ә икенселәре, [[Тургенев Иван Сергеевич|Тургенев]] йөҙөндә, дини аспекттың әһәмиәтен юҡҡа сығара һәм һуғыштың маҡсаты булып православиены яҡлау түгел, болгар халҡын азат итеү тора, тип иҫәпләй<ref>''Хевролина В. М.'' Россия и Болгария: «Вопрос Славянский — Русский Вопрос»]</ref>. Балҡанда һәм Рәсәйҙә көрсөктөң башланғыс осоро ваҡиғаларына урыҫ нәфис әҙәбиәтенең бер нисә әҫәре бағышланған: Тургеневтың «Крокет в Виндзоре» (1876) шиғырында королева Виктория төрөк йыртҡыслығына юл ҡуйыуҙа ғәйепләнә, ә Полонский «Болгарка» (1876) шиғырында мосолман һәрәменә оҙатылған болгар ҡатын-ҡыҙының үс алыу нәфрәте менән йәшәүе тураһында бәйән итә. Болгар шағиры Иван Вазовтың «Воспоминания о Батаке» хәтирәләр шиғыры бар. Шағир ҡулын һуҙып хәйер һораған ябыҡ үҫмерҙе осрата. Иван Вазов малайҙы үҙенә һыйындыра һәм һуңынан Иванчо исемле малай исеменән болгар халҡының ғосман иҙеүенә ҡаршы героик көрәшен сағылдырған шиғыр яҙған<ref>[http://life-style.findbg.ru/ru/lifestyle/full/2882/ Общество / 131-я годовщина со дня Апрельского восстания 1876 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016074149/http://life-style.findbg.ru/ru/lifestyle/full/2882/ |date=2007-10-16 }}</ref>. === Сербияның еңелеүе һәм дипломатик маневр яһау === * 1876 йылдың июнендә Сербия кенәзлеге, ә уның артынса Черногория кенәзлеге лә, Төркиәгә һуғыш иғлан итә. Рәсәй һәм Австрия вәкилдәре бының тураһында рәсми рәүештә иҫкәртә, әммә Рәсәйҙең төрөктәрҙең уларҙы ҡыйратыуына юл ҡуймаҫына ышанып, сербтар быға артыҡ ҙур әһәмиәт бирмәй. [[Файл:Franz joseph1.jpg|thumb|170px|Австро-Венгрия императоры [[Франц Иосиф I]]]] * 1876 йылдың 26 июнендә Александр II һәм Горчаков Александр Михайлович Богемия Короллегендәге Рейхштадт (Закупи) һарайында Франц-Иосиф I һәм Дьюла Андраши менән осраша. Осрашыу барышында Рейхштадт килешеүе төҙөлә, уға ярашлы, Босния менән Герцеговинаның Австрия оккупацияһына булышлыҡ иткән Рәсәй 1856 йылда Рәсәйҙән тартып алынған көньяҡ-көнбайыш Бессарабияны ҡайтарып алыуға һәм Ҡара диңгеҙҙәге Батуми портын ҡушыуға Австрия ризалығын ала. Балканда Болгария автономия ала (рус версияһы буйынса — бойондороҡһоҙлоҡ)<ref>[http://www.diphis.ru/reyhshtadtskoe_svidanie-a303.html История дипломатии XV в. до н. э. — 1940 г. н. э.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130807234242/http://www.diphis.ru/reyhshtadtskoe_svidanie-a303.html |date=2013-08-07 }} под ред. В. П. Потёмкина</ref>. Һөҙөмтәләре йәшерен булған осрашыу барышында шулай уҡ «балҡан славяндары бер нисек тә Балҡан ярымутрауында бер ҙур дәүләт булдыра алмай», тип килешелә<ref>''Покровский М.'' Русская история с древнейших времён. При участии Н. Никольского и В. Сторожева. М., 1911. Т. 5, С. 309—310</ref>. * Июль-августа төрөктәр Сербия армияһын еңә, һәм 26 августа Сербия Европа державаларына һуғышты туҡтатыу өсөн аралашсы булыу үтенесе менән мөрәжәғәт итә. Төркиә державаларының берлектәге ультиматумы Портаны бер ай эсендә килешеү төҙөргә һәм тыныслыҡ тураһында һөйләшеүҙәр башларға мәжбүр итә. Әммә Төркиә тыныслыҡ һөйләшеүҙәре буйынса бик ҡаты шарттар тәҡдим иткәнлектән, ул башҡа державалар тарафынан кире ҡағыла. * 1876 йылдың 31 авгусында ауырыу буйынса эшкә яраҡһыҙ тип иғлан ителгән солтан Морат V төшөрөлә, һәм тәхеткә Абдул-Хәмит II ултыра. * Сентябрь дауамында Рәсәй Австрия һәм Англия менән Балканда тыныслыҡ мөнәсәбәттәрен көйләүҙең ҡулай варианты тураһында һөйләшеп килешергә тырыша. Был Европаның бөтә державалары исеменән Төркиәлә мөмкин булыр тип тәҡдим ителә. Эш яйға һалынмай — Рәсәй рус ғәскәрҙәренә Болгарияны оккупацияларға һәм бөйөк державаларҙың берләшкән эскадраһын Мәрмәр диңгеҙенә индерергә тәҡдим итә, беренсеһе — Австрияны, ә икенсеһе — Бөйөк Британияны ҡәнәғәтләндермәй. * Октябрь башында Сербия менән килешеү ваҡыты тамамлана, Төркиә ғәскәрҙәре һөжүмде яңынан башлай. Сербиялағы хәлдәр киҫкенләшә. 18 (30) октябрҙә Константинополдәге рус илсеһе граф Игнатьев Николай Павлович Портаға, 48 сәғәттә яуап биреүҙе талап итеп, 2 айға ҡайтанан тыныслыҡ килешеүе төҙөү тураһында ультиматум илтә; 20 октябрҙә Кремлдә Александр II шундай уҡ талаптарҙы күҙ уңында тотҡан телмәр тота (императорҙың Мәскәү телмәре), һәм 20 дивизияны өлөшләтә мобилизацияларға ҡуша. Порта Рәсәй ультиматумын ҡабул итә. * 11 декабрҙә Рәсәй башланғысы менән саҡырылған Константинополь конференцияһы башлана. Бөйөк державаларҙың берләштерелгән контроле аҫтында Болгария, Босния һәм Герцеговинаға автономия биреүсе компромислы ҡарар проекты әҙерләнә. 23 декабрҙә Порта империяла дини аҙсылыҡтың тигеҙлеген иғлан иткән конституция ҡабул итеүе тураһында белдерә. Шуның нигеҙендә Төркиә конференция ҡарарын таныуҙан баш тарта. * 1877 йылдың 15 ғинуарында Рәсәй Австро-Венгрия менән яҙма килешеү төҙөй, ул һуңғыһының Босния һәм Герцеговинаны баҫып алыу хоҡуғына алмашҡа нейтралитет гарантиялай. Алдан төҙөлгән Рейхштадт килешеүенең башҡа шарттары раҫлана. Был яҙма килешеү, Рейхштад килешеүе кеүек үк, ҡәтғи сер итеп тотола. Мәҫәлән, уның тураһында хатта Рәсәйҙең ҙур дипломаттары ла, шул иҫәптән Төркиәләге Рәсәй илсеһе лә белмәй<ref>''Покровский М.'' Русская история с древнейших времён. При участии Н. Никольского и В. Сторожева. М., 1911. Т. 5, С. 309—313</ref>. * 1877 йылдың февралендә Рәсәй Берләштерелгән Бөйөк Британия Короллеге менән килешеү төҙөй. Лондон протоколы Портаға хатта Константинополь конференцияһының һуңғы (ҡыҫҡартылған) тәҡдимдәре менән сағыштырғанда ла, киҫеп алынған реформалар ҡабул итергә кәңәш бирә. 31 мартта бөтә алты держава вәкилдәре протоколға ҡул ҡуя. Әммә 12 апрелдә Порта уны, Төркиәнең эске эштәренә ҡыҫылыу тип белдереп, кире ҡаға. 1877 йылдың 19 мартында оттоман парламенты асыла. Төркиәнең Европа державаларының берләштерелгән ихтыярын иғтибарһыҙ ҡалдырыуы Рәсәйгә Төркиә менән һуғышта Европа державаларының нейтралитетын тәьмин итеү мөмкинлеген бирә. Был йәһәттән төрөктәр үҙҙәре, Париж килешеүенең Рәсәй менән күҙгә-күҙ яңғыҙ һуғыш рөхсәт итмәгән положениеларын юҡҡа сығарып, баһалап бөткөһөҙ ярҙам күрһәтә. == Рәсәйҙең һуғышҡа инеүе == 1877 йылдың 12 (24) апрелендә Рәсәй Төркиәгә һуғыш иғлан итә: Кишинёвтағы ғәскәрҙәр парадынан һуң епископ Кишинёвский һәм Хотинский Павел (Лебедев) тантаналы ғибәҙәт барышында Александр II батшаның Төркиәгә һуғыш иғлан итеү тураһындағы манифесын уҡый<ref>[https://locals.md/2018/istoricheskaya-spravka-aleksandr-ii-v-kishinyove-obyavlyaet-o-nachale-voynyi-s-turtsiey/ ИСТОРИЧЕСКАЯ СПРАВКА: АЛЕКСАНДР II В КИШИНЁВЕ ОБЪЯВЛЯЕТ О НАЧАЛЕ ВОЙНЫ С ТУРЦИЕЙ]</ref>. Фәҡәт тиҙ һуғыш ҡына, — бер кампанияла, Рәсәйгә Европа ҡатнашыуынан ҡотолорға мөмкинлек бирә. Рус-төрөк һуғыштарының береһендә лә ваҡыт факторы ул тиклем үк мөһим роль уйнамаған була. Англиялағы хәрби агент хәбәр итеүенсә, 50-60 мең кешенән торған экспедиция армияһын әҙерләүгә Лондонға — 13-14 аҙна, ә константинополь позицияһын әҙерләүгә тағы 8-10 аҙна ваҡыт кәрәк булған. Етмәһә, армияны, Европаны урап, диңгеҙ аша килтерергә кәрәк булған. Был осорҙа Төркиә уңышлы оборонаға өмөт бағлаған. Төркиәгә ҡаршы һуғыш планын 1876 йылдың октябрендә генерал Н. Н. Обручев төҙөй. 1877 йылдың мартына проектты император үҙе, хәрби министр, баш командующий, бөйөк кенәз Өлкән Николай Николаевич, уның штаб ярҙамсыһы генерал А. А. Непокойчицкий, штаб начальнигы ярҙамсыһы генерал-майор К. В. Левицкий үҙе төҙәтә. 1877 йылдың майында рус ғәскәрҙәре Румыния территорияһына инә. Рәсәй яғында сығыш яһаған Румыния ғәскәре августан ғына әүҙем эшләй башлай. Рус йәмәғәтселегенең төрөктәр ғәмәлдәренә ризаһыҙлығын белдерә һәм үҙ ирке менән һуғышта (был «Анна Каренина» романы биттәрендә лә сағыла) ҡатнашырға теләүселәр һаны арта. Склифосовский, [[Пирогов Николай Иванович|Пирогов]] һәм [[Боткин Сергей Петрович]], яҙыусылар [[Гаршин Всеволод Михайлович]] һәм Гиляровский Владимир Алексеевич үҙҙәре теләп (доброволец) фронтҡа юллана. Тарихсы Н. А. Троицкий раҫлауынса, 60 йәшлек И. С. Тургенев: «Йәшерәк булһам, мин үҙем дә шунда барыр инем», ә 50 йәшлек Лев Толстой «Бөтә Рәсәй унда, һәм мин дә барырға тейеш» тип әйткән<ref>''Троицкий Н.'' [http://scepsis.ru/library/id_1513.html Русско-турецкая война 1877—1878 гг.: Происхождение войны]</ref>. <!--Участие в войне принимал [[Поливанов, Алексей Андреевич|А. А. Поливанов]], будущий военный министр России.--> == Һуғыш барышы == === Көстәр нисбәте === Дошмандарҙың үҙ-ара мөнәсәбәте Рәсәй файҙаһына була, хәрби реформалар ыңғай һөҙөмтә бирә башлаған була. Төркиә армияһы 200 меңләп кешенән торған, шуларҙың яртыһын тиерлек ҡәлғә гарнизондары тәшкил иткән, был оператив армия өсөн 100 мең кеше ҡалыуын аңлатҡан. Кавказда бөйөк кенәз Михаил Николаевич етәкселегендәге рус Кавказ армияһының 372 орудиела 150 мең самаһы кешеһе, ә Әхмәт Мөхтәр пашаның төрөк армияһында 200 орудиела 70 меңләп кешеһе була<ref>[https://archive.org/details/warineastillustr00scheiala The war in the East. An illustrated history of the conflict between Russia and Turkey with a review of the Eastern question (1878)] by Schem, A. J.</ref>. Хәрби әҙерлек буйынса Рәсәй армияһы дошмандан өҫтөнөрәк була, әммә атыу ҡоралы сифаты буйынса ҡалыша (төрөк ғәскәрҙәре өр-яңы инглиз һәм Америка винтовкалары менән ҡоралланған була). Рус артиллерияһы төрөк артиллерияһынан техник яҡтан өҫтөн булған, сөнки һуғыш башланыр алдынан рус армияһы ҡайтанан өр-яңы һырлы артиллерия менән тулыһынса ҡоралландырыуҙы тамамлаған<ref>''Головко Л. И., Постников А. Г.'' «При этих условиях полевая артиллерия наша будет иметь неоспоримое превосходство над артиллерией прочих государств». О состоянии отечественной артиллерии накануне Русско-турецкой войны 1877—1878 гг. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2019. — № 1. — С.49—53.</ref>. Балҡан һәм Кавказ аръяғы халыҡтары тарафынан Рәсәй армияһына әүҙем ярҙам итеү рус ғәскәрҙәренең әхлаҡи рухын нығыта, уларҙың составында болгар, әрмән һәм грузин ополчениелары хәрәкәт иткән. Төркиә армияһын еңеүгә шулай уҡ Сербия, Румыния һәм Черногория ғәскәрҙәре үҙ өлөшөн индерә. Ҡара диңгеҙҙә тулыһынса төрөк флоты өҫтөнлөк итә. Рәсәй, 1871 йылда ғына Кара диңгеҙ флотына хоҡуҡҡа эйә булып, уны һуғыш башланыуға аяҡҡа баҫтырып өлгөрмәгән һәм хәрби ихтыяждар өсөн йыһазландырылған «Рус пароходсылыҡ һәм сауҙа йәмғиәте» караптарын файҙаланған === Дөйөм ситуация һәм яҡтарҙың пландары === Ике хәрби хәрәкәт театры мөмкин була: Балҡан һәм Кавказ аръяғы. Урындағы халыҡтың ярҙамына иҫәп тоторға мөмкин булғанлыҡтан (уларҙың азатлығы өсөн һуғыш алып барылған), төп нөктә Балҡан булған. Бынан тыш, рус армияһының Константинополгә уңышлы етеүе Ғосман империяһының һуғыштан сығыуына килтерер ине. Рус армияһының Константинополгә барған юлында ике тәбиғи ҡаршылыҡ торған: * Дунайҙың Ғосмандар тарафынан төплө нығытылған төрөк яры. Данлыҡлы «дүртмөйөшлө» нығытмаларҙағы ҡәлғәләр — Рущук — Шумла — Варна — Силистрия — бөтөн донъяла булмаһа ла, Европала иң һаҡланған нығытмалар булған. Дунай тулы һыулы йылға булған, уның төрөк яры ныҡ һаҙланған, был иһә унда төшөүҙе ҡатмарлаштырған. Бынан тыш, Дунайҙағы төрөктәрҙең 17 бронялы мониторы булған, улар яр артиллерияһы менән артиллерия дуэльын күтәрә алған, был өҫтәмә рәүештә йылғаны кисеүҙе ҡатмарлаштырған. Белдекле һаҡлағанда рус армияһына ҙур юғалтыуҙар килтереү мөмкин булған. * [[Балҡан тауҙары|Балҡан һырты]]нда бер нисә уңайлы үткәүел була, уларҙың иң мөһиме — Шипка. Һаҡланыусы яҡ һөжүм итеүселәрҙе артылышта ла, унан сыҡҡанда ла нығытылған позицияларҙа осрата алған. Балҡан һыртын урап үтеү мөмкин, әммә ул саҡта яҡшы нығытылған Варнаны штурм менән алырға тура килер ине. [[Ҡара диңгеҙ]]ҙә тулыһынса төрөк флоты өҫтөнлөк итә, шуға күрә рус армияһын Балҡанда ҡоро ерҙә тәьмин итеү мәжбүрлеге тыуған. Һуғыш планы йәшен тиҙлегендәге еңеү идеяһына нигеҙләнгән: армия йылғаның урта ағымында Дунай аша сығырға, төрөктәрҙең ҡәлғәләре булмаған, Рәсәйгә дуҫтарса ҡарашта торған болгарҙар ултырған районда, Никополь — Свиштов участкаһында, үтергә тейеш булған. Кисеүҙән һуң армияны өс тигеҙ төркөмгә бүлергә кәрәк булған: беренсеһе — йылғаның түбәнге ағымында төрөк ҡәлғәләрен бикләй; икенсеһе — Видин йүнәлешендәге төрөк көстәренә ҡаршы хәрәкәт итә; өсөнсөһө — Балҡан тауҙары аша сыға һәм Константинополгә бара. Төркиәнең планы әүҙем-һаҡланыу хәрәкәт итеү рәүешен күҙ уңында тота: "дүртмөйөш"тәге Рущук — Шумла — Базаржик — Силистрия ҡәлғәләре янында төп көстәрҙе (100 меңгә яҡын кешене) туплап, һыу аша сыҡҡан рустарҙы Балҡанға, Болгария төпкөлөнә ылыҡтырыу, һуңынан уларҙың һул флангыһына ябырылып ҡыйратыу. Шул уҡ ваҡытта Ғосман-пашаның ярайһы уҡ ҙур көстәре, 30 меңләп кеше, Сербия менән Румынияны күҙәтеү һәм рус армияһының сербтар менән берләшеүенә ҡаршы тороу бурысы ҡуйып, Көнбайыш Болгарияла, София менән Видин янында туплана. Бынан тыш, ҙур булмаған отрядтар Урта Дунай буйлап Балҡан юлдарын һәм нығытмаларын биләй<ref>''Керсновский А. А.'' [http://militera.lib.ru/h/kersnovsky1/10.html История Русской армии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120130035653/http://militera.lib.ru/h/kersnovsky1/10.html |date=2012-01-30 }}, Т. 2, Гл. 10</ref>. === Һуғыштың европа театрында хәрәкәттәр === ==== Дунайҙы кисеп сығыу ==== [[Файл:Pereprava cherez Dunaj.jpg|thumb|300px|1877 йылдың 15 июнендә Рус армияһының Зимница янында Дунай аша сығыуы, Дмитриев-Оренбургский Николай Дмитриевич (1883)]] Рус армияһы Румыния менән алдан килешеү буйынса уның территорияһы аша үткән һәм июндә бер нисә урындан Дунай йылғаһы аша сыҡҡан. Йылғаны кисеүҙе тәьмин итеү өсөн Дунайға кисеү урынында Төркиәнең Дунай флотилияһын нейтралләштереү талап ителә. Йылға буйында яр батареялары менән ҡапланған мина кәртәләре ҡуйыу был бурысты үтәй. Шулай уҡ тимер юл буйлап ташланған еңел мина катерҙары ла файҙаланыла. * 29 апрелдә (11 майҙа) рус ауыр артиллерияһы ярҙамында Брэил янында «Лотфый-Жәлил» (Lutfi Djelil) төрөк башня мониторы шартлай һәм уның бөтә командаһы һәләк була; * 14 (26) майҙа лейтенант Шестаков һәм капитан-лейтенант Дубасовтың мина катерҙары «Хивзи Рахман» төрөк мониторын батыра. Төрөк йылға флотилияһы Рәсәй моряктары хәрәкәттәре арҡаһында тарҡала һәм рус ғәскәрҙәре үтеүенә ҡамасаулай алмай. * 10 (22) июндә Түбәнге Дунай отряды Галац һәм Брэил янында Дунай йылғаһы аша сыға һәм тиҙҙән Төньяҡ Добружаны ала. * 15 (27) июнгә ҡаршы төндә генерал М. И. Драгомиров етәкселегендә рус ғәскәрҙәре Дунайҙы румын яғынан кисеп, Свиштовты биләп алған. Ҡараңғыла күренмәҫ өсөн, ғәскәр ҡышҡы ҡара мундирҙарҙа булған, ләкин, икенсе эшелондан башлап, аяуһыҙ ут аҫтында кисергә тура килгән. 1100 кеше һәләк булған һәм яраланған. * 21 июндә (3 июлдә) сапёрҙар Зимницы янында Дунай йылғаһы аша күпер әҙерләй. Рус армияһының төп көстәрен Дунай аша күсереү башлана. Төркиә командованиеһы Рус армияһының Дунайҙы аша сығыуына ҡамасаулау өсөн әүҙем эш алып бармаған. Константинополгә илткән юлдағы беренсе сик етди алыштарһыҙ тапшырылды. Төп көстәрҙе кисекмәҫтән күсергәндән һуң, генерал И. В. Гурко етәкселегендәге алдынғы отряд (12 меңгә яҡын кеше) бүленә, уға Балҡан һыртындағы үткәүелдәрҙе баҫып алырға ҡушыла; уның артынан шәхси резерв рәүешендә генерал Радецкийҙың 8-се корпусы барырға тейеш була. Цесаревичтың вариҫы Александр III етәкселегендәге икенсе, Рущук, отряды Рущук ҡәлғәһен баҫып алырға тейеш була, уның составына 12-се һәм 13-сө корпустар ингән була, ләкин Дунай буйындағы төрөк ҡәлғәһе һуғыш аҙағына тиклем тора һәм 1878 йылдың февралендә генә баш һала (капитуляция). 9-сы корпус һәм Кавказ казак бригадаһы (Көнбайыш отряд) Никополгә ебәрелә. 4-се корпус һәм 11-се корпустың бер өлөшө дөйөм резервҡа тәғәйенләнгән була; 11-се корпустың икенсе өлөшө иһә Журжа янында ҡалдырыла<ref>[https://flot.com/publications/books/shelf/belyaev/13.htm Н. И. Беляев. Русско-турецкая война 1877—1878 гг.]</ref>. Рус ғәскәрҙәренең Дунайҙың уң ярына сығыуына борсолоп, Төркиә хөкүмәте черногорҙарға ҡаршы һуғышҡан Сөләймән пашаға үҙ ғәскәренең күпселек өлөшөн Македонияға ебәрергә фарман ебәрә. Шул итеп, төп рус көстәренең Дунай аша сығыуы рух төшөнкөлөгөнә бирелгән Черногорияны ҡотҡарыуға ла булышлыҡ итә. ==== Рус ғәскәрҙәренең Балкан тауҙары аша беренсе сығыуы ==== [[Файл:Russo-Turkish War (1877–1878).png|300px|thumb|Рус-төрөк һуғышы (1877—1878)]] 1877 йылдың 22 июнендә (4 июль) рус алдынғы отрядтарының һөжүме башлана; 23 июндә Янтра буйындағы Бяла ҡалаһы (Русен өлкәһе), ә 25 июндә Тырнов ҡалаһы баҫып алына, шул уҡ көндә иллегә яҡын Дон казагы Плевнаға инеп, унда урынлашҡан төрөк ротаһын ҡоралһыҙландырып, ҡаланан сығып китә. 9-сы корпус 30 июндә Никополгә килә; шул уҡ көндө баш командующий бөйөк кенәз Николай Николаевич үҙе Тырновҡа килә, һәм унда 8-се корпустың баш частары килеп етә. Урыҫтарҙың тиҙ хәрәкәт итеүе тураһындағы хәбәр Төркиәнең хәрби министрлығы эшмәкәрлеген көсәйтә: ҡәлғәләр «дүртмөйөш»өндә (Рущук — Шумла — Варна — Силистрия) урынлашҡан төп көстәр начальнигы Абдулкәрим Надир пашаға, һөжүмгә күсергә бойороҡ бирелә; Балҡан тауҙары (Стара-Планина) аръяғында, Тунжа йылғаһы үҙәнендә, Меһмет Рәүеф паша (Mehmed Rauf Paşa) армияһы туплана; Сөләймәнгә ашығыс килеп етергә бойороҡ бирелә; Сербия сигендә торған Мехмет-Али паша ғәскәрҙәренә Софияға барырға, ә Никополь комендантына — Плевнаға гарнизондың бер өлөшөн ебәрергә; Видинала ғәскәр башында торған Ғосман-Нурый пашаға, был ҡәлғәне ҡалдырып, төп көстәргә яҡынлашыу бурысы йөкмәтелә. Дунай аша сыҡҡан рус армияһының төп көстәре Балҡан һырты аша тәүәккәл һөжүм итеү өсөн етерлек булмай сыға. 2 (14) июлдә алғы отряд Балҡанды Хаинкиой артылышы аша сыға. Оҙаҡламай, 5 июлдә (17 июлдә) Шипка артылышы яулана, унда ойошторолған Көньяҡ отряд (20 мең кеше, августа — 45 мең) ебәрелә. Константинополгә юл асыҡ була, әммә Балҡан аръяғына һөжүм итеү өсөн көстәр етерлек булмай. Алдынғы отряд Иҫке Заграны (Стара-Загораны) биләй, әммә оҙаҡламай бында Албаниянан күсерелгән 20 меңлек Сөләймән-паша корпусы килә. Болгарияның ополченецтары батырлыҡ күрһәткән Иҫке-Загра янындағы аяуһыҙ алыштан һуң алдынғы отряд Шипкаға сигенә. Шул арала Рущук отряды ҡамауҙа ҡалған артиллерияның килеүен көтөп, көнсығышҡа табан ярайһы уҡ яй бара һәм 1877 й. 7 (19 июне) июнендә Гүр-Чешлейҙән Ковачицаға тиклем Ҡаралом йылғаһының һул ярын күҙәтеү постары баҫып ала; уның менән Радецкий ғәскәрҙәре араһына (Тырновта) 13-сө кавалерия дивизияһы килеп инә, уның частары Бебров ҡалаһын ала. Шул уҡ ваҡытта 9-сы корпус 4 июлдә үк Никополь ҡәлғәһен алған, уларҙан 3 төрөк батальоны — Плевнаға, ә гарнизондың бер өлөшө Рахов ҡалаһына сығып өлгөргән. [[Файл:Nikopol dmitriev.jpg|thumb|300px|1877 йылдың 4 июлендә Никополь ҡәлғәһен тапшырыу, Николай Дмитриев-Оренбургский (1883)]] Никополды алғандан һуң 9-сы корпус командиры генерал Криденерға Плевнаны алырға отряд ебәрергә бойороҡ бирелә, әммә был юлы урыҫтар бында артабан хәрби хәрәкәттәр театрында хәлдәрҙе бөтөнләй үҙгәрткән һәм ҙур өҙлөгөүҙәргә килтергән ҡаты ҡаршылыҡҡа осрай. 