Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 12722 1307918 1304454 2026-10-30T16:59:44Z Айсар 10823 /* Билдәле шәхестәре */ аныҡлаштырыу, күренеште төҙәтеү 1307918 wikitext text/x-wiki {{БМ|Баҡай}} {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Баҡай |оригинальное название = {{lang-ru|Бакаево}} |герб = |флаг = |lat_deg = 55.030287 |lon_deg = 55.034415 |CoordAddon = source:yandexmaps_type:city_region:RU-BA |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Башҡортостан |регион в таблице = Башҡортостан |вид района = Муниципаль район |район = Кушнаренко районы |район в таблице = |вид поселения = Ауыл советы |поселение = Баҡай ауыл Советы (Кушнаренко районы) |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава =Шамиль Камилович Асмандияров |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = {{ Население | Бакаево (Кушнаренковский район) | тс }} |год переписи = {{ Население | Бакаево (Кушнаренковский район) | г }} |плотность = |агломерация = |милли состав = татарҙар, башҡорттар |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 452244 |почтовые индексы = |телефонный код = |цифровой идентификатор = 80240810001 |категория в Commons = |сайт = |изображение = }} '''Баҡай''' ({{lang-ru|Бакаево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Кушнаренко районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 446 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452244, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80240810001. == Халыҡ һаны == {{ Население | Бакаево (Кушнаренковский район) }} ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәтенә ярашлы күпселек  [[татарҙар]] (57 %) һәм [[башҡорттар]] (41 %) йәшәй<ref name='2002F'/>. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Кушнаренко]]): 25 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Өфө]]): 83 км == Тарихы == [[Баҡай ауыл Советы (Кушнаренко районы)|Баҡай ауыл Советы]] үҙәге. Район үҙәгенән көньяҡ‑көнбайышта 25 саҡрым һәм Өфө тимер юл станцияһынан 83 саҡрым алыҫлыҡта [[Сәрмәсән]] йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылға XVIII башында [[Ҡазан даруғаһы]] Дыуанай улусы башҡорттары нигеҙ һала. Тәүге төпләнеүсе Баҡай Төмәтов исеме менән аталған. 1716—1717 йылдарҙа керҙәшлек килешеүҙәре буйынса ауылға [[мишәрҙәр]] һәм яһаҡлы татарҙар килеп урынлаша. 1795 йылда 30 йортта — 186 кеше, 1865 йылда 152 йортта — 849 кеше йәшәй. Ауыл халҡы игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгән. Улус идараһы, мәсет, училище, 2 һыу тирмәне булған. 1906 йылда Баҡай исеме менән ике ауыл теркәлгән: 1‑се Баҡайҙа 560 кеше йәшәгән, мәсет, һыу тирмәне, мөгәзәй, 2‑се Баҡайҙа — 834 кеше, мәсет, урыҫ‑башҡорт мәктәбе, 3 бакалея кибете, мөгәзәй булған, улус идараһы урынлашҡан, йәрминкәләр уҙғарылған. 1920 йылда 1-се Баҡайҙа 562 мишәр йәшәй, 2-се Баҡайҙа — 990 башҡорт йәшәй, 1930 йылдан бергә иҫәпкә алыналар. Халҡы: 1906 йылда — 1394 кеше; 1920 йылда—1552 кеше; 1939 йылда — 1667 кеше; 1959 йылда —1050 кеше; 1989 йылда — 647 кеше; 2002 йылда — 541 кеше; 2010 йылда — 446 кеше. Татарҙар, башҡорттар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, китапхана бар<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/91857/ Башҡорт энциклопедияһы /Баҡай, Кушнаренко районындағы ауыл ]</ref><ref>{{ИСДБ|страница =378}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Мортазина Миләүшә Ғәли ҡыҙы]] (27.05.1926), вокал буйынса педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. * [[Янбулатова Рәғиҙә Сәйетғәли ҡыҙы]] (28.12.1915—13.10.1997), [[башҡорт]] [[СССР|совет]] театр актёры, шағир, драматург һәм тәржемәсе. 1938 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы, 1957 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған (1949) һәм халыҡ (1954), РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1955) артисы. * [[Вәлиев Абдулла Хәбибулла улы]] ([[23.02.1922—24.01.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, уҡсылар полкының танкыға ҡаршы мылтыҡ тоҫҡаусыһы, рядовой. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). * [[Ган Тамара Оскаровна]] (1.02.1950), химик-технолог-ғалим, техник фәндәр докторы (1992), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1989)<ref>{{БЭ2013|83774|Ган Тамара Оскаровна}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|91857}}{{V|20|05|2021}} * {{ИСДБ|страница =378}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Кушнаренко районы ауылдары}} [[Категория:Кушнаренко районы ауылдары]] 1nnwu79fkxke6yfc1964li7owyp1nj0 1307919 1307918 2026-10-30T17:01:01Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1307919 wikitext text/x-wiki {{БМ|Баҡай}} {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Баҡай |оригинальное название = {{lang-ru|Бакаево}} |герб = |флаг = |lat_deg = 55.030287 |lon_deg = 55.034415 |CoordAddon = source:yandexmaps_type:city_region:RU-BA |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Башҡортостан |регион в таблице = Башҡортостан |вид района = Муниципаль район |район = Кушнаренко районы |район в таблице = |вид поселения = Ауыл советы |поселение = Баҡай ауыл Советы (Кушнаренко районы) |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава =Шамиль Камилович Асмандияров |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = {{ Население | Бакаево (Кушнаренковский район) | тс }} |год переписи = {{ Население | Бакаево (Кушнаренковский район) | г }} |плотность = |агломерация = |милли состав = татарҙар, башҡорттар |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 452244 |почтовые индексы = |телефонный код = |цифровой идентификатор = 80240810001 |категория в Commons = |сайт = |изображение = }} '''Баҡай''' ({{lang-ru|Бакаево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Кушнаренко районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 446 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452244, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80240810001. == Халыҡ һаны == {{ Население | Бакаево (Кушнаренковский район) }} ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәтенә ярашлы күпселек  [[татарҙар]] (57 %) һәм [[башҡорттар]] (41 %) йәшәй<ref name='2002F'/>. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Кушнаренко]]): 25 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Өфө]]): 83 км == Тарихы == [[Баҡай ауыл Советы (Кушнаренко районы)|Баҡай ауыл Советы]] үҙәге. Район үҙәгенән көньяҡ‑көнбайышта 25 саҡрым һәм Өфө тимер юл станцияһынан 83 саҡрым алыҫлыҡта [[Сәрмәсән]] йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылға XVIII башында [[Ҡазан даруғаһы]] Дыуанай улусы башҡорттары нигеҙ һала. Тәүге төпләнеүсе Баҡай Төмәтов исеме менән аталған. 1716—1717 йылдарҙа керҙәшлек килешеүҙәре буйынса ауылға [[мишәрҙәр]] һәм яһаҡлы татарҙар килеп урынлаша. 1795 йылда 30 йортта — 186 кеше, 1865 йылда 152 йортта — 849 кеше йәшәй. Ауыл халҡы игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгән. Улус идараһы, мәсет, училище, 2 һыу тирмәне булған. 1906 йылда Баҡай исеме менән ике ауыл теркәлгән: 1‑се Баҡайҙа 560 кеше йәшәгән, мәсет, һыу тирмәне, мөгәзәй, 2‑се Баҡайҙа — 834 кеше, мәсет, урыҫ‑башҡорт мәктәбе, 3 бакалея кибете, мөгәзәй булған, улус идараһы урынлашҡан, йәрминкәләр уҙғарылған. 1920 йылда 1-се Баҡайҙа 562 мишәр йәшәй, 2-се Баҡайҙа — 990 башҡорт йәшәй, 1930 йылдан бергә иҫәпкә алыналар. Халҡы: 1906 йылда — 1394 кеше; 1920 йылда—1552 кеше; 1939 йылда — 1667 кеше; 1959 йылда —1050 кеше; 1989 йылда — 647 кеше; 2002 йылда — 541 кеше; 2010 йылда — 446 кеше. Татарҙар, башҡорттар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, китапхана бар<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/91857/ Башҡорт энциклопедияһы /Баҡай, Кушнаренко районындағы ауыл ]</ref><ref>{{ИСДБ|страница =378}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Мортазина Миләүшә Ғәли ҡыҙы]] (27.05.1926), вокал буйынса педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. * [[Янбулатова Рәғиҙә Сәйетғәли ҡыҙы]] (28.12.1915—13.10.1997), [[башҡорт]] [[СССР|совет]] театр актёры, шағир, драматург һәм тәржемәсе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған (1949) һәм халыҡ (1954), РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1955) артисы. * [[Вәлиев Абдулла Хәбибулла улы]] ([23.02.1922—24.01.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, уҡсылар полкының танкыға ҡаршы мылтыҡ тоҫҡаусыһы, рядовой. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). * [[Ган Тамара Оскаровна]] (1.02.1950), химик-технолог-ғалим, техник фәндәр докторы (1992), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1989)<ref>{{БЭ2013|83774|Ган Тамара Оскаровна}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|91857}}{{V|20|05|2021}} * {{ИСДБ|страница =378}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Кушнаренко районы ауылдары}} [[Категория:Кушнаренко районы ауылдары]] pniyodb265dtw0107d1lsqhw6s8xs7d 0 30175 1307915 1107063 2026-10-30T16:47:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307915 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Тойченталь |төп исеме = Teutschenthal |ил = Германия |герб = DE-ST_15-0-88-365_Teutschenthal_COA.png |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 27|lat_sec 0 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 48|lon_sec = 0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = 5 район |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Андре Херцог |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 53,32 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 121 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 14105 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 6179 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = SK |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 88 365 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.gemeinde-teutschenthal.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Тойченталь''' ({{lang-de|Teutschenthal}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 14105 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 53,32 км². Диңгеҙ кимәленән 121 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6179 һәм автомобиль коды — SK. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20170701155741/http://www.gemeinde-teutschenthal.de/ Рәсми сайт]. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} 5clxbu29gokyju1ja7u46hbaioow9z3 0 50354 1307943 1251703 2026-10-31T00:49:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307943 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Христофор Колумб |оригинал имени = Cristoforo Colombo |изображение = Christopher Columbus .PNG |размер = 200px |описание = Посмертный портрет кисти [[Себастьяно дель Пьомбо]] |имя при рождении = |род деятельности = [[Диңгеҙ гиҙеүсе]] |дата рождения = 27.10.1451 |место рождения = {{ТУ|Генуя республикаһы|Италияла}} |гражданство = |дата смерти = 20.5.1506 |место смерти = {{ВБУ|Вальядолид|Испанияла}}, [[Испания]] |отец = Доменико Коломбо |мать = Сузанна Фонтанаросса |братья, сёстры = [[Бартоломео Колумб]] |супруга = Фелиппа Монис де Палестрелло |дети = [[Диего Колумб]], <br>[[Фернандо Колумб]] |награды и премии = }} '''Христофо́р Колу́мб''' ({{lang-it|Cristoforo Colombo}}, {{lang-es|Cristóbal Colón}}, {{lang-la|Christophorus Columbus}}; [[1451 йыл]]дың көҙө, [[Генуя республикаһы]] — {{Дата смерти|20|5|1506}}, [[Вальядолид]], [[Испания]]) — сәйәхәтсе,Испания диңгеҙсеһе, Италияла тыуған, 1492 йылда Европа өсөн [[Америка]]ны аса. Колумб беренселәрҙән булып Төньяҡ ярымшарҙың [[Атлантик океан]]дағы субтропик һәм тропик һыҙатын үтә һәм [[Кариб диңгеҙе]]ндә йөрөй. Ул [[Көньяҡ Америка|Көньяҡ]] һәм [[Үҙәк Америка]]ны тикшереүҙе башлай. [[Ҙур Антил утрауҙары]]н, [[Багам утрауҙары]]ның үҙәк өлөшөн, [[Бәләкәй Антил утрауҙары]]н (Доминикиҙан алып, Виргин утрауҙарынаса) аса. Шулай уҡ ул Кариб диңгеҙенең ваҡ утрауҙарын һәм Көньяҡ Американың [[Тринидад (утрау)|Тринидад]] утрауҙарын да күрә. Колумбты Американы асыусы тип атарға ла була. Сөнки бығаса Төньяҡ Америкаға сәйәхәт иткән Исландия викингтары сәйәхәте тураһында хәбәр ителмәй һәм сығанаҡтар булмай. '''Колумб Америкаға барлығы 4 тапҡыр сәйәхәт ҡыла:''' * Беренсеһе ([[2 август]] [[1492]] — [[15 март]] [[1493]]). * Икенсеһе([[25 сентябрь]] 1493 — [[11 июнь]] [[1496]]). * Өсөнсө тапҡыр ([[30 май]] [[1498]] — [[25 ноябрь]] [[1500]]). * Дүртенсе тапҡыр ([[9 май]] [[1502]] — ноябрь [[1504]]). == Биографияһы == === Христофор Колумбтың йәш сағы === [[Файл:Landing of Columbus (2).jpg|right|260px|thumb| [[Вандерлин, Джон|Д. Вандерлин]] картинаһы. Колумбтың Америкаға килеүе]] Колумб Италиялағы Генуя ҡалаһында тыуған. Уның атаһы Доменико Коломбо (Domenico Colombo), әсәһе — Сузанна Фонтанаросса (Susanna Fontanarossa) була. Испан телендә уның исеме — '''''Кристо́баль Коло́н''''', ләкин Көнсығыш Европа славян халыҡтарында, шулай уҡ башҡа ҡайһы бер халыҡтарҙа уны Христофор Колумб (''Christophor'' Χριστόφορος тигән грек исеменән) тип атайҙар. [[Италия]]ла һәм [[Испания]]ла алты ҡала Колумбтың тыуған ҡалаһы исеменә дәғүә итә. Колумб портреттары ул үлгәндән һуң эшләнгән. Бартоломе де Лас Касас —1493 йылда Колумбты күргән кеше уны ошолай тип һүрәтләй: <blockquote> Оҙон буйлы, буйы уртасанан бейегерәк, оҙонса һәм күңелгә ятышлы йөҙлө,бөркөт танаулы, һорғолт зәңгәр күҙле, аҡ тәнле, бер аҙ ҡыҙғылт, йәш сағында һаҡалы менән мыйығы ерәнһыу булған, ләкин хеҙмәт итә торғас ағарған. </blockquote> Павия университетында уҡыған. [[1470 йыл]] тирәһендә диңгеҙсе ҡыҙы Фелипа Монис де Палестреллоға өйләнә. [[1472]] йылға тиклем Колумб [[Генуя]]ла,[[1472]] йылдан —Савонала йәшәй. 1470 йылдарҙан сауҙа экспедицияларында ҡатнаша. [[1474]] йылда астроном и географ [[Тосканелли, Паоло|Паоло Тосканелли]] Колумбҡа хатында [[Һиндостан]]ға көнбайышҡа табан диңгеҙ аша тиҙерәк барып етеп була тигән фекерҙе еткерә. Шул ваҡытта уҡ Колумб Индияға диңгеҙ аша барып етеү уйы менән яна башлағандыр тиҙәр. Ерҙең ҙурлығы тураһында Колумб епископ Пётр де-Аллиаконың ''Imago Mundi'' (лат. Картина Мира, 1410) китабына ышанып яңғылыш фекер йөрөткән тиҙәр<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Spain/XV/1480-1500/Kolumb/brief_kat_korol.htm Письмо Католическим королям Изабелле и Фердинанду о результатах третьего путешествия]</ref><ref>[http://www.bibliotekar.ru/4-1-79-pomory-shpicbergen/10.htm Путешествия Колумба. Лас-Касас. Письма и карта Тосканелли]</ref>. Тосканелли картаһы буйынса сәйәхәт юлы оҙонлоғон иҫәпләп, ул Канар утрауҙары аша барыу иң ҡулай тигән уйға килә,уныңса был утрауҙарҙан [[Япония]]ға тиклем биш мең километр ҡала. [[Файл:Atlantic Ocean, Toscanelli, 1474.jpg|thumb|300px|right|Тосканелли картаһы һәм хәҙерге карта. Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка асыҡ зәңгәр төҫтә]] [[1476 йыл]]да Колумб [[Португалия]]ға күсеп килә,бында ул туғыҙ йыл йәшәй. [[1477]] йылда Колумб [[Англия]], [[Ирландия]] һәм [[Исландия]]ға барып килә, шул саҡта ул исланд диңгеҙселәренең көнбайышҡа сәйәхәте тураһында ишеткәндер тиҙәр. Был осорҙа ул 1482 йылда Диогу де Азамбужа экспедицияһы составында Гвинея ҡултығына сәйәхәт ҡыла (португалдар Ганала Эльмина ҡәлғәһен төҙөй). 1475—1480 йылдарҙа ул башта тыуған Генуя ҡалаһы хөкүмәте һәм сауҙагәрҙәренә көнбайышҡа экспедиция ойошторорға тәҡдим итеп хаттар яҙа. Ләкин яуап булмай. [[1483]] йылда ул Португалияның яңы короле Жуан II ошо уҡ проектты тәҡдим итә.Король башта икеләнһә лә, бер аҙҙан ентекләп өйрәнеп, бынан баш тарта. [[1485 йыл]]да Колумб улы Диего менән Испанияға ҡасып китә. 1485—1486 йыл ҡышын ул Санта-Мария-де-ла-Рáбида монастырендә йәшәй. Монастырь башлығы Хуан Перес де Марчена уның идеяһын королеваның шәхси руханийы {{Не переведено 3|Эрнандо де Талавераға||es|Hernando_de_Talavera}} еткерешә. 1486 йылдың ҡышында Колумбты Толедо архиепискобы, Испанияның бөйөк кардиналы Педро Гонсалес де Мендоса менән таныштыралар, кардинал уға Испанияның католик королдәре Фердинанд менән Изабелла һарайына эләгергә ярҙам итә. Колумбтың проектын өйрәнеү өсөн Талавера етәкселегендә комиссия төҙөлә, ләкин хатта дүрт йылдан һуң да бер төрлө лә ҡарарға килмәй. 1488 йылдың 20 апрелендә Колумб Португалия короленең уны кире үҙ иленә саҡырып яҙған хатын ала. Шул уҡ йылда Колумб Англия короле Генрих VII хат яҙа, король үҙ яуабында сәйәхәтсегә бер ни ҙә вәғәҙә итмәй. [[Файл:Granada isabel la catolica.jpg|thumb|left|180px|Изабелла Кастильская менән Христофор Колумб. [[Гранада]]лағы һәйкәл]] [[1491]] йылда Севильяла Колумб яңынан Фердинанд һәм Изабелла менән осраша. Испания королдәре был проект тураһында ғәрәптәр менән һуғыш (Реконкиста) тамамланғас Колумб яңынан һөйләшергә һүҙ бирә. Колумб бай магнат, йөҙ сауҙа карабы хужаһы герцог Медина-Сидонияға үҙ проектын тәҡдим итә. [[1492]] йылдың ғинуарында христиандар Гранаданы ала. Колумб Испания короле менән яңынан осраша һәм яңы асҡан ерҙәрҙә үҙен вице-король тип билдәләүҙе, «Донъя океаны адмиралы» титулын биреүҙе талап итә, король быға риза булмай, бер аҙҙан Санта-Феға (Гранада) китә. 1492 йылдың февралендә Колумб Кордоваға китә, тиҙҙән [[Франция]]ға китергә йыйына башлай. Көтмәгәндә королева Изабелла Колумбтың идеяһын хуплап сыға. Ул үҙен Католик королеваһы тип иғлан итә, уны Колумбтың проектында бигерәк тә [[Ғосман империяһы]]на көтөлмәгән яҡтан һөжүм итеү, [[Палестина]]лағы христиандар өсөн изге ерҙәрҙе һәм ҡомартҡыларҙы кире яулап алыу мөмкинлеге ҡыҙыҡһындыра<ref>{{книга|автор=Абрамов В. Я.|заглавие=Христофор Колумб. Его жизнь и путешествия: Биографический очерк|ответственный=|ссылка=https://books.google.ru/books?id=w4wY2zoRhdwC&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q=гроб_господень&f=false|место=СПб.|издательство=Типография Ю. Н. Эрлих|год=1891|том=|страниц=|страницы=7|isbn=|ref=}}</ref>.Изабелла "Христостың табуты"н (Храм Гроба Господня) мосолмандарҙан азат итеү уйы менән яна башлай. Фердинанд (Арагон) менән Изабелла (Кастилия королеваһы) Испания королдәре булып танылһа ла, улар һәр береһе үҙ короллеген һәм финанс азатлығын һаҡлап ҡала, шуға күрә Колумб экспедицияһына Изабелла аҡса табырға ярҙам итергә була (яңы тамамланған һуғыштан һуң уларҙың ҡаҙнаһы буш була). 1492 йылдың 17 апрелендә королдәр Фердинанд менән Изабелла Колумбҡа һәм уның вариҫтарына «дон» титулын (дворян) бирә, экспедиция уңышлы тамамланған хәлдә уға «Донъя океаны адмиралы» исемен һәм асылған ерҙәрҙә вице-король титулын бирергә вәғәҙәләй, был титулдар уның вариҫтарына ла күсергә тейеш була. Ләкин экспедиция өсөн кәрәкле аҡсаны Колумб [[Кастилия]]ла йыйылып бөтмәгән һалым иҫәбенә табырға тейеш була. Бынан тыш, королева кеҫәһендә бер тин дә булмаған Колумб бөтә сығымдарҙың һигеҙҙән бер өлөшөн үҙе ҡапларға тейеш тигән талапты ҡуя. Колумбҡа Мартин Алонсо Пинсон ярҙамға килә. Экспедицияла ҡатнашырға тейешле «Пинта» — уның карабы була, уны Пинсон үҙ иҫәбенә әҙерләй; икенсе карап өсөн Колумбҡа аҡса биреп тора. Шулай итеп, Колумб королева менән килешкәнсә үҙ өлөшөн индерә. === Экспедициялары === [[Файл:The Four Voyages of Columbus 1492-1503 - Project Gutenberg etext 18571.jpg|thumb|250px|Колумбтың дүрт экспедиция картаһы]] 1492−1504 йылдар араһында Христофор Колумб дүрт экспедиция ойоштора, уларҙы караптағы борт журналында һүрәтләп бара. Журналдың төп нөсхәһе һаҡланмаған, Бартоломе де лас Касас журналдың күсермәһен алып ҡала. Был күсермә беҙҙең көндәргәсә һаҡланған, уның буйынса был сәйәхәттәрҙә ниҙәр булғанын белергә мөмкин. ==== Беренсе экспедиция ==== [[Файл:Columbus1.PNG|thumb|left|300px|Тәүге экспедиция]] Беренсе экспедицияға Колумб өс карап әҙерләй — «[[Санта-Мария (каракка)|Санта-Мария]]» караккаһын (флагман, хужаһы һәм капитаны -Кантабриянан Хуан де ла Коса), «[[Пинта (корабль)|Пинта]]» (карап хужаһы һәм уның капитаны Мартин Алонсо Пинсон) һәм өсөнсөһө- «Нинья». "Нинья"ның каптианы — Висенте Яньес Пинсон, маэстре һәм карап хужаһы — {{нп2|Ниньо, Хуан|Хуан Ниньo|es|Juan Niño}} Был флотилияла 100 кеше була. Европа кешеләре тәү башлап Кариб диңгеҙендәге [[Гуанахани]] утрауҙарына (Багам), Эспаньола (Гаити), Хуана (Куба). Был экспедиция Испанияның Яңы донъяға экспансияһының башы була. Тарихсылар һаман да Колумб 1492 йылдың 12 октябрендә асҡан «[[Гуанахани]]» (урындағы кешеләр телендәге исеме), йәки испанса «Сан-Сальвадор» ниндәй утрау икәнен асыҡлай алмай: Уотлинг йәки Самана-Ки утрауымы тип бәхәсләшә. Ләкин был Багам утрауҙарының береһе булыуына бер кем дә шикләнмәй. Христофор Колумб был яңы ерҙәрҙе Көнсығыш Азия тип иҫәпләй ([[Ҡытай]], Япония йәки Һиндостан). Европала яңы асылған ерҙәрҙе бик оҙаҡ ваҡыт [[Вест-Индия]] тип йөрөтә, «Көнбайыш Һиндостан». Һиндостан менән [[Индонезия]] [[Европа]]ла бер нисә быуат [[Ост-Индия]] тип йөрөтөлә («Көнсығыш Һиндостан»). [[Файл:Santa-Maria.jpg|thumb|210px|Колумбтың «Санта-Мария» караккаһы копияһы]] ===== Сәйәхәт хронологияһы ===== [[Файл:Columbus Taking Possession.jpg|thumb|250px|Колумб үҙе асҡан ерҙәрҙе Испания короле милке тип иғлан итә. 1893 йылда төшөрөлгән һүрәт.]] * [[1492 йыл]], 3 август — Колумб караптары [[Палос-де-ла-Фронтера]] ҡалаһы портынан сығып, көнбайышҡа табан юл тота. * 16 сентябрь — караптар көнбайышҡа таба барыуын дауам итә, тик өс ай буйы диңгеҙҙә ниндәйҙер йәшел үҫемлектәр күренә. Шулай итеп, Саргасс диңгеҙе асыла. * 7 октябрь — Японияны «үтеп киткәнбеҙ» тип ҡурҡҡан команда караптарҙың курсын көнбайыш- көньяҡ-көнбайышҡа үҙгәртеүҙе талап итә. * 12 октябрь —төнгө икелә матрос Родриго де Триана («Пинта» карабында) ер күреүе тураһында хәбәр итә. * 13 октябрь — Колумб матростары менән был ергә төшә һәм Кастилия байрағын ҡаҙай, был ер менән идара итә башлауын рәсми акт менән теркәп ҡуя. Был утрауҙы ул Сан-Сальвадор тип атай ([[Гуанахани]]). Уның координаттары — 24° с. ш. и 74°30′ з. д. Бындағы йәшәгән кешеләр (аравакиҙар булған тиҙәр) шыр-яланғас йөрөй, тәндәренә тик төрлө һүрәттәр генә төшөрә. Улар тимер ҡоралдарҙы бөтөнләй белмәй, ҡырҡ кеше һыйышлы кәмәләр төҙөй белгән. Колумбҡа улар «кипкән япраҡ» — тәмәке (табак) бүләк итә. Колумб өмөт иткәнсә бында алтын ятҡылығы булмай. Алты аравакиҙы үҙҙәре менән китергә мәжбүр итәләр, улар Колумбҡа ары юлды күрһәтеп бара. Ике аҙна буйы экспедиция көньяҡҡа табан бара, Багам утрауҙарын аса. Бында кешеләр мамыҡ ептәрҙән туҡылған кейем кейә. Испандар бында [[гамак]]тар күрә, [[Куба]] утрауы тураһында белә. * 28 октябрь, 1492 йыл — Колумб Кубаның төньяҡ-көнсығышындағы Бариэй бухтаһында туҡтай, 76° з. д. Ул көньяҡ-көнсығыш Азияға барып еттем тип уйлай. Ләкин байлыҡ көҫәгән испандар алтын да, тәмләткестәр ҙә, ҙур ҡалалар ҙа тапмай. Бындағы кешеләр ағас ботаҡтары, ҡамыштан эшләнгән өйҙәрҙә йәшәй, [[мамыҡ]], [[картуф]], [[тәмәке]] (табак) һәм [[кукуруз]] (маис) үҫтерә. Ҡытайҙың иң ярлы еренә барып еткәнмен тип уйлап, көнсығышҡа табан, уның уйынса, [[Япония]]ға юл ала. * 13 ноябрь — Колумб ерле кешеләрҙән алтынға бай утрау барлығын белә * 20 ноябрь — "Пинта"ның каптианы үҙ командаһы мнән Колумбты ташлап китә, бер аҙҙан Гаити утрауын аса. Ҡалған ике карап көнсығышҡа табан юлын дауам итә. * 6 декабрь — Колумб Гаити утрауын аса, уны Эспаньола тип атай. * 25 декабрь — «Санта-Мария» рифкә ултыра. Гаити утрауында [[Ла-Навидад]] (Рождество) фортына нигеҙ һалына. Колумб 39 диңгеҙсеһен ҡалдырып китә. Юлда Колумб "Пинта"ны күрә, ике карап көнсығышҡа табан юлды дауам итә.Ҡот осҡос дауыл башлана. * 18 февраль, 1493 йыл- «Нинья» Санта-Мария (Азор утрауҙары) утрауына туҡтай. [[Файл:WC Delacroix,Eugene The Return of Christopher Columbus.jpg|thumb|left|210px|« Христофор Колумбтың кире ҡайтыуы», рәссам- [[Делакруа, Эжен|Эжен Делакруа]]]] * 9 март, 1493 йыл — Колумб Европаға «Нинья» карабында әйләнеп ҡайта. Лиссабонда король Жуан II Колумбты кенәз тип ҡаршы ала. * 15 март — «Нинья» һәм «Пинта» Испанияға ҡайта. Колумб үҙе менән бығаса күрелмәгән кешеләрҙе(уларҙы Еврпоала индеецтар тиҙәр), бер аҙ алтын, бығаса Европа белмәгән үҫемлек, емеш һәм ҡош ҡанаттарын алып ҡайта. ==== Донъяны бүлешеү ==== [[1452]]—[[1456]] йылдарҙа Рим папалары Николай V һәм Каликст III [[Португалия]]ға Бохадор морононан көньяҡтараҡ һәм көнсығыштараҡ асылған бөтә ерҙәргә хоҡуҡ бирә («һиндтәргә тиклем»). Христофор Колумбтың кире әйләнеп ҡайтыуы, "Көнбайыш Һиндостан"ды асыуы ([[Вест-Индия]]) Португалияны хәүефкә һала. Кастилия был ерҙәрҙе асыусы булараҡ, уларҙы үҙ милке тип иҫәпләй. Был бәхәсте тик Рим папаһы ғына хәл итә ала. [[1493]] йылдың 3 майында Рим папаһы [[Александр VI]] Йәшел морондан меридиан буйлап 100 лига (4828,03 км) көнбайыштараҡ ятҡан ерҙәрҙе Кастилияныҡы, ә көнсығыштараҡ ятҡанын — Португалияныҡы тип иғлан итә. Папаның ҡарары нигеҙендә Испания менән Португалия [[Тордесильяс килешеүе]]н төҙөй (1494 йылдың 7 июне). ==== Икенсе экспедиция ==== [[Файл:Columbus2.PNG|thumb|left|300px|Вторая экспедиция]] Колумбтың икенсе флотилияһында инде 17 карап була. Флагманы — «Мария-Галанте» (200 т һыйышлы). Экспедицияла 1500—2500 тирәһе кеше ҡатнаша. Был юлы караптарҙа диңгеҙселәр генә түгел, монахтар, руханиҙар, чиновниктар, хеҙмәттәге дворяндар, король ярандары ла була. Был юлы улар үҙҙәре менән хужалыҡта кәрәк булырҙай ат, ишәк, һыйыр малы һәм сусҡалар, винград үҫентеләрен, ауыл хужалығы културалары орлоҡтарын да ала. Был экспедиция һөҙөмтәһендә [[Гаити (остров)|Эспаньола]] тулыһынса испандар ҡулына күсә, ерле халыҡ тулыһынса юҡ ителергә тейеш була. [[Санто-Доминго]] ҡалаһына нигеҙ һалына, Вест-Индияға иң уңайлы булған юл билдәләнелә. Кесе Антиль, Виргин, [[Пуэрто-Рико]], [[Ямайка]] утрауҙары асыла, Кубаның көньяҡ өлөшө тулыһынса тиерлек тикшерелеп бөтә. Колумб һаман да Һиндостанға барып еткәненә ышана. [[1496 йыл]]дың 11 июнендә Христофор Колумб Испанияға ҡайта. Ул Эспаньоланың уртаһында Соломон батша өсөн алтын табыу урыны булған Офир тигән ил бар, тип һөйләй. Бынан тыш, Колумб яңы асылған ерҙәргә Испания төрмәләрендә ултырған енәйәтселәрҙе ебәрергә тәҡдим итә. Беренсенән, был Испанияны енәйәтселәрҙән ҡотҡара, икенсенән, уларҙы ашатыуға киткән сығымдарҙы кәметә, өсөнсөнән, экспедицияларҙы хәтәр ҡыйыу «кеше материалы» менән тәьмин итә. ==== Өсөнсө экспедиция ==== [[Файл:Columbus3.PNG|thumb|left|300px|Третья экспедиция]] Өсөнсө экспедиция өсөн аҡса бик аҙ табыла, шуға күрә экспедицияға алты бәләкәй карап һәм 300 яҡын кеше китә , командаларға хатта Испания төрмәләрендә ултырған енәйәтселәрҙе лә алалар. [[1498 йыл]]дың 30 майында флотилия Гвадалквивир йылғаһы тамағынан сығып, көнбайышҡа юл ала. Был юлы Колумб алтынды көньяҡтараҡ эҙләргә була. Йерро утрауынан (Канар утрауҙары) өс карап Эспаньолаға табан китә,ҡалған өсөһөн ул Йәшел моронға алып китә, унан көньяҡ-көнбайышҡа табан юл тора. Караптар 9°30′ с. ш. хәтле көньяҡҡа табан, шунан көнбайышҡа табан йүнәлә. 31 июлдә [[Тринидад (остров)|Тринидад]] утрауы асыла. Колумб уны көньяҡлап үтә, [[Ориноко (река)|Ориноко]] йылғаһы менән [[Пария (залив)|Пария]] ҡултығын ул ике аҙна тирәһе тикшерә, шунан сирле булыу сәбәпле Санто-Домингоға китә. 20 августта Колумб Эспаньолаға килеп етә, бында колонистар Х.Колумбтың ҡустыһы Бартоломеға ҡаршы баш күтәргән була. Колумб ҙур ер участкалары алған колонистарға ерле халыҡты (индеецтарҙы) ({{lang-es|repartimiento}} ҡолға әүерелдәрергә рөхсәт бирә. Испания королдәре Фердинанд менән Изабелла яңы колонияларҙан бер ниндәй ҙә килем алмай тиерлек. Ә Португалия сәйәхәтсеһе [[Васко да Гама]] [[Һиндостан]]ға диңгеҙ юлын аса (1498) һәм тыуған иленә тәмләткестәр тейәп ҡайтып төшә. Шулай итеп, Колумб Һиндостанды асмағаны асыҡлана. [[1499 ]] йылда Колумбтың яңы ерҙәр асыуға алған монополия хоҡуғы бөтөрөлә, [[1500 йыл]]да Католик королдәре Эспаньолаға Франсиско де Бобадильяны ебәрә. Бобадилья Христофор Колумбты туғандары менән бергә ҡулға ала һәм Испанияға ебәрә. Бик ауырлыҡ менән финансистар Колумбты королдәр алдында аҡлауға ирешә. ==== Дүртенсе экспедиция ==== [[Файл:Columbus4.PNG|thumb|left|300px|Четвёртая экспедиция]] Христофор Колумбтың барыбер үҙе асҡан ерҙәр аша Көньяҡ Азияға барып етергә өмөтө була. Куба янында ул Кариб диңгеҙе аша көнбайышҡа аҡҡан бик көслө ағымды күҙәтә. Король тағы бер экспедиция ойошторорға рөхсәт бирә. Дүртенсе экспедицияға Колумб ҡустыһы Бартоломео менән 13 йәшлек улы Эрнандоны ала. Был сәйәхәте ваҡытында [[Куба]]нан көнбайышта Үҙәк Америка ерҙәрен аса. Был материктың Атлантик океанды Көньяҡ диңгеҙҙән айырып торғанын аңлай. Был турала уға индеецтар һөйләй. Бынан тыш Колумб беренсе булып Көньяҡ диңгеҙ ярында йәшәгән халыҡтар тураһында хәбәр итә. == Хәтер == [[Файл:Памятник Х. Колумбу в Барселоне (Испания).jpg|мини|Христофор Колумб һәйкәле. Барселона (Испания)]] Колумб тураһында фильмдар: * «Христофор Колумб» (''Christopher Columbus'', 1949), Англия * «Христофор Колумб» (''Christopher Columbus'', 1985),Италия сериалы * «[[Христофор Колумб: Завоевание Америки|Христофор Колумб: Открытие]]» (''Christopher Columbus: The Discovery'', 1992),Англия-АҠШ-Испания * «[[1492: Завоевание Рая]]» (''1492: Conquest of Paradise'', 1992), Англия, АҠШ, Испания, Франция. Генуяла Колумбтың йорт-музейы бар. Колумбҡа түбәндәге ҡалалрҙа һәйкәл ҡуйылған: Барселона, Мадрид, Бремерхафен, Генуя, Рапалло, Буэнос-Айрес, Сан-Даминго, Мехико, Вашингтон, Нью-Йорк, Сиракьюс, Провиденс, Сан-Франциско, Чикаго, Пуэрто-Рико (2016<ref>[https://www.1tv.ru/news/2016-06-15/304216-v_puerto_riko_ustanovili_statuyu_kolumba_raboty_tsereteli В Пуэрто-Рико установили статую Колумба работы Церетели]</ref>). Колумбтың Американы асыуына 500 йыл тулыу айҡанлы [[скульптор]] [[Зураб Церетели]] [[АҠШ]] менән [[Испания]]ға һәм [[Латин Америкаһы]] илдәренә үҙенең ғәйәт ҙур Колумб һәйкәлен һатып алырға тәҡдим итә (әле Испанияла уның кесерәйтелгән күсермәһе тора)<ref name="kp.ru">[http://www.kp.ru/daily/22626/20211/ Статья в «Комсомольской правде»]</ref>. Ул статуяның бейеклеге 126 метров, «Азатлыҡ статуя»һынан (АҠШ) ул ике тапҡыр ҙурыраҡ. The Baltimore Sun гәзитендә уға бағышланған «From Russia with 'ugh'» тигән мәҡәлә сыға<ref name=autogenerated1>{{cite news|url=http://www.lenta.ru/news/2010/07/29/tsereteli/|title=B Пуэрто-Рико нашлось место для Колумба от Церетели|publisher=[[Lenta.ru]]|date=2010-07-29}}</ref>. 1995 йылда Колумбтың тыуған ҡалаһында Церетелиҙың «Яңы кеше тыуыуы» һәйкәле ҡуйыла (45 м). Ләкин һәйкәлдәр ҡуйыу менән бер рәттән Колумбҡа ҡуйылған һәйкәлдәрҙе юҡ итеү осрағы ла бар, сөнки уны Америкалағы ерле халыҡты юҡ итеүҙе башлап ебәреүсе тип атайҙар (геноцид). Венесуэлала Колумбтың һәйкәлен ике тапҡыр юҡ итәләр <ref>{{cite news|date=28 марта 2009|url=http://news.tut.by/132963.html|publisher=[[TUT.BY]]/[[РБК]]|title=Уго Чавес снесёт памятник Христофору Колумбу}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090402002710/http://news.tut.by/132963.html |date=2009-04-02 }}</ref>. Чикаголағы һәйкәле (АҠШ) 2020 йылда алып ташлана. === Колумб исеме бирелгән объекттар === ;Топонимдар * ''[[Колумбия]]'' — [[Көньяҡ Америка]]лағы дәүләт * ''[[Кристобаль Колон (гора)|Кристобаль Колон]]'' тауы, Колумбии, 5775 м * '' Колумбия'' федераль округы [[АҠШ]] * ''[[Британия Колумбияһы]]'', [[Канада]] * [[Панама каналы]]ндағы ҡала- ''[[Колон (Панама)|Колон]]'' * [[Панама]]лағы ''[[Колон (провинция)|Колон]]''провинцияһы * ''{{D-|[[Колумбус]]}}'' и ''{{D-|[[Колумбия (значения)|Колумбия]]}}'' атамалы АҠШ-тағы ҡала һәм ҡасабалар * ''{{D-|[[Колон]]}}'' топонимлы Латин Америкаһы ҡасабалары * Тарихи ''[[Бөйөк Колумбия]]'' хәҙерге [[Колумбия]], [[Венесуэла]], [[Эквадор]] һәм [[Панама]] территорияһында (XIX быуат) ;Космос * Айҙың Ерҙән күренгән яғындағы [[Колумб (лунный кратер)|Кратер]]. * Астероид [[(327) Колумбия]], 1892 асылған. * [[Шаттл]] ''[[Колумбия (шаттл)|Колумбия]]'' * Модуль [[МКС]] ''[[Коламбус (модуль МКС)|Коламбус]]'' {{конец}} ;Театрҙар * [[Аргентина]]- '' Колон'' театры * ''[[Театр Мейерхольда|Колумб театры]]'' (Илья Ильф, Евгений Петров, «12 ултырғыс» ;Тағы * ''[[Коламбия Пикчерс]]'' киностудияһы * [[Коста-Рика|Коста-Рики]] һәм [[Сальвадор]]аҡсаһы- ''{{D-|[[Колон (денежная единица)|колон]]}}'' * Футбол клубтары: [[Санта-Фе (Аргентина)|Санта-Фе]], Аргентина ''«[[Колон (футбольный клуб)|Колон]]»''һәм [[Монтевидео]], Уругвай ''«[[Колон (футбольный клуб, Монтевидео)|Колон]]»'' * Христофор Колумб ордены, ([[Доминикан республика8ы]]) * Колумб рыцарҙары католик хәрәкәте * ''Колумбса алмашыу'' — төрлө үҫемлектәр хайуандар, микроорганзмдар һәм кешеләрҙе Европанан Яңы донъяға һәм киреһенсә күсереп йөрөтөү * Донъялағы иң ҙур '''«Христофор Колумб»''' контейнеровозы {{конец}} === Аҡсаларҙағы һүрәттәр === ==== Колондарҙа ==== ;Сальвадор коло́ны Христофор Колумб (по-испански ''Кристобаля Коло́на'') хөрмәтенә [[Сальвадор]] аҡса берәмеге атала — ''[[сальвадорский колон]].'' Бөтә аҡсаларҙа ла бер яғында йәш, икенсе яғында өлкән йәштәге колумб һүрәте төшөрөлгән. {| align="left" class="standard" border=2 |+ |----- | [[Файл:ElsalvadorPS191-1Colon-1920-donatedbisco5 b.jpg|195px]] | [[Файл:ElSalvadorP90b-1Colon-1956-donatedrs b.jpg|195px]] | [[Файл:ElSalvadorP134a-5Colones-1983-donatedrs b.jpg|195px]] | [[Файл:ElSalvadorP138a-5Colones-1990-donatedrrg b.jpg|195px]] |----- | colspan="2"|[[Реверс (нумизматика)|Реверс]]: 1 [[колон]], [[1920]] и [[1956]] | colspan="2"|5, [[1983]] и [[1990]] |+ |} {{clear}} {| align="left" class="standard" border=2 |+ |----- | [[Файл:ElSalvadorP112-10Colones-1968 b.jpg|195px]] | [[Файл:ElSalvadorP118-10Colones-1974-donatedth b.jpg|195px]] | [[Файл:ES10-1999 b.jpg|195px]] | [[Файл:ES2-1976 b.jpg|195px]] |----- | colspan="2"|10, [[1968]] и [[1974]] | colspan="2"|10, [[1999]] и 2, [[1976]] |+ |} {{clear}} {| align="left" class="standard" border=2 |+ |----- | [[Файл:Els135 b.jpg|195px]] | [[Файл:ElSalvadorP143-50Colones-1995-donatedsb b.jpg|195px]] | [[Файл:ElSalvadorP107-100Colones-1965-donatedth b.jpg|195px]] | [[Файл:ElSalvadorP137a-100Colones-1983-donatedTA b.jpg|195px]] |----- | colspan="2"|25, [[1994]] и 50, [[1995]] | colspan="2"|100, [[1965]] и [[1983]] |+ |} {{clear}} ;Коста-Рика колоны [[Коста-Рика]] аҡсаһында — ''Колон (Коста-Рика)'' — Христофор Колумб бик һирәк ( 1/2 һәм 1 колон) һәм тик [[XX быуат]] башында ғына төшөрөлә. <gallery class="center" perrow="3" widths="180" heights="180"> CostaRicaP147-50Centimos-1917-donatedkikka f.jpg|Колумб на 1/2 [[Колон (Коста-Рика)|колона]], [[Коста-Рика]], [[1917 йыл]] 1 колон 1991.jpg|[[Монета]] ''[[Сальвадорский колон|1 колон]]'', Колумб профиле менән.[[1991 йыл]] </gallery> ==== Иҫтәлекле тәңкәләрҙә (2 евро) ==== [[Файл:€2 Commemorative coin SanMarino 2006.gif|thumb|120px|[[Сан-Марино]], 2006 йыл]] * [[2006 йыл]]да Сан-Марино Республикаһы Х.Колумбтың вафатына 500 йыл тулыу айҡанлы 2 [[евро]]ға торошло тәңкәләр сығара. === Филателияла === <gallery class="center" perrow="3" widths="180" heights="180"> Stamp Columb Zereteli.jpg| Колумб һәйкәле, [[Россия|РФ]] почта маркаһы, [[1992 йыл]] Stamp of Moldova 190.gif| Молдова почта маркаһы, [[1992 йыл]] Faroe stamps 225-226 Discovery of America.jpg|Фарер утрауҙары почта маркаһы </gallery> === Мәҙәниәттә һәм сәнғәттә === ;Әҙәбиәт * ''[[Гумилёв, Николай Степанович|Гумилёв Н. С.]]'' Поэма «Открытие Америки» (1910) [https://gumilev.ru/verses/370/], [https://web.archive.org/web/20210228062331/https://gumilev.ru/verses/600/] * ''[[Ирвинг, Вашингтон|Ирвинг В.]]'' «История жизни и путешествий Христофора Колумба» (A History of the Life and Voyages of Christopher Columbus, 1828)<ref>{{книга|автор=Вашингтон Ирвинг|заглавие=Собрание сочинений в пяти томах|isbn= 5-275-00658-6}}</ref>. * ''[[Купер, Джеймс Фенимор|Купер Дж. Ф.]]'' «[[Мерседес из Кастилии|Мерседес из Кастилии, или Путешествие в Катай]]» (1840 год). * ''[[Тютчев, Фёдор Иванович|Тютчев Ф. И.]]'' [http://testlib.meta.ua/book/212933/read/ Колумб (1844)]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * ''[[Сабатини, Рафаэль|Сабатини Р.]]'' «Колумб» (Columbus, 1941)<ref>{{книга|автор=Рафаэль Сабатини|заглавие=Колумб|isbn= 978-5-17-065723-0}}</ref>. * ''Шрекник Е. Ф.'' Христофор Колумб: Ориг. ист. роман из эпохи открытия Америки: В 2 ч. — Санкт-Петербург: тип. П. П. Сойкина, 1893. — [2], II, 307 с. * [[Маяковский, Владимир Владимирович|В. Маяковский]] в стихотворении «Христофор Коломб» обыгрывает гипотезу о том, что Колумб был евреем<ref>[https://dlib.rsl.ru/viewer/01005421055#?page=30 Маяковский Владимир Владимирович. Христофор Коломб] / Испания. Океан. Гаванна. Мексика. Америка. — Москва; Ленинград: Государственное издательство, 1926. — 89[1] с. — С. 28—35.</ref>. * ''[[Верн, Жюль|Верн Ж.]]'' Христофор Колумб, 1436—-1506 / Жюль Верн; перевод с французского Евгения Брандиса; 87 иллюстраций Бориса Аникина. — Санкт-Петербург: Вита Нова, 2017. — 171, [4] с. — (Фамильная библиотека. Детский зал). ;Театр * Рихард Вагнер. «Христофор Колумб» (1834—1835)пьесаһына увертюра * «Христофор Колумб» (Cristoforo Colombo, 1892) операһы, композитор — [[Франкетти, Альберто|Альберто Франкетти]], либреттист — [[Иллика, Луиджи|Луиджи Иллика]]. * «Вояж» (Voyage, 1992) операһы, композитор — [[Гласс, Филип|Филип Гласс]], либреттист — Дэвид Генри Хван. * «Христофор Колумб» (по драме [[Клодель, Поль|Поля Клоделя]] опера- ораторияһы, 1929), композитор — [[Мийо, Дариюс|Дариюс Мийо]]<ref>{{Cite web|url=https://www.classic-music.ru/6zm080.html|title=Дариюс Мийо. Опера «Христофор Колумб»|author=|website=Классическая музыка|date=|publisher=}}</ref>. * «Христофор Колумб» опереттаһы, композитор-дилетант С. И. Донауров (1839—1897)<ref>История русской музыки: В 10 томах. Т. 10 В: 1890—1917. Хронограф. Кн. I / Под общ. ред. Е. М. Левашева. — М.: Языки славянских культур. 2011. — 968 с. — С. 226. — ISBN 978-5-9531-0508-6</ref> ;Кинематограф * «Христофор Колумб»/Christopher Columbus (Италия-Франция-США, 1985). Мини-сериал (4 серии). Режиссёр [[Альберто Латтуада]], в главной роли — [[Габриэль Бирн]]. * «[[Христофор Колумб (аниме)|Христофор Колумб]]/Boukensha: The Man was from Spain» (Япония — Италия, 1992). Аниме-сериал (26 серии). Режиссёр [[Курокава Фумио]] * «[[1492: Завоевание рая]]»/1492: Conquest Of Paradise (США-Великобритания-Франция-Испания, 1992). Режиссёр [[Ридли Скотт]], в главной роли — [[Жерар Депардьё]]. * «[[Христофор Колумб: Завоевание Америки|Христофор Колумб: Открытие Америки]]»/Christopher Columbus: The Discovery (США-Испания, 1992). Режиссёр [[Джон Глен]], в главной роли — [[Жорж Коррафас]]. * «[[Изабелла (телесериал)|Изабелла]]» (Испания, 2012—2014), в эпизодической роли Колумба — Хулио Манрике. * «[[Кредо убийцы|Кредо Убийцы]]» (США, 2016), появился в одной сцене забрав и похоронив с собой яблоко эдема == Әҙәбиәт == * [http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/K.phtml Дневник первого путешествия Христофора Колумба]. На сайте [http://www.vostlit.info Восточная литература]. * [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/spain.htm Письма Христофора Колумба]. На сайте [http://www.vostlit.info Восточная литература]. * ''Klaus Brinkbäumer'' & ''Clemens Höger'': «Die letzte Reise: der Fall Christoph Kolumbus». — München : DVA, [[2004]]. — ISBN 3-421-05823-7 * ''Gianni Granzotto'': «Christoph Kolumbus: eine Biographie». — Reinbek : Rowohlt, [[1988]]. — ISBN 3-499-12378-9 * {{книга |автор = Магидович И. П. |заглавие = Христофор Колумб |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Географгиз |год = 1956 |страниц = 36 |серия = Замечательные географы и путешественники |тираж = 100&nbsp;000 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{ВС}} [[Категория:Испания диңгеҙселәре]] [[Категория:Америка тарихы]] [[Категория:Бөйөк географик асыштар осоро]] ibry8au4nhwvauz2umhm7htpftge8mp 0 67897 1307923 1258205 2026-10-30T17:40:45Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү, өҫтәмә мәғлүмәт 1307923 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''31 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 304-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 305-се). Йыл аҙағына тиклем 61 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: {{comment|Һаҡсыллыҡ|Экономия}} көнө. ** Бөтә донъя ҡалалар көнө ** [[Ҡара диңгеҙ]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Австралия}}: Олатай һәм оләсәйҙәр көнө. * {{Флагификация|Индия}}: Милли берҙәмлек көнө. * {{Флагификация|Эквадор}}: Милли герб көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Телмәрҙе һаңғырауҙарға аңлатыусы сурдотәржемәселәр көнө. ** Хоккей ҡапҡасыһы көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Тикшереү изоляторы һәм төрмә хеҙмәткәрҙәре көнө. ** Гимнастика көнө (октябрҙең һуңғы шәмбеһе). }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1864 йыл]]: Невада [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ҡа]] 36-сы штат булып ҡабул ителә. * [[1892 йыл]]: [[Артур Конан Дойл]] «Шерлок Холмс мажаралары» әҫәрен баҫтыра. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1970 йыл]]: [[Еҙем-Ҡаран]] ауылында [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] [[Мәжит Ғафури]]ҙың йорт-музейы эшләй башлай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Вельяминов-Зернов Владимир Владимирович]] (1830—17.01.1904), [[Рәсәй империяһы]]ның [[тарих]]сы-[[шәрҡиәт]]сеһе. 1851—1856 йылдарҙа [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур]] һәм [[Һамар губернаһы|Һамар]] генерал-губернаторы [[Перовский Василий Алексеевич|В. А. Перовский]] ҡарамағындағы махсус эштәр буйынса чиновник. Санкт Петербург Фәндәр академияһы академигы (1861) һәм почётлы ағзаһы (1890), төрөк-татар телдәре докторы (1866). Действительный тайный советник (1902). Дворяндарҙан. [[Башҡорттар]]ҙың [[Башҡорт теле|телен]], [[Башҡорттарҙың этнографияһы|этнографияһын]] һәм тарихын өйрәнеүсе, [[Хөсәйенбәк кәшәнәһе]]н тасуирлаусы. * [[Карманов Юрий Михайлович]] (1945), [[театр]] актёры. 1967—1970 һәм 1979—1989 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры]] актёры; 1998 йылдан [[Өфө]]ләге «Маска» Йәш тамашасы театры директоры. [[РСФСР]]-ҙың (1989) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1984) атҡаҙанған артисы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Тенбекова Валентина Степановна]] (1955), [[фән|ғалим]]-табип-гинеколог. Өфө ҡалаһының 8-се клиник дауаханаһының гинекология бүлеге мөдире. Медицина фәндәре кандидаты (2005). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы. * [[Казаков Дмитрий Валерьевич]] (1970) ғалим-[[Химия|химик]], йәмәғәтсе. 1993 йылдан [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] хеҙмәткәре, 2012—2014 йылдарҙа Нефтехимия һәм катализ институтының төп ғилми хеҙмәткәре. 2000—2006 йылдарҙа [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең Йәш ғалимдар советы рәйесе. Химия фәндәре докторы (2008). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Әхмәҙин Әфтәх]] (1947), [[шиғриәт|шағир]], [[Журналистика|журналист]]. 1979—2007 йылдарҙа [[Аманат (журнал)|«Пионер»]] (1991 йылдан — [[Аманат (журнал)|«Аманат»]]) журналы хеҙмәткәре. 1995 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Башҡортостан]]дың Яҙыусылар сюздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Ильясова Әлфиә Сәлим ҡыҙы]] (1952), шәфҡәт туташы. [[Ҡариҙел районы|Ҡариҙел район]] үҙәк дауаханаһының элекке өлкән шәфҡәт туташы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Вәлиев Сәғит Сабит улы]] (1957), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер‑электромеханик]], 1980 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 2009 йылдан — [[информатика]] кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (2006), профессор (2007). * [[Ҡылысов Ирнис Әшрәф улы]] (1957), [[музыка]]нт. [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның оркестр артисы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Яңғаҙы]] ауылынан. * [[Иҫәнгилдин Флүр Әшрәф улы]] (1977—13.05.2000), Төньяҡ Кавказдағы террорға ҡаршы операцияла һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. [[Батырлыҡ ордены]] кавалеры (2000, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Иҫәнгилде]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Чекранов Юрий Андреевич]] (1943—16.12.2021), [[спорт]]сы. 1963—1969 йылдарҙа мотоспорт буйынса [[СССР]] йыйылма командаһы ағзаһы, 1978—1980 йылдарҙа «Башҡортостан» командаһының өлкән тренеры. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1968). Спидвей буйынса шәхси ярыштарҙа [[РСФСР]] чемпионы (1963), команда ярыштарында СССР чемпионы (1964, 1967—1969), [[Ер|донъя]] (1964, 1966) һәм СССР (1963) чемпионаттарының көмөш призёры, СССР кубогының бронза призёры (1969); боҙҙағы мотоуҙыштар буйынса шәхси ярыштарҙа СССР (1966) һәм РСФСР (1968, 1973) чемпионы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Хәзиәхмәтов Рәшит Мөхәмәт улы]] (1949), ғалим-эколог. 1994 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2002), профессор. (2011). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ҡариҙел районы]]ның 1986 йылда рәсми бөтөрөлгән Берёзовый Лог ҡасабаһынан. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:31 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1632]]: Ян Вермеер, [[Нидерланд]] рәссамы. * [[1795]]: Джон Китс, [[Англия]] шағиры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1815]]: Карл Вейерштрасс, [[Германия]] математигы. * [[1835]]: Адольф фон Байер, Германия химигы, [[Нобель премияһы]] лауреаты. * [[1892]]: Александр Алехин, [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Совет Рәсәйе]] шахматсыһы, донъяның 4-се чемпионы. * [[1920]]: Анатолий Папанов, [[театр]] һәм кино актёры, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1973). * [[1953]]: Александр Новиков, СССР һәм [[Рәсәй]] йырсыһы. * [[1981]]: Александр Грищук, Рәсәй [[шахмат]]сыһы, гроссмейстер, ил һәм [[Ер|донъя]] чемпионы, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2013). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:31 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1905]]: Николай Бауман, большевиктар партияһы эшмәкәре. * [[1925]]: Михаил Фрунзе, [[Граждандар һуғышы]] осорондағы хәрби эшмәкәр. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1939]]: Отто Ранк, [[Австрия]] психологы. * [[1983]]: Шәрәф Рәшидов, [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм дәүләт эшмәкәре, яҙыусы, ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1974, 1977). * [[1993]]: [[Федерико Феллини]], [[Италия]] кинорежиссёры, биш тапҡыр «Оскар» премияһын яулаусы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Йыл көндәре|К31]] [[Категория:31 октябрь]] 6u6i41hikfgsrlxe7xvxlgyxab6gzso 1307925 1307923 2026-10-30T17:42:52Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1307925 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''31 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 304-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 305-се). Йыл аҙағына тиклем 61 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: {{comment|Һаҡсыллыҡ|Экономия}} көнө. ** Бөтә донъя ҡалалар көнө ** [[Ҡара диңгеҙ]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Австралия}}: Олатай һәм оләсәйҙәр көнө. * {{Флагификация|Индия}}: Милли берҙәмлек көнө. * {{Флагификация|Эквадор}}: Милли герб көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Телмәрҙе һаңғырауҙарға аңлатыусы сурдотәржемәселәр көнө. ** Хоккей ҡапҡасыһы көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Тикшереү изоляторы һәм төрмә хеҙмәткәрҙәре көнө. ** [[Гимнастика]] көнө (октябрҙең һуңғы шәмбеһе). }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1864 йыл]]: Невада [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ҡа]] 36-сы штат булып ҡабул ителә. * [[1892 йыл]]: [[Артур Конан Дойл]] «Шерлок Холмс мажаралары» әҫәрен баҫтыра. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1970 йыл]]: [[Еҙем-Ҡаран]] ауылында [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] [[Мәжит Ғафури]]ҙың йорт-музейы эшләй башлай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Вельяминов-Зернов Владимир Владимирович]] (1830—17.01.1904), [[Рәсәй империяһы]]ның [[тарих]]сы-[[шәрҡиәт]]сеһе. 1851—1856 йылдарҙа [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур]] һәм [[Һамар губернаһы|Һамар]] генерал-губернаторы [[Перовский Василий Алексеевич|В. А. Перовский]] ҡарамағындағы махсус эштәр буйынса чиновник. Санкт Петербург Фәндәр академияһы академигы (1861) һәм почётлы ағзаһы (1890), төрөк-татар телдәре докторы (1866). Действительный тайный советник (1902). Дворяндарҙан. [[Башҡорттар]]ҙың [[Башҡорт теле|телен]], [[Башҡорттарҙың этнографияһы|этнографияһын]] һәм тарихын өйрәнеүсе, [[Хөсәйенбәк кәшәнәһе]]н тасуирлаусы. * [[Карманов Юрий Михайлович]] (1945), [[театр]] актёры. 1967—1970 һәм 1979—1989 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры]] актёры; 1998 йылдан [[Өфө]]ләге «Маска» Йәш тамашасы театры директоры. [[РСФСР]]-ҙың (1989) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1984) атҡаҙанған артисы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Тенбекова Валентина Степановна]] (1955), [[фән|ғалим]]-табип-гинеколог. Өфө ҡалаһының 8-се клиник дауаханаһының гинекология бүлеге мөдире. Медицина фәндәре кандидаты (2005). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы. * [[Казаков Дмитрий Валерьевич]] (1970) ғалим-[[Химия|химик]], йәмәғәтсе. 1993 йылдан [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] хеҙмәткәре, 2012—2014 йылдарҙа Нефтехимия һәм катализ институтының төп ғилми хеҙмәткәре. 2000—2006 йылдарҙа [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең Йәш ғалимдар советы рәйесе. Химия фәндәре докторы (2008). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Әхмәҙин Әфтәх]] (1947), [[шиғриәт|шағир]], [[Журналистика|журналист]]. 1979—2007 йылдарҙа [[Аманат (журнал)|«Пионер»]] (1991 йылдан — [[Аманат (журнал)|«Аманат»]]) журналы хеҙмәткәре. 1995 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Башҡортостан]]дың Яҙыусылар сюздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Ильясова Әлфиә Сәлим ҡыҙы]] (1952), шәфҡәт туташы. [[Ҡариҙел районы|Ҡариҙел район]] үҙәк дауаханаһының элекке өлкән шәфҡәт туташы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Вәлиев Сәғит Сабит улы]] (1957), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер‑электромеханик]], 1980 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 2009 йылдан — [[информатика]] кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (2006), профессор (2007). * [[Ҡылысов Ирнис Әшрәф улы]] (1957), [[музыка]]нт. [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның оркестр артисы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Яңғаҙы]] ауылынан. * [[Иҫәнгилдин Флүр Әшрәф улы]] (1977—13.05.2000), Төньяҡ Кавказдағы террорға ҡаршы операцияла һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. [[Батырлыҡ ордены]] кавалеры (2000, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Иҫәнгилде]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Чекранов Юрий Андреевич]] (1943—16.12.2021), [[спорт]]сы. 1963—1969 йылдарҙа мотоспорт буйынса [[СССР]] йыйылма командаһы ағзаһы, 1978—1980 йылдарҙа «Башҡортостан» командаһының өлкән тренеры. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1968). Спидвей буйынса шәхси ярыштарҙа [[РСФСР]] чемпионы (1963), команда ярыштарында СССР чемпионы (1964, 1967—1969), [[Ер|донъя]] (1964, 1966) һәм СССР (1963) чемпионаттарының көмөш призёры, СССР кубогының бронза призёры (1969); боҙҙағы мотоуҙыштар буйынса шәхси ярыштарҙа СССР (1966) һәм РСФСР (1968, 1973) чемпионы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Хәзиәхмәтов Рәшит Мөхәмәт улы]] (1949), ғалим-эколог. 1994 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2002), профессор. (2011). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ҡариҙел районы]]ның 1986 йылда рәсми бөтөрөлгән Берёзовый Лог ҡасабаһынан. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:31 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1632 йыл]]: Ян Вермеер, [[Нидерланд]] рәссамы. * [[1795 йыл]]: Джон Китс, [[Англия]] шағиры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1815 йыл]]: Карл Вейерштрасс, [[Германия]] математигы. * [[1835 йыл]]: Адольф фон Байер, Германия химигы, [[Нобель премияһы]] лауреаты. * [[1892 йыл]]: Александр Алехин, [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Совет Рәсәйе]] шахматсыһы, донъяның 4-се чемпионы. * [[1920 йыл]]: Анатолий Папанов, [[театр]] һәм кино актёры, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1973). * [[1953 йыл]]: Александр Новиков, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] йырсыһы. * [[1981 йыл]]: Александр Грищук, Рәсәй [[шахмат]]сыһы, гроссмейстер, ил һәм [[Ер|донъя]] чемпионы, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2013). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:31 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1905]]: Николай Бауман, большевиктар партияһы эшмәкәре. * [[1925]]: Михаил Фрунзе, [[Граждандар һуғышы]] осорондағы хәрби эшмәкәр. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1939]]: Отто Ранк, [[Австрия]] психологы. * [[1983]]: Шәрәф Рәшидов, [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм дәүләт эшмәкәре, яҙыусы, ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1974, 1977). * [[1993]]: [[Федерико Феллини]], [[Италия]] кинорежиссёры, биш тапҡыр «Оскар» премияһын яулаусы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Йыл көндәре|К31]] [[Категория:31 октябрь]] eesk6ez6dn7pehhki2vfvkgyfdoew7q 1307926 1307925 2026-10-30T17:45:07Z Айсар 10823 /* {{Үлем}} */ күренеште төҙәтеү 1307926 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''31 октябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 304-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 305-се). Йыл аҙағына тиклем 61 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-10-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: {{comment|Һаҡсыллыҡ|Экономия}} көнө. ** Бөтә донъя ҡалалар көнө ** [[Ҡара диңгеҙ]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Австралия}}: Олатай һәм оләсәйҙәр көнө. * {{Флагификация|Индия}}: Милли берҙәмлек көнө. * {{Флагификация|Эквадор}}: Милли герб көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Телмәрҙе һаңғырауҙарға аңлатыусы сурдотәржемәселәр көнө. ** Хоккей ҡапҡасыһы көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Тикшереү изоляторы һәм төрмә хеҙмәткәрҙәре көнө. ** [[Гимнастика]] көнө (октябрҙең һуңғы шәмбеһе). }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1864 йыл]]: Невада [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ҡа]] 36-сы штат булып ҡабул ителә. * [[1892 йыл]]: [[Артур Конан Дойл]] «Шерлок Холмс мажаралары» әҫәрен баҫтыра. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1970 йыл]]: [[Еҙем-Ҡаран]] ауылында [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] [[Мәжит Ғафури]]ҙың йорт-музейы эшләй башлай. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Вельяминов-Зернов Владимир Владимирович]] (1830—17.01.1904), [[Рәсәй империяһы]]ның [[тарих]]сы-[[шәрҡиәт]]сеһе. 1851—1856 йылдарҙа [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур]] һәм [[Һамар губернаһы|Һамар]] генерал-губернаторы [[Перовский Василий Алексеевич|В. А. Перовский]] ҡарамағындағы махсус эштәр буйынса чиновник. Санкт Петербург Фәндәр академияһы академигы (1861) һәм почётлы ағзаһы (1890), төрөк-татар телдәре докторы (1866). Действительный тайный советник (1902). Дворяндарҙан. [[Башҡорттар]]ҙың [[Башҡорт теле|телен]], [[Башҡорттарҙың этнографияһы|этнографияһын]] һәм тарихын өйрәнеүсе, [[Хөсәйенбәк кәшәнәһе]]н тасуирлаусы. * [[Карманов Юрий Михайлович]] (1945), [[театр]] актёры. 1967—1970 һәм 1979—1989 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры]] актёры; 1998 йылдан [[Өфө]]ләге «Маска» Йәш тамашасы театры директоры. [[РСФСР]]-ҙың (1989) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1984) атҡаҙанған артисы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Тенбекова Валентина Степановна]] (1955), [[фән|ғалим]]-табип-гинеколог. Өфө ҡалаһының 8-се клиник дауаханаһының гинекология бүлеге мөдире. Медицина фәндәре кандидаты (2005). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы. * [[Казаков Дмитрий Валерьевич]] (1970) ғалим-[[Химия|химик]], йәмәғәтсе. 1993 йылдан [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] хеҙмәткәре, 2012—2014 йылдарҙа Нефтехимия һәм катализ институтының төп ғилми хеҙмәткәре. 2000—2006 йылдарҙа [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең Йәш ғалимдар советы рәйесе. Химия фәндәре докторы (2008). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Әхмәҙин Әфтәх]] (1947), [[шиғриәт|шағир]], [[Журналистика|журналист]]. 