1877 й. 1 (13) июлендә Видинды ҡалдырған Ғосман паша үҙ ғәскәрҙәренең күбеһе менән көнсығышҡа йүнәлә һәм 1877 йылдың 7 (19) июлендә таң менән Никополдән киткән рус батальондары биләгән Плевнаға килә. 5 июлдә үк Вит йылғаһы аръяғына рус разъездары Рахов ауылынан көслө төрөк колоннаһының хәрәкәте хаҡында хәбәр итһә лә, төп фатирҙа быға тейешле иғтибар бирелмәй. 9-сы корпустан ебәрелгән отряд (7 меңгә яҡын кеше) дошмандың унан күпкә артығыраҡ көсөнә юлыға һәм ҙур юғалтыуҙар менән сигенергә мәжбүр була. Был һуғышта айырыуса Дон 9-сы казак полкы айырылып тора, ул сигенгән пехота ғәскәрҙәрен тулыһынса тар-мар итеүҙән ҡотҡара.<ref name="voloshina">Волошина Е. Е. [https://www.dissercat.com/content/uchastie-donskogo-kazachestva-v-russko-turetskoi-voine-1877-1878-gg Участие донского казачества в русско-турецкой войне 1877—1878 гг.] // Автореферат диссертации. Ростов-на-Дону, 2006.</ref> Бәрелешеүҙәр барышында төрөк ғәскәрҙәре ҡала ситендә нығынған рустарҙы тулыһынса ҡыйрата. Төрөктәр был яуҙа 2000-ләп кеше юғалтҡан, рустар — 2800. ==== Плевна һәм Шипка ==== 1877 йылдың 18 (30) июлендә рус ғәскәрҙәренең Плевнаны яулап алырға икенсе уңышһыҙ ынтылышы була. Балҡан ярымутрауындағы рус ғәскәрҙәре оборонаға күсә. Рус экспедиция корпусының етерлек һуғышсы булмауы бәкәлгә һуға — командованиеның Плевна эргәһендә рус частарын көсәйтеү өсөн резервтары булмай. 1877 йылдың 19 (31) июлендә хәрәкәт итеүсе армия эргәһендә һәр ваҡыт булған император Александр II 1-се Гвардия корпусын, ике гренадер, ике пехота һәм бер кавалерия дивизияларын (бөтәһе 110 меңгә яҡын кеше) мобилизациялау тураһында бойороҡ бирә; ләкин улар тиҙ арала килеп етә алмағанлыҡтан, баш командующий Румыния кенәзе Кароль I-нән, рустар менән берлектә хәрәкәт итеү өсөн, Дунай аша румын ғәскәрҙәрен күсереүен һорай. Сентябрь урталарына ғына Рәсәйҙән кәрәкле резервтар туплау өлгәшелә, был хәрби хәрәкәттәр барышын 1,5-2 айға һуҙа<ref>Численность российских войск на Балканах к концу войны достигла полумиллиона человек, в то время как в начале войны она составляла около 185 тыс. человек.</ref>. Плевна янында икенсе алыштан һуң ике аҙна самаһы хәрәкәттәр тынып тора. Алдағы хәрби хәрәкәттәр планын төрлө үҙгәрештәр индергәндән һуң, Төркиәнең хәрби министрлығы 3 августа Сөләймәнгә Шипка үткәүелен алырға бойороҡ ебәрә. 9 августа ул артылышта рус позицияһына һөжүм итә һәм 6 көн дауамында һөжүмде ҡабатлай, ләкин, даими кире ҡағыуға осрағанлыҡтан, өс яҡтан атакаға күсә. [[Файл:General Skobelev (Dimitriev-Orenburgsky).jpg|thumb|200px|Генерал [[Михаил Скобелев]] ат өҫтөндә. ''Худ. [[Дмитриев-Оренбургский]]'']] 8 (20) июлдә һәм 18 (30) июлдә Плевнаға һөжүмдәр уңышһыҙлыҡҡа осрай. 22 августа Ловча янындағы алышта (Плевнаның көньяҡ флангында) ҡала алына (рус ғәскәрҙәренең юғалтыуы 1500 самаһы кеше), әммә 30-31 августа (11-12 сентябрь) Плевнаға яңы һөжүм дә уңышһыҙлыҡҡа осрай, бынан һуң Баш командующий һәм император рус ғәскәрҙәрен Плевнанан алыу тураһында ҡарар ҡабул итә, ләкин хәрби министр Д. А. Милютин Ғосман паша армияһы менән көрәште дауам итеүҙе талап итә.<ref>''Габелко Д. Е.'' Роль Д. А. Милютина в боевых действиях по овладению Плевной во время русско-турецкой войны 1877—1878 гг. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2017. — № 12. — С.57—60.</ref> Плевнаны блокада менән алырға ҡарар ителә. 15 (27) сентябрҙә Плевна янына Э. И. Толлебен килә, уға ҡаланы ҡамауҙа тотоуҙы ойошторорға ҡушылған була. Бының өсөн көслө нығытылған Телиш, Горный (Үрге) һәм Дольный (Түбәнге) Дубняки редуттарын алырға кәрәк була. Улар Ғосман Плевнанан сыҡҡан осраҡта уға терәк пункттар булып хеҙмәт итергә тейеш булған. Шул уҡ ваҡытта Рущук отрядына ҡаршы эш иткән Меһмет-Али көстәре — 100 мең, ә Рущук отряды ғәскәрҙәре (45 мең самаһы кеше) дошман ҡомарҙанып һөжүм иткән осраҡта бик хәүефле хәлдә ҡалыу ихтималлығы янаған. Ғосман полководецы ҡыйыуһыҙлығы арҡаһында ғына был хәлдән ҡотолоп булған. Төрөктәрҙең уңышы Ҡараломда бер нисә алышта был йылғаның уң ярынан рустарҙың алдынғы отрядтарын ҡыҫырыҡлауы менән генә сикләнә. Шул уҡ ваҡытҡа тиклем (1877 йылдың 3 (15) ҡабул ителгән Сөләймәндең Шипка артылышын алырға тырышыуы йәнә уңышһыҙлыҡҡа осрай. 12 (24) октябрҙә Гурко ныҡышмалы алыштан һуң алынған Горный Дубнякты штурмлай; урыҫтарҙың юғалтыуҙары — 3539 кеше үлтерелә һәм яралана, төрөктәрҙең — 1500 үлтерелә һәм 2300 әсирҙә була<ref>''Ладыгин И. В.'' [http://army.armor.kiev.ua/hist/dubnak.shtml Штурм Горного Дубняка 12—13 октября 1877 года]</ref>. 16 (28) октябрҙә артиллерия уты аҫтында Телиш алына тапшырырға мәжбүр ителә (4700 кеше әсирлеккә алына). Рус ғәскәрҙәренең юғалтыуҙары 1327 кеше тәшкил итә. 20 октябрҙә (1 ноябрҙә) Дольный Дубняк алына, уның гарнизоны һуғышһыҙ Плевнаға сигенгән. [[Файл:Русские позиции на Шипкинском перевале.jpg|thumb|300px|left|Шипка артылышында рус позициялары]] Был ваҡыт эсендә Радецкий отрядында бер ниндәй ҙә мөһим ваҡиғалар булманы; 1877 йылдың 9 (21) ноябре төнөндә төрөктәр ҡапыл Шипка артылышындағы Изге Николай тауына һөжүм итә, әммә бәреп төшөрөлә. Унан да бигерәк, тауҙарҙа торған рус ғәскәрҙәре ауырыуҙарҙан, төрлө мәхрүмселектәрҙән, ноябрҙең уртаһынан алып зәһәр һыуыҡтарҙан һәм ҡар бурандарынан яфалана. Плевнанан ҡамауҙы алырға маташып, төрөк командованиеһы ноябрҙә бөтә фронт буйлап һөжүм ойошторорға ҡарар итә. 10 (22) ноябрҙә һәм 11 (23) ноябрҙә — 35 меңлек София (көнбайыш) төрөк армияһын Гурко Новачин, Правец һәм Этрополь янында алып ташлай; 13 (25) ноябрҙә Көнсығыш төрөк армияһы Трестеник һәм Косабина янында рустарҙың 12-се корпусы частары тарафынан ҡыйратыла. 22 ноябрҙә (4 декабрҙә) Көнсығыш төрөк армияһы 11-се рус корпусының Еленин отрядын тар-мар итә. Төрөктәр — 40 орудиела 25 мең кеше, урыҫтар — 26 орудиела 5 мең кеше була. Болгарияла рустарҙың Көнсығыш фронты тарҡала, икенсе көндө үк төрөктәр 8-се һәм 11-се рус корпустарының ғәйәт ҙур ылауҙарын, келәттәрен һәм парктарын баҫып алып, Тырновта булыуы мөмкин була. Әммә төрөктәр уңыштарын үҫтермәй һәм 23 ноябрҙә (5 декабрҙә) көнө буйы хәрәкәт итмәй, окоп ҡаҙыу менән була. 24 ноябрҙә (6 декабрҙә) ашығыс хәрәкәт иткән рус 26-сы пехота дивизияһы, Златарица янында төрөктәрҙе тар-мар итеп, хәлде тергеҙә. 30 ноябрҙә (12 декабрҙә) Көнсығыш төрөк армияһы, Плевнаның капитуляцияһы тураһында белмәйенсә, Мечка эргәһендә һөжүм итергә маташа, ләкин кире ҡағылған. [[Файл:Dmitriev-Orenburgsky-Osman-pasha.jpg|thumb|300px|Плевнала төрөк ғәскәрҙәре командующийы булған әсир Ғосман пашаны рус ғәскәрҙәре Плевнаны алған көндө Александр II менән таныштыралар]] Рус командованиеһы Плевна эргәһендәге сиселешкә тиклем һөжүм итеүҙе тыйған. Ноябрь урталарынан алып Плевнала дүрт тапҡырға күберәк урыҫ ғәскәрҙәре ҡулсаһында ҡыҫылған Ғосман паша армияһы аҙыҡ-түлек етешмәү ҡыйынлығын кисерә башлай. Хәрби советта ҡамау һыҙаты аша үтергә ҡарар ителә, һәм 28 ноябрҙә (10 декабрь), иртәнге томанда, төрөк армияһы Гренадер корпусына һөжүм итә, әммә ныҡышмалы алыштан һуң бөтә линия буйынса кире ҡағыла, Плевнаға сигенә һәм унда ҡорал һала. Урыҫтар — 1696, күп кеше һөжүм иткән төрөктәр — 6000-гә тиклем кеше юғалтҡан. 43,4 мең кеше әсирлеккә алына. Яраланған Нурыйғәзе Ғосман-паша ҡылысын урыҫ командиры гренадер-генерал Ганецкиға тапшыра; ҡаһарман яҡлағаны өсөн уға фельдмаршаль хөрмәте күрһәтелә. ==== Рус ғәскәрҙәренең Балҡан тауҙары аша икенсе сығыуы ==== [[Файл:Вступление русских в Адрианополь 1878.jpg|300px|thumb|right|Рус ғәскәрҙәренең Адрианополгә инеүе]] {{Внешние медиафайлы | image1 = [https://runivers.ru/mp/maps-detail.php?ID=585139&SECTION_ID=8208 Константинополдең төрөк нығытмалары һәм Гвардия корпусының нығытмалар проекты менән позицияһы | image2 = [https://runivers.ru/mp/maps-detail.php?ID=466117&SECTION_ID= Обручевтың рус планы] }} Дошмандың 183 меңдән ашыу кешеһенән торған армияһына 314 мең кешенән торған рус армияһы һөжүмгә күсә. Сербия армияһы Төркиәгә ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙе тергеҙә. Генерал И. В. Ромейко-Гурконың көнбайыш отряды (71 мең кеше) үтә ауыр шарттарҙа Балҡан аша сыға һәм 1877 йылдың 23 декабрендә Софияны ала. Шул уҡ көндө генерал Ф. Ф. Радецкийҙың Көньяҡ отряды ғәскәрҙәре (генералдар М. Д. Скобелев һәм Н. И. Святополк-Мирский отрядтары) һөжүм башлай һәм 27-28 декабрҙә Шейново янындағы һуғышта Вессель-пашаның 30 меңлек армияһын ҡамап ала. 1878 йылдың 3-5 ғинуарында Филиппополь (Пловдив) янындағы һуғышта Сөләймән паша армияһы ҡыйратыла, ә 8 ғинуарҙа рус ғәскәрҙәре бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ Адрианополды (''төр.'' Edirne, ''болг.'' Одрин) баҫып ала. Шул арала, рус тәхете вариҫы цесаревич Александр етәкселегендәге элекке Рущук отряды ла (үҙ ҡәлғәләренә сигенгән төрөктәр ҡаршылыҡ күрһәтмәй) һөжүм башлай; 14 ғинуарҙа — Разград, ә 15 ғинуарҙа Осман-Базар ҡалалары яулана. Добружда хәрәкәт иткән 14-се корпус ғәскәрҙәре 15 ғинуарҙа Хажи-Оғлу-Базаржикты биләй. Шуның менән Балҡандағы хәрби хәрәкәттәр тамамлана. === Һуғыштың азия театрындағы хәрәкәттәр === [[Файл:Нижегородские драгуны, преследующие турок по дороге к Карсу во время Аладжинского сражения 3 октября 1877 года.jpg|thumb|260px|Карсҡа илткән юлда төрөктәрҙе эҙәрлекләгән Түбәнге Новгород драгундары.]] Кавказдағы хәрби хәрәкәттәр, Обручев планы буйынса, «беҙҙең именлекте кәртәләү һәм дошмандың көстәрен ситкә йүнәлтеү өсөн» ҡабул ителә. Шундай уҡ фекерҙә булған Кавказ армияһының баш командующийы бөйөк кенәз Михаил Николаевичҡа ул былай тип яҙған: «Иң төп хәрби операцияларҙы Европа Төркиәһендә үткәреү күҙ уңында тотола; Азиялағы Төркиә яғынан хәрәкәттәребеҙҙең маҡсаты булырға тейеш: 1) һөжүм итеп үҙебеҙҙең хәүефһеҙлекте ҡапларға — Батумды һәм Карсты (йәки Эрзерумды) яулап алыу кәрәк кеүек тойола башларға һәм 2) төрөк көстәрен Европа театрынан мөмкин тиклем ситкә йүнәлтергә һәм уларҙы ойоштороуға ҡамасауларға»<ref>Русско-турецкая война 1877—1878. Под ред. И. И. Ростунова. — М.: Воениздат, 1977. — С. 58.</ref>. Ғәмәлдәге Кавказ корпусына етәкселек итеү кавалериянан генерал М. Т. Лорис-Меликовҡа йөкмәтелә. Корпус операция йүнәлештәренә ярашлы айырым отрядтарға бүленгән. Генерал-лейтенант Ф. Д. Девель етәкселегендәге Ахалцых отряды (13,5 мең кеше һәм 36 орудие) уң флангта туплана, үҙәктә, Александрополь (Гюмри) янында М. Т. Лорис-Меликовтың шәхси командованиеһы (27,5 мең кеше һәм 92 орудие) аҫтында һәм, ниһайәт, Ираплет буйынан 96 кеше тора. Сухумда дөйөм резерв (18,8 мең кеше һәм 20 орудие) тупланған; һул яҡта генерал-лейтенант А. А. Тергукасов етәкселегендә Эриван отряды (11,5 мең кеше һәм 32 орудие), генерал И. Д. Оклобжионың Приморье (Кобулет) отряды (24 мең кеше һәм 96 орудие) Ҡара диңгеҙ яры буйлап Батумға һәм мөмкин булғанса Трапезунд яғына һөжүм итеү өсөн тәғәйенләнгән. Сухумда дөйөм резерв (18,8 мең кеше һәм 20 орудие) тупланған<ref>Русско-турецкая война 1877—1878. Под ред. И. И. Ростунова. — М.: Воениздат, 1977. — С. 202—203.</ref>. ==== Абхазияла фетнә ==== 1877 йылдың майында тау халҡы төрөк эмиссарҙары ярҙамында Абхазияла фетнә күтәрә. Биш броненосец һәм бер нисә ҡораллы пароходтан һәм диңгеҙ десантынан торған төрөк эскадраһы ике көн буйы бомбаға тотҡандан һуң, урыҫтар Сухумды ҡалдыра; июнь айына Очамчырҙан Адлерға тиклем Абхазияның бөтә Ҡара диңгеҙ ярын төрөктәр баҫып ала. Июндә Сухум бүлеге начальнигы генерал П. Кравченконың ҡаланы төрөктәрҙән азат итергә ҡыйыуһыҙ маташыуҙары уңышһыҙ тамамланған<ref>Русско-турецкая война 1877—1878. Под ред. И. И. Ростунова. — М.: Воениздат, 1977. — С. 217.</ref>. Төрөк ғәскәрҙәре Сухумды 19 августа ғына, Абхазиялағы рус ғәскәрҙәренә яҡынайғандан һуң, ҡалдырған. Төрөктәрҙең диңгеҙ буйын ваҡытлыса алыуы Чечня һәм Дағстандағы хәлдәргә йоғонто яһай, 1877 йылда унда ла бола башлана. Һөҙөмтәлә унда ике рус пехота дивизияһы ҡалдырыла. ==== Кавказ аръяғындағы хәрәкәттәр ==== [[Файл:DefenceOfBayazet.jpg|thumb|250px|1877 йылдың 8 июнендә Баязит цитаделен обороналау]] * 17 апрелдә Баязит Тергукасов отряды казактары тарафынан һуғышһыҙ алына. * 5 майҙа рус ғәскәрҙәре Ардағанды ала. * 6 июндә 1600 кешенән торған рус гарнизоны биләгән Баязит цитаделы Әхмәт Файыҡ паша ғәскәрҙәре (25 мең кеше) тарафынан ҡамала. Осада (боҫҡон Баязит ултырыуы тигән атама алған) 28 июндә әйләнеп ҡайтҡан Тергукасов отряды тарафынан алынғанға тиклем дауам итә. Ҡамау барышында гарнизондың 10 офицеры һәм 276 түбәнге чин яугиры һәләк була һәм яралана. Шунан һуң урыҫ ғәскәрҙәре Баязитты ҡалдыра. * Приморье отрядының һөжүме аҡрын үҫешә, ә Төркиә Сухум янына десант төшөргәндән һуң генерал Оклобжио генерал Алхазов командованиеһы аҫтында көстәрҙең бер өлөшөн генерал Кравченкоға ярҙамға ебәрергә мәжбүр була, шул арҡала Батум йүнәлешендәге хәрби хәрәкәттәр һуғыш аҙағынаса оҙайлы позиция торошонда була. [[Файл:Кавказ. Русс-тур война 1877-78гг. Вид крепости Карс. 1877-78гг(с)Никитин Д. А.jpg|thumb|250px|Рус ғәскәрҙәре. Карс ҡәлғәһе. 1877—1878 йй.]] Июль-августа Кавказ аръяғында ике яҡ та, өҫтәмә көс килеүен көтөп, оҙаҡ ваҡыт хәрәкәттәр алып бармай. * 20 сентябрҙә, 1-се гренадер дивизияһы килгәс, рус ғәскәрҙәре Карс янында һөжүмгә күсә; 3 октябргә уларға ҡаршы торған Әхмәт Мөхтәр паша армияһы (25-30 мең кеше) Әүлиәр-Алажи һуғышында ҡыйратыла һәм Карсҡа сигенә. * 13 октябрҙә рус частары (Лазарев отряды) Карсҡа сыҡты һәм ҡамау эштәренә тотондо. * 23 октябрҙә Мөхтәр армияһы йәнә Эрзерум янында ҡыйратыла, икенсе көндән ҡала рус ғәскәрҙәре тарафынан ҡамауға алына. * 6 ноябрҙә, өс аҙналыҡ ҡамауҙан һуң, рус ғәскәрҙәре Карс ҡала-ҡәлғәһен ала. Ошо мөһим ваҡиғанан һуң һуғыштың төп маҡсаты булып дошман армияһының ҡалдыҡтары йәшеренгән Эрзерум торған. Әммә бында һыуыҡтар һәм тау юлдары буйлап төрлө запастар килтереү ҡыйынлашыуы төрөктәрҙең союздашы була. Ҡәлғә алдында торған ғәскәрҙәрҙә сирләү һәм үлем ҡот осҡос дәүмәлгә еткән. Һөҙөмтәлә 1878 йылдың 21 ғинуарына килешеү төҙөлә, ә 10 февралдә рус ғәскәрҙәре Эрзурумды ала (һуңынан ҡаланы Ғосман империяһына кире ҡайтарырға тура килә)<ref>[https://inosmi.ru/social/20180401/241821283.html Эти знамена — наша честь]</ref>. Һуғыш ваҡытында 6 әрмән виләйәтендә йәшәгән әрмән халҡы Рәсәйҙе «ҡот осҡос анархия шарттарынан ҡотолоуға берҙән-бер өмөт» тип һанаған һәм яҡлауын үтенгән<ref name=":0">{{Книга|ссылка=https://archive.org/details/armenianpeoplefr0002unse/mode/2up|автор=[[Ованнисян, Ричард|Hovannisian R. G.]]|заглавие=The Armenian People from Ancient to Modern Times. Vol. II. Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century|год=1997|издательство=[[Palgrave Macmillan]]|pages=207|allpages=493|isbn=0312101686}}</ref>'''<ref name=":02">{{Книга|ссылка=https://archive.org/details/armeniaonroadtoi00hova|автор=Hovannisian R. G.|заглавие=Armenia on the Road to Independence|год=1967|издательство=University of California Press|pages=26|allpages=364|isbn=0312101686}}</ref>'''. Эрзурумға ингән рус ғәскәрҙәрен әрмән халҡы «азат итеүсе» булараҡ ҡаршы алған<ref name=":0" />. Әрмән халҡы Рус армияһына һәр яҡлап ярҙам күрһәтә. Төрөктәргә ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы ирекле отрядтар төҙөлә.<ref>{{Книга|ref=Suny|ссылка=https://archive.org/details/armenianpeoplefr0002unse/mode/2up|автор=Ronald Grigor Suny|заглавие=The Armenian People from Ancient to Modern Times|ответственный=Richard G. Hovannisian|год=1997|часть=Eastern Armenians under tsarist rule|ссылка часть=https://archive.org/details/armenianpeoplefr0002unse/page/108/mode/2up|издательство=[[Palgrave Macmillan]]|том=Vol. II. Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century|pages=126—127|allpages=493|isbn=0312101686|isbn2=9780312101688}}</ref> Килешеү төҙөлгәндән һуң, 1878 йылдың 26 ғинуарына ҡарай төндә, лейтенант Макаров етәкселегендәге ҡораллы «Бөйөк кенәз Константин» пароходы донъя флоты тарихында тәүге уңышлы торпеда һөжүмен ойоштора, Батум рейдында Төркиәнең ҡарауыл пароходын батыра.<ref>''Крылов А. Н.'' [https://rusk.ru/st.php?idar=322257 Вице-адмирал С. О. Макаров] 8 января 2006</ref><ref>Вице-адмирал ''Пантелеев Ю. А.'' [https://flot.com/history/b-makarov.htm Выдающийся русский флотоводец С. О. Макаров]</ref> === Тыныслыҡ килешеүе төҙөү === [[Файл:San-Stefano borders.jpg|thumb|250px|Сан-Стефан тыныс килешеүе буйынса Балҡан дәүләттәренең һәм Рәсәйҙең сиктәре.]] Тыныслыҡ тураһында һөйләшеүҙәр Шейнов янындағы еңеүҙән һуң башлана, әммә Англияның ҡыҫылыуы арҡаһында бик оҙаҡҡа һуҙылды. Ниһайәт, 1878 йылдың 19 ғинуарында Адрианополдә яҡынса тыныслыҡ шарттарына ҡул ҡуйыла һәм ике яҡ өсөн дә демаркация линияларын билдәләү менән килешеү төҙөлә. Әммә килешеүҙең төп шарттары румындар һәм сербтарҙың дәғүәләренә тап килмәгән тип табыла, ә иң мөһиме — Англия һәм Австрия шикләнеп ҡабул итә. Британия хөкүмәте парламенттан армияны мобилизациялау өсөн яңы кредиттар талап итә. Бынан тыш, 1 февралдә Дарданеллға адмирал Горнбиҙың инглиз эскадраһы инә. Быға яуап итеп рус баш командующийы икенсе көндө үк ғәскәрҙәрҙе демаркация линияһына ебәрә. Рус хөкүмәтенең Англия эшмәкәрлеге арҡаһында Константинополды алыу тураһындағы белдереүе инглиздәрҙе ыҡҡа килтерә. 4 февралдә төҙөлгән килешеүгә ярашлы, Горнби эскадраһы Константинополдән 100 саҡрым алыҫлыҡта китергә тейеш була, ә урыҫтар үҙ демаркация линияһы аръяғына кире ҡайтырға йөкләмә ала. Февраль башында төрөктәр Рущук, Силистрия, Варди һәм Белградчик (һуңғы икәүһе — румындарға) ҡәлғәләрен бирә. 1878 йылдың 19 февралендә (иҫке стиль), тағы ике аҙна дипломатик маневр яһағандан һуң, ниһайәт, Төркиә менән яҡынса Сан-Стефан тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыла. === Сан-Стефанонан Берлинға === Сан-Стефан килешеүенең шарттары Англия менән Австрияны хәүефләндереүҙән тыш, бүлешеүҙә өлөш теймәгән румын һәм сербтарҙан артыҡ ҡәнәғәтһеҙлеген тыуҙыра. Австрия Сан-Стефан килешеүен тикшерер өсөн Европа конгресын саҡырыуҙы талап итә, һәм Англия был талапты хуплай. Ике дәүләт тә хәрби әҙерлек башлай, рус яғы ла ҡурҡыныс янауға ҡаршы яңы саралар ҡабул итә: яңы ҡоро ер һәм диңгеҙ частары булдырыла, Балтик буйын оборонаға әҙерләү башлана, Киев менән Луцкта обсервация армияһы формалаша. Рәсәйгә асыҡтан-асыҡ дошманлыҡ хәленә килгән Румынияға тәьҫир итеү өсөн унда 11-се корпус күсерелә, ул Бухарестты ала, һуңынан Румыния ғәскәрҙәре Бәләкәй Валахияға күсә. [[Файл:Turkish refugees sumla1877 wiki.jpg|thumb|250px|right|Рус-төрөк һуғышынан һуң төрөктәрҙең Болгариянан ҡасыуы]] Бөтөн был сәйәси ҡыйынлыҡтар төрөктәрҙе дәртләндереп ебәрә, һәм улар яңы һуғышҡа әҙерләнә башлаған: Константинополь янындағы нығытмалары көсәйтелә һәм унда ғәскәрҙәр туплана; төрөк һәм инглиз эмисссарҙары, рус ғәскәрҙәренең бер өлөшөн шунда күсерелеүенә өмөтләнеп, Родоп тауҙарында мосолман ихтилалын тоҡандырырға маташҡан. Александр II Германияның аралашсылыҡ тураһындағы тәҡдимен ҡабул иткәнсегә, апрель аҙағына тиклем, киҫкенләшкән мөнәсәбәттәр дауам итә. 1 июндә кенәз Бисмарк етәкселегендә Берлин конгресы ултырыштары асылды, ә 1 июлдә Сан-Стефан килешеүен тамырынан ҡаты үҙгәрткән Берлин трактатына ҡул ҡуйыла. Был трактат башлыса Австро-Венгрия файҙаһына һәм Балҡан славяндары мәнфәғәтенә зыян килтереп төҙөлгән: Төркиәнән бойондороҡһоҙлоҡ алған Болгар дәүләтенең күләме 3 тапҡырға ҡыҫҡартыла, ә Босния менән Герцеговина Австрияға тапшырыла. Һуңынан тарихсы М. Н. Покровский Берлин конгресының 1876 йылдың июнендә Рейхштадтта Австрия һәм рус императорҙары араһында булдырылған һәм 1877 йылдың ғинуарында Будапешт конвенцияһы раҫлаған йәшерен килешеүҙең ҡотолғоһоҙ һөҙөмтәһе булыуын билдәләй. " Берлин конгресында ҡатнашҡан бер рус дипломаты, — тип яҙған тарихсы, — һәм ваҡиғаларҙан һуң 30 йыл үткәс «Рәсәй Австрия менән конвенцияға тоғро ҡалырға теләһә, ниңә был хаҡта Сан-Стефан килешеүен төҙөгәндә оноторға ине?» — тип аптырап һораған. Рәсәйҙең 1877 йылдың ғинуарында рус-австрия конвенцияһы ҡарарҙарын, Берлин конгресында ҡатнашҡан Британия менән Австрия теләгәндәренең барыһын да үтәүен күрһәтә<ref>''Покровский М.'' Русская история с древнейших времён. При участии Н. Никольского и В. Сторожева. М., 1911, Т. 5, С. 314, 318.</ref>. Әммә Австрия менән Германия яғынан «зыянлы» Берлин трактатына һәм «хыянатына» зарланған Рәсәй йәмәғәтселеге быны белмәгән, сөнки килешеү ҡәтғи сер итеп тотолған. == Юғалтыуҙар == {{seealso|Рус яугирҙарының ғибәҙәтхана-кәшәнәһе (Сан-Стефано)}} === Төрөктәргә ҡаршы коалицияның юғалтвуҙары === '''Рус ғәскәрҙәренең юғалтыуҙары''' "Хәрби-медицина отчёты"на ярашлы, урыҫтар юғалтҡан<ref name="Урланис" /><ref>Военно-медицинский отчёт за войну с Турцией 1877—1878 гг (Итоговые данные). {{СПб}}, 1886. Дунаская армия, Ч. 2, С. 513; Кавказская армия, Ч. 1 С. 19.</ref>: * '''15 567''' кеше яуҙа һәләк булған (шуларҙың 11 905-е — Дунай армияһында; 3662 кеше — Кавказ армияһында); * '''6824''' кеше — йәрәхәттәрҙән вафат булған; * '''57 652''' кеше — яраланыусылар. А. Л. Гизетти Кавказ хәрби хәрәкәттәр театрында рус юғалтыуҙары тураһында тулыраҡ мәғлүмәт бирә<ref>{{Книга:Гизетти А. Л.: Сборник сведений о потерях Кавказских войск|174}}</ref>: {| class="wikitable" |- ! class="dark" colspan="5" align="center" | Юғалтыуҙар |- !''Чиндар'' !Һәләк булған !Яраланған !Әсирлеккә төшкән !Бөтәһе |- |align="center" | ''Офицерҙар'' |align="center" | 105 |align="center" | 658 |align="center" | — |bgcolor="#FFEFD5" align="center" | '''763''' |- |align="center" | ''Түбәнге чиндар'' |align="center" | 3415 |align="center" | 15124 |align="center" | 342 |bgcolor="#FFEFD5" align="center" | '''18881''' |- |bgcolor="#FFEFD5" align="center" | '''Итого''' |bgcolor="#FFEFD5" align="center" | '''3520''' |bgcolor="#FFEFD5" align="center" | '''15782''' |bgcolor="#FFEFD5" align="center" | '''342''' |bgcolor="#FFC0CB" align="center" | '''19644''' |} Демограф Б. Ц. Урланис Рәсәй юғалтыуҙары тураһында ла мәғлүмәттәр килтерә: '''15 567''' кеше үлтерелгән, '''56 652''' яраланған, '''6824''' йәрәхәттәрҙән үлгән, '''81 363''' ауырыуҙарҙан үлгән, '''3,5 мең''' хәбәрһеҙ юғалған, '''1713''' башҡа сәбәптәрҙән үлгән, '''35 меңе''' һуғышҡа һәләтһеҙ тип танылған<ref name="urlanis_narodonaselenie">''Урланис Б. Ц.'' Войны и народонаселение Европы. — М.: 1960.</ref>. Рустарҙың һуғыштан башҡа юғалтыуҙарының (ауырыуҙарҙан) хәрби юғалтыуҙарҙан артыуы Төркиәнең юғалтыу статистикаһы менән бәйләнгән (''ҡара: түбәнерәк''). Был хәҙерге уҡыусыны ғәжәпләндерергә тейеш түгел, бындай күренеш шул дәүер өсөн ғәҙәти булған һәм, мәҫәлән, [[Ҡырым һуғышы]] осоронда ла күҙәтелгән. Рус юғалтыуҙарының башҡа һанын Көнбайыш Европа сығанаҡтары килтерә. Әйтәйек, Э. Кнор үлтерелгән — '''30 мең'''<ref>{{книга|автор=Knorr {{abbr|E.|Emil|0}}|заглавие=Das russische Heeres-Sanitätswesen während des Feldzugs : 1877—78{{ref-de}}|ссылка=|ответственный=|место=Hannover|издательство=Helwing|год=1883|pages=183—184|isbn=}}</ref>, ә доктор Г. Мораш '''36 455''' кеше һәләк булған һәм йәрәхәттәрҙән вафат булған тип хәбәр итә<ref>{{книга|автор=Morache {{abbr|G.|Georges|0}}|заглавие=Traité d'hygiène militaire{{ref-fr}}|ссылка=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k64720741/f7.image.r=sauvetage%20en%20mer.langEN|ответственный=|место=P.|издательство=J.-B. Baillière et fils|год=1886|volume=|pages=903|isbn=}}</ref>. Рәсәй докторы Г. М. Герценштейн хәбәр итеүенсә, 1877 йылда Дунай армияһында үлтерелгәндәр һаны — '''25 мең''', ә Кавказ армияһында '''5 мең''' кеше тәшкил иткән<ref>{{статья|автор=[[Герценштейн, Григорий Маркович|Герценштейн Г. М.]]|заглавие=Военные жертвы людьми|ссылка=|издание=Военно-санитарное дело|место=СПб.|издательство=|год=1882|номер=17|страницы=223}}</ref>. Ул һуғышта туранан-тура ҡатнашыусы доктор Ю. К. Кёхер рәсми булмаған мәғлүмәттәр нигеҙендә ''артығы менән'' мәрхүмдәр һанын килтерә: '''27 мең''' тәшкил итә (бер ни тиклем уларға хәбәрһеҙ юғалғандар ҙа индерелгән). Кёхер шулай уҡ 1 мәрхүмгә — 3 яралы нисбәтен килтерә<ref>{{книга|автор=Кехер Ю. К.|заглавие=О санитарном состоянии наших войск и их потерях в войну 1877—1878 гг|ссылка=http://www.knigafund.ru/books/117659|место=СПб.|издательство={{Тип.}} К. К. Ретгера|год=1882|страницы=20—21|isbn=}}</ref>. ;Румыния юғалтыуҙары Хәҙерге румын тарихсыһы мәғлүмәттәре буйынса, Румыния армияһының юғалтыуҙары 1350 кеше һәләк булған һәм яраланған<ref name="автоссылка2" />. Рәсәй тарихсылары Румыния юғалтыуҙарының дөйөм һанын яҡынса 10 000 кеше тип баһалай<ref>''Антосяк А.'' В боях за свободу Румынии. — М.: Воениздат, 1974. — С. 8—9.</ref>. === Төрөктәр яғындағы юғалтыуҙар === Ул һуғыштың 24 алышында төрөктәрҙе юғалтыуы урыҫтарҙың юғалтыуҙарынан уртаса 5 %-ҡа күберәк булыуы нигеҙендә Б. Ц. Урланис, төрөктәрҙә '''17 мең''' үлтерелгәндер, тип уйлай<ref name="Урланис" />. Төркиә һәм Рәсәй сығанаҡтары буйынса, дөйөм юғалтыуҙар '''30 мең''' һәләк булған, төрлө йәрәхәттәрҙән һәм ауырыуҙарҙан '''90 мең''' вафат булған<ref>{{книга|автор=|часть=|ссылка часть=|заглавие={{нп3|Meydan Larousse|Meydan Larousse: Büyük Lugat ve Ansiklopedi|tr|Meydan Larousse: Büyük Lugat ve Ansiklopedi}}|ссылка=|ответственный=Hazırlayan: S. Kılıçlıoğlu, N. Araz, H. Dev|место={{İs.}}|издательство=Milliyet Yayınları|год=1986|volume=7|pages=3282—3283}}</ref><ref>{{книга|автор=Мерников А. Г., Спектор А. А.|заглавие=Всемирная история войн|ссылка=|издание=|место={{Мн.}}|издательство=Харвест|год=2005|страницы=|isbn=985-13-2607-0}}</ref>. Сығанаҡтарҙа әсирлеккә алынған төрөк һалдаттары араһында ярайһы уҡ айырма бар. Шулай итеп, бер мғлүмәт буйынса '''100 меңдән ашыу''' төрөк һалдат һәм офицеры әсирлеккә эләккәнref name="автоссылка1" />, шуларҙың 50 меңгә яҡыны Рәсәй тотҡонлоғонда үлгән<ref>Clodfelter, M. (2017). Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492—2015 (4th ed.). Jefferson, North Carolina: McFarland. ISBN 978-0786474707.</ref>. Хәрби хәрәкәттәр барышында рәсми баҫылып сыҡҡан рәсми мәҡәләләргә һылтанма яһап, хәрби-медицина отчетында тотҡондар иҫәбе '''125 770''' кеше тәшкил итә, уларҙың '''113 015''' Дунай армияһына, '''12 755''' кеше Кавказ армияһына эләккән тип билдәләнгән.<ref>Военно-медицинский отчет за войну с Турцией 1877—1878 гг. Ч. 3. Отчет по оккупационному отряду. Отчет о военнопленных турках. — СПб., 1887. — С.320-321.</ref> Әммә ғәмәлдәге армиянан ҡабул ителгән әсирҙәр буйынса хәрби округтарҙан алынған мәғлүмәт йыйылмаһы (һуғыш ваҡытында әсир төрөктәрҙе Рәсәйгә алып сыҡҡандар) '''141 708''' тотҡон һанын бирә (бынан тыш, тотҡондарҙың ҡайһы берҙәре яраларҙан һәм ауырыуҙарҙан үлгән йәки улар Рәсәйгә килгәнсе ҡасҡан)<ref>''Беляков В. В.'' Военнопленные-египтяне в России. 1877—1880 гг. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2007. — № 4. — С.34-35.</ref>. == Хәйриәт == Рус православие сиркәүе армияға ярҙам күрһәтеү буйынса саралар күрә. Һуғышҡа тиклем үк баҫылып сыҡҡан Синодтың 1876 йылдың 24 ноябре — 1 декабрендәге Указы бөтә ҡатын-ҡыҙҙар монастырҙарында һәм общиналарында «мәрхәмәтле апай-һеңлеләр» отрядтарын ойошторорға һәм унда яраларҙы эшкәртеү өсөн материалдар етештереүҙе яйға һалырға ҡуша<ref name=autogenerated1>''Архипов С. В.'' Благотворительность Русской православной церкви во время русско-турецкой войны 1877—1878 гг. // Вестник Московского государственного областного университета. Серия: История и политические науки. — 2015. — № 3. — С. 127.</ref>. Синодтың 1877 йылдың 3 — 15 мартындағы указы ирҙәр монастырҙарына монахтарҙан һәм послушниктарҙан «мәрхәмәтле ағай-ҡәрҙәштәр» отрядтарын ойошторорға ҡушҡан<ref name=autogenerated1 />. Һуғыш ваҡытында күп монастырҙарҙа госпиталдәр асыла һәм яралы яугирҙар файҙаһына иғәнәләр йыйыла<ref>''Архипов С. В.'' Благотворительность Русской православной церкви во время русско-турецкой войны 1877—1878 гг. // Вестник Московского государственного областного университета. Серия: История и политические науки. — 2015. — № 3. — С. 128—130.</ref>. == Наградалары == ; [[Изге Георгий ордены]] * I класлы орден менән ғәскәр командующийҙары бүләкләнә: Кавказда — бөйөк кенәз Михаил Николаевич (1877 йылдың 9 октябре): Балҡанда — бөйөк кенәз Өлкән Николай Николаевич (1877 йылдың 29 ноябре). * II класлы ордендарҙы 13 кеше: 11 генерал һәм 2 кенәз (румын һәм Черногория) алған. * III класлы орден 37 ватан хәрби начальниктарына: 34 генерал, 2 полковник (О. К. Гриппенберг һәм Ю. В. Любовицкий) һәм 1-се ранг капитаны (М. Д. Новиков). * IV класлы орден менән 318 ватан хәрбие, күпселек осраҡта шәхси батырлығы өсөн бүләкләнә: 299 — армия һәм 19 — флот; бынан тыш был наградаға иррегуляр, казак ойошмаларының 7 офицеры лайыҡ була. Сит ил граждандарынан 35 кеше наградланған, уларҙың күбеһе — Черногорияла йәшәүселәр — 24<ref>Болгары состояли в это время в рядах русской армии и получали награды как российские подданные.</ref>. * Хәрби ордендың (Георгий тәреһе) 1-се дәрәжә Отличник билдәһенә 60 кеше; 2-се дәрәжә Отличник билдәһенә — 340; 3-сө дәрәжә Отличник билдәһенә — яҡынса 1900 кеше лайыҡ булды. * Аҫыл таш (гәүһәр) менән биҙәлгән «Батырлыҡ өсөн» алтын ҡоралын — 35 хәрби начальник, ҡиммәтле биҙәүестәрһеҙ 600-ләгән кеше алған. == Һуғыш йомғаҡары == [[Файл:The Russo-Turkish War in Caucasia, 1877.gif|мини|250px|Сан-Стефан килешеүенә һәм Берлин трактатына ярашлы, Рәсәйҙең һуғыш барышында һәм артабанғы алынған территориялары]] {{Внешние медиафайлы | width = 250px | image1 = [https://runivers.ru/mp/maps-detail.php?ID=466796&SECTION_ID= Территориальные изменения в Закавказье] }} [[Файл:Balkans1912.jpg|thumb|right|250px|Һуғыш йомғаҡтары буйынса Ғосман империяһы юғалтҡан Балҡан биләмәләре һары төҫ менән билдәләнгән]] Рәсәй Бессарабияның Ҡырым һуғышынан һуң юғалған көньяҡ өлөшөн кире ҡайтара, әрмәндәр һәм гректар йәшәгән Карс өлкәһен ҡуша һәм грузиндар йәшәгән стратегик мөһим Батум өлкәһен ала (порт-франко ойоштороу шарты менән, әммә тиҙҙән ҡаланы һаҡлау өсөн Михайлов ҡәлғәһе төҙөлә). 1878 йылдың 4 июнендәге Ғосман империяһы менән килешеүгә ярашлы, Бөйөк Британия Кипрҙы баҫып ала; бының өсөн ул Төркиәне Кавказ аръяғында артабан Рәсәй империяһынан яҡлау бурысын ала. Карс менән Батуми урыҫтар ҡулында ҡалғанға тиклем Кипрҙың оккупацияһы дауам итергә тейеш була<ref>[http://www.serbianunity.net/culture/history/berlin78/#Russo-Turkish%20War The Balkans Since 1453] by L. S. Stavrianos; Treaty of Berlin</ref>. 1879 йылда Рәсәй менән Төркиә араһында Константинополь солох килешеүенә ҡул ҡуйыла, ул Сан-Стефан килешеүенең Берлин трактаты юҡҡа сығармаған һәм үҙгәртмәгән шарттарын нығытҡан. Килешеү Төркиә Рәсәй файҙаһына (800 миллиондан ашыу франк) аҡсалата түләү, шулай уҡ һуғыш ваҡытында Ғосман империяһында булған һәм зыян күргән Рәсәй под­дан­ныйҙарына һәм учреждениеларына компенсациялар түләү буйынса килешеү төҙөгән. Шулай уҡ килешеү Ғосман империяһы под­дан­ныйҙарына — балҡан халыҡтарының ғосман хакимлығына ҡаршы азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашҡандарға амнистияны күҙ уңында тотҡан. Һуғыш йомғаҡтары буйынса ҡуйылған сиктәр, ҡайһы бер үҙгәрештәр енән, 1912—1913 йылдарҙағы Балҡан һуғыштарына тиклем көсөн юғалтмаған: * 1885 йылда Болгария һәм Көнсығыш Румелия кенәзлектәре бер кенәзлеккә берләшә; * 1908 йылда Болгария үҙен Төркиәгә бойондороҡһоҙ батшалыҡ тип иғлан итә, ә Австро-Венгрия быға тиклем баҫып алынған Босния һәм Герцеговинаны анексиялай. Һуғыш Бөйөк Британияның Рәсәй менән мөнәсәбәттәрҙәге конфронтациянан яйлап сигенеүенә булышлыҡ итә. 1875 йылда Суэц каналы инглиз контроленә күскәс, Британияның Төркиәнең артабанғы көсһөҙләнеүенә юл ҡуймаҫҡа ынтылышы кәмей бара. Англия сәйәсәте 1882 йылда Бөйөк Британия баҫып алған һәм 1922 йылға тиклем инглиз протектораты булып ҡалған Мысырҙа инглиз мәнфәғәттәрен яҡлауға күсә. Инглиздәрҙең Мысырҙа алға китеүе Рәсәй мәнфәғәттәренә туранан-тура ҡағылманлыҡтан, ике ил мөнәсәбәттәрендә көсөргәнеш әкренләп кәмей. Инглиздәр шулай ҙа Рәсәйҙең Ҡара диңгеҙ флотының көсәйеүен һәм көньяҡ славяндарға ярҙам итергә маташыуына үтә ауыр кисергән. 1907 йылдың 31 авгусындағы инглиз-рус килешеүе менән Урта Азия буйынса компромисс төҙөгәндән һуң хәрби союз мөнәсәбәттәренә күсә. Антантаның — Германия етәкләгән Үҙәк державалар блогына ҡаршы торған инглиз-француз-рус коалицияһының — барлыҡҡа килеүе ошо датанан башлап иҫәпләнә. Был блоктарҙың ҡаршы тороуы 1914—1918 йылдарҙағы Беренсе донъя һуғышына килтерә. == Сәнғәттә һынланышы == === Һынлы сәнғәттә === * [[commons:Балканская серия Василия Верещагина|Василий Верещагиндың Балҡан серияһы]]. * Николай Дмитриевич Дмитриева-Оренбургский һәм һәм Лев Феликсович Лагорионың һуғыш полотнолары циклы. * Васнецов Виктор Михайлович. «Карсты алыу хәбәре» (1878). * Савицкий Константин Аполлонович «На войну» (1888). === Әҙәбиәттә === {|class="wikitable" ! Авторы ||Китаптың исеме ||Йылы ||Тасуирламаһы |- <!--сортировка по хронологии--> |[[Толстой Лев Николаевич]] ||{{nobr|«Анна Каренина»}} ||[[1873 йыл|1873]]—[[1877 йыл]] ||Эпилогта Вронский азатлыҡ һуғышына үҙе теләп китә. Толстой дворяндар һәм крәҫтиәндәрҙең һуғышҡа ҡарашын күрһәтә. |- |[[Гаршин Всеволод Михайлович]] ||«Четыре дня» ||[[1877 йыл]] || Һуғышты яугир күҙлегенән күрһәткән пацифистик хикәйә. |- |Гаршин Всеволод Михайлович ||«Из воспоминаний рядового Иванова» ||[[1883 йыл]] || |- |[[Немирович-Данченко Василий Иванович]] ||«Скобелев»''<ref>[[Немирович-Данченко В. И.]]'' [http://az.lib.ru/n/nemirowichdanchenko_w_i/text_0040.shtml Скобелев], 1886.