1979—2007 йылдарҙа [[Аманат (журнал)|«Пионер»]] (1991 йылдан — [[Аманат (журнал)|«Аманат»]]) журналы хеҙмәткәре. 1995 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Башҡортостан]]дың Яҙыусылар сюздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Ильясова Әлфиә Сәлим ҡыҙы]] (1952), шәфҡәт туташы. [[Ҡариҙел районы|Ҡариҙел район]] үҙәк дауаханаһының элекке өлкән шәфҡәт туташы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Вәлиев Сәғит Сабит улы]] (1957), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер‑электромеханик]], 1980 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 2009 йылдан — [[информатика]] кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (2006), профессор (2007). * [[Ҡылысов Ирнис Әшрәф улы]] (1957), [[музыка]]нт. [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның оркестр артисы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Яңғаҙы]] ауылынан. * [[Иҫәнгилдин Флүр Әшрәф улы]] (1977—13.05.2000), Төньяҡ Кавказдағы террорға ҡаршы операцияла һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. [[Батырлыҡ ордены]] кавалеры (2000, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Иҫәнгилде]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Чекранов Юрий Андреевич]] (1943—16.12.2021), [[спорт]]сы. 1963—1969 йылдарҙа мотоспорт буйынса [[СССР]] йыйылма командаһы ағзаһы, 1978—1980 йылдарҙа «Башҡортостан» командаһының өлкән тренеры. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1968). Спидвей буйынса шәхси ярыштарҙа [[РСФСР]] чемпионы (1963), команда ярыштарында СССР чемпионы (1964, 1967—1969), [[Ер|донъя]] (1964, 1966) һәм СССР (1963) чемпионаттарының көмөш призёры, СССР кубогының бронза призёры (1969); боҙҙағы мотоуҙыштар буйынса шәхси ярыштарҙа СССР (1966) һәм РСФСР (1968, 1973) чемпионы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Хәзиәхмәтов Рәшит Мөхәмәт улы]] (1949), ғалим-эколог. 1994 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2002), профессор. (2011). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ҡариҙел районы]]ның 1986 йылда рәсми бөтөрөлгән Берёзовый Лог ҡасабаһынан. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:31 октябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1632 йыл]]: Ян Вермеер, [[Нидерланд]] рәссамы. * [[1795 йыл]]: Джон Китс, [[Англия]] шағиры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1815 йыл]]: Карл Вейерштрасс, [[Германия]] математигы. * [[1835 йыл]]: Адольф фон Байер, Германия химигы, [[Нобель премияһы]] лауреаты. * [[1892 йыл]]: Александр Алехин, [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Совет Рәсәйе]] шахматсыһы, донъяның 4-се чемпионы. * [[1920 йыл]]: Анатолий Папанов, [[театр]] һәм кино актёры, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1973). * [[1953 йыл]]: Александр Новиков, СССР һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] йырсыһы. * [[1981 йыл]]: Александр Грищук, Рәсәй [[шахмат]]сыһы, гроссмейстер, ил һәм [[Ер|донъя]] чемпионы, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2013). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:31 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1905 йыл]]: Николай Бауман, большевиктар партияһы эшмәкәре. * [[1925 йыл]]: Михаил Фрунзе, [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы]] осорондағы хәрби эшмәкәр. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1939 йыл]]: Отто Ранк, [[Австрия]] психологы. * [[1983 йыл]]: Шәрәф Рәшидов, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм дәүләт эшмәкәре, яҙыусы, ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1974, 1977). * [[1993 йыл]]: [[Федерико Феллини]], [[Италия]] кинорежиссёры, биш тапҡыр «Оскар» премияһын яулаусы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Йыл көндәре|К31]] [[Категория:31 октябрь]] tpvr0l7z9nljsdvcgsczfs21p323cyk 0 67902 1307965 1258476 2026-10-31T10:29:22Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе) 1307965 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''1 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 305-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 306-сы). Йыл аҙағына тиклем 60 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Балет]] көнө. ** Веганлыҡ көнө. ** [[Нуленсе меридиан]] көнө. ** Ароматлы шәм көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Автор көнө. ** Теш щеткаһы көнө. * {{Алжир}} [[Алжир]]: Революция көнө. * {{Антигуа һәм Барбуда}} [[Антигуа һәм Барбуда]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Ирландия}} [[Ирландия]]: Беренсе ҡыш көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Кыргызстан}}: Милиция хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Суд приставтары көнө. ** Менеджерҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1520]]: [[Магеллан боғаҙы]] асыла. * [[1897]]: «Ювентус» [[футбол]] клубы ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1907]]: Хәҙерге [[Баҡалы районы]]ның [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] ауылында [[мәктәп]] асыла. * [[1931]]: [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. * [[1928]]: [[Өфө]]лә [[Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге Үҙәк ҡала балалар китапханаһы асыла. * [[1933]]: [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның киске факультеты эшләй башлай. * [[1993]]: [[Европа Берләшмәһе]] ойошторола. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Хохлов Константин Павлович]] (1885—1.01.1956), [[СССР]]-ҙың театр актёры, режиссёр, [[Педагогика|педагог]]. 1941—1942 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры]] актёры. СССР-ҙың халыҡ артисы (1944), [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1937), [[Украина ССР-ы]]ның халыҡ артисы (1939), [[Ленин ордены|Ленин]] (1948), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1945, 1951) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1937) ордендары кавалеры. * [[Банников Василий Васильевич]] (1925—12.12.1951), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әхмәҙуллин Усман Закуан улы]] (1935), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1950—1995 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] «Большевик» колхозы механизаторы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. * [[Заһир Вәлитов]] (1940—17.02.2019), СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр актёры. 1970—2018 йылдарҙа Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1984) халыҡ артисы, [[Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1981). * [[Абдуллина Рауза Абдулла ҡыҙы]] (1945), [[Педагогика|педагог]]. [[Көйөргәҙе районы]] [[Мораптал]] урта мәктәбенең элекке математика уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Рәзетдинов Илдус Фәрит улы]] (1950), [[Муниципаль район|муниципаль]] орган хеҙмәткәре. 2000—2004 йылдарҙа [[Бәләбәй районы|Бәләбәй район хакимиәтенең]] мәҙәниәт бүлеге етәксеһе. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Чуйкин Сергей Васильевич]] (1950), [[Стоматология|стоматолог]]-[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. 1983 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылдан балалар стоматологияһы кафедраһы мөдире, 1995 йылдан — [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның [[стоматология]] факультеты деканы. 1996—2005 йылдарҙа Башҡортостан стоматологтар ассоциацияһы, 2005 йылдан Стоматология буйынса белем биреү ассоциацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының балалар стоматологтары ассоциацияһы президенты. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (2005), медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) атҡаҙанған табибы, «Ирен һәм аңҡау ярығы» Бөтә донъя фондының халыҡ-ара гуманитар премияһы лауреаты (2015). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Робин Анна Николаевна]] (1891—?), [[театр]] актёры. 1933—1959 йылдарҙа [[Өфө]]ләге хәҙерге [[Республика рус драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1955). * [[Ласкин Иван Андреевич]] (1901—1.07.1988), хәрби хеҙмәткәр, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. 1919—1965 йылдарҙа [[Ҡыҙыл армия|Ҡыҙыл Армия]] һәм Совет Армияһы хеҙмәткәре, генерал-лейтенант (1943). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], 1-се дәрәжә [[Кутузов ордены|Кутузов]] һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]] [[Васильевка (Йәрмәкәй районы)|Васильевка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Оболенцев Роман Дмитриевич]] (1906—27.10.1968), нефтехимик-[[фән|ғалим]]. 1961—1968 йылдарҙа [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] директоры; бер үк ваҡытта 1956—1963 йылдарҙа Филиал президиумы рәйесе. СССР-ҙың бишенсе саҡырылыш (1958—1962) Юғары Советы депутаты. Химия фәндәре докторы (1951), профессор (1953). [[РСФСР]]-ҙың (1964) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1957) атҡаҙанған фән эшмәкәре. * [[Сәйәхова Лена Ғәле ҡыҙы]] (1931), ғалим, [[Тел ғилеме|тел белгесе]], [[Педагогика|педагог]]-методист. 1964 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990—2011 йылдарҙа [[урыҫ теле]] һәм уны уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (1983), профессор (1985), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп (2007) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы (1986) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2001), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2013). * [[Әбдрәшитов Винер Нәзметдин улы]] (1941), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[химия|химик]]. 1962 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһындағы хәҙерге «Термостепс» йәмғиәте хеҙмәткәре, 1977 йылдан баш инженер, 1986 йылдан — директор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1991), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәләүез районы]] [[Яңауыл (Мәләүез районы)|Яңауыл]] ауылынан. * [[Вәлит Илембәтов]] (1956), эстрада артисы, [[шиғриәт|шағир]], [[Филология|филолог]]-ғалим. 1982 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның һөйләү жанры артисы, шул иҫәптән 1990 йылдан — «Ҡыҙыҡ һәм Мәҙәк» төркөмөнөң (2004 йылдан эстрада сатира театры) художество етәксеһе. Филология фәндәре кандидаты (1998). [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2002). * [[Иҫәнғолова Рәмилә Хәмит ҡыҙы]] (1961), [[ветеринария]] табибы-ғалим. 1983 йылдан [[Күмертау]] ветеринария станцияһының табибы, табип-эпизоотологы, санитар экспертиза лабораторияһы мөдире, ветеринария станцияһы начальнигы; 2015 йылдан [[Көйөргәҙе районы]] һәм Күмертау ҡалаһы ветеринария станцияһы начальнигы. Биология фәндәре кандидаты (2008). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ветеринария табибы (2025), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2017). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы]] Ишбүләк ауылынан. * [[Спатар Сергей Иванович]] (1961—27.11.2020), хоҡуҡ һаҡлау органдарының элекке хеҙмәткәре, [[журналистика|журналист]], отставкалағы подполковник. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Кәлимуллин Бикташ Ғатаулла улы]] (1907—16.05.1984), [[театр]] актёры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1933—1968 йылдарҙа хәҙерге [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1949), [[БАССР Юғары Советы|БАССР Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Уҫылыбаш]] ауылынан. * [[Алсынбаев Маҙһар Ситдыҡ улы]] (1937—17.09.2010), [[спорт]]сы, тренер. 1987—2001 йылдарҙа Олимпия резервының биатлон буйынса балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе һәм [[Өфө]]нөң «Биатлон» спорт комплексы директоры. [[Саңғы спорты|Саңғыла уҙышыу]], [[биатлон]] (1963) һәм [[велосипед]] спорты (1964) буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры, биатлон буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (1996). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1990), БАССР Юғары Советы Президиумының (1976) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]] [[Таштимер]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Петишев Анатолий Андреевич]] (1937—20.11.2021), [[фән|ғалим]]-[[әҙәбиәт]] белгесе. 1970 йылдан [[Бөрө дәүләт педагогия институты]] һәм хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1974 йылдан [[урыҫ теле]] һәм [[Урыҫ әҙәбиәте|әҙәбиәте]] факультеты деканы, 1975—1983 йылдарҙа урыҫ һәм сит ил әҙәбиәте кафедраһы мөдире, 1989 йылдан фәнни эштәр буйынса проректор, 1996 йылдан — [[филология]] һәм урыҫ теле, әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире. [[Педагогика|Педагогик]] белем фәндәре халыҡ-ара академияһының ағза-корреспонденты, филология фәндәре докторы (1992), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы (1998) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Лозовая ауылынан. * [[Красулина Тамара Ивановна]] (1942), [[быяла]] эшләүсе. 1963—1975 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]] эшсеһе. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. * [[Ғәлин Фәнүр Зөфәр улы]] (1947—27.11.2017), ғалим-[[химия|химик]]. 1972 йылдан [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1980 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1993 йылдан — лаборатория мөдире; бер үк ваҡытта 2006 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, [[органик химия]] кафедраһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2012), химия фәндәре докторы (1993), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). * [[Сөләймәнова Ғәшүрә Ғәлимйән ҡыҙы]] (1952), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Көйөргәҙе районы]] хәҙерге «Заря» агросоюзының машина менән һауыу операторы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. * [[Ильясова Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙы]] (1957), [[дәүләт]] эшмәкәре һәм матбуғат хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]] һәм [[Шиғриәт|шағир]]. 1999—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|«Башҡортостан ҡыҙы»]] журналының баш мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның дүртенсе (2008—2013) һәм бишенсе (2013—2018) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, 2013 йылдан — Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары. 1985 йылдан СССР Журналистар союзы, 1995 йылдан — [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт (2002) хеҙмәткәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2017). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Риза Ишморат]] (1903—29.10.1995), [[Драма (жанр)|драматург]], режиссёр, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957, 1963) ордены кавалеры. [[РСФСР]]-ҙың (1983) һәм [[Татар АССР-ы]]ның (1953) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл районы]] [[Бәҙрәш разъезы|Бәҙрәш]] ауылынан. * [[Бородин Леонид Александрович]] (1923—16.03.2008), [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия лейтенанты, миномет бригадаһының батарея командиры. 1959 йылдан [[КПСС]]-тың [[Сыуашстан]] өлкә комитеты секретары, 1963 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның икенсе, 1967—1988 йылдарҙа КПСС-тың [[Әстерхан өлкәһе|Әстрәхан өлкә]] комитетының беренсе секретары. [[СССР]]-ҙың 6—11-се саҡырылыш (1966—1989) [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]], [[Башҡорт АССР-ы]]ның 6-сы һәм 7-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Өс [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Волгоград өлкәһе]]нең Алаев утарынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Байраҡаев Хәмитйән Йомағужа улы]] (1928—30.10.1995), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1943—1989 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һәүәнәк» [[совхоз]]ының [[малсылыҡ]] оҫтаһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1973). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Таһир]] ауылынан. * [[Зарипов Миҙхәт Фәтхелбаян улы]] (1938—7.11.1997), [[Тау эше|тау инженеры]], [[нефть|нефтсе]], [[Сорғот]] нефть ятҡылыҡтарын асыусыларҙың береһе. 1965 йылдан [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра|Ханты-Манси автономиялы округындағы]] Сорғот һәм Холмогор быраулау идаралыҡтары хеҙмәткәре; 1982 йылдан «Красноленинскнефтегаз» берекмәһенең генераль директор урынбаҫары, баш инженеры; 1983—1996 йылдарҙа Сорғот ғилми-тикшеренеү һәм проектлау нефть институты директоры урынбаҫары, бүлек мөдире. [[Рәсәй]]ҙең почётлы нефтсеһе. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1982). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Дүртөйлө районы]]ның [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ауылынан. * [[Байжев Николай Георгиевич]] (1938—2012), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975) һәм атҡаҙанған рәссамы (1980). * [[Үҙәнбаев Нурислам Динислам улы]] (1938), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1953—1999 йылдарҙа Баймаҡ районы К. Маркс исемендәге [[колхоз]] механизаторы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1975). Сығышы менән ошо райондың [[Ғүмәр (Баймаҡ районы)|Ғүмәр]] ауылынан. * [[Үтәшев Марат Мөхәр улы]] (1938), юрист-ғалим. 1966 йылдан прокуратура, 1968 йылдан партия органдары хеҙмәткәре; 1986 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]] Иҡтисад һәм социология институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре; 1996 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2017 йылдарҙа Хоҡуҡ институтының кеше хоҡуғы һәм сәйәси-хоҡуҡи тәғлимәт кафедраһы мөдире. Юридик фәндәр кандидаты (1983), сәйәсәт фәндәре докторы (1996), профессор (1998). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1976). * [[Ғөзәйерова Земфира Зәки ҡыҙы]] (1948), [[Педагогика|педагог]], театр хеҙмәткәре. 1991 йылдан [[Сибай]] балалар [[сәнғәт]] [[мәктәп директоры|мәктәбе директоры]], 2006 йылдан [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]]ның труппа мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994). * [[Юлдашбаев Мостафа Әхмәтсафа улы]] (1948—19.11.2014), ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[уҡытыусы]]. 1970 йылдан [[Хәйбулла районы]] Фрунзе исемендәге колхоз шофёры, 2001—2008 йылдарҙа [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 2-се урта мәктәптең производствоға өйрәтеү мастеры. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Мәмбәтов Исламетдин Ризаитдин улы]] (1958), муниципаль һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1995 йылдан [[Мәләүез районы]] хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге етәксеһе, 2001 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] Хакимиәтенең Социаль-иҡтисад сәйәсәте идаралығының бүлек мөдире урынбаҫары, 2002 йылдан — Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры урынбаҫары; 2003 йылдан [[Өфө ҡалаһы ҡала округы]] хакимиәтенең мәҙәниәт һәм сәнғәт идаралығы начальнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2010) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районының [[Мәмбәт (Хәйбулла районы)|Мәмбәт]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Зайлалова Сажиҙә Хәмәҙийәр ҡыҙы]] (1919—26.11.2005), педагог‑методист, дәреслектәр авторы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). * [[Рәшит Назаров]] (1944—14.10.2006), шағир. 1993 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (2004), [[Ауырғазы районы]]ның Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы (1996) лауреаты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мөлөков Ғәлинур Мөхәррәм улы]] (1949), [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]], [[КПСС|партия]] органдары, ауыл хужалығы хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1982 йылдан [[КПСС]]-тың [[Ауырғазы районы|Ауырғазы]] район комитеты секретары, 1985 йылдан — КПСС‑тың [[Стәрлебаш районы|Стәрлебаш]] район комитетының 1‑се секретары, 1990 йылдан — [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары; 1991—2007 йылдарҙа — «Башсельстрой» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡорт АССР-ының 12‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм Башҡортостан Республикаһының 1‑се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре докторы (2001), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы төҙөүсеһе (1999). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981). * [[Аслаев Сәғит Төхвәт улы]] (1954), тренер, юғары мәктәп хеҙмәткәре, педагог-ғалим. 2003 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның спорт-һауыҡтырыу эштәре буйынса, 2010 йылдан — социаль мәсьәләләр буйынса проректоры. Педагогия фәндәре кандидаты (2007), профессор (2004). Бокс буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1999) һәм [[Башҡортостан]]дың (1991) атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2001). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2014). * [[Доломатов Михаил Юрьевич]] (1954), физик‑химик-ғалим. 2011 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1993), профессор (1999). СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1991). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:1 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1636]]: Никола Буало-Депрео, [[Франция]] шағиры. * [[1757]]: Антонио Канова, [[Италия]] скульпторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1735]]: Джузеппе Бонито, Италия рәссамы. * [[1917]]: [[Ҡайсын Кулиев]], [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы|Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ының]] халыҡ шағиры (1967). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:1 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1873]]: Эмиль Габорио, [[Франция]] яҙыусыһы. * [[1894]]: Александр III, [[Рәсәй Империяһы|Рәсәй]] императоры. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Л01]] [[Категория:1 ноябрь]] f33i4rjf202c2bmhdx2tlh7cfplwxmw 0 68929 1307916 1184503 2026-10-30T16:50:52Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт 1307916 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фамилиялаш|Мортазин}} '''Мортазина Миләүшә Ғәли ҡыҙы''' ([[27 май]] [[1926 йыл]]) — вокал буйынса педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1977 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Профессор (1990). РСФСР‑ҙың (1983) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1967) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1973), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1985). 2‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2012) һәм , [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2011) ордендары кавалеры. [[Өфө ҡалаһы]]ның почётлы гражданы. == Биографияһы == Миләүшә Ғәли ҡыҙы Мортазина<ref>[http://www.vatandash.ru/index.php?article=358 Ватандаш / Соотечественник / Compatriot] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170425030043/http://vatandash.ru/index.php?article=358 |date=2017-04-25 }}</ref> 1926 йылдың 27 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Кушнаренко районы]] [[Баҡай (Кушнаренко районы)|Баҡай]] ауылында тыуған. {{Врезка | Заголовок = | Фон = #bbe0cc | Содержание = «Ауыр аслыҡ йылдарына тура килгән бала сағыма ҡарамаҫтан, һөйөү тойоп үҫтем. Минең Кесе Ватаным — Кушнаренко районының Баҡай ауылы. Әнүәр ағайым әйтмешләй, „Баҡай — буйға һуҙылған ауыл, бер осонда — башҡорттар, икенсеһендә татарҙар йәшәй. Беҙ башҡорт өлөшөндә йәшәнек, башҡорттарбыҙ“. Ә мин кем Башҡортостанда тыуған, барыһын да башҡорт тип иҫәпләйем, тик беҙ өс телдә — русса, башҡортса һәм татарса һөйләшәбеҙ. Архивтан нәҫел-нәсәбем тураһында мәғлүмәт һорағас, хатта бығаса татар тип иҫәпләнгән атайым яҡлап та бар туғандарыбыҙ башҡорт икәнлеге асыҡланды»<ref name="Творчество">Творчество — синоним счастья: Беседы с Миляушой Муртазиной / сост. М. Идрисова. — Уфа : Инеш, 2018. — 237 с.</ref> | Выравнивание = right | Ширина = 250px | Размер шрифта = 85% | Подпись = Миләүшә Мортазина }} Мәктәпте тамамлағас, Өфө агрегат етештереү берекмәһендәге инструменталь цехта эшләй. Заводтың концерт бригадаһында ҡатнаша, госпиталдәр, хәрби частар буйлап концерттар ҡуйып йөрөй. Һуғыштан һуң имтиханһыҙ Өфө авиация институтына уҡырға инә. Студент сағында уҡ Урал консерваторияһында уҡый башлай. 1950 йылда М. П. Мусоргский исемендәге Урал консерваторияһының милли студияһын тамамлай (А. В. Новиков класы). 1954 йылда [[Ҡазан]] консерваторияһын (А. Г. Цветкова класы) тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген [[1954 йыл]]да [[Өфө сәнғәт училищеһы]]нда уҡтыусы булып башлай. Шул уҡ ваҡытта башҡарыусы эшен дә алып бара. [[1969 йыл]]дан [[Өфө дәүләт сәнғәт академияһы|Өфө дәүләт сәнғәт институтында]] (хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы|Заһир Исмәғилев исемендәге академия]]) эшләй, 1980 йылдан — яңғыҙ йыр кафедраһы мөдире, 1984 йылдан — доцент, 1990 йылдан — профессор. Ул әле лә академияның яңғыҙ башҡарыу кафедраһында эшләүен дауам итә. М. Ғ. Мортазина республика вокаль конкурстарында алмаштырғыһыҙ жюри етәксеһе («Дуҫлыҡ моңо», «Дебют», Ғ. Әлмөхәмәтов исемендәге конкурс). М. И. Глинка исемендәге ХV һәм ХVI Халыҡ-ара вокалистар конкурсында, Төньяҡ Кавказ вокалистар конкурсында; Италиялағы (Сицилия-Алькамо) Халыҡ-ара вокалистар конкурсында жюри ағзаһы. [[Рәсәй Президенты]] [[Владимир Путин]] Указы менән «Ватан алдында ҡаҙаныштары өсөн» 2 дәрәжә ордены тапшырыла. Улы Мортазин Владислав Львович — музыкант, органист, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы. Ҡыҙы Ләйлә Шаһиева — музыка белгесе. Миләүшә Мортазинаның хеҙмәт стажы — 73 йыл. 2016 йылдың 15 июнендә Миләүшә Ғәли ҡыҙы 90 йәше тулыуын билдәләп, уҡыусылары ҡатнашлығында концерт үткәрҙе. 2026 йылдың 30 октябрендә Рәсәй Президенты Указы менән «мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендәге ғилми-педагогик эшмәкәрлектәге ҡаҙаныштары, күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн» «Мәҙәниәт һәм сәнғәттәге ҡаҙаныштары өсөн» ордены менән бүләкләнә<ref>{{cite web|author=|datepublished=30 октября 2026 года|url=http://publication.pravo.gov.ru/document/0001202610300001?index=8|title=Указ Президента Российской Федерации от 30.10.2026 № 788 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»|lang=ru|publisher=|accessdate=2026-10-30}}{{ref-ru}}</ref>. == Уҡыусылары == Эшләү дәүерендә Миләүшә Ғәли ҡыҙы үҙен педагогик оҫталығын даими камиллаштырыусы һәләтле педагог итеп кенә түгел, ә аҡыллы кәңәшсе-тәрбиәсе, вокал методикаһын үҫтереү һәм камиллаштырыу өлкәһендә әүҙем ғилми хеҙмәткәр итеп тә танытты. Ул вокал педагогикаһы мәсьәләләре буйынса 20-нән ашыу ғилми-методик эштәр авторы. Уның уҡыусылары араһында: ''Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы'' — [[Гәрәев Радик Арыҫлан улы|Радик Гәрәев]]; ''Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артистары'' — [[Смаҡов Илфаҡ Мөзип улы|Ильфаҡ Смаҡов]], [[Сажиҙә Ғәлимова]]<ref>[http://www.hrono.info/text/2008/ahmet01_08.html ''Гульнара Ахметова''. Её любили слушатели. Из жизни Сажиды Галимовой.] — «Бельские просторы», № 1, 2008;</ref>, [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Нажиә Аллаярова]]<ref>[http://www.bashinform.ru/news/380172/ ''Владимир Романов''. 15 июля известная башкирская певица Нажия Аллаярова отмечает 75-летний юбилей.] — ИА «Башинформ», 15 июля 2011;</ref>, [[Салауат Асҡаров]], [[Иҙрис Ғәзиев]]<ref>[http://bashpoisk.ru/music/%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2%20%D0%98%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%81 Газиев Идрис] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110502010457/http://bashpoisk.ru/music/%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2%20%D0%98%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%81 |date=2011-05-02 }} на сайте Радио БашПоиск.</ref>, Белов Владимир Викторович, Вячеслав Храмов, В. Поляков, С. Волков, Н. Воробьева, И. Ғәлеева; ''Башҡортостан Республикаһы халыҡ артистары'' — [[Көсөков Раил Фазыл улы|Раил Көсөков]], [[Хәмиҙулла Ишбулдин]], [[Флүрә Ноғоманова]], [[Bәхит Хызыров]], [[Абдразаҡов Асҡар Әмир улы|Асҡар Абдразаҡов]], Р. Башаров; ''Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артистары:'' [[Абдразаҡов Илдар Әмир улы|Илдар Абдразаҡов]], [[Байбурина Зөһрә Фәнил ҡыҙы|Зөһрә Байбурина]], [[Алкин Мәжит Сәмиғулла улы|Мәжит Алкин]], Шамил Хәмәдинуров, C. Мишурис һәм башҡалар. Уҡыусылары халыҡ-ара, бөтә Рәсәй, төбәк һәм республика вокалистар конкурсы буйынса лауреат урындары яулай. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1967) * «Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы (1970) * РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1973) * РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1983) * «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1983) * Өфө ҡалаһының почетлы гражданы (2004) * [[Салауат Юлаев ордены]] (2011) * II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (2012) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Творчество — синоним счастья: Беседы с Миляушой Муртазиной / сост. М. Идрисова. — Уфа : Инеш, 2018. — 237 с. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/8739-mortazina-mil-sh-li-y-y}} * http://www.bashinform.ru/bash/865777/ * http://gorsovet-ufa.ru/pochet/ * http://gtrk.tv/novosti-hbrzr/27021-mortazina-yondozlogo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624203528/http://gtrk.tv/novosti-hbrzr/27021-mortazina-yondozlogo |date=2016-06-24 }} [[Категория:Башҡортостан йырсылары]] [[Категория:Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусылары]] [[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт академияһы профессорҙары]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Өфө ҡалаһының почётлы граждандары]] [[Категория:Башҡорт йырсылары]] [[Категория:Кушнаренко районында тыуғандар]] [[Категория:Урал консерваторияһын тамамлаусылар]] rmloxcikamskngn8qf0lywplj5cqny8 1307917 1307916 2026-10-30T16:55:14Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү, өҫтәмә мәғлүмәт 1307917 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фамилиялаш|Мортазин}} '''Мортазина Миләүшә Ғәли ҡыҙы''' ([[27 май]] [[1926 йыл]]) — вокал буйынса педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1977 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Профессор (1990). РСФСР‑ҙың (1983) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1967) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1973), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1985). [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены|2‑се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн»]] (2012), «Мәҙәниәт һәм сәнғәттәге ҡаҙаныштары өсөн» (2026) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2011) ордендары кавалеры. [[Өфө ҡалаһы]]ның почётлы гражданы. == Биографияһы == Миләүшә Ғәли ҡыҙы Мортазина<ref>[http://www.vatandash.ru/index.php?article=358 Ватандаш / Соотечественник / Compatriot] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170425030043/http://vatandash.ru/index.php?article=358 |date=2017-04-25 }}</ref> 1926 йылдың 27 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Кушнаренко районы]] [[Баҡай (Кушнаренко районы)|Баҡай]] ауылында тыуған. {{Врезка | Заголовок = | Фон = #bbe0cc | Содержание = «Ауыр аслыҡ йылдарына тура килгән бала сағыма ҡарамаҫтан, һөйөү тойоп үҫтем. Минең Кесе Ватаным — Кушнаренко районының Баҡай ауылы. Әнүәр ағайым әйтмешләй, „Баҡай — буйға һуҙылған ауыл, бер осонда — башҡорттар, икенсеһендә татарҙар йәшәй. Беҙ башҡорт өлөшөндә йәшәнек, башҡорттарбыҙ“. Ә мин кем Башҡортостанда тыуған, барыһын да башҡорт тип иҫәпләйем, тик беҙ өс телдә — русса, башҡортса һәм татарса һөйләшәбеҙ. Архивтан нәҫел-нәсәбем тураһында мәғлүмәт һорағас, хатта бығаса татар тип иҫәпләнгән атайым яҡлап та бар туғандарыбыҙ башҡорт икәнлеге асыҡланды»<ref name="Творчество">Творчество — синоним счастья: Беседы с Миляушой Муртазиной / сост. М. Идрисова. — Уфа : Инеш, 2018. — 237 с.</ref> | Выравнивание = right | Ширина = 250px | Размер шрифта = 85% | Подпись = Миләүшә Мортазина }} Мәктәпте тамамлағас, Өфө агрегат етештереү берекмәһендәге инструменталь цехта эшләй. Заводтың концерт бригадаһында ҡатнаша, госпиталдәр, хәрби частар буйлап концерттар ҡуйып йөрөй. Һуғыштан һуң имтиханһыҙ Өфө авиация институтына уҡырға инә. Студент сағында уҡ Урал консерваторияһында уҡый башлай. 1950 йылда М. П. Мусоргский исемендәге Урал консерваторияһының милли студияһын тамамлай (А. В. Новиков класы). 1954 йылда [[Ҡазан]] консерваторияһын (А. Г. Цветкова класы) тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген [[1954 йыл]]да [[Өфө сәнғәт училищеһы]]нда уҡтыусы булып башлай. Шул уҡ ваҡытта башҡарыусы эшен дә алып бара. [[1969 йыл]]дан [[Өфө дәүләт сәнғәт академияһы|Өфө дәүләт сәнғәт институтында]] (хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы|Заһир Исмәғилев исемендәге академия]]) эшләй, 1980 йылдан — яңғыҙ йыр кафедраһы мөдире, 1984 йылдан — доцент, 1990 йылдан — профессор. Ул әле лә академияның яңғыҙ башҡарыу кафедраһында эшләүен дауам итә. М. Ғ. Мортазина республика вокаль конкурстарында алмаштырғыһыҙ жюри етәксеһе («Дуҫлыҡ моңо», «Дебют», Ғ. Әлмөхәмәтов исемендәге конкурс). М. И. Глинка исемендәге ХV һәм ХVI Халыҡ-ара вокалистар конкурсында, Төньяҡ Кавказ вокалистар конкурсында; Италиялағы (Сицилия-Алькамо) Халыҡ-ара вокалистар конкурсында жюри ағзаһы. [[Рәсәй Президенты]] [[Владимир Путин]] Указы менән «Ватан алдында ҡаҙаныштары өсөн» 2 дәрәжә ордены тапшырыла. Улы Мортазин Владислав Львович — музыкант, органист, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы. Ҡыҙы Ләйлә Шаһиева — музыка белгесе. Миләүшә Мортазинаның хеҙмәт стажы — 73 йыл. 2016 йылдың 15 июнендә Миләүшә Ғәли ҡыҙы 90 йәше тулыуын билдәләп, уҡыусылары ҡатнашлығында концерт үткәрҙе. 2026 йылдың 30 октябрендә Рәсәй Президенты Указы менән «мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендәге ғилми-педагогик эшмәкәрлектәге ҡаҙаныштары, күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн» «Мәҙәниәт һәм сәнғәттәге ҡаҙаныштары өсөн» ордены менән бүләкләнә<ref>{{cite web|author=|datepublished=30 октября 2026 года|url=http://publication.pravo.gov.ru/document/0001202610300001?index=8|title=Указ Президента Российской Федерации от 30.10.2026 № 788 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»|lang=ru|publisher=|accessdate=2026-10-30}}{{ref-ru}}</ref>. == Уҡыусылары == Эшләү дәүерендә Миләүшә Ғәли ҡыҙы үҙен педагогик оҫталығын даими камиллаштырыусы һәләтле педагог итеп кенә түгел, ә аҡыллы кәңәшсе-тәрбиәсе, вокал методикаһын үҫтереү һәм камиллаштырыу өлкәһендә әүҙем ғилми хеҙмәткәр итеп тә танытты. Ул вокал педагогикаһы мәсьәләләре буйынса 20-нән ашыу ғилми-методик эштәр авторы. Уның уҡыусылары араһында: ''Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы'' — [[Гәрәев Радик Арыҫлан улы|Радик Гәрәев]]; ''Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артистары'' — [[Смаҡов Илфаҡ Мөзип улы|Ильфаҡ Смаҡов]], [[Сажиҙә Ғәлимова]]<ref>[http://www.hrono.info/text/2008/ahmet01_08.html ''Гульнара Ахметова''. Её любили слушатели. Из жизни Сажиды Галимовой.] — «Бельские просторы», № 1, 2008;</ref>, [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Нажиә Аллаярова]]<ref>[http://www.bashinform.ru/news/380172/ ''Владимир Романов''. 15 июля известная башкирская певица Нажия Аллаярова отмечает 75-летний юбилей.] — ИА «Башинформ», 15 июля 2011;</ref>, [[Салауат Асҡаров]], [[Иҙрис Ғәзиев]]<ref>[http://bashpoisk.ru/music/%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2%20%D0%98%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%81 Газиев Идрис] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110502010457/http://bashpoisk.ru/music/%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2%20%D0%98%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%81 |date=2011-05-02 }} на сайте Радио БашПоиск.</ref>, Белов Владимир Викторович, Вячеслав Храмов, В. Поляков, С. Волков, Н. Воробьева, И. Ғәлеева; ''Башҡортостан Республикаһы халыҡ артистары'' — [[Көсөков Раил Фазыл улы|Раил Көсөков]], [[Хәмиҙулла Ишбулдин]], [[Флүрә Ноғоманова]], [[Bәхит Хызыров]], [[Абдразаҡов Асҡар Әмир улы|Асҡар Абдразаҡов]], Р. Башаров; ''Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артистары:'' [[Абдразаҡов Илдар Әмир улы|Илдар Абдразаҡов]], [[Байбурина Зөһрә Фәнил ҡыҙы|Зөһрә Байбурина]], [[Алкин Мәжит Сәмиғулла улы|Мәжит Алкин]], Шамил Хәмәдинуров, C. Мишурис һәм башҡалар. Уҡыусылары халыҡ-ара, бөтә Рәсәй, төбәк һәм республика вокалистар конкурсы буйынса лауреат урындары яулай. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1967) * «Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы (1970) * РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1973) * РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1983) * «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1983) * Өфө ҡалаһының почетлы гражданы (2004) * [[Салауат Юлаев ордены]] (2011) * II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (2012) * «Мәҙәниәт һәм сәнғәттәге ҡаҙаныштары өсөн» ордены (2026) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Творчество — синоним счастья: Беседы с Миляушой Муртазиной / сост. М. Идрисова. — Уфа : Инеш, 2018. — 237 с. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/8739-mortazina-mil-sh-li-y-y}} * http://www.bashinform.ru/bash/865777/ * http://gorsovet-ufa.ru/pochet/ * http://gtrk.tv/novosti-hbrzr/27021-mortazina-yondozlogo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624203528/http://gtrk.tv/novosti-hbrzr/27021-mortazina-yondozlogo |date=2016-06-24 }} [[Категория:Башҡортостан йырсылары]] [[Категория:Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусылары]] [[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт академияһы профессорҙары]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Өфө ҡалаһының почётлы граждандары]] [[Категория:Башҡорт йырсылары]] [[Категория:Кушнаренко районында тыуғандар]] [[Категория:Урал консерваторияһын тамамлаусылар]] edqjlyc5ep4ab57vcoi2muxhgpyk2el 1307920 1307917 2026-10-30T17:05:37Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт 1307920 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фамилиялаш|Мортазин}} '''Мортазина Миләүшә Ғәли ҡыҙы''' ([[27 май]] [[1926 йыл]]) — вокал буйынса педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1977 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Профессор (1990). РСФСР‑ҙың (1983) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1967) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1973), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1985). [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены|2‑се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн»]] (2012), «Мәҙәниәт һәм сәнғәттәге ҡаҙаныштары өсөн» (2026) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2011) ордендары кавалеры. [[Өфө ҡалаһы]]ның почётлы гражданы. == Биографияһы == Миләүшә Ғәли ҡыҙы Мортазина<ref>[http://www.vatandash.ru/index.php?article=358 Ватандаш / Соотечественник / Compatriot] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170425030043/http://vatandash.ru/index.php?article=358 |date=2017-04-25 }}</ref> 1926 йылдың 27 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Кушнаренко районы]] [[Баҡай (Кушнаренко районы)|Баҡай]] ауылында тыуған. {{Врезка | Заголовок = | Фон = #bbe0cc | Содержание = «Ауыр аслыҡ йылдарына тура килгән бала сағыма ҡарамаҫтан, һөйөү тойоп үҫтем. Минең Кесе Ватаным — Кушнаренко районының Баҡай ауылы. Әнүәр ағайым әйтмешләй, „Баҡай — буйға һуҙылған ауыл, бер осонда — башҡорттар, икенсеһендә татарҙар йәшәй. Беҙ башҡорт өлөшөндә йәшәнек, башҡорттарбыҙ“. Ә мин кем Башҡортостанда тыуған, барыһын да башҡорт тип иҫәпләйем, тик беҙ өс телдә — русса, башҡортса һәм татарса һөйләшәбеҙ. Архивтан нәҫел-нәсәбем тураһында мәғлүмәт һорағас, хатта бығаса татар тип иҫәпләнгән атайым яҡлап та бар туғандарыбыҙ башҡорт икәнлеге асыҡланды»<ref name="Творчество">Творчество — синоним счастья: Беседы с Миляушой Муртазиной / сост. М. Идрисова. — Уфа : Инеш, 2018. — 237 с.</ref> | Выравнивание = right | Ширина = 250px | Размер шрифта = 85% | Подпись = Миләүшә Мортазина }} Мәктәпте тамамлағас, Өфө агрегат етештереү берекмәһендәге инструменталь цехта эшләй. Заводтың концерт бригадаһында ҡатнаша, госпиталдәр, хәрби частар буйлап концерттар ҡуйып йөрөй. Һуғыштан һуң имтиханһыҙ Өфө авиация институтына уҡырға инә. Студент сағында уҡ Урал консерваторияһында уҡый башлай. 1950 йылда М. П. Мусоргский исемендәге Урал консерваторияһының милли студияһын тамамлай (А. В. Новиков класы). 1954 йылда [[Ҡазан]] консерваторияһын (А. Г. Цветкова класы) тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген [[1954 йыл]]да [[Өфө сәнғәт училищеһы]]нда уҡтыусы булып башлай. Шул уҡ ваҡытта башҡарыусы эшен дә алып бара. [[1969 йыл]]дан [[Өфө дәүләт сәнғәт академияһы|Өфө дәүләт сәнғәт институтында]] (хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы|Заһир Исмәғилев исемендәге академия]]) эшләй, 1980 йылдан — яңғыҙ йыр кафедраһы мөдире, 1984 йылдан — доцент, 1990 йылдан — профессор. Ул әле лә академияның яңғыҙ башҡарыу кафедраһында эшләүен дауам итә. М. Ғ. Мортазина республика вокаль конкурстарында алмаштырғыһыҙ жюри етәксеһе («Дуҫлыҡ моңо», «Дебют», Ғ. Әлмөхәмәтов исемендәге конкурс). М. И. Глинка исемендәге ХV һәм ХVI Халыҡ-ара вокалистар конкурсында, Төньяҡ Кавказ вокалистар конкурсында; Италиялағы (Сицилия-Алькамо) Халыҡ-ара вокалистар конкурсында жюри ағзаһы. [[Рәсәй Президенты]] [[Владимир Путин]] Указы менән 2 дәрәжә «Ватан алдында ҡаҙаныштары өсөн» орденына лайыҡ була. Улы Мортазин Владислав Львович — музыкант, органист, [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]]. Ҡыҙы Ләйлә Шаһиева — музыка белгесе. Миләүшә Мортазинаның хеҙмәт стажы — 73 йыл. 2016 йылдың 15 июнендә Миләүшә Ғәли ҡыҙы 90 йәше тулыуын билдәләп, уҡыусылары ҡатнашлығында концерт үтә. 2026 йылдың 30 октябрендә Рәсәй Президенты Указы менән «мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендәге ғилми-педагогик эшмәкәрлектәге ҡаҙаныштары, күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн» «Мәҙәниәт һәм сәнғәттәге ҡаҙаныштары өсөн» ордены менән бүләкләнә<ref>{{cite web|author=|datepublished=30 октября 2026 года|url=http://publication.pravo.gov.ru/document/0001202610300001?index=8|title=Указ Президента Российской Федерации от 30.10.2026 № 788 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»|lang=ru|publisher=|accessdate=2026-10-30}}{{ref-ru}}</ref><ref>{{cite web|author=Лейла Аралбаева|datepublished=30 октября 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2026-10-30/putin-podpisal-ukaz-o-nagrazhdenii-milyaushi-murtazinoy-rossiyskim-ordenom-4670610|title=Путин подписал указ о награждении Миляуши Муртазиной российским орденом|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-10-30}}{{ref-ru}}</ref>. == Уҡыусылары == Эшләү дәүерендә Миләүшә Ғәли ҡыҙы үҙен педагогик оҫталығын даими камиллаштырыусы һәләтле педагог итеп кенә түгел, ә аҡыллы кәңәшсе-тәрбиәсе, вокал методикаһын үҫтереү һәм камиллаштырыу өлкәһендә әүҙем ғилми хеҙмәткәр итеп тә танытты. Ул вокал педагогикаһы мәсьәләләре буйынса 20-нән ашыу ғилми-методик эштәр авторы. Уның уҡыусылары араһында: ''Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы'' — [[Гәрәев Радик Арыҫлан улы|Радик Гәрәев]]; ''Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артистары'' — [[Смаҡов Илфаҡ Мөзип улы|Ильфаҡ Смаҡов]], [[Сажиҙә Ғәлимова]]<ref>[http://www.hrono.info/text/2008/ahmet01_08.html ''Гульнара Ахметова''. Её любили слушатели. Из жизни Сажиды Галимовой.] — «Бельские просторы», № 1, 2008;</ref>, [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Нажиә Аллаярова]]<ref>[http://www.bashinform.ru/news/380172/ ''Владимир Романов''. 15 июля известная башкирская певица Нажия Аллаярова отмечает 75-летний юбилей.] — ИА «Башинформ», 15 июля 2011;</ref>, [[Салауат Асҡаров]], [[Иҙрис Ғәзиев]]<ref>[http://bashpoisk.ru/music/%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2%20%D0%98%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%81 Газиев Идрис] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110502010457/http://bashpoisk.ru/music/%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2%20%D0%98%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%81 |date=2011-05-02 }} на сайте Радио БашПоиск.</ref>, Белов Владимир Викторович, Вячеслав Храмов, В. Поляков, С. Волков, Н. Воробьева, И. Ғәлеева; ''Башҡортостан Республикаһы халыҡ артистары'' — [[Көсөков Раил Фазыл улы|Раил Көсөков]], [[Хәмиҙулла Ишбулдин]], [[Флүрә Ноғоманова]], [[Bәхит Хызыров]], [[Абдразаҡов Асҡар Әмир улы|Асҡар Абдразаҡов]], Р. Башаров; ''Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артистары:'' [[Абдразаҡов Илдар Әмир улы|Илдар Абдразаҡов]], [[Байбурина Зөһрә Фәнил ҡыҙы|Зөһрә Байбурина]], [[Алкин Мәжит Сәмиғулла улы|Мәжит Алкин]], Шамил Хәмәдинуров, C. Мишурис һәм башҡалар. Уҡыусылары халыҡ-ара, бөтә Рәсәй, төбәк һәм республика вокалистар конкурсы буйынса лауреат урындары яулай. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1967) * «Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы (1970) * РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1973) * РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1983) * «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1983) * Өфө ҡалаһының почетлы гражданы (2004) * [[Салауат Юлаев ордены]] (2011) * II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (2012) * «Мәҙәниәт һәм сәнғәттәге ҡаҙаныштары өсөн» ордены (2026) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Творчество — синоним счастья: Беседы с Миляушой Муртазиной / сост. М. Идрисова. — Уфа : Инеш, 2018. — 237 с. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/8739-mortazina-mil-sh-li-y-y}} * http://www.bashinform.ru/bash/865777/ * http://gorsovet-ufa.ru/pochet/ * http://gtrk.tv/novosti-hbrzr/27021-mortazina-yondozlogo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624203528/http://gtrk.tv/novosti-hbrzr/27021-mortazina-yondozlogo |date=2016-06-24 }} [[Категория:Башҡортостан йырсылары]] [[Категория:Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусылары]] [[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт академияһы профессорҙары]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Өфө ҡалаһының почётлы граждандары]] [[Категория:Башҡорт йырсылары]] [[Категория:Кушнаренко районында тыуғандар]] [[Категория:Урал консерваторияһын тамамлаусылар]] pqxs1o2lkiooutsfnguipzchzul5drm 0 97733 1307914 1301296 2026-10-30T16:38:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307914 wikitext text/x-wiki {{Море |Название = Тимор диңгеҙе |Изображение = Timor Sea.jpg |Подпись = |Координаты = 11/32/3/S/126/1/35/E |CoordScale = 5000000 |Расположение = [[Австралия (ҡитға)|Австралия]] һәм [[Океания]] |Длина = |Ширина = |Площадь = 432 мең |Объём = |Длина береговой линии = |Наибольшая глубина = 3300 |Средняя глубина = 435 |Площадь водосбора = |Впадающие реки = |Категория на Викискладе = }} '''Тимор диңгеҙе''' ({{lang-id|Laut Timor}}, {{lang-pt|Mar Timor}} — хәнәүәт диңгеҙ) — [[Һинд океаны]] диңгеҙе. [[Австралия (ҡитға)|Австралия]] ҡитғаһы һәм [[Тимор]] утрауы араһында урынлашҡан. Акватория майҙаны — 432 мең км². Башлыса 250 метрҙан аҙыраҡ тәрәнлектәр өҫтөнлөк итә, максималь тәрәнлеге — 3300 метр. Диңгеҙҙең иң ҙур ҡултыҡтары — Жозеф-Бонапарт һәм Ван-Димен. Тимор диңгеҙе һыуҙары [[Австралия]], [[Көнсығыш Тимор]] һәм [[Индонезия]] илдәренең ярҙарын йыуа. Диңгеҙҙә байтаҡ ҡына углеводород запастары бар. 2009 йылда аҙаҡҡы 25 йыл эсендә иң ҙур нефть түгелеү осрағы теркәлә.<ref name="mosfsp">{{Cite news |url=http://www.theaustralian.com.au/business/montara-oil-spill-firm-seeks-permission-for-more-drills/story-e6frg8zx-1226046540339 |title=Montara oil spill firm seeks permission for more drills |author=Andrew Burrell |accessdate=22 May 2011 |date=29 April 2011 |newspaper=The Australian |publisher=News Limited }} {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == География == [[Файл:Oil Slick in the Timor Sea September-2009.jpg|thumb|220px|Тимор диңгеҙендәге нефть табы Монтара нефть скважинаһындағы авария һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. 2009 йылдың 21 авгусынан 3 сентябренә ҡәҙәр скважинанан көн һайын диңгеҙгә 400 баррель нефть түгелә.]] Тимор диңгеҙе [[Австралия (ҡитға)|Австралия]] ҡитғаһы һәм [[Тимор]] утрауы араһында урынлашҡан. Көнбайышта диңгеҙ — [[Һинд океаны]], ә көнсығышта — [[Арафур диңгеҙе]] һыуҙары менән ҡушыла. Төп порты — Дарвин ([[Австралия]]). Диңгеҙҙең күп өлөшөн бихисап һай урындары, эре атоллдар һәм мәрйен рифтары менән бергә Сахул ҡитға һайлығы биләй. Иң ҙур утрауҙары — Батерст, Мелвилл. Төньяҡ өлөшөндә Ява (Зонд) уйпатының дауамы булып торған Тимор уйпаты урынлашҡан. Уйпат тирәһе әүҙем сейсмик зонаһы булып тора. == Климат == [[Файл:TC Floyd 22 mar 2006 0235Z.jpg|thumb|right|220px|Тимор диңгеҙе өҫтөндә Флойд тропик циклоны, 2006 йыл]] Тимор диңгеҙ климаты субэкваториаль муссонлы. Һай тропик диңгеҙ булғанға күрә бынды йыш ҡына тропик тайфундар барлыҡҡа килә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{ocean-stub}} [[Категория:Тимор диңгеҙе]] [[Категория:Һинд океаны диңгеҙҙәре]] anyhjbx1vkmbmw02cuzjq1p3nh2n7hz 0 104545 1307935 1270389 2026-10-30T20:37:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307935 wikitext text/x-wiki '''Украиналағы аслыҡ (1932—1933)''' — 1932—1933 йылдарҙа ул ваҡыттағы Украина ССС-ын<ref>без Западной Украины, находившейся в составе Польши, [[Черновцы өлкәһе|Черновицкой области]] и части Одесской области, находившихся в составе Румынии, Закарпатской области, находившейся в составе Чехословакии, а также Крымской АССР, находившейся в составе РСФСР; в указанный период в состав Украинской ССР входило [[Днестр буйы Молдова Республикаһы|Приднестровье]]</ref><ref name="zakon">Закон України [http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=376-16&zahyst=4/UMfPEGznhhAMY.Zi691C5hHI4ags80msh8Ie6 Про Голодомор 1932—1933 років в Україні] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016124015/http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=376-16&zahyst=4%2FUMfPEGznhhAMY.Zi691C5hHI4ags80msh8Ie6 |date=2021-10-16 }} от 28 ноября 2006 года</ref> ялмаған һәм күп миллионды ҡорбандарға килтергән аслыҡ.{{Переход|#Демографические потери Украинской ССР в межпереписной период 1927—1938}} Был осорҙағы СССР-ҙың башҡа территорияларындағы аслыҡ тураһында [[СССР-ҙа аслыҡ (1932—1933)]] мәҡәләһен ҡарағыҙ. [[Файл:Holodomor_World_Recognition.svg|thumb|300px|Политическое определение Голодомора по странам: {{legend|#005bbb|Признан как геноцид}} {{legend|#65a6e0|Признан как акт истребления}} {{legend|#cccccc|Нет определения}}]] Украинала 1932—1933 йылдарҙағы киң күләмле аслыҡ үләте — «Голодомор» (аңлы рәүештә халыҡты астан ҡырыу) тип атала. 2006 йылда Украинаның Юғары радаһы аслыҡты [[Украиндар|украин халҡына ҡарата геноцид]]<ref>{{Cite web|date=28 ноября 2006|url=http://lenta.ru/news/2006/11/28/genocide/|title=Верховная Рада признала голодомор геноцидом|publisher=Lenta.ru|accessdate=2010-08-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/61GGMypvi|archivedate=2011-08-28}}</ref> тип таный. «Голодомор» билдәләмәһе украин теленән башҡа телдәргә киң тарала<ref>См. </ref>, шул иҫәптән рус<ref>Голодомор//Универсальный дополнительный практический толковый словарь. И. Мостицкий. 2005—2012.</ref><ref>Голодомор//Слитно или раздельно? Орфографический словарь-справочник. — М.: Русский язык. Б. З. Букчина, Л. П. Какалуцкая. 1998.</ref>) теленә килеп инә. == Дөйөм мәғлүмәттәр == [[Файл:Holodomor_Stamp_of_Ukraine_2003.jpg|мини|Украинаның почта маркаһы, 2003 йыл]] Аслыҡ һөҙөмтәһендә һәләк булыусыларҙың аныҡ һаны билдәле түгел. 2015 йылда Украинаның Тарих институты баҫтырып сығарған һәм көнбайыш тарихсыларының ҡайһы берҙәре тарафынан хупланған һуңғы баһаларға ярашлы, 1932—1933 йылдарҙағы демографик юғалтыуҙар 4 млн кешенән артып китә<ref>[http://history.org.ua/LiberUA/DemTekhnKat_2015/DemTekhnKat_2015.pdf Demography of a man-made human catastrophe: The case of massive famine in Ukraine 1932—1933.]</ref>. Британника энциклопедияһы версияһы буйынса, 1932—1933 йылдарҙа 4—5 млн украин<ref name="britannica">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30078/Soviet-Ukraine#ref=ref404577|Ukraine The famine of 1932-33]</ref>^{[''юҡ&#x20;источник'']}һәләк була. Брокгауз энциклопедияһы күрһәткестәренә ярашлы, СССР-ҙа аслыҡтан 4—7 миллион кеше үлә, бигерәк тә Украинала<ref>Данный абзац в разделе «История» статьи «Украина» выглядит следующим образом (перевод с немецкого): </ref> юғалтыуҙар күп була. [[2002 йыл]]да [[:en:Institut National d'Études Démographiques|INED]]-тың заман демографтары иҫәпләүенсә, Украин ССР-ында дөйөм юғалтыу 4,6 миллион кеше тәшкил итә, шул иҫәптән 0,9 миллионы мәжбүри миграция сәбәпле, 1 млн — тыумай ҡалыусылар иҫәбенә, 2,6 млн — һәләк булыусылар<ref name="Vallin">Chapitre 1 La crise des anées 1930 prepared by J.Vallin, F. Mesle, S.Adamets and S. Pyrozhkov из «Causes de décès en Ukraine au XXè siècle» + CDRom (Смертность и причины смертей на Украине в XX веке. Франс Месле и Жак Валин при участии В. Школьникова, С. Пирожкова, С. Адамца 2003 INED) [[:ru:Special:BookSources/2733201522|ISBN 2-7332-0152-2]] [http://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=MTxiVqfUdL4C&oi=fnd&pg=PR11&ots=WTNwHObbq9&sig=QpwSZbZ0IG-WFFDdatj1hyJLyCQ#PPA30,M1]</ref><ref>[http://www.pravda.com.ua/articles/4b1a9f8f294ca/ Скільки людей загинуло під час Голоду і чому це важливо | Українська правда]</ref>. Киев ҡалаһы Аппеляция судының 2010 йылдың 13 ғинуарындағы ғәйепләү ҡарарында 1932—1933 йылдарҙа Украинала һәләк булғандар 3941 мең кеше<ref name="autogenerated1">[http://ssu.gov.ua/sbu/control/uk/publish/printable_article?art_id=97091 Текст Постановления Апелляционного суда Киева от 13 января 2010 года на официальном сайте СБУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117024104/http://www.ssu.gov.ua/sbu/control/uk/publish/printable_article?art_id=97091 |date=2015-11-17 }}</ref><ref>[http://khpg.org/index.php?id=1266828078 Постановление апелляционного суда г. Киева по уголовному делу по факту совершения геноцида в Украине в 1932—1933 гг.]{{Ref-ru}}</ref><ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/1035457-bolshevistskie-lidery-priznany-vinovnymi-v-organizacii-genocida-v-ukraine Большевистские лидеры признаны виновными в организации геноцида в Украине // Корреспондент.net, 13 января 2010]</ref> булыуы раҫлана. Шул уҡ ваҡытта 2009 йылдың 22 декабрендә үткән судҡа тиклемге тикшереү барышы тураһындағы ведомство-ара ведомствоара кәңәшмәлә 13613 биләмәлә 1847,5 мең ҡорбан булыуы билдәләнә<ref>[https://archive.is/20120804133919/www.memory.gov.ua/ua/news/detail/251.htm В. о. Голови УІНП Ігор Юхновський взяв участь у міжвідомчій нараді щодо стану розслідування кримінальної справи за фактом геноциду в Україні у 1932—1933 роках]</ref>. Украина Именлек хеҙмәте һорауы буйынса башҡарылған иҫәпләүҙәргә ярашлы, украин этносының юҙалтыуы, аслыҡ үләте һөҙөмтәһендә тыумаған балаларҙы ла ҡушып, 6,122 мең кеше тәшкил итә. Аслыҡтың иң көслө осоро [[1933 йыл]]ға тура килә. Тарихсылар фекеренсә, 1932 йылғы аслыҡ саманан тыш иген сәсеү эҙемтәһе булып, дөйөм СССР-ҙағы 1932—1933 йылдарҙағы аслыҡҡа килтерһә, 1933 йылдағы аслыҡ украин халҡының барлыҡ аҙыҡ-түлек запасын тартып алыу һөҙөмтәһе була<ref>Кульчицкий С. В. [https://web.archive.org/web/20070927204005/http://www.history.org.ua/Journal/2006/6/4.pdf]{{Lang-uk|«Голод 1932 р. в затінку голодомору-33»}}«Голод 1932 р. в затінку голодомору-33»<span> — </span>{{Ҡалып:Lang-ru|Голод 1932 в тени Голодомора-33}}</ref>. Тарихсылар һәм сәйәсмәндәр киң күләмле йотлоҡҡа килтереүсе сәбәптәр буйынса уртаҡ фекергә килә алмай. Аңлы рәүештә"Аслыҡ менән тынысландырыу" теорияһы яҡлылар, Украиналағы 1933 йылдың тәүге яртыһындағы киң күләмле аслыҡ совет етәкселеге тарафынан аңлы рәүештә, украин крәҫтиәндәренең милли-азатлыҡ ынтылыштарын баҫтырыу һәм бойондороҡһоҙ украин дәүләте<ref name="autogenerated1" /> төҙөү мөмкинлеге бирмәү өсөн аңлы һәм маҡсатлы рәүештә башҡарылған ғәмәле, тип раҫлай. Уларға ҡаршы булыусылар, был тарихи ваҡиғалар индустриалләштереүҙең, радикаль иҡтисади реформаларҙың һәм 1920 йылдар һуңында — 1930 йылдар башында СССР-ҙа уңыш йыя алмауҙары һөҙөмтәһе, тигән фекер белдерелә. [[Файл:HolodomorKharkiv 1933 Wienerberger.jpg|мини| [[Харьков]] урамдарында аслыҡ ҡорбандары, [[1933 йыл]]<ref>[http://www.archives.gov.ua/Sections/Famine/photos.php?4#photo Государственная архивная служба Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100901142604/http://www.archives.gov.ua/Sections/Famine/photos.php?4#photo |date=2010-09-01 }}</ref>]] 1933 йылдың беренсе яртыһында УССР-ҙа булған ваҡиғалар Көнбайыш мәҡәләләрендә, мөрәжәғәттәрендә һәм акцияларҙа файҙаланыла. СССР-ҙа аслыҡ үләте тураһында асыҡ мәҙлүмәт булмау сәбәпле, улар оҙаҡ ваҡыт советтарға ҡаршы эшмәкәрлек тип баһалана<ref>[http://www.harrimaninstitute.org/MEDIA/01312.pdf The Famine of 1932-33 in the Discussion of Russian-Ukrainian Relations]</ref>. Аслыҡ үләте темаһы әүҙем рәүештә 1970 йылдар һуңында — 1980-се йылдар башында сит илдәрҙә, атап әйткәндә, [[Америка Ҡушма Штаттары|Икенсе донъя һуғышынан]] һуң украина мигранттарының<ref>[http://www.artukraine.com/famineart/cius3.htm The Great Famine-Genocide in Soviet Ukraine (Holodomor)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090716024051/http://www.artukraine.com/famineart/cius3.htm |date=2009-07-16 }}</ref><ref>[http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=2100&n=107 ОПЕРАЦИЯ «ГОЛОДОМОР»]</ref> бер өлөшө йәшәгән АҠШ һәм Канадала тикшерелә һәм һөйләнелә. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа аслыҡ үләте темаһы 1980 йылдар һуңында — «үҙгәртеп ҡороу» уртаһында күтәрелә. СССР тарҡалырҙан алда 1930 йылдарҙағы аслыҡты аңлатыу Украинала украин милләтен аңлы рәүештә юҡ итеү кеүек нығына һәм союздаш бәйләнештәрҙе туҡтатып, үҙаллылыҡ алыу<ref name="укр2">[http://lenta.ru/features/rosukr/golodomor/ Заклятые соседи // Особенности национального геноцида.]</ref> идеологияһының нигеҙе булып тора. 1990 йылдар уртаһынан «Аслыҡ үләте» ({{Lang-en|Holodomor}}) һүҙе «1932—1933 йылдарҙа Украинала ҙур аслыҡ» мәғәнәһендә әкренләп халыҡ-ара документтарға инә, ә 2003 йылдан ҡайһы бер илдәрҙең вәкәләтле органдары (украин диаспораһы күпләп йәшәгән) Украинала «Сталин режимы аңлы рәүештә ойошторған» аслыҡ һөҙөмтәһендә 7 миллиондан ашыу этник украин үлгән" аслыҡ «[[геноцид]]»ҡа тиңләнгән хоҡуҡи документтар ҡабул итә башлай. Украинала аслыҡ үләте темаһы власҡа Виктор Ющенко (2005 йыл) килгәс, ил етәкселегенең төп идеологик сәйәсәте була. Тотош Украинала аслыҡ ҡорбандарына һәйкәлдәр, музейҙар, күргәҙмәләр асыла. Ющенконың дәғүәселәре белдереүенсә, аслыҡ үләте президент өсөн саҡ халыҡты үҙе тирәләй тупларға тырышҡан милли идея булып китмәй<ref name="укр2" />. 2006 йылда Украинаның Юғары радаһы 1932—1933 йылдарҙағы аслыҡты украин халҡына ҡарата геноцид<ref name="autogenerated8">[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/376-16 Текст Закона о Голодоморе.]</ref><ref>{{Ҡалып:Cite web|date=2006-11-29|url=http://lenta.ru/news/2006/11/29/sigh/|title=Ющенко утвердил Голодомор геноцидом украинцев|publisher=Lenta.ru|accessdate=2010-08-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/61GGLt9CH|archivedate=2011-08-28}}</ref><ref>{{Ҡалып:Cite web|date=2006-11-28|url=http://lenta.ru/news/2006/11/28/genocide/|title=Верховная Рада признала голодомор геноцидом|publisher=Lenta.ru|accessdate=2010-08-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/61GGMypvi|archivedate=2011-08-28}}</ref> тип билдәләгән закон ҡабул итә. 2009 йылда Украина Именлек хеҙмәте ошо факт буйынса енәйәт эше ҡуҙғыта<ref name="UNIAN">[http://unian.net/rus/news/news-317456.html СБУ возбудила уголовное дело по факту совершения Геноцида (дополненная) // UNIAN, 25.05.2009 16:01]</ref>. 2009 йылдың 25 декабрендә совет һәм партия етәкселәре — [[И. В. Сталин]], [[В. М. Молотов]] һәм [[Л. М. Каганович]], П. П. Поташев, С. В. Ҡосиор, В. Я. Чубар һәм М. М. Хатаевичҡа ҡарата яңы енәйәт эше асыла. Суд, ғәйепләнеүселәрҙең аңлы рәүештә енәйәт эшләүен билдәләй һәм уларҙың вафат булыуы сәбәпле, енәйәт эшен яба. 2010 йылдың 27 апрелендә һайлауҙарҙа еңгән Украина президенты В. Ф. Янукович, 1930 йылдарҙағы киң күләмле аслыҡты украиндарға ҡарата булған геноцид тип баһаларға ярамай, ул СССР составына ингән халыҡтарҙың дөйөм фажиғәһе, тип белдерә<ref name="vfg">[http://www.interfax.ru/news.asp?id=134454 Янукович: массовый голод в СССР в прошлом веке нельзя считать геноцидом украинского народа] // Интерфакс, 27 апреля 2010</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡортостандағы аслыҡ (1921—1922)]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|3}} {{Библиоинформация}} [[Категория:Украина тарихы]] [[Категория:Гуманитар һәләкәттәр]] [[Категория:Аслыҡ]] 7yavrxt0rf6x78oeuuzpit5tzmr8l4p 0 107349 1307909 1294852 2026-10-30T12:19:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307909 wikitext text/x-wiki {{Театральный деятель | Имя = Боһдан Ступка | Изображение = Bogdan Stupka.jpg | Ширина = 250px | Описание изображения = | Имя при рождении = Боһдан Сильвестр улы Ступка | Место рождения = Куликов ҡасабаһы,<br /> Жолков районы,<br /> Львов өлкәһе,<br /> Украин ССР-ы, СССР | Место смерти = {{МестоСмерти|Киев|}}, Украина | Профессия = СССР, Украина, XX быуат, XXI быуат актёры, Украина, XX быуат, XXI быуат педагогы | Гражданство = {{USSR}}→<br />{{UKR}} | Годы активности = 1961—2012 | Театр = Заньковецкая исемендәге Львов драма театры, Иван Франко исемендәге театр | Награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Державы (Украина)|2011}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Князя Ярослава Мудрого IV степени|2010}} {{!!}} {{Орден Князя Ярослава Мудрого V степени|2006}} {{!}}- {{!}} {{Орден За заслуги І степени (Украина)|2001}} {{!!}} {{Орден За заслуги ІІ степени (Украина)|1999}} {{!!}} {{Почётный знак отличия Президента Украины|1994}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Почёта|2011}} {{!!}} {{Орден Дружбы|2006}} {{!!}} {{Золотой крест ордена Заслуг (Польша)|2000}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Народный артист СССР|1991}} {{!!}} {{Народный артист УССР|1980}} {{!!}} {{Заслуженный артист УССР|1976}}{{!!}} {{Государственная премия СССР|1980}} {{!!}}{{Шевченковская премия|1993}} {{!!}} {{Государственная премия Украины имени Александра Довженко|2012 год}} {{!}}} | imdb_id = 0836273 }} '''Богда́н Сильве́стр улы Сту́пка''' ({{lang-uk|Богдан Сильвестр улы Ступка}}; (1941 йылдың 27 авгусында, Жолков районының Куликов ҡасабаһында тыуған — 2012 йылдың 22 июлендә, Киевта үлгән) — совет һәм украин театр һәм кино актёры. СССР-ҙың халыҡ артисы (1991). Украина Геройы (2011). СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1980). == Биографияһы == Богдан Ступка 1941 йылдың 27 авгусында Жолков районы Куликов ҡасабаһында (хәҙер: Украинаның Львов өлкәһе Жолков районы). 1948 йылда уларҙың ғаиләһе Львовҡа күсә. «Львов политехника»һы Милли университетҡа инә алмағас (политехник институт), бер ни тиклем ваҡыт слесарь өйрәнсеге булып йөрөй, артабан астрономик лабораторияһында фотограф була (Үҙгәреүсән йондоҙҙа - лаборант-иҫәпләүсе). Был ведущим в [[джаз]]-ансамбле «Медикус» джаз-ансамблендә алып барыусы була. 1961 йылда Львовтағы Мария Заньковецкая исемендәге Милли академия украина драма театры эргәһендәге студияны тамамлай. 1963—1965 йылдарҙа ситтән тороп Иван Франко исемендәге Львов милли университетының филология факультетында уҡый. 1961—1978 йылдарҙа — М. К. Заньковецкая исемендәге театр актёры. 1963 йылда Совет армияһына саҡырылған, 1963 йылдан 1966 йылға тиклем Карпат буйы хәрби округының Йыр һәм бейеү Ансамблендә хеҙмәт иткән (конферансье һәм нәфис һүҙ оҫтаһы булып танылған). 1978 йылдан — Иван Франко исемендәге Киев Милли драма театры актёры. 1984 йылда И. Карпенко-Карого исемендәге Киев театр институтының (хәҙер И. К. Карпенко-Карого исемендәге Киев театр, кино һәм телевидение милли университетының) «театр сәнғәте белеме» бүлегендә уҡый. 2001 йылдан ғүмеренең ахырынаса Иван Франко исемендәге театрҙың художество етәксеһе була. 2006 йылдан 2010 йылға тиклем — И. Карпенко-Карого исемендәге Киев театр, кино һәм телевидение милли университетының актёр курсында художество етәксеһе булған. 1967 йылдан — Украин театр йәмғиәтенең театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Украина кинематографистарының Милли союзы ағзаһы. Член Европа киноакадемияһы ағзаһы. Рәсәй кинематография сәнғәтенең «Ника» академияһы академигы<ref>{{cite web|url=http://academia.gov.ua/sites/Stupka/Stupka.htm|publisher=Національна академія мистецтв України|title=БОГДАН СИЛЬВЕСТРОВИЧ СТУПКА|lang=uk|archiveurl=http://www.webcitation.org/6J7gqxMix|archivedate=2013-08-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222215026/http://academia.gov.ua/sites/Stupka/Stupka.htm |date=2015-12-22 }}</ref>. Украина Милли сәнғәт академияһы тулы хоҡуҡлы ағзаһы (академигы) (1997). 1992 йылдан — Украина Министрҙар Кабинеты эргәһендәге Тарас Шевченко исемендәге Дәүләт премиялары буйынса Комитет ағзаһы булған. 1999 йылдан 2001 йылға тиклем — Виктор Андреевич Ющенко дәүерендәге Украина Хөкүмәтендә мәҙәниәт министры булды. 2007—2008 йылдарҙағы телевизион сезонының «Интер» телеканалында «Бөйөк украиндар» тигән проект ойошторолдо. Документаль фильмда Богдан Ступка Тарас Григорьевич Шевченконы уйнаны. Ступка үҙе бөйөк украиндар рейтингында 47-се урынды биләне<ref>[http://greatukrainians.com.ua/country/ukraine/643.html Великі Українці. Богдан Ступка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915050956/http://greatukrainians.com.ua/country/ukraine/643.html |date=2012-09-15 }}</ref>. 2001 йылдан — Киев Халыҡ-ара кинофестивале «Йәшлек»тең президенты. 2009 йылдан — Киев халыҡ-ара кинофестивале президенты. 2011 йылдан Иван Франко исемендәге Театр сәхнәһендә актёрҙың 70 йыллығы байрамын билдәләгәндәр. Юбилей кисәһе «Концерт № 70» тип аталған<ref>[http://www.bulvar.com.ua/arch/2011/41/4e958ace518a8/ Богдандың насар кәмселеге юҡ, бөтөн етешһеҙлеге - хозурлыҡ…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120807213803/http://www.bulvar.com.ua/arch/2011/41/4e958ace518a8/ |date=2012-08-07 }}</ref>. === Һуңғы йылдары һәм вафаты === 2010 йылдың йәйендә Богдан Ступка «Бер ваҡыт Ростовта» телесериалын төшөргәндә аңын юғалтып йығыла. 2011 йылдың ғинуарында актёрға Германияла операция эшләйҙәр, артабан ул дауаланыуын шунда дауам иткән<ref name="ИТАР-ТАСС">{{cite web|url=http://www.itar-tass.com/c1/478216.html|title=Скончался знаменитый украинский актёр Богдан Ступка|publisher=ИТАР-ТАСС|date=2012-07-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6J7gZjr0l|archivedate=2013-08-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801120451/http://www.itar-tass.com/c1/478216.html |date=2013-08-01 }}</ref>. 2012 йылдың 22 июлендә, иртәнге 7:45 сәғәттә актёр, оҙайлы ауырығандан һуң, Киевтағы «Феофания» дауаханаһында вафат булған<ref>{{cite web|url=http://www.unian.net/news/516167-umer-bogdan-stupka.html|title=Умер Богдан Ступка|publisher=УНИАН|date=2012-07-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6J7gfT2Wy|archivedate=2013-08-25}}</ref>. Украина Президенты Виктор Фёдорович Янукович Богдан Ступканы һуңғы юлға оҙатыу өсөн махсус комитет ойошторорға ҡуша<ref name="ИТАР-ТАСС" />. Актёрҙың үлеменең сәбәбе булып һейҙек ҡыуығы яман шешенең һуңғы стадияһы йөрәк эшмәкәрлегенең көтмәгәндә түбәнәйеүенә килтереүе (башҡа мәғлүмәт буйынса — һөйәк яман шеше, 2012 йылдың ғинуарында ул һөйәктәргә метастаза биргән) тора, тиелә. 21-нән 22 июлгә ҡаршы төндә актёрҙы инфаркт һуға, шул сәбәпле ул кома хәлендә була. Таңға Ступка вафат була<ref>[http://glavred.info/archive/2012/07/22/150846-2.html Названа причина смерти Богдана Ступки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160424021626/http://glavred.info/archive/2012/07/22/150846-2.html |date=2016-04-24 }}</ref>. Актёрҙың вафаты сәбәпле бик дәрәжәле персоналар, Украина, Белоруссия һәм Рәсәй президенттары, шулай уҡ Ступканың сәхнә һәм кино төшөрөү майҙансығы буйынса коллегалары тәрән ҡайғылары менән уртаҡлашты. Ступканы «Упҡын өҫтөндәге ҡуян» («Заяц над бездной») таҫмаһына төшөрөүсе режиссёр Тигран Эдмондович Кеосаян:<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/culture/20120722/706129018.html|title=Богдан Ступка менән эшләү ҙур бәхет булды, тине|publisher=РИА Новости|date=2012-07-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6J7gjLX7U|archivedate=2013-08-25}}</ref>: {{цитата|Ысын мәғәнәһендә бөйөк кешенең, бөйөк актёрҙың ғүмере өҙөлгәне өсөн бик ныҡ ҡайғырырға кәрәк. Гений беҙҙең аранан киткәндә яманһыу ғына түгел, был ҡотолғоһоҙ, башҡа ҡабатланмаҫлыҡ, был юғалтыуҙы бер үлсәү менән дә үлсәп булмай. Быға өйрәнеү мөмкин түгел. Үҙемдең туғанымды юғалтҡан кеүекмен - шундай тойғо тынғы бирмәй.}} 23 июлдең кисенән Аскольд ҡәберлегендәге Изге Николай Мирликийский сиркәүендә йыназа уҡыу йолаһы атҡарыу башлана һәм ул төн буйы дауам итә<ref>[http://kp.ua/daily/230712/348242/ Богдан Ступканы һуңғы юлға мәҙәниәт министры һәм Ада Роговцева оҙата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116134807/http://kp.ua/daily/230712/348242/ |date=2014-01-16 }}</ref>. Ступка менән хушлашыу 24 июлдә Иван Франко Театры сәхнәһендә үткән. Гражданлыҡ панихидаһынан һуң актёр Байково зыяраты 52-се яланының үҙәк аллеяһына күмелгән<ref>[http://www.segodnya.ua/news/14413716.html Скончался актёр Богдан Ступка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120725020651/http://www.segodnya.ua/news/14413716.html |date=2012-07-25 }}</ref>. Актёр үҙе әсәһе Мария Григорьевна үлгән көндө, (әсәһе 2007 йылдың 23-нән 24 июленә ҡаршы төндә үлгән була) үлергә теләүен әйткән була<ref>[http://obozrevatel.com/culture/52046-pomer-bogdan-stupka.htm Умер Богдан Ступка]</ref>. === Ғаиләһе === * Атаһы — Сильвестр Дмитрий улы Ступка (1914—1993)<ref name="söhodni">{{cite web|url=http://dovidka.com.ua/user/?code=49943|title=Ступка Богдан Сильвестр улы|work=Офіційна Україна сьогодні|lang=uk|archiveurl=http://www.webcitation.org/6J7goCzvL|archivedate=2013-08-25}}</ref>, Львов опера театры хорының йырсыһы]] * Әсәһе — Мария Григорий ҡыҙы (1912—2007) * Ҡатыны (1967 йылдан) — Лариса Семён ҡыҙы Ступка (ҡыҙ сағында — Корниенко) (1942 йылда тыуған), балерина, Баҡы хореографик училищеһы сығарылыш уҡыусыһы ** Улы — Остап Богдан улы Ступка (1967 йылда тыуған), Иван Франко исемендәге Милли академия драма театры актёры, Украинаның халыҡ артисы (2009) *** Ейәне — Дмитрий Остап улы Ступка, (1985 йылда тыуған), Иван Франко исемендәге Милли академия драма театры актёры *** Ейәнсәре — Устина *** Ейәне — Боһдан == Ижады == Боһдан Ступка, күбеһенсә, драматик актёр булған, ул теләһә ниндәй образ һәм персонаждарҙы ла оҫта башҡарған. Кино экранында 100 роль һәм театр сәхнәһендә 50-нән ашыу роль уйнап, ул ғүмер ахырына украин милләтенең символына әйләнә, украин мәҙәниәте үҫешен дауам итеүгә һәм тулы ҡанлы булыуы өсөн ҡеүәтле импульс биргән<ref name="BBC">[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/entertainment/2012/07/120723_stupka_memories_rl.shtml Тримбач: Ступка був головним актором десятиліття]</ref>. Боһдан Сильвестр улы постсовет киңлегендәге һуңғы тиҫтә йылда төп артистарҙың береһе булды<ref name="BBC" />. [[Файл:Ступка усындағы йөрәк.jpg|thumb|right|Боһдан Ступка башҡарыуындағы константалар уға иң яҡшы ир-егет роле өсөн приз биргән өсөнсө Рим кинофестивале жюри ағзаларын арбаны. Кинолағы карьераһы йылдарында Ступка, «Ника» һәм өс «Алтын бөркөт» наградаларын ҡыҫтырып, 15 кино наградаһына һәм призға лайыҡ булған. «Үҙебеҙҙекеләр» («Свои») хәрби драмаһында ''Блинов ҡарт''ты оҫта кәүҙәләндереү актёрға бөтөн донъяла уңышҡа өлгәшеү мөмкинлеге бирҙе, ә Европа кино академияһы уны үҙенең атаҡлы премияһына лайыҡ тип таба, ләкин ул саҡта, 2004 йылда, тапшырыу церемонияһында Ступканы испан Хавьер Бардем артта ҡалдырған. Кшиштоф Зануссиҙың «Ус төбөндәге йөрәк» поляк таҫмаһындағы ''Константа'' образы бөтөн донъя данын яулаған. Ступка өсөн дебют булған, совет тамашасыһын тетрәндергән, «Ҡара тамғалы аҡ ҡош» фильмында ул ''украин милләтсеһе Орест'' ролен уйнай<ref name="BBC" />. VII Мәскәү кинофестиваленең Алтын призына лайыҡ булған фильм үҙе генә түгел, йәш актёрҙың кеше натураһының ҡатмарлылығын оҫта аса алыуы таң ҡалдырҙы<ref name="BBC" />. Атаҡлы рәсәй кинокритигы Андрей Степанович Плахов шулай тип хәтерләгән<ref>[http://rus.ruvr.ru/2012_07_24/Ukraina-proshhaetsja-s-Bogdanom-Stupkoj-AUDIO-FOTO/ Боһдан Ступка Байков зыяратында ерләнгән] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120724115743/http://rus.ruvr.ru/2012_07_24/Ukraina-proshhaetsja-s-Bogdanom-Stupkoj-AUDIO-FOTO/ |date=2012-07-24 }}</ref>: {{цитата|Мин был картиналағы Ступканы яҡшы хәтерләйем. Актёр тыуҙырған образ совет киноһы өсөн бөтөнләй яңы ине, бында Украиналағы йәшерен милли хәрәкәт менән бәйле кеше образын күрһәтелде. Фильм Украиналағы тарҡалышты сағылдырҙы, һәм был дәүере өсөн революцияға тиң ине.}} Рәсәй киноһына Ступка, йәш актёрҙы «Ҡара тамғалы аҡ ҡош» киноһында күреп, уйнағанын оҡшатҡан Михаил Александрович Ульянов арҡаһында килеп эләккән, һәм Ступканы үҙенең режиссёр дебюты булған «Иң һуңғы көн» фильмында төшөрә<ref name="interview">{{cite web|url=http://sobesednik.ru/interview/stupka_2_10_16|title=Богдан Ступка: Жена Лариса — мое самое большое достижение|work=Собеседник|author=Лилиана Фесенко|date=2010-01-19|accessdate=2013-06-17|archiveurl=http://www.webcitation.org/6J7gXvPAW|archivedate=2013-08-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801122036/http://sobesednik.ru/interview/stupka_2_10_16 |date=2013-08-01 }}</ref>. Кира Георгиевна Муратованың «Бер эсендә ике» яңы фильмының нью-йорк премьераһында, Ступканың актёрҙарса башҡарыу оҫталығын һәм күп ҡырлылығын билдәләп, уны Роберт Де Ниро, Аль Пачино һәм Энтони Хопкинс менән бер рәткә ҡуйҙылар<ref>[http://korrespondent.net/showbiz/195350-kohan-v-nyu-jorke-stupku-stavili-v-odin-ryad-s-de-niro-al-pachino-i-hopkinsom Кохан: В Нью-Йорке Ступку ставили в один ряд с Де Ниро, Аль Пачино и Хопкинсом]</ref>. Һуңғы йылдарҙа, Ступка байтаҡ ғына рәсәй фильмдарында төшкәс, хатта сит илдәрҙең скептик кәйефле тәнҡитселәре лә уның донъя кинематографына индергән өлөшөн таныны<ref name="BBC" />. Актёрҙың һуңғы киноролдәренең береһе, иң иҫтәлеклеһе, Владимир Владимирович Бортконың "Тарас Бульба" фильмында Тарас Бульба роле. Ошо фильм уға «Алтын бөркөт» алып килә<ref>[http://glavred.info/archive/2012/07/22/175358-19.html Боһдан Ступканың иң яҡшы ролдәре: бандеровецтан алып Тарас Бульбаға тиклем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022124745/http://www.glavred.info/archive/2012/07/22/175358-19.html |date=2012-10-22 }}</ref>. Ступканың үлеменән ярты йыл алда Олег Георгиевич Погодиндың «Өй» криминаль картинаһы прокатҡа сыға. Һәм Ступка барыһын да, ҙур ғаиләнең ҡаты атаһын да уйнай алыуын раҫлай. Фильмды ҡараусы аналитиктар актёр башҡарыуы өсөн беренселек пальмаһы тик уға ғына була ала, тип һығымта яһаған. == Фильмография == === Художественное кино === {{Кол|2}} # {{год в кино|1970}} — [[Мир хижинам — война дворцам (фильм)|Мир хижинам — война дворцам]] # {{год в кино|1970}} — [[Белая птица с чёрной отметиной]] — ''Орест Звонарь # 1971 — {{не переведено 3|Каменный хозяин (телеспектакль)|Каменный хозяин|uk|Кам'яний господар (фільм)|Камінний господар}} — ''дон Жуан # {{год в кино|1971}} — [[Второе дыхание (фильм, 1971)|Второе дыхание]] — ''Игорь # {{год в кино|1972}} — {{не переведено 3|Наперекор всему (фильм, 1972)|Наперекор всему|uk|Наперекір усьому|Наперекір усьому}} — ''Симеон # 1972 — [[Самый последний день (фильм)|Самый последний день]] — ''Валера # {{год в кино|1971}} — [[Озарение (фильм)|Озарение]] — ''Юрий Морозенко # 1973 — [[Новоселье (фильм)|Новоселье]] — ''Данько # 1973 — [[Костёр на снегу (фильм)|Костёр на снегу]] # {{год в кино|1975}} — [[Волны Чёрного моря (фильм)|Волны Чёрного моря]] (фильм №3 «Катакомбы») — ''Ионел Миря, делец-мошенник # 1975 — [[Среди лета (фильм)|Среди лета]] — ''Андрей Троян # {{год в кино|1977}} — [[Солдаты свободы]] — ''Старцев, капитан # 1977 — {{не переведено 3|Право на любовь (фильм)|Право на любовь|uk|Право на любов}} — ''Яков # {{год в кино|1978}} — [[Дом строится (фильм)|Дом строится]] — ''Александр Никитич # {{год в кино|1979}} — [[И придёт день… (фильм)|И придёт день…]] — ''Кирилл Мефодьевич Руснак # 1979 — [[Забудьте слово «смерть»]] — ''Иван Николаевич Островой («поручик Князев») # 1979 — [[Стеклянное счастье (фильм)|Стеклянное счастье]] — ''Дзякун # 1980 — [[Дударики (фильм)|Дударики]] — ''Леонтович # {{год в кино|1980}} — [[От Буга до Вислы]] — ''Щупак, немецкий агент «Фокусник» # 1980 — [[Иначе нельзя (фильм)|Иначе нельзя]] — ''мастер Петушков # 1980 — [[Поединок (фильм, 1980)|Поединок]] (фильм-спектакль) # {{год в кино|1980}} — [[Мужество (фильм, 1980)|Мужество]] — ''Николай Гранатов, заместитель начальника стройки # {{год в кино|1982}} — [[Тайны Святого Юра (фильм)|Тайны Святого Юра]] — ''Олекса # 1982 — [[Открытие (фильм, 1982)|Открытие]] — ''главная роль # {{год в кино|1982}} — [[Красные колокола. Фильм 2. Я видел рождение нового мира]] — ''[[Керенский, Александр Фёдорович|Керенский]] # 1983 — [[Водоворот (фильм, 1983)|Водоворот]] — ''Иоська Вихор # {{год в кино|1984}} — [[Володькина жизнь]] — ''Баскетис # 1984 — {{не переведено 3|Украденное счастье (фильм)|Украденное счастье|uk|Украдене щастя (фільм, 1984)|Украдене щастя}} — ''Михайло Задорожный # 1984 — [[Всё начинается с любви (фильм)|Всё начинается с любви]] — ''Антонюк # {{год в кино|1985}} — {{не переведено 3|Женихи (фильм)|Женихи|uk|Женихи (фільм)|Женихи}} — ''дед Федот # 1985 — [[Суета (фильм)|Суета]] (фильм-спектакль) — ''Акила Акилович # 1985 — [[Дети солнца (фильм, 1985)|Дети солнца]] — ''Борис Николаевич Чепурной # 1985 — [[Диктатура (фильм)|Диктатура]] — ''Малоштан # 1985 — [[Равняется четырём Франциям (фильм)|Равняется четырём Франциям]] — '' Шахматов, первый секретарь крайкома партии # {{год в кино|1986}} — [[Вечерницы (фильм)|Вечерницы]] — ''Финтик, писарь # 1986 — [[Счастлив, кто любил…]] # 1986 — [[Дом отца твоего (фильм)|Дом отца твоего]] — ''«маляр» # {{год в кино|1986}}—{{год в кино|1987}} — [[К расследованию приступить]] — ''Александр Иванович Стасенко # {{год в кино|1987}} — [[Даниил — князь Галицкий (фильм)|Даниил — князь Галицкий]] — ''Судич, боярин # 1987 — [[Капитанша (фильм)|Капитанша]] — ''Туман, хозяин корчмы # 1987 — [[Золотая свадьба (фильм)|Золотая свадьба]] — ''Марко # {{год в кино|1988}} — [[Мария (фильм)|Мария]] — ''Степан # 1988 — [[Генеральная репетиция (фильм)|Генеральная репетиция]] — ''[[Гоголь-Яновский, Василий Афанасьевич|Василий Афанасьевич Гоголь]] # {{год в кино|1989}} — [[Театральный сезон (фильм)|Театральный сезон]] — '' Сергей Иванович Муратов, актёр театра # 1989 — [[Каменная душа (фильм)|Каменная душа]] — ''отец Дмитра Марусяка # 1988 — [[И снова я принадлежу не себе… (фильм)|И снова я принадлежу не себе…]] — ''[[Сковорода, Григорий Саввич|Григорий Сковорода]] # {{год в кино|1990}} — [[Эхо (фильм, 1990)|Эхо]] (короткометражный)<ref>[http://ruskino.ru/mov/3252 Фильм «Эхо»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121174831/http://ruskino.ru/mov/3252 |date=2011-11-21 }} на сайте ruskino.ru.</ref><ref>[http://www.kinokolo.ua/cyclopedia/film.php/607 Луна/Эхо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911164951/http://www.kinokolo.ua/cyclopedia/film.php/607 |date=2011-09-11 }} на сайте kinokolo.ua {{ref-uk}}</ref> # 1990 — [[Николай Вавилов (фильм)|Николай Вавилов]] — ''[[Лысенко, Трофим Денисович|Трофим Лысенко]] # 1990 — [[И ныне прославится сын человеческий]] — ''архиерей # {{год в кино|1991}} — [[Из жития Остапа Вишни (фильм)|Из жития Остапа Вишни]] — ''[[Остап Вишня]] # 1991 — [[Грех (фильм, 1991)|Грех]] — ''Сталинский # 1991 — [[Кремлёвские тайны шестнадцатого века]] — ''[[Борис Годунов]] # {{год в кино|1992}} — [[Господи, прости нас (фильм)|Господи, прости нас грешных]] — ''Цибукин # 1992 — {{не переведено 2|Ради семейного очага (фильм)|Ради семейного очага|uk|Для домашнього огнища}} — ''Гирш, полицейский # {{год в кино|1992}}—{{год в кино|1997}} — {{не переведено 3|Тарас Шевченко. Завещание (телесериал)|Тарас Шевченко. Завещание|uk|Тарас Шевченко. Заповіт (фільм)|Тарас Шевченко. Заповіт}} — ''ведущий # {{год в кино|1993}} — [[Дорога в рай (1993)|Дорога в рай]] — ''Лернер, академик # 1993 — [[Четыре листа фанеры]] — ''полковник # 1993 — [[Анафема (фильм, 1993)|Анафема]] — ''[[Мазепа, Иван Степанович|Иван Мазепа]] # 1993 — [[Западня (фильм, 1993)|Западня]] — ''Валериан Стальский, судебный служащий # 1993 — [[Елисейские поля (фильм)|Елисейские поля]] — ''папенька Проечки # 1993 — {{не переведено 3|Кайдашева семья (фильм)|Кайдашева семья|uk|Кайдашева сім'я (фільм)|Кайдашева сім'я}} — ''старый Кайдаш # 1993 — [[Серые волки]] — ''[[Семичастный, Владимир Ефимович|Владимир Семичастный]] # {{год в кино|1993}} — [[Трагедия века (телесериал)|Трагедия века]] — ''Старцев # 1993 — [[Ожидая груз на рейде Фучжоу возле Пагоды|Фучжоу]] # {{год в кино|1995}} — [[Гелли и Нок]] — ''Гутан # 1995 — [[Одинокий игрок]] — ''Павел Кондратьевич # {{год в кино|1996}} — [[Юденкрайс, или Вечное колесо]] — ''Либерзон # {{год в кино|1999}} — [[Огнём и мечом (телесериал)|Огнём и мечом]] — ''[[Хмельницкий, Богдан Михайлович|Богдан Хмельницкий]], гетман # 1999 — [[Восток-Запад]] — ''Бойко, полковник # 1999 — [[Китайскій сервизъ]] — ''Лапсин, дрессировщик тараканов # {{год в кино|2000}} — [[Чёрная рада (фильм)|Чёрная рада]] — ''[[Брюховецкий, Иван Мартынович|Брюховецкий]], гетман # {{год в кино|2001}} — [[Саломея (телесериал)|Саломея]] — ''Желынский, помещик # 2001 — [[Молитва о гетмане Мазепе]] — ''[[Мазепа, Иван Степанович|Иван Мазепа]] # {{год в кино|2002}} — [[Тайна Чингисхана (фильм)|Тайна Чингисхана]] — ''[[Чингисхан]] # {{год в кино|2003}} — [[Старинное предание|Старинное предание. Когда Солнце было Богом]] / {{lang-pl|Stara baśń. Kiedy słońce było bogiem}} — ''[[Попел II|Попел]], князь # 2003 — [[Завтра будет завтра]] — ''Валентин Петрович Панченко # {{год в кино|2004}} — [[Водитель для Веры]] — ''Сергей Вадимович Серов, генерал-лейтенант # 2004 — [[Свои (фильм)|Свои]] — ''Иван Блинов, старик # {{год в кино|2005}} — [[Убойная сила 6|Убойная сила 6. Мыс доброй надежды]] — ''Войцеховский # 2005 — [[Взять Тарантину]] — ''профессор Феликс Добржанский, «Феллини» # {{год в кино|2006}} — [[Сонька Золотая Ручка (телесериал)|Сонька Золотая Ручка]] — '' Лейба Соломониак, отец Соньки # 2006 — [[Три полуграции]] — ''Вадим Сергеевич # 2006 — [[Заяц над бездной]] — ''[[Брежнев, Леонид Ильич|Брежнев]] # 2006 — [[Странное Рождество]] — ''Павленко, доктор # 2006 — [[Мосты Сердечные (фильм)|Мосты сердечные]] — ''Гай, писатель # {{год в кино|2006}} — [[Два в одном]] — ''отец Маши # 2007 — [[18-14]] — ''[[Малиновский, Василий Фёдорович|Василий Малиновский]], директор лицея # 2007 — [[Одна любовь души моей (фильм)|Одна любовь души моей]] — ''[[Сковорода, Григорий Саввич|Григорий Сковорода]] # 2007 — [[Полонез Кречинского (фильм)|Полонез Кречинского]] — ''Варравин # 2007 — [[Старики-полковники (фильм)|Старики-полковники]] # 2007 — [[Трое и Снежинка]] — ''Макар Андреевич, отец Андрю # 2006 — [[Частный заказ (телесериал)|Частный заказ]] — ''Степан Ефимович Татарский # 2007 — [[Юнкера (телесериал)|Юнкера]] — ''Шульгович, полковник # {{год в кино|2008}} — [[Сафо (фильм)|Сафо]] — ''Владимир Орлов, профессор # 2008 — [[Стреляй немедленно!]] — ''Иван Иванович, директор банка # 2008 — [[Сила притяжения (телесериал)|Сила притяжения]] — ''Семён Сорока # 2008 — [[Куплю друга]] — ''Ким Булатович Сычёв # 2008 — [[Александр. Невская битва]] — ''князь [[Ярослав Владимирович (князь псковский)|Ярослав]] # 2008 — [[Пражская весна (фильм)|Пражская весна]] / «Der Prager Frühling» (Австрия) — ''[[Брежнев, Леонид Ильич|Брежнев]]''<ref name="imdb_tt1267184">[http://www.imdb.com/title/tt1267184/ Фильм «Der Prager Frühling» на сайте imdb]</ref> # 2008 — [[Сердце на ладони]] — ''Константы # {{год в кино|2009}} — [[Тарас Бульба (фильм)|Тарас Бульба]] — ''[[Тарас Бульба]] # 2009 — [[Инсайт (фильм)|Инсайт]] — ''старик # 2009 — [[Отторжение]] — ''Иван Павлович # {{год в кино|2010}} — [[Иванов (фильм, 2010)|Иванов]] — ''Лебедев Павел Кириллыч # 2010 — [[Платон Ангел]] — ''Платон Никитич Ангел, хирург на пенсии # 2010 — [[Вчера закончилась война]] — ''Фёдор Михайлович Конюхов # {{год в кино|2010}} — [[Сёстры Королёвы (телесериал)|Сёстры Королёвы]] — ''Кирилл Иванович Королёв, отец сестёр # 2010 — [[Шантрапа (фильм)|Шантрапа]] — ''Борис Фирсов # 2011 — [[Огни притона]] — ''Заславский, прокурор # 2011 — [[Дом (фильм, 2011)|Дом]] — ''Григорий Иванович Шаманов # 2012 — [[Однажды в Ростове]] — ''Пётр Дементьевич Полетаев # {{год в кино|2012}} — [[Бездна (телесериал)|Бездна]] — ''Леонид Маркович Королёв # 2012 — [[Подпоручикъ Ромашовъ]] — ''Шульгович # {{год в кино|2015}} — [[12 месяцев. Новая сказка]] — ''Декабрь {{конец кол}} === Документальное кино === # {{год в кино|2007}}—{{год в кино|2015}} — «Моя правда» # {{год в кино|2007}} — «Ада Роговцева. "Я умерла вместе с ним"» # {{год в кино|2008}} — «"Голый король" [[Степанков, Константин Петрович|Константина Степанкова]]» (реж. П. Мироненко), [[Первый национальный канал (Украина)]] # 2008 — [http://inter.ua/ru/cinema/documentary/great_ukr_shevchenko «Великие украинцы. Тарас Шевченко»], «[[Интер (телеканал)|Интер]]» # {{год в кино|2009}} — «Птица-Гоголь» (реж. [[Парфёнов, Леонид Геннадьевич|Л. Парфёнов]]) # {{год в кино|2010}} — «И вечностью наполнен миг…» (реж. [[Бондарчук, Наталья Сергеевна|Н. Бондарчук]], [[Максимов, Виталий Эдуардович|В. Максимов]]) # 2010 — «[http://www.1tvrus.com/announce/7519 Последняя шутка Григория Горина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150315191702/http://www.1tvrus.com/announce/7519 |date=2015-03-15 }}» (реж. [[Полоскин, Расим Борисович|Р. Полоскин]], С. Ганночка), «[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]» # 2010 — «Украинский самурай. Принцип Ступки» (реж. Ю. Линкевич и А. Кипров), «Две Точки» # 2010 — «[http://inter.ua/ru/video/program/love_formula/2010/12/20/bogdan_stupka Богдан Ступка. „Формула любви“]» (реж. В. Николаец), «[[Интер (телеканал)|Интер]]» # {{год в кино|2011}} — «Богдан Ступка. Тот ещё перец» (реж. Е. Тульчинская), [[Останкино (телерадиокомпания)|ТК «Останкино»]] # {{год в кино|2013}} — «Богдан Ступка. Забудьте слово смерть» (реж. В. Николаец), «[[Интер (телеканал)|Интер]]» # {{год в кино|2013}} — «Тайна казацкого храма» (реж. А. Киор), «[[Адамаха Фильм]]» === Озвучивание === # {{год в кино|1987}} — [[Жменяки (фильм)|Жменяки]] — ''закадровый текст # 1990-е — Цикл украинских документальных фильмов об истории Украины, знаменитых украинцах за рубежом и т. д. # {{год в кино|1999}} — [[Поэт и княжна]] — ''читает текст # {{год в кино|2006}} — [[Он, я и его друзья]] — ''роль [[Дуглас, Майкл|Майкла Дугласа]] # 2000-е — [[Пираты Карибского моря (серия фильмов)|Пираты Карибского моря]] — ''роль Прихлопа Билла Тёрнера === Анимационное кино === # {{год в кино|1982}} — [[Свадьба Свички (мультфильм)|Свадьба Свички]] # {{год в кино|1984}} — [[Джордано Бруно (мультфильм)|Джордано Бруно]] # {{год в кино|1989}} — [[Недобаюканная]] # {{год в кино|1991}} — [[Энеида (мультфильм)|Энеида]] === Телевидение и реклама === # Телеигра «[[Форт Боярд (телеигра)|Форт Боярд]]» (Украинский сезон) — ''Мудрый Мольфар''<ref>[http://www.fortboyard.ru/personnages/danslemonde/ukraine/ Ведущие и персонажи украинских игр «Форт Буаяр»];<br /> см. [[Тёщин мост#«Сердце Любви»]]</ref> # Рекламный ролик «Мир» # Рекламный ролик «Поделитесь любовью к Украине». Компания «[[Киевстар]]»<ref>[http://www.adme.ua/kievstar/kak-snimalsya-rolik-kievstar-s-bogdanom-stupkoj-81505/ Как снимался ролик «Киевстар» с Богданом Ступкой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202100236/http://www.adme.ua/kievstar/kak-snimalsya-rolik-kievstar-s-bogdanom-stupkoj-81505 |date=2012-02-02 }}</ref> == Награды и звания == Список наград<ref name="söhodni"/>: * [[Герой Украины]] (с вручением [[Орден Державы|ордена Державы]], [[2011]] — ''за выдающийся личный вклад в обогащение национального культурно-художественного наследия, многолетнюю плодотворную творческую деятельность и высокое профессиональное мастерство''<ref>[http://www.president.gov.ua/documents/13906.html Указ Президента України від 23 серпня 2011 року № 838/2011 «Про присвоєння Б. Ступці звання Герой України»]</ref>) * [[Заслуженный артист Украинской ССР]] ([[1976]]) * [[Народный артист Украинской ССР]] ([[1980]]) * [[Народный артист СССР]] ([[1991]]) * [[Государственная премия СССР]] ([[1980]]) — ''за исполнение ролей в спектаклях «Дикий ангел» А. Ф. Коломийца и «Дядя Ваня» А. П. Чехова в Киевском украинском драматическом театре им. И. Франко'' * [[Национальная премия Украины имени Тараса Шевченко|Государственная премия Украины им. Т. Шевченко]] ([[1993]]) — ''за исполнение главной роли в спектакле «[[Тевье-Тевель]]» по Шолом-Алейхему в Киевском украинском драматическом театре им. И. Франко''<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=60/93 Указ Президента України №&nbsp;60/93 від 24 лютого 1993 року «Про присудження Державних премій України імені Т. Шевченка 1993 року»]</ref> * [[Государственная премия Украины имени Александра Довженко]] ([[2012]]) — ''за выдающийся вклад в развитие украинского киноискусства'' (посмертно)<ref>[http://www.president.gov.ua/documents/15003.html Указ Президента України № 518/2012 від 24 серпня 2012 року «Про присудження Державної премії України імені Олександра Довженка 2012 року»]{{ref-uk}}</ref> * [[Почётный знак отличия Президента Украины]] ([[1994]])<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/465/94 Указ Президента України № 465/94 від 23 серпня 1994 року «Про нагородження Почесною відзнакою Президента України»] {{ref-uk}}</ref> * [[Орден «За заслуги» (Украина)|Орден «За заслуги»]] II степени ([[1999]])<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1051/99 Указ Президента України №&nbsp;1051/99 від 21 серпня 1999 року «Про відзначення нагородами України з нагоди 8-ї річниці незалежності України»]</ref> * [[Орден «За заслуги» (Украина)|Орден «За заслуги»]] I степени ([[2001]])<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=697%2F2001 Указ Президента України від 21 серпня 2001 року №&nbsp;697]</ref> * [[Орден князя Ярослава Мудрого]] V степени ([[2006]])<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=933/2006 Указ Президента України №&nbsp;933/2006 від 4 листопада 2006 року «Про нагородження Б. Ступки орденом князя Ярослава Мудрого»]</ref> * [[Орден князя Ярослава Мудрого]] IV степени ([[2010]])<ref name='71-2010'>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=71%2F2010 Нагороджений Указом Президента України №&nbsp;71/2010] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Офицер [[Орден Заслуг перед Республикой Польша|ордена Заслуг перед Республикой Польша]] ([[2000]])<ref>[http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WMP20000110212 Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 4 stycznia 2000 r. o nadaniu orderów i odznaczeń] {{ref-pl}}</ref> * [[Орден Дружбы (Россия)|Орден Дружбы]] ([[Россия]], [[2001]]) — ''за заслуги в развитии театрального искусства и вклад в укрепление украинско-российских связей''<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaru09/ukaz/sbor07/text07301.htm Указ Президента РФ от 23.08.2001 № 1054 «О награждении орденом Дружбы Ступки Б. С.»]</ref> * [[Орден Почёта (Россия)|Орден Почёта]] ([[Россия]], [[2011]]) — ''за большой вклад в развитие связей между Российской Федерацией и Украиной в области культуры''<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1570741 Указ Президента Российской Федерации от 25 августа 2011 года № 1111 «О награждении орденом Почёта Ступки Б. С.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801103035/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1570741 |date=2013-08-01 }}</ref> * Премия имени [[Котляревский, Иван Петрович|И. П. Котляревского]] (Союз театральных деятелей Украины, [[1991]]) * Премия «[[Киевская пектораль]]» в номинации «За весомый вклад в театральное искусство» (1991—1992) * Премия имени [[Бучма, Амвросий Максимилианович|А. М. Бучмы]] (Союз театральных деятелей Украины, [[1994]]) * Премия «[[Киевская пектораль]]» в номинации «Лучшая мужская роль» («Бред вдвоём» Э. Ионеско) ([[1994]]) * Премия «[[Киевская пектораль]]» в номинации «Лучшая мужская роль» («Сны по Кобзарю» Т. Шевченко) ([[1995]]) * Приз [[Стожары (кинофестиваль)|Международного кинофестиваля «Стожары»]] в [[Киев]]е в номинации «Лучшая мужская роль второго плана»«» (фильм [[Фучжоу (фильм)|«Фучжоу»]]) ([[1995]]) * Приз [[Стожары (кинофестиваль)|Международного кинофестиваля «Стожары»]] в [[Киев]]е в номинации «Лучшая мужская роль второго плана» (фильм [[Гелли и Нок (фильм)|«Гелли и Нок»]]) ([[1995]]) * Премия имени [[Станиславский, Константин Сергеевич|К. С. Станиславского]] ([[1996]]) * Специальный приз оргкомитета «Хрустальный Колокол» [[Стожары (кинофестиваль)|Международного кинофестиваля «Стожары»]] в [[Киев]]е — ''за наивысший творческий взлёт'' ([[1999]]) * Премия «[[Хрустальная Турандот]]» в номинации «Лучшему пришельцу за вклад в московское театральное искусство» (за роль ''Афанасия Ивановича'' в спектакле «Старосветская любовь» Н. Коляды, [[Москва]], [[2001]]) * Премия «[[Киевская пектораль]]» в номинации «Лучшая мужская роль» («Лев и Львица» И. Коваль) ([[2001]]) * Премия «[[Золотой овен]]» в номинации «За лучшую мужскую роль» (фильм «[[Свои (фильм)|Свои]]») ([[2004]]) * Приз [[Международный кинофестиваль|Международного кинофестиваля «Листапад»]] в [[Минск]]е в номинации «Лучшая мужская роль» (фильм «[[Свои (фильм)|Свои]]») ([[2004]]) * Приз «Серебряный Георгий» [[Московский международный кинофестиваль 2004|Московского международного кинофестиваля]] — ''за лучшее исполнение мужской роли (фильм «[[Свои (фильм)|Свои]]») ([[2004]]) * Номинация на [[Премия Европейской киноакадемии|премию Европейской киноакадемии]] — ''за [[Премия Европейской киноакадемии лучшему актёру|лучшую мужскую роль]] (фильм «Свои»)'' ([[2004]]) * Премия «[[Телетриумф]]» в номинации ''Актёр фильма/сериала (совм. с [[Яценко, Тамара Александровна|Т. Яценко]], фильм «[[Завтра будет завтра]]»)'' ([[2004]]) * Премия «[[Золотой орёл (кинопремия)|Золотой орёл]]» в номинации «Лучшая мужская роль второго плана» (фильм «[[Водитель для Веры]]») ([[2005]]) * Премия «[[Ника (кинопремия)|Ника]]» в номинации «Лучшая мужская роль» (фильм «[[Свои (фильм)|Свои]]») ([[2005]]) * Приз Международного фестиваля продюсерского кино «Кино-Ялта» — ''«за вклад в киноиндустрию»'' ([[2005]]) * Премия «[[Триумф (премия)|Триумф]]» ([[2006]]) * Приз [[Римский кинофестиваль|Международного кинофестиваля]] в [[Рим]]е — серебряная статуэтка «Марк Аврелий» за лучшую мужскую роль (фильм [[Сердце на ладони|«Сердце на ладони»]]) ([[2008]]) * Премия «[[Золотой орёл (кинопремия)|Золотой Орёл]]» в номинации «Лучшая мужская роль в кино» (фильм «[[Тарас Бульба (фильм)|Тарас Бульба]]») ([[2010]]) * Международная премия имени [[Гоголь, Николай Васильевич|Н. В. Гоголя]] ([[Италия]], ([[2009]]))<ref>{{cite web|url=http://glavnoe.ua/news/n114211|title=Ада Роговцева стала обладательницей международной премии имени Гоголя|work=Главное|date=2012-11-07|archiveurl=http://www.webcitation.org/6J7gp71sz|archivedate=2013-08-25}}</ref> * Премия «Кумир» в номинации «Кумир 2009-2011 — за высокое служение искусству»<ref>[http://www.premiakumir.ru/participants/78 Богдан / Премия «КУМИР»<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408204704/http://www.premiakumir.ru/participants/78 |date=2016-04-08 }}</ref> * Премия «[[Золотой орёл (кинопремия)|Золотой орёл]]» в номинации «Лучшая мужская роль второго плана» (фильм «[[Дом (фильм, 2011)|Дом]]») ([[2012]]) * Премия «[[Телетриумф]]» в номинации «Актёр телевизионного фильма/сериала» (фильм «[[Однажды в Ростове]]») ([[2012]]) * Премия «[[Телетриумф]]» в номинации «Телевизионный документальний фильм/цикл» (фильм «Забудьте слово «смерть», [[Интер (телеканал)|телеканал «Интер»]]) ([[2013]]) * Премия им. [[Таль, Сиди Львовна|Сиди Таль]] * Золотая медаль [[Национальная академия искусств Украины|Академии искусств Украины]] ([[2006]]) * [[Почётный гражданин Киева]] ([[2009]])<ref>[http://newsukraine.com.ua/news/137928/ Актёр Богдан Ступка стал почетным гражданином Киева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100104093935/http://newsukraine.com.ua/news/137928/ |date=2010-01-04 }}. — NewsUkraine.</ref> == Факты == * Во время одного из спектаклей «Фауст и смерть» ([[Национальный академический украинский драматический театр им. Марии Заньковецкой|Львовский УАДТ имени М. К. Заньковецкой]]), где молодой Ступка играл роль робота, которого уничтожает лучом «альфа-аппарата» первый космонавт, из аппарата случайно вылетело стекло и попало актёру под левый глаз. Ситуация обошлась без последствий (док. фильм «Богдан Ступка. Тот ещё перец», реж. Е. Тульчинская). * Отсутствие собственных режиссёрских работ Богдан Ступка объяснял примером [[Ульянов, Михаил Александрович|М. Ульянова]], который, разочаровавшись своим режиссёрским дебютом в фильме «[[Самый последний день (фильм)|Самый последний день]]», заметил, что больше снимать не будет<ref name="interview"/>. == Память == * Жизни и творчеству актёра посвящены документальные фильмы: «Sempere tire», «Принадлежу, я знаю, не себе» (1988), «Богдан Ступка. Львовская хроника» (1988). * Астероид главного пояса, открытый 27 августа 2008 года [[Андрушёвская астрономическая обсерватория|Андрушёвской астрономической обсерваторией]] назван в честь Б. Ступки «269252 Богданступка» (269252 Bogdanstupka). == Библиография == * ''Мельниченко В. Е., Овсянникова А. А.'' Богдан Ступка. — М.: Агентство печати «Столица», 2011. — 472 с., ил., 3000 экз., ISBN 978-5-905379-07-9. * ''Коломиец Ростислав.'' Страсти по Богдану. — 416 с., ил., ISBN 966-359-140-4. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Публикации == * ''Ростислав Коломиец.'' [http://www.day.kiev.ua/ru/article/kultura/strasti-po-bogdanu Страсти по Богдану. Фауст, искушенный Мефистофелем. — «День», № 27, 15 февраля 2005] * ''Богдан Ступка.'' [http://www.day.kiev.ua/ru/article/kultura/frankovskie-mistifikacii Франковские мистификации. Размышления о театре, его истории, корифеях, настоящем и будущем. — «День», № 51, 23 марта 2005] * {{cite web|url=http://www.itar-tass.com/c49/481164.html|title=Творчество должно рождаться изнутри как подлинное человеческое переживание — Богдан Ступка|publisher=ИТАР-ТАСС|description=Интервью|date=2012-07-26|archiveurl=http://www.webcitation.org/6J7grpAdF|archivedate=2013-08-25}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801102911/http://www.itar-tass.com/c49/481164.html |date=2013-08-01 }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = Кино |Портал2 = Персоналии |Викисловарь = |Викиучебник = i87dfnzzqcvu590vu8znp7arexdyd9z 0 108312 1307930 813743 2026-10-30T19:17:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307930 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Ислам}} '''Тәлбиә''' ({{lang+ar|التلبية||at-talbiyah}}), '''ләббәйкә''' — [[хаж]] ҡылыусылар тарафынан [[ихрам]] хәленә ингәндә ҡат-ҡат ҡабатлана торған доға. Тәлбиә [[ғәрәп теле]]ндә әйтелә, тауыш көсәйткестәр аша ла яңғыратып торола. Сөнниҙәр ҙә, шиғыйҙар ҙа бер үк төрлө әйтә. == Текст == : '''Ғәрәп телендә:''' <font color="black" size="5">لَبَّيْكَ اللّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ، إِنّ الحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالملكَ، لا شَرِيكَ لَكَ</font> : '''Транскрипция:''' Ләббәйкә, Аллаһүммә, ләббәйкә, ләббәйкә лә шәрикә лә-кә, ләббәйкә; иннә-л-хәмдә, үә-н-ниғмәтә, лә-кә үә-л-мүлк, лә шәрикә лә-кә! : '''Тәржемә:''' «Бына мин Һинең алдыңда, [[Аллаһ]]ым, Һиңә тиңдәш (ширк) юҡ, бына мин Һинең алдыңда; ысынында, Һиңә маҡтау, һинең рәхмәтең үә ниғмәтең,үә мөлкәтең киң, Һиңә тиңдәш (ширк) юҡ!» == Тарихы == Риүәйәттәрҙән күренеүенсә, хаж ҡылыу [[Ибраһим]] Пәйғәмбәр заманынан һаҡланған. Ул үҙгәрешһеҙ тиерлек [[Мөхәммәт]] Пәйғәмбәр заманына һәм беҙҙең осорға тиклем килеп еткән. Мәккә мөшриктәре хажда ҡылына торған ғибәҙәттәрҙе боҙған, улар араһында тәлбиә лә бар. Хәҙистәр йыйынтығында ([[Мөслим ибн әл-Хәджәж|имам Мөслим]]- «Сәхих») Мәккә мөшриктәре һамаҡлаған тәлбиә һүҙҙәре теркәлгән. {{цитата башы}} Әбү Зәмилдең (р. ғ.) әйтеүе буйынса, [[Абдуллаһ ибн Аббас]] (р.ғ.) былай тигән: «Мөшриктәр : „Бына мин Һинең алдыңда,Һиңә тиңдәш (ширк) юҡ!“ тип уҡынғас, (шул саҡ) [[Пәйғәмбәр]], туҡтатырға теләгән: „Ҡәһәр һеҙгә! Ары дауам итмәгеҙ, итмәгеҙ!“, тик улар дауам итә: „ (Шул-шул) ширктән башҡа, Һин уға һәм ул хужа булған бар нәмәгә хужа.“ Улар быны Ҡәғбә тирәләй тауаф ҡылғанда һамаҡлағандар .»{{конец цитаты|источник=''Муслим''. Хадис № 1185 // Сб. хадисов «Сахих»<ref name="Хадисы" />}} == Тәлбиә тураһында хәҙистәр == {{ external media | align = right | width = 250px | topic =Хаж ҡылғандағы тәлбиә | video1 = [http://www.youtube.com/watch?v=DNF41lmANlw&feature=related Hajj (Arafat) orignal Labiak] | video2 = [http://www.youtube.com/watch?v=osGvPYYrk4Q&feature=related Labbaik Allah Beautiful Arabic Nasheed] | video3 = [http://www.youtube.com/watch?v=LDVG76dc8nA Talbiya- Labbaika-llahumma labbaik] | video4 = [http://www.youtube.com/watch?v=GYEBcNQFybc&feature=related Hajj 2011. Labaik ALLAHuma Labaik] | video5 = [http://www.youtube.com/watch?v=HnpoOEhrXWA&feature=related Labaik Allahuma Labaik] | video6 = }} * [[Абдуллаһ ибн Үмәр]] р.ғ. хәтерләүенсә, Рәсүлулла Зүл-Хәлифә мәсете янынан дөйәгә атланып уҙғанда ошондай тәһлил әйткән:«Бына мин Һинең алдыңда, Аллаһым, бына мин Һинең алдыңда!Бына мин Һинең алдыңда! Һиңә тиңдәш (ширк) юҡ!Һиңә маҡтау, Һин рәхимле, хакимлыҡ Һинең ҡулыңда!Һиңә тиңдәш (ширк) юҡ!» Абдуллахһ ибн Үмәр: «Был Рәсүлуллаһ тәлбиәһе" тигән. Нәфи әйткән: "Абдуллаһ өҫтәп әйтә ине: «Ләббәйкә, ләббәйкә үә сәғдәйк. Үәл-хәйрә биәдәйкә ләббәйк. Үәрруғәбә-ү илейкә үәл-ғәмәл» (''Муслим''. Хадис № 1184—1 // Сб. хадисов «Сахих»<ref name="Хадисы">[http://hadith.islamnews.ru/?cat=42031 О тальбии — её свойстве и её времени // Hadith.IslamNews.Ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201140344/http://hadith.islamnews.ru/?cat=42031 |date=2014-02-01 }}</ref>) * Әбү Бәкр әс-Сиддиҡ р.ғ. ошондай хәҙис ҡалдырған: Рәсүлулланан бер саҡ, хаж ғәмәлдәренән нимәләр иң яҡшыһы, тип һорағандар. Ул: «Тәлбиә (геүләүе) һәм ҡорбан салыу" (Сборники хадисов [[Ибн Маджа]] и [[Абу Иса ат-Тирмизи|ат-Тирмизи]]<ref name="Е-Ислам">[http://www.e-islam.ru/idel-haj/kitaplar/umra/umra4/ Тальбия // E-Islam.Ru]</ref>) * Мөхәммәт Рәсүлуллаһ әйткән: «Тәлбиәне кем генә әйтмәһен, уның менән бергә мотлаҡ уңдан да, һулдан да таштар, ағастар, күҙ ҡарашы еткән тиклем һәр тарафтан уға ҡушылып бар нәмә тәлбиә әйтер». (Сборники хадисов Ибн Маджа и ат-Тирмизи<ref name="Е-Ислам" />) * Әйтеүҙәренсә, Хәлләд ибн әс-Сәиб атаһының һөйләгәнен бәйән иткән: Рәсүлулла былай тигән: «Миңә Ябраил фәрештә килде лә сәхәбәләремдән тәлбиәне ҡысҡырып әйттерергә бойороҡ бирҙе ». (''[[Ибн Хаджар аль-Аскаляни]].'' Хадис № 714 // Булуг аль-Марам мин Адиллат аль-Ахкам) == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{ИЭС+2007|753}} * {{ЭИ/2|T. Fahd.|Talbiya|brillonline=talbiya-SIM_7361}} * Гүзәл Ситдиҡова. Йәннәт баҡсаһы. — Өфө: Полиграфдизайн, 2005. — 102 б. {{хадж}} [[Категория:Ислам доғалары]] [[Категория:Ислам терминдары]] mnoxmpxp1n59uis3qp24v8iet4j7rqw 0 108407 1307931 1291964 2026-10-30T19:53:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307931 wikitext text/x-wiki Кесе Азия әле булһа тикшерелеп бөтмәгән бик күп боронғо мәҙәниәттәрҙең бишеге булған.  «Уңдырышлы ярым ай» тип аталған төбәк өлөшләтә бөгөнгө [[Төркиә]] ерендә ята. Заманында унда кешелек йыйнаусылыҡтан культуралы ер эшкәртеүгә күсә.  Ул осорҙа бында төрөктәр булмай. Тәүге төрөк династияһы  сәлжүктәрҙең ғәскәрҙәре б. э. XI быуатында Әрмән таулығының ҡайһы бер өлөштәрен баҫып ала, артабан [[Византия империяһы]]<nowiki/>ның һәм Әрмәнстандың ҙур өлөшөн  буйһондора.   == Төркиәгә тиклемге тарих == === Анатолия === Н[[Неолит|еолит]] дәүерендә  Анатолия урынлашҡан ерҙә бер нисә үҫешкән археологик мәҙәниәт була, әммә улар бер-береһе менән этник ҡәрҙәшлектә тормағандыр. Был мәҙәниәттәрҙең  күбеһе өсөн Анатолия Балҡан аша Европаға бара торған юл өҫтөндә ятҡан төбәк булып тора. Тарихи сығанаҡтарҙан билдәле булған миной цивилизацияһы, пеласгтар,  хаттиҙар һәм башҡа халыҡтар  Анатолияның неолитик мәҙәниәттәре вариҫтары тип фараз ителә.  10,5 мең йыл самаһы элек Төркиәнең көньяҡ-көнбайышында ҡалаға оҡшаш Чатал-Һүйүк тигән торама барлыҡҡа килә. Ул әлеге мәлгә билдәле булған ошондай иң боронғо торама һанала. Был ҡала — [[неолит]] дәүерендә юғары мәҙәниәттәр булғанлығына дәлил. Неолиттың тағы бер мөһим ҡомартҡыһы — Һажилар.  Иң иртә [[неолит]] дәүерендә Анатолия территорияһында  (керамикаға тиклемге неолит А) керамика әле асылмаһа ла,  түңәрәк таш йорттарҙан торған даими торамалар (Невалы-Чори, Гөбәкли-Тәпә) була. Һуңыраҡ, керамикаға тиклемге неолит В дәүерендә, дүртмөйөшлө йорттар һалына башлай. Ашиҡлы-Һүйүк, Джәфәр-Һүйүк (Cafer Höyük) һәм Чәйөнү торамалары ошо дәүергә ҡарай. Балсыҡтан төрлө һындар яһала, яндырылғандары ла осрай, әммә һауыттар булмай әле.  Чатал-Гүйүкте (б. э. т. 7100-6300 йылдар) ҡаҙыған саҡта һәм Мәрсиндең түбәнге ҡатламдарында боронғо неолит керамикаһы (''dark burnished ware'', «ҡара ялтыр керамика») өлгөләре табыла. Чатал-Һүйүк Ерҙәге иң боронғо ҡала иҫәпләнә,  ғәмәлдә ул йәмәғәт ҡоролмалары булмаған ҙур ғына ҡасаба була. Һожа-Чешмә — һуң неолит торамаһы,  иртә стадияһында унда түңәрәк йорттар ҡорола.  Матди мәҙәниәте Болгариялағы табылдыҡтар (Караново мәҙәниәте) менән бик оҡшаш.  === Хетт батшалығы === Б. э. т. III—II мең йыллыҡтарҙа хеттарҙа ырыу-ҡәбилә ҡоролошо тарҡала башлай.  Б. э. т. XX—XVIII быуаттарҙа семит (ашшур, әмөри) сауҙагәрҙәренең әрһеҙләшеп үтеп инеүе был процесты тиҙләтә.  Кесе Азияның көнсығыш һәм үҙәк өлөштәрендә әле б. э. т.  III мең йыллыҡтарҙа уҡ дәүләт-ҡала рәүешендәге сәйәси берәмектәр (Пурусханда, Амкува, Куссар, Хатти, Каниш, Вахшушана, Ма’ма, Самуха һәм башҡалар) булған. Уларҙың башында батшалар (рубаум) һәм батшабикәләр (рабатум) торған. Кесе Азияның дәүләт-ҡалалары ашшур сауҙагәрҙәренән отоп алынған имлә һәм яҙма тел менән файҙаланған. Дәүләт-ҡалалар араһында сәйәси  өҫтөнлөк өсөн даими көрәш барған. Тәүге мәлдәрҙә Пурусханда көсәйеп китә, уның хакимы Кесе Азияның башҡа дәүләт-ҡалалары араһында «бөйөк батша» тип таныла. Һуңынаныраҡ Куссар дәүләте өҫкә сыға. Б. э. т. XVIII быуаттың беренсе яртыһында Куссар батшаһы Аниттас ҙур держава хасил итә, был дәүләт аҙаҡ Хетт батшалығы тип йөрөтөлә башлай.  === Византия === Византияның үҙ аллы дәүләткә әйләнеүе 330—518 йылдарға ҡарай. Был осорҙа  [[Дунай]] менән Рейндағы сиктәр аша Рим территорияһына күп һанлы варвар ҡәбиләләре, нигеҙҙә, германдар, үтеп инә.  Көнсығышта ла хәлдәр ҡатмарлы була. 378 йылда вестготтар Андрианополь эргәһендәге алышта еңеү яулай, император Валент үлтерелә һәм король Аларих бөтә [[Греция]]<nowiki/>ны бушлыҡҡа әйләндерә.  Тиҙҙән Аларих Испания менән Галлия яғына йүнәлә, һәм Византия готтар һөжүменән ҡотолоп ҡала. 441 йылда готтар урынына [[һундар]] ҡалҡып сыға. Уларҙың юлбашсыһы [[Аттила]] бер нисә тапҡыр һөжүм итә, тик ҙур яһаҡ түләп кенә ҡотолалар. Каталаун яланындағы халыҡтар алышында (451) Аттила еңелә, тиҙҙән уның державаһы  тарҡалып төшә.  V быуаттың икенсе яртыһында остготтар яғынан хәүеф асыла. Бөйөк Теодорих Македонияны тар-мар итә, Константинополгә яҡынлаша, ләкин ул да көнбайышҡа йүнәлә, Италияны ала.  == Сәлжүктәр == [[Файл:Europe_map_1092.PNG|справа|мини|250x250пкс|Картала сәлжүктәр империяһы ҡуйы йәшелгә буялған ]] IX һәм Х быуаттарҙа төрөктәр араһында [[ислам]] тарала, [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] мәҙәниәте үтеп инә.  Ғәрәп йоғонтоһо аҫтында хәрби оҫталыҡ арта. Х быуатта Төркөстандан төрөктәр баҫҡынсылыҡ һуғыштарына сыға.  Берәүҙәре сәмәниҙәр хакимлыҡ иткән Бохараны ала, икенселәре Фарсыны алып, ғәзнәүиҙәр батшалығын нигеҙләй<ref>{{Китап|автор=Овез Гундогдыев|заглавие=Энциклопедический словарь «Историко-культурное наследие Туркменистана»|ответственный=Под общей редакцией О.А. Гундогдыева и Р.Г. Мурадова}}</ref>. Һуңғыһы Төркөстанда үҙ ҡәбиләләштәре булған төрөк сәлжүктәре менән да көрәш алып бара. XI быуат эсендә улар Хорасанды, Гератты, [[Әрмәнстан]]<nowiki/>ды, [[Грузия]]<nowiki/>ны, һуңыраҡ [[Сүриә]]<nowiki/>не, [[Мысыр]]<nowiki/>ҙы ала.  Солтан Мәлик шаһ ваҡытында  (1072—1092) төрөк сәлжүктәренең батшалығы айырыуса ҡеүәтлегә әүерелә<ref><span class="citation" id="CITEREF.D0.91.D0.A1.D0.AD">Мелик-Шах&nbsp;//&#x20;Большая советская энциклопедия&nbsp;: [в 30 т.]&nbsp;/ гл. ред. А. М. Прохоров.&nbsp;— 3-е изд.&nbsp;— М.&nbsp;: Советская энциклопедия, 1969—1978.</span></ref>, бөтә тиерлек Кесе Азия яулап алына, византиҙар ҡыйратыла.  [[Сыңғыҙхан]]<nowiki/>дың баҫып алыу яуҙарынан рухланып, Сөләймән хан (1231 йылда вафат була) етәкселегендәге 50 мең төрөк оғузы көнбайышҡа йүнәлә, иң тәүҙә Әрмәнстанға юлланалар. Уның улы Эртогрул  (1231—1288) көнбайыш йүнәлешендә баҫып алыу яуҙарын дауам итә; төрөктәр Кесе Азияла туҡтала, унда Сәлжүк Конияһы (йәки Икониумы) солтаны Алаэтдингә  Византияға ҡаршы алышта ярҙам итәләр. Бының өсөн Алаэтдин уларға <ref><span class="citation" id="CITEREF.D0.A0.D1.8B.D0.B6.D0.BE.D0.B22004">''Рыжов К. ''</span></ref> Ангора менән Брусса араһындағы ерҙәрҙе (был ҡалаларҙың үҙҙәренән башҡа) бирә.  == Ғосман империяһы == Эртогрулдың улы Ғосман Ғосман империяһына нигеҙ һала. Ғосман иле Анатолия, [[Яҡын Көнсығыш]], Төньяҡ Африка, [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан]] ярымутрауы һәм төньяҡтан уға йәнәш ятҡан [[Европа]] ерҙәрендә урынлашҡан ҡеүәтле дәүләт була.  === Рус-төрөк һуғыштары === Төркиә һәм уның вассалы булған [[Ҡырым ханлығы]] Рәсәйҙең көньяҡ биләмәләренә даими хәүеф тыуҙырып тора, ҡолдар ала, ҡайһы берҙә Мәскәүгә тиклем еткән барымталар яһай<ref>Isabel de Madariaga, ''Ivan the Terrible. ''</ref>. Волга буйындағы татар батшалыҡтарын ҡыйратҡандан һәм бөтә Волганы Рәсәйгә ҡушҡандан һуң, [[Ҡырым ханлығы|Ҡырым ханы]] көньяҡта Рәсәйҙең төп тышҡы дошмандарының береһенә әүерелә. Батша тәхетен биләгән [[Пётр I|Петр I]]-нең  Аҙау походынан һуң,  Төркиә менән һуғыштар яңы баҫҡысҡа күтәрелә. Тәүҙә Ҡара диңгеҙгә сығыу, шунан һуң Балҡанда һәм Кавказ аръяғында йоғонтоло көскә әйләнеү өсөн алыш бара.  Рәсәйҙең 200 йылдан ашыу тырышлығы һөҙөмтәһендә Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ яры менән Кавказ аръяғы уға күсә, ә балҡан халыҡтары (румындар, болгарҙар, сербтар һ.б.) бойондороҡһоҙлоҡ ала. Рәсәйҙең көсәйеүе Англия менән  Франция мәнфәғәттәренә ҡаршы килә. Улар Рәсәй менән барған һуғыштарҙа Төркиә яҡлы була, ә [[Ҡырым һуғышы]] ваҡытында Севастополгә поход яһай.  === Ғосман империяһының тарҡалыуы === [[XIX быуат|XIX]] быуатта империяның ситтәрендә айырымланыу кәйефтәре көсәйә. Ғосман империяһы яйлап ерҙәрен юғалта башлай, Көнбайыштың технологик өҫтөнлөгөнә ҡаршы тора алмай. Көсһөҙләнеүсе империя, [[Германия]]<nowiki/>ның ярҙамына өмөт итеп, [[Беренсе донъя һуғышы]]<nowiki/>на ылығып китә. Һуғыш Дүртәү берлегенең тар-мар ителеүе менән тамамлана.  Беренсе донъя һуғышы барышында Төркиә Кавказ аръяғына уңышһыҙ һөжүмдәр яһай,  был төрөк ғәскәрҙәренең тамам ҡыйралыуына ғына килтерә.   [[1915 йыл|1915]] йылдың 24 апрелендә [[Истанбул]]<nowiki/>да әрмәндәрҙең интеллектуаль, дини, иҡтисади һәм сәйәси элитаһы күпләп ҡулға алына. Был көн Ғосман империяһында әрмәндәрҙең геноциды башланған көн тип иҫәпләнә. Уның барышында 1915 йылдан 1918 йылға тиклем аралыҡта төрөк властары, төрлө хисаплауҙарға ярашлы, 1,5-тән 2 миллионға тиклем әрмәнде һәләк итә<ref>[http://www.genocide.ru/history/april-24.htm 24 апреля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090324074351/http://genocide.ru/history/april-24.htm |date=2009-03-24 }}</ref>. Төрөк Республикаһы, рәсми төрөк историографияһы һәм башҡа илдәрҙәге ҡайһы бер ғалимдар әрмәндәрҙең геноцидҡа дусар ителеү фактын инҡар итә, әрмәндәрҙең ҡырылыуы Ғосман дәүләтенең планлаштырылған сәйәсәте түгел, ә ике яҡтың бер-береһенә ҡаршы тороуы һөҙөмтәһе, ә был бәрелештәрҙә һәләк булған әрмәндәр һаны арттырып күрһәтелә, тип иҫәпләй<ref>[http://www.ermenisorunu.gen.tr/english/intro/index.html Ermeni Sorunu Institutu.]</ref>. Әрмәндәрҙән тыш, Ғосман империяһының йөш төрөк режимы ярты миллионға тиклем ашшурҙы (ассириҙы) ла махсус ҡыра.  [[1918 йыл|1918]] йылдың 30 октябрендә Мудрос ваҡытлы килешеүе төҙөлә, унан һуң [[1920]] йылдың 10 авгусында Севр солох договорына ҡул ҡуйыла. Тик был договор көсөнә инмәй, сөнки ҡул ҡуйған яҡтарҙың бөтәһе лә уны ратификацияламай ([[Греция]] ғына ратификациялай). Был договорға ярашлы, Ғосман империяһы бүлгеләнергә тейеш була, әйткәндәй, Кесе Азияның иң ҙур ҡалаларының береһе Измир (Смирна) Грецияға вәғәҙә ителә. Грек армияһы уны [[1919 йыл|1919]] йылдың 15 майында ала, шунан һуң Төркиәнең бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш башлана.  == Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш һәм Төрөк республикаһын иғлан итеү == Төрөк национал-патриоттары [[Мостафа Кәмал Ататөрк|Мостафа Кәмал]]  етәкселеге аҫтында солох договорын таныуҙан баш тарта һәм ҡораллы көс менән гректарҙы илдән ҡыуып сығара. [[1922 йыл|1922]] йылдың 18 сентябренә Төркиә азат ителә. Лозанна солох договоры менән 1923 йылдың 24 июлендә Төркиәнең яңы сиктәре  таныла.  [[1923 йыл|1923]] йылдың 29 октябрендә Төрөк республикаһы иғлан ителә һәм [[Мостафа Кәмал Ататөрк|Мостафа Кәмал]], «Ататөрк»тигән исем алып, уның беренсе президенты була. Оҙайлы төшөнкөлөк һәм хәрби еңелеүҙәр осоронан һуң Төрөк Республикаһы империясыл йүнәлешен милли дәүләт төҙөү программаһына алмаштыра<ref>С. </ref>. == Икенсе донъя һуғышы == [[Икенсе донъя һуғышы]] башланыуға бер йыл ҡалғанда,[[1938 йыл|1938]] йылдың 10 ноябрендә, Мостафа Кәмал Ататөрк  вафат була. Был хәл төрөк элитаһының хәлен тағы ла ҡатмарлаштыра төшә, донъя һуғышы шарттарында илдең артабанғы сәйәсәте тураһында ҡарар ҡабул итергә кәрәк була. Власть башына 1938 йылдың 11 ноябрендә Төрөк Республикаһының президенты итеп һайланған Исмәт Инөнү баҫа.[[1939 йыл|1939 й]]<nowiki/>ылдың 19 октябрендә дуҫлыҡ һәм үҙ-ара ярҙам тураһында өс яҡлы британ-француз-төрөк договоры төҙөлә. Германияның [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союз]]<nowiki/>ына һөжүменән өс көн элек, [[1941 йыл|1941 й]]<nowiki/>ылдың 18 июнендә, Төрөк Республикаһы менән Германия араһында дуҫлыҡ һәм һөжүм итешмәү тураһында пактҡа ҡул ҡуйыла<ref>А. М. Некрич. «1941, 22 июня». — М.: Памятники исторической мысли, 1995.</ref>. Бының алдынан Анкарала Советтар Союзының Төркиәгә территориаль дәғүәләре булыуы һәм уның яғынан хәүеф янауы тураһында имеш-мимештәр ҡуйыра<ref>И. В. Тюленев. «Через три войны». М., 1960. С. 140</ref>. Артабан Төркиә нейтралитет һаҡларға тырыша, Исмәт Инөнү фекеренсә, Төркиә «нейтралитет һаҡларға тейеш, сөнки һуғышта ҡатнашыу Төркиә өсөн үлемесле булыуы ихтимал» була. Яҡын Көнсығышта тик  Төркиә генә хәрби көскә эйә була, шуға ҡарамаҫтан һуғыш ахырына тиклем үҙенең ҡыҫылмаусылыҡ позицияһын һаҡлай. Бөйөк Британия менән Германияның уны һуғышҡа ылыҡтырырға тырышыу ниәте барып сыҡмай<ref>[http://www.diphis.ru/evoluciya_situacii_na_blijnem_vostoke_i_stano-a1141.html А. Д. Богатуров. «История дипломатии. История международных отношений (1918—2003)». Том первый, глава 13. И:"Московский рабочий". Москва, 2000.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701131820/http://www.diphis.ru/evoluciya_situacii_na_blijnem_vostoke_i_stano-a1141.html |date=2016-07-01 }}</ref>. [[1945 йыл|1945 й]]<nowiki/>ылдың февралендә генә хөкүмәт Германияға һәм Японияға һуғыш иғлан итә.<ref>[http://www.svobodanews.ru/content/transcript/2036122.html Радио «Свобода».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120218214850/http://www.svobodanews.ru/content/transcript/2036122.html |date=2012-02-18 }}</ref> == Икенсе донъя һуғышынан һуң == Икенсе донъя һуғышынан һуң Төркиәлә бер партиялы система бөтөрөлә, 1950 йылда оппозициялағы Демократик партия һайлауҙа ышаныслы еңеү яулай. 1954 һәм 1956 йылдарҙағы һайлауҙарҙа ла ул өҫтөнлөктә ҡала. Ләкин партия башлығы Аднан Мәндәрәс үҙ власын нығытыу өсөн авторитар ысулдар ҡуллана, был оппозицияның көсәйеүенә килтерә. 1960 йылда ил граждандар һуғышы башланыуға килеп терәлә. Ошо мәлдә армия хәрби түңкәрелеш яһай. Демократик партия башлыҡтары, коррупцияла һәм властан уҫал ниәттәрҙә файҙаланыуҙа ғәйепләнеп, судҡа бирелә. Мәндәрәсте, шулай уҡ уның хөкүмәтендәге сит ил эштәре  һәм финанс министрҙарын аҫалар<ref>[http://www.worldbulletin.net/historical-events/118185/the-execution-that-still-overshadows-politics The execution that still overshadows politics]</ref>. [[1961 йыл|1961]] йылда армия власты яңы парламентҡа тапшыра, ләкин 60-сы йылдарҙа бер партия ла өҫтөнлөк ала алмай, һөҙөмтәлә идара итеүсе коалициялар бер-береһен алмаштырып тора. Партиялар араһында тәрән айырмалар булыу сәбәпле бындай коалициялар ифрат тотороҡһоҙ  һәм тарҡалыусан була. Был сәйәси тотороҡһоҙлоҡҡа сәбәп була. Армия 1971 йылда йәнә бер тапҡыр сәйәсәткә ҡыҫыла,  сираттағы коалицион хөкүмәттең отставкаға китеүенә һәм властың ваҡытлы нигеҙҙә нейтраль кабинетҡа тапшырылыуына өлгәшә. Был ваҡиғалар «меморандумлы түңкәрелеш» тигән атама ала. Хаостың граждандар һуғышына әүерелеү хәүефе аҫтында армия тағы тәүәккәллек күрһәтә. [[1980 йыл|1980]] йылдың 12 сентябрендә Кенан Әврән етәкселегендә хәрби түңкәрелеш була. Милли хәүефһеҙлек советы (МХС) төҙөлә, уға хәрби-һауа көстәре, хәрби-диңгеҙ флоты, ҡоро ер ғәскәрҙәре һәм жандармерия командующийҙары инә, парламент тарҡатыла, уның депутаттары тейелгеһеҙлектән мәхрүм ителә, бөтә сәйәси партиялар эшмәкәрлеге тыйыла, уларҙың лидерҙары ҡулға алына. Илдең яңы конституцияһын эшләү маҡсатында Ойоштороу мәжлесе йыйыла. Уға тулы составында МХС ағзалары һәм МХС тарафынан төҙөлгән (1980 йылдың сентябренә тиклем бер партияла ла тормау төп талап була) 60 кешелек Консультатив мәжлес инә. Яңы конституция [[1982 йыл|1982 й]]<nowiki/>ылдың 7 ноябрендә хуплана  (91 процент ыңғай тауыш менән)<ref name="autogenerated1">[http://mybiblioteka.su/8-139929.html Реформы 1980-х гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170329140445/http://mybiblioteka.su/8-139929.html |date=2017-03-29 }}</ref>. Иҡтисадты либералләштереү сәйәсәте башлана: дәүләт хаҡтарға ҡаты контроллек итеүҙән баш тарта; дәүләттең иҡтисад структураларындағы чиновниктар һәм хеҙмәткәрҙәр һаны ике тапҡырҙан ашыуға ҡыҫҡартыла; дәүләт секторына дотациялар кәметелә; предприятиелар льготалы кредиттарҙан һәм сәнәғәт сеймалы менән хеҙмәттәргә ташламалы хаҡтарҙан мәхрүм ителә. Сит ил инвесторҙары өсөн сикләүҙәр бөтөрөлә, 1980 йылдан башлап йыл һайын17 меңгә тиклем уртаҡ предприятие асыла. Көнбайыш Европа илдәрендә эшләгән йөҙҙәрсә мең Төркиә гражданы күсергән аҡса күләмдәре арта. Күптәр, тупланған капиталын экспорт һәм хеҙмәттәр күрһәтеү өлкәһендә бәләкәй предприятие асыу өсөн тотонорға тип, Төркиәгә ҡайта. Шуның менән бергә инфляцияны йүгәнләү өсөн ҡәтғи саралар күрелә, валюта тотоноу өҫтөнән контроль көсәйә<ref name="autogenerated1"/>. [[1983 йыл|1983 й]]<nowiki/>ылдың 22 апрелендә  Сәйәси партиялар тураһында закон ҡабул ителә, ул партияларҙың элекке лидерҙарына һәм билдәле сәйәсмәндәргә 5-тән 10 йылға тиклем мөҙҙәт менән сәйәси тормошта ҡатнашыуҙы тыя. Закон шулай уҡ вуздарҙа сәйәси эшмәкәрлек алып барыуҙы һәм студенттарға сәйәси көрәштә ҡатнашыуҙы тыя. 10 июндә Һайлауҙар тураһында закон ҡабул ителә, һайлауҙарға 10 процентлы барьер һәм һайлауҙарҙың 5 йылға бер тапҡыр үткәрелеүе индерелә.  1983 йылда  илдә парламент ҡоролошо тергеҙелә. 1983—1996 йылдарҙа төрлө составлы коалицион хөкүмәттәр идара итә, 1996—1997 йылдарҙа ислам яҡлы «Рефах» партияһы коалиция буйынса өлкән партнер тип таныла, ләкин хәрбиҙәр коалиция тарҡатылыуына һәм партияның тыйылыуына өлгәшә. Әммә «Рефах» сигенмәй, бары тик «Ғәҙеллек һәм үҫеш партияһы» тигән исем аҫтында урта ҡарашлы сәйәси платформаға баҫа ([[Төрөк теле|төр]].  ''Adalet ve Kalkınma partisi'') һәм 2002, 2007, 2012 йылғы һайлауҙарҙа еңә. [[6 ноябрь|6 ноябрҙ]]<nowiki/>ә парламент һайлауҙары үтә.  Һөҙөмтәләре хәрбиҙәр өсөн көтөлмәгән булып сыға: уларҙың сәйәси арҡаҙаштары уңышҡа өлгәшә алмай. Торғот Озалдың Ватан пар­тияһы ышаныслы еңеү яулай: ул  тауыштарҙың 45 процентын йыя һәм 400 урынлы парламентта 211 урын ала. 2-се урынды 30,4 процент менән Халыҡ партияһы (ХП) яулай һәм 117 урынға эйә була. Милли-демо­кратик партия (МДП) 3-сө урынды ала: тауыштарҙың 23,2 проценты һәм 71 урын. Ҡалған 8 пар­тия  тейешле 10 процентты йыя алмай һәм парламентҡа эләкмәй. Улар араһында С. Дәмирәл яҡлылар ойошторған  Хаҡ юл партияһы, соци­ал-демократтар була.  Бер партиялы хөкүмәт башына Т. Озал ултыра. == Хәҙерге заман ваҡиғалары == [[2002 йыл|2002 й]]<nowiki/>ылдың авгусында Төркиә парламенты реформалар программаһын раҫлай, һәм  [[2004 йыл|2004 й]]<nowiki/>ылдың октябрендә   Еврокомиссия Төркиәнең Европа берләшмәһенә инеүе тураһында һөйләшеүҙәр башлай.  Төркиә менән Европа араһындағы мөнәсәбәттәрҙе Төркиәнең 2004 йылда Евросоюзға ингән [[Кипр Республикаһы|Кипр]]<nowiki/>ҙы танырға теләмәүе ҡатмарлаштыра. 1974 йылда  [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы|Төркиә утрауҙың төньяҡ өлөшөн оккупациялай]], шунан бирле уның хөкүмәте көньяҡ грек өлөшөнөң легитимлығын танымай.  * [[2007 йыл|2007]] йылдың июне — «Эргенекон» ойошмаһы эшмәкәрлегенә бәйле ҡайһы бер юғары вазифалы кешеләрҙе тикшереү һәм ҡулға алыуҙар башлана.  2012 йылдың 21 сентябре: Төркиә суды отставкалағы өс генералды 2003 йылда дәүләт түңкәрелеше эшләргә тырышҡан өсөн 20 йылға ултырта. Улар  [[Реджеп Тайип Эрдоған|Рәжәп Тайип Эрдоғанд]]<nowiki/>ың хөкүмәтен ҡолатмаҡ булған була. Тағы 319 кеше төрлө мөҙҙәткә төрмәгә ултыртыла,  улар араһында офицерҙар һәм күренекле хәрби начальниктар була<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/09/120921_turkey_army_coup_verdict.shtml .]</ref><ref>[http://lenta.ru/articles/2012/09/24/coup/ «Кувалда» сломалась. В Турции более 300 военных приговорили за попытку госпереворота]</ref>. 2012 йылдың 30 сентябре: Төркиә Премьер-министры  Рәжәп Тайип Эрдоған белдереүенсә, уның Ғәҙеллек һәм үҫеш партияһы был консерватив ислам партияһы съезында бөтә мосолмандарға үрнәккә әүерелә<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/09/120930_turkey_party_congress.shtml Эрдоган считает свою партию примером для всех мусульман]</ref>. Эрдоған идара итеүсе партия лидеры итеп ҡабат һайлана.<ref>{{Cite news|url=http://www.rbc.ru/fnews.open/20120930221220.shtml|title=Премьер Турции Эрдоган переизбран лидером правящей партии|publisher=[[Вести.ру]]|date=30 сентября 2012 года}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924085101/http://www.rbc.ru/fnews.open/20120930221220.shtml |date=2015-09-24 }}</ref> 2012 йылдың 4 октябре: Төрөк парламенты, әгәр хөкүмәт кәрәк тип тапһа,  илдән ситтә хәрби операция үткәреүҙе хуплай. Министрҙар кабинеты Сүриә армияһы яғынан «агрессив ғәмәлдәр» менән бәйле депутаттарға рөхсәт һорап мөрәжәғәт итә.  3 октябрҙә Сүриә территорияһынан сик буйындағы Акчакал тигән төрөк ҡалаһы утҡа тотола, биш кеше һәләк була. Төркиәлә быны милли именлеккә янау тип баһалайҙар<ref>[http://lenta.ru/news/2012/10/04/turkey/ Парламент Турции одобрил вторжение в Сирию]</ref>. БМО-ның Именлек Советы, Сүриәне Акчакалды утҡа тотоуҙа ғәйепләп, рәсми белдереү сығара. Именлек Советы рәсми Дамаскты күрше илдәрҙең территориаль бөтөнлөгөн хөрмәт итергә саҡыра<ref>[http://lenta.ru/news/2012/10/05/condemn/ Совбез ООН осудил Сирию за обстрел турецкого города]</ref>. 2012 йылдың 9 октябре: Төркиәнең Генераль штабы  25 F-16 истребителен Сүриә сигенә яҡын урынлашҡан «Диярбаҡыр» авиабазаһына ебәрә.  Ошо уҡ ваҡытта тиерлек [[НАТО]] генераль секретары Андерс Фог Расмуссен альянстың Төркиәне яҡлау буйынса бөтә кәрәкле пландарҙы әҙерләүе тураһында белдерә<ref>[http://lenta.ru/news/2012/10/09/reinforce/ Турция перебросила к сирийской границе ударные истребители]</ref>. 2013 йылдың майында Төркиәлә хөкүмәткә ҡаршы сығыштар башлана.   2015 йылдың икенсе яртыһында Рәсәйҙең ИГИЛ-ға ҡаршы антитеррористик операцияһы барышында Төркиә, Рәсәйҙе сик боҙоуҙа ғәйепләп, уның  Су-24 хәрби самолетын бәреп төшөрә. Үҙ сиратында РФ Төркиәгә ҡаршы иҡтисади санкциялар йүнәлтә. Ул шулай уҡ президент Эрдоғанды ИГИЛ менән сауҙа алып барыуҙа ғәйепләй.   [[2016 йыл|2016]] йылдың 15 июле — хәрби түңкәрелеш була яҙа. == Әҙәбиәт == * [http://polezno.ucoz.ua/danilov_v.i-turcija_posle_vtoroj_mirovoj_vojny_dem.pdf Данилов В. И. Турция после Второй мировой войны демократический эксперимент продолжается // Восток. — 1998. — № 4. — с. 52-67.] * Еремеев Д. Е., Мейер М. С. История Турции в средние века и новое время. М.: Изд-во МГУ, 1992. * ''[[Мария Гимбутас]].'' [http://rec.gerodot.ru/chatal/gimbutas.htm Из книги «Цивилизация Великой Богини: мир Древней Европы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160923144145/http://rec.gerodot.ru/chatal/gimbutas.htm |date=2016-09-23 }} — Проект Чатал-Гуюк в реконструкции «Нового Геродота» == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.conflictologist.org/main/konflikt-na-blizhnem-vostoke.htm#turkey Материалы по новейшей истории Турции]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Европа по темам|тарихы|Тарих|цвет=Төркиә}} {{Азия по темам|тарихы|Тарих|цвет=Төркиә}} [[Категория:Төркиә тарихы|*]] g7m4yigixgg24wik9tefauxawbs50v5 0 113384 1307962 1274349 2026-10-31T09:16:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307962 wikitext text/x-wiki {{Вооружённый конфликт |конфликт=Яссы-Кишинёв операцияһы |часть=[[Икенсе донъя һуғышы]] |изображение=[[Файл:Jassy–Kishinev Offensive (August 1944) map ru.svg|300px]] |заголовок=Яссы-Кишинёв операцияһы схемаһы |дата=[[20 август|20]] — [[29 август]] [[1944 йыл]] |место=Молдавия, Көнсығыш Румыния |причина= |итог=СССР-ҙың хәл иткес еңеүе * Немец-румын ғәскәри төркөмен юҡ итеү * Молдавия территорияһын азат итеү * Румыния Короллегенең союзниктар яғына сығыуы |противник1={{Флаг СССР|22px}} [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] {{Флаг Румынии (1871-1947)|22px}} Румыния Короллеге <small>(с 23 августа)</small> |противник2={{Флаг Третьего рейха|22px}} [[Өсөнсө|Германия]] {{Флаг Румынии (1871-1947)|22px}} Румыния Короллеге <small>(до 23 августа)</small> |командир1={{Флаг СССР|22px}} Семён Константинович Тимошенко {{Флаг СССР|22px}} Родион Яковлевич Малиновский <br />{{Флаг СССР|22px}} Фёдор Иванович Толбухин <br />{{Флаг СССР|22px}} Филипп Сергеевич Октябрьский |командир2={{Флаг Третьего рейха|22px}} Ганс Фриснер<br />{{Флаг Третьего рейха|22px}} Максимилиан Фреттер-Пико<br />{{Флаг Третьего рейха|22px}} Отто Вёлер {{Флаг Румынии (1871-1947)|22px}} Ион Антонеску |силы1=1 314 200 кеше<ref name="krivosheev" />,<br />16 мең орудие һәм миномёттар,<br />1870 танк һәм САУ,<br />2200 самолёт. |силы2=900 мең кеше,<br />7600 орудие һәм миномёттар,<br />400 танк һәм штурмлау орудиеһы,<br />810 самолёт. |потери1=67 130 кеше,<br />шуларҙан 13 197 һәләк булған, вафат булған һәм хәбәрһеҙ юғалған.<br />75 танк һәм САУ,<br />108 орудие һәм миномёттар,<br />111 яу самолёты<ref name="krivosheev" />. |потери2=135 000 кеше үлтерелгән, яраланған һәм хәбәрһеҙ юғалған,<br />208 600 кеше әсирлеккә алынған<ref name="narod" />. }} '''Я́ссы-Кишинёв опера́цияһы''', шулай уҡ '''Канны янындағы Яссы-Кишинёв ҡаты һуғышы''' тигән атама менән билдәле (1944 йылдың 20 — 29 авгусы) — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында СССР (Совет Социалистик Республикалар Союзы) Ҡораллы көстәренең Өсөнсө рейхҡа (нацист Германияһына) һәм Румыния Короллегенә стратегик хәрби операцияһы. Уның маҡсаты булып Балҡан йүнәлешен ҡаплап торған ҙур немец-румын группировкаһын тар-мар итеү, Молдавияны азат итеү һәм Румынияны һуғыштан сығарыу торған. Бөйөк Ватан һуғышы барышындағы иң уңышлы совет хәрби операцияһы тип һанала, «Сталиндыңиң киҫкен ун һөжүме» иҫәбенә индерелгән. Был һөжүм Ҡыҙыл Армия ғәскәрҙәренең еңеүе, Молдавия ССР-ын азат итеү һәм дошманды тулыһынса ҡыйратыу менән тамамланған. == Операция алдынан хәл-торош == 1944 йылдың авгусына совет ғәскәрҙәре өсөн балҡан йүнәлешендә хәл иткес һөжүм яһар өсөн уңайлы шарттар тыуған. 1944 йәйендә немец командованиеһы был йүнәлештән Белоруссияға һәм Көнбайыш Украинаға 12 дивизия ғәскәрен оҙатҡанлыҡтан, фашистарҙың «Көньяҡ Украина» армиялар төркөмө көсһөҙләндерелгән. Шуға ҡарамаҫтан, немец-румын командованиеһы бында һыу кәртәләре һәм тау-ташлы урын менән бәйләнгән 3-4 тәрән эшелондырылған һыҙаттарҙан торған ҡеүәтле оборона нығытмалары ҡорған булған. Молдавия һәм көнсығыш Румыния ҡалаларын һәм тораҡ пункттарын оборона ҡаймалары билбау рәүешендә уратып алған булған. Был осорҙа Румынияла сәйәси хәлдәр бик ҡатмарлы булған. 1944 йылдың 4 авгусында румын лидеры Ион Антонеску Адольф Гитлер менән осрашҡан. Был осрашыуҙа Гитлер үҙенең румын союзнигын, вермахт Румынияны, Германияны һаҡлаған кеүек, һаҡлаясаҡ тип ышандырған. Ләкин Гитлер, үҙ сиратында, Антонескунан, хәлдәр нисек булмаһын, Румыния Рейх союзнигы булып ҡалыуын һәм румын территорияһында хәрәкәт иткән немец ғәскәрҙәрен тәьмин итеүен талап иткән. Әммә Румынияның үҙендә Антонеску режимы менән ризалашмау көсәйгән. Күп кршеләр Күсәр илдәренең фронттағы хәле уңышлы үҫешенә ышанмаған һәм Румынияның совет ғәскәрҙәре тарафынан оккупацияланыуынан ҡурҡҡандар. == Совет командованиеһының ниәте == Совет командованиеһы, румын ғәскәрҙәренең күбеһенсә флангта һуғышҡанлығын һәм яугирлыҡ яғынан немецтарҙан ҡалышыуын иҫәпкә алған. Шуның өсөн дошман ғәскәрҙәренең бер-береһенән йыраҡ торған участогындағы ике флангыһына көслө һөжүм яһарға ҡарар иткән. 2-се Украин фронты Яссынан төньяҡ-көнбайыш йүнәлештә, 3-сө Украин фронты — Бендерынан (Суворов тауы) көньяҡҡараҡ һөжүм иткән. Шуның араһында дошманды төп һөжүмдең тактик өҫтөнлөгө менән айырылып торған кишинёв яғына йүнәлтелеренә ышандырырға кәрәк булған. Шул маҡсаттан оператив маскировканың махсус саралары эшләнгән һәм тормошҡа ашырылған. Һөжүмде Хуши − Васлуй – Фэлчиу райондары йүнәлешенә табан үҫтереп, фронттар, «Көньяҡ Украина» армиялар төркөмөнөң төп көстәрен уратып алып тар-мар иткәндән һуң, артабан хәрәкәт итеп, тиҙ арала Румынияны яулап алырға тейеш булған. Бөйөк Ватан һуғышында Ҡара диңгеҙ флоты Өсөнсө Украин фронтының диңгеҙ яры буйы флангтарына, дошманға ут асып, Германия һәм Румынияның яр буйы коммуникацияларын сафтан сығарып, дошман караптарын шартлатып, шулай уҡ Констанц һәм Сулин хәрби-диңгеҙ базаларына массированный авиация һөжүмдәре ойоштороп ярҙам итергә тейеш булған. == Көстәр ҡуйылышы == === СССР === * 2-се Украин фронты (командующий Родион Яковлевич Малиновский). Уға СССР-ҙың 27-се армияһы, 40-сы армияһы, (1941-1945), 52-се армияһы, 53-сө армияһы, 4-се гвардия армияһы, 7-се гвардия армияһы, 6-сы танк армияһы, 18-се айырым танк корпусы һәм атлы-механизацияланған төркөм ингән. СССР-ҙың 5-се һауа армияһы фронтҡа авиация ярҙамы күрһәткән. * 3-сө Украин фронты (командующий Фёдор Иванович Толбухин). Уға СССР-ҙың 37-се армияһы, 46-сы армияһы, 57-се армияһы, 5-с е удар армияһы, 7-се механизацияланған корпусы (2-се формированиеһы), 4-се гвардия механизацияланған корпусы ингән. Составында 2200 самолёты булған СССР-ҙың 17-се һауа армияһы фронтҡа авиация ярҙамы күрһәткән. * СССР-ҙың Ҡара диңгеҙ хәрби флоты (командующий Филипп Сергеевич Октябрьский) составына Дунай хәрби флотилияһы ингән. Флот составына 1 линкор, 4 крейсер, 6 эскадра миноносецы (эсминец), 30 һыу аҫты кәмәһе һәм башҡа төр класлы 440 карап ингән. Ҡара диңгеҙ флоты Хәрби-Һауа Көстәрендә 691 самолёт иҫәпләнгән. === Германия һәм Румыния === * «Көньяҡ Украина» армиялар төркөмө (командующий Ганс Фриснер). Уға Өсөнсө рейхтың 6-сы немец армияһы, 8-се немец армияһы, 3-сө румын армияһы, 4-се румын армияһы һәм 17-се немец армия корпусы — барыһы 25 немец, 22 румын дивизияһы һәм 5 румын бригадаһы. Ғәскәрҙәргә составында 810 немец һәм румын самолёты булған Германияның 4-се һауа флоты авиация ярҙамы күрһәткән. == Совет ғәскәрҙәренең һөжүме == Яссы-Кишинёв операцияһы 1944 йылдың 20 авгусында иртә таңдан, тәүге өлөшө пехота һәм танктар атакаһы башланыр алдынан дошман оборонаһына баҫым яһауға иҫәпләнгән, ә икенсеһе – атаканы артиллерия менән оҙатыуға йүнәлтелгән, ҡеүәтле артиллерия һөжүме башланған. 7 сәғәт 40 минутта, совет ғәскәрҙәре, икеләтә көслө утлы ҡойон аҫтында Кицкан плацдармынан һәм Яссының көнбайыш районынан һөжүмгә күсә. Артиллерия һөжүме шундай көслө булған, немец оборонаһының тәүге һыҙаты тулыһынса ҡыйратылған. Ошо һуғышта ҡатнашыусыларҙың береһе немец оборонаһының торошон бына нисек тасуирлай: {{Цитата|Беҙ алға ынтылғанда, ун километрға яҡын тәрәнлектәге тирә-яҡ ҡара янғайны. Дошман оборонаһы ғәмәлдә юҡҡа сыҡҡан. Кеше буйы бейеклегендә ҡаҙылған траншеялар тубыҡ тәңгәленә лә етмәгән ваҡ канауҙарға әйләнгән. Блиндаждар емерелгән. Ғәжәпләндергәне шул: нисектер емерелмәй ҡалған һирәк блиндаждар ҙа осраны, ләкин улар эсендә ҡалған дошман һалдаттары, яра эҙҙәре булмаһа ла, снарядтар ярылғанда барлыҡҡа килгән юғары баҫымдан һәм тын ҡыҫылыуҙан, һәләк булған ине<ref name="vosp" />.}} Һөжүмдең уңышына совет штурм авиацияһы, дошман артиллерияһының иң көслө терәк пункттарын һәм ут позицияларын бомбаға тотоп, ярҙам иткән. Икенсе Украин фронтының удар группировкалары дошмандың төп оборонаһын, ә 27-се армия көн уртаһына — оборонаның икенсе һыҙатын да өҙгән. 27-се армия һөжүме һыҙатына, дошман оборонаһын өҙөү маҡсатында, 6-сы совет танк армияһы килеп ингәнен ишеткәс, дошмандың «Көньяҡ Украина» армиялары төркөмө командующийы генерал Ганс Фриснер әйтеүенсә, немец-румын ғәскәрҙәре рәттәрендә «әҙәм ышанмаҫлыҡ хаос» башланған. Яссы районында совет ғәскәрҙәренең ҙур тиҙлектә алға барыуын туҡтатырға теләп, немец командованиеһы вермахтың өс пехота дивизияһын һәм бер танк дивизии контратакаға күтәргән. Ләкин хәл үҙгәрмәгән. Һөжүмдең икенсе көнөнә 2-се Украин фронтының удар группировкаһы Маре тау һырттарының өсөнсө һыҙаты өсөн, ә 7-се гвардия армияһы һәм атлы-механизацияланған төркөм — Тырга-Фрумос өсөн алышҡан. 21 август аҙағына фронт ғәскәрҙәре, көстәрен фронт буйынса 65 км киңлеккә йәйелдереп һәм 40 км тәрәнлеккә үтеп инеп, оборонаның өс һыҙаттағы бөтөн ҡаршылыҡтарын еңеп сығып, минималь ваҡыт эсендә иҫ киткес нығытылған ике ҡеүәтле райондағы Яссы һәм Тыргу-Фрумос ҡалаларын үҙ ҡулына алған. 3-сө Украин фронты көньяҡ участкала, 6-сы немец һәм 3-сө румын армиялары сигендә, уңышлы алға барған. {{Врезка |Выравнивание=right |Ширина=200px |Содержание= 20 августа, Тыргу-Фрумос районындағы алышта дошман оборонаһын өҙгәндә, сержант Александр Евсеевич Шевченко айырылып торған. Уның ротаһының алға барыуын дошман дзотынан (дерево-земляная огневая точка – ағас-ер ут нөктәһе) бер туҡтауһыҙ һибелгән ут тотҡарлаған. ДЗОТ-ты ябыҡ ут позицияларынан артиллерия ярҙамында тонсоҡторороға маташыу уңыш килтермәгән. Шул саҡта Шевченко амбразураға ташлана һәм, уны кәүҙәһе менән ҡаплап, ҡаты һөжүмгә әҙерләнгән төркөмгә юл аса. Шевченкоға, һәләк булғандан һуң, күрһәткән батырлығы өсөн Советтар Союзы Геройы исеме бирелгән<ref name="hero" />. }} 21 августа Юғары Баш командующийҙың (ВГК) Ставкаһы директиваһына ярашлы, «ике фронттың берҙәм көстәре менән Хуши районында дошманды уратҡан ҡулсаны тоташтырырға, шунан һуң дошмандың кишинёв группировкаһын ҡыйратыу һәм әсирлеккә алыу маҡсатында ҡулсаны тарайтырға» кәрәк булған. Операцияның икенсе көнөнә 3-сө Украин фронты ғәскәрҙәре, 6-сы немец армияһын уратҡан ҡулсаны Леушены (Хынчешт районы) ауылы янында ҡымтып, уны 3-сө румын армияһынан айырған. Немец командующийы, ғәскәрен ташлап, ҡасҡан. Фронттарға авиация ярҙам иткән. Ике көн эсендә совет лётчиктары 6350-гә яҡын осош яһағандар. Ҡара диңгеҙ Хәрби-Һауа Көстәре (ВВС) Констанцалағы һәм Сулиндағы (Румыния) румын һәм немец караптарына һәм базаларына һөжүм иткәндәр. Немец һәм румын ғәскәрҙәре, бигерәк тә обороналарының төп һыҙатында, бик күп һалдатын һәм хәрби техникаһын юғалтҡан, һәм ашығыс рәүештә сигенә башлаған. Операцияның тәүге ике көнөндә 7 румын һәм 2 немец дивизияһы тулыһынса ҡыйратылған. «Көньяҡ Украина» армиялар төркөмө командующийы Фриснер, совет ғәскәрҙәренең тәүге һөжүмен ентекле анализлап һәм үҙҙәренең файҙаһына булмағанын аңлап, армиялар төркөмө ғәскәрен Прут йылғаһы аръяғына сығарырға ҡарар иткән, һәм, Һитлерҙың бер ниндәй күрһәтмәһе булмаһа ла, 21 августа үҙенең бойороғон ғәскәрҙәренә еткергән. Икенсе көнгә, 22 авгусҡа, армиялар төркөмө ғәскәрҙәрен һәм Генераль штабты сығарыуға рөхсәт биргән, ләкин һуң булған инде. Был ваҡытҡа совет фронттарының һөжүм группировкалары дошмандың көнбайышҡа сигенә торған төп юлдарын үҙ ҡулдарына алған. Немец командованиеһы үҙ ғәскәрҙәренең Кишинёв районында ҡамауға эләгеү мөмкинлеген күҙ алдына килтермәгән. 22 авгусҡа ҡаршы төндә Дунай хәрби флотилияһы моряктары 46-сы армия десант төркөмө менән 11 километр киңлегендәге Днестр лиманын уңышлы кисеп (форсировать) сыҡҡан , Белгород-Днестровский (Аккерман) ҡалаһын азат иткән һәм һөжүмен көньяҡ-көнбайыш йүнәлештә үҫтергән. Яуҙарҙа батырлыҡ күрһәтте: * Бендеры ҡалаһын алған өсөн — генерал-лейтенант Гаген, генерал-майор Шкодунович, генерал-майор Крузе ғәскәрҙәре; артиллерия генерал-майоры Балаев һәм полковник Ковалёв артиллеристары; авиация генерал-полковнигы Владимир Александрович Судец. * Белгород-Днестровский (Аккерман) ҡалаһын алған өсөн — генерал-лейтенант Шлемин ғәскәрҙәре, генерал-лейтенант Бахтин, полковник Никитин, полковник Власов, подполковник Смирнов ғәскәрҙәре, артиллерия генерал-майоры Алексеенко артиллеристары; авиация генерал-лейтенанты Василий Васильевич Ермаченков лётчиктары; контр-адмирал Сергей Георгиевич Горшковтың, 1-се ранг капитаны Давыдовтың, майор Григорьевтың моряктары; сапёры генерал-полковник Леонтий Захарович Котлярҙың, полковник Номинастың, полковник Пузыревскийҙың сапёрҙары. 23 августа совет фронттары ҡамау ҡулсаһын тоташтырыу һәм тышҡы фронтта алға барыуҙы дауам итеү маҡсатында көрәшкәндәр. 18-се танк корпусы шул уҡ көндә Хуши районына, 7-се механизацияланған корпус — Леушены (Хынчешт районы) районындағы Прут йылғаһы аша кисеүҙәргә, ә 4-се гвардия механизацияланған корпусы — Леовоға сыҡҡан. 3-сө Украин фронтының 46-сы армияһы 3-сө румын армияһы ғәскәрҙәрен Ҡара диңгеҙгә ҡыҫырыҡлаған, һәм 24 авгусҡа дошман ҡаршы тороуын туҡтатҡан. Был көндө Дунай хәрби флотилияһы караптары Жебрияны — Вилково йүнәлешендә десант төшөргән. Шулай уҡ 24 августа генерал Николай Эрастович Берзарин командалығындағы 5-се удар армияһы Кишинёвты яулап алған. 24 августа ике фронт стратегия операцияһының беренсе этабы — оборонаны өҙөү һәм немец-румын ғәскәрҙәренең яссы-кишинёв группировкаһын ҡамау тамамланған. Көн аҙағына совет ғәскәрҙәре 130—140 километр ара үткәндәр. Дошмандың 18 дивизияһы ҡамауға эләккән. 24-26 августа Ҡыҙыл армия Леовоны, Кахулды (Кагул), Хынчештыны (Котовск) яулап алған. 26 авгусҡа Молдавияның бөтөн территорияһы совет ғәскәрҙәре ҡулына күскән. Молдавияны азат итеү һуғыштарында ҡатнашҡан 140-тан артыҡ яугир һәм командир Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булған. Алты совет яугиры Дан ордены тулы кавалерҙары: Гавриил Фёдорович Алексеенко, Александр Федотович Виноградов<ref>[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=10533 Виноградов, Александр Федотович. Полный кавалер ордена Славы]</ref>, Александр Иванович Горскин<ref>[http://az-libr.ru/index.htm?Persons&000/Src/0003/ae9159ca Горскин, Александр Иванович. Полный кавалер ордена Славы]</ref>, Фатих Юнусович Динеев]], Николай Трофимович Карасёв<ref>[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=10784 Карасёв, Николай Трофимович. Полный кавалер ордена Славы]</ref> һәм Степан Кузьмич Скиба<ref>[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=10412 Скиба, Степан Кузьмич. Полный кавалер ордена Славы]</ref>. == Румынияла дәүләт түңкәрелеше. Ҡамалған группировканы ҡыйратыу == Яссы һәм Кишинёв эргәһендә немец-румын ғәскәрҙәрен йәшен тиҙлегендә һәм емергес ҡыйратыу Румыниялағы эске сәйәси хәлде сигенә еткәнсе ҡырҡыулаштырған. Үҙ илендә Ион Антонеску режимы таянысһыҙ ҡалған. Румынияның күп юғары дәүләт һәм хәрби эшмәкәрҙәре июль һуңында уҡ оппозицияла торған партиялар, антифашистар, коммунистар менән бәйләнешкә ингән һәм баш күтәреүгә әҙерлек башлаған булған. Фронттағы ваҡиғаларҙың ҙур тиҙлектә үҫеше хөкүмәткә ҡаршы йүнәлтелгән хәрәкәт башланыуына килтергән, һәм 23 августа Бухареста ихтилал тоҡанған. Король Михай I баш күтәреүселәр яғына сыҡҡан, Антонеску һәм уның пронацист генералдарын ҡулға алырға бойороҡ биргән. Константин Сэнэтеску, национал-царанистар, национал-либералдар, социал-демократтар һәм коммунистар ҡатнашлығында, яңы хөкүмәт төҙөгән. Яңы хөкүмәт Румынияның Германия яғында һуғышмаясағын һәм һуғыштан сығыуын, союзниктар тәҡдим иткән тыныслыҡ шарттарын ҡабул итеүен иғлан итеп, ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ил территорияһынан немец ғәскәрҙәренең сығарылыуын талап иткән. Немец командованиеһы был талапты үтәүҙән баш тартҡан һәм ихтилалды баҫтырырға маташҡан. 24 август иртәһендә немец авиацияһы Бухаресты бомбаға тотҡан, һәм көндөҙ немец ғәскәрҙәре һөжүмгә күскән. Яңы румын хөкүмәте Германияға һуғыш асҡан һәм Советтар Союзынан ярҙам һораған. Совет командованиеһы Румыниялағы ихтилалға ярҙамға 50 дивизияһын һәм ике һауа армияһының төп көстәрен ебәргән, ә 34 дивизияһын ҡамауға алынған дошман группировкаһын юҡ итеү өсөн ҡалдырған. 27 август һуңына ҡамауға алынған группировка Прут йылғаһынан көнсығыштараҡ ҡыйратылған. [[Файл:Eternitate 05.jpg|thumb|Памятники Кишинёва#Мемориальный комплекс «Eternitate»|Мемориальный комплекс Вечность»|Кишинёвтағы Молдавияны азат итеүгә арналған «Мәңгелек» мемориал комплексы]] 28 авгусҡа немецтарҙың Карпат үткәүелдәренә юл ярыу ниәте менән Пруттың көнбайышына сығып өлгөргән өлөшө лә ҡыйратылған. Тышҡы фронтта совет ғәскәрҙәренең һөжүме көсәйгән. Икенсе Украин фронты ғәскәрҙәре Төньяҡ Трансильвания һәм Фокшаны йүнәлешендә уңышлы хәрәкәт иткән, 27 августа Фокшаныны яулап алған һәм Плоешты һәм Бухарест ҡалаларына килеп ингән ерҙәрҙә һуғышҡан. Өсөнсө Украин фронтының 46-сы армияһы берләшмәләре (соединения), Дунайҙың ике яры буйлап көньяҡ йүнәлешендә һөжүм итеп, ҡыйратылған немец ғәскәрҙәренең Бухаресҡа сигенеү юлын киҫкән. Ҡара диңгеҙ флоты һәм Дунай хәрби флотилияһы, десанттар ебәреп, диңгеҙ авиацияһы ҡапыл яһалған атака (удар) менән, совет ғәскәрҙәренең һөжүменә ярҙам иткән. 28 августа Брэила һәм Сулина ҡалалары, 29 августа Ҡара диңгеҙ флоты десанты (Констанц десанты) портты һәм Констанцалағы Румынияның төп хәрби-диңгеҙ базаһын яулап алынған. Был көндә Прут йылғаһынан көнбайыш йүнәлешендә дошмандың ҡамауға алынған ғәскәрҙәрен ҡыйратыу, шуның менән Яссы-Кишинёв операцияһы ла тамамланған<ref name="БСЭ" />. == Операцияның әһәмиәте һәм һөҙөмтәләре == [[Файл:Red Army greeted in Bucharest.jpg|thumb|1944 йылдың 31 авгусында, операция тамамланғандан һуң 2 көн үткәс, совет ғәскәрҙәре Бухаресҡа ингән.]] Яссы-Кишинёв операцияһы Балҡан ярымутрауында һуғыштың артабанғы барышына ҙур йоғонто яһаған. Уның барышында дошмандың «Көньяҡ Украина» армиялар төркөмөнөң төп көстәре ҡыйратылған, Румыния һуғыштан сыҡҡан, Молдавия ССР-ы һәм Украин ССР-ының Измаил өлкәһе азат ителгән. Август аҙағына Румынияның күп өлөшө һаман да немец һәм пронацист румын көстәре аҫтында булыуына ҡарамаҫтан, улар ил территорияһында ҡеүәтле рубеждарын ҡора алмаған инде. 2-се Украин фронты ғәскәрҙәре 31 августа румын баш күтәреүселәре ҡулына күскән Бухаресҡа барып ингән. Румыния өсөн һуғыштар 1944 йылдың октябрь һуңына саҡлы дауам иткән (Румын операцияһын ҡарағыҙ). 1944 йылдың 12 сентябрендә Мәскәүҙә совет хөкүмәте союзниктары исеменән — Совет Социалистик Республикаһы Союзы (СССР), Великобритания һәм Америка Ҡушма Штаттары (АҠШ) — Румыния менән тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйған. Яссы-Кишинёв операцияһы хәрби сәнғәт тарихына «Яссы-Кишинёв (Канны янындағы ҡаты алыш)»атамаһы менән ингән. Уға фронттың төп ударҙары (ҡапыл яһалған атака) йүнәлешен оҫта һайлау, һөжүмдең юғары темпы, дошмандың ҙур группировкаларын тиҙ арала ҡамап алыу һәм ҡыйратыу, бөтөн ғәскәр төрҙәренең үҙ-ара тығыҙ взаимодействиеһы яғынан характеристика бирелә. Операция һөҙөмтәһендә 126 ғәскәри берләшмәләр (соединение) һәм частар почётлы Кишинёв, Яссы, Измаил, Фокшан, Рымник, Констанца һ.б. исемдәргә лайыҡ булған. Операция барышында совет ғәскәрҙәре 12,5 мең кешеһен, ә немец һәм румын ғәскәрҙәре 18 дивизияһын юғалтҡан. 208600 немец һәм румын һалдат һәм офицеры әсирлеккә алынған. === Молдавияны аяҡҡа баҫтырыу === Яссы-Кишинёв операцияһы тамамланыу менән Молдавияла һуғыштан һуңғы хужалыҡты аяҡҡа баҫтырыу башланған, һәм бының өсөн 1944-1945 йылдарҙа СССР бюджетынан 448 млн һум аҡса бүленгән<ref name="im" />. 1940 йылдарҙа румын баҫып алыуы арҡаһында туҡталған социалистик үҙгәртеп ҡороу дауам иткән. 1944 йылдың 19 сентябренә Ҡыҙыл Армия частары урындағы халыҡ ярҙамы менән<ref name="im" /> тимер юл бәйләнешен һәм сигенгән немец-румын ғәскәрҙәре шартлатҡан Днестр йылғаһы аша күперҙәрҙе тергеҙгән. Сәнәғәт яңынан аяҡҡа баҫтырылған. 1944—1945 йылдарҙа Молдавияға 22 эре предприятие ҡорамалдары килтерелгән. Һул яҡ ярҙағы 226 колхоз һәм 60 совхоз тергеҙелгән. Крәҫтиәндәргә күпселеге Рәсәйҙән килтерелгән орлоҡ ссудаһы, эре мөгөҙлө һәм йылҡы малдары һ.б. бирелгән. Әммә һуғыш эҙемтәләре һәм ҡоролоҡ, мотлаҡ дәүләт иген әҙерләү (хлебозаготовки) системаһы һаҡланыу сәбәпле, СССР-ҙа массовый аслыҡ башланған, һәм был хәл үлем осраҡтары киҫкенләшеүгә килтергән (1946—1947). [[Файл:Pamiatnik v benderskom parke.jpg|thumb|Бендеры ҡалаһын азат итеү уңайынан 1944 йылдың 23 авгусында ҡуйылған һәйкәл]] Молдавияның Ҡыҙыл Армияға иң мөһим ярҙамы булып уның рәтен үҙ теләге менән тулыландырыусылар булған<ref name="im" />. Яссы-Кишинёв операцияһы уңышлы тамамланғандан һуң, республиканан 256,8 мең кеше фронтҡа киткән. Молдаван предприятиеларының фронт мәнфәғәте өсөн эшләүе лә мөһим әһәмиәткә эйә булған. === Иҫтәлек === * 1970 йылда Ботаникалағы (Кишинёвтың секторы) бер урамды Яссы-Кишинёв операцияһында ҡатнашҡан Советтар Союзы Геройы Алексей Ильич Бельский исеме менән атағандар. СССР тарҡалғандан һуң был урам Молдавия кенәзлеген Валахия менән берләштергән господарь Александру Иоан Куза-Водэ исеме менән алмаштырылған. 2011 йылда, Кишинёвтағы Куза-Водэ (Бельский) урамында йәшәүселәр инициативаһы менән Кишинёв халҡы урамға СССР геройы исемен ҡайтарыуҙы талап итә<ref>[http://bessnews.ru/obsh/moldova/1235-kishinev.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106060219/http://bessnews.ru/obsh/moldova/1235-kishinev.html |date=2012-11-06 }}</ref> , «Молдова Республикаһы рус йәштәре Лигаһы»Бельский урамына элекке исемен кире ҡайтарыуҙы һорап ҡултамғалар йыя башлаған<ref>[http://bessnews.ru/pressa/83-moldova/1245-belskogokishinev.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106060152/http://bessnews.ru/pressa/83-moldova/1245-belskogokishinev.html |date=2012-11-06 }}</ref> һәм Игорь Тулянцев<ref>[http://moldinfo.ru/video/2879-tuleantsevliga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140215051536/http://moldinfo.ru/video/2879-tuleantsevliga |date=2014-02-15 }}</ref> мэрға Бельский урамы атамаһын кире ҡайтарыуҙы юллаған 5000 кешенең ҡултамғаһын тапшырған. Артабан йәштәр хәрәкәте инициативаһын 30-ға яҡын йәмәғәт ойошмаһы һәм сәйәси партия<ref>[http://moldinfo.ru/narod/3741-liga Общественность и политики поддержали ЛРМ в вопросе возврата улицы Бельского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610135449/http://moldinfo.ru/narod/3741-liga |date=2015-06-10 }}</ref>, шулар араһында Гагаузия башҡаны Михаил Макарович Формузал, ПКРМ<ref>[http://www.vse.md/index.php/component/k2/item/454 ПКРМ поддержала инициативу Лиги русской молодёжи в вопросе улицы Бельского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610133440/http://www.vse.md/index.php/component/k2/item/454 |date=2015-06-10 }}</ref>, Молдова Патриоттары партияһы, ПСРМ, СДПМ, Өсөнсө көс партияһы, НСПМ, Молдованың рус общинаһы, Молдова украиндары общинаһы һәм башҡалар күтәреп алған. Шулай уҡ муниципаль советҡа «Кишинёвты азат итеүгә 68 йыл»<ref>В Молдове отметили 68-ю годовщину освобождения страны — [http://www.vse.md/index.php/component/k2/item/454 от фашизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610133440/http://www.vse.md/index.php/component/k2/item/454 |date=2015-06-10 }}</ref> һәм «Молдавияны фашист илбаҫарҙарынан азат итеү: 68 йыл үткәс» түңәрәк өҫтәлдәрендә ҡатнашыусылар мөрәжәғәт иткән<ref>Участники исторического круглого стола обратились к мун-совету Кишинёва с просьбой вернуть название — [http://resurs.md/society/392-stol улице Бельского ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610133048/http://resurs.md/society/392-stol |date=2015-06-10 }}</ref>. Кишинёв мэры Дорин Киртоакэ был мәсьәләне ҡарарға вәғәҙә биргән<ref>[http://bessnews.ru/obsh/moldova/5229-kirtoaca.html Киртоакэ обещал рассмотреть вопрос улицы Бельского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106060207/http://bessnews.ru/obsh/moldova/5229-kirtoaca.html |date=2012-11-06 }}</ref>. * 2012 йылдың 25 авгусында Рышкан районы Советтар Союзы Геройы Родион Малиновский исемен йөрөткән Малиновское ауылында Яссы-Кишинёв операцияһы ваҡиғаларын билдәләү салалары уҙғарылған<ref>[http://vse.md/index.php/novosti/item/719 В Молдавии почтили память героев 2-го Украинского фронта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150615015148/http://vse.md/index.php/novosti/item/719 |date=2015-06-15 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Памятники Кишинёва#Мемориальный комплекс «Eternitate»|Кишинёвта мемориаль комплекс * Памятники Кишинёва#Воинское мемориальное кладбище|Кишинёвта хәрби мемориаль ҡәберлек * Азатлыҡ һалдаттары <ref name="krivosheev {{книга |автор=Кривошеев Г.Ф. |заглавие=Россия и СССР в войнах XX века: Потери вооружённых сил |место=Москва«Eternitate»] |издательство=Олма-Пресс |год=2001 |ссылка=http://lib.udm.ru/lib/MEMUARY/1939-1945/KRIWOSHEEW/poteri.txt#w06.htm }}</ref> <ref name="narod">{{статья |автор= |заглавие=Ясско-Кишиневская наступательная операция (20.08 – 29.08.1944) |оригинал= |издание= |тип= |место= |год= |том= |номер= |страницы= |ссылка=http://wwii-soldat.narod.ru/OPER/ARTICLES/027-kishenev.htm }}</ref> <ref name="vosp">{{книга |автор=Новохацкий И. М. |заглавие=Воспоминания командира батареи |место=М. |издательство=Центрполиграф |год=2007 |isbn=978-5-9524-2870-6 }}</ref> <ref name="hero">[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=3616 Александр Шевченко на сайте «Герои страны»]</ref> <ref name="БСЭ">{{Из БСЭ}}</ref> <ref name="im">{{книга |заглавие=История Республики Молдова. С древнейших времён до наших дней |год=2002 |страницы=240 }}</ref> }} == Сығанаҡтар == * {{книга |заглавие=История Великой Отечественной войны Советского Союза. 1941—1945 гг |том=4 |место=М. |год=1962 }} * {{Книга:История Республики Молдова|2002||страницы=239—242}} * {{Книга:Стати В.: История Молдовы|2002||страницы=372—374}} * {{книга |заглавие=Молдавская Советская Социалистическая Республика |место=Кишинёв |издательство=Главная редакция Молдавской Советской Энциклопедии |год=1979 |страницы=142—145 }} * {{книга |заглавие=Кишинёв. Энциклопедия |место=Кишинёв |издательство=Главная редакция Молдавской Советской Энциклопедии |год=1984 |страницы=547—548 }} * {{книга |автор=Фриснер Г. |заглавие=Проигранные сражения |место=М. |издательство=Воениздат |год=1966 |ссылка=http://militera.lib.ru/memo/german/friessner/title.html }} == Һылтанмалар == {{викитека|Категория:Ясско-Кишинёвская наступательная операция}} * [http://wwii-soldat.narod.ru/OPER/ARTICLES/027-kishenev.htm Ясско-Кишинёвская наступательная операция (20.08 — 29.08.1944)] * [https://web.archive.org/web/20090201125609/http://battles.h1.ru/iassy.shtml Ясско-Кишинёвская операция. 1944 год] * [http://pobeda.rambler.ru/battlefields.html?id=451 Ясско-Кишинёвская операция на Рамблер-Победа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061008234621/http://www.pobeda.rambler.ru/battlefields.html?id=451 |date=2006-10-08 }} * [http://www.weltkrieg.ru/battles/123-------1944-.html Ясско-Кишинёвская наступательная операция, 1944 год] * [http://www.weltkrieg.ru/battles/122--1944-.html Освобождение Молдавии. Ясско-Кишинёвские Канны] * [http://www.facebook.com/photo.php?fbid=10200346662413724&set=o.299142923652&type=1 Инженер-капитан Турбаевский К. И., руководитель работ по усилению обороны побережья и устройства артиллерийских позиций на Малой земле, рассказывает болгарской газете «Народно дело» о некоторых эпизодах Ясско-Кишинёвской операции] Категория:Яссы-Кишинёв операцияһы Категория:СССР-ҙың стратегик хәрби операциялары Категория:Германияның алыштары Категория:Румынияның алыштары Категория:Молдавиялағы алыштар Категория:1944 йылдың авгусы Категория:Молдавияла 1944 йыл Категория:Румынияла 1944 йыл Категория:1944 йылғы конфликттар Категория:Сталиндың ун һөжүме == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} sllypx4d2lg73cy0lmfvdjbqqeockkf 0 116363 1307912 1284383 2026-10-30T14:32:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307912 wikitext text/x-wiki {{Карточка университета |название = В.П. Чкалов исемендәге Таганрог хәрби осоусылар мәктәбе |сокращение = В. П. Чкалов ис.Таганрог ХОМ |эмблема = |изображение = Flag of the Soviet Air Force.svg |оригинал = |основан = авиацияла 1939 йыл |закрыт = авиацияла 1942 йыл |тип = Дәүләт |студенты = |бакалавриат = |магистратура = |аспирантура = |адрес = |сайт = }} '''В. П. Чкалов исемендәге Таганрог хәрби осоусылар мәктәбе ''' — Ҡыҙыл Армия революцион комиссариаты Хәрби Һауа көстәре өсөн осоусылар составын әҙерләү хәрби уҡыу йорто. == Тарих == Осоусылар мәктәбе [[1939 йыл]]да ойошторола. Унда Ҡыҙыл Армия Хәрби Һауа көстәре өсөн лётчиктар әҙерләй башлағандар. Әҙерлек курсы кәмендә 1 йыл тәшкил иткән. Осоштар Ут-2, Р-5 һәм СБ самолеттарында алып барылған. Летчиктар уҡыу ваҡытында яҡынса 25 сәғәт осорға тейеш булалар. Хәрби мәктәптән лётчиктар сержант званиеһында сығарылған. Һуңынан хәрби мәктәп Омск ҡалаһына күсерелә , тулы составы менән Омск авиация училищеһына инә. Элекке Таганрог хәрби осоусылар мәктәбе шулай итеп айырым уҡыу полкы сифатында 50-се йылдарҙа [[Омск өлкәһе]] Марьяновка ҡасабаһы базаһында тора. Август [[1941 йыл]]дың авгусында лётчиктар мәктәбенең етәксеһе — полковник Куриленко, хәрби комиссары — полк комиссары Иванов булған. == Исемдәре == Әҙәбиәттә түбәндәге исемдәр аҫтында телгә алына: * Таганрог хәрби-авиация мәктәбе * Таганрог лётчиктар авиация мәктәбе * Таганрог лётчиктар хәрби-авиация мәктәбе == Ҡыҙыл армия Хәрби Һауа көстәре өсөн лётчиктар әҙерләү == Эшмәкәрлек күрһәткестәре: Ҡыҙыл Армия Хәрби Һауа көстәре өсөн яҡынса 1 000 лётчик уҡытып сығарылған. == Танылған уҡыусылары == '''1940 йыл''' Прохоров Евгений Петрович — [[Советтар Союзы Геройы]] Шикунов Федор Иванович — [[Советтар Союзы Геройы]] '''1941 йыл''' Ветров Виктор Митрофанович — [[Советтар Союзы Геройы]] Волгин Василий Леонтьевич — [[Советтар Союзы Геройы]] Егоров Василий Михайлович — [[Советтар Союзы Геройы]] Еремин Иван Андреевич — [[Советтар Союзы Геройы]] Карпов Александр Алексеевич — [[Советтар Союзы Геройы]] [http://allaces.ru/p/people.php?id=00000004881 Клопов Петр Семенович], Коробчак Николай Иванович — [[Советтар Союзы]]ның Атҡаҙанған хәрби осоусыһы (илдә беренселәрҙән булып,) Макаренко Алексей Иосифович — [[Советтар Союзы Геройы]] Александр Миронов Ильич — [[Советтар Союзы Геройы]] Полукаров Николай Тихонович — [[Советтар Союзы Геройы]] Рогожин Алексей Арсентьевич — [[Советтар Союзы Геройы]] Сибиркин Петр Андреевич — [[Советтар Союзы Геройы]] Тихонов Борис Николаевич — [[Советтар Союзы Геройы]] Николай Харитонов Николаевич — [[Советтар Союзы Геройы]] Хрущев Иван Максимович — [[Советтар Союзы Геройы]] Шевкунов Анатолий Константинович — [[Советтар Союзы Геройы]] '''1942 йыл''' Голубничий Иван Поликарпович — [[Советтар Союзы Геройы]] Коркоценко Дмитрий Игнатьевич — [[Советтар Союзы Геройы]] Шумаков Георгий Евгеньевич — [[Советтар Союзы Геройы]] == Иҫкәрмәләр == == Һылтанмалар == * [http://tvsp.ucoz.ru/ Официальный сайт школы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170815204505/http://tvsp.ucoz.ru/ |date=2017-08-15 }} * [https://web.archive.org/web/20150101124946/http://vvaul.ru/?page_id=198 Все ВВАУЛ] * Список военно-учебных заведений РККА СССР * Список военно-учебных заведений ВС СССР [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] s74bbwcp3ph7k9voqla3wgu0qajor7y 0 119293 1307961 1307685 2026-10-31T06:49:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307961 wikitext text/x-wiki {{Википедия бүлеге}} '''Эрзя Википедияһы''' ({{lang-myv|Эрзянь Википедия}}) — [[Википедия]]ның [[эрзя теле]]ндәге бүлеге. [[2008 йыл]]дың [[26 май]]ында эшләй башлай (быға тиклем инкубаторҙа була)<ref name="erzia.saransk.ru">[http://www.erzia.saransk.ru/arhiv.php?n=2328&nom11=284 Газета "Эрзянь мастор" : Архив номеров<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201041643/http://www.erzia.saransk.ru/arhiv.php?n=2328&nom11=284 |date=2017-12-01 }}</ref>. [[2007 йыл]]дың июлендә Википедияның урыҫ бүлеге ирекмәне, [[Мәскәү]]ҙә йәшәүсе Андрей Суриков проект төҙөү инициативаһы менән сығыш яһай. Шулай уҡ инициатив төркөмгә [[Финляндия]]ла эрзя теле уҡытыусыһы, америка тел белгесе Джек Рютер, [[Санкт-Петербург]]тан журналист Петрянь Андю (Андрей Петров) һәм [[Ульяновск]]иҙан инженер-программист Михаил Степченко инә<ref>[http://www.erzan.ru/news/erzjane-poluchajut-vikipediju-na-rodnom-jazyke Эрзяне получают Википедию на родном языке | Эрзянь ки. Культурно-образовательный портал<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304130529/http://www.erzan.ru/news/erzjane-poluchajut-vikipediju-na-rodnom-jazyke |date=2016-03-04 }}</ref><ref>[http://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/38429/ Эрзянская Википедия успешно развивается<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100124104612/http://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/38429/ |date=2010-01-24 }}</ref>. 2008 йылдың 19 февралендә Википедияның тел комитеты «Эрзя Википедияһы» ҡабул ителгән талаптарға тура килеүен һәм әҙерлеген раҫлай һәм уны уңышлы проект тип таный<ref>[http://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/17011/ Языковой комитет Википедии признал эрзянскую Википедию успешным проектом<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080404213205/http://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/17011/ |date=2008-04-04 }}</ref>. Бынан һуң 4 ай дауамында белгестәр мәғлүмәттәрҙе инкубаторҙан күсереү өсөн платформа әҙерләй, мәҡәләләрҙең дөрөҫлөгөн тикшерә<ref name="erzia.saransk.ru"/>. Тәүге ярты йыл эсендә эрзя бүлегенең администраторҙары итеп Петрянь Андю, Андрей Суриков һәм Джек Рютер һайлана<ref name="erzia.saransk.ru"/>. 2015 йылдың 16 майында бүлектәге мәҡәләләр һаны 2000 үтеп китә<ref>[[m:Wikimedia_News#Wikipedias]] даты значимых рубежей википедий</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://erzianj.borda.ru/?1-18-0-00000026-000-10001-0 Мелькужо Эрзянь Мастор - Форум Страна эрзян, эрзянский форум] * [[:ru:Википедия:Вики-конференция 2009/Программа/Доклады/Развитие Википедии на эрзянском языке]] {{Рәсәй халыҡтары телдәрендәге Википедиялар}} [[Категория:Эрзя теле]] [[Категория:2008 йылда барлыҡҡа килгән сайттар]] 978go9l5nqdwu3c8x471ixyn5mkufy2 0 125969 1307954 1303040 2026-10-31T03:56:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307954 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Имя = Юрий Шевчук |Изображение = Юрий Шевчук в СПбДА. 22 ноября 2012 (2).jpg |Описание изображения = Юрий Шевчук Санкт-Петербург дини академияһында. [[22 ноябрь]] [[2012 йыл]] |Полное имя = Юрий Юлианович Шевчук |Дата рождения = 16.5.1957 |Место рождения = Ягодное ([[Магадан өлкәһе]]), [[РСФСР]], [[СССР]] |Дата смерти = |Место смерти = |Страна = {{SU}}<br>{{RU}} |Профессии = йырсы, композитор, шағир, рәссам, музыкаль продюсер, рок-музыкант, актёр, [[Башҡортостан]]да барлыҡҡа килгән «ДДТ» төркөмө музыканты, башҡарыусы автор |Певческий голос = Лирик баритон |Жанры = хард-рок, фолк-рок, джаз-рок, бард-рок, индастриал, эксперименталь рок, автор йыры |Коллективы = [[ДДТ (төркөм)]] |Награды = {{Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы}} 18 сентябрь 2003 йыл |Сайт = [http://ddt.ru ddt.ru] }} '''Ю́рий Юлиа́нович Шевчу́к''' ([[16 май]] [[1957 йыл]], Ягодное ҡала тибындағы ҡасабаһы, [[Магадан өлкәһе]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең рок-[[музыка]]нты, [[йыр]]ҙар авторы, [[Шиғриәт|шағир]], актёр, рәссам һәм продюсер. «ДДТ» төркөмөн ойоштороусы, уның лидеры һәм алмашынмаҫ ҡатнашыусыһы.  «ДДТ театры» яуаплылығы сикләнгән ширҡәтен ойоштора һәм уның етәксеһе була. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2003 йылдың 18 сентябре)<ref>[http://www.fontanka.ru/2003/09/22/52553/]</ref>. Тәүге йырҙарын Шевчук ватан бардтарына, беренсе сиратта [[Высоцкий Владимир Семёнович|Владимир Высоцкийға]], Булат Окуджаваға һәм Александр Галичҡа{{Sfn|Махмутов|2015|p=143}}, шулай уҡ Көмөш быуаттың рус шағирҙары  — Осип Мандельштамға, Сергей Есенинға һәм башҡаларға эйәреп яҙа.  Шевчук ижадында гражданлыҡ-патриотик лирика, рухи камиллашыуға, көс ҡулланыуҙан баш тартыуға саҡырыу, социаль [[сатира]] һәм протест тематикаһы өҫтөнлөк итә. 2000-се йылдар уртаһынан Рәсәй оппозиция хәрәкәтендә ҡатнаша, был да уның ижадында сағыла.  == Биографияһы == === Бала сағы һәм йәшлеге === [[1957 йыл]]дың [[16 май]]ында [[Магадан өлкәһе]]нең Ягодное ҡала тибындағы ҡасабаһында украин һәм татар ғаиләһендә тыуа. Атаһы — Юлиан Сосфенович Шевчук (1924 — 6.01.2013, Лабунь,  [[Хмельницкий өлкәһе]], [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|УССР]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]<ref>[http://ru.rodovid.org/wk/Запись:610338 Юлиан Сосфенович Шевчук]</ref>), әсәһе — Фәниә Әкрәм ҡыҙы Шевчук (ҡыҙ фамилияһы — Гәрәева) (20.05.1925<ref>[http://ru.rodovid.org/wk/Запись:610335 Фаина Акрамовна Гариева]</ref>). Алты йәшенә тиклем Юрий һүрәт төшөрөү менән мауыға,  ғаилә 1964  йылда Нальчикҡа күскәс тә был шөғөлөн дауам итә. Музыка дәрестәре ала башлай.  1970 йылда ғаилә [[Өфө]]гә күсә һәм Ленин урамындағы 43-сө йорттоң 9-сы фатирында төйәкләнә. Юрий Пионерҙар йортоноң  рәсем студияһында шөғөлләнә һәм мәктәптең «Вектор» ансамблендә уйнай. Шевчук музыка ҡоралдарында үҙ аллы өйрәнә —  баянда һәм гитарала уйнай, ә һүрәттәре төрлө конкурстарҙа наградалар ала, шул сәбәпле ул профессиональ рәссам булыу тураһында уйлана башлай.  8-се класта уҡығанда  Шевчук футболкаһына арҡысаҡ төшөрә лә «[[Ғайса (пәйғәмбәр)|Иисус]] был хиппи» тип яҙа. Ҡала буйлап ошо футболкаһында йөрөгәнендә уны милиция тота<ref name="autogenerated2">[http://www.echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/890010-echo/#element-text Своими глазами//Передача радиостанции «Эхо Москвы»]</ref>. Мәктәпте тамамлағас, 1975 йылда Шевчук [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] художество-графика факультетына инә. Рәссам Я. Крыжевский менән таныша.  Институттың студенттар театрында ҡатнаша. Ошо ваҡытта  Юрий музыка менән һынлы сәнғәт араһында өҙгөләнә башлай.  Яңы шөғөл — шул саҡта модаға ингән рок-н-ролл менән «ауырыу» — еңә. Төркөм көнбайыш рок-төркөмдәренең кавер-версияларын башҡара. Рәссам дипломы алған Шевчук йүнәлтмә буйынса Башҡортостандың [[Иглин]] ҡасабаһына эләгә. Рәсем дәресен уҡыта, шул уҡ ваҡытта  «Вольный ветер» һәм «Калейдоскоп» төркөмдәрендә уйнай, мәктәп кисәләрендә, мәҙәниәт йорттарындағы байрамдарҙа сығыш яһай. Тиҙҙән Юрий автор йыры конкурсында приз яулай. Ошо уҡ ваҡытта Юрий музыканттарҙың репертуарында  70-се йылдарҙа совет мәҙәниәте өсөн сит күренеш тип танылған рок-н-ролл ритмдары өҫтөнлөк алғаны өсөн тәүге тәнҡитте ишетә. Йәш белгес өсөн мәжбүри мөҙҙәте тултырғас, [[1980 йыл]]да Шевчук [[Өфө]]гә ата-әсәһе янына ҡайта. Дини диссидент Борис Развеев менән таныша, ул биргән Инжил китабын, Солженицын менән Оруэллдың тыйылған әҫәрҙәрен уҡый.  === 1980-се йылдар === 1979 йыл аҙағында бер танышының тәҡдиме буйынса  Шевчук Өфөләге «Авангард» мәҙәниәт йортонда репетициялар үткәргән бер исемһеҙ төркөмгә саҡырыла. Шулай итеп, 1980 йылда киләсәктә  «ДДТ» тигән исем менән билдәлелек аласаҡ рок-төркөм барлыҡҡа килә. Был ваҡытҡа Юрий шиғырҙар яҙа, уларҙы [[гитара]]ла уйнап башҡара. Егеттәр  студент кисәләрендә, ресторандарҙа, кинотеатрҙарҙа,  мәҙәниәт йорттарында, ғөмүмән, ҡайҙа мөмкин — шунда сығыш яһай. Улар ете йырҙан торған тәүге магнитоальбомдарын яҙҙыра, бөгөн был альбом «ДДТ-1» тигән атама менән билдәле. Төркөмдөң репертуарына ул саҡтарҙа популяр булған хард-рок, рок-балладалар, ритм-энд-блюз һәм рок-н-ролл инә, бөтә йырҙарҙа ла тиерлек фольклор интонациялары шәйләнә. 1980 йылда милиция капитанын туҡмаған өсөн Шевчук 15 тәүлеккә ҡулға алына, уға енәйәт яуаплылығы янай, әммә, үҙенең һүҙе буйынса, атаһы «алып ҡала». Был хәл тураһында Шевчук ошолай ти: «Мин күп нәмә тураһында уйландым. Мин унан яҡшыраҡ булып сыҡтым». 1982 йылда Шевчук [[Түбәнге Новгород|Горький]] ҡалаһына унда һөргөндә булған  Андрей Сахаров менән осрашырға тип килә, ләкин уны Сахаров йорто эргәһенә үткәрмәйҙәр. 1982 йылда «Комсомольская правда» гәзите Бөтә Союз  «Алтын камертон» конкурсын иғлан итә. Унда бөтә илдән төркөмдәр ҡатнаша. Шевчуктың төркөмө беренсе турҙан үтә, төркөмдөң рәсми атамаһы мәсьәләһе килеп тыуғас,  «ДДТ» тигән исем алына. Төркөм «Не стреляй» тигән йыр менән был конкурстың лауреаты була.  Был «Камертон»да Шевчук конкурста ҡатнашҡан [[Череповец]] төркөмө «Рок-сентябрь» менән таныша. Был коллектив ул замандар өсөн уникаль техник мөмкинлектәргә эйә була һәм бергә яҙылырға тәҡдим итә{{Sfn|Махмутов|2015|pp=141-142}}. 1983 йыл башында Нефтселәр мәҙәниәт һарайының радиоузелында «Я уезжаю» тигән акустик альбомды яҙҙырғас{{Sfn|Махмутов|2015|p=143}}, Шевчук Череповецҡа юллана, ләкин «Рок-сентябрь» лидерҙары «Земляне» рухындағы идеологик яҡтан үтемле йырҙар яҙҙырырға һәм провиницаль филармонияларҙың берәһенә эшкә урынлашырға план ҡорған булып сыға{{Sfn|Махмутов|2015|p=144}}. Ике айға һуҙылған тартҡылашыуҙарҙан һуң  Шевчук менән Сигачёв «Рок-сентябрь» музыканттары һәм уларҙың тауыш режиссёры Юрий Сорокин ярҙамы менән  «Компромисс» тигән альбомды (1983) яҙҙыра. Яҙма ил буйлап бик тиҙ тарала һәм «ДДТ» менән Шевчуктың исемен Ленинград рок-клубы йондоҙҙары кимәленә күтәрә.{{Sfn|Махмутов|2015|p=145}} 1984 йылда төпкөлдәге бик үк йәмле булмаған көн итмеште һүрәтләгән   «Периферия» тигән альбомды сығарғас,  Шевчуктың властар менән мөнәсәбәттәре тағы боҙола. Бер нисә тапҡыр концерттарын тыялар, әммә был йәш  музыканттарҙың билдәлелеген  арттыра ғына. Һөҙөмтәлә Шевчукты [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] КГБ-һының һәм ВЛКСМ-дың урындағы бүлексәләренә саҡырталар һәм етди ҡатмарлылыҡтар килеп сыҡмаһын өсөн  [[Өфө]]нән китергә тәҡдим итәләр.  Матбуғатта Шевчукҡа ҡаршы мәҡәләләр баҫыла, уны «Наполним небо добротой» йырының тексы өсөн хатта  «[[Ватикан]] агенты» тип атайҙар<ref>[http://sovr.narod.ru/articles/85001.html «Менестрель с чужим „голосом“»]</ref>, ә төркөмгә студияларҙа яҙылыуҙы тыялар. Шевчукты ВЛКСМ сафынан сығаралар.  Тәүҙә музыканттар [[Екатеринбург|Свердловск]] ҡалаһына күсә, унда Юрий Шевчук тансыларҙа «Урфин Джюс» төркөмөндә уйнай, ләкин тиҙҙән унан да китергә тура килә. Шевчук ил  буйлап йөрөй, дуҫтарының фатирҙарында сығыш яһай. [[1985 йыл]]дың мартында ул саҡта бер кемгә лә билдәле булмаған  Александр Башлачёв менән   Шевчук [[Санкт-Петербург|Ленинград]] ҡалаһында  ветеринария институтының (Мәскәү проспекты, 99) 6-сы аудиторияһында ярым легаль концертта сығыш яһай. Был концерттың яҙмаһы һаҡланып ҡала һәм 1995 йылда «Кочегарка» тигән исем аҫтында сығарыла.   1985 йылда  Шевчук  [[Мәскәү]]ҙә йыш була һәм фатирҙарҙа скрипкасы, гитарасы һәм йырсы Сергей Рыженко менән бергә йырлауын дауам итә.  Шундай концерттарҙың береһе һуңыраҡ илдә «Москва. Жара» (1985) тигән альбом булараҡ тарала.   1985 йыл аҙағында Юрий ғаиләһе менән [[Санкт-Петербург|Ленинградҡа]] күсә.  Үҙ быуының йәш рок-музыканттары һәм рәссамдары кеүек урам һерпереүсе, кочегар, төнгө ҡарауылсы булып эшләй. 1987 йыл алдынан Шевчук  «ДДТ»ның яңы составын йыя: Шевчук, Андрей Васильев ([[гитара]]), Вадим Курылёв (бас-гитара, вокал) һәм Игорь Доценко (барабандар). Өфөләге «ДДТ»нан  Сигачёв ҡына ҡала, тиҙҙән ул да китә. 1987 йылдың яҙында  «ДДТ» 5-се Ленинград рок-фестивалендә яңы концерт программаһын күрһәтә, концерт төп асыш тип баһалана. Шул уҡ йылды Шевчук «Рок-87» видеофестивалендә, Мәскәү эргәһендәге Черноголовкала (июнь) һәм [[Подольск]]иҙа (сентябрь) үткән бөтә союз рок-фестивалдәрендә ҡатнаша. 