</ref> ||[[1886 йыл]] ||[[Скобелев Михаил Дмитриевич]] тураһында иҫтәлектәр. |- |[[Иван Вазов]] ||«Под игом» ||[[1888 йыл]] || Болгар халҡының төрөктәр хакимлығына ҡаршы көрәше сағыла |- |[[Краснов Пётр Николаевич]] |«Цареубийцы» |[[1938 йыл]] |Әҫәрҙең икенсе өлөшө һуғыштың тәүшарттарын, һуғышырға әҙерлектең һәм хәрби хәрәкәттәрҙә туранан-тура ҡатнашыу һүрәтләнә. |- |[[Пикуль Валентин Саввич]] ||«Баязет» романы ||[[1960 йыл]] ||Төп темаһы — Рустарҙың Баязет ҡәлғәһендә ҡамауҙа ултырыуы. |- |[[Васильев Борис Львович]] ||«Были и небыли» ||[[1981 йыл]] || |- |[[Борис Акунин]] ||«Турецкий гамбит» ||[[1998 йыл]] ||Рус-төрөктһуғышы фонында һүрәтләнгән детектив.<ref name="akunin">[https://www.chitai-gorod.ru/catalog/book/400487/ Аннотация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211204052649/https://www.chitai-gorod.ru/catalog/book/400487/ |date=2021-12-04 }}</ref> |- |} === Кинола === {|class="wikitable" ! Фильм || Йыл || Тасуирламаһы |- |«Герои Шипки» ||1954 ||Тарихи фильм |- |«За Родину» ||[[1977 йыл]] ||Тарихи фильм (Румыния) |- |«Юлия Вревская» |1977 |Тарихи фильм (СССР—Болгария) |- |«Путь к Софии» ||[[1979 йыл]] ||болгар сериалы |- |«Баязет» (телесериал)||[[2003 йыл]] ||рәсәй телесериалы |- |«Турецкий гамбит» ||[[2005 йыл]], [[2006 йыл]] ||рәсәй фильмв һәм сериалы |- |«Русский крест над Балканами»[https://russia.tv/brand/show/brand_id/10508/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160617193155/https://russia.tv/brand/show/brand_id/10508/ |date=2016-06-17 }} |2009 |Рәсәй телефильмы |- |«Институт благородных девиц» (телесериал) ||[[2010 йыл]]—[[2011 йыл]] ||рәсәй телесериалы |- |«Не нам, не нам, а Имени Твоему»<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=bTMeIK3pcI0|title=Фильм «Не нам, не нам, а имени твоему» из цикла: «Настоящее-прошедшее»|author=Российское историческое общество|accessdate=2019-01-06}}</ref> |2018 |Документаль фильм (Рәсәй) |} == Хәтер == {{see also|Список памятников русским в Болгарии}} [[Файл:Petersburg German architects 111.jpg|thumb|170px|Троицк майҙанында Дан һәйкәле (Адмиралтейский районындағы колонна)]] 1878 йылдың 17 апрелендә император Александр II дәүләт наградаһын — «1877-1878 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышы иҫтәлегенә» миҙалын булдыра. Уға хәрбиҙәр, моряктар, ополченецтар һәм армия тылдарын һаҡлаусы башҡа кешеләр лайыҡ була. Болгарияла был һуғыш Азатлыҡ һуғышы исеме менән билдәле. Был һуғыштың төп яуҙары үткән хәҙерге Болгария территорияһында болгар халҡының азатлығы өсөн көрәшкән рустарға 400-ҙән ашыу һәйкәл урынлашҡан. 1886 йылда Рәсәй империяһының баш ҡалаһы Санкт-Петербургта һуғышта ҡатнашҡан һәм еңеү яулаған рус ғәскәрҙәренең ҡаһарманлығы хөрмәтенә Дан колоннаһы һалына. Һәйкәл һуғышта төрөктәрҙән тартып алынған биш рәт пушкаларынан торған 28 метрлыҡ колоннанан ғибәрәт. Колоннаның өҫкө яғында еңеүселәрҙең баш осонда һуҙылған ҡулына лавр веногы тотҡан гений урынлашҡан була. Һәйкәлдең пьедесталы бейеклеге яҡынса 6½ метр метр булған, колоннаның дүрт яғынан да һуғыштың төп ваҡиғалары һәм унда ҡатнашҡан хәрби частарҙың атамалары төшөрөлгән бронза таҡтаташтар ҡуйылған<ref>{{книга |заглавие = Путеводитель по С.-Петербургу |издание = Репринт. воспроизведение издания 1903 г. |место = Л. |издательство = СП «ИКАР» |год = 1991 |страницы = 288 |isbn = 5-859-02065-1 }}</ref>. 1930 йылда һәйкәл һүтелә һәм эшкәртелә. 2005 йылда — элекке урынында тергеҙелә. Мәскәүҙә Плевнаны алыуҙың биш йыллығына ҡарата тантаналы рәүештә «1877-1878 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышында һәләк булған яугирҙәр иҫтәлегенә» Александр Невскийҙы изгеләндергән часовня асыла. Шул уҡ ҡалала Ильинские Ворота майҙанында Плевна янындағы һуғыштың ун йыллығы көнөндә тере ҡалған гренадерҙар — Плевна һуғышында ҡатнашыусыларҙың ирекле иғәнәләренә төҙөлгән Плевна геройҙарына һәйкәл булдырыла.<!--В 1878 году в честь победы в Русско-турецкой войне [[Ярославская табачная фабрика]] стала именоваться «[[Балканская звезда]]». Название возвращено в 1992 году, тогда же начат выпуск одноимённой марки сигарет.--> 1898 йылда Константинополь эргәһендәге Сан-Стефано (Ешилькёй) ауылында рус яугирҙарының туғандар ҡәберлегендә тантаналы рәүештә һәйкәл-часовня изгеләндерелә<ref>[http://bgdiaspora.h3b.ru/9786 Когда построили храм в Сан-Стефано? | BGdiaspora]</ref>. 1914 йылда был мемориал емерелгән.<ref>[https://inosmi.ru/world/20130110/204404195.html Наш первый фильм о взрыве памятника русским солдатам | ИноСМИ]</ref>. 2012 йылдың декабрендә ғибәҙәтхананы-һәйкәлде тергеҙеү тураһында килешеү төҙөлә<ref>[http://www.mid.ru/foreign_policy/international_contracts/2_contract/-/storage-viewer/bilateral/page-44/44528 Соглашение между Правительством Российской Федерации и Правительством Турецкой Республики о местах российских захоронений на территории Турецкой Республики и турецких захоронений на территории Российской Федерации]</ref>. [[Файл:Stamp of Russia 2013 No 1686 Russo-Turkish War 1877-78.jpg|мини|223x223пкс]] 2013 йылда Рәсәй һәм Болгария һуғыш тамамланыуға 135 йыл тулыуға арналған берлектәге почта блогы сығарҙы. 2018 йылда Рәсәй һәм Болгария һуғыш тамамланыуҙың 140 йыллығына арналған берлектәге почта блогын сығарҙы<ref>{{cite web |url=https://rossvyaz.gov.ru/press-center/news/news5438 |title=Состоялась рабочая встреча руководства Россвязи и АО «Марка» с Послом Республики Болгария в Российской Федерации |lang=ru |publisher=[[Россвязь]] |date=2018-06-18 |description=Изменено: 12 декабря 2018 г. |access-date=2021-01-27 |deadlink=no |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127121803/https://rossvyaz.gov.ru/press-center/news/news5438 |archive-date=2021-01-27 }}</ref>.<gallery> Файл:Russia stamp 2018 № 2325-2327.jpg </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|30em}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} ;Рус телендә ; Книги * {{книга |автор = |заглавие = Военные подвиги частей, войск и отдельных лиц, совершённые во славу русского оружия, в Восточную войну 1877 г. |ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003591045?page=9 |ответственный = |место = Спб. |издательство = журн. "Чтение для солдат" |год = 1878 |страниц = 172 }} * {{книга |автор = |заглавие = Герои и деятели Русско-Турецкой войны 1877-1878 гг. : 20 худож.-исполн. портр. с подроб. биогр. и описанием выдающихся событий войны |ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003546129?page=5 |ответственный = |место = Спб. |издательство = Турба |год = 1878 |страниц = 161 }} * {{книга |автор = |заглавие = Альбом Русско - турецкой войны в европейской Турции 1877-1878 |ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01005420370?page=1 |ответственный = |место = Спб. |издательство = |год = 1881 |страниц = 80 }} * {{книга |автор = |заглавие = Альбом картин в память 25-летия Русско-Турецкой войны 1877-1878 |ссылка = https://www.runivers.ru/lib/book19724/592106/ |место = М. |издательство = Типо-лит. Т-ва И. Н. Кушнерев и Ко |год = 1902 |страницы = |страниц = 49 }} * ''Беляев Н. И.'' [https://flot.com/publications/books/shelf/belyaev/ Русско-турецкая война 1877—1878 гг. М. 1956 г.] * {{книга |автор = Бочкарёв В. М. |заглавие = 40-я Пехотная дивизия в русско-турецкой войне 1877—1878 гг. (Кавказский фронт) |ссылка = |место = {{abbr|Ср.|Саратов|0}} |издательство = Изд. Саратовского университета |год = 2005 |страницы = |страниц = }} * {{книга |автор = [[Виноградов, Виктор Иванович|Виноградов В. И.]] |заглавие = Русско-турецкая война 1877—1878 гг. и освобождение Болгарии |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = [[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]] |год = 1978 |страницы = |страниц = 296 }} * {{книга |автор = Генов Ц. |заглавие = Русско-турецкая война 1877—1878 гг. и подвиг освободителей |оригинал = |ссылка = http://militera.lib.ru/h/genov/ |издание = |место = {{abbr|С.|София|0}} |издательство = София Пресс |год = 1979 |страницы = |страниц = 237 }} * {{книга |автор = [[Гейсман, Платон Александрович|Гейсман П. А.]] |заглавие = Славянский крестовый поход: (По случаю 25-летия со времени начала войны 1877—1878 гг.) |ссылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/11324-geysman-p-a-slavyanskiy-krestovyy-pohod-po-sluchayu-25-letiya-so-vremeni-nachala-voyny-1877-1878-gg-spb-1902 |место = СПб |издательство = тип. В. Д. Смирнова |год = 1902 |том = |страницы = |страниц = 48 }} * {{книга |автор = [[Гиляровский, Владимир Алексеевич|Гиляровский В.А.]] |заглавие = ... Шипка прежде и теперь. 1877-1902 |ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003703554?page=1 |место = Москва |издательство = И.Д. Сытина |год = 1902 |том = |страницы = |страниц = 68 }} * {{книга |автор = Гурьев В. В. |заглавие = Письма священника с похода 1877—1878 гг |ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003545029?page=2 |место = М. |издательство = Унив. тип. (М. Кратков) |год = 1883 (репринт [[ГПИБ]], 2007) |страницы = |страниц = 325 |серия = Историко-архивные материалы XIX века |isbn = 5-85209-190-1 }} * {{книга |автор = [[Епанчин, Николай Алексеевич|Епанчин Н. А.]] |заглавие =Памятка крестоваго похода 1877—1878 гг |ссылка = http://www.simvolika.org/mars_135.htm |место = {{П.}} |издательство = Изд. Союза преображенцев |год = 1927 |страниц = 41 |isbn = 978-5-458-46253-2 }} * Золотарёв В. А. [http://lraber.asj-oa.am/1895/1/1978-3(58).pdf Русско-турецкая война 1877—1878 гг. в отечественной историографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220608060343/http://lraber.asj-oa.am/1895/1/1978-3(58).pdf |date=2022-06-08 }}. {{М}}, 1978. * {{книга |автор = [[Игнатьев, Николай Павлович|Игнатьев Н. П.]] |заглавие = Походные письма 1877 года (Письма Е. Л. Игнатьевой с балканского театра военных действий) |ссылка = http://militera.lib.ru/db/ignatyev_np/index.html |ответственный = Подг. текста, вступ. статья и комментарии В. М. Хевролиной. |место = М. |издательство = [[РОССПЭН]] |год = 1999. |страницы = |страниц = |isbn = 5-8243-0007-0 }} * {{книга |заглавие =Использование русскими моряками минного оружия в русско-турецкой войне 1877—1878 гг |ссылка = http://militera.lib.ru/docs/da/minnoe_oruzhie/05.html |ответственный = Под ред. подполк. А. А. Самарова и майора Ф. А. Петрова |место = М. |издательство = Военмориздат ВММ СССР |год = 1951 |страницы = |страниц = 380 |серия = Сборник документов }} * {{Книга:История русской армии|том=2, Гл. 10 (Война с Турцией 1877 — 1878 годов), С. 201—279}} * {{книга |автор = [[Кишмишев, Степан Осипович|Кишмишев С.О.]] |заглавие = Война в Турецкой Армении 1877-1878 гг. |ссылка = https://runivers.ru/lib/book7655/428421/ |место = Санкт-Петербург |издательство = Военная типография |год = 1884 |том = |страницы = |страниц = 536 }} * {{книга |автор = [[Крестовский, Всеволод Владимирович|Крестовский В. В.]] |заглавие = Двадцать месяцев в действующей армии. (1877-1878) : Письма в ред. газ. "Правительственный вестник" от ея офиц. кор. Лейб-гвардии Уланск. е. вел. полка штабс-ротмистра Всеволода Крестовского |ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003893595?page=5 |место = Санкт-Петербург |издательство = тип. М-ва вн. дел |год = 1879 |том = 1 |страницы = |страниц = 608 }} * {{книга |автор = [[Крестовский, Всеволод Владимирович|Крестовский В. В.]] |заглавие =Двадцать месяцев в действующей армии. (1877-1878) : Письма в ред. газ. "Правительственный вестник" от ея офиц. кор. Лейб-гвардии Уланск. е. вел. полка штабс-ротмистра Всеволода Крестовского |ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003893594?page=5 |место = Санкт-Петербург |издательство = тип. М-ва вн. дел |год = 1879 |том = 2 |страницы = |страниц = 671 }} * {{книга |автор = [[Максимов, Николай Васильевич (писатель)|Максимов Н. В.]] |заглавие = Две войны 1876-1878 гг. : Ч. 1, Ч. 2. Война в Сербии. Война в Болгарии : Воспоминания |ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003582895?page=1 |место = СПб. |издательство = И. Л. Тузов |год = 1879 |том = |страницы = |страниц = 598 }} * {{книга |автор = Мерников А. Г., Спектор А. А. |заглавие = Всемирная история войн |ссылка = |место = Мн. |издательство = Харвест |год = 2005 |страницы = |страниц = 768 |isbn = 985-13-2607-0 }} * {{книга |автор = [[Немирович-Данченко, Василий Иванович|Немирович-Данченко В.И.]] |заглавие = Год войны |ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004833363?page=7 |место = Санкт-Петербург |издательство = |год = 1878 |том = 1 |страницы = |страниц = 326 }} * {{книга |автор = [[Немирович-Данченко, Василий Иванович|Немирович-Данченко В.И.]] |заглавие = Год войны |ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004833369?page=5 |место = Санкт-Петербург |издательство = |год = 1878 |том = 2 |страницы = |страниц = 329 }} * {{Книга:Материалы для описания русско-турецкой войны 1877—1878}} * {{книга |автор = [[Овсяный, Николай Романович|Овсяный Н. Р.]] |заглавие = Русское управление в Болгарии в 1877-79 гг |ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003985429?page=1 |место = СПб. |издательство = |год = 1906 |том = 1 |страницы = |страниц = 341 }} * {{книга |автор = [[Овсяный, Николай Романович|Овсяный Н. Р.]] |заглавие = Русское управление в Болгарии в 1877-79 гг |ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003985428?page=1 |место = СПб. |издательство = |год = 1906 |том = 2 |страницы = |страниц = 291 }} * {{книга |автор = [[Овсяный, Николай Романович|Овсяный Н. Р.]] |заглавие = Русское управление в Болгарии в 1877-79 гг |ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003985427?page=1 |место = СПб. |издательство = |год = 1907 |том = 3 |страницы = |страниц = 304 }} * {{книга |автор = Глазков В. В., Копытов С. Ю., Литвин А. А., Митев П., Георгиева Т., Колев В. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Освобождение Болгарии — Лики Войны и Памяти. К 140-летию окончания Русско-турецкой войны 1877–1878 гг. [альбом] |оригинал = |язык = ru |ссылка = http://русские-витязи.рф/i48 |викитека = |ответственный = Сост. и науч. ред.: Олег Леонов, д.и.н Румяна Михнева. Сост.: профессор Пламен Митев, доцент Тина Георгиева, доцент Валери Колев |издание = |место = М. |издательство = [[d:Q28460533|Фонд «Русские Витязи»]] |год = 2018 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 252 |серия = |isbn = 978-5-6040157-4-2, УДК [355.48(47:560)“1877/1878”:94(497.2)](084.1), ББК 63.3(2)522-68я61+63.3(4Бол)51я61 |doi = |тираж = 1000 |ref = Освобождение Болгарии — Лики Войны и Памяти }} * {{книга |автор = [[Пирожников, Григорий Александрович|Пирожников А. И.]] |заглавие = История 10-го пехотного Новоингерманландского полка |ссылка = http://chigirin.narod.ru/book18.html |место = {{abbr|Т.|Тула|0}} |издательство = Электропечатня и тип. И. Д. Фортунатова |год = 1913 |страницы = |страниц = 532 |isbn = 978-5-458-23296-8 }} * {{книга |автор = |заглавие =Русско-турецкая война 1877—1878 гг |ссылка = |ответственный = Под ред. И. И. Ростунова |место = М. |издательство = [[Воениздат]] |год = 1977 |страниц = 263 }} * {{книга |автор = [[Свечин, Александр Андреевич|Свечин А. А.]] |часть = Русско-турецкая война 1877/78 г. |ссылка часть = http://militera.lib.ru/science/svechin2b/07.html |заглавие = Эволюция военного искусства |ссылка = http://militera.lib.ru/science/svechin2b/index.html |ответственный = |место = {{М.}}-{{Л.}} |издательство = Военгиз |год = 1928 |том = 2 (Гл. 7) |страниц = |страницы = |isbn = 5-8291-0140-8 }} * {{книга |автор = [[Троицкий, Николай Алексеевич|Троицкий Н. А.]] |часть = Русско-турецкая война 1877—1878 гг. |ссылка часть = http://scepsis.ru/library/id_1513.html |заглавие = Россия в XIX веке (Курс лекций) |ссылка = http://scepsis.net/library/id_1421.html |место = М. |издательство = [[Высшая школа (издательство)|Высшая школа]] |год = 1997 |страниц = 431 |isbn = 5-06-004495-5 }} ; Статьи * {{статья |автор = Дубецкий В. О. |заглавие = На выстрел от выстрелов (Отрывок из воспоминаний) |ссылка = http://memoirs.ru/rarhtml/Dube_IV88_34_12.htm |ответственный = Гл. ред. [[Глинский, Борис Борисович|Б. Б. Глинский]] |издание = [[Исторический вестник]] |тип = историко-литературный журнал |место = СПб. |издательство = |год = 1888 |выпуск = |том = 34 |номер = 12 |страницы = 668—708 }} * {{статья |автор = [[Косич, Андрей Иванович|Косич А. И.]] |заглавие = Рущукский отряд (По воспоминаниям генерала А. И. Косича) |ссылка = http://crimeanhymn.narod.ru/kosich/kosich.pdf |издание = Известия Саратовского университета |тип = Научный журнал |место = {{abbr|С.|Саратов|0}} |издательство = [[Саратовский государственный университет имени Н. Г. Чернышевского|СГУ]] |год = 2010 |выпуск = 1 |том = 10 |номер = |страницы = 88—93 }} * {{статья |автор = Лапина М. С. |заглавие =Участие харьковской общественности и учёных-медиков Харьковского университета в русско-турецкой войне 1877-1878 гг |ссылка = |ответственный = М. С. Лапина, Н. Н. Семейкина |издание = Universitates (Наука и просвещение) |тип = научно-популярный журнал |место = {{abbr|Хр.