1988 йылдың йәйендә «ДДТ» рок-клубтың 6-сы фестивалендә тағы уңышҡа өлгәшә, Балтик буйынан [[Камчатка]]ға тиклем концерттары дәррәү бара, иң яҡшы йырҙарынан торған «Я получил эту роль» (1989) альбомын яҙҙыра. Ошо ваҡытта төркөмгә билдәле джаз саксофонсы-флейтасыһы Михаил Чернов ҡушыла.  === 1990-сы йылдар  === [[Файл:Shevshuk3.jpg|справа|мини|300x300пкс|Юрий Шевчук соло акустик концерты менән [[Барнаул]]да]] 90-сы йылдар башында сәхнәлә көстәр урынын үҙгәртә, был ватан рок-музыканттарының тәртип моделендә сағыла. Билдәле булыуынса, Юрий Шевчук Николай Растогуев менән конфликтҡа инә<ref>[http://text.newlookmedia.ru/?p=9479 Дихотомия-2010]</ref>. Илдә рок-хәрәкәттең билдәле вәкилдәре йырҙарында ҡырҡыулыҡты кәметә. Ләкин Юрий Шевчук һәм «ДДТ» үҙҙәренең йүнәлешенә хыянат итмәй, лирик, философик, социаль йырҙар һәм альбомдар яҙҙырыуҙы дауам итә. 1992 йылда  Юрия Шевчуктың ҡатыны һәм илһамландырыусыһы — Эльмира Шевчук (Бикбова) 24 йәшендә рактан вафат була.  Шевчук ҙур концерт программалары («Черный Пёс Петербург», «От и до» һ.б.) эшләй. 1993 йылдың 20 майында Санкт-Петербургтың тыуған көнө уңайынан төркөм  Һарай майҙанында асыҡ концерт бирә, унда 120 мең тамашасы була. Шул уҡ йәй төркөм  [[Берлин]]да «Санкт-Петербургтың аҡ төндәре» тигән халыҡ-ара фестивалдә ҡатнаша, ә көҙ йылдың  иң яҡшы рок-төркөмө булараҡ абруйлы «Овация» музыкаль премияһына лайыҡ була, Шевчук йылдың иң яҡшы рок-йырсыһы тип табыла.  Шевчук илдәге ваҡиғаларға — [[1993 йыл]]ғы ҡораллы ҡапма-ҡаршы тороуға, Чечнялағы һуғышҡа — киҫкен фекерен белдерә бара, ваҡиғалар уртаһында ҡайнай, йыш ҡына Рәсәй властарын тәнҡитләй, ҡырҡыу социаль темаларға интервью бирә<ref>[http://www.nneformat.ru/archive/?id=3467 «Московский Комсомолец» 27.11.1993 «УМРУ, НО СУКОЙ НЕ БУДУ!]</ref>. 1995 йылда  Юрий Шевчук  [[Чечен Республикаһы|Чечняға]] бара. Ул блиндаждарҙа һалдаттар менән әңгәмәләшә, акустик концерттар менән сығыш яһай, бер нисә тапҡыр атыштар аҫтында ҡала.  Ошо сәфәрендә Шевчук  фажиғәле видеоһын төшөрә<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=7pxLMsdHZcw&feature=related Шевчук в Чечне (ТВС)]</ref>, унда һалдаттарҙың һәр береһенән үҙе менән таныштырыуҙы һәм ҡайһы яҡтан икәнен әйтеүҙе һорай. Бер нисә йылдан асыҡланыуынса, таҫмаға яҙылған ике тиҫтәләп егеттең һуғыштан береһе генә иҫән ҡайтҡан.<blockquote class="" style=""> Беҙ Чечняла өс ҙур концерт бирҙек: Ханҡалала, [[Грозный]]ҙа һәм «Северный» аэропортында. Һауа торошо осошҡа яраҡһыҙ ине, беҙ колонна булып Моздокҡа киттек. Алдыбыҙҙан һаҡлауһыҙ «Урал»  бара ине, уны утҡа тоттолар. Шофер ауыр яраланды. Беҙ урындағы комендатура ҡыуаҡтарҙы, йорттарҙы тикшереп сыҡҡансы ике сәғәт торҙоҡ. Шунан  ары ҡуҙғалдыҡ.  Туғандарыбыҙ  борсолоуҙан ни эшләргә белмәй ине, ә беҙ уларға бер ниндәй хәбәр бирә алмай инек, сөнки элемтә юҡ. Концерттарыбыҙ имен үтте. Беҙ унда ябай граждандар кеүек барҙыҡ,  бер ниндәй партияның да ҡурсалауы аҫтында булманыҡ. Беҙ тыныслыҡҡа өгөтләргә теләй инек, сөнки рок-н-ролл һәр ваҡыт шуның өсөн көрәшә ине. Концерттарҙа чечен яғы ла, Рәсәй яғы ла булды, ҡоралдары ла үҙҙәре менән ине, ләкин улар бер-береһенә атманы. Беҙ шуға өлгәшергә тырыша ла инек. Был бик шәп булды<ref name="autogenerated1">[http://worldelectricguitar.ru/Dead_City.php Мёртвый город.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913025000/http://worldelectricguitar.ru/Dead_City.php |date=2017-09-13 }}</ref>. </blockquote><blockquote class="" style=""> Минең бер «чечен» йырым бар, ихлас. «Мертвый город. Рождество». Грозныйҙағы Раштыуа көндәре тураһында ул.  Шундай мәл булды, төнөн артиллерия утҡа тотҡандан һуң ҡар яуҙы. Мин подвалдан урамға сыҡтым, шыр туҙанмын. Тынлыҡ. Харабалар яй ғына кәфенгә төрөнгән кеүек аҡ ҡар менән ҡаплана... Ә иртәнгә ҡар яуҙы… </blockquote>Солох тураһында [[Хәсәүйорт]] договорына ҡул ҡуйғандан һуң  Юрий Шевчук 1996 йылдың көҙөндә Грозныйҙың  «Динамо» стадионында Чечен Республикаһы халҡы өсөн концерт бирҙе. Был  Борис Гребенщиковтың Рәсәй музыканттары Ханҡалала һалдаттар алдында ғына түгел, ә бөтә Чечня кешеләре өсөн дә сығыш яһарға тейеш тигән белдереүенә Шевчуктың яуабы була.  1990-сы йылдар  Юрий Шевчукҡа һыҙланыуҙар ғына түгел, уңыштар ҙа килтерә. «ДДТ» төркөмө бер нисә альбом яҙҙыра: «Оттепель» (1990), «Пластун» (1991), «Актриса Весна» (1992), «Чёрный пёс Петербург» (1994), «Это всё...» (1994), «Любовь» (1996), «Рождённый в СССР» (1997), «Мир номер ноль» (1999). «Актриса Весна» альбомындағы «Что такое осень» йыры «Наше Радио»ның ХХ быуаттың иң яҡшы 100 йыры хит-парадына индерелә, ул икенсе урынды ала.  Шевчук, ил буйлап ҡына түгел, сит илдәрҙә лә йыш гастролдә йөрөй. [[Германия]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Австралия]], [[Венгрия]], [[Франция]], [[Япония]], [[Англия]], [[Канада]], [[Израиль]], [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] илдәре — бөтә ерҙә лә концерттар ҙур уңыш менән үтә.   90-сы йылдар уртаһына Рәсәй [[Рок|рок-музыкаһының]] танылған мэтрына әйләнгән Юрий Шевчук йәш коллективтарға һәм башҡарыусыларға ярҙамын туҡтатмай. Дуҫтары менән бергәләп ҙур фестивалдәр ойоштора, унда ил буйлап йөрөгәндә һайлап алған талантлы музыканттарҙы саҡыра. Фестивалдән һуң ундағы иң яҡшы сығыштарҙың яҙмалар менән «ДДТ» лейбллы дискылар сығара. Шулай итеп, йәш музыканттар киң йәмәғәтселеккә танылыу мөмкинлеген ала. Шевчуктың музыкаль эшмәкәрлегенең икенсе бер яғы — «Фонограммщик» һәм «Попса» тигән йырҙарындағы кеүек поп-башҡарыусылар менән аяуһыҙ көрәш. [[Киң мәғлүмәт саралары|Киң матбуғат сараларында]] тәнҡитле интервьюлар һәм мөрәжәғәттәр баҫтыра, тегеләргә ҡаҙалыуҙың төрлө юлдарын таба. Мәҫәлән, [[Киркоров Филипп Бедросович|Филипп Киркоровҡа]] ҡаршы Юрий Шевчук Филипптың эштән ебәргән тауыш режиссёрын файҙалана.  Улар икәүләп  [[Интернет]]та Филипптың сәхнәлә йырлаған ҡиәфәткә инеп, фонограммаға ҡушылып, ғәмәлдә ниндәй ауаздар сығарып тороуын тарата.  «ДДТ» төркөмө сығыштарҙа фонограмма ҡулланыуҙы көйләгән закон проектын эшләүҙә ҡатнаша.  1998 йылдың 25 ғинуарында Шевчук  Владимир Высоцкий фондының «Своя колея» премияһына лайыҡ була, ләкин шәхси сәбәптәр арҡаһында премиянан баш тарта<ref>{{Книга|автор=Фёдор Раззаков|заглавие=Владимир Высоцкий. Я, конечно, вернусь...|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=|год=2005|страницы=1136|страниц=1258|isbn=}}</ref>. 1999 йылда  «Фонд русской поэзии» нәшриәте Ю. Шевчуктың «Защитники Трои» тигән беренсе шиғыр китабын баҫып сығара. Инеш һүҙҙә яҙыусы, драматург һәм шағир Александр Володин былай тип яҙа: ''Ю.Шевчуктың шиғырҙары һәм йырҙары ерҙәге һәм күктәге тормошобоҙҙан күпте эсенә алған… Шашҡын, үҙәккә үткес, ҡайһы берҙә шаян юлдар. Һәм аҡыллы — тормоштоң үҙе кеүек.'' Шул уҡ 1999 йылда Шевчук [[Югославия]]ға уның бөтөнлөгөн яҡлап концерттар менән бара, суверен дәүләтте бомбаға тотҡан өсөн АҠШ-ты тәнҡитләй.   [[ЮНЕСКО]] өсөн Шевчук сербтарҙың Косово төбәгендәге юҡ ителгән православие ҡорамдары тураһында репортаждар төшөрә.   1997 йылда яҙыусы Вячеслав Миронов Чечнялағы хәрби хәрәкәттәр тураһында «Я был на этой войне» тигән китап яҙа, унда Шевчуктың һуғыш мәлендә булыуын һүрәтләгән өлөш тә ингән. <blockquote class="" style=""> «…Беҙҙең колоннала бишенсе машинала икенсе батальондан килтерелгән "ДДТ" төркөмөнөң лидерымы, солисымы, шайтан белһен, Юрий Шевчук та китеп бара. Уны яраланған штаб начальнигы һәм яраланған тағы өс яугир менән бергә алып килделәр. Шәп егет булып сыҡты  был Шевчук, бөтәһе лә был үҙен әллә кем итеп тойор, йөндөҙланып маташыр тип көткәйне. Ни фига, өс тин баҡыр кеүек ябай, подвалда духтарҙың атыуҙары һәм контратакалары аҫтында икенсе батальн менән өс көн подвалда ултырып, шаһиттар һөйләүенсә, йәшенмәгән. Үҙен ысын мужиктарса тотҡан, яралыларға ярҙамлашҡан. Уға ҡорал бирмәгәндәр,  һуҡыр сысҡан кеүек бит, күрмәй, Хоҙай ҡушмаһын, тейҙереп ҡуйырҙар.  Ә ҡалҡанында мировой егет. Духтар бирелергә тәҡдим иткәндә радиостанция аша уларға үҙҙәрендә Шевчук барлығын әйткәндәр, ә тегеләр ышанмаған. Шунан йырлағанын тыңлаттырғандар, унан һуң ул тегеләр менән һөйләшкән. Тегеләр уны алып сығырға вәғәҙә иткән, гарантия биргәндәр. Был баш тартҡан. Тағы ла Шевчук яралыларҙы, беҙҙең бригадалағыларҙы ғына түгел, башҡаларҙы ла үҙ енең һәм дуҫтарының иҫәбенә Германияға дауаланырға ебәрергә вәғәҙә иткән (аҙаҡ беоенеүенсә, быны эшләгән дә). Протездар, инвалид коляскалары алып биргән, шау-шыуһыҙ ғына эшләгән быларҙы. Репортерҙарһыҙ, матбуғат конференцияларыһыҙ, шым ғына, тыйнаҡ ҡына. Ҡыҫҡаһы — Мужик…» </blockquote> === 2000-се йылдар === [[Файл:Цветы_2001_Мы_желаем_счастья_вам.jpg|мини|220x220пкс|Һулдан уңға: Андрей Макаревич, Юрий Шевчук, Михаил Чернов. «Цветы» төркөмөнөң юбилей концерты, 2001 йыл<br> ]] 2000 йылда төркөмдөң 20 йыллығы ҙур тур менән билдәләнә. 2000—2004 йылдарҙа «ДДТ» [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ([[Мәскәү]]ҙә һәм [[Санкт-Петербург]]та концерттар), [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] илдәре ([[Беларусь|Белоруссия]], [[Грузия]], [[Украина]]) һәм донъя  ([[Канада]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Швейцария]], [[Германия]], [[Израиль]], [[Англия]]) буйлап гастролдә йөрөй. «Просвистела» (1999), «Метель августа» (2000) дискылары, «Энциклопедия русского рока» серияһы йыйынтығы (2000) сығарыла. 2001 йылда  Юрий Шевчук Пилот төркөмөнөң «Сказка о прыгуне и скользящем» альбомын яҙыуҙа ҡатнаша.  Шевчук власҡа ҡарата бер ваҡытта ла ыңғай ҡарашта булмай, власть та уға йылы мөнәсәбәт күрһәтеп бармай. Мәҫәлән, Санкт-Петербургтың 300 йыллығына арналған рок-фестиваль үткәрттерелмй, һәм уны әҙерләүгә ҙур көс һалған Шевчук,  моңһоу шаяртып, гитарамды тотоп, «Любэ» төркөмө исеменән сыҡһам, президент ҡаршыһында ҙурыраҡ көскә эйә булыр инем, тип ҡуя. Шевчуҡа үҙәк телеканалдарға ла үткәрмәйҙәр. Әйтәйек, ХХ быуаттың  90-сы йылдарында Санкт-Петербургтың Һарай майҙанында булған данлыҡлы концертты ([[1993 йыл|1993]]) өс ай һайын тиерлек ҡабатлап торған Беренсе канал Шевчукты интервьюға ла саҡырмай, концерттарын да трансляцияламай, клиптарын да күрһәтмәй.  Юрий Шевчук рок-фестивалдәрҙең күбеһендә ҡатнашып бармай, әммә автор йыры фестивален бер ҙә ҡалдырмай һәм унда төркөмдән башҡа үҙе генә йырлай.  2002 йылда ул 29-сы Валерий Грушин исемендәге фестивалдә ҡатнаша. 2007 йылда  Шевчук был фестивалдә (34-селә)  тағы була.   2000-се йылдарҙа «ДДТ» ижадта яңы баҫҡысҡа күтәрелә. «Единочество 1, 2», (2002—2003), «Пропавший без вести» (2005), «Прекрасная любовь» (2007) альбомдарында донъяла кешенең әһәмиәтһеҙлеге һәм бөйөклөгө, тормошҡа һөйөү, дини мотивтар сағыла, хәҙерге осор йәмғиәтенең тәрән темалары күтәрелә.  Йырҙарҙы яҙҙырыуға рок-музыкаға хас булмаған халыҡйырҙарын башҡарыусылар, тынлы музыка ҡоралдары йәлеп ителә.  1990-сы йылдарҙа Чечняла сығыш яһаған Шевчук Грозныйҙа үткәрелгән «Феникс» рок-фестивалендә ҡатнашыуҙан баш тарта<ref>[http://www.reporter-ufo.ru/1340-zasluzhennyjj-zajac-chechni.html Заслуженный «заяц» Чечни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160924020913/http://www.reporter-ufo.ru/1340-zasluzhennyjj-zajac-chechni.html |date=2016-09-24 }}</ref>. «Сәйәси пиар еҫе сыҡҡан» сарала ҡатнашырға теләмәүен белдерә<ref>[http://www.reporter-ufo.ru/90-zachishhennyjj-festival.html Зачищенный фестиваль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160924021618/http://www.reporter-ufo.ru/90-zachishhennyjj-festival.html |date=2016-09-24 }}</ref>. 2004 йылда  «Ҡыҙғыл һары инҡилап» барғанда [[Киев]]та Бойондороҡһоҙлоҡ майҙанында сығыш яһай<ref>[http://h.ua/story/6635 Зачем я приглашал Юрия Шевчука на Майдан?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902063637/http://h.ua/story/6635 |date=2017-09-02 }}</ref>. [[Файл:Yuri_Shevchuk.20080315.jpg|слева|мини|Ю. Шевчук «Власть һәм мәҙәниәт: повестка 2008» тигән түңәрәк ҡорҙа, 2008 йылдың 15 марты (Архитектор йорто, Санкт-Петербург)]] 2007 йылда Шевчук әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн Рәсәйҙең «Триумф» премияһы лауреаты була. Был награданан алынған бөтә аҡсаны ул Чечнялағы һуғыштарҙа һаулығы зыян күргән хәрби хеҙмәткәрҙәргә тапшыра<ref>[https://web.archive.org/web/20070423142045/http://www.tvkultura.ru/news.html?id=150470 Сайт телеканала «Культура».]</ref>. 2007 йылдың 31 авгусында  [[Новосибирск]]иҙа Тимер юлсылар мәҙәниәт һарайындағы концертынан һуң Юрий Шевчук үҙе мөрәжәғәт иткән бөтә радиостанцияларҙың да «Прекрасная любовь» тигән һуңғы альбомындағы  4 йырҙы тапшырыуҙан баш тартыуы, тик «Шансон» радиоһының ғына ФСБ генералы тураһындағы йырҙы тапшырырға, уныһын да тик төнгө 3-тән таңғы 5-кә тиклем генә ҡуйырға ризалашыуы тураһында белдерә. Йырсы быны цензура менән аңлата:<ref>[http://relax.ngs.ru/news/more/30785/ «НГС Релакс», «Наш президент умрёт…», 5 сентября 2007]</ref><blockquote class="" style="">Мейеләрҙә цензура күкрәп сәскә атты, әлбиттә. Һуң, уларға әле бер кем янамаған, Кремлдән шылтыратмаған, ә улар алдан уҡ ҡурҡып тора.</blockquote>2008 йылдың 3  мартында [[Санкт-Петербург]]та һайлау һөҙөмтәләре менән ризалашмағандарҙың «Риза түгелдәр маршы» акцияһында сығыш яһай<ref name="kasparov.ru">[http://www.kasparov.ru/material.php?id=484D0C3A26425 Идём ко дну] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080612155517/http://www.kasparov.ru/material.php?id=484D0C3A26425 |date=2008-06-12 }}</ref>. 2008 йылдың 8 июнендә  Юрий Шевчук Петербург иҡтисади форумының «Нимә ул Рәсәй? Иҡтисад булмаған телдә һөйләшеү» тигән түңәрәк ҡоронда ҡатнаша. Шевчук статистика килтерә — [[2003 йыл]]дан Санкт-Петербургта 100-ләгән ҡомартҡы емертелгән. «ДДТ» лидеры шулай уҡ «артҡа кире ҡайтырға ярамай — фекерҙәр көрәше кәрәк, ә берҙәм „[[Берҙәм Рәсәй]]<nowiki/>“ түгел» тип белдерә<ref>[http://www.echo.msk.ru/blog/echomsk/519700-echo/ Аудиозапись выступления Юрия Шевчука на Петербургском экономическом форуме]</ref><ref>[http://news.spbland.ru/i/30240/ SpbLand.ru / / Новости / Санкт-Петербург] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090310144124/http://news.spbland.ru/i/30240/ |date=2009-03-10 }}</ref><ref>[http://www.rosbalt.ru/2008/06/08/492484.html ПЭФ: Шевчук «подпортил» репутацию России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080610001914/http://www.rosbalt.ru/2008/06/08/492484.html |date=2008-06-10 }}</ref>. 2008 йылдың 24 һәм 26 сентябрендә Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургта «Не стреляй!» тип аталған һуғышҡа ҡаршы тематикаға һәм Шевчуктың Цхинвалға барыуына арналған концерттар үтә, ул Кавказдағы һуңғы ваҡиғаларға ҡарата мөнәсәбәтен белдерә һәм киҫкен фекерҙәрен әйтә.  [[2008 йыл]]дың декабрь аҙағында музыкант «L’Echoppe (Ларёк)» тигән альбомын сығара, ул уны бер йыл элек  [[Париж]]да яҙҙырған була. 2009 йылдың йәйендә Шевчуктың «Сольник» тигән икенсе шиғыр китабы баҫыла<ref>[http://sim-life.spb.ru/post107117454 Видеозапись презентации книги Сольник в Петербургском «Доме книги»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224054432/http://sim-life.spb.ru/post107117454 |date=2012-02-24 }}</ref>. === 2010-сы йылдар === 2010 йылдың 25 авгусында «Лужники» ҙур спорт аренаһында U2 төркөмөнөң вокалсыһы Боно менән бергә йырлай, улар «Knocking on Heaven’s Door»  композицияһын башҡара. 2011 йылдың 25 июлендә «Forbes» журналының «Рәсәйҙең 50 иң данлыҡлы кешеһе» рейтингында 1 миллион АҠШ доллары күләмендәге килем менән 45-се юлды биләй<ref>[http://www.forbes.ru/rating/50-zvezd-2011/2011 50 главных российских знаменитостей по версии Forbes]</ref>. Һуңыраҡ Шевчук журналдың мәғлүмәттәрен кире ҡаға. 2012 йылдың яҙында Себер ҡалаларында ([[Кемерово]], [[Юрга]], [[Төмән]], [[Омск]]) «ДДТ» концерттарын өҙәләр <ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1923588 Ъ-FM — Юрий Шевчук: «Местные феодалы пытаются нас не пустить в свои вотчины, боятся»]</ref>. 2013 йылда [[Финляндия]]ла Шевчуктың «Joka kevät minä kuolen» (рус. «Умираю каждою весной») тигән шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға.<ref>[http://reproduktor.net/2013/04/v-finljandii-izdali-knigu-stihov-shevchuka/ Репродуктор: В Финляндии издали книгу стихов Юрия Шевчука]</ref> == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == === Сәйәсәттә === Влась менән килешмәүсәнлеген йыш белдерә  (атап әйткәндә, «Риза түгелдәр маршы»нда ҡатнаша ). [[2010 йыл]]дың 7 мартында «Олимпийский» спорт комплексында власты, шоу-бизнесты, башҡа рок-музыканттарҙы тәнҡитләп сығыш яһай, Ходорковскийҙы эҙәрләүгә ҡаршы фекерен белдерә<span class="cx-segment" data-segmentid="539">. </span>Бынан алдыраҡ Шевчук Мәскәүҙең Хамовники судына барып, Михаил Ходорковский менән Платон Лебедевҡа тиҙерәк азат ителеүҙәрен теләп сыға<ref>[https://web.archive.org/web/20110203030623/http://www.gzt.ru/topnews/politics/278764.html Юрий Шевчук пришёл на процесс по второму делу «ЮКОСа»]</ref>.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=WrpoFzBbyMU&feature=player_embedded#! Речь Шевчука в Олимпийском 7 марта 2010]</ref><ref>[http://www.hro.org/node/7654 Интервью] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613063119/http://hro.org/node/7654 |date=2010-06-13 }}</ref> 2010 йылдың майында артистар менән музыканттарҙың [[Санкт-Петербург]]та премьер-министр [[Путин Владимир Владимирович|Путин]] менән осрашыуында Шевчук унан <ref>[http://www.youtube.com/watch?v=fCP0mOeE4UE&NR=1 Шевчук о встрече с Путиным]</ref> илдә ысынлап та етди, ихлас, намыҫлы либералләштереү, демократлаштырыу премьерҙың  планына индерелгәнме икәнлеге тураһында һорай һәм киләһе риза түгелдәр маршы ҡыуып таратылырмы тигән һорау бирә, быларға Путин аныҡ яуап бирмәй<ref>[http://vdilyin.blogspot.com/2011/11/blog-post_18.html В.]</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=HmDUPbUn7bo&feature=related Михаил Жванецкий о Шевчуке и Путине]</ref>, ә риза түгелдәр маршы ҡыуып таратыла. Путиндың Шевчуктан: «''Ә һеҙҙең исемегеҙ нисек, ғәфү итегеҙ?''» тигән һорауы  популяр мемға әйләнә<ref>[http://www.chaskor.ru/article/vvp_i_ddt_17653 Зинаида Троицкая, ВВП и «ДДТ» //Частный корреспондент, 31 мая 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171002165404/http://www.chaskor.ru/article/vvp_i_ddt_17653 |date=2017-10-02 }}</ref>. 2010 йылдың 30 авгусында   «Коммерсантъ» гәзитенә интервьюһында Путин Юрий Шевчукты белмәгәнлеген раҫлай<ref>[http://kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1495411 Ъ-Газета — Владимир Путин: даю вам честное партийное слово]</ref>. Әммә ҡайһы бер баҫмалар тарафынан Путиндың эргәһендә Шевчук булыуын белгәнлеген иҫбатлай. Юрийҙың провокацион һорауына ул бары тик әңгәмәсене яңылыштыра торған КГБ ысулдарының береһен ҡулланған. Хатта Путина бер ҡасан да «ДДТ» төркөмө тураһында ишеткәне булмаған хәлдә лә, ул әңгәмәсеһенең исем-шәрифен белергә тейеш ине, сөнки осрашыу башланыр алдынан ярҙамсылары хөкүмәт башлығына һәр ҡатнашыусының досьеһын бирә. Башҡаларҙың бөтәһенә лә Владимир Владимирович исем-шәрифе менән өндәште. Шулай уҡ һәр ҡатнашыусы алдында өҫтәлдә ҡатнашыусыларҙың исем-фамилияһы яҙылған табличкалар ҙа тора ине<ref>http://newdaynews.ru/kiev/285622.html Путин использовал прием [//ru.wikipedia.org/wiki/КГБ КГБпротив] Юрия Шевчука.</ref>. Бынан тыш, үҙенең интервьюһында Шевчук осрашыу алдынан хөкүмәттән шылтыратып, ниндәй һорауҙар бирергә мөмкин икәнлеге тураһында иҫкәртеүҙәрен әйтә<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2010/05/100531_shevchuk_seva.shtml Юрий Шевчук: «Путин — раб вертикали власти»]</ref>.2010 йылдың 10 октябрендә Интернетта  сбор Юрий Шевчуктың 2012 йылда президент һайлауҙа ҡатнашыуын һорап ҡултамғалар йыйыу башлана <ref>{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2010/10/11/shevchuk/_Printed.htm|title=Пользователи Рунета выдвинули Шевчука в президенты России|date=2010-10-12|publisher=Пермский обозреватель|accessdate=2010-10-12}}</ref>.  Шевчук был хаҡта ошолай ти:<blockquote class="" style="">Был турала ишеттем мин. Улар бөтәһе лә хаталана тип уйлайым. Ил минең президент булыуыма әҙер түгел. Көтөп торорға кәрәк.</blockquote>Ике көндән (12 октябрҙә)  Шевчуктың ҡарашы үҙгәрә:<blockquote class="" style="">Президентлыҡҡа ла бара алам, миңә барыбер. <…> Мин, әлбиттә, бөтөнләй сәйәсмән түгел, әммә башҡа берәү ҙә юҡ икән, —  президент та була алам, ни хәл итәһең. <…> Сәйәсәтме? Ҡайһы бер кеше аңламай  — минеке түгел был. Ләкин илдә янғын сыҡҡан икән, нимәлер эшләргә кәрәк, эсеңдә гражданлыҡты нисектер уятырға… Иң мөһиме, ил яҡты булһын,  берәй нәмә булһа ла ыңғайға китһен<ref>[http://ru.reuters.com/article/topNews/idRURXE69B15L20101012?pageNumber=2&virtualBrandChannel=0&sp=true Рок-диссидент Шевчук грозит пойти в президенты.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140523225717/http://ru.reuters.com/article/topNews/idRURXE69B15L20101012?pageNumber=2&virtualBrandChannel=0&sp=true |date=2014-05-23 }}</ref>.</blockquote>[[2010 йыл]]дың 13 октябрендә президент [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Медведев]] билдәле рок-музыканттар менән осраша. Юрий Шевчук был осрашыуға саҡырылмай<ref>{{cite news|url=http://forum-msk.org/material/news/4378553.html|title=Медведевский протокол забоялся Шевчука|date=2010-10-13|publisher=forum-msk.org|accessdate=2010-10-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101016152517/http://forum-msk.org/material/news/4378553.html |date=2010-10-16 }}</ref>.  2011 йылдың февралендә Юрий Шевчук национал-большевик,  «Союз Заключенных» http://zeki.su/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091126020538/http://zeki.su/ |date=2009-11-26 }}  проектында ҡатнашҡан Максим Громов башлаған «Хәҙерге Рәсәйҙең сәйәси тотҡондары балалары» хәйриә акцияһында ҡатнаша. Уның асылы сәйәси тотҡондар балаларының билдәле кешеләр менән фотоға төшөүенән тора. Шунан фотолар тотҡондарҙың рухын күтәреү өсөн төрмәләргә һәм лагерҙарға ебәрелә<ref>[http://www.mr7.ru/articles/47585/ Почему известные артисты фотографируются с детьми заключенных?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311212632/http://www.mr7.ru/articles/47585/ |date=2012-03-11 }}</ref>. Юрий Шевчук был акцияла ике тапҡыр ҡатнаша.<ref>[http://grani.ru/blogs/free/entries/186211.html Спасибо Максиму Громову и Юрию Шевчуку] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130304041617/http://grani.ru/blogs/free/entries/186211.html |date=2013-03-04 }}</ref><ref>[http://lenta.ru/lib/14219001/ Политическая активистка, сторонница партии «Другая Россия»]</ref><ref>[http://zeki.su/novosti/2011/9/19125939.html Катрина Фомченкова (c Ю.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130214070114/http://zeki.su/novosti/2011/9/19125939.html |date=2013-02-14 }}</ref>.  2014 йылдың мартында Рәсәй ғәскәрҙәрен  Украинаға индереүгә ҡаршы фекер әйтә<ref>[http://www.novayagazeta.ru/blogs/273/62686.html Не прогибаться.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140904084036/http://www.novayagazeta.ru/blogs/273/62686.html |date=2014-09-04 }}</ref>.  2014 йылдың майында Юрий Шевчук ҡаршы яҡтарҙы солохҡа саҡырып мәҡәлә баҫтыра<ref>[http://www.novayagazeta.ru/society/63495.html Юрий Шевчук: Светлой памяти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140612110316/http://www.novayagazeta.ru/society/63495.html |date=2014-06-12 }}</ref>. 2014 йылдың 18 июнендә ДДТ төркөмөнөң Мәскәүҙә Йәшел театрҙағы концертында  Юрий Шевчук концерттың бөтә гонорары Доктор Лизаның фондына Донбасста зыян күргән кешеләргә ярҙам күрһәтеү өсөн күсереләсәген белдерә <ref>[http://www.intermedia.ru/news/259707 Группа «ДДТ» отказалась от «Осени» и перевела средства от концерта жителям Донецкой области]</ref>. <blockquote class="" style=""><br> </blockquote> === Мәҙәниәттә === Санкт-Петербургтың тарихи биналарын һүтеүгә ҡаршы сығыш яһай, архитектура ҡомартҡыларына ҡағылышлы һуңғы йылдарҙа юғалтылған мәғлүмәттәрҙе йыя. Рәсәйҙең хәҙерге заман популяр музыкаһына ҡаршы, уны рухиәтһеҙ тип иҫәпләй. Юрий Шевчуктың исеме 2013 йылдың октябрендә тәҡдим ителгән Ватан тарихы буйынса берҙәм дәреслек концепцияһы проектыны персоналар исемелегенә индерелгән<ref name="списперсон">[http://ria.ru/society/20131030/973603568.html Единый учебник истории не расскажет о Ходорковском и Березовском] // [//ru.wikipedia.org/wiki/РИА_Новости РИА Новости]. 30 октября 2013.</ref>. === Хәйриәлек === Сулпан Хаматова әйтеүенсә, Юрий Шевчук „Ғүмер бүләк ит“ фондының формаль түгел, ысынлап тергеҙелеүе башында торған. "Беҙгә бөтәһе лә киләсәкһеҙ тарих тип тыҡығанда, шул ауыр заманда беҙгә атлап өйрәнергә ярҙам иткән иңбашыбыҙ, ҡултыҡ таяғыбыҙ булды ул»<ref>[http://www.novayagazeta.ru/columns/52617.html Ч. Хаматова, Время Шевчука, «Новая газета», № 53 от 16 мая 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423145556/http://www.novayagazeta.ru/columns/52617.html |date=2016-04-23 }}</ref>. == Ғаиләһе һәм шәхси тормошо == * Әсәһе — Фәниә Әкрәм ҡыҙы Гәрәева ([[20 май|20]].05.[[1925 йыл|1925]]), [[Татарҙар|татар]] <ref name="empire">[http://www.ozon.ru/context/detail/id/940117/ Николай Харитонов.]</ref>{{уточнить страницу|25|5|2017}}. «Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы һәм «Почётлы полярник» билдәһе менән бүләкләнгән.  Әлеге ваҡытта улы менән Санкт-Петербургта йәшәй. Әсәһе яҡлап олатаһы һәм өләсәһе — Әкрәм менән Тәлиға Гәрәевтәр. Олатаһы Заполярьеға күсә, бәлки, репрессиянан ҡотолоу маҡсатынандыр. Бер аҙҙан уның янына балаларын алып ҡатыны килә. Өләсәһе яҡлап ҡарт олатаһы менән ҡарт өләсәһе  Әмөдәрис һәм Нәвтүха, Өфөнән 60 километрҙағы  [[Таң (Благовар районы)|Мортаза]] ҡасабаһында йәшәгән. Ҡарт олатаһы бик диндар мосолман булған, хатта мулла булған тигән мәғлүмәт тә бар<ref>[http://www.islam.ru/rus/2009-07-02/27573/ Ислам. Ислам в России, ислам в мире] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090704231632/http://www.islam.ru/rus/2009-07-02/27573/ |date=2009-07-04 }}</ref>. 1930-сы йылдарҙа репрессияланған, артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. <blockquote class="" style="">Ҡарт олатайым мулла булған һәм ҡараштары өсөн 37 йылда атылған.  Ул ысын  мулла булған, ғәрәпсә бик яҡшы һөйләшкән, мәҙрәсәлә уҡытҡан. Әкрәм олатайым да ғәрәп телен шәп белә ине, Тәлиға өләсәйем дә. Әкрәм олатайымдың бик боронғо Ҡөрьәне бар ине, ул уны мираҫ итеп миңә тапшырҙы, ул Библия менән йәнәш китап кәштәмдә  тора. Бына нимә ул минең өсөн мосолманлыҡ менән татарҙар. Улар минең ата-бабам, минең ҡаным. Был минең өсөн бик мөһим…<ref>[http://www.business-gazeta.ru/article/51626/ Юрий Шевчук: «Я предлагаю пожить десять лет спокойно и построить нормальную страну»]</ref></blockquote> * Атаһы — Юлиан Сосфенович Шевчук, [[Украиндар|украин]]Все параметры шаблона &#x7B;[[Ҡалып:Cite web|cite web]]<nowiki>}} должны иметь имя.</nowiki> [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie22377562/ Память народа :: Документ о награде :: Шевчук Юлиан Сосфенович, Орден Красной Звезды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160513231954/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie22377562/ |date=2016-05-13 }}<span id="cxmwAp0" tabindex="0">.</span> <span id="cxmwAp0" tabindex="0"> pamyat-naroda.ru.</span> <small id="cxmwAp0" tabindex="0">26 апрель 2016 тикшерелгән.</small>,  1924 йылда Украинаның Хмельницкий районы Полонск районы Лабунь ауылында тыуа.  1942 йылда лейтенанттар мәктәбен тамамлай һәм фронтҡа китә. отдельная истребительно-противотанковая артиллерийская Баш Командование Резервының 19-сы истребитель-танкыға ҡаршы айырым артиллерия бригадаһының  (19 оиптабр РГК) 29.02.1944 йылғы №:1/н  бойороғо менән  өлкән сержант Шевчук Ю. С. алыш барышында дошман танкыларының уты аҫтында полк командованиеһының ҡамауҙағы батарея менән бәйләнеш линияһын тергеҙгән һәм полк командирының телдән әйтелгән бойороҡтарын бер нисә тапҡыр дошман ҡулсаһы аша сығып тапшырған  өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән наградлана <ref>{{Cite web|title=Память народа :: Документ о награде :: Шевчук Юлиан Сосфенович, Орден Красной Звезды|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie22377562/|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2016-04-26}}</ref>. 3-сө Украин фронтының  338-се истребитель-танкыға ҡаршы артиллерия полкының 16.05.1944 сыҡҡан №:18/н  бойороғо буйынса полк комсоргы Шевчук Ю. С. «Хәрби хеҙмәт өсөн» миҙалы менән наградлана <ref>{{Cite web|title=Память народа :: Документ о награде :: Шевчук Юлиан Сосфенович, Медаль «За боевые заслуги»|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie32070062/|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2016-04-26}}</ref>. Һуғышты  [[Вена]]<nowiki/>ла тамамлай<ref>[http://www.kp.ru/daily/24095.4/323817/ Как защищали Родину отец Шевчука и дед Авербуха]</ref>. КПСС сафына инә, дәүләт хеҙмәтендә эшләй, етәксе вазифалар биләй<ref>[http://ddt-msk.org/pressa/11.htm Юрий Шевчук: «Я жизнь люблю. Зачем мне клубы?» (1998 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205233624/http://ddt-msk.org/pressa/11.htm |date=2011-12-05 }}</ref>. 1970 йылдан Өфөлә йәшәй. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]] Сауҙа министрлығында бүлек етәксеһе була. 1985 йылда 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән наградлана<ref>{{Cite web|title=Память народа :: Документ о награде :: Шевчук Юлиан Николаевич, Орден Отечественной войны I степени|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1522769538/|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2016-04-26}}</ref>. Юрийҙың атаһы яҡлап олатаһы менән өләсәһе — Сосфен һәм Мария биш бала менән Украинанан Колыма крайына һөрөлгән була. Ике балалары ғына, шул иҫәптән Юлиан Шевчук иҫән ҡала.  2013 йылдың 6 ғинуарында Өфөлә үҙенең фатирында мәрхүм була. * Һеңлеһе — Наталья Юлиановна. Ҡустыһы — Владимир Юлианович. * Беренсе ҡатыны — Эльмира Бикбова (30.05.1967—13.03.1992), Өфөнән. 24 йәшендә мейе яман шешенән вафат була.Санкт-Петербургтың Волково зыяратында ерләнгән<ref>[http://www.novdelo.ru/article.php?id=7695 Почему после смерти супруги Юрий Шевчук так и не женился?]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Беренсе ҡатынынан улы Пётр (1987) ҡала, уны Шевчук баланың өләсәләре менән бергә тәрбиәләп үҫтерә. Пётр [[Кронштадт]]  Диңгеҙ кадет корпусын тамамлай. диңгеҙ пехотаһында хеҙмәт итә.  1997 йылдың сентябрендә Шевчуктың актриса Марьяна Польеванан тағы бер улы Фёдор тыуа<ref>[http://sobesednik.ru/showbiz/pochemu-ne-zhenitsya-yurii-shevchuk Почему не женится Юрий Шевчук?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130203072241/http://sobesednik.ru/showbiz/pochemu-ne-zhenitsya-yurii-shevchuk |date=2013-02-03 }}</ref>. Хәҙерге ҡатыны (гражданлыҡ ҡатыны) — Екатерина<ref>{{Cite web|title=Юрій Шевчук: «Історії кохання»|url=https://www.youtube.com/watch?v=WeQN3WkqbYQ|accessdate=2014-07-21}}</ref><ref>{{Cite web|title=Юрий Шевчук: «Мы — не официанты в искусстве»|url=http://9tv.co.il/news/2014/05/18/175857.html|accessdate=2014-07-21}}</ref> .<ref>[http://vm.ru/news/yurij-shevchuk-u-menya-est-katya-i-ya-ee-lyublyu1320166642.html Юрий Шевчук: «У меня есть Катя.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170218021402/http://www.vm.ru/news/yurij-shevchuk-u-menya-est-katya-i-ya-ee-lyublyu1320166642.html |date=2017-02-18 }}</ref> == Соло карьераһы == Төркөм менән берлектәге ижадынан тыш, Шевчук яңғыҙ йырлы бер нисә альбомын сығара: * 1983 — Череповецкий магнитоальбом  * 1995 — Кочегарка (1985 йылғы яҙма)  * 1998 — 82 г. (1982 йылғы яҙма)  * 2001 — Два концерта. Акустика (1997 йылғы яҙма)  * 2005 — Москва. Жара (1985 йылғы яҙма)  * 2007 — Прекрасная любовь  * 2008 — L’Echoppe  * 2009 — Сольник (шиғыр йыйынтығы; Новая газета нәшер иткән). == Кинолағы эштәре == === Актёрлыҡ эштәре === * «Публикация» (реж. Виктор Волков, 1988) — камео (ДДТ төркөмө менән)  * «Духов день» (1990) — Иван Христофоров  * «Город» (1990) — камео  * «Вовочка» (2002) — алкоголик Александр Сергеевич  * «Атаман» (2005) — камео, ер аҫты үткәүелендәге йырсы  (16 серия)  * «Антонина обернулась» (2007) — Аркаша, психиатрк клиника пациенты  * «Батюшка» (2008) — ауыл табибы * «Жила-была одна баба» (2011) — Ишин, баш күтәреүселәр отряды командиры. ; документаль фильмдар * «Я получил эту роль» (реж. М. Мельниченко, 1986) * «Рок» (реж. Алексей Учитель, 1987) * «Игра с неизвестным» (реж. Пётр Солдатенков, 1988) * «Лимита» (реж. Е. Головня, 1989) * «Город» (реж. Александр Бурцев, 1990) * «Время ДДТ» (реж. В. Бледнов, 2002) * «Костя и мышь» (2006) * «Посольская церковь» (реж. Алексей Лушников, 2006) * «Свобода по-русски» (реж. Андрей Смирнов, 2006) * «Небо под сердцем» (реж. Виктория Каськова, 2012) Рус православие сиркәүе тарихына арналған   «Земное и небесное» тигән күп сериялы фильмда алып барыусы булараҡ  ҡатнаша.   2007 йылда  Юрий Шевчук «История государства Российского» тарихи проектының   500 серияһын тауышландыра. === Фильмдар өсөн музыка === [[Файл:2._Шевчук_Ю.Ю._(Казань,_16_декабря_2011_г.).JPG|справа|мини|266x266пкс|Юрий Шевчук (концерт группы «ДДТ» в [[Ҡазан|Казани]], 16 декабря [[2011 йыл|2011]] г.)]] Юрий Шевчук йыр яҙған фильмдар: * «Духов день» (1990)  * «Ночь длинных ножей» (1990)  * «Русский транзит» (1994)  * «Кто, если не мы» (1998)  * «Азазель» (2002)  * «Ледниковый период» (2002)  * «Вовочка» (2002)  * «Господа офицеры» (2004)  * «Дальнобойщики-2» (2004)  * «Поцелуй бабочки» (2006)  * «Антонина обернулась» (2007)  * «Группа Zeta» (2007—2009)  * «Батюшка» (2008)  * «Отставник» (2009)  * «Одиночка» (2010)  * «Generation П» (2011)  * «Ключ саламандры» (2011)  * «Географ глобус пропил» (2013) == Хеҙмәттәре, ҡаҙаныштары, бүләктәре  == Юрий Шевчуктың бүләктәре: * Рәсәй МЧС-ы миҙалы («Ғәҙәттән тыш гуманитар операцияларҙа ҡатнашыусыға») * Эске эштәр министрлығының «Көмөш Тәре» отличие билдәһе * «МАСТЕР КЛАСС» халыҡ-ара сәнғәт фестиваленең «Мастер» билдәһе * [[Берлин]]да [[1994 йыл]]да үткән «Санкт-Петербургтың аҡ төндәре» фестиваленең  «Йылдың иң яҡшы рок-йырсыһы» титулы * Украина православие сиркәүенең Изге апостол Андрей Первозванный ордены ([[2012 йыл|2012]])<ref>[http://orthodox.org.ua/article/ki%D1%97v-blazhenn%D1%96shii-mitropolit-volodimir-nagorodiv-v%D1%96domikh-muzikant%D1%96v-tserkovnimi-nagorodami Блаженніший Митрополит Володимир нагородив відомих музикантів церковними нагородами // Офіційний веб-сайт Української Православної Церкви, 12.05.2012]{{Ref-uk}}(укр.)</ref> * [[2010 йыл]]дың 16 ғинуарында   212924 һанлы астероидҡа Юрий Шевчук исеме ҡушылыу тураһында диплом тапшырыла. Юрий Шевчук: * «Алтын камертон» конкурсы лауреаты ([[1982 йыл|1982]]) * «Московский комсомолец» гәзите премияһы лауреаты * «Петрополь» художество премияһы лауреаты ([[1999 йыл|1999]], [[2017 йыл|2017]]) * Царское Селоның «Художество премияһы» лауреаты  ([[2000 йыл|2000]]) * музыка өлкәһендә «Зәңгәр биттәр. Йыл кешеһе — [[2002 йыл|2002]]<nowiki/>» премияһы лауреаты * [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының]] халыҡ артисы (18.09.2003) * әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн Рәсәйҙең «Триумф» бойондороҡһоҙ премияһы лауреаты [[2007 йыл|2007]] * мәҙәниәт һәм сәнғәт саралары менән кеше хоҡуҡтарын яҡлаған өсөн Мәскәүҙең Хельсинки төркөмө  премияһы лауреаты ([[2009 йыл|2009]]) == Китаптары == * Шевчук Ю. Защитники Трои. Книга стихов и песен (издание 2-е, дополненное) — С.-Пб.: Издательство Фонда Русской Поэзии при участии альманаха «Петрополь», 2000. * Шевчук Ю. Сольник. Альбом стихов. — Москва: Книжный клуб 36.6, Новая газета. 2009. == Әҙәбиәт == * {{Навигация | Тема = Юрий Шевчук | Викицитатник = Юрий Юлианович Шевчук }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [http://www.molva.ru/shev/article970.html Биографический обзор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170619191540/http://www.molva.ru/shev/article970.html |date=2017-06-19 }} * [http://www.ddt.ru/ Официальный сайт группы «ДДТ»] * [http://echo.msk.ru/programs/beseda/501638-echo/ Юрий Шевчук: «Я в душе спартанец… Нас триста, а их легион»//Передача радиостанции «Эхо Москвы»] * [http://www.echo.msk.ru/programs/personalno/541962-echo/ ДДТ «Не стреляй»"//Передача радиостанции «Эхо Москвы»] * [http://newsmusic.ru/news_2_10064.htm Юрий Шевчук: Родина не имеет отношения к «Единой России»] * [http://grani-tv.ru/entries/134/ Юрий Шевчук на сайте «Грани-ТВ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104040354/http://grani-tv.ru/entries/134 |date=2012-11-04 }} * [http://gkatsov.com/DDT.htm Юрий Шевчук, Петрович и Манхэттен] * [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/entertainment/newsid_4114000/4114902.stm Юрий Шевчук: «рок-музыка — это когда не всё хорошо»] * [http://www.echo.msk.ru/blog/severyukhin/717524-echo/ Статья «Певца Юрия Шевчука в Президенты!»] * [http://www.vz.ru/culture/2009/6/16/297877.html Книга Юрия Шевчука «Сольник»] * [https://web.archive.org/web/20170802145041/http://chelny-week.ru/2013/11/yurij-shevchuk-menya-v-etoj-strane-nichego-uzhe-ne-udivlyaet-2/ ЮРИЙ ШЕВЧУК: «МЕНЯ В ЭТОЙ СТРАНЕ НИЧЕГО УЖЕ НЕ УДИВЛЯЕТ».] [http://chelny-week.ru/2013/11/yurij-shevchuk-menya-v-etoj-strane-nichego-uzhe-ne-udivlyaet-2/ — Интервью газете «Новая неделя»] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками с мая 2017]] [[Категория:Википедия:Страницы с некорректным использованием шаблонов:Cite web]] [[Категория:Рәсәй актёрҙары]] [[Категория:СССР актёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]] [[Категория:Рәсәй композиторҙары]] [[Категория:СССР композиторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]] [[Категория:Өфө музыканттары]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Башҡортостандың халыҡ артистары]] [[Категория:Рәсәй йырсылары]] [[Категория:СССР йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәсәйҙең XX быуат шағирҙары]] [[Категория:СССР шағирҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:16 майҙа тыуғандар]] [[Категория:1957 йылда тыуғандар]] [[Категория:Рәсәй рок-музыканттары]] [[Категория:Рус шағирҙары]] [[Категория:Рәсәй рәссамдары]] [[Категория:СССР рәссамдары]] [[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]] 31b7oxsimlydknclcdjfiim70us6z6a 0 128336 1307948 1283805 2026-10-31T02:41:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307948 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Чехов энциклопедияһы''' (А. П. Чехов: энциклопедия) — бер томдағы универсаль фәнни-популяр баҫма. Унда урыҫ яҙыусыһы [[Антон Павлович Чехов]]тың тормошо һәм ижады тураһындағы белешмәләр баҫылған. [[2011 йыл]]да сыҡҡан энциклопедияла яҙыусының әҫәрҙәре менән бер рәттән Чехов музейҙары, Чеховтың ижадын өйрәнеүсе ватандаш ғалимдарҙың исемдәре лә бар. == Тарих == Чехов энциклопедияһын яҙыу идеяһы [[ХХ быуат]]тың аҙағында барлыҡҡа килә. [[1994 йыл]]да Икенсе халыҡ-ара Чехов симпозиумында [[Германия]]ла (Баденвейлер) ҡалаһында [[А. П. Чехов]]тың тормошона һәм ижадына арналған энциклопедия баҫыу мәсьәләһе ҡарала. Өс томлыҡ энциклопедияны төҙөүҙә барлыҡ илдәрҙән Чехов ижадын өйрәнеүселәр, шул иҫәптән Р.-Д. Клуге (Тюбинген университеты, [[Германия]]), Д. Рейфилд (Лондон университеты, [[Англия]]) һәм башҡа СНГ, [[Польша]], [[Чехия]], [[Словакия]], [[Италия]] һәм башҡа илдәрҙең ғалимдары ҡатнашырға тейеш була<ref>[http://www.taglib.ru/proekt_chehovskoy_enciklopediy.html И. Гитович. Проект чеховской энциклопедии: опыт организации информационного пространства.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107014728/http://www.taglib.ru/proekt_chehovskoy_enciklopediy.html |date=2017-11-07 }}</ref>. [[Рәсәй]] белгестәре — Александр Павлович Чудаков, [[Рәсәй]] Фәндәр академияһының Чехов комиссияһы рәйесе Владимир Борисович Катаев, Нина Евгеньевна Гитович күп томлы энциклопедияны башлап яҙыусылар. Финанс етешмәгәнлектән энциклопедияны яҙыу бик аҡрын бара. [[2011 йыл]]да Чехов энциклопедиһы «Просвещение» нәшриәтендә ҡыҫҡартылып баҫыла. == Тасуирламаһы == Чехов энциклопедияһы (А. П. Чехов: энциклопедия) [[Мәскәү]]ҙә «Просвещение» нәшриәтендә ҡатырға тышлы итеп сығарыла. Чехов энциклопедияһы — фәнни-популяр баҫма. Баҫма авторҙар коллективы (Н. Капустин, Р. Лапушин, И. Ничипоров, А. Собенников, А. Степанов, И. Сухих, С. Тихомиров, В. Звиняцковский һәм башҡалар) тарафынан әҙерләнгән. Баш мөхәррире — Владимир Борисович Катаев. Энциклопедияның тиражы — 5000 дана. Чехов энциклопедияһындағы мәҡәләләр, монографиялағы кеүек, бүлектәрҙән тора, бүлектәр эсендә алфавит буйынса урынлаштырылған. == Энциклопедияның йөкмәткеһе == Энциклопедияның башында «Краткая летопись жизни и творчества Чехова» тигән йылъяҙма бар. Артабан «Творческий путь А. П. Чехова», унан һуң — «Произведения А. П. Чехова», «Поэтика А. П. Чехова», «Мировоззрение А. П. Чехова» тигән бүлектәр бар. «Творческий путь А. П. Чехова» (В. Б. Катаев), «Интеллигенция» (В. Б. Катаев), «Религия» (Н. В. Капустин), «Наука» (П. Н. Долженков) мәҡәләләре бик ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. «Академический инцидент» (Л. Е. Бушканец), «Дрейфуса дело» (В. Б. Катаев) мәҡәләләрендә яҙыусының гражданлыҡ позицияһы ҡарала. «Поэтика» бүлеге лә бик матур һәм фәһемле. Таныҡлы Чехов ижадын өйрәнеүселәр В. Б. Катаев, Н. В. Капустин, Р. Е. Лапушин, И. Н. Сухих, А. Д. Степанов, О. М. Скибина, Л. М. Цилевич, А. П. Чудаковтарҙың мәҡәләләрендә Чехов әҫәрҙрәенең нәфислек ҡанундары, яҙыусының һөйләү үҙенсәлектәре, сюжет төҙөү маһирлығы ҡарала. «Поэтика» бүлегендә яҙыусының хаттарына бағышланған мәҡәләләр ҡуйылған. «Поэтика А. П. Чехова» бүлегендә А. Степановтың «Знак», «Коммуникация» һәм «Риторика» тигән мәҡәләләре бар. «Изучение творчества А. П. Чехова» бүлегендә [[ХХ быуат]]тағы беҙҙең илдең һәм сит илдәрҙең чеховсылары хеҙмәте күрһәтелгән. Энциклопедияла Чехов ижадын өйрәнгән, хәҙерге ваҡытҡа вафат булған Ю. Авдеев, Г. Бялый, Н. Гитович, Б. Зингерман, В. Лакшин, З. Паперный, Э. Полоцкая, А. Скафтымов һәм А. Чудаковтарға арналған бәләкәй мәҡәләләр бар. Энциклопедияла мәктәп программаларына ингән әҫәрҙәр иң ныҡ яҡтыртылғандары. Был «Степь», «Дуэль», «Палата № 6», «В овраге» повестары, «Каштанка», «Дом с мезонином» хикәйәләре, «Вишневый сад» комедияһы. «Музеи» һәм «А. П. Чехов в школе» бүлектәрендә Рәсәйҙәге һәм сит илдәрҙәге һигеҙ Чехов музейы (Таганрог, Александровск-Сахалинск («А. П. Чехов һәм Сахалин»), Баденвейлер («Чехов салоны»), [[Мәскәү]], Мелихово («Музей-усадьба»), Ялта, Сумы) тураһында мәҡәләләр бар. Энциклопедияла Чехов заманындағы фотографиялар, яҙыусының автографлы һүрәттәр бар. == Әҙәбиәт == * А. П. Чехов: энцикл./ Сост. и науч. ред.: В. Б. Катаев. — М.: Просвещение, 2011. — 695, [1] с.: ил., портр.; 30 см. — Указ. упоминаемых произведений А. П. Чехова: с. 679—683. — Указ. имен: с. 684—695. — 5000 экз. — ISBN 978-5-09-019741-0 == Һылтанмалар == * [http://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/47674/ Чеховская энциклопедия] * [http://magazines.russ.ru/voplit/2013/1/t13.html Чеховская энциклопедия] * [https://web.archive.org/web/20171107010608/http://www.philology.nsc.ru/journals/spj/pdf/2012_2/2012_2_Sobennikov.pdf А. С. Собенников. «А. П. Чехов: энциклопедия». Рецензии.] * [http://www.ng.ru/ng_exlibris/2012-04-26/7_chehov.html Путеводитель по Чехову] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Антон Чехов]] [[Категория:Чеховты өйрәнеү]] 4scu4jxxjcwprlwcqaj1k5232i1cg32 0 133684 1307959 1037536 2026-10-31T06:29:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307959 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Музыкант|Имя=Элина Гаранча|Оригинал имени={{lang-lv|Elīna Garanča}}|Профессии={{оперная певица|Латвии|XX века|XXI века}}}} '''Эли́на Га́ранча''' ({{Lang-lv|Elīna Garanča}}; [[16 сентябрь]] [[1976 йыл]], [[Рига]]) — [[Латвия|латыш]] йырсыһы (меццо-сопрано). == Биографияһы == Музыканттар ғаиләһендә тыуа (Элинаның әсәһе танылған педагог Анита Гаранча). Латвия музыкаль академияһында, артабан [[Вена]]ла һәм АҠШ-та уҡый. Рига опера театры менән бергә [[Бухарест]]а һәм [[Афина]]ла гастролдә була, [[Майнинген]] һәм Франкфурт опера труппалары составында була. Вена дәүләт операһы менән контракт төҙөй. 1999 йылда Мирьям Хелин исемендәге халыҡ-ара йәш йырсылар конкурсы лауреаты була, был конкурс [[Хельсинки]]ҙа үтә. 2001 йылда [[Би-би-си|BBC]] ''Cardiff Singer of the World ''абруйлы конкурсы финалында йырлай. 2005 йылда ''Deutsche Grammophon'' фирмаһы менән эксклюзив контрактҡа ҡул ҡуя. Элина 2015 йылдың 29 октябрендә Дәүләт Кремль һарайы сәхнәһендә «Хворостовский һәм дуҫтары» концертында<ref name="gazeta.ru">[http://www.gazeta.ru/culture/photo/hvorostovskii_vystupil_v_moskve_vpervye_posle_kursa_lecheniya_.shtml Хворостовский выступил в Москве впервые после курса лечения]</ref> партнеры була<ref name="gazeta.ru"/>. == Башҡарыу репертуары == Элина Гранча Доницеттиҙың «Анна Болей» (1998), Россиниҙың «Севиль цирюльнигы» (1998), Штраустың «Роза кавалеры» (2000), Масканьеның «Ауыл намыҫы» (2001), Хумпердиноктың «Гензель һәм Гретель» (2001), Моцарттың «Барыһы ла шулай эшләй» (2003) һәм «Титтың мәрхәмәте» (2003), Беллинаҙың «Норма» (2004), Россиниҙың «Золушка» (2004), Масненың «Вертер» (2005), Вивальдиҙың «Баязет» (2005), [[Вольфганг Амадей Моцарт|Моцартты]]ң «Фигароның өйләнеүе» (2006), Бизеның «[[Кармен (опера)|Кармен]]» (2007) һәм башҡа операларҙа йырлай. 2008 йылдың 12 ғинуары — Элинаның Метрополитен-операла дебюты, "Севиль цирюльнигы"нда Розинаны йырлай; Америка матбуғатында дебют юғары баһа ала. Шулай уҡ [[Франц Петер Шуберт|Шуберт]], [[Йоһаннес Брамс|Брамс]], Берг, Лучано Берио йырҙарын башҡарыусы булараҡ та сығыш яһай. == Шәхси тормошо == Элина дирижер {{Тәржемәһеҙ 3|Чичон, Карел Марк|Карел Марк Чичон|en|Karel Mark Chichon}} (1971) кейәүҙә. Уларҙың ике ҡыҙы — Кэтрин Луиза Чичон (22.09.2011) һәм Кристина Софи Чичон (10.01.2014)<ref>[http://nameberry.com/nametalk/threads/144514-Comprehensive-Celebrity-Baby-List-2014-Part-1?p=2252331#post2252331/ Karel Mark Chichon & Elīna Garanča welcome daughter Christina Sophie on January 10th who joined big sister Catherine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140204035433/http://nameberry.com/nametalk/threads/144514-Comprehensive-Celebrity-Baby-List-2014-Part-1?p=2252331#post2252331/ |date=2014-02-04 }}</ref>. == Танылыу == «Музыка сәнғәте» номинацияһында мәҙәниәттәге ҡаҙаныштары өсөн Европа премияһы (2006). "Йыл йырсыһы"на ЭХО-классик премияһы (2007, 2009). == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://elinagaranca.com Рәсми сайт] * ''Opera-Database сайтында бит'' [[Категория:Меццо-сопрано]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:XXI быуат опера йырсылары]] [[Категория:XX быуат опера йырсылары]] [[Категория:Өс йондоҙ ордены офицерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:16 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1976 йылда тыуғандар]] n3mvnmvb07o0qhmxk4hzdy7cqxztqqg 0 134634 1307955 1152063 2026-10-31T04:57:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307955 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шәйбәков Айнур Рәүил улы''' ([[27 август]] [[1992 йыл]]) — Рәсәй шашкасыһы (халыҡ-ара шашка). Халыҡ-ара гроссмейстер (2015 йылдың 1 ғинуарынан). == Биографияһы == Айнур Рәүил улы Шәйбәков 1992 йылдың 27 авгусында [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай]] ҡалаһында тыуған. 2003 йылдың мартында, 10 йәшендә, ике Рәсәй чемпионатында ҡатнаша — ҡарар буйынса ([[Өфө]]) һәм шәхси-команда турнирында ([[Ижевск]]). Ишембай олимпия резервындағы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе, Өфөгә күскәндән һуң — 23-сө балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. Айнур Шәйбәков тиҙ шашка донъя чемпионы (2014), 2014 йылда халыҡ-ара шашка буйынса Европа чемпионатының көмөш призеры, 2015 йылда блиц форматында Европа чемпионатының бронза призеры. 2013 йылда классик программала, 2012 йылда йәшен тиҙлегендә программала Рәсәй чемпионы. Рәсәй йыйылма командаһы составында донъя чемпионы була. 2012 йылда Европа чемпионатының бронза призеры. 2013 йылда (финалда 3-сө урын), 2015 йылда (14-се урын) донъя чемпионаты ҡатнашсыһы, 2012 йылда Бөтә Донъя тиҙ шашка интеллектуаль уйындары бронза призеры. 2017 йылда халыҡ-ара шашка буйынса Европа команда чемпионатында Рәсәй йыйылма командаһы составында беренсе урынды ала. «Азия балалары» V Халыҡ-ара спорт уйындарында Монголия йыйылма командаһы етәксеһе (2011)<ref>[http://2011.gazetayakutia.ru/08/91/01/775/4994/ Айнур ШАЙБАКОВ: «У якутян есть своя школа»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Польша]]ның Минск-Мазовецкий ҡалаһында үткән юниорҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса донъя беренселегедә [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның икенсе курс студенты, Өфөнөң 23-сө балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең спортсы-инструкторы Айнур Шәйбәков чемпион була. Мөмкин булған 16 мәрәйҙән ул 14 мәрәй йыя. Өсөнсө турҙың хәл иткес партияһында Айнур Шәйбәков үҙенең төп ярышташы Нидерланды спортсыһы Рул Бумстра менән көс һынашып, еңеүгә өлгәшә. === 2013 йыл интервьюһынан === Лидия Ильясова: «Һеҙҙең өсөн иң мөһим турнир тураһында һөйләгеҙ?» Айнур Шәйбәков: «Мин ике йыл элек донъяның иң яҡшы 12 уйынсыһы исемлегенә эләктем. Мине Пекинда үткән Бөтә Донъя интеллектуаль уйындары турнирына саҡырҙылар, мин унда алтынсы урын биләнем. Ә Польшала юниорҙар араһында донъя чемпионатында чемпион булып киттем. Шунан һуң юниорҙар ярыштарында ҡатнашыуҙан туҡтаным, ир-егеттәр араһында ғына сығыш яһайым. Был йылда башҡа спортсмендар менән бергә команда турнирында донъя чемпионы булдыҡ. Мин монстрҙар менән бер командала уйнаным, уларҙың уйынында мин өйрәндем, шунлыҡтан миңә тәүге ваҡытта бик ауыр булды, ниндәйҙер дискомфорт һиҙҙем. Ә инде һуңыраҡ ҡайһы ваҡытта танылған мэтрҙарҙан бер нисек тә насар уйнамағаныңды күрәһең.»<ref>[http://www.gorobzor.ru/articles/view?id=1972 Айнур Шайбаков: Одна партия может длиться от четырех до семи часов — Уфа — ГОРОБЗОР.РУ]</ref> 4-се һәм 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайы [https://web.archive.org/web/20170322203305/http://www.gsrb.ru/ru/mop/members/deputat/51284/ Йәштәр йәмәғәт палатаһы ағзаһы]<ref>[http://www.gsrb.ru/ru/mop/members/deputat/51284/ Страница члена Молодежной общественной палаты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170322203305/http://www.gsrb.ru/ru/mop/members/deputat/51284/ |date=2017-03-22 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * http://www.bashinform.ru/news/570913/ * http://www.bashinform.ru/news/283673/ * http://ufa1.ru/text/newsline/236826.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304122954/http://ufa1.ru/text/newsline/236826.html |date=2016-03-04 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:27 августа тыуғандар]] [[Категория:1992 йылда тыуғандар]] [[Категория:Ишембайҙа тыуғандар]] [[Категория:Өфө спортсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]] q7gbd3upjrvvsh5bekutr0ikp0psgxt 0 135027 1307910 888232 2026-10-30T13:10:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307910 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сюзан Кахраманер''' ([[21 май]] [[1913 йыл]] — [[22 февраль]] [[2006 йыл]]) — төрөк математигы, [[Төркиә]]нең тәүге ҡатын-ҡыҙ-математиктарының береһе. == Биографияһы == Сюзан Кахраманер Ускюдарҙа, [[Истанбул (провинция)|Истанбул]] провинцияһы районында Рыфкы Осман һәм Хюзеен Ханим ғаиләһендә тыуа. Атаһы һөнәре буйынса хирург була. Сюзан Кахраманерҙың улы, Рыфкы Кахраманер, шулай уҡ уның ҡатыны Ясемин Кахраманер [[математика]] профессорҙары була, ә уларҙың улы Дениз Кахраманер Стэнфорд университетында электротехник бакалавры дәрәжәһен ала. === Уҡыуы === Мода Нумюне Инас (төрк. Moda Numüne Inas) башланғыс мәктәбендә уҡый. Урта белемде 1924 йылда Нотр Дам Де Сионда ала, 1934 йылда бакалавр дәрәжәһенә эйә була. Артабан [[Ғосман империяһы]]ның юғары уҡыу йорто булған Дарульфунюнгә уҡырға инә, ләкин реформанан һуң был уҡыу йорто Истанбул университетына ҡушыла. 1939 йылда Истанбул университетының математика-астрономия факультетында аспирантура тамамлай. Артабан [[Төркиә]]нең беренсе математигы, доктор дәрәжәһенә эйә булған Керим Эрим етәкселегендә докторлыҡ эшен яҙырға тотона. === Карьераһы === 1943 йылда Чамлыджела ҡыҙҙар өсөн урта мәктәптә уҡытыусы ассистенты булып эшләй. Шул уҡ йылда Истанбул университетының математика факультетында II курстарҙа анализды өйрәнеү мәсьәләләре буйынса ярҙамсы булып эшләй башлай. Шул уҡ йылда Эдинбургта Халыҡ-ара математиктар конгресында ҡатнаша. 1959—1960 йылдарҙа — Цюрих университетында эшләй. 1966 йылда Рольф Неванлинндың коллегиумына саҡырыла. Шул йылдың август айында [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] Халыҡ-ара математиктар конгресында сығыш яһай. Ғалим дәрәжәһенә диссертацияһын тамамлау маҡсатында сентябрҙә һәм октябрҙә Хельсинки университетында эшләй. 1968 йылда профессор исемен ала. Сюзан Кахраманер Әхмәт Дернек, Рыфкы Кахрамандер һәм Яшар Полатоглуларҙың<ref>{{Cite web|title=https://www.genealogy.math.ndsu.nodak.edu/id.php?id=81415|url=https://www.genealogy.math.ndsu.nodak.edu/id.php?id=81415}}</ref> ғилми етәксеһе була. [[Хельсинки]], Стэнфорд, Цюрих, [[Лондон]], [[Париж]] университеттарында ғилми тикшеренеүҙәр үткәрә. Сюзан Кахраманер 2006 йылдың 2 февралендә [[Истанбул]]да вафат була. == Һүрәттәр == <gallery> File:SZ4.jpg|Сюзан Кахраманер һәм Рольф Неванлинна File:SZ3.jpg|Сюзан Кахраманер эшсәндәре менән File:SZ2.jpg|Сюзан Кахраманер </gallery> == Сығанаҡтар == * Aygündüz, Filiz (Ağustos 2013). «Suzan Hoca». Milliyet. 21 Mayıs 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Mayîs 2017. * https://web.archive.org/web/20180809104258/https://www.genealogy.math.ndsu.nodak.edu/id.php?id=81415 * 9th International Symposium on Geometric Function Theory and Applications Symposium, GFTA2013 (Dedicated to Suzan Kahramaner) Abstract Book. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Истанбул университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Цюрих университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] h0kud9hcl6xy4uodb9ui093nfqyqn1p 0 135067 1307966 1267233 2026-10-31T10:34:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307966 wikitext text/x-wiki {{фамилиялаш|Ғүмәров}} {{Ук}} '''Ғүмәров Рәмил Ғәтүф улы''' ([[25 апрель]] [[1953 йыл]] — [[8 апрель]] [[2018 йыл ]]) — төҙөүсе, 1995—2018 йылдарҙа [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы]] «Башнефтепромстрой» тресының генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе, «[[Рәсәй]]ҙең почётлы төҙөүсеһе» һәм «[[Нефтекама]] ҡалаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2013)<ref name="НГС">http://sovetneftekamsk.ru/article/a-806.html Официальный сайт Совета городского округа город Нефтекамск Республики Башкортостан. Почетный знак «За заслуги перед Нефтекамском». Награжденные Почетным знаком «За заслуги перед Нефтекамском». 4. Гумеров Рамиль Гатуфович, генеральный директор общества с ограниченной ответственностью трест «Башнефтепромстрой» (постановление Президиума Совета от 21.08.2013 № 26-01)</ref> маҡтау билдәләре эйәһе. == Биографияһы == Рәмил Ғәтүф улы Ғүмәров 1953 йылдың 25 апрелендә [[Башҡорт АССР-ы|Башҡорт АССР-ының]] [[Краснокама районы]] Иҫке Нуғай ауылында (хәҙер күсерелгән) тыуған. Совет Армияһында хәрби хеҙмәттә була. [[Свердловск]] ҡалаһындағы Урал политехник институтының төҙөлөш факультетын ҡыҙыл дипломға тамамлай. 1995 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы «Башнефтепромстрой» тресының генераль директоры итеп тәғәйенләнә һәм ғүмеренең һуңғы көндәренәсә шул вазифаны башҡара. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * Нефтекама ҡала Советы депутаты. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе * «Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе» маҡтау билдәһе * «Нефтекама ҡалаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» маҡтау билдәһе (2013)<ref name="НГС" /> == Әҙәбиәт == {{Викитека|Еренә ереккән – эшенә береккән|«Башҡортостан» гәзитендә мәҡәлә}} * А. Тагиров. Эпохи строитель: Рамил Гумеров более 20 лет руководил трестом БНПС. Сайт издания «Красное знамя», 05.04.2019<ref>[https://kzgazeta.rbsmi.ru/articles/chelovek-i-ego-professiya/epokhi-stroitel-ramil-gumerov-bolee-20-let-rukovodil-trestom-bnps/ Эпохи строитель: Рамил Гумеров более 20 лет руководил трестом БНПС. Сайт издания «Красное знамя», 05.04.2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200225044510/https://kzgazeta.rbsmi.ru/articles/chelovek-i-ego-professiya/epokhi-stroitel-ramil-gumerov-bolee-20-let-rukovodil-trestom-bnps/ |date=2020-02-25 }}{{ref-ru}}{{V|25|02|2020}}</ref> * Ансар Нуретдинов. Еренә ереккән — эшенә береккән. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2013, 20 апрель<ref>[http://bashgazet.ru/obshestvo/8172-eren-erekkn-eshen-berekkn.html «Башҡортостан» гәзите, 2013, 20 апрель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530090538/http://bashgazet.ru/obshestvo/8172-eren-erekkn-eshen-berekkn.html |date=2013-05-30 }}{{V|24|04|2018}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * Нефтекамск смотрит в завтра. К 35-летию города. Уфа. Издательство «Слово», 1998 год. * [https://web.archive.org/web/20190610180746/http://sro.ssrb.info/reestrsro/view?id=2 ООО трест «Башнефтепромстрой» (Член СРО)] [[Категория:Башҡортостан төҙөүселәре]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүселәре]] [[Категория:КПСС ағзалары]] lx4ox37d9he6zu2nywc7ecmxzxfr6cc 0 135793 1307933 1307403 2026-10-30T20:19:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307933 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Удовенко Геннадий Иосифович''' ({{Lang-uk|Геннадій Йосипович Удовенко}}; [[22 июнь]] [[1931 йыл]], Кривой Рог — [[12 февраль]] [[2013 йыл]], [[Киев]]) — [[Украина]]ның сәйәси эшмәкәре, дипломат, 1994—1998 йылдарҙа Украина сит ил эштәре министры, 1997—1998 йылдарҙа [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы|БМО Генераль Ассамблеяһының]] 52-се сессияһы президенты. == Биографияһы == Геннадий Иосифович Удовенко 1931 йылдың 22 июнендә Кривой Рогта тыуған. 1954 йылда [[Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты|Киев дәүләт университетының]] халыҡ-ара мөнәсәбәттәр факультетын тамамлай. Уңышлы студент булараҡ, Геннадий Удовенко 1952 йылда уҡ УССР-ҙың төҙөлөш материалдары сәнәғәте министрының секретаре итеп тәғәйенләнә. 1955 йылда колхоз башлығы булыр алдынан, ул УССР-ҙың төҙөлөш материалдары сәнәғәте коллегияһының секретаре булып эшләп өлгөрә. 1958 йылда колхоз башлығы вазифаһынан китеп, Геннадий Удовенко УССР Министрҙар Советына кире ҡайта. 1959 йылдан 1965 йылға тиклем Геннадий Удовенко башта беренсе секретарь, ә һуңынан УССР-ҙың сит эштәр министрлығы ҡарамағындағы халыҡ-ара иҡтисади ойошмалар бүлегенең советнигы булып эшләй. Һуңынан ул алты йыл дауамында Женевала [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның секретариат бүлеге хеҙмәткәре була. 1971 йылдан 1977 йылға тиклем коллегия ағзаһы, артабан УССР сит ил эштәре министрлығы ҡарамағындағы халыҡ-ара иҡтисади ойошмалар бүлеге начальнигы. 1980 йылға тиклем өс йыл дауамында ул [[Нью-Йорк]]та Берләшкән милләттәр ойошмаһының секретариатында Д-2 идаралығының директоры булып эшләй. 1980 йылдан [[1985 йыл]]ға тиклем Геннадий Удовенко УССР сит ил эштәре министры урынбаҫары, ә 1985 йылда ул ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе статусын ала. 1991 йылға ҡәҙәр БМО Генераль ассамблеяһының даими вәкиле. [[1992 йыл]]дың сентябрендә [[Польша]]ла Украина илсеһе итеп тәғәйенләнә. Был вазифаны ул [[1994 йыл]]дың 25 авгусына тиклем, Украина сит ил эштәре министры итеп тәғәйенләнгәнсә башҡара. Илсе булған сағындағы иң сағыу ваҡиғаһы булып [[1997 йыл]]дың майында РФ Ҡара диңгеҙ флоты статусы буйынса [[Рәсәй]] һәм [[Украина]] араһында «Ҙур килешеүгә» ҡул ҡуйыу тора. Сит ил эштәре министрлығы башлығы вазифаһын Геннадий Удовенко дүрт йыл тирәһе биләй — 1998 йылдың 17 апреленә тиклем. Берләшкән Милләттәр ойошмаһының Генераль Ассамблеяһында Украинаның даими вәкиле булараҡ, Геннадий Удовенко 1997 йылдың сентябренән 1998 йылдың сентябренә тиклем уның 52 -се сессияһының президенты була. [[1990 йыл]] уртаһында Геннадий Удовенко Украинаның Халыҡ Рухы менән яҡынлаша, һөҙөмтәлә был партияның һайлау исемлегенә 3-сө һанлы партияһыҙ кандидат булып индерелә (тик 1999 йыл башында ғына Геннадий Удовенко УХР ағзаһы була). Шулай итеп, 1998 йылдың март айында парламент һайлауҙарында ул Украинаның Юғары радаһына депутат итеп һайлана. [[1999 йыл]]дың 25 мартында Украина Халыҡ Рухы башлығы Вячеслав Чорновил вафат булғандан һуң, Геннадий Удовенко шул уҡ йылдың 31 мартында ошо партияның рәйесе вазифаһын башҡарыусы итеп һайлана. [[1999 йыл]]дың 14 майынан алып [[2003 йыл]]дың 3 майына тиклем Украинаның Халыҡ Рухы башлығы вазифаһын биләй. [[1999 йыл]]дың 31 октябрендә Удовенко Геннадий президент һайлауҙарының беренсе турында ҡатнаша. Унда ун өстән етенсе урынды биләп, 1,22 % (319778 тауыш) йыя. 2002 йылдың март айында парламент һайлауҙарында Геннадий Удовенко «Беҙҙең Украина» партия блогы һайлаусылар исемлегенең 3-сө һан аҫтында сығыш яһай, уның составына Халыҡ Укранинаһы ла инә. Украин сәйәси тормошоноң артҡы планына киткән Геннадий Удовенко [[2006 йыл]]дың 26 мартында парламент һайлауҙарында ҡатнаша. Хәҙер инде ул «Беҙҙең Украина» һайлау исемлегенең 31-се һанлыһы була. Шулай итеп, ул Украина Юғары радаһының өсөнсө тапҡыр депутаты була. [[2007 йыл]]дың 24 мартынан Геннадий Удовенко Украина сит ил эштәре министрлығының коллегия ағзаһы булып тора. Рус һәм украин теленән тыш, Удовенко Геннадий [[Поляк теле|поляк]], [[Инглиз теле|инглиз]] һәм [[Француз теле|француз]] телдәрендә иркен һөйләшә. [[2013 йыл]]дың 12 февралендә «Феофания» дауаханаһының хирургия бүлегендә 81 йәшендә үлә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * III дәрәжәләге Кенәз Ярослав Мудрый ордены ([[2007 йыл|2007]])<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1226/2007 Указ Президента України № 1226/2007 від 15 грудня 2007 року «Про відзначення державними нагородами України»]{{ref-uk}}(укр.)</ref>, IV дәрәжәләге кенәз Ярослав Мудрый ордены([[2005 йыл|2005]])<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1850/2005 Указ Президента України № 1850/2005 від 27 грудня 2005 року «Про відзначення державними нагородами України»]{{ref-uk}}(укр.)</ref><ref>[http://www.podrobnosti.ua/society/2005/12/27/274174.html Ющенко наградил Удовенко орденом Ярослава Мудрого] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080118164414/http://www.podrobnosti.ua/society/2005/12/27/274174.html |date=2008-01-18 }}</ref>, V дәрәжәләге кенәз Ярослав Мудрый ордены ([[1998 йыл|1998]])<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=310/98 Указ Президента України № 310/98 від 17 квітня 1998 року «Про нагородження відзнакою Президента України „Орден князя Ярослава Мудрого“»]{{ref-uk}}(укр.)</ref> * II дәрәжәләге «Ҡаҙаныштары өсөн» ордены ([[22 июнь]], [[2011 йыл]])<ref>[http://www.president.gov.ua/documents/13723.html Указ Президента України № 699/2011 від 22 червня 2011 року «Про нагородження Г.Удовенка орденом „За заслуги“»]{{ref-uk}}(укр.)</ref> * Украина Президентының Почёт Билдәһе ([[1995 йыл|1995]])<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=979/95 Указ Президента України № 979/95 від 18 жовтня 1995 року «Про нагородження Почесною відзнакою Президента України»] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-uk}}(укр.)</ref> * Аҡ Тәре Ордены ([[Эстония]], [[2007 йыл|2007]])<ref>[http://www.qwas.ru/ukraine/nru/id_48900/ Геннадій Удовенко: Демократія в Естонії на високому рівні]</ref> * Бриджпорт университетының почётлы докторы ([[1997 йыл|1997]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]) * Мюнхенда Украина ирекле университетының почётлы докторы (1997, [[Германия|ГФР]]) == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20071223190549/http://portal.rada.gov.ua/ Официальный сайт Верховной рады Украины.] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Украинаның «Ҡаҙаныштар өсөн» (Почёт Билдәһе) ордены кавалерҙары]] [[Категория:ІІІ дәрәжә кенәз Ярослав Мудрый ордены кавалерҙары]] [[Категория:ІV дәрәжә кенәз Ярослав Мудрый ордены кавалерҙары]] [[Категория:V дәрәжә кенәз Ярослав Мудрый ордены кавалерҙары]] [[Категория:Украинаның 2 дәрәжә «За заслуги» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Украина шәхестәре]] [[Категория:Украина дәүләт эшмәкәрҙәре]] sfsn2obxi9arnoceaekt8jvjqw6cr0o 0 136020 1307934 1295000 2026-10-30T20:31:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307934 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Украина]]ла декоммунизация''' — тарихтың совет осоро идеологияһы мираҫын юҡ итеү буйынса дәүләт сәйәсәте, [[2014]]-[[2017 йыл]]дарҙа коммунистик партияны һәм уның символикаһын тыйыу, совет дәүләт һәм партия эшмәкәрҙәре һәйкәлдәрен һүтеү («Ленинопад»), топонимдарҙы һәм башҡа атамаларҙы үҙгәртеү, коммунистик идеяларҙы асыҡтан-асыҡ әйтеүҙе енәйәткә тиңләү<ref>[https://amnesty.org.ru/ru/2015-12-17-ukraina/ Amnesty International: Запрет Коммунистической партии Украины — это удар по свободе слова в стране] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180421131410/https://amnesty.org.ru/ru/2015-12-17-ukraina/ |date=2018-04-21 }}</ref>, шулай уҡ [[XX быуат]]та Украинаның бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшселәр тураһындағы иҫтәлекте тергеҙеү һәм һаҡлау<ref group="закон">[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/314-viii Закон України Про правовий статус та вшанування пам’яті борців за незалежність України у XX столітті]</ref> сараларынан ғибәрәт. [[СССР тарҡалыуы|СССР тарҡалғанда]] башланған декоммунизация 2014 йылдағы сәйәси кризис һәм власть алмашыныу ваҡытында әүҙемләшә, [[2015 йыл]]дың [[9 апрель|9 апрелендә]] Украина Юғары Радаһы ҡабул иткән закондар пакеты менән законлаштырыла<ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/politics/2015/04/150409_communizm_upa_vc Рада ухвалила «декомунізаційний пакет»]</ref><ref>[https://24tv.ua/ru/dekomunizacionnyj_paket_kak_rossija_otreagirovala_na_zapret_totalitarizma_n563994 Декомунизационный пакет: как Россия отреагировала на запрет тоталитаризма]</ref><ref>[http://www.unn.com.ua/ru/news/1456541-mzs-rosiyi-dekomunizatsiya-v-ukrayini-antirosiyskiy-krok МИД России: «декоммунизация» в Украине — антироссийский шаг]</ref>. 2015 йылдың 15 майында закондарға Украина президенты Пётр Порошенко ҡул ҡуя<ref name="pidpys">[http://president.gov.ua/news/32869.html Глава держави підписав закони про декомунізацію]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{недоступная ссылка|число=15|месяц=04|год=2018}}</ref>. Закондар 2015 йылдың 20 майында баҫылып сыға һәм 21 майҙан көсөнә инә<ref name="publication">[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D0%B8 Голос України]. — 20 травня 2015. — № 87 (6091). — С. 15-19.</ref>. == Декоммунизацияның башланыуы == [[Файл:Euromaidan_in_Kyiv_early_evening_2013-12-10_(013).JPG|справа|мини|250x250пкс|Киевта Евромайҙан ваҡытында Ленин һәйкәлен ҡыйратыу]] Украинаның ижтимағи тормошонда декоммунизация Август путчы баҫтырылғас һәм Республиканың бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткәс тә башлана. ''Башта декоммунизацияға мәғариф һәм тәрбиә дусар була.'' Уҡыу йорттарының уҡыу программаларынан коммунистик идеология нигеҙҙәрен, Коммунистар партияһы тарихын өйрәнеүсе һ.б. шундай дисциплиналар алына. Предприятиеларҙа һәм ғәскәри частарҙа «Ленин бүлмәләре» бөтөрөлә, Лениндың һәм башҡа коммунистик партия эшмәкәрҙәренең бюстары алып ташлана. Евромайҙан ваҡытында 2013 йылдың 8 декабрендә Киевта Владимир Ленин һәйкәле ҡыйратыла. Был башҡа ҡалаларҙа ла дауам итә — «Ленинопад» башлана<ref>[http://www.bbc.com/ukrainian/ukraine_in_russian/2014/12/141208_ru_s_lenin_monument За год в Украине снесли более 500 Ленинов] BBC Украина</ref><ref name="1year">[http://www.memory.gov.ua/news/za-rik-v-ukraini-znesli-pivtisyachi-pam-yatnikiv-leninu За рік в Україні знесли півтисячі пам’ятників Леніну] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150818221650/http://www.memory.gov.ua/news/za-rik-v-ukraini-znesli-pivtisyachi-pam-yatnikiv-leninu |date=2015-08-18 }}</ref>. == «Декоммунизация закондары пакеты» == Декоммунизация буйынса дүрт закон 2015 йылдың 31 мартында Украина Министрҙар Кабинеты ултырышында хуплана<ref>[http://blogs.pravda.com.ua/authors/viatrovych/551ad27b9190a/ Сьогодні на Уряді: невідкладна декомунізація] Володимир В’ятрович, історик, голова Українського інституту національної пам’яті. Українська правда Блоги.</ref>: * «1939—1945 йылдарҙағы [[Икенсе донъя һуғышы]]нда нацизмды еңеүҙе мәңгеләштереү тураһында» (закон № 315-VIII)<ref group="закон">[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/315-viii Закон України Про увічнення перемоги над нацизмом у Другій світовій війні 1939—1945 років]</ref>; * «1917—1991 йылдарҙағы коммунистик тоталитар режимдың репрессив органдары архивтарын асыу тураһында» (закон № 316-VIII)<ref group="закон">[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/316-viii Закон України Про доступ до архівів репресивних органів комуністичного тоталітарного режиму 1917—1991 років]</ref>; * «Украинала коммунистик һәм национал-социалистик (нацистик) тоталитар режимдарҙы шелтәләү һәм уларҙың символикаһын пропагандалауҙы тыйыу тураһында» (закон № 317-VIII)<ref group="закон">[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/317-viii Закон України Про засудження комуністичного та націонал-соціалістичного (нацистського) тоталітарних режимів в Україні та заборону пропаганди їхньої символіки]</ref>. * «XX быуатта Украинаның бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшселәрҙең хоҡуҡи статусы һәм иҫтәлеге тураһында» (закон № 314-VIII)<ref group="закон">[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/314-viii Закон України Про правовий статус та вшанування пам’яті борців за незалежність України у XX столітті]</ref>. Атап әйткәндә, «декоммунизация закондары пакеты» коммунистик ҡараштарҙы асыҡ белдергән һәм «коммунистик тоталитар режим енәйәттәрен» инҡар иткән кешеләр өсөн енәйәт яуаплылығын күҙҙә тота. Атап әйткәндә, кешеләр төркөмөнөң халыҡ йыйылған урында "Интернационал"ды (1944 йылға тиклем СССР гимны) йырлағаны өсөн мөлкәтте конфискациялап йә унһыҙ ғына 5-тән 10 йылға тиклем иректән мәхрүм итеү ҡарала<ref name="autogenerated5">[http://historians.in.ua/index.php/en/dyskusiya/1512-yurii-latysh-zaboronenyi-komunizm-nedozaboronenyi-natsyzm-ne-zaboronenyi-fashyzm Юрій ЛАТИШ. Заборонений комунізм — недозаборонений нацизм — не заборонений фашизм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150530210110/http://historians.in.ua/index.php/en/dyskusiya/1512-yurii-latysh-zaboronenyi-komunizm-nedozaboronenyi-natsyzm-ne-zaboronenyi-fashyzm |date=2015-05-30 }}</ref>. == Административ берәмектәрҙең атамаһын үҙгәртеү == Украина милли хәтер институты тикшереүҙәренә ярашлы, 76 ҡала һәм ҡала тибындағы ҡасабаның, 795 ауыл һәм ҡасабаның атамаһын үҙгәртеү зарур. Мәғлүмәттәр Ҡырым территорияһын да иҫәпкә ала. Ҡайһы бер атамалар өҫтәмә тикшеренеүҙе талап итә. Яңы атамалар табыу мәсьәләһе менән Киевтағы хөкүмәт түгел, урындағы йәмәғәтселек шөғөлләнергә тейеш, сөнки атамаларҙың килеп сығышын ерле халыҡ менән тыуған яҡты өйрәнеүселәр яҡшыраҡ белә<ref>[http://rian.com.ua/society/20150611/368808736.html Обнародован список городов и сел, которые подлежат переименованию РИА Новости Украина: http://rian.com.ua/society/20150611/368808736.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160223155758/http://rian.com.ua/society/20150611/368808736.html |date=2016-02-23 }}</ref>. Атап әтйкәндә, ике өлкә үҙәгенең<ref>[http://espreso.tv/news/2015/04/14/dnipropetrovsk_ta_kirovohrad_mayut_pereymenuvaty____instytut_nacionalnoyi_pamyati Дніпропетровськ та Кіровоград мають перейменувати, — Інститут національної пам’яті], еспресоТВ, 14 квітня</ref> — [[Днепр (ҡала)|Днепропетровск]] һәм [[Кропивницкий|Кировоградтың]]<ref>[http://tsn.ua/politika/ukrayina-bez-komunizmu-pereymenuvannya-dnipropetrovska-ta-kirovograda-remont-u-vr-420808.html Україна без комунізму: перейменування Дніпропетровська та Кіровограда, ремонт у ВР], [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%A1%D0%9D ТСН], 11 квітня</ref><ref>[http://ukr.lb.ua/news/2015/04/09/301444_ukraini_pereymenuyut_usi_mista_i.html В Україні перейменують усі міста і вулиці з радянськими назвами], ЛБ, 9 квітня</ref> — атамалары үҙгәрергә тейеш, тип табыла. Днепропетровск — украин совет һәм партия эшмәкәре Григорий Петровский хөрмәтенә, Кировоград партия эшмәкәре Сергей Киров хөрмәтенә аталған һәм был эшмәкәрҙең йәшәгән сағында ҡалаға бер ниндәй ҡағылышы булмаған. Ике ҡаланың да халҡы атаманы алмаштырыуға ҡаршы була, беренсе осраҡта атаманы шул көйө ҡалдырырға, икенсеһендә Елисаветград тигән тарихи атаманы ҡайтарырға тәҡдим итә<ref>[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2015/09/24/7082461 Более 90 % жителей Днепропетровска — против его переименования]</ref><ref>[http://gazeta.ua/ru/articles/ukraine-newspaper/_vlast-kirovograda-protiv-pereimenovaniya-goroda-v-ingulsk/673849?mobile=false Власть Кировограда против переименования города в Ингульск]</ref>. Кировоград һәм Днепропетровск өлкәләренең атамаһын алмаштырыу ябай эш түгел, сөнки уларҙың атамалары Конституцияға индерелгән, үҙгәртеү өсөн депутаттарҙың 300 тауышлыҡ конституцион күпселеген йыйыу талап ителә. Закондар көсөнә ингәс, Украина милли хәтер институты 317-VIII һанлы законды тормошҡа ашырыуға әҙерләнеү өсөн тыуған яҡты өйрәнеүсе ирекмәндәрҙе хеҙмәттәшлеккә саҡыра, сөнки институт тораҡ пункттар топонимикаһындағы коммунистик режим менән бәйле атамалар, уларҙың тарихи атамалары, яңы тәҡдимдәр менән мәғлүмәт базаһы төҙөй<ref>[http://www.memory.gov.ua/news/zaproshuemo-do-spivpratsi-volonteriv-kraeznavtsiv-dopomogti-u-realizatsii-dekomunizatsiinikh-za Запрошуємо до співпраці волонтерів-краєзнавців допомогти у реалізації декомунізаційних законів] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524175456/http://www.memory.gov.ua/news/zaproshuemo-do-spivpratsi-volonteriv-kraeznavtsiv-dopomogti-u-realizatsii-dekomunizatsiinikh-za |date=2015-05-24 }}</ref>. == Украина Юғары Радаһы ҡарарҙары == === Украина Юғары Радаһының «Тернополь өлкәһе Кременец районы Радянское ауылының атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2015 йыл 25 ноябрь ҡарары === [[2015 йыл]]дың 25 ноябрендә Украина Юғары Радаһы «Тернополь өлкәһе Кременец районы Радянское ауылының атамаһын үҙгәртеү тураһында»<ref>http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/825-19 Сайт Верховной Рады Украины — Постановление № 825-VIII от 25 ноября 2015 «О переименовании села Радянское Кременецкого района Тернопольской области»</ref> 825-VIII һанлы һанлы ҡарар ҡабул итә, 1 атама алмаштырыла: * [[Тернополь өлкәһе|Тернополь өлкәһендә]]: # Кременец районы Радянское ауылы → Великие Млыновцы ауылы === Украина Юғары Радаһының «Айырым тораҡ пункттарҙың һәм райондарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 4 февраль ҡарары === [[2016 йыл|2016 йылдың]] 4 февралендә Украина Юғары Радаһы «Айырым тораҡ пункттарҙың һәм райондарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 984-VIII һанлы ҡарарҙы ҡабул итә<ref>http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/984-19 Сайт Верховной Рады Украины — Постановление № 984-VIII от 4 февраля 2016 «О переименовании отдельных населённых пунктов и районов»</ref>, 175 атама, шул иҫәптән 5 ҡала, 6 ҡала тибындағы ҡасаба, 1 район атамаһы үҙгәртелә: * [[Винница өлкәһе|Винница өлкәһендә]]: # Ямполь районы Русав ауыл советы Радянское ауылы → Нечуевка ауылы; * [[Днепропетровск өлкәһе|Днепропетровск өлкәһендә]]: # Апостолово районы Ленинское ауылы → Грушевка ауылы; # Кринички районы Щорск ҡала тибындағы ҡасабаһы → Божедаровка ҡала тибындағы ҡасабаһы; * [[Донецк өлкәһе|Донецк өлкәһендә]]: # Артёмовск районы → Бахмут районы, # Артёмовск ҡалаһы → Бахмут ҡалаһы; # Артёмовск районы Калинин ҡасабаһы → Калиновка ҡасабаһы; # Артёмовск районы Резников ауыл советы Кирово ауылы → Свято-Покровское ауылы; # Артёмовск районы Луганск ҡасаба советы Красный Пахарь ауылы → Воздвиженка ауылы; # Великая Новоселка районы Поддубный ауыл советы Карл Маркс ауылы → Мирное ауылы; # Великая Новоселка районы Великая Новоселка ауыл советы Октябрь ҡасабаһы → Благодатное ҡасабаһы; # Великая Новоселка районы Октябрьское ҡасабаһы → Керменчик ҡасабаһы; # Великая Новоселка районы Комарск ауыл советы Червоная Зирка ауылы → Зирка ауылы; # Волноваха районы Кировское ауылы → Диановка ауылы; # Волноваха районы Октябрьское ауылы → Стретенка ауылы; # Волноваха районы Октябрьский ауыл советы Петровское ауылы → Петровка ауылы; # Володарское районы Володарское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Никольское ҡала тибындағы ҡасабаһы; # Володарское районы Кальчик ауыл советы Кирово ауылы → Келлеровка ауылы; # Володарское районы Тополинск ауыл советы Октябрьское ауылы → Криничное ауылы; # Дзержинск ҡалаһы → Торецк ҡалаһы; # Дзержинск ҡала советы Киров ҡасаба советы Горький ҡасабаһы → Дачное ҡасабаһы; # Дзержинск ҡала советы Киров ҡасаба советы Перше Травня ҡасабаһы → Озаряновка ҡасабаһы; # Доброполье районы Криворожье ауыл советы Артем ауылы → Надия ауылы; # Доброполье районы Шиловка ауыл советы Ленин ауылы → Мирное ауылы; # Доброполье районы Золотой Колодезь ауыл советы Петровское ауылы → Петровка ауылы; # Доброполье районы Нововодяное ауыл советы Урицкое ауылы → Весна ауылы; # Константиновка районы Артёмовка ауылы → Софиевка ауылы; # Константиновка районы Ильич ауылы → Ильиновка ауылы; # Красноармейск районы Сергеевка ауыл советы Калинино ауылы → Калиновка ауылы; # Красноармейск районы Удачное ҡасаба советы Ленино ауылы→ Молодецкое ауылы # Красноармейск районы Петровск ауыл совета Ленинское ауылы → Григоровка ауылы; # Красноармейск районы Новоэкономическое ҡасаба советы Луначарское ауылы → Федоровка ауылы; # Красный Лиман ҡалаһы → Лиман ҡалаһы; # Красный Лиман районы Терны ауыл советы Дзержинское ҡасабаһы → Мирное ҡасабаһы; # Красный Лиман районы Кривая Лука ауыл советы Ильичёвка ауылы → Озерное ауылы; # Красный Лиман районы Кировск ҡала тибындағы ҡасабаһы → Заречное ҡала тибындағы ҡасабаһы; # Першотравневый районы Камышеватое ауыл советы Червоная Украина ауылы → Украинка ауылы; * [[Житомир өлкәһе|Житомир өлкәһендә]]: # Андрушевка районы Волосов ауыл советы Чубаревка ауылы → Града ауылы; # Бердичев районы Великая Пятигорка ауыл советы Червоная Зирка ауылы → Лесовое ауылы; # Бердичев районы Радянское ауылы → Романовка ауылы; # Володарск-Волынский районы Володарск-Волынский ҡала тибындағы ҡасабаһы → Хорошев ҡала тибындағы ҡасабаһы; # Емильчино районы Великая Цвиля ауыл советы Дзержинск ауылы → Лесовое ауылы; # Коростень районы Калиновка ауыл советы Радянское ауылы → Вишневое ауылы; # Любар районы Гизевщина ауыл советы Ленинское ауылы → Апрельское ауылы; # Олевск районы Комсомольское ауылы → Покровское ауылы; # Попельня районы Жовтневое ауылы → Квитневое ауылы; # Радомышль районы Ленино ауылы → Ставки ауылы; * [[Карпат аръяғы өлкәһе|Закарпатье өлкәһендә]]: # Тячев районы Русская Мокра ауыл советы Комсомольск ауылы → Немецкая Мокра ауылы; * [[Запорожье өлкәһе|Запорожье өлкәһендә]]: # Запорожье районы Лукашево ауыл советы Кирово ауылы → Гурский ауылы; # Запорожье районы Лукашево ауыл советы Радянское ауылы → Привольное ауылы; # Запорожье районы Веселое ауыл советы Урицкое ауылы → Зоряное ауылы; # Акимовка районы Черноземное ауыл советы Куйбышево ауылы → Вязовка ауылы; # Акимовка районы Червоноармейское ауылы → Таврийское ауылы; * [[Киев өлкәһе|Киев өлкәһендә]]: # Барышевка районы Паришково ауыл советы Червоноармейское ауылы → Бакумовка ауылы; # Борисполь районы Вороньково ауыл советы Жовтневое ауылы → Жеребятин ауылы; # Борисполь районы Кирово ауылы → Кучаков ауылы; # Борисполь районы Ревное ауыл советы Лениновка ауылы → Затишное ауылы; # Бородянка районы Козинцы ауыл советы Диброво-Ленинское ауылы → Дибров ауылы; # Бровары районы Жердова ауыл советы Куйбышево ауылы → Покровское ауылы; # Бровары районы Бобрик ауыл советы Фрунзовка ауылы → Гаевое ауылы; # Згуровка районы Згуровка ауыл советы Ленино ауылы → Счастливое ауылы; # Згуровка районы Право Жовтня ауылы → Любомировка ауылы; # Иванков районы Зарудье ауыл советы Кирово ауылы → Калиново ауылы; # Иванков районы Дымарка ауыл советы Петровское ауылы → Старый Мост ауылы; # Кагарлык районы Жовтневое ауылы → Зеленый Яр ауылы; # Кагарлык районы Великие Прицки ауыл советы Петровское ауылы → Выселка ауылы; # Кагарлык районы Гороховое ауыл советы Петровское ауылы → Гороховское ауылы; # Кагарлык районы Халча ауыл советы Петровское ауылы → Выселковое ауылы; # Киево-Святошин районы Петровское ауылы → Святопетровское ауылы; # Полесье районы Красятичи ауыл советы Чапаево ауылы → Лесное ауылы; # Полесье районы Луговики ауыл советы Червоная Зирка ауылы → Зирка ауылы; # Полесье районы Орджоникидзе ауылы → Романовка ауылы; # Сквира районы Ленинское ауылы → Тарасовка ауылы; # Тараща районы Чапаевка ауылы → Калиново ауылы; * [[Кировоград өлкәһе|Кировоград өлкәһендә]]: # Бобринец районы Куйбышево ауылы → Благодатное ауылы; # Бобринец районы Куйбышево ауыл советы Кирово ауылы → Грузское ауылы; # Долинская районы Варваровка ауыл советы Новомосковское ауылы → Ситаево ауылы; # Гайворон районы Могильное ауыл советы Жовтневое ауылы → Кленовое ауылы; # Голованёво районы Перегоновка ауыл советы Ильичовка ҡасабаһы → Лесное ҡасабаһы; # Голованёво районы Лебединка ауыл советы Цюрупа ауылы → Терновое ауылы; # Долинская районы Долинская ҡала советы Большевик ауылы → Степное ауылы; # Долинская районы Кирово ауылы → Боковое ауылы; # Кировоград районы Крупское ауылы → Карловка ауылы; # Малая Виска районы Малая Виска ҡала советы Комсомольское ҡасабаһы → Заповедное ҡасабаһы; # Александрия районы Коминтерн ҡасабаһы → Новоселовка ҡасабаһы; # Александрия районы Добронадиевка ауыл советы Ленина Второе ауылы → Медовое ауылы; # Александрия районы Пролетарское ауылы → Майское ауылы; # Александрия районы Пролетарское ауыл советы Ленина Первое ауылы → Зеленое ауылы; # Светловодск районы Великая Андрусовка ауыл советы Ильичовка ауылы → Выщепановка ауылы; # Устиновка районы Степановка ауыл советы Ленинка ауылы → Степное ауылы; * [[Луганск өлкәһе|Луганск өлкәһендә]]: # Меловое районы Новострельцовка ауыл советы Дзержинское ауылы → Березовое ауылы; # Сватово районы Коломыйчиха ауыл советы Жовтневое ауылы → Родниковое ауылы; # Сватово районы Петровское ауыл советы Комсомольский ҡасабаһы → Лагидное ҡасабаһы; # Сватово районы Первомайск ауылы→ Майское ауылы; * [[Николаев өлкәһе|Николаев өлкәһендә]]: # Баштанка районы Ленино ауылы → Лукьяновка ауылы; # Баштанка районы Плющевка ауыл советы Червоная Зирка ауылы → Шляховое ауылы; # Братское районы Григоровка ауыл советы Щорс ауылы → Степное ауылы; * [[Одесса өлкәһе|Одесса өлкәһендә]]: # Ильичёвск ҡалаһы → Черноморск ҡалаһы; # Николаевка районы Николаевка ауыл советы Воровский ауылы → Ставковое ауылы; * [[Полтава өлкәһе|Полтава өлкәһендә]]: # Лохвица районы Червонозаводское ҡалаһы → Заводское ҡалаһы; # Гадяч районы Качаново ауыл советы Радянская Дача ауылы → Дачное ауылы; * [[Тернополь өлкәһе|Тернополь өлкәһендә]]: # Тернополь районы Чернелево-Русское ауыл советы Жовтневое ауылы → Соборное ауылы; * Харьков өлкәһендә: # Балаклея районы Асеевка советы Жовтневое ҡасабаһы → Слобожанское ҡасабаһы; # Барвенково районы Ивановка ауыл советы Жовтневое ауылы → Высокое ауылы; # Близнюки районы Близнюки ҡасаба советы Интернациональное ауылы → Батюшки ауылы; # Близнюки районы Уплатное ауыл советы Пролетарское ауылы → Кленовое ауылы; # Богодухов районы Ульяновка ауыл советы Крупская ҡасабаһы → Заречное ҡасабаһы; # Волчанск районы Рубежное ауыл советы Жовтневое ауылы → Замулевка ауылы; # Волчанск районы Жовтневое Второе ауылы → Николаевка ауылы; # Волчанск районы Червоноармейское Первое ауыл советы Жовтневое ауылы → Лиман ауылы; # Волчанск районы Червоноармейское Первое ауыл советы Пролетарское ауылы → Лосевка ауылы; # Волчанск районы Червоноармейское Первое ауыл советы Радянское ауылы → Графское ауылы; # Волчанск районы Гонтаровка ауыл советы Профинтерн ҡасабаһы → Вишневое ҡасабаһы ; # Волчанск районы Червоноармейское Второе ауылы → Кирилловка ауылы; # Дергачи районы Полевая ауыл советы Мануиловка ҡасабаһы → Григорьевка ҡасабаһы; # Дергачи районы Казачья Лопань ҡасаба советы Ильич ауылы → Новая Казачья ауылы; # Дергачи районы Пересечное ҡасаба советы Коммунар ҡасабаһы → Курортное ҡасабаһы; # Зачепиловка районы Новое Мажарово ауыл советы Котовский ауылы → Котовка ауылы; # Зачепилово районы Бердянка ауыл советы Червоный Жовтень ауылы → Травневое ауылы; # Зачепилово районы Берлянка ауыл советы Червоноармейское ауылы → Вишневое ауылы; # Зачепилово районы Новое Мажарово ауыл советы Петровское ауылы → Петровка ауылы; # Змиёв районы Комсомольское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Слобожанское ҡала тибындағы ҡасабаһы; # Изюм районы Иванчуковка ауыл советы Червоная Поляна ауылы → Поляна ауылы; # Кегичёвка районы Павловка ауыл советы Коммунарка ауылы → Новоивановка ауылы; # Кегичёвка районы Чапаево ҡала тибындағы ҡасабаһы → Слобожанское ҡала тибындағы ҡасабаһы; # Кегичёвка районы Чапаево ҡасаба советы Коммунарское ауылы → Казацкое ауылы; # Кегичёвка районы Чапаево ҡасаба советы Ульяновка ауылы → Александровское ауылы; # Красноград районы Ленинка ауылы → Зоряное ауылы; # Красноград районы Ленинск ауыл советы Чапаево ауылы → Вишневое ауылы; # Красноград районы Кобзевка ауыл советы Ленинское ҡасабаһы→ Дружба ҡасабаһы; # Краснокутск районы Рябоконево ауыл советы Комсомолец ауылы → Хуторское ауылы; # Краснокутск районы Китченковка ауыл советы Комсомольское ҡасабаһы → Бузовая ҡасабаһы; # Лозовая районы Конное ауыл советы Жовтневое ҡасабаһы → Лагидное ҡасабаһы; # Лозовая районы Комсомольское ҡасабаһы → Миролюбовка ҡасабаһы; # Лозовая районы Комсомольское ауыл советы Радянское ауылы → Степное ауылы; # Лозовая районы Орелька ҡасаба советы Петровское ауылы → Украинское ауылы; # Лозовая районы Царедаровка ауыл советы Реводаровка ауыл советы → Водолага ауылы; # Лозовая районы Царедаровка ауыл советы Червоный Шахтер ауылы → Рубежное ауылы; # Новая Водолага районы Станичное ауыл советы Коминтерн ауылы → Слобожанское ауылы; # Новая Водолага районы Просяное ауыл советы Комсомольское ауылы → Новопросянское ауылы; # Печенеги районы Печенеги ҡасаба советы Новокомсомольское ауылы → Приморское ауылы; # Харьков районы Коммунар ауылы → Котляры ауылы; # Харьков районы Кулиничи ҡасаба советы Радгоспное ҡасабаһы → Элитное ҡасабаһы; # Чугуев районы Иваново ауыл советы Петровское ауылы → Степное ауылы; # Чугуев районы Новый Покров ҡасаба советы Чапаев ҡасабаһы → Раздольное ҡасабаһы; # Шевченко районы Аркадьевка ауыл советы Ленинка ауылы → Раздольное ауылы; * Херсон өлкәһендә: # Скадовск районы Радгоспное ҡасабаһы → Благодатное ҡасабаһы; * Черкассы өлкәһендә: # Драбов районы Ленинское ауылы → Богдановка ауылы; # Драбов районы Ленинское ауыл советы Радгоспное ҡасабаһы → Квитневое ҡасабаһы; # Золотоноша районы Вознесенское ауыл советы Петровский ҡасабаһы → Степное ҡасабаһы; # Каменка районы Михайловка ауыл советы Петровское ҡасабаһы → Лесное ҡасабаһы; * Чернигов өлкәһендә : # Бахмач районы Фастовцы ауыл советы Петровское ауылы → Вишневое ауылы; # Бахмач районы Гайворон ауыл советы Червоная Зирка ауылы → Залесье ауылы; # Борзна районы Хорошее Озеро ауыл советы Червоный Остер ауылы → Остер ауылы; # Короп районы Пролетарское ауылы → Полесское ауылы; # Короп районы Свердловка ауылы→ Деснянское ауылы; # Короп районы Оболонье ауыл советы Червоная Поляна ауылы → Поляна ауылы; # Короп районы Лукново ауыл советы Червоный Лан ауылы → Некрытое ауылы; # Корюковка районы Козиловка ауыл советы Комсомольское ҡасабаһы → Должик ҡасабаһы; # Корюковка районы Охрамиевичи ауыл советы Червоная Буда ауылы → Романовская Буда ауылы; # Корюковка районы Савинки ауыл советы Червоный Должик ауылы → Бурковка ауылы; # Мена районы Лениновка ауылы → Сахновка ауылы; # Мена районы Лениновка ауыл советы Червоные Горы ауылы → Святые Горы ауылы; # Мена районы Куковичи ауыл советы Память Ленина ауылы → Загоровка ауылы; # Мена районы Куковичи ауыл советы Червоный Маяк ауылы → Овчаровка ауылы; # Мена районы Чапаевка ҡасабаһы → Садовое ҡасабаһы; # Мена районы Чапаевка ауыл советы Червоные Партизаны ауылы → Новые Броды ауылы; # Мена районы Лески ауыл советы Червоные Луки ауылы → Луки ауылы; # Новгород-Северский районы Орловка ауыл советы Красное ауылы → Сапожков Хутор ауылы; # Прилуки Смош ауыл советы Коммуна ауылы района → Лесное ауылы; # Прилуки районы Мазки ауыл советы Пролетарское ауылы → Ладовщина ауылы; # Репки районы Неданчичи ауыл советы Пролетарская ауылы → Рудня ауылы; # Репки районы Неданчичи ауыл советы Червоная Гута ауылы → Гута ауылы; # Семеновка районы Орликовка ауыл советы Першотравневое ауылы → Хандобоковка ауылы; # Семеновка районы Хотиевка ауыл советы Червоный Гай ауылы→ Березовый Гай ауылы; # Сребное районы Алексинцы ауыл советы Горький ауылы → Антишки ауылы === Украина Юғары Радаһының «Айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 17 март ҡарары === [[2016 йыл|2016 йылдың]] 17 мартында Украина Юғары Радаһы «Айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында»<ref>http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/1037-19 Сайт Верховной Рады Украины — Постановление № 1037-VIII от 17 марта 2016 «О переименовании отдельных населённых пунктов»</ref> 1037-VIII һанлы ҡарар ҡабул итә, 152 атама, шул иҫәптән 1 ҡала һәм 2 ҡала тибындағы ҡасаба атамаһы алмаштырыла: * [[Винница өлкәһе|Винница өлкәһендә]]: # Липовец районы Белая ауыл советы Червоная Зирка ҡасабаһы → Малая Белая ҡасабаһы; * [[Днепропетровск өлкәһе|Днепропетровск өлкәһендә]]: # Васильковка районы Павловка ауыл советы Интернациональное ауылы → Долгое ауылы # Васильковка районы Павловка ауыл советы Пролетарское ауылы → Морозовское ауылы # Васильковка районы Письменное ауыл советы Кировское ауылы → Тихое ауылы # Васильковка районы Богдановка ауыл советы Петровское ауылы → Бабаково ауылы # Кривой Рог районы Красино ауыл советы Красино ауылы → Красовское ауылы # Магдалиновка районы Поливановка ауыл советы Карл Маркс ауылы → Калиновка ауылы # Магдалиновка районы Магдалиновка ҡасаба советы Радянское ауылы → Кильчень ауылы # Новомосковск районы Голубовка ауыл советы Выдвиженец ҡасабаһы → Миролюбовка ҡасабаһы # Новомосковск районы Перещепино ҡала советы Коминтерн ауылы → Козырщина ауылы # Новомосковск районы Перещепино ҡала советы Фрунзе ҡасабаһы → Вишневое ҡасабаһы # Новомосковск районы Новостепановка ауыл советы Радсело ауылы → Веселое ауылы # Орджоникидзе ҡалаһы → Покров ҡалаһы # Петриковка районы Петриковка ҡасаба советы Жовтневое ауылы → Кулешево ауылы # Петриковка районы Петриковка ҡасаба советы Червонопартизанское ауылы → Малая Петриковка ауылы # Покровское районы Покровское ҡасаба советы Циково ауылы → Левадное ауылы # Пятихатки районы Заря Коммунизма ҡасабаһы → Заря ҡасабаһы # Синельниково районы Майское ауыл советы Октябрьское ауылы → Максимовка ауылы # Синельниково районы Старовишневецкое ауыл советы Фрунзе ҡасабаһы → Вишневецкое ҡасабаһы # Софиевка районы Софиевка ҡасаба советы Менжинка ауылы → Широкое ауылы # Широкое районы Новомалиновка ауыл советы Котовское ауылы → Мирное ауылы # Широкое районы Чапаевка ауылы → Благодатное ауылы # Широкое районы Чапаевский ауыл советы Свердловское ауылы → Спасское ауылы * [[Донецк өлкәһе|Донецк өлкәһендә]]: # Артемовск районы Васюковка ауыл советы Петровское ауылы → Пазено ауылы # Волноваха районы Калинино ауылы → Калиново ауылы # Першотравненое районы Ильичовское ауылы → Покровское ауылы # Славянск районы Черкасское ҡасаба советы Красноармейское ауылы → Новоселовка ауылы # Славянск районы Черкасское ҡасаба советы Октябрьское ауылы → Маячка ауылы * [[Запорожье өлкәһе|Запорожье өлкәһендә]]: # Мелитополь районы Проминь ауыл советы Советское ауылы → Волошково ауылы # Орехов районы Димитрово ауыл советы Червоний Жовтень ауылы → Жёлтенькое ауылы # Акимовка районы Радивоновка ауыл советы Ленинское ауылы → Мирное ауылы * [[Киев өлкәһе|Киев өлкәһендә]]: # Барышевка районы Яблоневое ауыл советы Большевик ауылы → Дубовое ауылы # Борисполь районы Вишенки ауыл советы Петровское ауылы → Петропавловское ауылы # Бородянка районы Жовтневое ауылы → Дмитровка ауылы # Згуровка районы Жовтневое ауылы → Вознесенское ауылы # Переяслав-Хмельницкий районы Сомкова Долина ауыл советы Радянское ауылы → Сосновка ауылы # Фастов районы Червоная Мотовиловка ауылы → Мотовиловка ауылы * [[Кировоград өлкәһе|Кировоград өлкәһендә]]: # Бобринец районы Верхнеингульское ауыл советы Жовтневое ауылы → Яблочко ауылы # Бобринец районы Бобринец ҡала советы Фрунзе ауылы → Богдановка ауылы # Бобринец районы Червонозоревка ауылы → село Кривоносово # Гайворон районы Котовка ауылы → Покровское ауылы # Гайворон районы Гайворон ҡала советы Орджоникидзе ауылы → Садовое ауылы # Малая Виска районы Кировка ауылы → Миролюбовка ауылы # Малая Виска районы Ленин ауылы → Гаевка ауылы # Малая Виска районы Хмелевое ауыл советы Ленино-Ульяновка ауылы → Калаколово ауылы # Малая Виска районы Оникеево ауыл советы Ленинское ауылы → Пасечное ауылы # Новомиргород районы Жовтневое ауылы → Миролюбовка ауылы # Новомиргород районы Коробчино ауыл советы Крупское ауылы → Николаевка ауылы # Новоукраинка районы Ивановка ауыл советы Октябрьское ауылы → Вишнёвое ауылы # Новоукраинка районы Ивановка ауыл советы Петровское ауылы → Песчанское ауылы # Онуфриевка районы Марьевка ауыл советы Краснофёдоровка ауылы → Фёдоровка ауылы * [[Луганск өлкәһе|Луганск өлкәһендә]]: # Меловое районы Великоцкий ауыл советы Червоная Зирка ауылы → Ранняя Заря ауылы * [[Николаев өлкәһе|Николаев өлкәһендә]]: # Новая Одесса районы Новошмидтовка ауыл советы Кировка ауылы → Степное ауылы # Снигирёвка района Куйбышево ауылы → Калиновка ауылы # Снигирёвка районы Баратовка ауыл советы Червоный Проминь ауылы → Проминь ауылы * [[Одесса өлкәһе|Одесса өлкәһендә]]: # Беляевка районы Хлебодар ҡасаба советы Жовтневая Революция ҡасабаһы→ Радостное ҡасабаһы # Коминтерн районы Сербково ауыл советы Петровский ауылы → Вишнёвое ауылы # Любашевка районы Любашевка ҡасаба советы Жовтневое ауылы → Вишнёвое ауылы # Фрунзе районы Ленино ауылы → Торосово ауылы * [[Полтава өлкәһе|Полтава өлкәһендә]]: # Гадяч районы Качаново ауыл советы Жовтневое ауылы → Степное ауылы # Гадяч районы Краснознаменка ауылы → Сергеевка ауылы # Глобино районы Фрунзовка ауылы → Троицкое ауылы # Гребёнка районы Ульяновка ауыл советы Жовтневое ауылы → Сотницкое ауылы # Гребёнка районы Слободо-Петровка ауыл советы Парижская Коммуна ауылы → Полевое ауылы # Гребёнка районы Ульяновка ауылы → Почаевка ауылы # Зеньков районы Тарасовка ауыл советы Комсомольское ауылы → Пирки ауылы # Кобеляки районы Жуки ауыл советы Фрунзе ауылы → Мирное ауылы # Лохвица районы Корсуновка ауыл советы Комсомольское ауылы → Потоцьковщина ауылы # Лубны районы Литвяки ауыл советы Жовтневое ауылы → Покровское ауылы # Семеновка районы Устимовка ауыл советы Чапаевка ауылы → Малиновка ауылы # Чутово районы Артёмовка ҡала тибындағы ҡасабаһы → Скороходово ҡала тибындағы ҡасабаһы * [[Сумы өлкәһе|Сумы өлкәһендә]]: # Белополье районы Луциковка ауыл советы Радянское ауылы → Болотишино ауылы # Великая Писаревка районы Кириковка ҡасаба советы Петровское ауылы → Маракучка ауылы # Конотоп ҡала советы Подлипное ауыл советы Комсомольская Коммуна ауылы → Калиновка ауылы # Кролевец районы Ленинское ауылы → Спасское ауылы # Лебедин районы Катериновка ауыл советы Жовтневое ауылы → Степное ауылы # Лебедин районы Гринцевка ауыл советы Комиссаровка ауылы → Яснополье ауылы # Лебедин районы Гринцевка ауыл советы Ленинское ауылы → Мирное ауылы # Лебедин районы Павленково ауыл советы Радянское ауылы → Слобода ауылы # Недригайлов районы Коровинцы ауыл советы Жовтневое → Сосновка ауылы # Недригайлов районы Сакуниха ауыл советы Кирово ауылы → Перетечки ауылы # Ахтырка районы Сонячный ауыл советы Ильичевка ауылы → Мирное ауылы # Путивль районы Октябрьское ауылы → Заречное ауылы # Середина-Буда районы Кренидовка ауыл советы Ким ауылы → Четвертаково ауылы # Середина-Буда районы Середина-Буда ҡала советы Красный Прогресс ҡасабаһы → Прогресс ҡасабаһы # Середина-Буда районы Середина-Буда ҡала советы Свердлово ҡасабаһы → Заречное ҡасабаһы # Сумы районы Низы ҡасаба советы Дзержинское ауылы → Луговое ауылы # Сумы районы Червоное ауыл советы Жовтневое ауылы → Вишнёвое ауылы # Сумы районы Кияница ауыл советы Пролетарское ауылы → Марьино ауылы # Сумы районы Кияница ауыл советы Радянское ауылы → Малая Корчаковка ауылы # Сумы районы Яструбиное ауыл советы Фрунзенка ауылы → Дибров ауылы # Сумы районы Кияница ауыл советы Червонопрапорное ауылы → Яблоновка ауылы # Тростянец районы Буймер ауыл советы Радгоспное ҡасабаһы → Виноградное ҡасабаһы # Шосткин районы Коротченково ауылы → Погребки ауылы # Ямполь районы Антоновка аулы советы Коминтерн ауылы → Лесное ауылы * [[Харьков өлкәһе|Харьков өлкәһендә]]: # Балаклея районы Пришиб ауыл советы Жовтневое ауылы → Покровское ауылы # Балаклея районы Червоная Гусаровка ауылы → Новая Гусаровка ауылы # Балаклея районы Яковенково ауыл советы Червоный Степ ауылы → Степок ауылы # Балаклея районы Яковенково ауыл советы Червоный Яр ауылы→ Калиновка ауылы # Боровая районы Чернещина ауыл советы Пролетарское ауылы → Степное ауылы # Великий Бурлук районы Федоровка ауыл советы Пионер ҡасабаһы → Курганное ҡасабаһы # Зачепиловка районы Новое Мажарово ауыл советы Ульяновка ауылы → Оляновка ауылы # Зачепиловка районы Лебяжье ауыл советы Червоная Перемога ауылы → Перемога ауылы # Золочев районы Жовтневое ҡасабаһы → Калиново ҡасабаһы # Золочевка районы Феськи ауыл советы Жовтневое ауылы → Высокое ауылы # Изюм районы Иванчуковка ауыл советы Червоный Донец ауылы → Счастливое ауылы # Краснокутск районы Пархомовка ауыл советы Пионерское ҡасабаһы → Степное ҡасабаһы # Лозовая ҡала советы Домахский ауыл советы Димитров ауылы → Украинское ауылы # Первомайский районы Грушино ауыл советы Жовтневое ауылы → Калиновка ауылы # Первомайский районы Берека ауыл советы Комсомольское ҡасабаһы → Тройчатое ҡасабаһы # Первомайский районы Картамыш ауыл советы Советское ауылы → Степное ауылы # Первомайский районы Красное ауыл советы Червоное Знамено ауылы → Червоное ауылы # Харьков районы Кулиничи ҡасаба советы Артемовка ауылы → Благодатное ауылы # Харьков районы Бабаи ҡасаба советы Радгоспное ҡасабаһы → Затишное ҡасабаһы # Харьков районы Кулиничи ҡасаба советы Фрунзе ауылы → Слободское ҡасабаһы * [[Херсон өлкәһе|Херсон өлкәһендә]]: # Белозёрка районы Правдино ауыл советы Кирово ауылы → Таврийское ауылы # Белозёрка районы Радянское ҡасабаһы → Миролюбовка ҡасабаһы # Белозёрка районы Радянское ауыл советы Червоный Подол ҡасабаһы → Мирное ҡасабаһы # Белозёрка районы Ингулец ауыл советы Тельман ауылы → Заречное ауылы # Великая Александровка районы Калининское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Калиновское ҡала тибындағы ҡасабаһы # Великая Александровка районы Чкалово ауыл советы Карло-Марксовское ауылы → Счастливое ауылы # Верхний Рогачик районы Верхний Рогачик ҡасаба советы Ленино ауылы → Владимировка ауылы # Верхний Рогачик районы Первомаевка ауыл советы Пролетарий ауылы → Таврийское ауылы # Голая Пристань районы Доброполье ауыл советы Жовтневое ҡасабаһы → Свитанок ҡасабаһы # Горностаевка районы Мариинское ауыл советы Червоноармейское ауылы → Вольное ауылы # Ивановка районы Трофимовка ауыл советы Кирово ауылы → Счастливое ауылы # Ивановка районы Фрунзе ауылы → Агайманы ауылы # Ивановка районы Украинское ауыл советы Червоный Прапор ауылы → Зеленый Гай ауылы # Каланчак районы Червоный Чабан ауылы → Преображенка ауылы # Нижние Серогозы районы Вербы ауыл советы Комсомольское ауылы → Донцово ауылы # Скадовск районы Радгоспненское ауыл советы Комсомольское ҡасабаһы → Петропавловка ҡасабаһы # Скадовск районы Радгоспненское ауыл советы Коммунаровка ауылы → Радостное ауылы # Скадовск районы Михайловка ауыл советы Ленинское ауылы → Карабулат ауылы # Чаплинка районы Преображенка ауыл советы Жовтневое ауылы → Благодатное ауылы * [[Хмельницкий өлкәһе|Хмельницкий өлкәһендә]]: # Волочиск районы Половцы ауыл советы Жовтневое ауылы → Лесное ауылы # Красилов районы Великие Зозулинцы ауыл советы Ульяновка ауылы → Юхт ауылы # Красилов районы Заслучное ауыл советы Ульяновка Вторая ауылы → Светлое ауылы # Красилов районы Малая Клетна ауыл советы Чапаевка ауылы → Калиновка ауылы # Полонное районы Полонное ауыл советы Радгоспное ауылым → Радостное ауылы # Староконстантинов районы Черная ауыл советы Ленинское ауылы → Лесное ауылы # Теофиполь районы Гавриловка ауыл советы Ленинское ауылы → Подлески ауылы # Чемеровцы районы Сокиринцы ауыл советы Ленинское ауылы → Вишнёвое ауылы * [[Черкассы өлкәһе|Черкассы өлкәһендә]]: # Умань районы Затишок ауыл советы Политотделовец ҡасабаһы → Малый Затишок ҡасабаһы # Тальное районы Здобуток Жовтня ҡасабаһы → Здобуток ҡасабаһы * [[Чернигов өлкәһе|Чернигов өлкәһендә]]: # Борзна районы Борзна ҡала советы Большевик ауылы # Короп районы Краснополье ауыл советы Червоний Ранок ауылы → Ранок ауылы # Мена районы Жовтневое ауылы → Покровское ауылы # Новгород-Северский районы Кирово ауылы → Троицкое ауылы # Прилуки районы Белоречица ауыл советы Владимировка ауылы → Дымировка ауылы # Прилуки районы Жовтневое ауылы → Дмитровка ауылы # Жовтневое ауыл советы Прилуки районы Воровский ауылы → Свитанково ауылы # Черниговского района Ульяновка ауылы → Вознесенское ауылы === Украина Юғары Радаһының «Донецк һәм Луганск өлкәләренең ваҡытлыса оккупацияланған айырым райондары һәм тораҡ пункттарының атамаларын үҙгәртеү тураһында»ғы ҡарары === [[2016 йыл|2016 йылдың]] 12 майында Украина Юғары Радаһы «Донецк һәм Луганск өлкәләренең ваҡытлыса оккупацияланған айырым райондары һәм тораҡ пункттарының атамаларын үҙгәртеү тураһында» 1351-VIII һанлы ҡарар ҡабул итә<ref>http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/1351-19 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160903224105/http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/1351-19 |date=2016-09-03 }} Сайт Верховной Рады Украины — Постановление № 1351-VIII от 12 мая 2016 «О переименовании отдельных населённых пунктов и районов на временно оккупированных территориях Донецкой и Луганской областей»</ref>, 76 атама, шул иҫәптән 12 ҡала, 22 ҡала тибындағы ҡасаба һәм 3 район атамаһы үҙгәртелә: [[Донецк өлкәһе|Донецк өлкәһендә]]: * Донецк ҡала советы # Октябрьское ауылы → Кисличее ауылы * Енакиев ҡала советы # Юнокоммунаровск ҡалаһы → Бунге ҡалаһы # Карло-Марксово ҡала тибындағы ҡасабаһы → Софиевка ҡала тибындағы ҡасабаһы # Петровское ауылы → Кринички ауылы * Макеевка ҡала советы # Красный Октябрь ҡала тибындағы ҡасабаһы → Липское ҡала тибындағы ҡасабаһы # Пролетарское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Пятиполье ҡала тибындағы ҡасабаһы # Свердлово ҡала тибындағы ҡасабаһы → Холодное ҡала тибындағы ҡасабаһы * Снежное ҡала советы # Червоный Жовтень ҡасабаһы → Балка ҡасабаһы * Чистяково (Торез) ҡала советы # Торез ҡалаһы → Чистяково ҡалаһы * Харцызск ҡала советы # Войково ҡала тибындағы ҡасабаһы → Благодатное ҡала тибындағы ҡасабаһы * Хрестовка (Кировское) ҡала советы # Кировское ҡалаһы → Хрестовка ҡалаһы * Амвросиевка районы # Войковский ҡала тибындағы ҡасабаһы → Копани ҡала тибындағы ҡасабаһы # Володарский ҡасабаһы → Верхнеосыковое ҡасабаһы # Котовский ҡасабаһы → Калиновое ҡасабаһы # Ленинское ауылы → Верхнееланчик ауылы # Новопетровское (Алексеевское ауыл советы) ауылы → Ольховчик ауылы # Новопетровское (Благодатное ауыл советы) ауылы → Садовое ауылы * Бойковское (Тельманово) районы # Тельманово ҡала тибындағы ҡасабаһы → Бойковское ҡала тибындағы ҡасабаһы # Калинино ауылы → Белокриничное ауылы # Красный Октябрь ауылы → Майорово ауылы # Радянское ауылы → Лавриново ауылы # Октябрьское ауылы (Коньково ауыл советы) → Александровское ауылы # Октябрьскоеауылы (Мичурин ауыл советы) → Чирилянское ауылы * Новоазовск районы # Дзержинское ауылы → Азов ауылы # Красноармейское ауылы → Крещатикское ауылы # Ленинское ауылы → Ужевка ауылы # Октябрь ауылы → Верхнешироковское ауылы # Роза Люксембург ауылы → Александровское ауылы * Старобешево районы # Комсомольское ҡалаһы → Кальмиусское ҡалаһы # Войково ауылы → Каменное ауылы # Воровское ауылы → Верхнекаменка ауылы # Калинин ҡасабаһы → Манжиков Кут ҡасабаһы # Кирово ҡасабаһы → Верезамское ҡасабаһы # Коммунаровка ауылы → Сарабаш ауылы # Ленинское ауылы → Любовка ауылы * Шахтёрск районы # Димитров ауылы → Возрождение ауылы * Ясиноватая районы # Красный Партизан ҡасабаһы → Бетманово ҡасабаһы [[Луганск өлкәһе]]нд<nowiki/>ә: * Голубовка (Кировск) ҡала советы # Кировск ҡалаһы → Голубовка ҡалаһы # Червоногвардейское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Криничанское ҡала тибындағы ҡасабаһы * Должанск (Свердловск) ҡала советы # Свердловск ҡалаһы → Должанск ҡалаһы # Володарск ҡала тибындағы ҡасабаһы → Медвежье ҡала тибындағы ҡасабаһы # Комсомольский ҡала тибындағы ҡасабаһы → Дубовое ҡала тибындағы ҡасабаһы # Ленинское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Вальяновское ҡала тибындағы ҡасабаһы # Червонопартизанск ҡала тибындағы ҡасабаһы → Вознесеновка ҡала тибындағы ҡасабаһы * Кадиевка (Стаханов) ҡала советы # Стаханов ҡалаһы → Кадиевка ҡалаһы * Луганск ҡала советы # Юбилейное ҡала тибындағы ҡасабаһы → Катериновка ҡала тибындағы ҡасабаһы # Дзержинское ҡасабаһы → Зразковое ҡасабаһы * Ровеньки ҡала советы # Дзержинский ҡала тибындағы ҡасабаһы → Любимовка ҡала тибындағы ҡасабаһы # Пролетарский ҡала тибындағы ҡасабаһы → Картушино ҡала тибындағы ҡасабаһы # Чапаевка ауылы → Зализничное ауылы * Сорокино (Краснодон) ҡала советы # Краснодон ҡалаһы → Сорокино ҡалаһы # Краснодон ҡала тибындағы ҡасабаһы → Тёплое ҡала тибындағы ҡасабаһы # Энгельсово ҡала тибындағы ҡасабаһы → Буран ҡала тибындағы ҡасабаһы * Хрустальный (Красный Луч) ҡала советы # Красный Луч ҡалаһы → Хрустальный ҡалаһы # Вахрушево ҡалаһы → Боково-Хрустальное ҡалаһы # Петровское ҡалаһы → Петрово-Красноселье ҡалаһы # Артём ауылы → Жеребячье ауылы * Антрацит районы # Червоный Жовтень ауылы → Леоново ауылы * Должанск (Свердловск) районы # Бирюково ҡала тибындағы ҡасабаһы → Криничное ҡала тибындағы ҡасабаһы # Калининский ҡала тибындағы ҡасабаһы → Кундрючье ҡала тибындағы ҡасабаһы * Лутугино районы # Ленин ҡала тибындағы ҡасабаһы → Мария ҡала тибындағы ҡасабаһы # Карл Либкнехт ауылы → Марьевка ауылы # Комсомолец ҡасабаһы → Каменный Пласт ҡасабаһы * Перевальск районы # Артёмовск ҡалаһы → Кипучее ҡалаһы # Радгоспный ҡасабаһы → Селезнёвское ҡасабаһы # Червоный Прапор ҡасабаһы → Старое ҡасабаһы * Славяносербск районы # Лотиково ҡала тибындағы ҡасабаһы → Ивановское ҡала тибындағы ҡасабаһы # Фрунзе ҡала тибындағы ҡасабаһы → Сентяковка ҡала тибындағы ҡасабаһы # Красный Луч ауылы → Мамушево ауылы * Сорокино (Краснодон) районы # Орджоникидзе ҡасабаһы → Нижняя Шевыревка ҡасабаһы # Пархоменко ауылы → Макаров Яр ауылы # Радгоспный ҡасабаһы → Малокалиновое ҡасабаһы # Радянское ауылы → Ореховая Балка ауылы Райондарҙың атамалары үҙгәртелә: * [[Донецк өлкәһе]] # Володарское районы → Никольск районы # Красноармейск районы → Покровск районы # Тельманово районы → Бойковск районы * [[Луганск өлкәһе]] # Краснодон районы → Сорокино районы # Свердловск районы → Должанск районы === Украина Юғары Радаһының «Ҡырым Автономиялы Республикаһы һәм Севастополь ҡалаһы айырым райондарының һәм тораҡ пункттарының атамаһын үҙгәртеү тураһында» ҡарары === [[2016 йыл|2016 йылдың]] 12 майында Украина Юғары Радаһы «Ҡырым Автономиялы Республикаһы һәм Севастополь ҡалаһы айырым райондарының һәм тораҡ пункттарының атамаһын үҙгәртеү тураһында» 1352-VIII һанлы ҡарар ҡабул итә<ref name="Постановление по Крыму">[http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/1352-19 Сайт Верховной Рады Украины — Постановление № 1352-VIII от 12 мая 2016 «О переименовании отдельных населённых пунктов и районов Автономной Республики Крым и города Севастополя»]</ref>. Документта 75 атаманы үҙгәртеү ҡарала, улар Ҡырымда Украина власын тергеҙеү менән көсөнә инергә тейеш була<ref name="Постановление по Крыму" />: * Симферополь ҡала советы # Комсомольское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Бакачик-Кият ҡала тибындағы ҡасабаһы * Феодосия ҡала советы # Орджоникидзе ҡала тибындағы ҡасабаһы → Кайгадор ҡала тибындағы ҡасабаһы # Пионерское ауылы → Герценберг ауылы * Ялта ҡала советы # Куйбышево ҡала тибындағы ҡасабаһы → Исар ҡала тибындағы ҡасабаһы # Советское ҡасабаһы → Долоссы ҡасабаһы * Баҡсаһарай районы # Куйбышево ҡала тибындағы ҡасабаһы → Албат ҡала тибындағы ҡасабаһы # Новоульяновка ауылы → Отарчик ауылы # Фурмановка ауылы → Актачи ауылы * Белогорский районы # Ударное ауылы → Бочала ауылы # Ульяновка ауылы → Султан-Сарай ауылы * Джанкой районы # Завет-Ленинский ауылы → Кучук-Алкалы ауылы # Комсомольское ауылы → Орак-Аджи ауылы # Ларино ауылы → Житомирское ауылы # Октябрь ауылы → Бай-Кончек ауылы # Островское ауылы → Тархан-Сунак ауылы # Советское ауылы → Мишен-Найман ауылы # Субботник ауылы → Конурча ауылы # Ударное ауылы → Джадра-Шейх-Эли ауылы * Единкуль (Ленин) районы # Ленино ҡала тибындағы ҡасабаһы → Еди-Кую ҡала тибындағы ҡасабаһы # Войково ауылы → Катырлез ауылы # Ильичёво ауылы → Кара-Кую ауылы # Кирово ауылы → Карса ауылы # Ленинское ауылы → Полтавское ауылы # Либкнехтовка ауылы → Кытай ауылы # Октябрьское ауылы → Мелек-Чесме ауылы * Ислямтерек (Кировское) районы # Кировское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Ислям-Терек ҡала тибындағы ҡасабаһы * Ички (Советский) районы # Советский ҡала тибындағы ҡасабаһы → Ички ҡала тибындағы ҡасабаһы # Ильичёво ауылы → Киянлы ауылы # Красногвардейское ауылы → Новый Цюрихталь ауылы # Краснофлотское ауылы → Кайнаш ауылы # Октябрьское ауылы → Деппар-Юрт ауылы # Чапаевка ауылы → Черкез-Тобай ауылы * Курман (Красногвардейское) районы # Красногвардейское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Курман ҡала тибындағы ҡасабаһы # Октябрьское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Биюк-Онлар ҡала тибындағы ҡасабаһы # Калинино ауылы → Умют ауылы # Коммунары ауылы → Ираде ауылы # Красный Партизан ауылы → Борангар ауылы # Краснознаменка ауылы → Старый Млын ауылы # Ленинское ауылы → Кир-Байлар ауылы # Ульяновка ауылы → Давчи ауылы # Чапаево ауылы → Нейшпроцунг ауылы * Нижнегорский районы # Фрунзе ауылы → Бюйтен ауылы * Первомайск районы # Войково ауылы → Айбар ауылы # Калинино ауылы → Орман-Аджи ауылы # Октябрьское ауылы → Кучук-Бораш ауылы # Островское ауылы → Кият # Правда ауылы → Дер-Эмес ауылы # Свердловское ауылы → Девлет-Али ауылы # Стахановка ауылы → Бешуйли-Иляк ауылы # Фрунзе ауылы → Биюк-Бораш ауылы # Чапаево ауылы → Боташ ауылы * Перекопск (Красноперекопск) районы # Красноперекопск ҡалаһы → Яны Капу ҡалаһы # Красноармейское ауылы → Мырза-Кояш ауылы # Пролетарка ауылы → Асс ауылы # Совхозное ауылы → Каракуль ауылы * Раздолье районы # Аврора ауылы → Татыш-Конрат ауылы # Коммунарное ауылы → Кереит ауылы # Котовское ауылы → Бюйтен ауылы # Красноармейское ауылы → Коджалак ауылы # Ульяновка ауылы → Тавкель-Найман ауылы * Сак районы # Фрунзе ауылы → Багайлы ауылы # Фурманово ауылы → Мамут-Бай ауылы # Шаумян ауылы → Яны Кёгенеш ауылы * Симферополь районы # Лазаревка ауылы → Бура ауылы # Пионерское ауылы → Джолман ауылы # Совхозное ауылы → Темир-Ага ауылы * Черноморск районы # Артёмовка ауылы → Тока ауылы # Кировское ауылы → Тарханкут ауылы # Новоульяновка ауылы → Коп-Аран ауылы Райондарҙың атамалары үҙгәртелә: # Кировск районы → Ислямтерек районы # Красногвардейский районы → Курман районы # Красноперекопск районы → Перекопск районы # Ленинск районы → Единкуль районы # Советск районы → Ички районы === Украина Юғары Радаһының «Айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 12 май ҡарары === [[2016 йыл|2016 йылдың]] 12 майында Украина Юғары Радаһы «Айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 1353-VIII һанлы ҡарар ҡабул итә<ref>http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/1353-19 Сайт Верховной Рады Украины — Постановление № 1353-VIII от 12 мая 2016 «О переименовании отдельных населённых пунктов»</ref>, уға ярашлы, 224 атама үҙгәртелә: * [[Винница өлкәһе|Винница өлкәһендә]]: # Жовтневое ауылы → Вишневое ауылы # Кировка ауылы → Мирное ауылы # Коммунаровка ауылы → Бережаны ауылы # Червоная Трибуновка ауылы → Забара ауылы # Комсомольское ауылы → Махновка ауылы # Свердловка ауылы → Пеньковка ауылы # Ленинская Слобода ауылы → Каменецкие Хутора ауылы # Жовтневое ауылы → Поповцы ауылы # Чапаевка ауылы → Надросье ауылы # Русава-Радянка ауылы → Русава ауылы # Пролетар ауылы → Дубина ауылы # Червоная Владимировка ауылы → Владимировка ауылы * Волынск өлкәһендә: # Жовтневое ҡала