|Харьков|0}} |издательство = [[Харьковский национальный университет имени Василия Каразина|ХНУ им. В. Н. Каразина]]: Медиа-группа «Окна» |год = 2003 |номер = 3 |страницы = 48—55 }} * {{статья |автор = Мартыненко И. В. |заглавие = Служба военных сообщений в Русско-Турецкой войне (1877-1878 гг.) |ссылка = http://www.zdt-magazine.ru/publik/history/2007/mart07.htm |издание = «Железнодорожный транспорт» |тип = научно-теоретический технико-экономический журнал |место = |год = 2011 |номер = 3 |страницы = |isbn = |issn = }} * {{статья |автор = [[Обнинский, Пётр Наркизович|Обнинский П. Н.]] |заглавие = Рассказ раненого под Плевной |ссылка = http://memoirs.ru/texts/obninsky.htm |ответственный = |издание = [[Русский архив]] |тип = историко-литературный журнал |место = М. |год = 1892 |выпуск = 12 |том = 3 |страницы = 471—476 }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Турецкие войны России|[[Ореус, Иван Иванович|Ореус, И. И.]] — }} * {{статья |заглавие =Письма Н. И. Сперанского с азиатского театра Русско-турецкой войны 1877—1878 гг |ссылка = http://www.runivers.ru/doc/d2.php?SECTION_ID=8477&PORTAL_ID=7779&CAT=Y&BRIEF=Y |ответственный = |издание = Российский Архив (История Отечества в свидетельствах и документах XVIII—XX вв.) |тип = Альманах |место = М. |издательство = Студия ТРИТЭ |год = 1994 |выпуск = |том = 5 |номер = |страницы = }} * {{статья |автор = Рагозина Е. А. |заглавие =Из дневника русской в Турции перед войной 1877—1878 гг |ссылка = http://www.memoirs.ru/rarhtml/Ragoz_RS10_141.htm |ответственный = |издание = [[Русская старина]] |тип = историческое издание |место = СПб. |год = 1910 |выпуск = |том = 141 |номер = 2 |страницы = 377—391; № 3. — С. 566—586 }} * {{статья |автор = Робуш М. С. |заглавие = Английский консул в роли русского волонтёра (Из воспоминаний о войне 1877-1878 гг.) |ссылка = http://www.memoirs.ru/rarhtml/MSV_AK_IV88_34_12.htm |ответственный = Гл. ред. Б. Б. Глинский |издание = Исторический вестник |место = СПб. |год = 1888 |том = 34 |номер = 12 |страницы = 762—770 }} * {{статья |автор = Фаврикодоров К. Н. |заглавие = Воспоминания лазутчика русской армии в войну 1877-1878 годов |ссылка = http://www.memoirs.ru/rarhtml/1071Favrikodorov.htm |издание = Исторический вестник |место = СПб. |год = 1885 |том = 22 |номер = 10 |страницы = 66—87; № 11. — С. 293—320 }} * {{статья |автор = Форбес А. |заглавие = Критическая минута на Шипке |ссылка = http://www.memoirs.ru/rarhtml/Forbes_IV93_7.htm |издание = Исторический вестник |место = СПб. |год = 1893 |том = 53 |номер = 7 |страницы = 249—252 }} * {{книга |автор = Шаховской Л. В. |заглавие = С театра войны 1877-78. Два похода за Балканы |ссылка = http://runivers.ru/lib/book4499/ |место = М. |издательство = Университ. тип. |год = 1878 |страниц = 318 |isbn = 978-5-9904362-1-3 }} ;Иностранная * {{книга|автор={{iw|Аллен, Эдуард Дэвид Уильям|Allen W. E. D.|en|William Edward David Allen}}, [[Муратов, Павел Павлович|Muratoff P. P.]]|заглавие=Caucasian Battlefields: A History of the Wars on the Turco-Caucasian Border. 1828—1921{{ref-en}}|ссылка=https://books.google.ru/books?id=oDb6P0HXwIcC&hl=ru|место=Cambridge|издательство=[[CUP]]|год=1953|allpages=614|isbn=978-1-108-01335-2|ref=Allen, Muratoff}} ** {{книга|автор=Аллен У., Муратов П.|заглавие=Битвы за Кавказ. История войн на турецко-кавказском фронте. 1828—1921|ссылка=https://books.google.ru/books?id=y0blDQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false|ответственный=Пер. с англ. {{ы|Е. В. Ламановой}}|место=М.|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2016|страниц=606|isbn=978-5-9524-5203-9|ref=Аллен, Муратов}} * {{h|Unprinted documents, VIII|1946|3=[https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.185585/2015.185585.The-Slavonic-Reviewvol64#page/n215/mode/2up Unprinted documents: Russo-British relations during the Eastern Crisis (VIII. The eve of the armistice){{en icon}}] // ''The Slavonic and East European Review''. — November 1946. — Vol. 25 — No. 64.}} * {{h|Unprinted documents, VIII|1947|3=[https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.185585/2015.185585.The-Slavonic-Reviewvol64#page/n539/mode/2up Unprinted documents: Russo-British relations during the Eastern Crisis (VIII. On the edge of war){{en icon}}] // ''The Slavonic and East European Review''. — April 1947. — Vol. 25 — No. 65.}} * {{книга |автор = [[Хозьер, Генри Монтегю|Hozier H. M.]] |заглавие = The Russo-Turkish war: including an account of the rise and decline of the Ottoman power and the history of the Eastern question // in 2 Vol.{{ref-en}} |оригинал = |ссылка = http://www.unz.org/Pub/HozierHenry-1877 |место = L. |издательство = William Mackenzie |год = 1877 |volume = |pages = |allpages = 954 |isbn = 978-1-178-53142-8 }} * {{cite web|url=http://www.digitalbookindex.com/_search/search010hstmilitaryrussoturkishwara.asp|title=Military History: Russo-Turkish War (1877-1878)|work=Digital Book Index|accessdate=|lang=en|archiveurl=|archivedate=}} * {{книга |автор = Verrinder Crowe J. H. |часть = Russo-Turkish wars{{ref-en}} |ссылка часть = http://www.xenophon-mil.org/milhist/modern/russoturk.htm |заглавие = The Encyclopaedia Britannica |оригинал = |ссылка = |издание = 11th edit. |место = L. |издательство = At the University Press |год = 1911 |volume = 23 |pages = 931—936 |allpages = }} {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Викитека = Категория:Русско-турецкая война (1877-1878) }} {{refbegin}} * {{cite web|url=http://rosmir.iriran.ru/current.php?id=30#_ftnref3|title=Английская пресса о политике России на Балканах (1877–1878 гг.)|author=Блохин В. Ф., Косарев С. И.|work=Россия и мир. Междисциплинарный семинар по истории взаимовосприятия культур|accessdate=2014-03-02|lang=ru|archiveurl=|archivedate=}} * {{cite web|url=http://www.genocide.ru/chronology/1875-1879.htm|title=Геноцид армян: хронология 1875—1879 годы|work=Геноцид.ру|accessdate=2014-03-02|lang=ru|archiveurl=|archivedate=}} * {{cite web|url=http://grants.rsu.ru/osi/Don_NC/XIXend-XX/Voiny_rus_tur.htm|title=Казачество Дона, Кубани и Терека в войнах России второй половины XIX — начала XX вв|author=|work=История Дона и Северного Кавказа с древнейших времён до 1917 года (Web-учебник)|accessdate=2014-03-02|lang=ru|archiveurl=|archivedate=}} * {{cite web|url=http://grandwar.kulichki.net/turkwar/index.html|title=Русско-турецкая война|work=На сайте «Кулички»|accessdate=2014-03-02|lang=ru|archiveurl=|archivedate=}} * {{cite web|url=http://www.rusempire.ru/voyny-rossiyskoy-imperii/russko-turetskaya-voyna-1877-1878.html|title=Русско-турецкая война (1877—1878)|work=На сайте «Российская империя»|accessdate=2014-03-02|lang=ru|archiveurl=|archivedate=}} * {{cite web|url=http://www.zdt-magazine.ru/publik/history/2007/mart07.htm|title=Служба военных сообщений в Русско-Турецкой войне (1877-1878 гг.)|author=Мартыненко И. В.|date=2010-09-03|work=|accessdate=2014-03-02|lang=ru|archiveurl=|archivedate=}} * {{cite web|url=https://www.academia.edu/19543196/П._Пейковска._Щрихи_към_политическата_активност_на_Кошутовата_емиграция_и_на_унгарската_общественост_във_връзка_с_Руско-турската_война_от_1877_78_г._-_В_Shared_Pasts_in_Central_and_Southeast_Europe..._рр._94-104|title=Лайош Кошут, венгерская общественность и Русско-турецкая война (1877-1878 гг.|author=Пейковска П. И.|lang=bg}} * {{cite web|url=http://historydoc.edu.ru/catalog.asp?cat_ob_no=&ob_no=13881|title=Русско-турецкая война 1877-1878. Подвиги русских солдат и офицеров (Очерк. 1904)|work=Коллекция: исторические документы|accessdate=2014-03-02|lang=ru|archiveurl=|archivedate=}} * {{cite web|url=http://more.info.bg/article.asp?topicID=173&issueID=640|title=Руските освободители печелят войната и на суша, и на вода (интервю с кап. Георги Антонов във в. Черно море)|date=2003-03-01|work=|accessdate=2014-03-02|lang=bg|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140302103940/http://more.info.bg/article.asp?topicID=173&issueID=640|archivedate=2014-03-02|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302103940/http://more.info.bg/article.asp?topicID=173&issueID=640 |date=2014-03-02 }} * {{cite web|url=http://bgdiaspora.h3b.ru/category/1878|title=Активный сборник статей по русско-турецкой войне 1877-1878г.г..|date=2009-03-03|work=|accessdate=2009-03-03|lang=ru|archiveurl=|archivedate=}} * {{cite web|url=http://bgdiaspora.h3b.ru/category/%d1%81%d0%b0%d0%bd-%d1%81%d1%82%d0%b5%d1%84%d0%b0%d0%bd%d0%be|title=Сборник материалов, посвящённых храму в Сан-Стефано и мирному договору.|date=2009-12-06|work=|accessdate=2009-12-06|lang=ru|archiveurl=|archivedate=}} {{refend}} {{Библиоинформация}} {{Восточный кризис}} {{Войны XIX века}} {{Дипломатия великих держав 1871—1913}} [[Категория:Рус-төрөк һуғышы (1877—1878)]] [[Категория:Рус-төрөк һуғыштары]] nj16y0cz12ddzwv3607ifhd0kpdg4nc 0 188839 1307894 1288315 2026-10-30T00:38:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307894 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рания әл-Абдалла''' ({{Lang-ar|رانيا العبدالله}}, {{Lang-en|Rania Al-Abdullah}}, тыуғандағы [[исем]]е '''Рания Файсал әл-Яссин''', {{Lang-ar|رانيا فيصل الياسين}}; [[31 август]] [[1970 йыл|1970]], [[Әл-Күвәйт]]) — [[Иордания]] королева8ы, король Абдулла II-нең ҡатыны. == Биографияһы == [[Файл:Queen_Rania_of_Jordan_Official_Release_05_(cropped).jpg|слева|мини|254x254пкс|2019 йыл]] [[Әл-Күвәйт]] ([[Күвейт]]) ҡалаһында, сығышы менән Тулҡарм ҡалаһының (Иордан йылғаһының көнбайыш яры, [[1948 йыл|1948]]—[[1967 йыл]]дарҙа [[Иордания]] территорияһы) урта [[буржуазия]]ға ҡараған фәләстиндәре ғаиләһендә тыуған<ref name="Журнал elle, №125">{{Cite web|url=http://wday.ru/stars/interview/_article/1168/|title=Журнал Elle № 125|access-date=2009-07-15|archive-date=2010-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20100812061239/http://www.wday.ru/stars/interview/_article/1168/|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100812061239/http://www.wday.ru/stars/interview/_article/1168/ |date=2010-08-12 }}</ref>. Рания, педиатр ҡыҙы, мәктәптә һәм университетта уңышлы уҡый. Сит ил уҡыу йорттарында белем алыуын дауам итә: [[Күвейт|Кувейтта]] ''New English School'' мәктәбендә уҡый, һуңынан [[Мысыр]] башҡалаһы [[Ҡаһирә]]лә Америка университетында (''American University in Cairo'') эшлекле етәкселек итеү буйынса диплом ала. Туҡһанынсы йылдар башында, Кувейтты Ираҡ баҫҡынсыларынан азат иткәндән һуң '''[[Фәләстин|фәләстиндәр]]ҙе''' илбаҫарҙар менән хеҙмәттәшлек итеүҙә ғәйепләгәс, Ранияның ғаиләһе [[Күвейт]]тан [[Иордания]]ға ҡасырға мәжбүр була Иорданияның Apple вәкиллегендә етәксе вазифаға тәғәйенләүҙән баш тартҡандан һуң, Рания [[Амман]]да король Абдалланың апаһы һәм кейәүе ҡарамағындағы Citibank вәкиллегенә күсә, унда 1993 йылдың яҙында принц менән таныша<ref name="ЦентрАзия">{{Cite web |url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1074330540 |title=ЦентрАзия |access-date=2018-08-21 |archive-date=2018-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821223336/https://centrasia.org/newsA.php?st=1074330540 |deadlink=no }}</ref>. 1993 йылдың 10 июнендә пар туй үткәрә. Рания, король Хөсәйендең вафат булыуына бәйле өс айлыҡ рәсми матәмдән һуң, королева титулын ала<ref>{{Cite web |url=http://www.moizvezdi.ru/znamenitosti/korolevskie_sem_i/ikony_stilya/koroleva_iordanii_raniya_52075 |title=Сокровище короны |accessdate=2009-07-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090922002228/http://www.moizvezdi.ru/znamenitosti/korolevskie_sem_i/ikony_stilya/koroleva_iordanii_raniya_52075 |archivedate=2009-09-22 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090922002228/http://www.moizvezdi.ru/znamenitosti/korolevskie_sem_i/ikony_stilya/koroleva_iordanii_raniya_52075 |date=2009-09-22 }}</ref>. Атаһының икенсе ҡатыны, принцесса Мунаның улы Абдулла тәхет вариҫы тип иғлан ителә. == Йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәрлеге == [[Файл:Queen_Rania_-_World_Economic_Forum_Annual_Meeting_Davos_2003.jpg|слева|мини|200x200пкс|Королева Рания 2003 йылда Давос форумында]] Үҙе 1995 йылда ойошторған, хөкүмәткә ҡарамаған ойошма — [http://www.jordanriver.org Иордания фонды] башлығы булараҡ, Королева ҡатын-ҡыҙҙарға илдең иҡтисади тормошонда ҡатнашырға һәм яңы компаниялар асырға ярҙам итә. Рания ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтарын яҡлап сығыш яһай, балалар менән ҡаты мөғәмәлә итеүгә ҡаршы көрәш буйынса масштаблы кампанияның инициаторы була, ошондай мөғәмәлә ҡорбандары өсөн тәүге үҙәк ойоштора һәм дәүләт органдарының ғаиләләрҙе яҡлау менән шөғөлләнгән урындағы ойошмалар менән үҙ-ара эш итеүен яҡшыртыуға булышлыҡ итә. Рания халыҡ-ара сәйәсәттә әүҙем ҡатнаша, фәләстин йәмғиәтен яҡлай. Королева — Эксетер университетының Почетлы хоҡуҡ докторы ([[Бөйөк Британия|Бөйөк британия]], 2001) — «хәҙерге донъяла ҡатын-ҡыҙҙың ролен күтәреү эшендәге ҡаҙаныштары һәм евро-ғәрәп мөнәсәбәттәрен үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн». Йыл һайын үткәрелгән «Сүл кубогы» халыҡ-ара йүгерек-марафонсылар ярыштарына (Wadi Rom сүллегендә үткәрелә, Иордания), хайуандарҙы һаҡлау өлкәһендәге бер нисә проектҡа патронатлыҡ итә. == Имиджы == Рания йыш ҡына үҙенең гардеробында традицион ғәрәп костюмын һәм көнбайыш стилендәге кейемде берләштерә. Королеваның иң яратҡан дизайнерҙары — Эли Сааб һәм Армани. 2003 йылда Британия журналы «[[:ru:Hello!|Hello!]]» һорау алыуы һөҙөмтәләре буйынса «Донъя элегантлығы королеваһы-2003» тип атала. == Ғаиләһе == ; Балалары # Принц Хөсәйен (28 июнь 1994) — тәхет вариҫы # Принцесса Иман (1996 йылдың 27 сентябре) # Принцесса Сәлмә (26 сентябрь 2000) — ил тарихында беренсе ҡатын-ҡыҙ-осоусы. # Принц Хашим (30 ғинуар 2005) == Ҡыҙыҡлы факттар == - Саф алтындан эшләнгән, гәүһәр һәм топаздар менән биҙәлгән туфли кейергә ярата (парҙың ауырлығы 400 грамм самаһы)<ref name="ЦентрАзия"/> - Королева Рания илдең ҡораллы көстәре полковнигы маҡтаулы исеменә лайыҡ була. Бер үк ваҡытта уның ире, король Абдалла, Ранияны хәрбиҙәргә һәм уларҙың ғаиләләренә ярҙам итеү йәмғиәте башлығы итеп тәғәйенләй<ref>{{Cite web|url=http://www.voyage.kiev.ua/Guide/Asia/Jordan/Koroleva/|title=Королева Иордании|access-date=2009-07-15|archive-date=2009-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20091019123936/http://www.voyage.kiev.ua/Guide/Asia/Jordan/Koroleva|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091019123936/http://www.voyage.kiev.ua/Guide/Asia/Jordan/Koroleva |date=2009-10-19 }}</ref>. - 2008 йылдың 30 декабрендә Королева Рания король Хөсәйен исемендәге дауаханала донорлыҡ пунктына бара һәм «Ҡойолған ҡурғаш» Израиль операцияһы ваҡытында зыян күргән Газ секторының яралы халҡы өсөн ҡан тапшыра<ref>{{Cite web|url=http://www.kp.ru/online/news/184615/|title=Королева Иордании Рания сдала кровь, чтобы помочь раненым в секторе Газа|access-date=2009-07-15|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304073948/http://www.kp.ru/online/news/184615/|deadlink=no}}</ref>. - 2013 йылдың ноябрендә королева Рания [http://en.wikipedia.org/wiki/EdX edX] мәғариф ойошмаһы менән Edraak — ғәрәп телендә [http://en.wikipedia.org/wiki/Massive_open_online_course] киң онлайн-курстарҙың беренсе платформаһын булдырыу тураһында килешеү төҙөй. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Һылтанмалар == * [http://www.queenrania.jo Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160103174549/http://www.queenrania.jo/ |date=2016-01-03 }} * Рания Аль-Абдулла в «Твиттере» * Видеоканал Рания Аль-Абдулла на YouTube * [https://web.archive.org/web/20101105052824/http://www.epochtimes.ru/content/view/318/8 Десять самых красивых королев в мире] * [http://community.livejournal.com/ru_royalty/348292.html#cutid1 Фотосессия королевы] * [http://spletnik.ru/buzz/monarchy/13626-korol-abdalla-i-koroleva-ranija-otmetili-bolshojj.html Король Абдалла и королева Рания отметили большой юбилей] * [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1619564,00.html Ten Questions for Queen Rania on Time.com]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100403071745/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1619564,00.html |date=2010-04-03 }} * [http://www.cnn.com/video/#/video/world/2007/10/26/blitzer.intv.queen.rania.cnn?iref=videosearch Wolf Blitzer interviews Jordan’s Queen Rania, CNN, October 26, 2007] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:«Перу ҡояшы» орденының ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Азат итеүсе Сан-Мартин орденының ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]] [[Категория:Нидерланд арыҫлан орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Кавалеры Большого креста ордена Инфанта дона Энрике]] [[Категория:Изабелла Католичка орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:«ГФР алдындағы ҡаҙаныштар өсөн» орденының махсус дәрәжәле Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Австрия Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн Почёттың ҙур йондоҙо кавалерҙары]] [[Категория:Изге Олаф Ҙур тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]] [[Категория:Хөсәйен ибн Алиҙың 1 класлы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1970 йылда тыуғандар]] [[Категория:31 августа тыуғандар]] 92dulalwjltgiszezqsox6hbo483628 0 191263 1307898 1235839 2026-10-30T02:08:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307898 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Tatari_Romania_2002.png|мини|300x300пкс|Румынияла татарҙар (2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса)]] '''Румыния татарҙары''' (шулай уҡ ''румын татарҙары, дунай татарҙары, буджак татарҙары''<ref name=":02">{{Cite web|accessdate=2015-11-23|title=Некоторые итоги переписи 2004 года в Молдавии|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2006/0249/analit08.php|publisher=www.demoscope.ru|archive-date=2012-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120120160240/http://www.demoscope.ru/weekly/2006/0249/analit08.php|deadlink=no}}</ref>, [[Румын теле|рум]]. ''Tătarii din România'', [[Ҡырым татарҙары теле|ҡырым тат]]. ''Romaniya Tatarları'') — хәҙерге [[Румыния]]<nowiki/>ның рәсми рәүештә танылған милли аҙсылыҡтарының береһе. Румын йәки дунай татарҙарының күпселеге [[ҡырым татарҙары]] вариҫтары<ref name=":42">{{Cite web|url=http://antat.ru/ru/academy/international/romania/information.php|title=Общие сведения о татарах Добруджи|website=Академия наук Республики Татарстан|access-date=2022-01-19|archive-date=2022-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119184546/http://antat.ru/ru/academy/international/romania/information.php|deadlink=no}}</ref>, улар [[ҡырым татарҙары теле]]<nowiki/>нең дала (нуғай) [[диалект]]<nowiki/>ында һөйләшә<ref name=":32">{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=WgHWAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=нугайский+диалект+румынских+татар|автор=Ахатов Г. Х.|заглавие=Диалект западносибирских татар|ответственный=|год=1963|издание=|место=Уфа|издательство=Башкирский государственный университет|страницы=166|страниц=194|isbn=}} {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=WgHWAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%D0%BD%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82+%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80|date=20220120033418}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zen.yandex.ru/media/turks/dunaiskie-ili-rumynskie-tatary-otkuda-vzialis-i-kak-jivut-v-nastoiascee-vremia-5f789651952c3b370ec526f3|title=Дунайские или румынские татары. Откуда взялись и как живут в настоящее время|website=|access-date=2022-01-19|archive-date=2022-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118194703/https://zen.yandex.ru/media/turks/dunaiskie-ili-rumynskie-tatary-otkuda-vzialis-i-kak-jivut-v-nastoiascee-vremia-5f789651952c3b370ec526f3|deadlink=no}}</ref>. Икенсе өлөшө — ул буджак татарҙары<ref name=":43">{{Cite web|url=http://antat.ru/ru/academy/international/romania/information.php|title=Общие сведения о татарах Добруджи|website=Академия наук Республики Татарстан|access-date=2022-01-19|archive-date=2022-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119184546/http://antat.ru/ru/academy/international/romania/information.php|deadlink=no}}</ref>, Буджак Урҙаһы [[нуғайҙар]]<nowiki/>ының тоҡомдары<ref>{{Cite web|url=http://www.etnosy.ru/taxonomy/term/87|title=Буджакские татары {{!}} Этноциклопедия|website=www.etnosy.ru|access-date=2022-01-19|archive-date=2022-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119184554/http://www.etnosy.ru/taxonomy/term/87|deadlink=no}}</ref>. Румын парламентының түбәнге палатаһында (''Румыния'' депутаттары палатаһы) румын татарҙарының бер вәкиле бар. 2002 йылғы [[халыҡ иҫәбен алыу]] буйынса Румынияла 24 000 татар йәшәй (ил халҡының 0,1 проценты)<ref>{{Cite web|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls|title=Populația stabilă după etnie – județe, municipii, orașe, comune|access-date=2015-04-24|archive-date=2016-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160118131243/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160118131243/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |date=2016-01-18 }}</ref>. [[Ислам]] динен тотоусы дунай татарҙары 2004 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса [[Молдова|Молдава]]<nowiki/>ла аҙ һанлы<ref name=":03">{{Cite web|accessdate=2015-11-23|title=Некоторые итоги переписи 2004 года в Молдавии|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2006/0249/analit08.php|publisher=www.demoscope.ru|archive-date=2012-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120120160240/http://www.demoscope.ru/weekly/2006/0249/analit08.php|deadlink=no}}</ref>. == Тарихы == === Тарих башы === [[Төркиҙәр]] бөгөнгө Румыния Республикаһы территорияһында [[XIII быуат]]та, татар-монголдарҙың беренсе баҫып инеүе осоронда, төпләнә, әммә ҡайһы бер төрки ҡәбиләләре ([[һундар]], [[аварҙар]], [[болғарҙар]], [[бәшнәктәр]]) V быуаттан алып һәм [[Урта быуаттар]] дауамында буласаҡ Дунай кенәзлектәре территорияһына үтеп инә башлай<ref name="Stan44">Stănciugel et al., p. 44—46.</ref>. === Этник төркөмдәре === [[Румыния]]лағы хәҙерге татарҙарҙың күпселеге ҡырым татарҙарының вариҫтары, улар бында XVIII быуатта Рәсәй империяһы алған [[Ҡырым]] һәм Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы территорияларынан күсеп килә. Икенсе өлөшө — Көньяҡ Бессарабия һәм Буджак өлкәһе татарҙары<ref name="Stan1472">Stănciugel et al., p. 147.</ref>. Буджак татарҙары — румын татарҙары составындағы төп өлөшөн тәшкил итә. Улар — Буджак Урҙаһы [[нуғайҙар]]ы вариҫтары<ref name=":12">{{Статья|ссылка=https://www.elibrary.ru/item.asp?id=41507100|автор=Чимпоеш Л. С.|заглавие=Ногайская Буджакская Орда: страницы истории ногайцев Бессарабии|год=2019|язык=|издание=Ногайцы: XXI век. История. Язык. Культура. От истоков — к грядущему|тип=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=133—137|issn=}}</ref><ref name=":22">{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/kalmyki-karanogaytsy-kubanskie-nogaytsy-i-krymskie-tatary-genogeograficheskiy-i-genogenealogicheskiy-aspekty|автор=Тюрин А. М.|заглавие=Калмыки, караногайцы, кубанские ногайцы и крымские татары — геногеографический и геногенеалогический аспекты|год=2017|язык=|издание=Журнал фронтирных исследований|тип=|месяц=|число=|том=|выпуск=|номер=2 (6)|страницы=7—29|issn=|archivedate=2020-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201002021538/https://cyberleninka.ru/article/n/kalmyki-karanogaytsy-kubanskie-nogaytsy-i-krymskie-tatary-genogeograficheskiy-i-genogenealogicheskiy-aspekty}}</ref>. Көнкүрештә ултыраҡ татарҙар (ҡырым) менән күсмә татарҙар (ноғайҙар) араһында айырымлыҡтар һаҡланған. Бынан тыш, саф нуғай ауылдары ла була<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/tatary-dobrudzhi-i-budzhaka|автор=Джемил Тасин|заглавие=Татары Добруджи и Буджака|год=2013|язык=|издание=Золотоордынское обозрение|тип=|том=|выпуск=|номер=1|страницы=164—176|issn=2308-152X}}</ref>. Тикшеренеүселәр румын татарҙарының нуғай диалектын айыра<ref name=":34">{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=WgHWAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=нугайский+диалект+румынских+татар|автор=Ахатов Г. Х.|заглавие=Диалект западносибирских татар|ответственный=|год=1963|издание=|место=Уфа|издательство=Башкирский государственный университет|страницы=166|страниц=194|isbn=}} {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=WgHWAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%D0%BD%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82+%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80|date=20220120033418}}</ref>. Нуғайҙар Румынияға Рәсәйҙең Ҡырымға һәм Днестр алдына баҫып инеүе һөҙөмтәһендә килә<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://joshuaproject.net/people_groups/13962/RO|title=Nogai in Romania|author=Joshua Project|website=joshuaproject.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128141927/https://joshuaproject.net/people_groups/13962/RO|archive-date=2020-11-28|accessdate=2020-12-10|deadlink=no}}</ref>. === Добруджа татарҙары === [[Румыния]]ла татарҙар башлыса илдең көнсығыш өлөшөндә, Добруджа өлкәһендә йәшәй. Таулы, дала, ҡоро, аҙ халыҡлы [[Ҡара диңгеҙ]] буйының Добруджа ере элек-электән [[төрөктәр]]ҙең күсмә ҡәбиләләрен йәлеп итә һәм XV быуаттан алып туҡтауһыҙ баҫып алыуҙарға дусар була. [[Рус-төрөк һуғышы (1877—1878)|1877 — 1878 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышы]] алдынан буласаҡ румын Добруджаһы (хәҙер Төньяҡ Добруджа) биләмәһендә татарҙар һаны 150 мең кешенән дә кәм булмай. Улар янында кәм тигәндә 50 мең төрөк йәшәгән. Уларҙың күбеһе Дунай аръяғынан күсеп килгән мөхәжирҙәр була. Һуғыш тамамланғас, яҡынса 100 мең мосолман, Румынияны ташлап, ғосман Анатолияһына күсә. Ваҡыт үтеү менән татар общиналары бер төркөмгә туплана, румын төрөктәре менән йәнәш йәшәй. Уларға шулай уҡ [[Төньяҡ Кавказ]]дан [[черкестар]]ҙың бер өлөшө ҡушыла. Был төркөмдәр бергәләп оҙаҡ быуаттар дауамында, шулай уҡ хәҙерге ваҡытта Румыния мосолман общинаһының нигеҙен тәшкил итә. [[Төрөктәр]] һәм татарҙар [[румын теле]]нә, мәҙәниәтенә, традицияларына, аш-һыуына һәм музыкаһына ҙур йоғонто яһай. Добруджаның 1880 йылғы беренсе румын халыҡ иҫәбен алыуҙа Добруджала 29 476 татар (21 %) һәм 18 624 төрөк (13 %) асыҡлана. Мосолмандар төбәк халҡының 34 процентын тәшкил итә. Бында [[румындар]] 43 671 кеше була (31 процент халыҡ). Уларҙың XVIII быуат аҙағында Добруждаға күсенеүенә тиклем үк нуғайҙарҙың ауылдары булған, уларҙың 30 000-е Добруждаға төрөк [[солтан]]дары тарафынан саҡырыла. Румын татарҙарының күпселеге әле лә (2002 йыл, халыҡ иҫәбен алыу) тарихи Төньяҡ Добруджа өлкәһендә йәшәй, унда улар район халҡының 2,5 процентын тәшкил итә. XIX быуат аҙағы — ХХ быуат башында тиҙ кәмегәндән һуң, уларҙың өлөшө һәм һаны тотороҡло. Коммунистик Румынияла, белем биреү планында билдәһеҙ булыуға ҡарамаҫтан, төрөктәрҙең һәм татарҙарҙың хәле сағыштырмаса яҡшы була. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Румынияла ислам|Румынияла Ислам]] * <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B2_%D0%A0%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B8%D0%B8" rel="mw:ExtLink" title="Крымские татары в Румынии" class="cx-link" data-linkid="133">Крымские татары в Румынии</a> * <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC" rel="mw:ExtLink" title="Юсуф Иса Халим" class="cx-link" data-linkid="135">Юсуф Иса Халим</a> == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20120920233405/http://uniuneatatara.ro/ Демократический союз татар-тюрков Румынии] (основная общественно-политическая организация татарской общины Румынии) == Әҙәбиәт == * Robert Stănciugel și Liliana Monica Bălașa, ''Dobrogea în Secolele VII—XIX. Evoluție istorică'', București, 2005 == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Төрки-монгол сығышлы этностар]] [[Категория:Ҡырым татарҙары диаспораһы]] [[Категория:Милли аҙсылыҡтар]] [[Категория:Румыния халыҡтары]] [[Категория:Татарҙар]] stz3zcswj57r2qm6c9rz81pm7okrt1x 0 192773 1307891 1287178 2026-10-29T21:58:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 12 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307891 wikitext text/x-wiki {{Мөхәррирләү|Sherbn|28.07.2023}} {{Политик|Имя=Георгий Валентинович Плеханов|Изображение=Georgiy Valentinovich Plekhanov.jpg|Ширина=200 px|Псевдонимы=|Дата рождения=11.12.1856 (29.11.1856)|Место рождения=с. [[Гудаловка (Грязинский район)|Гудаловка]], {{МР|Липецкий уезд|в Липецком уезде}}, [[Тамбовская губерния]], [[Российская империя]]|Место смерти=пос. [[Ильичёво (Ленинградская область)|Ялкала]], [[Первомайское сельское поселение (Ленинградская область)|волость Кивеннапа]], {{МС|Выборгская губерния|в Выборгской губернии}}, [[Финляндия]]|Дата смерти=30.5.1918|Гражданство={{флагификация|Российская империя}}|Образование=|Вероисповедание=[[Атеизм|атеист]]|Партия=* [[Земля и воля]] * [[Чёрный передел (организация)|Чёрный передел]] * [[Освобождение труда]] * [[Российская социал-демократическая рабочая партия|РСДРП]]|Основные идеи=[[марксизм]], [[меньшевизм]], [[демократический социализм]]|Род деятельности=|Награды=|Сайт=}} {{Социализм}} '''Плеханов Георгий Валентин Улы''' (псевдонимдары ''Н. Бельтов'', ''А. С. Максимов-Дружбинин'' һ. б.; {{OldStyleDate2|11|декабря|1856|29|ноября}}, с. Гудаловка, Тамбов губернаһы — [[30 май]] [[1918 йыл|1918]], Ялкале, [[Финляндия]]<ref>Ныне — [[Ильичёво (Ленинградская область)|Ильичёво]].</ref>) — [[Марксизм|марксист]], [[Фәлсәфә|философ]], Рәсәй һәм халыҡ-ара [[Социализм|социалистик]] хәрәкәт эшмәкәре, марксизм теоретигы. РСДРП-ға, «Искра» гёзитенё нигеҙ һалыусыларҙың береһе. [[Фәлсәфә]], [[социология]], [[эстетика]], [[этика]] Һәм Рәсәй йәмәғәт фекеренең тарихы буйынса эштәр авторы. 1921 йылда [[Ленин Владимир Ильич|В.]] [[Ленин Владимир Ильич|И. Ленин]] үҙенең " тағы бер тапҡыр профсоюздар, ағымдағы мәл һәм [[Троцкий Лев Давидович|Троцкийҙың]] һәм [[Бухарин Николай Иванович|Бохариндың хаталары тураһында" тиһән хеҙмәтендә]]" Плехановтың фәлсәфә буйынса яҙған эштәрен өйрәнергә саҡыра, сөнки уларҙы тотош марксистик әҙәбиәттәге иң яҡшыһы тип иҫәпләй <ref>{{Cite web|author=Ленин В. И.|url=http://leninvi.com/t42/p290|title=Ещё раз о профсоюзах, о текущем моменте и об ошибках тт. Троцкого и Бухарина|access-date=2019-02-09|archive-date=2019-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190219182606/http://leninvi.com/t42/p290|deadlink=no}}</ref>. == Биографияһы == [[Файл:Plechanov.jpg|слева|мини|Г. В. Плеханов 1870-се йылдарҙа]] Плеханов Георгий Валентинович 29 ноябрҙә тыуған([[11 декабрь]])) [[1856 йыл]] күп балалы (14 апалы-һеңлеле һәм бер туған) ғаиләлә тыуған, атаһы- дворян, отставкалағы штабс-капитан Валентин Петрович Плеханов (1810-1873)<ref>''Журавлёва Г. П''. Жизненный путь Г. В. Плеханова и его вклад в теорию научного социализма // Социально-экономические явления и процессы. — 2017. — № 1 (дата обращения: 17.07.2023).</ref>, әсәһе- Мария Федоровна Белынская (1832-1881). Михаил Воронеж хәрби гимназияһын алтын миҙал менән тамамлай, һуңынан [[Санкт-Петербург|Петербургта]] юнкерҙар училищеһында уҡый. 1874 йылда Петербург тау институтына уҡырға инә, уңыштары өсөн Екатерина стипендияһына эйә була, 1876 йылда уҡыуға түләмәгән өсөн институттан сығарыла<ref>{{Cite web|url=http://www.nlr.ru/tus/300505/petrenko.pdf|title=с. 4|access-date=2011-05-26|archive-date=2019-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190214234112/http://nlr.ru/tus/300505/petrenko.pdf|deadlink=yes}}</ref>. 1876 йылда «Земля и воля" народниктар ойошмаһына инә, уның етәкселәренең береһе була, теоретик һәм публицистик мәҡәләләр яҙа. [[18 декабрь|6 декабрь]] [[1876 йыл]]<nowiki/>да Ҡазан соборы янында демонстрацияла ҡатнаша. 1879 йылда "Земля и воля" бүленгәндән һуң «Черный передел» ойошмаһының ойоштороусыһы һәм етәксеһе була. Петербургта Һыу үткәргес канал буйында Яңы мамыҡ иләү заводындағы эшселәр стачкаһы ваҡытында (1878 йылдың 2 марты) Н.&amp;nbsp;С.&amp;nbsp;Тютчев үҙ документтарын А. С. Максимов-Дружбининға (Г. В. Плехановҡа) бирә, был уға йәшенергә һәм каторганан ҡотолорға мөмкинлек бирә. 1880 йылда эмиграцияға китә [[Швейцария]]. 1883 йылда «Хеҙмәтте азат итеү» тигән Рәсәйҙәге тәүге марксисттар ойошмиаһын төҙөй. 1888 йылдың көҙөндә төркөм «[[Русский социал-демократический союз|Рус социал-демократик союзы]]<nowiki/>»н булдыра{{Sfn|Спиридович|2019|с=15}}. 1894 йыл аҙағында 1895 йыл башында Плеханов инициативаһы буйынса «Сит илдәрҙәге рус социал-демократтары союзы» булдырыла. «Сит илдәрҙәге рус социал-демократтары Союзы» үҙенең II съезында тарҡалғандан һуң, 1900 йылдың майында «Хеҙмәт Азатлығы» төркөмө ағзалары һәм уның фекерҙәштәре «Социал-демократ» революцион ойошмаһын ойоштора. 1900-1903 йылдарҙа "Искра" гәзиттен ойоштороуҙа һәм уға етәкселек итеүҙә ҡатнаша . 1901 йылда Плеханов " Рус социал — демократияһының Сит ил Лигаһы"н ойоштороусыларҙың береһе була. Әҙерлек эштәрендә туранан тура ҡатнаша РСДРП-НЫҢ II съезын әҙерләүҙә туранан- тура ҡатнаша . Ғәмәлдә РСДРП-ның икенсе съезы был партияның ойоштороу съезы була, сөнки I съезд һөҙөмтәһеҙ булып сыға. === РСДРП-ның икенсе съезы === РСДРП-НЫҢ II съезында (1903 йыл) Плеханов: «Әгәр революция уңышы өсөн теге йәки был демократик принциптың ғәмәлдә булыуын ваҡытлыса сикләү талап ителһә, бындай сикләү алдынан туҡтау енәйәт булыр ине»тип әйтә<ref name="komolov">{{Китап|автор=Ю. Л. Полевой (редактор-составитель)|заглавие=Воронежцы: знаменитые биографии в истории края|место=Воронеж|издательство=Издательский дом "Кварта"|год=2007|страниц=520 с.}}</ref>. РСДРП-ның II съезынан Һуң Плеханов бер аҙ ваҡыт большевик була, һуңынан [[Ленин Владимир Ильич|Ленин менән]] фекерҙәре айырымлана һәм РСДРП-ның[[Меньшевиктар|меньшевик]] фракцияһының лидерҙарының береһенә әйләнә. === 1905-1916 йылдар === [[Файл: Georgi Valentinovich Plekhanov, ca. 1917.jpg|слева|мини|Плеханов 1917 йылда]] [[Файл:LidiaPlejánovRosalíaEugeniaLevDeichEnGinebraEn1907.png|справа|мини|Плехановтар ғаиләһе һәм Арыҫлан Дейч 1907 йылда]] 1905-1907 йылдарҙағы Беренсе революция ваҡытында Плеханов эмиграцияла ҡала, шулай итеп, әүҙем революцион ваҡиғаларҙан ситтә була. 1905 йылдың февралендә «Искре» гәзитендә баҫылған «Врозь идти, вместе бить» мәҡәләһендә Плеханов Рәсәйҙә ҡораллы ихтилалға, был ихтилалды ентекле саҡыра, шул уҡ ваҡытта армияла агитация кәрәклегенә айырыуса иғтибар бүлә. 1906-1907 йылдарҙа социал-демократтарҙың [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһына һайлауҙарҙа ҡатнашыуы]] , кадеттар менән бер блок төҙөү яҡлы була. "Социал-демократ" дөйөм партия гәзитендә, большевистик баҫмаларҙа («Йондоҙ һ.б.) хеҙмәттәшлек итә. 1905-1912 йылдарҙа [[Женева|Женевала]] «Социал-демократ көндәлеге»н нәшер иткән. В [[Беренсе донъя һуғышы]] Плеханов союздаш илдәр яғына, [[Германия империяһы|Германияға ҡаршы сыға]], немец империализмына ҡаршы көрәшергә саҡыра. "Берҙәмлек" социал-демократик төркөмгә нигеҙ һалыусыларҙың һәм етәкселәренең береһе була <ref>{{Китап|заглавие=Революция и гражданская война в России: 1917—1923 гг. Энциклопедия в 4 томах|место=М.