тибындағы ҡасабаһы → Благодатное ҡала тибындағы ҡасабаһы * [[Днепропетровск өлкәһе|Днепропетровск өлкәһендә]]: # Память Ильича ауылы → Новоукраинское ауылы # Червоная Зирка ауылы → Зоряное ауылы # Карл Маркс ауылы → Саксагань ауылы # Юбилейное ҡала тибындағы ҡасабаһы→ Слобожанское ҡала тибындағы ҡасабаһы # Калинин ауылы → Калиновка ауылы # Кирово ауылы → Лесовое ауылы # Ленин ауылы → Садовое ауылы # Орджоникидзе ауылы → Шевченковское ауылы # Чапаевка ауылы → Степовое ауылы # Кимовка ауылы → Черкасское ауылы # Ленин ауылы → Казачье ауылы # Октябрьское ауылы → Украинское ауылы # Червоный Прапор ауылы → Прапор ауылы # Новопролетарское ауылы → Зоряное ауылы # Пролетарское ҡасабаһы → Приорельский ҡасабаһы # Ленинское ауылы → Степовое ауылы # Кирово ауылы → Чистополь ауылы # Колгоспное ауылы → Бекетовка ауылы # Менжинское ауылы → Примисское ауылы # Орджоникидзе ауылы → Степовое ауылы # Днепрельстан ауылы → Затишное ауылы # Котовец ауылы → Дачное ауылы # Тельман ауылы → Шахтёрское ауылы # Брагиновка ауылы → Богиневка ауылы # Кировка ауылы → Дрозды ауылы # Комсомольское ауылы → Цевки ауылы # Коммунаровка ауылы → Радужное ауылы # Виленка ауылы → Вольное ауылы # Войково ауылы → Цветущее ауылы # Дзержиновка ауылы → Иверское ауылы # Елизарово ҡасабаһы → Святовасилевка ҡасабаһы # Жданово ҡасабаһы → Надиевка ҡасабаһы # Ликнеп ауылы → Солнечное ауылы # Мопровское ауылы → Богатое ауылы # Радянское ауылы → Вишнёвое ауылы # Червоное ауылы → Межевое ауылы # Червоный Маяк ауылы → Маяк ауылы # Червоный Яр ауылы → Гайдамакское ауылы # Ленин ауылы → Дачное ауылы # Кирово ауылы → Крутенькое ауылы # Червоноукраинка ауылы → Веселый Яр ауылы # Червоный Плугатарь ауылы → Плугатарь ауылы # Комсомольское ауылы → Солонцы ауылы * [[Донецк өлкәһе|Донецк өлкәһендә]]: # Димитров ҡалаһы → Мирноград ҡалаһы # Красноармейск ҡалаһы → Покровск ҡалаһы # Красновка ауылы → Солнечное ауылы # Октябрьское ауылы → Шахматное ауылы # Воровское ауылы → Юрьевка ауылы # Ульяновка ауылы → Малиновка ауылы * [[Житомир өлкәһе|Житомир өлкәһендә]]: # Пятиричка ауылы → Зеленый Гай ауылы # Жовтневое ҡала тибындағы ҡасабаһы → Миролюбов ҡала тибындағы ҡасабаһы # Чапаевка ауылы → Николаевка ауылы # Жовтневое ауылы → Калиновка ауылы # Радгоспное ҡасабаһы → Корнинское ҡасабаһы # Жовтневое ауылы → Новая Чёрнорудка ауылы # Карл Маркс ауылы → Новые Жадьки ауылы * [[Запорожье өлкәһе|Запорожье өлкәһендә]]: # Карл Маркс ауылы → Троицкое ауылы # Чапаевка ауылы → Тарасовка ауылы # Жовтневое ауылы → Еленокостянтиновка ауылы # Комсомольское ауылы → Гуляйпольское ауылы # Петровка ауылы → Святопетровка ауылы # Десятириччя Жовтня ауылы → Бережное ауылы # Куйбышево ҡала тибындағы ҡасабаһы → Бельмак ҡала тибындағы ҡасабаһы # Ленинское ауылы → Дружное ауылы # Калинин ҡасабаһы → Калиновка ҡасабаһы # Кирово ауылы → Таврическое ауылы # Жовтневое ауылы → Форойс ауылы # Карл Либкнехт ауылы → Заря ауылы # Жовтевое ауылы → Покровское ауылы # Кирово ауылы → Лагидное ауылы # Комсомольское ауылы → Степовое ауылы # Чапаевка ауылы → Благодатное ауылы # Юбилейное ҡасабаһы → Зоряное ҡасабаһы # Петровское ауылы → Петропавловка ауылы * [[Киев өлкәһе|Киев өлкәһендә]]: # Войково ауылы → Войтово ауылы # Жовтневое ауылы → Студенники ауылы * [[Кировоград өлкәһе|Кировоград өлкәһендә]]: # Котовское ауылы → Куцая Балка ауылы # Димитрово ҡала тибындағы ҡасабаһы → Александрийское ҡала тибындағы ҡасабаһы # Ульяновка ҡасабаһы → Вишнёвое ҡасабаһы # Свердловка ауылы → Свободное ауылы # Жовтневое ауылы → Лебединое ауылы * [[Луганск өлкәһе|Луганск өлкәһендә]]: # Червоноармейское ҡасабаһы → Мирное ҡасабаһы * [[Николаев өлкәһе|Николаев өлкәһендә]]: # Бармашово ауылы → Белозёрка ауылы # Комсомольское ауылы → Благодатное ауылы # Кирово ауылы → Заречное ауылы # Комсомольское ҡасабаһы → Благодатное ҡасабаһы # Радсад ҡасабаһы → Веселый Сад ҡасабаһы # Ульяновка ауылы → Михайловка ауылы * [[Одесса өлкәһе|Одесса өлкәһендә]]: # Котовск ҡалаһы → Подольск ҡалаһы # Ухожаны ауылы → Новополь ауылы # Котовское ауылы → Котовка ауылы # Червоный Агроном ауылы → Вишнёвое ауылы # Ленинское Первое ауылы → Солнечное ауылы # Петровское ауылы → Петрово ауылы # Чапаево ауылы → Тихое ауылы # Червоная Зирка ауылы → Зоряное ауылы # Червоный Расселенец ҡасабаһы → Расселенец ҡасабаһы # Жовтневое ауылы → Каракурт ауылы # Новое Жовтневое ауылы → Новый Каракурт ауылы # Червоноармейское ауылы → Кубей ауылы # Артем ауылы → Трудомировка ауылы # Благоево ауылы → Мартово ауылы # Дзержинское ауылы → Ермишково ауылы # Кирово ауылы → Вишнёвое ауылы # Незаможник ауылы → Заможное ауылы # Щорсово ауылы → Шеметово ауылы # Ильичевка ауылы → Ильичанка ауылы # Свердлово ауылы → Иваново ауылы # Червоный Орач ҡасабаһы → Новый Орач ҡасабаһы # Ленинталь ауылы → Либенталь ауылы # Кирово ауылы → Благодатное ауылы # Ленинское Второе ауылы → Новодмитровка Вторая ауылы # Пионерское ауылы → Виноградовка ауылы # Дмитровка ауылы → Дельжилер ауылы # Жовтень ауылы → Петроверовка ауылы # Орджоникидзе ауылы → Армашевка ауылы # Жовтневое ауылы → Крыжановка ауылы # Жовтневое ауылы → Докторовое ауылы * [[Полтава өлкәһе|Полтава өлкәһендә]]: # Жовтневое ауылы → Заречное ауылы # Чапаевка ауылы → Дуброва ауылы # Халтурино ауылы → Мартыновка ауылы # Червонознаменка ауылы → Знаменка ауылы # Калинино ауылы → Белоконовка ауылы # Кирово ауылы → Лебедино ауылы # Радянское ауылы → Приднепрянское ауылы # Свердловское ауылы → Вишнёвое ауылы # Чапаево ауылы → Степовое ауылы # Жовтневое ауылы → Кащевка ауылы # Колхозная Гора ауылы → Гора ауылы # Дзержинское ауылы → Приднепрянское ауылы # Червоная Знаменка ауылы → Новая Знаменка ауылы # Пролетар ауылы → Степовое ауылы # Лениново ауылы → Луговое ауылы # Оборона Рад ауылы → Радужное ауылы # Куйбышево ауылы → Вишнёвое ауылы # Кирово ауылы → Пальчиковка ауылы # Кротенки ауылы → Семьяновка ауылы # Куликово ауылы → Коломацкое ауылы # Жовтневое ҡасабаһы → Покровское ҡасабаһы # Петровка ауылы → Вишнёвое ауылы # Червоное ауылы → Счастливое ауылы # Щорсовка ауылы → Степовое ауылы * Ровно өлкәһендә: # Радянское ауылы → Пьянное ауылы * [[Харьков өлкәһе|Харьков өлкәһендә]]: # Червоный Донец ҡала тибындағы ҡасабаһы → Донец ҡала тибындағы ҡасабаһы # Ильичёвка ауылы → Родное ауылы # Воровского ауылы → Слобожанское ауылы # Кирово ауылы → Квитневое ауылы # Петровское ауылы → Мирное ауылы # Радгоспное ауылы → Вишнёвое ауылы # Червоная Нива ҡасабаһы → Викторовка ҡасабаһы # Комсомольское ҡасабаһы → Сонино ҡасабаһы # Пролетарка ауылы → Юрьевка ауылы # Петровское ауылы → Заречное ауылы # Червоноармейское Первое ауылы → Сыминовка ауылы # Жовтневое ауылы → Боголюбовка ауылы # Радянское ауылы → Родной Край ауылы # Червоный Оскол ауылы → Оскол ауылы # Жовтневое ауылы → Новоивановское ауылы # Жовтневое ҡасабаһы → Покровское ҡасабаһы # Октябрьское ауылы → Ивановское ауылы # Петровка ауылы → Осиново ауылы # Ленинское ауылы → Зелёный Клин ауылы # Чапаевка ауылы → Зелёное ауылы # Жовтневое ауылы → Слобожанское ауылы # Коммунар ҡасабаһы → Новый Коротыч ҡасабаһы # Коммунист ҡасабаһы → Докучаевское ҡасабаһы # Соцзмагання ауылы → Васильев Хутор ауылы * [[Херсон өлкәһе|Херсон өлкәһендә]]: # Кирово ауылы → Лиманец ауылы # Куйбышево ауылы → Ветровое ауылы # Червоноармейское ауылы → Черешневое ауылы # Партизаны ҡала тибындағы ҡасабаһы → Рыково ҡала тибындағы ҡасабаһы # Фрунзе ауылы → Азовское ауылы # Червонопрапорное ауылы → Червоное ауылы # Щорсовка ауылы → Алексеевка ауылы # Большевик ауылы → Приморское ауылы # Индустриальное ауылы → Братское ауылы # Коммуна ауылы → Тендровское ауылы # Краснознаменка ауылы → Александровка ауылы # Ленинка ауылы → Родное ауылы * [[Черкассы өлкәһе|Черкассы өлкәһендә]]: # Петровское ауылы → Приветное ауылы # Чапаевка ауылы → Благодатное ауылы # Жовтневое ҡасабаһы → Мирное ҡасабаһы # Жовтневый Проминь ҡасабаһы → Журавлиное ҡасабаһы # Коминтерн ҡасабаһы → Приветное ҡасабаһы # Ленинское ауылы → Степовое ауылы * Черновцы өлкәһендә: # Радгосповка ауылы → Маморница Вама ауылы * [[Чернигов өлкәһе|Чернигов өлкәһендә]]: # Щорс ҡалаһы → Сновск ҡалаһы # Дзержинский ауылы → Молодёжное ауылы # Червоноармейское ауылы → Вишнёвое ауылы # Кировское ауылы → Остров ауылы Надежды ауылы # Петровка ауылы → Махновка ауылы # Червоная Украина ауылы → Украинка ауылы # Радянское ауылы → Слобода ауылы # Григоровка ауылы → Мыльники ауылы # Григоро-Ивановка ауылы → Нежинское ауылы # Радгоспное ауылы → Яблоневое ауылы # Червоный Шлях ауылы → Станция Лосиновская ауылы # Жовтень ауылы → Лесные Хутора ауылы # Карл Маркс ауылы → Вербовое ауылы # Шлях Ильича ауылы → Яблоновка ауылы # Незаможное ауылы → Вертеча ауылы # Жовтневое ауылы → Янжулевка ауылы # Сильченково ауылы → Старая Талалаевка ауылы # Червоный Плугатар ауылы → Плугатарь ауылы # Червоное ауылы → Жидиничи ауылы Түбәндәге райондарҙың атамаһы үҙгәртелә: # Володарск районы (Донецк өлкәһе) → Никольское районы # Володарско-Волынск районы (Житомир өлкәһе) → Хорошев районы # Котовский районы (Одесса өлкәһе) → Подольск районы # Красноармейский районы (Донецк өлкәһе) → Покровск районы # Куйбышевск районы (Запорожье өлкәһе) → Бильмак районы # Щорс районы (Чернигов өлкәһе) → Сновск районы === Украина Юғары Радаһының «Айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 19 май ҡарары === [[2016 йыл|2016 йылдың]] 19 майында Украина Юғары Радаһы «Айырым райондарҙың һәм тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» ҡарар ҡабул итә. 4085-се закон проекты<ref>http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/zweb2/webproc4_1?pf3511=58192 Проект Постанови про перейменування окремих населених пунктів та районів</ref> 285<ref>285 переименований без учёта дублирующихся в постановлении с проектным номером 4691 (см. ниже)</ref> атаманы<ref>http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/zweb2/webproc34?id=&pf3511=58192&pf35401=384625 Текст постановления в виде проекта, который был принят Верховной Радой Украины в качестве Постановления 19 мая 2016</ref> үҙгәртеүҙе күҙҙә тота: * [[Винница өлкәһе]]: # Червоное ауылы, Бар районы → Грабовцы ауылы # Красное ауылы, Винница районы→ Махновка ауылы # Ленинка ауылы, Жмеринка районы → Варжинка ауылы # Чапаевка ауылы, Жмеринка районы → Малые Коростовцы ауылы # Радянское ауылы, Крыжополь районы → Княжая Криница ауылы # Радянское ауылы, Литин районы → Литинские Хутора ауылы # Петровка ауылы, Мурованые Куриловцы районы → Берлядка ауылы # Кирово ауылы, Немиров районы → Рачки ауылы # Марксово ауылы, Немиров районы → Монастырское ауылы # Ждановка ауылы, Хмельницкий районы → Войтовцы ауылы # Червоная Гребля ауылы, Чечельник районы → Попова Гребля ауылы # Петровское ҡасабаһы, Шаргород районы → Синежупанники ҡасабаһы * [[Волынь өлкәһе|Волынск өлкәһе]]: # Жовтневое ауылы, Владимир-Волынск районы → Сусваль ауылы # Маяки ауылы, Луцк районы → Княгининок ауылы * [[Днепропетровск өлкәһе]]: # Днепродзержинск ҡалаһы → Каменское ҡалаһы # Кировское ҡала тибындағы ҡасабаһы, Днепропетровск районы → Обуховка ҡала тибындағы ҡасабаһы, Днепровск районы # Орджоникидзе ҡасабаһы, Днепропетровск районы → Новотаромское ҡасабаһы # Валовое ауылы, Кривой Рог районы → Софиевка ауылы # Кировка ауылы, Кривой Рог районы → Даниловка ауылы # Радгоспное ауылы, Кривой Рог районы → Надия ауылы # Жовтневое ауылы, Криничи районы → Саксаганское ауылы # Кировка ауылы, Криничи районы → Крутая Балка ауылы # Чапаевка ауылы, Криничи районы → Лозоватское ауылы # Червоная Украинка ауылы, Криничи районы → Малярщина ауылы # Червоный Проминь ауылы, Криничи районы → Проминь ауылы # Новопетровское ауылы, Межевая районы → Мироновое ауылы # Петровское ауылы, Межевая районы → Зелёное ауылы # Радгоспное ҡасабаһы, Пятихатки районы → Вершинное ҡасабаһы # Холодиевка ауылы, Пятихатки районы → Байдаковка ауылы # Коммунаровка ауылы, Покровское районы → Христофоровка ауылы # Новопетровское ауылы, Покровское районы → Терновое ауылы # Червоный Лиман ауылы, Покровское районы → Добропасово ауылы # Петровское ауылы, Синельниково районы → Вербки-Осокоровка ауылы # Днепрельстан ауылы, Соленое районы → Паньково ауылы # Ленинское ауылы, Соленое районы → Богдановка ауылы # Червоноармейское ауылы, Соленое районы → Анно-Мусиевка ауылы # Жовтневое ауылы, Софиевка районы → Вакулово ауылы # Владимировка ауылы, Томаковка районы → Высокое ауылы # Розы Люксембург ауылы, Широкое районы → Гречанные Поды ауылы * [[Донецк өлкәһе]]: # Артёмово ҡалаһы (ҡала), Торецк ҡала советы → Зализное ҡалаһы # Кирово ҡала тибындағы ҡасабаһы, Торецк ҡала советы → Пивничное ҡала тибындағы ҡасабаһы # Ленинское ҡала тибындағы ҡасабаһы, Торецк ҡала советы → Пивденное ҡала тибындағы ҡасабаһы # Комсомольский ҡала тибындағы ҡасабаһы, Волноваха районы → Графское ҡала тибындағы ҡасабаһы # Артёмовск ҡасабаһы, Бахмут районы → Хромовое ҡасабаһы # Коммуна ауылы, Бахмут районы → Дебальцевское ауылы # Красное ауылы, Бахмут районы → Ивановское ауылы # Чичерино ауылы, Волноваха районы → Новоапостоловка ауылы # Петровское ҡасабаһы Оленовка ҡасаба советы, Волноваха районы → Новая Оленовка ҡасабаһы # Роза Люксембург ауылы, Доброполье районы → Новое Шахово ауылы # Червонозоряное ауылы, Дружковское ҡала советы → Дружковское ауылы # Артём ҡасабаһы, Константиновка районы → Долгая Балка ҡасабаһы # Островский ауылы, Марьинка районы → Константинопольское ауылы # Радянская Украина ауылы, Мангуш районы → Пригородное ауылы # Старченково ауылы, Никольское районы → Темрюк ауылы # Димитрово ҡасабаһы, Покровское районы → Котлино ҡасабаһы # Красное ауылы, Покровское районы → Сонцо́вка ауылы # Петровский ауылы, Покровское районы → Орехово ауылы # Петровское ҡасабаһы, Ясиноватая районы → Степовое ҡасабаһы # Розовка ауылы, Ясиноватая районы → Александрополь ауылы * [[Житомир өлкәһе]]: # Червоноармейск ҡала тибындағы ҡасабаһы (Червоноармейск районы) → Пулины ҡала тибындағы ҡасабаһы # Пятиричка ауылы (Барановка районы) → Глинянка ауылы # Червонопрапорное ауылы (Барановка районы) → Смолка ауылы # Щорсовка ауылы (Коростень районы) → Белошицы ауылы # Жовтневое ауылы (Малин районы) → Маклаевка ауылы # Крупское ауылы (Малин районы) → Студень ауылы # Червоный Плугатарь ауылы (Малин районы) → Косня ауылы * [[Запорожье өлкәһе]]: # Луначарское ауылы (Бердянск районы) → Азовское ауылы # Червоноармейское ауылы (Васильевка районы) → Долинка ауылы # Белорецкое ауылы (Веселое районы) → Малая Михайловка ауылы # Жовтневое ауылы (Вольнянск районы) → Вербовое ауылы # Киров ауылы (Вольнянск районы) → Семененково ауылы # Кировское ауылы (Вольнянск районы) → Малая Куприяновка ауылы # Уральское ауылы (Вольнянск районы) → Широкое ауылы # Червоноказацкое ауылы (Вольнянский районы) → Геленджик ауылы # Петровское ауылы (Запорожье районы) → Зеленополье ауылы # Петровское ауылы (Каменка-Днепровская районы) → Степовое ауылы # Шлях Ильича ауылы (Каменка-Днепровская районы) → Шляховое ауылы # Жовтневое ауылы (Михайловка районы) → Тарсалак ауылы # Димитрово ҡасабаһы (Орехов районы) → Заречное ҡасабаһы # Ульяновка ауылы (Пологи районы) → Ожерельное ауылы # Чапаевка ауылы (Пологи районы) → Воскресенка ауылы # Чубаровка ауылы (Пологи районы) → Фёдоровка ауылы # Жовтневое ҡасабаһы (Приазовское районы) → Домузлы ҡасабаһы # Колларовка ауылы (Приморск районы) → Болгарка ауылы # Партизаны ауылы (Приморск районы) → Новопавловка ауылы # Пролетарское ауылы (Розовка районы) → Новозлатополь ауылы # Урицкое ауылы (Розовка районы) → Святотроицкое ауылы # Панфиловка ауылы (Черниговка районы) → Ильино ауылы * [[Киев өлкәһе]]: # Димитрово ауылы (Бровары районы) → Квитневое ауылы # Петровское ауылы (Вышгород районы) → Дмитровка ауылы # Петровское ауылы (Згуровка районы) → Полковничье ауылы # Пятиричка ауылы (Мироновка районы) → Новая Мироновка ауылы # Ленино ауылы (Переяслав-Хмельницкий районы) → Долгая Гребля ауылы # Володарка ауылы (Полесский районы) → Левковичи ауылы # Довгалевское ауылы (Ракитное районы) → Троицкое ауылы # Петровское ауылы (Ракитное районы) → Новая Маковка ауылы # Петровское ауылы (Тараща районы) → Юшков Рог ауылы * [[Кировоград өлкәһе]]: # Ульяновка ҡасабаһы (Благовещенское районы) → Благовещенское ҡасабаһы # Владимиро-Ильинка ауылы (Бобринец районы) → Апрелевское ауылы # Свердлово ауылы (Бобринец районы) → Златополье ауылы # Петровское ауылы (Петрово районы) → Казацкое ауылы # Димитрово ауылы (Устиновка районы) → Новоигоревка ауылы * [[Луганск өлкәһе]]: # Петровка ҡала тибындағы ҡасабаһы (Станица Луганская районы) → Петропавловка ҡала тибындағы ҡасабаһы # Индустриальное ауылы (Кременная районы) → Пивневое ауылы # Петровское ауылы (Кременная районы) → Грековка ауылы # Червоная Диброва ҡасабаһы (Кременная районы) → Диброва ҡасабаһы # Коммуна ауылы (Марковка районы) → Деркулово ауылы # Червоная Заря ауылы (Меловое районы) → Шелестовка ауылы # Радгоспный ҡасабаһы (Новопсков районы) → Зелёный Гай ҡасабаһы # Красный Колос ауылы (Ровеньки ҡала советы) → Лобовские Копальни ауылы # Артёмовка ауылы (Сватовск районы) → Мясожаровка ауылы # Калиновка ауылы (Сватовск районы) → Сторожевка ауылы # Петровка ауылы (Сватовск районы) → Коржово ауылы # Петровское ауылы (Сватовск районы) → Вестатовка ауылы # Розовка ауылы (Сватовск районы) → Андреевка ауылы # Свердловка ауылы Нижнедуванск ҡасаба советы (Сватовск районы) → Твердохлебово ауылы # Пионерское ауылы (Станица Луганская районы) → Суходол ауылы # Червоный Жовтень ауылы (Станица Луганская районы) → Сотенное ауылы # Ильичёвка ауылы (Троицкое районы) → Зайцево ауылы # Калинино ауылы (Троицкое районы) → Джерельное ауылы # Красная Чаплиевка ауылы (Троицкое районы) → Чаплиевка ауылы * Львов өлкәһе: # Андреевка ауылы (Буск районы) → Мармузовичи ауылы # Максимовка ауылы (Старый Самбор районы) → Либухова ауылы * [[Николаев өлкәһе|Николаев өлкәһ]]<nowiki/>е: # Кудрявцевка ҡала тибындағы ҡасабаһы (Веселиновский район) → Токаревка ҡала тибындағы ҡасабаһы # Кимовка ауылы (Березанка районы) → Калиновка ауылы # Ленинка ауылы (Березанка районы) → Виноградное ауылы # Чапаевка ауылы (Березанка районы) → Счастливое ауылы # Червоная Украинка ауылы (Березанка районы) → Украинка ауылы # Ильичёвка ауылы (Братское районы) → Ивановка ауылы # Червоные Кошары ауылы (Вознесенск районы) → Вольное ауылы # Гуляницкое ауылы (Врадиевка районы) → Покровское ауылы # Жовтневое ауылы (Врадиевка районы) → Новомихайловское ауылы # Жовтневое ауылы (Домановка районы) → Цветково ауылы # Куйбышевка ауылы (Домановка районы) → Бугские Пороги ауылы # Фрунзе ауылы (Домановка районы) → Петропавловка ауылы # Червоный Киев ауылы (Домановка районы) → Киев ауылы # Куйбышевка ауылы (Еланец районы) → Великая Солёная ауылы # Воровское ауылы (Жовтень районы) → Степовое ауылы # Колларовка ҡасабаһы (Жовтень районы) → Каравелово ҡасабаһы # Память Коммунаров ҡасабаһы (Жовтень районы) → Святониколаевка ҡасабаһы # Петровское ауылы (Жовтень районы) → Водокачка ауылы # Жовтень ауылы (Казанка районы) → Новое ауылы # Незаможник ҡасабаһы (Казанка районы) → Гранитное ҡасабаһы # Червоная Знаменка ауылы (Казанка районы) → Шевченково ауылы # Ленино ауылы (Кривое Озеро районы) → Гойдаи ауылы # Червоный Орач ауылы (Кривое Озеро районы) → Семёновка ауылы # Жовтневое ҡасабаһы (Николаев районы) → Чумаки ҡасабаһы # Радгоспное ҡасабаһы (Николаев районы) → Чемерлиево ҡасабаһы # Червоноармейское ҡасабаһы (Николаев районы) → Мирное ҡасабаһы # Щорсово ҡасабаһы (Новый Буг районы) → Счастливое ҡасабаһы # Жовтневое ауылы Вольнозапорожского сельского совета (Новый Буг районы) → Степовое ауылы # Жовтневое ауылы Новобугского городского совета (Новый Буг районы) → Станционное ауылы # Артёмовка ауылы (Новая Одесса районы) → Озёрное ауылы # Жовтень ауылы (Очаков районы) → Солнечное ауылы # Жовтневое ауылы (Первомайск районы) → Зоряное ауылы # Красное Знамя ҡасабаһы (Снегуровка районы) → Терновые Поды ҡасабаһы # Радгоспное ҡасабаһы (Снегуровка районы) → Степовое ҡасабаһы # Червоная Зирка ауылы (Снегуровка районы) → Суворое ауылы * [[Одесса өлкәһе]]: # Красные Окны ҡала тибындағы ҡасабаһы (Красные Окны районы) → Окны ҡала тибындағы ҡасабаһы # Фрунзовка ҡала тибындағы ҡасабаһы (Фрунзе районы) → Захаровка ҡала тибындағы ҡасабаһы # Червоная Зирка ауылы (Балта районы) → Шумилово ауылы # Волково ауылы (Березовка районы) → Тановка ауылы # Жовтневка ауылы (Березовка районы) → Виноград ауылы # Червоноармейское ауылы (Березовка районы) → Новокальчево ауылы # Червоновладимировка ауылы (Березовка районы) → Михайловка ауылы # Котовское ауылы Розквитовского сельского совета (Березовка районы) → Чудское ауылы # Котовка ауылы (Беляевка районы) → Латовка ауылы # Петровское ауылы (Великая Михайловка районы) → Полишпаково ауылы # Чапаево ауылы (Великая Михайловка районы) → Воробеевка ауылы # Благоево ауылы (Ивановка районы) → Великий Буялык ауылы # Ленин ауылы (Ивановка районы) → Букачи ауылы # Котовцы ауылы (Кодыма районы) → Сергеевка ауылы # Благоево ауылы (Коминтерн районы) → Христо-Ботово ауылы # Петровка ауылы (Коминтерн районы) → Курисово ауылы # Червоная Нива ауылы (Коминтерн районы) → Тилигульское ауылы # Куйбышевское ҡасабаһы (Котовский районы) → Казбеки ҡасабаһы # Чапаевка ауылы, Куяльник ауыл советы (Котовский районы) → Малый Куяльник ауылы # Куйбышевское ауылы, Чапаев ауыл советы (Котовский районы) → Ставки ауылы # Мизикевич ауылы (Овидиополь районы) → Лиманка ауылы # Жовтневое ауылы (Тарутино районы) → Матильдовка ауылы # Петровское ауылы (Ширяево районы) → Жуковское ауылы # Червоный Кут ауылы (Ширяево районы) → Чёрный Кут ауылы # Жовтневое ауылы Старый Маяк ауыл советы (Ширяево районы) → Буцы ауылы * [[Полтава өлкәһе]]: # Комсомольск ҡалаһы → Горишние Плавни ҡалаһы # Чапаевка ауылы (Великая Багачка районы) → Марьяновка ауылы # Жовтневое ауылы (Кобеляки районы) → Панское ауылы # Котовское ауылы (Кобеляки районы) → Ветрова Балка ауылы # Коминтерн ауылы (Козельщина районы) → Павлики ауылы # Чапаевка ауылы (Козельщина районы) → Мальцы ауылы # Луценки ауылы (Лохвица районы) → Жабки ауылы # Ульяновка ауылы (Полтава районы) → Петрашёвка ауылы # Фрунзовка ауылы (Решетиловка районы) → Капустяны ауылы # Жовтевое ауылы (Семёновка районы) → Рокиты ауылы # Ульяновка ауылы (Хорол районы) → Княжая Лука ауылы # Жовтневое ауылы (Чутово районы) → Павловка ауылы # Чапаево ауылы (Чутово районы) → Петровка ауылы * Ровно өлкәһе: # Кузнецовск ҡалаһы → Вараш ҡалаһы # Червоное ауылы (Дубровица районы) → Островцы ауылы # Жовтневое ауылы (Радивиловка районы) → Новая Пляшевая ауылы # Искра ауылы (Ровно районы) → Новожуков ауылы * [[Сумы өлкәһе]]: # Жовтневое ҡала тибындағы ҡасабаһы (Белополье районы) → Николаевка ҡала тибындағы ҡасабаһы # Червоное ҡала тибындағы ҡасабаһы (Глухов районы) → Эсмань ҡала тибындағы ҡасабаһы # Петровское ауылы (Белополье районы) → Мелячиха ауылы # Жовтневое ҡасабаһы (Бурынь районы) → Копылово ҡасабаһы # Владимировка ауылы (Великая Писаревка районы) → Василевка ауылы # Воровское ауылы (Великая Писаревка районы) → Родное ауылы # Комсомолец ауылы (Великая Писаревка районы) → Мирное ауылы # Радянское ауылы (Великая Писаревка районы) → Пономаренко ауылы # Жовтневое ауылы (Конотоп районы) → Куриловка ауылы # Крупское ауылы (Конотоп районы) → Базилевка ауылы # Петровка ауылы (Кролевец районы) → Морозовка ауылы # Червоный Ранок ауылы (Кролевец районы) → Божок ауылы # Беево-Коммуна ауылы (Липовая Лолина районы) → Мельниково ауылы # Калининское ҡасабаһы (Липовая Долина районы) → Сухая Грунь ҡасабаһы # Жовтневое ауылы (Ахтырка районы) → Щомы ауылы # Пионер ауылы (Ахтырка районы) → Соборное ауылы # Гришино ауылы (Ромны районы) → Гавриловка ауылы # Ленинское ауылы (Сумы районы) → Степовое ауылы # Червоное ауылы (Сумы районы) → Старое Село ауылы * [[Харьков өлкәһе]]: # Володаровка ҡасабаһы (Богодухов районы) → Малая Ивановка ҡасабаһы # Червоноармейское ауылы (Великий Бурлук районы) → Полковничье ауылы # Революционное ауылы (Волчанск районы) → Бугаевка ауылы # Жовтневое ауылы (Двуречная районы) → Богдановское ауылы # Пролетарское ауылы (Змиев районы) → Высочиновка ауылы # Радгоспное ауылы (Змиев районы) → Весёлое ауылы # Пролетар ҡасабаһы (Золочев районы) → Малые Феськи ҡасабаһы # Червоный Шахтёр ауылы (Изюм районы) → Спиваковка ауылы # Червоный Прапор ауылы (Краснокутск районы) → Княжая Долина ауылы # Большевик ҡасабаһы (Первомайск районы) → Троицкое ҡасабаһы # Правда ҡасабаһы (Первомайск районы) → Слободское ҡасабаһы # Жовтень ауылы (Сахновщина районы) → Сугаровское ауылы # Радгоспное ҡасабаһы Веселое ауыл советы (Харьков районы) → Малое Весёлое ҡасабаһы * [[Херсон өлкәһе]]: # Цюрупинск ҡалаһы (Алёшки районы) → Алёшки ҡалаһы # Ударник ауылы (Берислав районы) → Монастырское ауылы # Петровское ауылы (Белозёрка районы) → Благодатное ауылы # Петровское ауылы (Высокополье районы) → Новая Шестерня ауылы # Жовтневое ҡасабаһы (Геническ районы) → Ногайское ҡасабаһы # Радянское ҡасабаһы (Геническ районы) → Таврийское ҡасабаһы # Роза Люксембург ауылы (Геническ районы) → Херсонское ауылы # Шлях Незаможника ауылы (Геническ районы) → Гордиенковцы ауылы # Червоный Перекоп ҡасабаһы (Каховка районы) → Зелёный Под ҡасабаһы # Владимиро-Ильинка ауылы (Новотроицкое районы) → Чумацкий Шлях ауылы # Птаховка ауылы (Скадовск районы) → Александровка ауылы # Куйбышево ҡасабаһы (Херсон ҡала советы) → Зимовник ҡасабаһы # Петровский ҡасабаһы (Херсон ҡала советы) → Благовещенское ҡасабаһы # Жовтневое ҡасабаһы (Херсон районы) → Инженерное ҡасабаһы # Пролетарка ауылы (Алёшки районы) → Челбурда ауылы # Цюрупинск ҡасабаһы (Алёшки районы) → Пойма ҡасабаһы * [[Хмельницкий өлкәһе]]: # Петровское ауылы (Волочиск районы) → Бутовцы ауылы # Радянское ауылы (Деражня районы) → Иванковцы ауылы # Петровское ауылы (Дунаевцы районы) → Балыновка ауылы # Ульяновка ауылы (Изяслав районы) → Гавриловка ауылы # Жовтневое ауылы (Каменец-Подольский районы) → Мукша Китайгородская ауылы # Жовтневое ауылы (Красилов районы) → Новые Терешки ауылы # Коммунар ҡасабаһы (Новая Ушица районы) → Загродское ҡасабаһы # Петровское ауылы (Старая Синява районы) → Хутор Дашковский ауылы # Ульяново ауылы (Теофиполь районы) → Гаевка ауылы # Червоная Зирка ауылы (Хмельницкий районы) → Прибугское ауылы * [[Черкассы өлкәһе]]: # Незаможник ҡасабаһы (Городище районы) → Хрестовка ҡасабаһы # Кирово ауылы (Корсунь-Шевченковский районы) → Корниловка ауылы # Викторовка ауылы (Маньковка районы) → Поминик ауылы # Жовтневое ауылы (Монастырище районы) → Бубельная ауылы # Петровка ауылы (Монастырище районы) → Хейлово ауылы # Чапаевка ауылы (Монастырище районы) → Панский Мост ауылы # Ленинское ауылы (Смела районы) → Чубовка ауылы * [[Чернигов  өлкәһе]]: # Жовтневое ауылы (Ичня районы) → Новая Ольшана ауылы # Пролетарское ауылы (Ичня районы) → Боярщина ауылы # Петровское ауылы (Козелец районы) → Мостище ауылы # Жовтневое ауылы (Короп районы) → Рождественское ауылы # Червоное ауылы (Короп районы) → Былка ауылы # Червоный Колодязь ауылы (Нежин районы) → Чистый Колодязь ауылы # Кировка ауылы (Носовка районы) → Платоновка ауылы # Червоные Партизаны ауылы (Носовка районы) → Володькина Девица ауылы # Ульяновское ауылы (Семёновка районы) → Бронивы ауылы # Червоный Пахарь ауылы (Семёновка районы) → Лубяное ауылы # Радянская Слобода ауылы (Чернигов районы) → Трёхсвятская Слобода ауылы Түбәндәге райондарҙың атамаһы үҙгәртелә: # Днепропетровск районы (Днепропетровск өлкәһе) → Днепровск районы # Красный Лиман районы (Донецк өлкәһе) → Лиманский район # Першотравневый районы (Донецк өлкәһе) → Мангушский район # Червоноармейск районы (Житомир өлкәһе) → Пулинск районы # Ульяновка районы (Кировоград өлкәһе) → Благовещенск районы # Жовтневый районы (Николаев өлкәһе) → Витовский район # Красные Окны районы (Одесса өлкәһе) → Окнянский район # Фрунзе районы (Одесса өлкәһе) → Захарьевский район # Цюрупинск районы (Херсон өлкәһе) → Алёшки районы === Украина Юғары Радаһының «Айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 19 май ҡарары === 19 мая [[2016 йыл|2016 йылдың]] 19 майында Украина Юғары Радаһы «Айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 4691-се ҡарарҙы ҡабул итә<ref>[http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/1374-19 Постановление Верховной Рады Украины «О переименовании некоторых населённых пунктов» от 19.05.2016 № 1374-VIII] (укр.)</ref>. 12 атама алмаштырыла: * [[Винница өлкәһе|Винница өлкәһендә]]: # Чапаево ауылы (Шаргород районы) → Новые Хоменки ауылы * [[Днепропетровск өлкәһе|Днепропетровск өлкәһендә]]: # Брагиновка ҡала тибындағы ҡасабаһы (Петропавловск районы) → Зализничное ҡала тибындағы ҡасабаһы # Краснознаменка ауылы (Межевск районы) → Беляковка ауылы # Радсело ауылы (Петриковск районы) → Радостное ауылы * [[Кировоград өлкәһе|Кировоград өлкәһендә]]: # Владимиро-Ульяновка ауылы (Александрия районы) → Новоульяновка ауылы # Третий Интернационал ауылы (Устиновка районы) → Третье ауылы * [[Луганск өлкәһе|Луганск өлкәһендә]]: # Свердловка ауылы (Сватовск районы Райгород ауыл советы) → Новоегоровка ауылы * [[Одесса өлкәһе|Одесса өлкәһендә]]: # Кирово ауылы (Коминтерн районы) → Трояндовое ауылы * [[Полтава өлкәһе|Полтава өлкәһендә]]: # Куйбышево ауылы (Шишак районы) → Покровское ауылы * [[Харьков өлкәһе|Харьков өлкәһендә]]: # Артёмовка ауылы (Кегичи районы) → Высокое ауылы * [[Херсон өлкәһе]]: # Комиссаровка ауылы (Геническ районы) → Приморское ауылы # Петровское ауылы Бахмач районы → Вишнёвое ауылы === Украина Юғары Радаһының «Днепропетровск өлкәһе Днепропетровск ҡалаһының атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 19 май ҡарары === [[2016 йыл|2016 йылдың]] 19 майында Украина Юғары Радаһы «Днепропетровск өлкәһе Днепропетровск ҡалаһының атамаһын үҙгәртеү тураһында» ҡарар ҡабул итә. 3864-се ҡарар 1 атаманы алмаштыра: * Днепропетровск ҡалаһы → Днепр ҡалаһы === Украина Юғары Радаһының «Николаев, Одесса, Харьков өлкәләрендә һәм Одесса өлкәһенең Коминтерн районында айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 14 июль ҡарары === [[2016 йыл|2016 йылдың]] 14 июлендә Украина Юғары Радаһы «Николаев, Одесса, Харьков өлкәләрендә һәм Одесса өлкәһенең Коминтерн районында айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» ҡарар ҡабул итә<ref>[http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/zweb2/webproc4_1?pf3511=59562 Проект Постанови про перейменування деяких населених пунктів Миколаївської, Одеської, Харківської областей та Комінтернівського району Одеської області]</ref> . Түбәндәге атамалар үҙгәртелә: * [[Николаев өлкәһе|Николаев өлкәһендә]] # Комсомольское ҡасабаһы → Благодаровка ҡасабаһы; # Красное Знамя ҡасабаһы → Любомировка ҡасабаһы; * [[Одесса өлкәһе|Одесса өлкәһендә]] # Коминтерновское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Доброслав ҡала тибындағы ҡасабаһы; # Коминтерн районы → Лиман районы; * [[Харьков өлкәһе|Харьков өлкәһендә]] # Жовтневое ауылы → Верховое ауылы. === Украина Юғары Радаһының «Закарпатье, Одесса һәм Чернигов өлкәләрендә айырым атамаларҙы үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 14 июль ҡарары === [[2016 йыл|2016 йылдың]] 14 июлендә Украина Юғары Радаһы «Закарпатье, Одесса һәм Чернигов өлкәләрендә айырым атамаларҙы үҙгәртеү тураһында» ҡарар ҡабул итә. 4651-се ҡарар<ref>[http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/zweb2/webproc4_1?pf3511=59056 Проект Постанови про перейменування деяких населених пунктів Закарпатської, Одеської та Чернігівської областей]</ref> менән түбәндәге атамалар үҙгәртелә: * [[Карпат аръяғы өлкәһе|Закарпатье өлкәһендә]] # Жовтневое ауылы → Забереж ауылы; * [[Одесса өлкәһе|Одесса өлкәһендә]] # Червонознаменка ауылы → Знаменка ауылы; * [[Чернигов өлкәһе|Чернигов өлкәһендә]] # Петровка ауылы → Махновка ауылы. == Архивтарҙы асыу һәм совет махсус хеҙмәттәре вәкилдәренә ҡарата енәйәт эштәре == Открытие архивов Совет репрессиялау органдары архивтарын асыу был органдар ветерандарының ризаһыҙлығын тыуҙыра. 2016 йылдың сентябрендә, Ровенщинала 1940—1950-се йылдарҙа дәүләт именлеге органдарының эшмәкәрлеге тураһындағы мәғлүмәттәрҙе асыу тураһында белгәс, Нил Хасевичты юҡ иткән Борис Стекляр, Украина Именлек хеҙмәтендә һаҡланған үҙенең шәхси архивын асмауҙы талап итеп, Ровно ҡала судына дәғүә ғаризаһы яҙа<ref name="faktyua">''Ленина Бычковская.''&#x20;[http://fakty.ua/222954-my-brosili-vnutr-bunkera-neskolko-granat-cherez-nekotoroe-vremya-nachali-dostavat-ottuda-tela-i-vecshi «Мы бросили внутрь бункера несколько гранат. Через некоторое время начали доставать оттуда тела и вещи…»].&#x20; [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B8 Факты и комментарии]&#x20;(28 сентября 2016).&#x20;<small>Проверено 30 апреля 2017.</small>{{cw|author=Ленина Бычковская|url=http://fakty.ua/222954-my-brosili-vnutr-bunkera-neskolko-granat-cherez-nekotoroe-vremya-nachali-dostavat-ottuda-tela-i-vecshi|title="Мы бросили внутрь бункера несколько гранат. Через некоторое время начали доставать оттуда тела и вещи..."|publisher=[[Факты и комментарии]]|date=28 сентября 2016|accessdate=30 апреля 2017}}</ref>. Ултырышҡа килмәй, әммә судҡа эште ҡарамауҙы һорап ғариза бирә<ref>[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2017/04/26/7142371/ Против чекиста, который 65 лет назад убил ОУНовца, открыли производство].&#x20; [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B0 Украинская правда]&#x20;(26 апреля 2017).&#x20;<small>Проверено 30 апреля 2017.</small>{{cw|url=http://www.pravda.com.ua/rus/news/2017/04/26/7142371/|title=Против чекиста, который 65 лет назад убил ОУНовца, открыли производство|publisher=[[Украинская правда]]|date=26 апреля 2017|accessdate=30 апреля 2017}}</ref>. 2017 йылдың сентябрендә Стеклярҙың эшен асҡандан һуң, Украина Генераль прокуратураһы Хасевичтың һәләкәтенә бәйле 94 йәшлек Борис Стеклярға ҡаршы Украина Енәйәтселек кодексының 115-се статьяһы 2-се өлөшө 1-се, 8-се пункттары буйынса<ref>[http://www.istpravda.com.ua/short/2017/04/25/149732/ ГПУ відкрила провадження проти чекіста, який убив художника УПА].&#x20; Історична правда&#x20;(25 апреля 2017).&#x20;<small>Проверено 30 апреля 2017.</small>{{cw|url=http://www.istpravda.com.ua/short/2017/04/25/149732/|title=ГПУ відкрила провадження проти чекіста, який убив художника УПА|publisher=Історична правда|date=25 апреля 2017|accessdate=30 апреля 2017}}</ref><ref>[https://lenta.ru/news/2017/04/26/postuchali/ В Киеве возбудили дело против ветерана ВОВ за убийство члена ОУН 65 лет назад].&#x20; [//ru.wikipedia.org/wiki/Lenta.ru Lenta.ru]&#x20;(26 апреля 2017).&#x20;<small>Проверено 30 апреля 2017.</small>{{cw|url=https://lenta.ru/news/2017/04/26/postuchali/|title=В Киеве возбудили дело против ветерана ВОВ за убийство члена ОУН 65 лет назад|publisher=[[Lenta.ru]]|date=26 апреля 2017|accessdate=30 апреля 2017}}</ref> (Хеҙмәт йә ижтимағи бурысын үтәүгә бәйле ике йәки унан күберәк кешене алдан ниәт итеп үлтереү) енәйәт эше ҡуҙғата<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/2341-14/page4 Стаття 115. Умисне вбивство].&#x20; [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%8B Уголовный кодекс Украины].&#x20;<small>Проверено 30 апреля 2017.</small>{{cw|url=http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/2341-14/page4|title=Стаття 115. Умисне вбивство|publisher=[[Уголовный кодекс Украины]]|date=|accessdate=30 апреля 2017}}</ref>. Тикшереү өсөн ғаризаны Денис Полищук{{нп5|Полищук, Денис Валерьевич|Денис Полищук|uk|Поліщук Денис Валерійович}}<ref>''Alec Luhn.''&#x20;[https://www.theguardian.com/world/2017/may/03/ukraine-investigates-soviet-veteran-death-red-army-boris-steckler Ukraine investigates 94-year-old Jewish veteran over nationalist’s death in 1952].&#x20; [//ru.wikipedia.org/wiki/The_Guardian The Guardian]&#x20;(3 мая 2017).&#x20;<small>Проверено 8 мая 2017.</small>{{cw|author=Alec Luhn|url=https://www.theguardian.com/world/2017/may/03/ukraine-investigates-soviet-veteran-death-red-army-boris-steckler|title=Ukraine investigates 94-year-old Jewish veteran over nationalist's death in 1952|publisher=[[The Guardian]]|date=3 мая 2017|accessdate=8 мая 2017}}</ref> бирә. == Һөҙөмтәләр == Декоммунизация һөҙөмтәһендә түбәндәгеләр эшләнә: * Совет дәүләт һәм партия эшмәкәрҙәренең һәйкәлдәрен һүтеү дауам ителә; * Байтаҡ топонимдар үҙгәртелә; * Коммунистик символиканы файҙаланған өсөн енәйәт эҙәрләүе ҡулланыла. 2017 йылдың авгусына 2389 һәйкәл һүтелә, уларҙың 1320-һе Ленин һәйкәле. 987 тораҡ пункттың, шул иҫәптән 32 ҡаланың, һәм яҡынса 52 мең урамдың атамаһы үҙгәртелә. [[Днепропетровск өлкәһе|Днепропетровск]] һәм [[Кировоград өлкәһе|Кировоград]] өлкәләренең атамаһын үҙгәртеү өсөн Украина Конституцияҙһына үҙгәртеү индерергә кәрәк, әлегә был эшләнмәгән<ref>''Кондратова, Валерия''.&#x20;[http://news.liga.net/interview/politics/14804718-vyatrovich_agentura_rf_v_polshe_deystvuet_v_blagopriyatnoy_srede.htm Вятрович: Агентура РФ в Польше действует в благоприятной среде] (рус.), ''Лiга. Новости'', ЛIГАБiзнесIнформ (17 августа 2017).&#x20;<small>Проверено 17 августа 2017.</small>{{cite news|first=Валерия|last=Кондратова|title=Вятрович: Агентура РФ в Польше действует в благоприятной среде|url=http://news.liga.net/interview/politics/14804718-vyatrovich_agentura_rf_v_polshe_deystvuet_v_blagopriyatnoy_srede.htm|work=Лiга.Новости|publisher=ЛIГАБiзнесIнформ|date=2017-08-17|accessdate=2017-08-17|language=ru|archiveurl=|archivedate=}}</ref><ref>[http://www.interfax.ru/world/575246 На подконтрольной Украине территории снесли все памятники Ленину] (рус.), Интерфакс (17 августа 2017).&#x20;<small>Проверено 17 августа 2017.</small>{{cite news|title=На подконтрольной Украине территории снесли все памятники Ленину|url=http://www.interfax.ru/world/575246|publisher=Интерфакс|date=2017-08-17|accessdate=2017-08-17|language=ru|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. === Сельские населённые пункты === Насчитывается 23 сельских населённых пункта, содержащих «коммунистическое название»: == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}}'''Декоммунизация тураһындағы закондар:''' <references group="закон" /> == Һылтанмалар == * [http://www.memory.gov.ua/news/zaproshuemo-do-spivpratsi-volonteriv-kraeznavtsiv-dopomogti-u-realizatsii-dekomunizatsiinikh-za Запрошуємо до співпраці волонтерів-краєзнавців допомогти у реалізації декомунізаційних законів] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524175456/http://www.memory.gov.ua/news/zaproshuemo-do-spivpratsi-volonteriv-kraeznavtsiv-dopomogti-u-realizatsii-dekomunizatsiinikh-za |date=2015-05-24 }} Український інститут національної пам’яті * [http://uainfo.org/blognews/526121-dekomunzacya-ukrayini-taki-nevdkladna-verhovna-rada-uhvalila-vs-chotiri-zakoni.html Декомунізація України таки невідкладна — Верховна Рада ухвалила всі чотири закони] * [http://www.pravda.com.ua/articles/2015/04/10/7064423/ Володимир В’ятрович: Наше завдання — щоб совок не відтворився в майбутніх поколіннях.] // Українська правда. — 10.04.2015. * [http://khpg.org/index.php?id=1430493970 Володимир Яворський: Аналіз закону про заборону комуністичних символів.] // Інформаційний портал Харківської правозахисної групи — 01.05.15. * [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-dekomunizatsiyu-identychnist-ta-istorychni-zakony-deshcho-inakshe Андрій Портнов: Про декомунізацію, ідентичність та історичні закони дещо інакше.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160327110132/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-dekomunizatsiyu-identychnist-ta-istorychni-zakony-deshcho-inakshe |date=2016-03-27 }} // Критика. — травень 2015. * [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/dekomunizatsiya-i-akademichna-dyskusiya Володимир В’ятрович: Декомунізація і академічна дискусія] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160326193645/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/dekomunizatsiya-i-akademichna-dyskusiya |date=2016-03-26 }} * [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-dekomunizatsiyni-zakony-z-korystyu-i-ne-bez-optymizmu Григорій Стариков: Про декомунізаційні закони: з користю і не без оптимізму…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200830153903/https://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-dekomunizatsiyni-zakony-z-korystyu-i-ne-bez-optymizmu |date=2020-08-30 }} * [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/sprava-pro-dekomunizatsiyu Михайло Гаухман: Справа про декомунізацію] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161016045025/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/sprava-pro-dekomunizatsiyu |date=2016-10-16 }} * [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-neyakisni-zakony-ta-nechutlyvykh-krytykiv Володимир Кулик: Про неякісні закони та нечутливих критиків] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160326203448/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-neyakisni-zakony-ta-nechutlyvykh-krytykiv |date=2016-03-26 }} * [http://krytyka.com/ua/articles/otsinyuvaty-taabo-karaty-yurydychnyy-komentar-do-antykomunistychnoho-zakonoproiektu Світлана Хилюк: Оцінювати та/або карати: юридичний коментар до «антикомуністичного» законопроєкту] * [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/volodymyr-vyatrovych-i-ukrayinski-dekomunizatsiyni-zakony Дейвід Р.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160325031438/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/volodymyr-vyatrovych-i-ukrayinski-dekomunizatsiyni-zakony |date=2016-03-25 }} [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/volodymyr-vyatrovych-i-ukrayinski-dekomunizatsiyni-zakony Марплс: Володимир В’ятрович і українські декомунізаційні закони] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160325031438/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/volodymyr-vyatrovych-i-ukrayinski-dekomunizatsiyni-zakony |date=2016-03-25 }} * [http://krytyka.com/ua/articles/dekomunizatsiya-ukrayiny Олександр Мотиль: Декомунізація України] * [http://historians.in.ua/index.php/en/dyskusiya/1512-yurii-latysh-zaboronenyi-komunizm-nedozaboronenyi-natsyzm-ne-zaboronenyi-fashyzm Юрій Латиш.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150530210110/http://historians.in.ua/index.php/en/dyskusiya/1512-yurii-latysh-zaboronenyi-komunizm-nedozaboronenyi-natsyzm-ne-zaboronenyi-fashyzm |date=2015-05-30 }} [http://historians.in.ua/index.php/en/dyskusiya/1512-yurii-latysh-zaboronenyi-komunizm-nedozaboronenyi-natsyzm-ne-zaboronenyi-fashyzm Заборонений комунізм — недозаборонений нацизм — не заборонений фашизм.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150530210110/http://historians.in.ua/index.php/en/dyskusiya/1512-yurii-latysh-zaboronenyi-komunizm-nedozaboronenyi-natsyzm-ne-zaboronenyi-fashyzm |date=2015-05-30 }} // Historians.in.ua — 11.05.2015. * [http://www.ex.ua/load/197205140 База назв вулиць усіх міст та більшості селищ Донецької області, Excel (оновлена на 15.09.2015)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ex.ua/load/243269537 Результати декомунізації у Донецькій області у 2015—2016, pdf (станом на 01.05.2016)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Украина тарихы]] 4e9uhqz0vpozebbssbfsogg2743r68l 0 136396 1307956 1291665 2026-10-31T05:46:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307956 wikitext text/x-wiki {{Халыҡ|название=Ырымбур казактары|расселение={{Флагификация|Россия}}|язык=[[Урыҫ теле|урыҫ]], [[Башҡорт теле|башҡорт]], [[Татар теле|татар]] һәм [[Ҡалмыҡ теле|ҡалмыҡ]]<ref>[[Ставропольский калмыцкий полк]]</ref> телдәре|религия=[[христианлыҡ|православие]], [[буддизм]], [[ислам]]|входит=[[Рәсәй]]}} {{Ук}} [[Файл:Казаки_оренбургского_войска.jpg|мини|280x280пкс|М. И. Иванин, 1839—1840 йылдарҙағы Хиуа ҡышҡы походын тасуирлау, ''Ырымбур казак ғәскәре ''(башлыҡтарҙа һәм попоналарҙа) һәм Ырымбур линия батальоны пехотаһы ҡышҡы поход кейемендә, [[1874 йыл]].]] [[Файл:Лёгкое_орудие_кавалерийской_казачей_роты_№_14.jpg|справа|мини|280x280пкс|Михаил Игнатьевич Иванин, 1839—1840 йылдарҙағы Хиуа ҡышҡы походын тасуирлау, 14-се казак ротаһының еңел кавалерия орудиеһы, 1874 йыл.]] [[Файл:480_Changes_in_uniforms_and_armament_of_troops_of_the_Russian_Imperial_army.jpg|мини|312x312пкс|''Пиратский К. К. '' Ырымбур казак ғәскәре: йәйәүле батальоны һәм атлы полктары . 1867 йыл<ref><span data-wikidata-qualifier-id="P248">Илл. 480. Оренбургское казачье войско: пешие батальоны и конные полки, 21 октября 1867. (В парадной форме).</span>&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%8B_%D0%B2_%D0%BE%D0%B1%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D0%B8_%D0%B2%D0%BE%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D1%81%D0%BA_%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%B8 Перемены в обмундировании и вооружении войск Российской Императорской армии с восшествия на престол Государя Императора Александра Николаевича] (с дополнениями) : Составлено по Высочайшему повелению&#x20;&#x2F;&#x20;Сост. Александр II (император российский), илл. [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%BE%D0%B2,_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Балашов Петр Иванович] и [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9,_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Пиратский Карл Карлович]. — <abbr title="Санкт-Петербург">СПб.</abbr>: Военная типография, 1857—1881. — <span class="nowrap">До 500 экз.</span>{{Книга:Перемены в обмундировании|480|Оренбургское казачье войско: пешие батальоны и конные полки, 21 октября 1867. (В парадной форме).}}</ref>]] [[Файл:123_Illustrated_description_of_the_changes_in_the_uniforms.jpg|справа|мини|297x297пкс|Казак ғәскәрҙәре. 1 һәм 2) Ырымбур һәм Семиреченск ғәскәрҙәренең Обер-офицерҙары 3) Байкал аръяғы ғәскәренең уряднигы 4) Амур ғәскәренең рядовойы. 1892 йыл<ref><span data-wikidata-qualifier-id="P248">Илл. 123. Казачьи Войска. 1 и 2) Обер-Офицеры: Оренбургского и Семиреченского войска (форма парадная и чекмень). 3) Урядник Забайкальского войска (парадная форма) и 4) Рядовой Амурского войска (в шинели). (приказ по воен. вед. 1892 г. № 305)</span>&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Иллюстрированное описание перемен в обмундировании и снаряжении войск Императорской Российской армии за 1881—1900 гг.: в 3 т.: в 21 вып.: 187 рис.&#x20;&#x2F;&#x20;Сост. в Техн. ком. Гл. интендантского упр. — <abbr title="Санкт-Петербург">СПб.</abbr>: Картографическое заведение [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B8%D0%BD,_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D1%84%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 А.Ильина], 1881—1900.{{Книга:Иллюстрированное описание|123|Казачьи Войска. 1 и 2) Обер-Офицеры: Оренбургского и Семиреченского войска (форма парадная и чекмень ). 3) Урядник Забайкальского войска (парадная форма) и 4) Рядовой Амурского войска (в шинели). (приказ по воен. вед. 1892 г. № 305)}}</ref>]] '''Ырымбур казактары''' — [[Яйыҡ|Урал]], [[Орья (йылға)|Орья]], [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]], [[Мейәс (йылға)|Мейәс]], [[Уй (Тубыл ҡушылдығы)|Уй]], [[Тубыл йылғаһы|Тубыл йылғалары]] буйында йәшәгән сәйәси һәм тарихи берлеге вәкилдәре<ref name="Что такое казачество?">[http://orenkazak.ru/ideol-gesinfo.html#par1 Сайт Оренбургского казачества: Что такое «КАЗАЧЕСТВО» и кто такие «КАЗАКИ»?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305005437/http://orenkazak.ru/ideol-gesinfo.html#par1 |date=2012-03-05 }}</ref>, . '''Ырымбур казак ғәскәре''' (ОКВ) — казак ғәскәрҙәрендә старшинлыҡ буйынса — икенсе, старшинлыҡ — 1574 йылдан. * Ырымбур казак ғәскәре штабы [[Ырымбур]] ҡалаһында урынлашҡан; * ғәскәри байрам — 6 май, Ырымбур станицаһына һәм Ырымбур казак ғәскәренең тарихи станицалырына нигеҙ һалыу иҫтәлегенә. Төп ғибәҙәт Ырымбурҙағы Изге Мөғжизәләр тыуҙырыусы (Чудотворец) Николай Угодник хаҡына ғәскәри храмда ҡылына<ref>Журнал Разведчик № 171, стр. 51. Ротмистр Данилов — Регалии и войсковые круги Казачьих Войск</ref>; * ғәскәрҙәрҙең ҡурсалаусыһы — Изге Георгий Победоносец. == Ғәскәр тарихы == 1574 йылда, Ҡаҙанды яулап алғандан һуң, Өфө нығытмаһы булдырыла, 1586 йылда [[тарихи Башҡортостан]] ерҙәрендә төп терәк пункты булараҡ Өфө ҡалаһы төҙөлә. Шул уҡ ваҡытта төҙөлгән [[Минзәлә]], [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]], [[Алабуға (ҡала)|Алабуға]], [[Уҫы (ҡала)|Уҫы]] һәм Һамарҙан арыраҡ тағы ла бер нисә ҡәлғә (1638 йылда) Оло Сәрмәсән йылғаһы буйҙарында Иҫке Кама аръяғы линияһын булдыралар. [[XVIII быуат|XVIII быуаттың]] башынан әлеге линия Алексеевск һәм Сергиевск ҡәлғәләре менән нығытыла. Яйыҡ казактары [[1725 йыл]]да [[Һаҡмар (Ырымбур өлкәһе)|Һамар ҡаласығына]] нигеҙ һалалар. [[1732 йыл]]да әлеге линияға параллель рәүештә Суҡ йылғаһы буйлап Яңы Кама аръяғы линияһы төҙөлә. [[1734 йыл]]да Кесе һәм Урта урҙаны ҡырғыҙ-ҡайсаҡтарының Рус подданныйлығына күсеү менән Үр йылғаһында Ырымбур ҡалаһы һәм ҡәлғәһе төҙөлә. Киләһе йылда төньяҡтан, Себер яғынан, нығытмалар төҙөү башлана. [[1739 йыл]]да башҡорттарҙың бөтә ерҙәре нығытылған ҡаласыҡтар уратыуында ҡала. Һамар, Алексеевск һәм Өфө казактары Ырымбурға күсерелә, крайға хеҙмәттә булған казактар (городовой служивый), Малороссия казактары, һөргөнгә ебәрелгәндәр, шул иҫәптән Запорожье казактары, ҡасҡындар һәм «саҡырылған» инородецтар ([[татарҙар]], [[керәшендәр]], [[нуғайбәктәр]], [[ҡалмыҡтар]], [[мишәрҙәр]], [[типтәрҙәр]] һәм башҡалар) һәм ҡала дворяндарынан һунарсылар килеп тула. Иҫәт провинцияһы казактары Иҫәт казак ғәскәрен ойоштора. Неплюев крайҙа ҡәлғәләр төҙөү менән бер рәттән казак халҡының йәшәйешен хәстәрләй, сөнки казактар сик буйын һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән була. Батша хәҙрәттәре фармандарына ярашлы Иҫәт казактары Себер ведомствоһынан сығарылып, Ырымбур ведомствоһына күсерелә. 1736 йылғы указ буйынса элекке сик һыҙығындағы кешеләрҙе йыйып, Ырымбур крайына йүнәлтәләр. == Ойоштороу эштәре == [[Файл:KartaZemelOrenburgskogo&Uralskogo&BashkirskogoKW_1858.jpg|слева|мини|467x467пкс| Ырымбур, Урал һәм Башҡорт казак ғәскәрҙәренең ерҙәр картаһы, 1858 йыл.]] Казактарҙың барыһы ла [[1748 йыл]]да Неплюев проектына ярашлы Ырымбур регуляр булмаған корпусҡа йәки Ырымбур регуляр булмаған ғәскәргә инә: * Ырымбур 7-йөҙлөк корпусы, [[1744 йыл]]да Ырымбур һәм Бәрҙе биҫтәһе казактарынан төҙөлгән; * Яйыҡ һәм Һамар буйындағы ҡәлғәләрҙәге Ырымбур ведомствоһы казактары; * Ставрополь ведомствоһы казактары; * [[Өфө провинцияһы]], Өфө һәм [[Силәбе]], [[Мейәс]], [[Сыбаркүл (ҡала)|Сыбаркүл]] һәм башҡа ҡәлғә казактары * [[Нуғайбәктәр|Нуғайбәк ғәскәре]] ҡазактары [[1755 йыл]]да хеҙмәттә булған казактарҙың һаны 5877-гә еткерелә, уларҙың 1797-һе эш хаҡы ала. Казактар менән идара итеү өсөн Ырымбур иррегуляр ғәскәренең ғәскәри атаманы вазифаһы һәм уның ҡарамағында ғәскәри яҫауыл һәм писарь менән канцелярия булдырыла. Ырымбур ғәскәренең казактары походҡа һәр ваҡыт әҙер булырға тейеш була, улар даими эш хаҡын алалар,; бәрҙе биҫтәһенең һәм Яйыҡ, Һамар буйындағы ҡәлғәләрҙең казактары хеҙмәткә ваҡытлыса ебәрелә һәм эш хаҡын тик ҡоралға һәм кәрәк-яраҡҡа алалар, шуға күрә уларҙы әҙ хаҡ алыусылар (маложалованные) тип исемләгәндәр, башҡа казактар сит яҡҡа хеҙмәткә үтә ныҡ кәрәк булған осраҡта ғына ебәрелгән һәм шул осраҡта ғына эш хаҡын алғандар, өйҙәрендә булған саҡта үҙ-үҙҙәрен ер биләмәләре менән аҫрағандар, был категориялы казактарҙы эш хаҡһыҙ (безжалованные), тип йөрөткәндәр. [[1755 йыл|1755 йылдың]] 15 майында раҫланған штат буйынса Ырымбур губернияһының регуляр булмаған халҡынан Ырымбурҙың үҙендә 2 мең кешенән торған Ырымбур казак ғәскәре булдырыла, шул иҫәптән бер меңлек Ырымбур казак полкы төҙөлә, полк үҙ сиратында 10 ротаға бүленә, уларҙың береһе — дворян, икенсеһе ҡалмыҡ ротаһы була. Ырымбур губернаһының башҡа казак халҡы гарнизон һәм линия хеҙмәтенә яҡынса 3 мең кеше ҡуя. [[1756 йыл]]да Ырымбур казактарына — «Ырымбур» яҙыулы ғәскәри байраҡ, ошондай уҡ яҙыуменән бер байраҡ бер меңлек полкына һәм ошо уҡ полкына 10 йөҙлөк билдәләр тапшырыла<ref>[http://okvsk.ru/istoriya-orenburgskogo-kazachestva-do-1921-goda.html/5 История Оренбургского казачьего войска до 1921 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140728223215/http://okvsk.ru/istoriya-orenburgskogo-kazachestva-do-1921-goda.html/5 |date=2014-07-28 }}</ref> . [[1758 йыл]]да Ырымбур казактары торошо һәм тәьмин ителеүе менән Дон һәм Өфө казактары менән тиңләшә. [[1763 йыл]]да ғәскәрҙә 17 мең кешенән ашыу була. Ғәскәр Яйыҡ линияһында даими хеҙмәт алып бара, шунда уҡ күп һанлы башҡорттар һәм ҡалмыҡтар ебәрелә. Ғәскәр яйлап үҙгәртеп ҡорола, ландмилиция полктары пехота, драгун полктары итеп үҙгәртелә, 1790 йылда Өфө һәм Вятка губерналарынан типтәрҙәр һәм бобылдәр килтерелә. 1798 йылда Ырымбур ғәскәрендәге ирҙәр һаны 22 мең тәшкил итә. Шуға ҡарамаҫтан Пугачев болаһы был көстәрҙең етерлек булмағанын асыҡ күрһәтә. [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы|Пугачев болаһы]] һәм ҡаҙаҡтарҙың һөжүмдәре казак линия хеҙмәтен ныҡ ҡаҡшата, шуға күрә 1798 йылдың 10 (21) апрелендә Ырымбур казак ғәскәре 24 кантонға бүленә, уларҙың башында кантон начальниктары ҡуйыла, уларҙың ярҙамсылары һәм писарҙары була<ref name="указ Павла I 10(21) апреля 1798">{{cite web|url=http://www.runivers.ru/bookreader/book9833/#page/188/mode/1up|title=Указ Императора Павла I. — Именный данный генералу отъ Инфантерiи Барону Игельстрому, съ приложенiемъ примѣчанiя на описанiе Оренбургской линiи}}{{сс3|10.4.1798}} года</ref>. Кантондарҙың икеһе — Урал, бишәүһе — Ырымбур, берәүһе — Ставрополь ҡалмыҡ, ун бере — башҡорт, бишәүһе — мишәр ғәскәрҙәрен тәшкил итә. Ырымбур кантондарынан беренсеһе — Иҫәт казактарынан, икенсеһе — төрлө казактарҙан, өсөнсөһө — Өфө казактарынан, дүртенсеһе — Ырымбурҙың үҙенән, бишенсеһе — Һамар казактарынан торған. Бынан тышбер ниндәй ҙә кантонға ҡарамаған казактарынан Ырымбур мәжбүри полкы булдырыла. [[1799 йыл]]да ғәскәргә Ырымбур губернаһының яһаҡ крәҫтиәндәре һәм татарҙары ла ҡушыла. [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нан һуң казактар араһына бер нисә мең Наполеон армияһының әсирҙәре эләгә<ref>[http://adjudant.ru/captive/hom08.htm ''Хомченко С. Н.'' Военнопленные армии Наполеона в Оренбургской губернии]</ref>. Һуңынан Ырымбур француздары һәм уларҙың тоҡомдары Рәсәй подданлыйғын ҡабул ителәр һәм Ырымбур казак ғәскәренә беркетеләләр. [[1840 йыл|1840 йылдың]] 12 декабрендә Ырымбур казак ғәскәре 10 казак полкынан һәм атлы-артиллерия бригаданан торған. [[1840 йыл|1840 йылдың]] 12 декабрендә Ырымбур казак ғәскәре тураһындағы көтөп алынған Положениеға ҡул ҡуйыла. Положениеға ярашлы ғәскәр шәхси хужаларҙың тиҫтәләп ауылдары һәм [[Верхнеурал]], [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] һәм [[Силәбе]] ҡалаларын алған бик ҙур территорияны биләй. Ғәскәр граждандар етәкселеге ҡарамағынан сығарыла һәм уға махсус идара итеү органдары (граждан һәм суд) тәғәйенләнә. Ғәскәр ике хәрби һәм ун полк округка бүленә, хәрби начальниктар һәм полк командирҙары вазифалары булдырыла. Дөйөм етәкселек наказлы атаман ҡарамағына күсә, уның етәкселегендә ғәскәри дежур һәм суд комиссияһы ойошторола. Ырымбур казак ғәскәренә Ырымбур, Силәбе һәм Троицк өйәҙҙәренең дәүләт крәҫтиәндәре беркетелә. [[Ҡыҙылурҙа|Аҡ-Мәсет]] ҡәлғәһен алғандан һуң 1853 йылда Һыр-даръя линияһына нигеҙ һалына<ref>https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Ырымбур_казак_ғәскәре&action=edit&section=2.</ref> [[1867 йыл]]да ғәскәр 15 атлы полкынан, 9 йәйәүле батальондан һәм 3 атлы-артиллерия батареяһынан торған, шул иҫәптән даими хеҙмәттә 5 атлы полкы, 3 батальон һәм 2 батарея булырға тейеш була. [[XX быуат]] башында хеҙмәттә 6 казак полкы, казак дивизионы, 2 айырым йөҙлөк, 3 казак батареяһы була. == Хеҙмәт == Ырымбур казактарының хеҙмәте хәрби ваҡиғаларға бай. 1740 йылдан башлап уларҙың иңендә ауыр хеҙмәт була, сөнки күршеләш дала халҡы менән йыш ҡына бәрелештәр булып тора һәм уларға мишәрҙәрҙең, [[Типтәрҙәр|типтәрҙәрҙең]], бобылдәрҙең, [[Башҡорттар|башҡорттарҙың]] ихтилалдарын баҫтырыуҙа ҡатнашырға тура килә. [[Пугачев ихтилалы]] осоронда Ырымбур казактары хөкүмәткә тоғролоҡ һаҡлап ҡалалар һәм шуға күрә ҙур юғалтыуҙар һәм зыян күрәләр. 1790 йылдан алып казактарҙы сит ил һуғыштарына йәлеп итәләр. 1807 йылда [[Пруссия]]ла француздар менән һуғышта ике полк ҡатнаша. Солохҡа ҡул ҡуйылғандан һуң әлеге ике полк [[Молдавия]]ға [[Төркиә]]гә ҡаршы ғәмәлдәрҙә ҡатнашыу өсөн күсерелә. 1809 йылда Браилов һәм Силистрия ҡамауында, Исакчи, Тульча, Бабадаг, Мачин, Гирсов, Кюстенжи ҡалаларын алыуҙа, Рассеват янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1810 йылда полктар Черновод, Базарджик, Силистрия һәм Бальчикты яулауҙа һәм Шумланы ҡамауҙа ҡатнашалар. 