|издательство=[[Терра (издательство)|Терра]]|год=2008|том=2|страницы=50|страниц=560|серия=Большая энциклопедия|isbn=978-5-273-00562-4|тираж=100000}}</ref>. === 1917 йылғы революция === <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">Февраль революцияһы Плехановҡа Рәсәйгә 37 йыл эмиграциянан һуң ҡайтыу мөмкинлеген бирә. Я предчувствую, что долго жить в России не буду. Но не поехать я не могу. Старый солдат революции должен быть на своем посту, когда его зовут<ref>{{Cite web|url=https://project1917.ru/posts/7624|title=4 апреля 1917. Георгий Плеханов<!-- Заголовок добавлен ботом -->|access-date=2018-03-04|archive-date=2018-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180304231526/https://project1917.ru/posts/7624|deadlink=no}}</ref>. </blockquote>31 мартта Финляндия вокзалында Плехановты [[Эшсе һәм һалдат депутаттарының Петроград Советы|Петроград Советы]] исеменән Н.&amp;nbsp;С.&amp;nbsp;Чхеидзе, И.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Церетели, М.&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;Скобелев сәләмләй. Рәсәйгә ҡайтҡас, Плеханов Петроград советы Башҡарма Комитетына индерелмәй. Плеханов яҡлы Григорий Алексинскийла унда индерелмәй . Сәбәбе - Плехановтың "оборона" яҡлы булыуында. Һуғышҡа ҡаршы Совет эшмәкәрҙәре был ҡарашты уртаҡлашмай. Етәксе ролдән ситләтелгән Плеханов Үҙенең «Единство» гәзитен мөхәррирләү менән сикләнергә мәжбүр була, унда мөһим сәйәси ваҡиғаларға яуаптар менән мәҡәләләр баҫтыра, оппоненттары һәм идеологик дошмандары менән бәхәс алып бара. Ваҡытлы хөкүмәт яҡлы була, В.И.Лениндың [[Апрель тезистары]]"н хупламай, уларҙы атаған ''"аҡылһыҙлыҡ» тип атай''. [[Октябрь революцияһы|Октябрь революцияһын хупламай,]] Рәсәй социалистик революцияға әҙер түгел тип иҫәпләй:''<ref name="ReferenceA">Шикман А. П. Деятели отечественной истории. Биографический справочник. — Москва, 1997.</ref>.'' Власты баҫып алыу ''«Бер класс йәки тағы ла насарыраҡ — бер партияның власты тартып алыуы »''<ref name="ReferenceA" /> күңелһеҙ эҙемтәләргә килтереүе ихтимал. «Петроград эшселәренә асыҡ хат» та Плеханов: ''»Сәйәси власты ваҡытынан алда ҡулға алып, рус пролетариаты социаль революция яһамаясаҡ, ә бары тик граждандар һуғышын ғына тыуҙырасаҡ, ул быйыл февраль һәм март айҙарында яуланған позицияларҙан алыҫ сигенергә мәжбүр итәсәк"''. Шул уҡ ваҡытта Плеханов большевиктарҙың власты оҙаҡҡа алыуын һәм әлеге ваҡытта уларға бер ниндәй ҙә етди ҡаршылыҡ күрһәтеү тураһында һүҙ ҙә булыуы мөмкин түгеллеген фаразлай<ref name="schuk">{{Cite web|url=http://www.donvrem.dspl.ru/Files/article/m4/1/art.aspx?art_id=102|title=Щукина Т. В. Социал-демократия осенью 1917 года. Ростов-на-Дону, Новочеркасск, Донская область // Донской временник|access-date=2015-03-14|archive-date=2014-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715050210/http://www.donvrem.dspl.ru/Files/article/m4/1/art.aspx?art_id=102|deadlink=no}}</ref>. [[Файл:Могила_революционера_Георгия_Плеханова.JPG|слева|мини|267x267пкс|Плеханов ҡәбере Санкт-Петербургта Әҙәби күперҙәрҙә]] 1887 йылдан Плеханов туберкулез менән ауырый, 1917 йылдың көҙөндә уның һаулығы ныҡ насарая. 2 ноябрь иртәһендә Уны Петроградҡа Изге Мария Магдалина француз дауаханаһына алып китәләр (Васильев утрауының 14-се линияһы). Бынан ҡатыны уны Финляндияға, профессор Сиротинин тәҡдим иткән үпкә ауырыуҙары буйынса белгес доктор Циммерман шифаханаһына күсерергә ҡарар итә. 1918 йылдың 28 ғинуарында Плехановтар китә [[Санкт-Петербург|Петроград]]. В Ялкале шифаханаһында Георгий Валентинович «История русской общественной мысли»китабы өҫтөндә (3 томда) күп эшләй. Уның һаулығы яҡшырған кеүек тойола. Әммә 18 мартта ҡан китеү башлана, уны бер нисә көн туҡтатып булмай. Плеханов әкренләп һүнә бара. 15 майҙа агония башлана, 20 майҙа хәле насарая бара. Аменция башлана ( аңдың томаланыуы), һәм[[1918 йыл]]<nowiki/>дың [[30 май|30 майында]] көндөҙгө сәғәт икелә Плеханов р туберкулездың киҫкенләшеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән йөрәк эмболияһынан үлә. Мәрхүм Плехановты Петроградҡа алып килгәс, большевиктарҙың тыйыуҙарына ҡарамаҫтан, табут артынан ете километрға һуҙылған демонстранттар колоннаһы килә. Плехановтың үтенесе буйынса уның ҡәберенә инглиз шағирының «Ул тәбиғәт менән ҡушылды»шиғырынан өҙөк яҙылған ҡәбер ташы ҡуйылған<ref>''Орлов Б. С.'' Георгий Плеханов и наше время // Полития. Анализ. Хроника. Прогноз. — 2006. — № 3 (дата обращения: 17.07.2023).</ref>. Георгий Плеханов Волков зыяратындағы «Әҙәби күперҙәрҙә» [[Санкт-Петербург|(Санкт-Петербургта]]), Белинский янында ерләнгән. === Плехановтың һуңғы адресы === Ленинград өлкәһе Ильичево ҡасабаһында, В. И. Лениндың элекке йорт-музейына яҡын ерҙә, Оҙон күл ярында (Оҙон) элекке шәхси "Питка-Ярви" шифаханаһының ике ҡатлы оҙон бинаһының бетон нигеҙе һаҡланған (күлдең фин исеме Долгое). Был шифахана 62-се йәшендә вафат булған Георгий Валентиновичтың һуңғы адресы<ref>Последний адрес Плеханова. Симанков Н. Заведующий домом-музеем В. И. Ленина в Ильичёво. В газете Ленинградская здравница за май 1988 года.</ref>. == Ғаиләһе == [[Файл:RosalíaLidiaPlejánovEugeniaDécadaDe1890.png|справа|мини|Плеханов ҡатыны һәм ҡыҙҙары менән 1890-сы йылдарҙа]] Туғаны- СССР медицина фәндәре академияһы академигы Николай Александрович Семашко. 1879 йылдан табип Розалия Марковна Плехановаға (Ҡыҙ Фамилияһы Боград; 21 апрель 1856 30 август 1949) өйләнгән, сығышы менән Добренькая йәһүд игенселек колонияһынан ( Херсон губернаһы), Херсонда Мария гимназияһын (1874) һәм Женева университетының медицина факультетын тамамлаған.Ғаиләлә дүрт ҡыҙ тыуа: Вера (1880 йылда ярты йәшендә вафат була), Лидия Плеханова-ле-савуре (1881 25 март 1978, Париж), Евгения Бато — Плеханова (18831964), Мария (18891894). Р.М. Плеханова 1920-се йылдарҙа Франциянан Ленинградҡа күсеп килә, Унда үҙе менән алып килгән Плеханов архивын баҫтырыуға әҙерләүҙә ҡатнаша; ҡыҙҙары Францияла ҡала. 1928 йылда ул плеханов йортон етәкләй [[Санкт-Петербург|Ленинградта]], ә 1939 йылда Францияға балалар янына китә һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ға]] икенсе донъя һуғышы башланыу менән бәйле кире ҡайта алмай. Плехановтың ейәне- француз дипломаты Клод Бато-Плеханов<ref>{{Cite web|url=http://coolreferat.com/%D0%9F%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0|title=Плеханова Розалия Марковна|access-date=2022-07-25|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304094801/http://coolreferat.com/%D0%9F%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0|deadlink=no}}</ref><ref>[http://j-roots.info/index.php?option=com_content&view=article&id=392&Itemid=392 Л. Гиль «Ветви моей родословной»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230728062615/https://j-roots.info/index.php?option=com_content&view=article&id=392&Itemid=392 |date=2023-07-28 }}, [http://j-roots.info/index.php?option=com_content&view=article&id=393&Itemid=393 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230728220235/https://j-roots.info/index.php?option=com_content&view=article&id=393&Itemid=393 |date=2023-07-28 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ng.ru/ideas/2000-03-04/8_existance.html|title=Существовало ли «Завещание»?|access-date=2012-07-30|archive-date=2013-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20130619172434/http://www.ng.ru/ideas/2000-03-04/8_existance.html|deadlink=no}}</ref>. Ҡатынының туғаны<ref>По другим данным, не племянник, а двоюродный брат Р. М. Боград-Плехановой. См. статью Любови Гиль «Ветви моей родословной (продолжение)» в электронном журнале «МЫ ЗДЕСЬ» (№ 431,432, 434, 435, 436, 437, 438)</ref>, Мин.&amp;nbsp;Е.&amp;nbsp;Боград  Билдәле революционер, Уның хөрмәтенә Сухая Тесь ауылы Богард ауылы тип == Фәлсәфәһе == == Адрестары == === Женевала === * Кандоль урамы, 6-сы йорт (18821917) === Петроградта === * 1917 Йыл А. Д. Дальберг һәм И. А. Кохендерферҙың килем йорто — Кронверк проспекты, 67. == Иҫтәлекле урындар == [[Файл:Stamp_of_USSR_1998.jpg|справа|мини|219x219пкс|Почта маркаһы [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]], [[1957 йыл]]]] === Топонимдар === * Топоним «улица Плеханова» в городах [[Советтар союзынан һуңғы арауыҡ|постсоветского пространства]]. * Топоним «Плехановская улица» в городах [[Советтар союзынан һуңғы арауыҡ|постсоветского пространства]]. * Плеханово, Плехановское сельское поселение * Плехановский жилмассив в [[Новосибирск|Новосибирске]]. === Музейҙар === * [[Липецк|Липецк ҡалаһында Плеханов йорт-музейы]] * Плеханов Йорто в [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургта]] (структура бүлексәһе Рәсәй милли китапханаһы). Унда Плехановтың архивы һәм китапханаһы һаҡлана; реликвиялар араһында Г. үлгәндән һуң битлеге лә һаҡлана. Уны скульптор Эсфирья Зиновьева-Дейч, Плехановтың көрәштәше Л.Г.Дейч ҡатыны эшләгән<ref>Глезеров С. Политика на антресолях // Санкт-Петербургские ведомости. — 2020. — 3 марта.</ref>. === Һәйкәлдәр === [[Файл:Памятник_Плеханову02.jpg|мини|Петербургта Плеханов һәйкәле]] * Памятник перед зданием [[Санкт-Петербургский государственный технологический институт (технический университет)|Технологического института]] в [[Санкт-Петербург]]е, Московский просп., 26, Загородный просп., 49 (скульпторы [[Гинцбург, Илья Яковлевич|И. Я. Гинцбург]], М. Я. Харламов, архитектор Я. Г. Гевирц). Открыт 3 мая 1925 года. Сначала памятник был из гипса, год простоял на Казанской площади. Теперь это ― монументальная бронзовая фигура перед технологическим институтом. Плеханов стоит за кафедрой, одну руку положив на книгу, другую подняв вверх. У основания гранитного пьедестала стоит рабочий со знаменем. Памятник монументального искусства Федерального значения. {{Культурное наследие РФ 2|7810080000}} * Плехановтар усадьбаһы территорияһындағы Бюст Плеханов ([[Липецк өлкәһе]]) * Игорь Мазурҙың эше- Плехановта ([[Липецк өлкәһе]]) иҫтәлекле билдә, 2006 йыл. * Һәйкәл [[Улица Плеханова (Липецк)|Плеханов урамы]] в [[Липецк|Липецк ҡалаһы]]. * 1918 йылдан 2013 йылға тиклем Плехановтың исеме Александр баҡсаһындағы стела (иҫәп буйынса һуңғыһы). === Учреждениелар === * [[Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университеты|Г.В.Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университеты]] * [[Санкт-Петербург дәүләт тау университеты|Г. В. Плеханов исемендәге Санкт-Петербург дәүләт тау институты (техник университет)]] (2011 йылға тиклем) * [[Фонд Плеханова|Плеханов Фонды]] (2002 йылда төҙөлгән) == Киноға төшөрөү == * Олег Фрелих («Степан Халтурин», 1925) * Николай Анненков («Быуат башында», 1961) * Сергей Карнович-Валуа («Ғәҙәттән тыш йөкләмә», 1965) * Константин Худяков («Софья Перовская», 1967) * Пол Эддингтон (»Бөркөттәрҙең ҡолауы", 1974) * Николай Демин ("Аҡ мазурка", 1977) * Эрнст Романов («20 декабрь», 1981) * Регимантас Адомайтис («Бүленеш», 1993) * Дмитрий Воробьев («Троцкий ҡалаһы», 2017) == Әҫәрҙәре == Бөтә донъяға билдәлелек<ref name="autogenerated1">{{Cite web|access-date=2012-04-17|accessdate=2012-08-06|archiveurl=no}}</ref> Плехановҡа эштәр килтерелгән «[[wikisource:ru:социализм и политическая борьба (Плеханов)|Социализм һәм сәйәси көрәш]], Тарихҡа монистик ҡарашты үҫтереү мәсьәләһенә, Тарихты материалистик аңлау тураһында, Тарихта шәхес роле тураһындағы мәсьәләгә, Марксизмдың Төп мәсьәләләре һ. б. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{Refbegin|2}} * ''[[Аптекман, Осип Васильевич|Аптекман О. В.]]'' Георгий Валентинович Плеханов. Из личных воспоминаний. — Л., 1924. * ''Бережанский А. С.'' [http://libelli.ru/z/13/vorone.zip Г. В. Плеханов: от народничества — к марксизму] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} / А. С. Бережанский. — Воронеж: Изд-во Воронеж. ун-та, 1990. — 208 с. * ''Бэрон, Самуэль Х.'' [http://libelli.ru/z/14/s_baron.zip Г. В. Плеханов — основоположник русского марксизма] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. — СПб.: Изд-во РНБ. Дом Плеханова, 1998. * ''Вольфсон С.Я.'' [https://vivaldi.nlr.ru/bx000040713/view/#page= Великий социалист: Краткий очерк жизни Г.В. Плеханова]. — Минск: Госиздат Белоруссии, 1922. — Изд. 2-е. — Минск: Госиздат Белоруссии, 1922. * ''Гусаковский М. А.'' [http://libelli.ru/works/homo.htm К проблеме человека в философии Г. В. Плеханова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240425085047/http://libelli.ru/works/homo.htm |date=2024-04-25 }} * ''Жуйков Г. С.'' Группа «Освобождение труда». — М.: Изд-во социально-экон. лит-ры, 1962. — 164 с. * ''Жуйков Г. С.'' [http://libelli.ru/z/13/pm_got.zip Петербургские марксисты и группа «Освобождение труда»] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} / Г. С. Жуйков. — Л.: [[Лениздат]], 1975. — 328 с. * ''[[Иовчук, Михаил Трифонович|Иовчук М. Т.]], Курбатова И. Н.'' [http://libelli.ru/z/14/pl_zhzl.zip Плеханов] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} / Иовчук, М. Т., Курбатова, И. Н. — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 1977 («[[Жизнь замечательных людей|ЖЗЛ]]») * ''Канцевич Я.'', ''Тютюкин С. В.'' [https://российская-история.рф/archive/2001-6 Ещё раз о «Политическом завещании» Плеханова.] // [[Российская история|Отечественная история]]. — № 6. — 2001. — C. 178—182. * ''Кирпиченок А.'' [http://libelli.ru/z/12/11363081.zip Георгий Валентинович Плеханов — первый русский марксист] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Курбатова И. Н.'' [http://libelli.ru/z/11/kurbatov.zip Начало распространения марксизма в России. Литературно-издательская деятельность группы «Освобождение труда»] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[zip]] / Курбатова, И. Н. — М.: [[Мысль (московское издательство)|Мысль]], 1983. — 268 с. * ''[[Лелевич Г.]]'' [http://libelli.ru/z/13/31491.ZIP Г. В. Плеханов и задачи марксистской литературной критики] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''[[Лифшиц М. А.]]'' [https://web.archive.org/web/20141006073240/http://www.istmat.ru/index.php?menu=1&action=1&item=148 Очерк общественной деятельности и эстетических взглядов Г. В. Плеханова] * {{Китап|автор=[[Осипов, Валерий Дмитриевич|Осипов В. Д.]]|заглавие=Подснежник: Повесть о Г. Плеханове|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1982|страниц=528, [7]|серия=[[Пламенные революционеры]]|тираж=300 000}} * ''Петренко Е., Филимонова Т., [[Тютюкин, Станислав Васильевич|Тютюкин С.]], [[Чернобаев, Анатолий Александрович|Чернобаев А.]]'' [http://libelli.ru/z/11/8_exista.zip Существовало ли «Завещание»? Полемика с публикаторами «Политического завещания» Георгия Плеханова] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Книга:Новая философская энциклопедия||Плеханов|Пустарнаков В. Ф.}} * ''Плеханова Р. М.'' [http://libelli.ru/z/11/rmpl.zip Год на Родине. Два отрывка из воспоминаний — о пребывании Г. В. Плеханова в Териоках] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Плеханова Р. М.'' [http://libelli.ru/z/11/rmpl.zip Из рукописи «Моя жизнь»] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''[[Троцкий Л.]]'' [http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotm168.htm Беглые мысли о Г. В. Плеханове] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230728062601/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotm168.htm |date=2023-07-28 }} * ''Тютюкин С. В.'' [http://libelli.ru/z/14/tju_pleh.zip Г. В. Плеханов. Судьба русского марксиста] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. — М.: [[РОССПЭН]], 1997. — 376 с. * ''Тютюкин С. В.'' Первая российская революция и Г. В. Плеханов. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1981. — 336 с. * ''Узиков Ю.'' [http://libelli.ru/z/11/ufmapl.zip Уфимский мандат Плеханова] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Baron S.'' Plekhanov in Russian history and soviet historiography. — Pittsburgh: University of Pittsburgh Press, 1995. — 274 p. * [http://libelli.ru/marxism/plehanov.htm Плеханов Г. В.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240414075317/https://libelli.ru/marxism/plehanov.htm |date=2024-04-14 }} — на сайте «Материалистическая диалектика» * [https://web.archive.org/web/20091224120402/http://metalibri.wikidot.com/title:anarchism-and-socialism Anarchism & Socialism (1895)] {{Недоступная ссылка}} (PDF ebook) * {{Китап|автор=А. И. Спиридович|заглавие=История большевизма в России. От возникновения до захвата власти. 1883—1903—1917|издательство=Захаров|год=2019|страниц=288|место=М.|isbn=978-5-8159-1523-7|ref=Спиридович}} {{Refend}} == Һылтанмалар == [[Категория:Туберкулёздан үлеүселәр]] [[Категория:Рәсәй социал-демократтары]] [[Категория:Алфавит буйынса социологтар]] [[Категория:Марксистар]] [[Категория:Эстетиктар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1918 йылда вафат булғандар]] [[Категория:30 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1856 йылда тыуғандар]] [[Категория:11 декабрҙә тыуғандар]] gwu5e137izslt878s0cir9br8koxdnh 0 197545 1307903 1269028 2026-10-30T06:52:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307903 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сарафан''' ({{Lang-orv|''сарафанъ''}}; һүҙ, бәлки, {{Lang-trk|särара(i)}} [[Фарсы теле|фарсы теленән]] ''sarārā'')<ref>{{Китап|автор=М. Р. Фасмер|заглавие=Этимологический словарь русского языка|место=М.|издательство=Прогресс|год=1964—1973}}</ref> — күлдәк рәүешендәге еңһеҙ ҡатын-ҡыҙ кейеме. Сарафандар туҡымалары һәм беселеше буйынса айырыла. Сарафандарға оҡшаш күлдәктәрҙе Төньяҡ, [[Үҙәк Европа|Үҙәк]] һәм [[Көнсығыш Европа]]ла кейгәндәр.<ref name="БРЭ">{{Cite news|title=Сарафан|author=Н.В. Жилина, Е. В. Смирницкая|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/3536369|work=БРЭ|accessdate=2024-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240220115507/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/3536369|archivedate=2024-02-20}}</ref> Сарафандар күп кенә славян халыҡтарында популяр булған, әммә Рәсәйҙә генә ул милли символға әүерелә. Сарафан — нәфислек һәм наҙлылыҡ һәм славян ҡатын-ҡыҙы символы булып тора. == Сарафан донъя илдәрендә == Сарафанға оҡшаш күлдәктәрҙе XX быуат башына тиклем [[Польша]] Һәм Европаның бөтә төньяҡ илдәрендә крәҫтиәндәр кейгәндәр. Хәҙерге ваҡытта бындай күлдәктәр был илдәрҙә ҡатын-ҡыҙҙарҙың «халыҡ» кейеменең мотлаҡ өлөшө булып тора. [[Германия]]ла, [[Бавария]]ла мәҫәлән, был традицион халыҡ күлдәгенең варианты ''дирндль'' ({{Lang-de|Dirndl}}) бар, шулай уҡ был фасондағы күлдәктәрҙең хәҙерге варианттары ''трагерклайд'' (Traegerkleid) траген һәм кляйд күлдәктәрен кейәләр.<ref name="БРЭ" /> == Урыҫ сарафаны == Рус әҙәбиәтендә сарафан тураһында тәүге тапҡыр кейем төрө булараҡ телгә алыуҙы 1376 йылдағы Никонов йылъяҙмаһында осратырға була. [[Пётр I|Петр I]] идара итә бащлаған осрҙан традицион рус сарафанын ябай кешеләрҙең һәм сауҙагәр ҡыҙҙары кейеме тип һанай башлайҙар. Ләкин Екатерина тәхеткә ултырыу менән, сарафан яңынан модаға инә. Бынан тыш, маскарад һәм костюм кейгән балдарҙа императрица йыш ҡына зиннәтле сарафан кейеп, аҫыл таштар менән биҙәлгән баш кейемендә (кокошникта) күренгән. Был мода [[Рәсәй империяһы]]нда шул тиклем ныҡ оҡшай, хатта [[Николай I]] 1834 йылда махсус указ сығарған, уға ярашлы, һарай ханымдарына ғәҙәти сарафанға оҡшатып тегелгән һарай кейеме кейергә ҡушҡан. XIX быуаттан сарафанды, нигеҙҙә, үҙәк һәм төньяҡ өлкәләрҙә крәҫтиән ҡатын-ҡыҙҙары, [[Волга буйы]], шулай уҡ революцияға тиклемге осорҙа ҡала ҡатын-ҡыҙҙары кейгән. [[XIX быуат]]тың икенсе яртыһының һәм XX быуат башындағы иң модалы сарафан — бөтә Рәсәйҙә тиерлек тура йәки түңәрәк булған. Иң «йәш» рус сарафаны лифлы (күкрәкле) сарафан атала. Тура итәк күкрәккә һәм арҡаға тығыҙ ятҡан лифҡа беркетелгә. Бындай сарафандарҙың таралыуы Рәсәйҙең көнбайыш райондарынан күсеп килеүселәр йолаһының йоғонтоһона бәйле.<ref name="п:">{{Cite news|title=Сарафан|url=https://www.lavka-podarkov.ru/articles/56798/|accessdate=2024-02-20}}</ref> === Тасуирламаһы === Урыҫ сарафандары күп элементтарҙан торған, шуға күрә , айырыуса байрам сарафандары бик ауыр булған. Ҡыя һыҙатлы (клинлы) сарафандарҙы ерек һәм имән төнәтмәһенә буялған һарыҡ йөнөнән тегәләр. Байрам һәм көндәлек өсөн сарафандар була.. Байрам көндәрендә итәккә ҡыҙыл йөндән тегелгән 1 см нескә таҫма менән «читан», «гайтанчик» менән биҙәлгән. Өҫкө яғы [[бәрхәт]] һыҙат менән биҙәлә. Ләкин йөн сарафандар көн һайын кейелмәгән. Еңел, өй кейеме өсөн сатиндан, арҡа һәм ҡабырға буйлап ваҡ бөрмәле тура сарафан- "саян " булған.. Йәштәр «ҡыҙыл» йәки бурҙат ҡыҙыл саян-сарафан, ә ололар зәңгәр һәм ҡара саяндар кейгән. Ләкин Рәсәйҙә XIX быуат башында ғына, бөтә ерҙә лә фабрика етештереүендәге буялған туҡымалар һатыла башлағас ҡына,. крәҫтиән ҡатын-ҡыҙҙары төҫлө сарафандарҙы тегә башлай. Быға тиклем бөтә крәҫтиән кейеме буялмаған тәбиғи төҫтәге туҡыманан эшләнгән.<ref name="п:" /> === Рәсәйҙәге сарафан төрҙәре һәм типтары === [[Пётр I|Петр I]] идара итеү осронда традицион рус сарафанын ябай кешеләрҙең һәм сауҙагәр ҡыҙҙары кейеме тип һанай башлайҙар. XIX быуаттан сарафанды, нигеҙҙә, үҙәк һәм төньяҡ өлкәләрҙә крәҫтиән ҡатын-ҡыҙҙары, [[Волга буйы]], шулай уҡ революцияға тиклемге осорҙа ҡала ҡатын-ҡыҙҙары кейгән.<ref name="БРЭ" /> * тарая килгән итәкле; * алғы яҡтан йөй менән йәки төймәле; * ныҡ буялған, еңдәре ситкә ташланған; * тура, ләмкәләрҙә; * итәк лиф менән. == Галереяһы == <gallery class="center"> Файл:Фирс Журавлёв — Троицын день.jpg|Троица көнө. Фирс Журавлёв, 1887 Файл:Peasant female costume R19c GIM.jpg|Крәҫтиән сарафаны. Рәсәй, XIX быуат Файл:Princess Charlotte of Wales by Dawe (1817).jpg|<bdi>[[Доу, Джордж|Джордж Доу]]</bdi> «Шарлотта Августа Уэльская» урыҫ сарафанында. 1817 Файл:PG Girl with strawberries.jpg|Ер еләге менән ҡыҙ. (Вологода губернияһы. С. М. Прокудин-Горский фотоһы 1909 Файл:Русский сарафан на Одесщине.jpg|Сарафан русских [[Старообрядчество|старообрядцев]] Южной [[Бессарабия|Бессарабии]]. Конец XIX — начало XX века|Көньяҡ Бессарабия рус старообрядсыларының сарафаны Файл:Russian dress female 02 (Ferapontov).jpg|Ферапонтова монастырындағы музейҙағы сарафан </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Горожанина С. В., Демкина В. А.|заглавие=Русский сарафан. Белый, синий, красный|место=М.|издательство=Бослен|год=2018|isbn=978-5-91187-310-3|ref=Горожанина, Демкина}} * {{Китап|часть=Сарафан|страницы=245—248|автор=[[Кирсанова, Раиса Мардуховна|Кирсанова Р. М.]]|заглавие=Костюм в русской художественной культуре XVIII — первой половины XX вв.: Опыт энциклопедии|ответственный=под ред. {{nobr|Т. Г. Морозовой}}, {{nobr|В. Д. Синюкова}}|место=М.|издательство=[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]]|год=1995|страниц=383 с.: ил.|isbn=5-85270-144-0|тираж=50000}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20240220115507/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/3536369 /БРЭ. Сарафан] [[Категория:Күлдәктәр]] [[Категория:Урыҫ милли кейеме]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙҙар кейеме]] [[Категория:Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]] 3b9c0hyhkqnhu2q9owbdgfdascx1uvc 0 201373 1307888 1307354 2026-10-29T20:54:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307888 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Борис Георгиевич Перчаткин''' ([[1 июль]] [[1946 йыл]]) — кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, 1970 йылдарҙың икенсе яртыһында һәм 1980 йылдар башында [[Находка]] ҡалаһында башланған дини эмиграция хәрәкәтенең күренекле вәкиле{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}. 1989 йылда [[АҠШ]]-та «Лаутенберг төҙәтмәһен» ҡабул итеүгә ирешә, һөҙөмтәлә элекке СССР илдәренән АҠШ-ҡа бер миллионға яҡын кеше күсеп китә{{sfn|Romanovič|2023}}. == Биографияһы == === Бала сағы һәм сиркәүгә килеүе === Борис Перчаткин хәрби пилот ғаиләһендә тыуған. Атаһы автомобиль һәләкәтендә һәләк була. Беренсе ире үлгәндән һуң бер нисә йыл үткәс, Бористың әсәһе башҡа бер хәрбигә кейәүгә сыға. 1953 йылда үгәй атаһы [[Фетнә|фетнә]] ваҡытында бойороҡҡа буйһонмаған өсөн ҡулға алына һәм [[Воркута]] хеҙмәт лагерҙарына 25 йылға хөкөм ителә. 16 йәшендә Борис Находка ҡалаһында пятидесятниктар<ref>{{БЭ2013|78828|Пятидесятниктар}}</ref> сиркәүен табып, уға ҡушыла. Бынан һуң ул СССР-ҙа диндарҙарҙы эҙәрлекләү тураһында мәғлүмәт йыя башлай. Ошо мәғлүмәтте сит ил журналистары араһында әүҙем тарата{{sfn|Semjonova|2020}}. === Эмиграция хәрәкәте һәм диссиденттар менән бәйләнеш === 1976 йылда Перчаткин арҡаҙаштары Василий Патрушев, В. А. Бурлаченко һәм Владимир Степанов менән бергә [[Мәскәү]] [[Совет диссиденттары|диссиденттары]] менән бәйләнеш урынлаштыра. Диссиденттар уларға үҫә барған эмиграция хәрәкәтенә ҡушылырға кәңәш итә. Шул уҡ йылда [[:ru:Московская Хельсинкская группа|Мәскәү Хельсинки төркөмө]] вәкиле Л. В. Воронина Находкаға килә. Ошо ваҡыттан алып Перчаткин пятидесятниктарҙың [[СССР]]-ҙан күпләп сығыуы өсөн әүҙем көрәшә башлай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68—69}}. Шул уҡ йылда ул [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]-ға, Сиркәүҙәрҙең бөтә донъя советына һәм Хельсинки килешеүенә ҡул ҡуйған дәүләттәр башлыҡтарына СССР-ҙа диндарҙарҙы юғары кимәлдә эҙәрлекләү тураһында хәбәр иткән мөрәжәғәтнамәләр ебәрә<ref name="nashaamerica">{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|date=2023-09-26|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}</ref>. 1977 йылда Николай Горетый менән бергә пятидесятниктар исеменән ҡулға алынған диссиденттар [[Александр Гинзбург]], [[Юрий Орлов]] һәм [[Анатолий Щаранский]]ҙы яҡлап сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=66}}. Шул уҡ йылда башҡа христиан конфессиялары вәкилдәре менән бергә эҙәрлекләнгән христиандарға СССР-ҙан сығыу рөхсәтен талап итеп аслыҡ иғлан итә<ref name="ukrweekly">{{cite journal|author=Zenon Snylyk|title=Dissidents fast across USSR|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|journal=The Ukrainian Weekly|publisher=Ukrainian National Association|date=1977-10-09|volume=LXXXIV|issue=222|pages=2|language=en|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf |date=2023-09-26 }}</ref>. 1978 йылдың 20 декабрендә Перчаткин Находка почтаһынан АҠШ Президенты [[Джимми Картер]]ға Яңы йыл телеграммаһын ебәрергә тырыша, унда дини иреклектән мәхрүм ителгәндәргә иғтибар итеүҙе һорай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref name="nashaamerica"/><ref name="dementjev">{{cite book|author=Андрей Дементьев|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|location=Vladivostok|publisher=Russkij ostrov|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|language=ru|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf |date=2023-09-25 }}</ref>. 1979 йылдан башлап ул СССР-ҙан эмиграцияға китергә теләгән диндарҙар өсөн үҙәк булдырыу эшен етәкләй. 1980 йылда яңы ойошторолған «Совет пятидесятниктары сиркәүҙәренең эмиграция буйынса советы» ның секретары итеп һайлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1979 йылдың аҙағында ул АҠШ конгресына һәм хөкүмәтенә, шулай уҡ [[Канада]], [[Австралия]], [[Англия]], [[ГФР]], [[Франция]] һәм [[Италия]] хөкүмәттәренә йүнәлтелгән белдереү яҙа, унда совет ысынбарлығын, Коммунистар партияһының дингә ҡарашын һәм дини йолалар тураһындағы совет ҡануниәтен ентекләп һүрәтләй<ref name="nashaamerica" />. === Дәүләт тарафынан эҙәрлекләү һәм төрмәгә ултыртыу === Эмиграцияға ғариза биргән диндарҙар комитетының иң әүҙем ағзаһы булараҡ, ул совет властарының иғтибары аҫтына эләгә. уға һәм уның ғаиләһенә ҡаршы урындағы матбуғатта яла яғыу кампанияһы башлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1980 йылдың 21 авгусында Перчаткин Находкала ҡулға алына. 1981 йылдың март аҙағында<ref name="dtic">[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982]</ref> РСФСР енәйәт кодексының 190.1 статьяһы буйынса («Совет дәүләтен һәм йәмғиәт ҡоролошон яраҡһыҙлаған алдаҡ уйҙар таратыу») 2 йылға иркенән мәхрүм ителә<ref name="dtic"/>. [[Америка тауышы]] радиостанцияһы хәбәрҙәренә ярашлы, тикшереү һәм суд ваҡытында уға ҡаршы химик матдәләр (нейролептиктар) ҡулланыла, шунлыҡтан ул йыш аңын юғалта{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1982 йылдың авгусында азат ителгәс, ул эмиграция хоҡуғы өсөн көрәшен дауам итә. Әммә 1983 йылдың февралендә уны яңынан ҡулға алалар һәм һалҡын ҡоралды законһыҙ һаҡлаған өсөн, 218-се статья буйынса, 1,5 йылға төрмәгә ултырталар{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. === АҠШ-ҡа эмиграция һәм Лаутенберг төҙәтмәһе === 1987 йылда ул АҠШ конгресы өсөн «СССР-ҙа диндең хәле тураһында» темаһына доклад әҙерләй. Доклад конгреста уҡыла, һәм Перчаткин ул ваҡыттағы АҠШ дәүләт секретары [[Джордж Шульц]]{{sfn|Romanovič|2023}}, АҠШ Юғары суды баш судьяһы [[Уильям Ренквист]]{{sfn|Romanovič|2023}} һәм башҡа рәсми кешеләр менән осрашыуға саҡырыла. 1988 йылдың майында, АҠШ Президенты [[Рональд Рейган]] һәм совет лидеры [[Михаил Горбачёв]] Мәскәүҙә саммит үткәргәндә, Перчаткин совет протестанттары вәкиле булараҡ 40 кешенән торған делегация составында Беренсе леди [[Нэнси Рейган]] менән осрашыуға саҡырыла{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Был осрашыуҙа ул Рейганға һәм Горбачёвҡа дин иреклеген һәм СССР-ҙан тотҡарлыҡһыҙ күсеп китеү хоҡуғын талап иткән мөрәжәғәтнамә тапшыра. 1988 йылдың 26 июлендә Перчаткин ғаиләһе менән АҠШ-ҡа эмиграцияға китә{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1988 йылдың 4 авгусында ул [[АҠШ конгресы]]нда СССР-ҙа диндарҙарға ҡаршы [[геноцид]] тураһында телмәре менән сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}{{sfn|Gura|2018|p=173}}<ref name="photo">{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto - Boris Perchatkin|website=russiainphoto.ru|date=2023-09-26|language=ru}}</ref>, унан һуң конгресмендар, сенаторҙар һәм дипломаттар менән фекер алышыуҙар дауам итә{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Ошо тырышлыҡтар һөҙөмтәһендә<ref name="futornyj">{{cite journal|author=Виталий Футорный|title=25-летие начала исхода|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|journal=Diaspora. Slavjanskaja obščestvennaja gazeta|date=2013-08-11|volume=16|issue=15|pages=9|language=ru}}</ref> 1989 йылда [[Нью-Джерси]] штатынан демократ сенатор [[Фрэнк Лаутенберг]] исемендәге «Лаутенберг төҙәтмәһе» ҡабул ителә. Был закондың тәүге ун йылында АҠШ-та яҡынса 350 000 дини ҡасаҡ урынлаша{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Semjonova|2020}}, ә 2010 йылға уның менән файҙаланыусыларҙың дөйөм һаны яҡынса 1 миллионға етә{{sfn|Romanovič|2023}}. === АҠШ-та кеше хоҡуҡтарын яҡлау эшмәкәрлеге === АҠШ-та йәшәгәндә Перчаткин үҙенең шәхси веб-сайтын булдыра, унда ҡулға алыныуы, төрмәлә ултырыуы һәм эмиграция өсөн көрәше тураһында ентекләп яҙа{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref>{{cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Борис Перчаткиндың шәхси сайты|language=ru}}</ref>; шулай уҡ ARRC (American-Russian Relief Committee) христиан хоҡуҡ яҡлау ойошмаһын ойоштора{{sfn|Romanovič|2023}}<ref name="arrc">{{cite book|author=United States Congress Commission on Security and Cooperation in Europe|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC|year=2007|publisher=U.S. Government Printing Office|isbn=978-0-16-077910-7|language=en}}</ref>. Бынан тыш, ул «Утлы һуҡмаҡтар» ({{Lang-ru|Огненные тропы}}) исемле автобиографик китап баҫтырып сығара{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 2025 йылдың йәйендә Перчаткин һәм уның тарафдарҙары АҠШ Дәүләт департаментында һәм АҠШ-тың Халыҡ-ара дини иреклек буйынса комиссияһында (USCIRF) сығыш яһай, унда [[Украина]]ла һәм Рәсәйҙә пацифист христиандарҙың эҙәрлекләнеүе, уларҙы альтернатив граждандар хеҙмәтенән мәхрүм итеүҙәре, граждандарҙы мәжбүри мобилизациялауҙары һәм хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуҙан баш тартҡан өсөн ҡулға алыу, көс ҡулланыу һәм янауҙар менән осрашыуҙары тураһында иҫкәртә. Ошоға бәйле Перчаткин [[Uniting for Ukraine|U4U]] программаһы буйынса АҠШ-ҡа килгән Украина пацифист христиандары өсөн айырым иммиграция квотаһын билдәләү өсөн [[:ru:Лоббизм|лоббизм]] яһай<ref name="slavicsac">{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|author=SlavicSac|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|language=ru}}</ref>. == Иҫкәртмә == Билдәле совет диссиденты [[Андрей Сахаров]] 1981 йылда яҙған «Ғалимдарҙың яуаплылығы» эссеһында башҡа сәйәси тотҡондар араһында Борис Перчаткиндың исемен айырым атап үтә<ref name="sakharov">{{cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|website=sakharov.space|language=ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Библиография == * {{cite journal |last=Островская |first=O. П. |year=2017 |title=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг. |journal=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции |publisher=Дальневосточный юридический институт МВД РФ |url=https://web.archive.org/web/20230926080912/http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 |language=ru}} * {{cite journal |last=Гура |first=В. O. |year=2018 |title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр. |journal=Гілея: науковий вісник |issue=135 |pages=171—175 |issn=2076-1554 |language=uk}} * {{cite web |last=Семёнова |first=Виктория |year=2020 |title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США |website=usa.one |date=2020-01-03 |url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/ |language=ru}} * {{cite web |last=Романович |first=Михаил |year=2023 |title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен |website=spasenie.by |date=2023-09-26 |url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82 |language=ru}} == Тәшҡы һылтанмалар == * {{cite journal |last=Rowe |first=Michael |year=2008 |title=The Soviet pentecostal emigration movement |journal=Religion in Communist Lands |pages=337—339 |doi=10.1080/09637498308431098 |url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098 |language=en}} * {{cite journal |last=Wanner |first=Catherine |year=2010 |title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II |journal=Canadian-American Slavic Studies |volume=44 |pages=44—66 |doi=10.1163/221023910X512796 |url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml |language=en}} * [https://vgulage.name/authors/perchatkin-boris-georgievich/ Воспоминание о ГУЛАГ е и их авторы. Перчаткин Борис Георгиевич] [[Категория:1946 йылда тыуғандар]] [[Категория:Хоҡуҡ һаҡлаусылары]] n42nfqg4j6fdle5r5m1kas5m1094d4f 10 201623 1307883 2026-10-29T18:45:41Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: CH.ZG.Walchwil Walchwilerberg Heumoosegg 2016-10-30 OrigX-R gp.jpg 1307883 wikitext text/x-wiki CH.ZG.Walchwil Walchwilerberg Heumoosegg 2016-10-30 OrigX-R gp.jpg sv627qp5mo11l6gu9yicpjpn4cy1i5u