1811 йылда — Рущук тирәһендәге алыштарҙа, 1812 йылда — француздар менән Любомль, Борисов, Стаховая һәм Молодечна ауылдары тирәһендәге алыштарҙа, 1813 йылда — [[Данциг]]тың ҡамауында, [[Лейпциг]] эргәһендәге һәм [[Веймар]] ҡалаһы, Гайнау, Франкфурт һәм Ла-Ротьер эргәһендәге алыштарҙа, 1820 −1873 йылдарҙа Ырымбур ғәскәренең ҡайһы бер йөҙлөктәре [[Каспий диңгеҙе]]нең төньяҡ-көнсығыш ярындағы Бохара һәм ҡырғыҙ далаларына походтарҙа ҡатнаша. 1829 йылда 9-сы [[төрөк]]тәр менән алыштарҙа һәм Варна ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 11-се полк 1830 йылдың декабрендә Волындәге һәм Подолиялағы поляк ихтилалын баҫтырыунда ҡатнаша. 1839—1840 йылдарҙа Ырымбур ғәскәре [[Перовский Василий Алексеевич|генерал Перовскийҙың]] [[Хиуа походы (1839—1840)|Хиуа экспедицияһында]] ҡатнаша. 1853 йылда 2 йөҙлөк батареяһы менән [[Ҡыҙылурҙа|Аҡ-Мәсет]] ҡәлғәһен ҡамауҙа һәм яулап алыуҙа ҡатнаша. 1864 йылдан алып айырым йөҙлөктәр һәм батарея далаларҙа һәм Бохара сиктәрендә күсмә тормош алып барған халыҡтар менән бәйле бер туҡтауһыҙ тиерлек төрлө эштәрҙә ҡатнаша. 1873 йылда 12 айырым йөҙлөк артиллерия менән Хиуа походында ҡатнаша, ҡайһы берҙәре баш кейеменә айырмалы билдәләр ала. 1875 йылда 8 айырым йөҙлөк һәм бер батарея [[Коканд походы (1875—1876)|Коканд походында]] ҡатнаша, [[Андижан]]ды алған саҡта батырлыҡ күрһәтәләр һәм Георгий торбаларына лайыҡ булалар. 1877—1878 йылғы [[Рус-төрөк һуғыштары|Урыҫ-төрөк һуғышында]] 6-сы һәм 7-се полктары Карс тирәһендә батырлыҡ күрһәтә, баш кейемдәренә махсус билдә алалар. 1881 йылдың 6 йөҙлөк Ахаиял-Текин отряды составында булалар һәм Геок-Тепене штурмлауҙа ҡатнаша. 1885 йылда 4 йөҙлөк афғандар менән Кушҡалағы алышта ҡатнаша. 1904—1905 йылдарҙа 1-се, 9-сы, 10-сы, 11-се һәм 12-се полктар [[Рус-япон һуғышы|Япония менән һуғышта]] ҡатнаша. 1905—1906 йылдарҙа Ырымбур ғәскәре империяла тәртип тотоу өсөн мобилизациялана. 1914—1918 йылғы Беренсе донъя һуғышында Ырымбур ғәскәре 18 атлы полк, 9,5 батарея, 1 атлы дивизион, 1 гвардия йөҙлөгө, 9 йәйәүле йөҙлөк, 7,5 запас һәм 39 айырым йөҙлөк (бөтәһе 27 мең кеше) менән ҡатнаша. {| class="graytable" style="text-align: center; margin-bottom: 10px;" | width="25%" |[[Файл:2nd_Orenburg_Cossacks_Regiment_2.jpg|центр|230x230пкс]] | width="25%" |[[Файл:Orenburg_cossacks_with_camels.jpg|центр|230x230пкс]] | width="25%" |[[Файл:Празднование_25-летия_покорения_Хивы._Главные_участники_Хивинского_похода_1873_года.png|центр|230x230пкс]] | width="25%" |[[Файл:Oren1st5.jpg|центр|230x230пкс]] |- |Ырымбур казактары. Варшава, 1910 йыл (2-се полк) |Ырымбур казактары дөйәләр менән. |Хиуаны яулап алыуҙың 25 йыллығын байрам итеү. 1873 йылғы Хиуа походының төп ҡатнашыусылары. |Ырымбур казактары Төркөстанда. |} == Ырымбур казак ғәскәрҙәре Граждандар һуғышында == Ырымбур казактары [[Октябрь революцияһы]]ның тәүге көндәренән үк власҡа килгән большевиктарға ҡарата яраша алмаҫлыҡ позицияға торалар, улар фәҡәт Учредителдәр йыйылышын һәм Рәсәйҙең федеративлығын яҡлау яғында булалар. Бындай ҡараштың барлыҡҡа килеүенә башлыса урындағы большевик етәкселәре ғәйепле була, талау һәм көслө террор менән улар казактарҙы үҙҙәренә ҡаршы ҡуялар. 1917 йылдың сентябрендә атаман [[Дутов Александр Ильич|Дутов]] Ырымбур казаклығының атаманы һәм ғәскәри хөкүмәттең башлығы (рәйесе) итеп һайлана. Шул уҡ йылдың октябрь айында ул Ырымбур казак ғәскәре биләмәләрендә [[Петроград]]та түңкәрелеш ойошторған большевиктарҙың власын танымау тураһындағы 816-сы һанлы указға ҡул ҡуя. Ноябрь аҙағында Дутовты Ырымбур казак ғәскәренән Учредителдәр йыйылышы депутаты итеп һайлайҙар. Дутовҡа ике хәрби округ үҙәктәре буйһона (ғәскәрҙең биләмәләре хәрби-административ яҡтан 3 хәрби округҡа бүленә — 1-се ([[Ырымбур]]), 2-се ([[Верхнеурал]]), 3-сө ([[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]]), 1918 йылдың көҙөндә 4-се ([[Силәбе]]) хәрби округы ойошторола — [[Верхнеурал]] һәм [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]], шулай уҡ [[Орск]] һәм (барыһы 2-нән 20-се ноябргә тиклем) Силәбе. Ырымбур ғәскәри кругында<ref>[http://www.dk1868.ru/history/ORENBURG.htm ''Акулинин И. Г.'' Оренбургское казачье войско в борьбе с большевиками]</ref> 1917 йылдың декабрендә большевиктар яҡлы булған Т. И. Седельников һәм подъесаул И. Д. Каширин атаман Дутовты отставкаға ебәреүҙе һәм Совет власын танырға талап итәләр, әммә уларҙың тәҡдиме кире ҡағыла. Дутов ҡабаттан атаман итеп һайлана, ә 11 декабрҙә ғәскәри кругтың, Ватан һәм революцияны яҡлау комитетының, башҡорт һәм ҡырғыҙ съездарының ҡарарына ярашлы [[Ырымбур губернаһы]] һәм Турғай өлкәһе сиктәрендә Ырымбур хәрби округы булдырыла (командующийы — [[Дутов Александр Ильич]], штаб начальнигы — полковник И. Г. Акулинин).<ref>''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD,_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Ганин А. В.]'' [http://www.atamandutov.narod.ru/bio2.htm Александр Ильич Дутов] // «[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8 Вопросы истории]», [//ru.wikipedia.org/wiki/2005 2005]. — № 9 — С. 56−84.</ref> == Ырымбур казак ғәскәренең халыҡ һаны == {| class="standard" style="margin-bottom: 34px;" ! colspan="6" |[[1856 йыл]]дың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ иҫәбе |- | colspan="2" |Барлыҡ халыҡ | colspan="4" |Ғәскәри ҡатлам |- |Ирҙәр |Ҡатындар | colspan="2" |Ирҙәр | colspan="2" |Ҡатындар |- |846 97 |046 99 | colspan="2" |161 96 | colspan="2" |305 97 |- ! colspan="6" |[[1881 йыл]]дың 11 ғинуарына ҡарата халыҡ иҫәбе |- | colspan=2 |Барлыҡ халҡы | colspan="2" |Ғәскәри ҡатлам | colspan="2" |Служилый составы |- |Ирҙәр<br /> |Ҡатындар. |Ирҙәр<br /> |Ҡатындар<br /> |Исемлек буйынса |Ғәмәлдәге хеҙмәттә |- | align="center" | 997 152 | align="center" | 160 027 | align="center" | 234 144 | align="center" | 055 151 | align="center" | 134 31 | align="center" | 6 108 |- ! colspan="6" |[[1885 йыл]]дың 11 ғинуарына ҡарата халыҡ иҫәбе |- | colspan="2" |Барлыҡ халҡы | colspan="2" |Ғәскәри ҡатлам | colspan="2" |Служилый составы |- |Ирҙәр<br /> |Ҡатындар |Ирҙәр<br /> |Ҡатындар |Исемлек буйынса |Ғәмәлдәге хеҙмәттә |- | align="center" | 778 196 | align="center" | 353 204 | align="center" | 657 173 | align="center" | 180 640 | align="center" | 294 44 | align="center" | 222 5 |} == Ырымбур казак ғәскәренең ғәскәри частары == * '''1-се Ырымбур (1914 йылдан) Император ғали йәнәптәре Вариҫы казак полкы.''' * '''2-се Ырымбур Воевода Нагой казак полкы''' * '''3-сө Өфө-Һамар, Ырымбур казак полкы''' * '''4-се Иҫәт-Ставрополь Ырымбур казак полкы.''' * '''5-се Ырымбур Атаман Могутов казак полкы ''' * '''6-сы Ырымбур Атаман Углецкий казак полкы''' * '''7-се Ырымбур казак полкы''' '''8-се Ырымбур казак полкы''' * '''9-сы Ырымбур Атаман Подуров казак полкы''' * '''10-сы Ырымбур казак полкы''' * '''11-се Ырымбур казак полкы''' * '''12-се Ырымбур казак полкы''' * '''13-сө Ырымбур казак полкы''' * '''14-се Ырымбур казак полкы''' * '''15-се Ырымбур казак полкы''' * '''16-сы ырымбур казак полкы''' * '''17-се Ырымбур казак полкы''' * '''18-се Ырымбур казактар полкы''' * '''Ырымбур казак дивизионы ''' == Кадрҙар әҙерләү. Белем биреү == 1867 йылда Ырымбурҙа Ырымбур һәм Урал казак ғәскәрҙәре офицерҙарын (подхорунжийҙар) әҙерләү өсөн юнкер училищеһы асыла. == Административ-территориаль бүленеше == === <u>Беренсе хәрби</u> бүлек - Ырымбур: === 1) Богуславский станицаһы 2) Буран станицаһы 3) Линевский станицаһы 4) Краснохолмский станицаһы 5) Кардаиловский станицаһы 6) Нижнеозерный станицаһы 7) Рассыпной станицаһы 8) Донецкий станицаһы 9) Алексеевский станицаһы (Ҡамыш-Һамар йылғаһында) 10) Мамалаевский станицаһы 11) [[Татищев (Ырымбур өлкәһе)|Татищев станицаһы]] 12) Городищенский станицаһы (Наказлы Атаман генерал-лейтенант Сухомлинов исемендәге) 13) Павловский станицаһы 14) [[Ырымбур]] станицаһы 15) [[Бәрҙе (Ырымбур)|Бәрҙе]] станицаһы 16) [[Һаҡмар (Ырымбур өлкәһе)|Һаҡмар станицаһы]] (1865 йылға тиклем Урал казак ғәскәре ҡарамағында була) ==== 17) Пречистенский станицаһы 18) Сухомлиновский станицаһы 19) [[Воздвиженск (Ырымбур губернаһы)|Воздвиженский станицаһы]] 20) [[Ильинск ҡәлғәһе|Ильинск станицаһы]] 21) Ново-Орский станицаһы 22) Гирьяльский станицаһы 23)[[Верхнеозёрный (ауыл)|Верхнеозерный]] станицаһы 24) Каменно-Озерный станицаһы === <u>Икенсе хәрби</u> бүлек — Верхнеурал === 25) Ҡарағай станицаһы 26) Уйский станицаһы 27) Степной станицаһы 28) Кваркенский станицаһы 29) Березинский станицаһы 30) Николаев станицаһы 31) Магнит станицаһы 32) Наваринский станицаһы 33) Таналыҡ станицаһы 34) Наследницкий станицаһы 35) Великопетровский станицаһы 36) Верхнеурал станицаһы 37) Ҡыҙыл станицаһы 38) Могутовский станицаһы 39) Полоцкий станицаһы === <u>Өсөнсө хәрби</u> бүлек — Троицк === 40) Звериноголовский станицаһы 41) Михайловский станицаһы 42) Коельский станицаһы 43) Ключевский станицаһы 44) Березовский станицаһы 45) Кособородский станицаһы 46) Мейәс станицаһы 47) Нижнеувельский станицһы 48) Кундравинский станицаһы 49) Травниковский станицаһы 50) Этҡол станицаһы 51) Еманжелинский станицаһы 52) Каратабанский станицаһы 53) Долго-Деревенский станицаһы 54) Силәбе станицаһы 55) Усть-Уйский станицаһы == Хәҙерге заман == [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышынан]] һуң казаклыҡ бөтөрөлә, күпселек өлөшө һөрөлә йәки физик яҡтан юҡ ителә. [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда, 1941 йылдың көҙ көндәрендә, Чкаловта (Ырымбурҙа) казак һәм урындағы урыҫ, башҡорт һәм татар халыҡтарынан Федор Морозов исемендәге 11-се кавалерия дивизияһы ойошторола, артабан дивизия һигеҙенсе гвардия кавалерия дивизияһына әүерелдерелә. 7-се кавалерия корпусы составында [[Мәскәү]] тирәһендәге һуғышта ҡатнаша. Ырымбур казак ғәскәрeн тергеҙеү буйынса беренсе аҙымдар 1990 йылдың декабрендә эшләнә, ҡалала Ырымбур казактары вариҫтарының беренсе кругы үткәрелә<ref>[http://okvsk.ru/istoriya-okv.html История Оренбургского казачьего войска с 1990 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130822232836/http://okvsk.ru/istoriya-okv.html |date=2013-08-22 }}</ref>. Ҡабул ителгән декларациялар һөҙөмтәһендә 1991 йылдың 8 декабрендә Рәсәйҙә казак ижтимағи ойошмалары араһында иң боронғоларҙан булған һәм бөгөнгө көнгә тиклем ғәмәлдә булған Рәсәй казактары Союзының Ырымбур казак ғәскәре (СкР ОКВА) булдырыла. Һуңынан, СкР ОКВА менән параллель рәүештә, 1998 йылда «Ырымбур ғәскәри казактар йәмғиәте» ойошторола һәм ул Рәсәй Федерацияһының дәүләт реестрына индерелә. Әлеге ваҡытта ике ойошма ла Ырымбур казаклығының тарихи территорияһында берҙән-бер тулы хоҡуҡлы казак берләшмәләре булып һанала. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Авдеев П. И. «Историческая записка об Оренбургском казачьем войске». * [http://orenbkazak.narod.ru/PDF/NK1.pdf ''Ганин А. В.'' «Накануне катастрофы. Оренбургское казачье войско в конце XIX−начале XX в. (1891−1917 г.)» — М<span id="cxmwAtU" tabindex="0">.</span>: ЗАО Центрполиграф, 2008. — 686 с.] * [http://runivers.ru/lib/book4675/ ''Стариков Ф. М.'' «Краткий исторический очерк Оренбургского казачьего войска с приложением статьи о современном быте оренбургских казаков и карты» — Оренбург, 1890.]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайте Руниверс * ''Маслаковец Н. А.'' «Оренбургское казачье войско». * ''Казин В. Х.'' «Казачьи войска. Справочная книжка императорской главной квартиры» — СПб., 1912. <div class="cx-template-editor-source-container" lang="ru" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title">СПб</div></div></div> * [http://www.dk1868.ru/history/ORENBURG.htm ''Акулинин И. А.'' «Оренбургское казачье войско в борьбе с большевиками.»] * Военная энциклопедия&#x20;&#x2F;&#x20;Под ред. В. Ф. Новицкого и др. — <abbr title="Санкт-Петербург">СПб.</abbr>: т-во И. В. Сытина, 1911—1915. * ''Марков Н.'' Марковы. Семейные хроники — Сочи, 2007. (о сакмарском казачестве) * ''Марков, Н. И.'' «На сакмарских берегах. Сборник рассказов.» — Сочи, 2007. (О Сакмарском городке) * ''Енборисов Г. В.'' «От Урала до Харбина. Памятка о пережитом.» — Шанхай, 1932. * ''Серов Д. Е.'' [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/20678-serov-d-e-orenburgskiy-kazak-ego-ekonomicheskoe-polozhenie-i-sluzhba-ocherk-sovremennogo-byta-orenburgskih-kazakov-orenburg-1900#page/1/mode/grid/zoom/1 «Оренбургский казак, его экономическое положение и служба.»] — Оренбург, 1900. — 115 с. == Һылтанмалар == * [http://okvrussia.ru Официальный сайт Межрегиональной общественной организации содействия возрождения казачества Оренбургского казачьего Войска (МОО ОКВ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180419171526/http://okvrussia.ru/ |date=2018-04-19 }} * [http://овко.рф Официальный сайт Оренбургского Войскового Казачьего Общества (ОВКО)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116165253/http://xn--b1aqkc.xn--p1ai/ |date=2018-01-16 }} * [https://web.archive.org/web/20170530152735/http://xn----htbbqdtjlkk0b7d.xn--p1ai/ Сайт Крестного хода с Табынской иконой Пресвятой Богородицы (Войсковой святыней Оренбургских казаков)] * [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/prosmotr/2-statya/15218-orenburgskoe-kazache-vojsko Статья об Оренбургском казачьем войске в электронной версии Башкирской энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Алфавит буйынса халыҡтар һәм милләттәр]] [[Категория:Ырымбур]] 7nm48zcmfz8gmgjbj034mpl092y0p64 0 142564 1307942 1290319 2026-10-31T00:42:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307942 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хорева Эльза Рәхимйән ҡыҙы''' ([[29 октябрь]] [[1958 йыл]]) — журналист, дәүләт хеҙмәткәре. 2011—2018 йылдарҙа [[Республика Башкортостан (гәзит)|«Республика Башкортостан»]] гәзитенең баш мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Закондар сығарыу Палатаһы депутаты.]] 1979 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. == Биографияһы == Эльза Рәхимйән ҡыҙы Хорева (ҡыҙ фамилияһы ''Баймөхәмәтова'') 1958 йылдың 29 октябрендә<ref>[http://сжрб.рф/новости/526-dorogoy-nash-kollega-i-drug-uvazhaemaya-elza-rahimyanovna.html Поздравление с юбилеем. Официальный сайт Союза журналистов РБ. 29 октября 2018 года]{{ref-ru}}{{V|7|02|2019}}</ref> ул ваҡытта [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ районы]]ның [[Темәс ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Темәс ауыл Советына]] ҡараған ''3-сө урман заводы ҡасабаһында'' (посёлок Лесозавода № 3) тыуған. 1966 йылда [[Сибай]] ҡалаһында 1-се синыфты тамамлай һәм артабанғы уҡыуын, ата-әсәһе удар комсомол төҙөлөшөнә барғанлыҡтан, 1967 йылда [[Свердловск өлкәһе]] Качканар ҡалаһының 3-сө урта мәктәбендә дауам итә. 1976 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына уҡырға инә. 1978 йылда БДУ-ның ситтән тороп уҡыу бүлегенә күсеп, «Качканарский рабочий» ҡала гәзитендә үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1983 йылда журналист эшен Башҡортостан йәштәре гәзите [[Ленинец|«Ленинсы»—«Ленинец»]]та дауам итә, бында хәбәрсе, бүлек мөдире була. 1991 йылдан ижади эшмәкәрлеген [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһына]] арнай: «Аҙна»—«Неделя» ижтимағи-сәйәси тапшырыуҙарын эфирға әҙерләп сығара. 1995 йылда Эльза Хорева [[Һупайлы]] ([[урыҫ теле|урыҫса]] Сипайлово) округы буйынса Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Закондар сығарыу Палатаһына депутат итеп һайлана. Һөнәри нигеҙҙә Ҡануниәт, дәүләт төҙөлөшө һәм суд-хоҡуҡ мәсьәләләре буйынса комитетта эшләй, Башҡортостан Республикаһының ҡайһы бер үҙгәрештәр һәм өҫтәлмәләр менән бөгөнгө көндә лә ғәмәлдә булған күпе кенә закондарын әҙерләүҙә туранан-тура ҡатнаша. 1999 йылда Ҡоролтай депутаты вәкәләтлектәре тамамланғандан һуң, «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһындағы журналист эшенә кире ҡайта, бер үк ваҡытта Үҙәк телевидениеның 1-се федераль каналы менән әүҙем хеҙмәттәшлек итеп, уның «Доброе утро» программаһы өсөн республикабыҙ тормошон яҡтыртҡан сюжеттар әҙерләй. 2003 йылдан «Интерфакс» халыҡ-ара мәғлүмәт агентлығының Башҡортостан буйынса үҙ хәбәрсеһе булып эшләй. 2011—2018 йылдарҙа «Республика Башкортостан» гәзитенең баш мөхәррире була. 2018 йылдың майында был вазифаһынан үҙ теләге менән хаҡлы ялға китә<ref>[https://mkset.ru/news/society/29-04-2018/glavnyy-redaktor-respubliki-bashkortostan-ob-yavila-o-svoem-uhode-s-raboty Главный редактор «Республики Башкортостан» объявила о своем уходе с работы. Сайт «mkset.ru» 2018, 29 апреля]{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|28|10|2018}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * [http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957813 Справочно-информационный ресурс «Кто есть кто в Республике Башкортостан»: Хорева Эльза Рахимьяновна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421152201/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957813 |date=2021-04-21 }} {{ref-ru}}{{V|27|10|2018}} * [https://web.archive.org/web/20231028073607/https://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/81140/ Государственное Собрание — Курултай Республики Башкортостан (Официальный информационный портал). Депутаты прошлых созывов. 1 созыв]{{ref-ru}} {{V|28|10|2023}} * {{Cite web|url=https://deputat.openrepublic.ru/|title=Портал «депутаты»|publisher=«Открытая республика»}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201118204243/https://deputat.openrepublic.ru/ |date=2020-11-18 }} {{ref-ru}} {{V|27|10|2018}} == Һылтанмалар == * [https://gtrk.tv/proekty/series/vesti-intervyu-elza-horeva-glavnyy-redaktor-gazety-respublika-bashkortostan Вести. Интервью Вести. Интервью - Эльза Хорева, главный редактор газеты «Республика Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421152200/https://gtrk.tv/proekty/series/vesti-intervyu-elza-horeva-glavnyy-redaktor-gazety-respublika-bashkortostan |date=2021-04-21 }} {{ref-ru}}{{V|28|10|2018}} * [http://www.interfax-russia.ru/Povoljie/about.asp?id=115339 Корреспондентам бюро "Интерфакс-Поволжье" в Башкирии вручены почетные грамоты "Башнефти". 25.12.09. Сетевое издание «Интерфакс-Россия». Официальный сайт] {{ref-ru}}{{V|27|10|2018}} * [https://proural.info/society/13424/ Независимая Уральская газета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421152201/https://proural.info/society/13424/ |date=2021-04-21 }} {{ref-ru}}{{V|27|10|2018}} [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:СССР Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:«Республика Башкортостан» гәзите журналистары]] [[Категория:«Республика Башкортостан» гәзите баш мөхәррирҙәре]] [[Категория:1-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] e9fi3xprsrhgnlik2mn5f7twb1dwpd9 0 143334 1307913 1266655 2026-10-30T16:02:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307913 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тверяков Игорь Львович''' ([[11 апрель]] [[1960 йыл]]) — тренер, педагог. 1977 йылдан [[Өфө]]ләге Олимпия резервының 18-се балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе уҡытыусы тренеры, 1993—2013 йылдарҙа — директоры. [[Йөҙөү]] буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (1999) һәм халыҡ ара категориялы судья (2007). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2000), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның физик культура һәм спорт отличнигы (2005), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2000). [[Александр Невский ордены (СССР)|Александр Невский]] (2013), [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2010), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2006) ордендары кавалеры, 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы (2002) менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаһынан. == Биографияһы == Игорь Львович Тверяков 1960 йылдың 11 апрелендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның Бөрө ҡалаһында тыуған. [[1982 йыл]]да «физик культура һәм спорт» һөнәре буйынса [[Волгоград]] дәүләт физик культура институтын тамамлаған<ref>[http://www.vgafk.ru/info/leaderboard/t.php?ELEMENT_ID=1031&PAGEN_1=2 Известные выпускники вуза, добившиеся весомых успехов в профессиональной деятельности]</ref>. [[1977 йыл]]дан [[Өфө]] ҡалаһының 18-се һанлы балалар һәм үҫмерҙәр олимпия резервы спорт мәктәбе спортсыларын күнектерә, 1993—2013 йылдарҙан ошо мәктәптең директоры була<ref>[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/vvedenie/2-statya/3846-tveryakov-igor-lvovich Тверяков Игорь Львович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1984 йылдан алып 1992 йылға тиклем «Дауыл ҡошо» балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбендә тренер-уҡытыусы булып эшләй. 1994 йылдан йөҙөү буйынса Рәсәй паралимпия йыйылма командаһының өлкән тренеры булып эшләй<ref>[https://paralymp.ru/sport/sports/paralimpiyskie-distsipliny-2/plavanie-2/ Плавание (Спорт слепых)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922182610/http://www.paralymp.ru/sport/sports/paralimpiyskie-distsipliny-2/plavanie-2/ |date=2016-09-22 }}</ref>, 1996—2012 йылдарҙа — йыйылма команданың баш тренеры була<ref>[http://rostovnadonu.bezformata.ru/listnews/tveryakov-poprobujte-pozhit-s-nishimi/27065070/ И. Л. Тверяков: «Попробуйте пожить с нищими, и вы сами обнищаете…»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Доцент<ref>[http://lesgaft.spb.ru/en/kafedracontent/zal-slavy-kafedry/148 Зал славы]</ref>. «Башҡортостан йөҙөү федерацияһы» төбәк йәмәғәт ойошмаһының рәйесе урынбаҫары<ref>[http://fpbswimming.ru/index.php/rukovodstvo Руководство]</ref>. Уның тәрбиәләнеүселәре араһында иң юғары һөҙөмтәләргә ирешкәндәре: * [[Савченко Оксана Владимировна|Оксана Савченко]] — һигеҙ тапҡыр паралимпия чемпионы (2008, 2012)<ref>[http://i-gazeta.com/news/sport/24417.html Чемпионка Паралимпиады Оксана Савченко едва успела на предварительный заплыв] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170830011506/http://i-gazeta.com/news/sport/24417.html |date=2017-08-30 }}</ref>, * Андрей Строкин — биш тапҡыр паралимпия чемпионы (2000, 2004)<ref>[http://www.bashinform.ru/m/news/104822-novye-pobedy-ufimskikh-paralimpiytsev/ НОВЫЕ ПОБЕДЫ УФИМСКИХ ПАРАЛИМПИЙЦЕВ]</ref>, * Александр Неволин-Светов — ике тапҡыр паралимпия чемпионы (2008, 2012), * Михаил Зимин — паралимпия чемпионы (2012 йыл). == Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре == * «Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры» маҡтаулы исеме (1999). * «Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы алдынғыһы» билдәһе (1999). * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2000). * Йөҙөү буйынса халыҡ-ара категориялы судья (2001). * II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы (2002)<ref>[http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102075571 Указ Президента Российской Федерации от 6 апреля 2002 года № 356 О награждении государственными наградами Российской Федерации спортсменов, тренеров, работников физической культуры и спорта]</ref>. * «Рәсәй Дәүләт спорт комитетына 80 йыл» миҙалы. * «Физик культура һәм спорт отличнигы» билдәһе (2005). * [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (2006)<ref>[http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102108413 Указ Президента Российской Федерации от 10 августа 2006 года № 894 О награждении государственными наградами Российской Федерации]</ref>. * «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» ҡаһарманлыҡ билдәһе (2008). * Почёт ордены (2010)<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/32127 Указ Президента Российской Федерации от 18.11.2010 г. № 1448 О награждении государственными наградами Российской Федерации]</ref>. * Александр Невский ордены (2013)<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/36955 Указ Президента Российской Федерации от 25.03.2013 г. № 269 О награждении государственными наградами Российской Федерации]</ref>. == Китаптары == * Мосунов Д. Ф., Тверяков И. Л., Клешнев И. В., Мосунова М. Д., Котелевская Н. Б. Резонансный метод повышения активности высококвалифицированных пловцов. // Ученые записки университета им. П. Ф. Лесгафта — 2009<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/rezonansnyy-metod-povysheniya-aktivnosti-vysokokvalifitsirovannyh-plovtsov Резонансный метод повышения активности высококвалифицированных пловцов]</ref>. * Тверяков И. Л. Обобщение опыта многолетней подготовки спортсменов по виду спорта спорт слепых — дисциплина плавание. // Ученые записки университета им. П. Ф. Лесгафта — 2015<ref>[http://lesgaft-notes.spb.ru/ru/node/7904 Тверяков И. Л. Обобщение опыта многолетней подготовки спортсменов по виду спорта спорт слепых — дисциплина плавание] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190209210642/http://lesgaft-notes.spb.ru/ru/node/7904 |date=2019-02-09 }}</ref>. * Глушков С. И., Клешнев И. В., Тверяков И. Л. Использование молекулярно-генетического анализа для индивидуализации подготовки спортсменов-паралимпийцев в плавании. // Адаптивная физическая культура — 2015<ref>[http://sportfiction.ru/articles/ispolzovanie-molekulyarno-geneticheskogo-analiza-dlya-individualizatsii-podgotovki-sportsmenov-paral/ Использование молекулярно-генетического анализа для индивидуализации подготовки спортсменов-паралимпийцев в плавании] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181026054846/http://sportfiction.ru/articles/ispolzovanie-molekulyarno-geneticheskogo-analiza-dlya-individualizatsii-podgotovki-sportsmenov-paral/ |date=2018-10-26 }}</ref>. * Глушков С. И., Клешнев И. В., Тверяков И. Л. Оценка успешности соревновательной деятельности спортсменов-паралимпийцев в плавании (спорт слепых) по данным биохимического контроля. // Адаптивная физическая культура — 2015<ref>[http://sportfiction.ru/articles/otsenka-uspeshnosti-sorevnovatelnoy-deyatelnosti-sportsmenov-paralimpiytsev-v-plavanii-sport-slepykh/ Оценка успешности соревновательной деятельности спортсменов-паралимпийцев в плавании (спорт слепых) по данным биохимического контроля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190117100736/http://sportfiction.ru/articles/otsenka-uspeshnosti-sorevnovatelnoy-deyatelnosti-sportsmenov-paralimpiytsev-v-plavanii-sport-slepykh/ |date=2019-01-17 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/13167-tveryakov-igor-lvovich Башҡорт энциклопедияһы — Тверяков Игорь Львович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|3|04|2020}} [[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған тренерҙары]] [[Категория:Александр Невский ордены кавалерҙары (Рәсәй Федерацияһы)]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:11 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:1960 йылда тыуғандар]] [[Категория:Бөрөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәрҙәре]] iaesa5ud3m2ygjr9t1oegc8pslig9ss 0 143469 1307924 1065068 2026-10-30T17:41:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307924 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Трушков Илья Фёдорович''' ([[25 июль]] [[1925 йыл]] — [[4 ғинуар]] [[1993 йыл]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] хәрби эшмәкәре, полковник. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). == Биографияһы == Илья Фёдорович Трушков [[Башҡорт АССР-ы]] Стәрлетамаҡ кантоны Яңы Троицкий ауылы урыҫ крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 7 синыфты тамамлай. [[Стәрлетамаҡ]] спирт комбинатында слесарь булып эшләй. [[1943 йыл]]да [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡырыла. [[1944 йыл]]да [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] ҡалаһында Урал хәрби пехота училищеһын тамамлай. [[1944 йыл]]дан ВКП(б) ағзаһы. [[1944 йыл]]дың июненән хәрәкәт итеүсе армияла. 3-сө Украина һәм 1-се Белоруссия фронттарында һуғыша. [[1945 йыл]]да өлкән лейтенант, 1-се Белоруссия фронты 2-се гвардия танк армияһы 1-се механизацияланған корпусы 19-сы механизацияланған бригадаһының [[пулемёт]] взводы командиры була. [[1945 йыл]]дың 22 апрелендә үҙенең взводы менән дошмандың тылына үтеп инә, һәм дошмандың ут позицияларын мөһим өҫтәмә көстәр килгәнгә тиклем тотоп тора. 11 сәғәт һуғыш эсендә дошмандың 9 атакаһын кире ҡаға, 90 тиклем гитлерсыны, 5 пулемётты, 9 автомашинаны юҡ итә. [[1945 йыл]]дың 26 апрелендә үҙенең взводы менән беренселәрҙән булып Шпрее йылғаһын һуғышып аша сыға. Плацдармды баҫып алып, пулемёт уты менән гитлерсыларҙың 6 һөжүмен кире ҡаға, 40-тан ашыу дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә. [[Берлин]]дың урам һуғыштарында ҡатнаша. [[Советтар Союзы Геройы]] исемен Берлиндағы һуңғы һуғыш өсөн ала. Бойороҡҡа ярашлы, мөһим стратегик саттағы биш ҡатлы йортты биләү өсөн, үҙенең взводы менән ер аҫты коммуникациялары аша үтә һәм тиҙ арала йортто биләй. Бынан һуң өс көн дауамында немецтар был йортҡа һөжүм итә. Немецтарҙың туранан-тура артиллерия менән атыуы арҡаһында йорт бөтөнләй тиерлек емерелә. Стеналағы тишек аша немецтар бинаға үтеп инә, ҡул һуғышы башлана, Трушков бысағын эшкә ебәрә. Уң яурынына ауыр яра алғандан һуң һул ҡулы менән ата. Өҫтәмә көстәр килеп етеүгә немецтарҙан йортто һуғышып алған взводтың 28 яугиренән яртыһы ҡала, 11 яугир ҡаты яралана. СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың [[31 май]]ындағы указы менән батарея менән оҫта етәкселек иткәне, немец командованиеһының хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн өлкән лейтенант Трушков Илья Фёдоровичҡа [[Ленин ордены]] менән [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|«Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 5852) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә ,]] [[Файл:Надгробный_памятник_Илье_Фёдоровичу_Трушкову.JPG|справа|мини|267x267пкс|Кария хаҡы мавсол стела И. Ф. Трушков н Кончаловский зыярат . [[Обнинск]]]] Һуғыштан һуң СССР Ҡораллы Көстәрендә хеҙмәтен дауам итә. [[1953 йыл]]да офицерҙар составын камиллаштырыу курстарын, [[1962 йыл]]да «Атыу» курстарын тамамлай. [[1976 йыл]]дан полковник дәрәжәһендә запаста, һуңынан отставкаға китә. [[Калуга өлкәһе]]нең [[Обнинск]] ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. 1993 йылдың 4 ғинуарында вафат була. Кончаловский зыяратында ерләнгән. == Ғаиләһе == * Улы — Трушков Виталий Ильич (17 июль1949 йыл — 10 август 2016 йыл), атаһы янына ерләнгән. * Ейәне — Трушков Александр Витальевич ([[1971 йыл|1971]]), Обнинс ҡала йыйылышы депутаты, «Ғәҙел Рәсәй» партияһынан Калуга өлкәһенең закондар сығарыу йыйылышы депутаты, «Винагроснаб» компанияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе<ref name="m1531">[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8%D0%BD,_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 ''Собачкин Алексей'']. [http://livepark.pro/news/ng/1531 Герои]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // НГ-Регион. — [//ru.wikipedia.org/wiki/7_%D0%BC%D0%B0%D1%8F 7 мая] [//ru.wikipedia.org/wiki/2010_%D0%B3%D0%BE%D0%B4 2010 года].</ref><ref>[http://iobninsk.ru/alexander-trushkov/ Александр Витальевич Трушков на сайте АЙК Обнинск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218033922/http://iobninsk.ru/alexander-trushkov/ |date=2010-12-18 }}.</ref>. == Бүләктәре == * Советтар Союзы Геройының [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|«Алтын Йондоҙ» миҙалы]]; * [[Ленин ордены|Ленин Ордены]]; * [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]; * 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены; * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]; * миҙалдар. == Хәтер == * Трушков Илья Федорович исеме менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының «Көнбайыш» микрорайонындағы урам аталған<ref>[http://www.libstr.ru/pomnit_gorod/Trushkova Улица имени Трушкова Ильи Фёдоровича]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. * [[Обнинск]] ҡалаһының Аксенов урамындағы 1977 йылдан алып 1993 йылға тиклем йәшәгән 7-се һанлы йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған<ref>[http://iobninsk.ru/doska-trushkov/ Мемориальная доска Илье Трушкову на сайте «АЙК Обнинск»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121112221752/http://iobninsk.ru/doska-trushkov/ |date=2012-11-12 }}.</ref>. == Библиография == <div class="references-small"> * ''Алексей Собачкин''. [http://livepark.pro/news/ng/1531 Герой]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // САНДРА-төбәктән. — [[7 май]] [[2010 йыл]]. * Трушков Илья Федорович // Башҡортостан данлы улы: советтар союзы геройҙары тураһында очерк: Китап 3 / Сост. Ерошин. А., С. Сәйетов. — Өфө: башҡортостан китап нәшриәте, 1968. — С. 263—266. * Трушков Илья Федорович // советтар союзы геройы: ҡыҫҡаса биографик һүҙлек: 2 тт. / Ред. И. Н. Шкадов. — 2 Т.: Любова — Ящук . — М.: Боевом, [[1988 йыл|1988]]. — С 605. * Трушков Илья Федорович // уларҙың батырлығы — үлемһеҙ: советтар союзы геройы һәм дан орденының тулы кавалерҙары тураһындағы белешмә башҡортостан республикаһы булды. — Өфө: Китап, 2000. — 301 с. </div> == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * {{Warheroes|id=1731}} * [http://www.zlatoust.ru/a/ze/ze.html?2695,2696 Златоустовская энциклопедия]. * [http://www.libstr.ru/pomnit_gorod/Trushkova Улица имени Трушкова Ильи Фёдоровича]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Шәхестәр:Златоуст]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Стәрлетамаҡ районында тыуғандар]] [[Категория:КПСС ағзалары]] tva5pi2anp2gj81rc55xgep1ey8w33c 0 144012 1307938 1101495 2026-10-30T22:47:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307938 wikitext text/x-wiki {{Һайланған мәҡәлә}} {{Ук}} [[File:Оренбуржье. Башкир - 4. 1870-е. Автор К. Фишер.jpg|thumb|Йәйләүҙә 1870-се йылдар. Автор К. Фишер]] [[File:Оренбуржье. Башкирский летник. 1870-е. Автор К. Фишер.jpg|thumb|Йәйләүҙә 1870-се йылдар. Автор К. Фишер]] '''Карл Андреевич Фишер''' ([[1859]] — [[1923]] йылдан һуң, [[Мәскәү]]) — билдәле [[фотограф]], [[Пруссия]] подданныйы; Мәскәүҙәге «К.Фишер, бывшая Дьяговченко» тип аталған иң эре [[фотография]] төшөрөү оҫтаханалары хужаһы. Мәскәү сәнғәт яратыусылар йәмғиәте ағзаһы ([[1893]]), Рәсәй фотографик йәмғиәтен ойоштороусыларының береһе һәм уның ағзаһы ([[1894]]), Рус нәшер эше эшмәкәрҙәре йәмғиәтенең Мәскәү бүлексәһе советы ағзаһы ([[1905]]—[[1908]]). == Биографияһынан == [[File:1870-е. Снимок Карла Андреевича Фишера. Башкиры Оренбуржья.jpg|thumb|350px|слева|Ырымбур башҡорттары. 1870-се йылдар. К. Фишер фотоһы ]] Һөнәри нигеҙҙә фотограф эшмәкәрлеген Карл Фишер [[1878 йыл]]да [[Ырымбур]]ҙа башлай. [[1889]] «И. Дьяговченко Һарай фотографияһы дауамсыһы» булып китә<ref>Позже, в [[1912 год]]у Карл Фишер упоминал, что получил ателье в [[1887 год]]у — в год смерти прежнего владельца</ref>. Был эш уға мәрхүм булған Дьяговченконың ҡатыны Матрёна Яковлевнанан күсә. <ref>'''Иван Григорьевич Дьяговченко''' (1835—1887) купец, фотограф.</ref> Күпмелер ваҡыттан оҫтахана «Фотография К. А. Фишера, бывшая И. Дьяговченко» тип атала башлай, күрәһең К. Фишер ательены бөтөнләй һатып алғандыр. [[1892 йыл]]дан «император театрҙары фотографы» булып китә, ижад оҫталығы артабанғы үҫеш алыуы ике тиҫтә йыл дауам итә. [[1894 йыл]]да Мәскәүҙә Рәсәй фотографик йәмғиәтенә (РФЙ) нигеҙ һалына. К. Фишер ойоштороусыларҙың береһе була, ә һуңғараҡ рәйесе ([[1898]]—[[1907]]) итеп һайлана, РФЙ-нең почетлы ағзаһы исеменә лайыҡ була (1907). [[Октябрь революцияһы|Октябрь революцияһынан]] һуң К.А. Фишер эшләүен дауам итә, тик ателье ябыла. Һуңғы тапҡыр Карл Андреевич тураһында [[1923 йыл]]да телгә алынған, шул йылы ул бөйөк драматургтың һәйкәл проекты өсөн Рәсәй скульпторы ''Голубкина Анна Семеновнаға'' [[Островский Александр Николаевич|А. Н. Островскийҙың]] үҙендә һаҡланған фотоларын биргән. К. Фишерҙың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. == К. А. Фишерҙың эшмәкәрлеге == [[1892 йыл]]да Фишер хеҙмәт күрһәтеү ассортиментын киңәйтә, «төрлө баҫмалар өсөн» фототипия, цинкография һәм фотолитография ысулдарын ҡуллана. Фотография ательеһында М. А. Сахаров, В. И. Улитин, Д. Р. Вассерман, М. А. Бартошевич, ретушёры К. К. Краузе, А. Т. Трофимов һәм башҡалар эшләй. К. Фишер һәм уның хеҙмәткәрҙәре XIX—XX быуаттың бик күп рус мәҙәниәте эшмәкәрҙәре портреттарын төшөрә һәм галереяһын булдыра. [[Третьяков галереяһы]] менән хеҙмәттәшлек итә, спектаклдәрҙе төшөрә. Фишер ательеһы даими рәүештә Мәскәүҙәге Император археологик йәмғиәте өсөн дә уларҙың башҡарған эштәрен фотоларҙа тарихҡа теркәп ҡалдырған. Карл Андреевия фотография өлкәһендә күп күренештәргә башланғыс һала - каталогтар, открыткалар, альбомдар сығара, журналдарҙа баҫыла, хроникала сағылдыра. [[Толстой Лев Николаевич|Л. Н. Толстойҙың]] вафатынан һуң уның тураһында бер нисә фототипик альбом нәшер итә. Ателье егерме йылдан ашыу эшләп, [[1915 йыл]]да ябыла. == К.А. Фишер фотоларында башҡорттар == Ырымбурҙа йәшәгән осоронда Карл Андреевич Фишер башҡорттарҙың көнкүрешен, антропологик портреттарын фотоға төшөрөп, тарих өсөн баһалап бөткөһөҙ мираҫ ҡалдырған. Ырымбурҙағы тәүге профессиональ фотографтарҙың береһе Карл Андреевич Фишерҙың эшмәкәрлеге өсөн бер ниндәй сикләү һәм конкуренция булмаған. Бөтә ҡорамалдарын һәм материалдарын ул сит илдәрҙән, башлыса Германиянан алдырған. Фотограф көнкүреште генә төшөрөү менән сикләнмәгән, ҡорғандарҙы ҡаҙыуҙа ҡатнашҡан, Ырымбурҙа йәшәгән кешеләрҙең йөҙ-ҡиәфәттәре коллекцияһын туплаған. 1882 йылда Мәскәүҙә үткәрелгән Бөтә Рәсәй фотография күргәҙмәһендә 1000 ашыу "инородец" фототипияһын күрһәтә. 1912 йылда «Вестник фотографий» журналы былай тип яҙа: ''«коллекция эта содержит около 1000 съемок башкир и киргизов от 5-летнего до старческого возраста и представляет большой этнографический и антропологический интерес. < > К.А. Фишер принес её в дар Московскому Политехническому музею, где она находится в распоряжении профессора Д.Н. Анучина».'' К.А. Фишерҙең фото коллекцияһы күргәҙмәнең алтын миҙалына лайыҡ була. Уның археологик коллекцияһы Мәскәү Тарихи музейында һаҡлана <ref>Фишер и другие...[https://oren-reader.livejournal.com/4024780.html].</ref> <ref>Таинственное Оренбуржье[http://xn--80accmaabhm4ccaclb6adgpe6a4r.xn--p1ai/2018/09/28/148-%D0%BB%D0%B5%D1%82-%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%B4-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181002211104/http://xn--80accmaabhm4ccaclb6adgpe6a4r.xn--p1ai/2018/09/28/148-%D0%BB%D0%B5%D1%82-%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%B4-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD/ |date=2018-10-02 }}</ref> == Башҡорт антропологияһы буйынса фотолары == <gallery> File:Башкирка. Оренбург. Автор К.А. Фишер. 1870.jpg File:Башкирская девочка. Оренбург. Фотограф Карл Фишер.1870-е.jpg File:Оренбуржье. Башкирка. 1870-е. Автор К. Фишер.jpg File:Башкирка. Фото К. Фишера. 1870-е. Оренбург.jpg File:1870-е. Башкиры Оренбургской губернии Снимок Карла Андреевича Фишера.jpg File:Оренбуржье. Башкирка -1. 1870-е. Автор К. Фишер.jpg File:Оренбуржье. Башкирка -2. 1870-е. Автор К. Фишер.jpg File:Оренбуржье. Башкирка -4. 1870-е. Автор К. Фишер.jpg File:Оренбуржье. Башкирка -3. 1870-е. Автор К. Фишер.jpg File:Оренбуржье. Башкирка - 5. 1870-е. Автор К. Фишер.jpg File:Оренбуржье. Башкир-. 1870-е. Автор К. Фишер.jpg File:Оренбуржье. Башкир-1. 1870-е. Автор К. Фишер.jpg File:Оренбуржье. Башкир-2. 1870-е. Автор К. Фишер.jpg File:Оренбуржье. Башкир - 3. 1870-е. Автор К. Фишер.jpg </gallery> == Әҙәбиәт == Исковский А. Е. '''Карл Фишер. Фотограф в Оренбурге.''' — Оренбург: ООО "Издательство «Оренбургская книга», 2015. — 128 с., ил. <nowiki>ISBN 978-5-94529-053-2</nowiki> == Иҫкәрмәләр == {{Навигация |Тема = Фишер, Карл Андреевич |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = |Проект = }} <references/> == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20180319073120/http://www.photographer.ru/resources/names/photographers/190.htm Карл Андреевич Фишер на photographer.ru] [[Категория:Ырымбур шәхестәре]] [[Категория:Шәхестәр:Мәскәү]] [[Категория:Башҡорттар тураһында яҙған башҡа милләт (ил) шәхестәре]] pao25wsbcw9iqszruc7l4ub83sitznm 0 144789 1307939 1058681 2026-10-30T22:51:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307939 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Фонетика''' ({{lang-el|φωνηεντικός}} «өнлө» — <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">φωνή</span> «өн» тигәндән) — [[Тел белеме|лингвистиканың]] телмәр өндәрен һәм телдең өн төҙөлөшөн   (ижектәр, өнбәйләнештәр, өндәрҙең телмәр сынйырына теҙелеү законсалыҡтары) өйрәнеүсе киҫәге.  == Фонетика предметы == Һөйләү, эске һәм яҙма телмәр араһындағы тығыҙ бәйләнеш фонетика предметына ҡарай. [[Тел белеме]] буйынса башҡа  дисциплиналарҙан айырмалы, фонетика тел  функцияһын ғына түгел, үҙ объектының материаль яғын да — һөйләү аппаратының эшен, өнлө  күренештәрҙең  акустик һүрәтләмәһен һәм уларҙың  [[Тел (лингвистика)|телдә]] һөйләшеүселәр тарафынан ҡабул ителеүен дә — өйрәнә. Лингвистик булмаған дисциплиналарҙан айырмалы, фонетика өнлө күренештәрҙе тел системаһының һүҙҙәрҙе һәм һөйләмдәрҙе материаль өнлө формаға  индереү элементтары тип ҡарай.  Телдең өнлө яғына   акустик артикуляция һәм  тел функциялары йәһәтенән ҡарауға бәйле,  фонетика фонетиканың үҙенә һәм [[фонология]]ға айырыла. == Фонетик тикшеренеүҙәрҙең дүрт аспекты == 1) [[Анатомия]]-физиология (артикуляция)  телмәр өнөнөң яһалыуын өйрәнә: өндө әйткән саҡта телмәрҙең ниндәй ағзалары ҡатнаша; тауыш ярылары әүҙемме йәки һүлпәнме һ. б. 2) Акустика ([[физика]]) өндө һауа тирбәлеүе тип ҡарай һәм уның физик тасуирламаларын — йышлығын (бейеклеген), көсөн (амплитудаһын), оҙайлығын — теркәй. 3) Функциональ  яғы (фонология) өндәрҙең телдәге функцияларын өйрәнә,  фонемалар менән эш итә. 4) Перцептив яғы телмәрҙең тыңлаусы тарафынан  нисек ҡабул ителеүен, әйтелгән өндәр менән ишетелгән өндәр нисбәтен өйрәнә.  == Фонетика фәненең тарихы == Өндәр яһалыу  механизмын [[Европа]]ла [[XVII быуат]]та өйрәнә башлағандар ([[Һиндостан]]да фонетика өйрәнә башлауҙы беҙҙең эраға тиклем VI быуатҡа ҡараталар). Европала ул  һаңғырау-телһеҙҙәрҙе уҡытыу ихтыяжына бәйле барлыҡҡа килә (X. П. Бонет, Дж. Уоллис, И. К. Аммандың хеҙмәттәре).  [[XVIII быуат]] аҙағында X. Кратценштейн  һуҙынҡыларҙың  акустик теорияһына башланғыс һала, ул [[XIX быуат]] уртаһында Г. Л. Ф. Гельмгольц тарафынан дауам иттерелә.  XIX быуат уртаһына  өнъяһалыш анатомияһы һәм  физиологияһы өлкәһендәге тикшеренеүҙәр  Эрнст  фон Брюкке хеҙмәттәрендә дөйөмләштерелә. Лингвистик йәһәттән  телдең өнлө яғы тураһындағы ғилем тәүләп  тулыһынса  Э. Зиверстың һәм Й. Шмидттың «[https://books.google.com/books?id=d9S7Bx0bCcAC&hl=ru Grundzüge der Lautphysiologie] (нем.)» (1872) тигән хеҙмәтендә асыла. Фонетикаға  Панини, Р. Раск, Я. Гримм, А. Шлейхер, И. А. Бодуэн де Куртенэ, Ж. П. Руссло, П. Пасси, Ж. Жильерон, Э. Зиверс, М. Граммон, Д. Джоунз, В. А. Богородицкий, Л. В. Щерба, Н. С. Трубецкой, Р. О. Якобсон, Е. Д. Поливанов, Г. Фант, М. Халле, Л. Р. Зиндер, Р. И. Аванесов, М. В. Панов, Л. Л. Касаткин, Л. В. Бондарко, Л. А. Вербицкая, С. В. Кодзасов, О. Ф. Кривнова, башҡорт теле фонетикаһына [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Ж. Ғ.Кейекбаев]] кеүек ғалимдар ҙур өлөш индерә. == Фонетик тикшеренеүҙәр ысулдары == * Артикуляция яғы: ** үҙ-үҙеңде күҙәтеү (интроспекция) ** палатографиялау ** лингвографиялау ** одонтографиялау ** фотографиялау ** киноға төшөрөү ** рентгенға төшөрөү. * Акустик яғы: ** осциллографиялау ** спектрографиялау ** интонографиялау. == Төп фонетик берәмектәр һәм саралар  == Фонетика берәмектәре  '''сегментлыларға'''  һәм '''суперсегментлыларға '''бүленә. ''Сегментлы берәмектәр  ''—  телмәр ағышында айырып ҡарала алған берәмектәр: өндәр, ижектәр, фонетик һүҙҙәр (ритмик структуралар, такт), фонетик фразалар (синтагмалар). * ''Фонетик фраза'' — интонация-мәғәнә берҙәмлегенә эйә булған һәм ике яҡтан да паузалар менән айырылған телмәр киҫеге. * ''Синтагма (телмәр такты)'' —  фонетик фразаның айырым интонация һәм такт баҫымы менән һүрәтләнгән киҫеге. Такттар араһында пауза булыу мотлаҡ түгел  (йә улар ҡыҫҡа ғына), такт баҫымы бигүк көслө түгел. * ''Фонетик һүҙ (ритмик структура)'' —  фразаның бер һүҙ баҫымы менән берләшкән өлөшө. * ''[[Ижек]]'' — телмәр сынйырының иң бәләкәй берәмеге. * ''Өн ''— минималь  фонетик берәмек. ''Суперсегментлы берәмектәр  ''(интонация саралары) —   сегментлы берәмектәргә һалынған берәмектәр: мелодик берәмектәр (тон), динамик (баҫым) һәм темпораль  (темп йәки оҙайлыҡ) берәмектәр. * ''[[Баҫым]]'' — телмәрҙә бер төрлө берәмектәр араһынан берәүһен тауыш көсө (энергия) менән айырыу. * ''Тон'' — ритмик-мелодик телмәр һүрәте, тауыш сигналының йышлығы үҙгәреү менән билдәләнә. * ''Темп'' — ваҡыт берәмеге эсендә әйтелгән сегментлы берәмектәр һаны менән билдәләнгән телмәр тиҙлеге. * ''Оҙайлылыҡ ''— телмәр сегментының яңғырау ваҡыты. == Фонетиканың киҫәктәре == Фонетика дөйөм, сағыштырма, тарихи һәм тасуирлаусы фонетика киҫәктәренә бүленә. * ''Дөйөм фонетика''  донъяның бөтә телдәренең өн төҙөлөшөнә хас булған законсалыҡтарҙы ҡарай. Дөйөм фонетика кешенең телмәр  аппаратының төҙөлөшөн һәм төрлө телдәрҙә телмәр өндәрен яһауҙа файҙаланылыуын өйрәнә,  телмәр ағышында өндәр үҙгәреүенең законсалыҡтарын ҡарай,  өндәрҙе, өндәрҙең һәм абстракт фонетик берәмек булып торған фонемаларҙың нисбәтен  классификациялай,  өндәр ағышының өндәргә, ижектәргә һәм ҙурыраҡ берәмектәргә бүленешенең дөйөм принциптарын асыҡлай. * ''Сағыштырма  фонетика'' телдең өн төҙөлөшөн башҡа телдәрҙеке менән сағыштыра. Туған тел менән башҡа телде сағыштырып ҡарау иң элек сит телдең үҙенсәлектәрен күреү һәм өйрәнеү өсөн кәрәк. Бындай сағыштырыу туған телдең законсалыҡтарына ла асыҡлыҡ индерә. Ҡайһы берҙә туғандаш телдәрҙе өйрәнеү уларҙың тарих төпкөлөнә үтеп инергә ярҙамлаша.    * ''Тарихи фонетика''  телдең ярайһы уҡ оҙон ваҡыттар эсендәге үҫешен ҡарай  (ҡайһы берҙә уның тәүтелдән айырылып барлыҡҡа килгән мәленән үк). * ''Тасуирлаусы фонетика'' билдәле бер телдең билдәле бер осорҙағы өндәр төҙөлөшөн ҡарай (йышыраҡ хәҙерге телдең  фонетик төҙөлөшөн). == Артикуляцион  фонетика == [[Файл:Places_of_articulation.svg|мини|250x250пкс|Өндәрҙең артикуляцияланыу урыны]] '''''Артикуляцион  фонетика'''''  артикуляцияның анатомик-физиологик базаһын (телмәр аппаратын) һәм телмәр барлыҡҡа килеү  механизмдарын өйрәнә. == Перцептив  фонетика == Перцептив  фонетика телмәр өндәренең кешенең ишетеү ағзаһы тарафынан ҡабул ителеү үҙенсәлектәрен өйрәнә.   Ул кеше телмәрен ҡабул итеү  өсөн өндәрҙең ниндәй үҙенсәлектәре мөһим  булыуы тураһындағы һорауҙарға яуап бирә, телмәр сигналдарының алмашыныусан акустик һәм артикуляцион тасуирламаларын иҫәпкә ала. Ул шулай уҡ кешеләрҙең үҙе тыңлаған телмәрҙе ҡабул итеү барышында әйтелгәндең акустик үҙенсәлектәренән генә түгел, ә тел контексынан һәм аралашыу ситуацияһынан да мәғлүмәтте алыуын, шулай уҡ ҡабул ителеүсе хәбәрҙең дөйөм мәғәнәһен фараз итеп  аңлауын да иҫәпкә ала.    Перцептив  фонетика дөйөм алғанда кеше теленең өндәренә һәм һәр телдең өн берәмектәренә хас  универсаль һәм айырым перцептив  тасуирламаларҙы асыҡлай.   == Телмәр өндәрен классификациялау<ref name="А. А. Реформатский. Введение в языковедение.">[//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5756700463 ISBN 5-7567-0046-3]</ref> == Телмәр ағзаларының телмәр өндәрен эшләп сығарыуы   артикуляция тип атала, ул өс өлөштән тора: әҙерлек, йәки экскурсия, ваҡытында ағзалар өндө әйтергә әҙерләнә; урта өлөштә, йәки башлауҙа, ағзалар эш торошон ала; һәм сигенеү, йәғни  рекурсия, ваҡытында ағзалар ирекле эшһеҙ хәлгә ҡайта. Кинәт башланыусы өндәр — тиҙ генә әйтелә торған өндәр (мәҫәлән, [{{МФА2|p}}, [{{МФА2|b}}, [{{МФА2|t}}, [{{МФА2|d}}, [{{МФА2|t͡s}}, [{{МФА2|ʨ}}, [{{МФА2|k}}, [{{МФА2|g}}), уларҙы һуҙып булмай  ([{{МФА2|p}}, [{{МФА2|b}}, [{{МФА2|t}}, [{{МФА2|d}}, [{{МФА2|k}}, [{{МФА2|g}}), йә һуҙғанда  улар башҡа төрлө булып ишетелә: [{{МФА2|t͡s}} → [{{МФА2|s}}, [{{МФА2|ʨ}} → [{{МФА2|ɕ}}.  Бер аҙ оҙайлы башланыусылары — оҙайлы өндәр. Уларҙың оҙайлылығы беленеп бармаһа ла, теләгәндә уларҙы һуҙып була  (уларға һуҙынҡылар һәм  [{{МФА2|m}}, [{{МФА2|n}}, [{{МФА2|l}}, [{{МФА2|r}}, [{{МФА2|f}}, [{{МФА2|v}}, [{{МФА2|s}}, [{{МФА2|z}}, [{{МФА2|ʂ}}, [{{МФА2|ʐ}}, [{{МФА2|j}}, [{{МФА2|h}} тартынҡылары инә;   рус телендә  [{{МФА2|ɕ}} гел һуҙып әйтелә). Әйтеүҙе  бер аҙ тотҡарлағанда   [{{МФА2|p}}, [{{МФА2|b}}, [{{МФА2|t}}, [{{МФА2|d}}, [{{МФА2|t͡s}}, [{{МФА2|ʨ}}, [{{МФА2|k}}, [{{МФА2|g}} өндәре лә оҙонайып  китә, әммә уларҙа оҙонлоҡ  һуҙып әйтеүгә түгел, ә әйтеү ваҡытын оҙайтыуға бәйле  (мәҫәлән,  бө'''тт'''ө, ҡы'''ҙҙ'''ар, пала'''цц'''о, кә'''к-к'''үк һ.б.). Телмәрҙең бөтә өндәре һуҙынҡыларға һәм тартынҡыларға бүленә.  Был бүленеш акустик һәм  артикуляцион билдәләргә бәйле.  === Акустик билдәләр === Акустик йәһәттән телмәр өндәре сонорҙарға  (тауышлы) һәм шаулыларға бүленә. Сонорҙарға  резонаторлы тондар хас, шау уларҙа йә бөтөнләй юҡ  (һуҙынҡылар), йә бик аҙ ҡатнаша (мәҫәлән,  төрлөсә әйтелештәге [{{МФА2|r}}); шаулыларҙа (ә уларға тик тартынҡылар инә) тембр был шауҙың рәүешенә бәйле. Иң  тауышлы өн: [{{МФА2|a}}, иң  шаулы: [{{МФА2|p}}. Шаулылар араһында түбәндәгеләр була: * Яңғырау шаулы оҙон (мәҫ.: [{{МФА2|v}}, [{{МФА2|z}}, [{{МФА2|ʐ}}) * Яңғырау шаулы бик ҡыҫҡа (мәҫ.: [{{МФА2|b}}, [{{МФА2|d}}, [{{МФА2|g}}) * Һаңғырау шаулы оҙон (мәҫ.: [{{МФА2|f}}, [{{МФА2|s}}, [{{МФА2|ʂ}}, [{{МФА2|h}}) * Һаңғырау шаулы бик ҡыҫҡа (мәҫ.: [{{МФА2|p}}, [{{МФА2|t}}, [{{МФА2|k}}) === Артикуляцион билдәләр === Артикуляцион  билдәләр буйынса өндәр иренде ҡыҫып  (тартынҡылар) һәм иренде асып (һуҙынҡылар) әйтелеүселәргә бүленә. Һуҙынҡылар менән тартынҡылар араһындағы ярымһуҙынҡы тип йөрөтөлгән өндәр  ([{{МФА2|j}} һәм [{{МФА2|w}}), ғәмәлдә йә тегеһенә, йә быныһына ҡараған булып сыға. Һуҙынҡылар менән тартынҡыларҙың сиге  нәҡ   [{{МФА2|i}}, [{{МФА2|u}} һуҙынҡылары  һәм  [{{МФА2|j}}, [{{МФА2|w}} тартынҡылары артикуляцияһы араһынан үтә. Үпкәнән һауаны сығарыу көсө (экспирация) төрлө өндәр өсөн төрлөсә: һаңғырау тартынҡылар өсөн ул көслөрәк (шул сәбәпле улар  fortes — көслө тип йөрөтөлә лә), яңғырау тартынҡылар өсөн көсһөҙөрәк   (lenes — көсһөҙҙәр),  сонорҙар өсөн тағы ла көсһөҙөрәк, ә һуҙынҡылар өсөн — иң көсһөҙө.  Һуҙынҡыларҙы һәм сонорҙарҙың күбеһен тауышһыҙ әйтеп ҡарағанда уларҙың «көсһөҙлөгө» асыҡ күренә. === Тартынҡылар === Үпкәнән килгән һауа ағымының ауыҙ аша  үтеүе түбәндәгесә була ала: # '''ирекле''', һауа бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ,  стеналарға ышҡылмайынса үтә; ирекле үтеү  өндәре  — һуҙынҡылар; # '''тарайған''', ауыҙҙа теге йә был ағзалар бер-береһенә яҡынайғанлыҡтан, һауа ағымы ҡыҫыҡ ек аша стеналарға ышҡылып сыға; тар ектән сыҡҡан өндәр  — фрикатив тартынҡылар (йәғни спиранттар, өрөлмәләр):  фрикатив тартынҡыларға  [f], [v], [s], [z], [{{МФА2|ʂ}}, [{{МФА2|ʐ}}, [{{МФА2|j}}, [h], шулай уҡ ышҡылыусы тамаҡ төбө  өндәре  [h] ҡарай; # '''йомоҡ''', һауа ағымы юлын эргәләге ағзалар тулыһынса ҡаплай, үтер өсөн йә ошо ҡаршылыҡты еңергә, йә урау юл эҙләргә кәрәк.   Йомоҡ юлды үтеү ысулына ҡарап, йомоҡ тартынҡылар түбәндәгеләргә бүленә: * ''шартлаулы'', йомоҡ юл һауа баҫымы аҫтында шартлай һәм һауа ағымы ауыҙ ҡыуышлығынан тышҡа сыға; улар [{{МФА2|p}}, [{{МФА2|b}}, [{{МФА2|t}}, [{{МФА2|d}}, [{{МФА2|k}}, [{{МФА2|g}}, шулай уҡ тамаҡ төбө шартлауы [ʔ]; * ''аффрикаттар'' (йомоҡ-фрикативтар), йомоҡ юл үҙе һауа ағымы үтерлек ек яһай һәм һауа ошо ектән ышҡылып үтә, әммә,   фрикативтарҙан айырмалы, яйлап түгел, ә  бик тиҙ; былар [пф], [{{МФА2|t͡s}}, [дз], [{{МФА2|ʨ}}, [дж]; * ''танау өндәре'' (йәки назаль), юл йомоҡ көйө ҡала, ә һауа урап танау аша үтә; былар [{{МФА2|m}}, [{{МФА2|n}}, ң (француз телендәге gn, немец һәм инглиз телдәрендәге ng, башҡорт телендәге ң); * ''ситкеләр ''(йәки латераль өндәр), юл йомоҡ ҡала, әммә телдең сите аҫҡа төшә һәм уның менән яңаҡ араһында урау юл яһала, һауа шуның буйлап сыға; бында [{{МФА2|l}} төрлө тибы инә; * ''ҡалтырауыҡтар ''(йәки вибранттар), йомоҡ  юл бер асыла, бер ябыла, йәғни телмәр ағзалары ҡалтырай һәм һауа өҙөк-өҙөк булып ағыла  (мәҫәлән, русса, башҡортса [{{МФА2|r}}). ==== Шаулы өндәр ==== Уларҙы әйтеү ағзалары бер-береһенә яҡынлашҡанда сыҡҡан шау хасил итә.  Шаулы тартынҡыларҙы әйткәндә тауыш йә бөтөнләй ҡатнашмай, йә икенсел роль уйнай. Шаулы тартынҡылар: а) һаңғырау шаулы тартынҡылар [{{МФА2|k}}, [{{МФА2|h}}, [{{МФА2|p}}, [{{МФА2|f}}, [{{МФА2|t}}, [{{МФА2|s}}, [{{МФА2|ʂ}}, [{{МФА2|ʨ}}, [{{МФА2|t͡s}}  б) яңғырау шаулы тартынҡылар  [{{МФА2|g}}, [{{МФА2|j}}, [{{МФА2|b}}, [{{МФА2|v}}, [{{МФА2|d}}, [{{МФА2|z}}, [{{МФА2|ʐ}}. Ә  [{{МФА2|v}} һәм  [{{МФА2|j}} тартынҡылары яңғырау шаулы тартынҡылар менән  сонорҙар араһындағы урынды биләй. ==== Сонорҙар ==== Сонор тартынҡылар: [{{МФА2|r}}, [{{МФА2|l}}, [{{МФА2|m}}, [{{МФА2|n}}, [{{МФА2|j}} ([{{МФА2|rʲ}}, [{{МФА2|lʲ}}, [{{МФА2|mʲ}}, [{{МФА2|nʲ}}).   ==== Яһалыу урыны ==== === Һуҙынҡылар === Һуҙынҡылар һәм уларҙың  классификацияһы Һуҙынҡылар тартынҡыларҙан уларҙы әйткәндә тауыш  — музыкаль тон ҡатнашыуы һәм шауҙың юҡлығы менән айырыла. Һуҙынҡылар классификацияһы улар яһалыуҙың түбәндәге шарттарын иҫәпкә ала: 1) телдең күтәрелеү дәрәжәһе, 2) телдең күтәрелгән урыны, 3) ирендең ҡатнашыуы йә ҡатнашмауы. Был шарттар араһында иң мөһиме — телдең торошо, нәҡ ошо хәл һуҙынҡының сифатына йоғонто яһарлыҡ итеп  ауыҙ ҡыуышлығының рәүешен һәм күләмен үҙгәртә.   Телдең вертикаль күтәрелеше буйынса өс күтәрелеш һуҙынҡылары була: юғары күтәрелеш һуҙынҡылары  [{{МФА2|i}}, [{{МФА2|ɨ}}, [{{МФА2|u}}; урта күтәрелеш һуҙынҡылары   э [{{МФА2|e}}, [{{МФА2|o}}; түбән күтәрелеш һуҙынҡылары [{{МФА2|a}}. Телдең  горизонталь хәрәкәте өс рәт һуҙынҡыларын барлыҡҡа килтерә: алҡы рәт  һуҙынҡылары [{{МФА2|i}}, э [{{МФА2|e}}; урта рәт һуҙынҡылары  [{{МФА2|ɨ}}, [{{МФА2|a}} һәм артҡы рәт һуҙынҡылары [{{МФА2|u}}, [{{МФА2|o}}. Һуҙынҡылар яһалышында ирендәрҙең ҡатнашыуы-ҡатнашмауы һуҙынҡыларҙы  иренләшкәндәргә  [{{МФА2|o}}, [{{МФА2|u}} һәм иренләшмәгәндәргә  [{{МФА2|a}}, э [{{МФА2|e}}, [{{МФА2|i}}, [{{МФА2|ɨ}} айыра. == Башҡорт теленең фонетикаһы == Башҡорт телендә  һуҙынҡы фонемалар — a, ә, о, ө, у, ү, ы, э, э(е), и;  тартынҡы фонемалар —  б, в, г, ғ, д, ҙ, ж, з, й, к, ҡ, л, м, н, ң, п, р, с, ҫ, т, ф, х, һ, ц, ч, ш, щ.   Телмәрҙә һәр фонема төрлө вариантта ([[аллофон]]) йөрөй. [[Фонема]] — ул   эсенә   үҙенең аллофондарын берләштергән абстракт күренеш, ул телмәрҙә саф хәлдә осрамай. Фонеманың  төп варианты — ул көслө позицияла тороусы өн: һуҙынҡылар өсөн — ул [[баҫым]] аҫтындағы урын, тартынҡылар өсөн —  һуҙынҡылар йә сонорҙар алдындағы урын.   Телмәр ағышында өндәр күрше фонемалар йоғонтоһона бирелә: яңғырауҙар алдында торған һаңғырауҙар яңғырауға әйләнә һәм киреһенсә. === Һуҙынҡы өндәрҙең үҙгәреше === ''Редукция'' — баҫымһыҙ ижектәрҙә һуҙынҡыларҙың көсһөҙләнеүе, әйтелеш аныҡлығын юғалтыуы. Һуҙынҡы өн бөтөнләй юғалһа, был күренеш ''тулы редукция'' тип атала.  Мәҫәлән, ете — етмеш, төйөн — төйнә. Баҫымһыҙ ижектә һуҙынҡы төшөп ҡалмайынса көсһөҙ итеп әйтелһә, был күренеш ''тулы булмаған редукция'' тип атала. Мәҫәлән, саҡырым — саҡрым, йомошаҡ — йомшаҡ,  әкерен  — әкрен, бигерәк — бигрәк. Башҡорт телендә сит телдәрҙән ингән һүҙҙәрҙе әйтеүҙе еңелләштереү өсөн һуҙынҡы өҫтәү күренеше бар. Һуҙынҡының һүҙ  алдына өҫтәлеүе — ''протеза ''(эләүкә, эшләпә), һүҙҙең уртаһына өҫтәлеүе ''эпентеза ''(бәхет, ваҡыт, торба) була. Башҡорт теленә ''элизия'' тигән фонетик күренеш тә хас. Тәүге һүҙ һуҙынҡыға бөтөп, уның артынан килгән һүҙ һуҙынҡыға башланһа, һуҙынҡыларҙың береһе ҡыҫырыҡлап сығарыла. Мәҫәлән: килә алманым — килалманым, ҡоро утын — ҡорутын. === Сиратлашыу === Телмәр барышында өндәр йыш ҡына бер-береһен алмаштырып, ''сиратлашып'' килә. Әгәр һүҙгә һуҙынҡы өн менән башланған ялғау ҡушылһа, һүҙ аҙағындағы '''ҡ, к, п''' өндәре '''ғ, г, б''' өндәре менән сиратлаша: башаҡ — башағым, беләк  — беләгем, талап — талабым. === Сингармонизм === ''Сингармонизм'' грек теленән ярашыу, яңғырау яңынан бер-береһенә оҡшау тигән мәғәнәне белдерә. Башҡорт теле сингармонизмлы телдәр төркөмөнә ҡарай. Сингармонизм төрҙәре: *Һуҙынҡы өндәр гармонияһы: балалар, күләгәлә. *Ирен гармонияһы: ҡоролошо, төҙөлөшөнөң. *Һуҙынҡы өндәр менән тартынҡы өндәрҙең ярашыуы: шатлыҡтарың, йөрөгәндә. === Ассимиляция === Тартынҡы өндәрҙең ярашыуы ''ассимиляция'' тип йөрөтөлә. Латин теленән алынған ассимиляция һүҙе  оҡшатыу тигән мәғәнәне бирә. Башҡорт телендә ул һүҙ аҙағындағы тартынҡылар менән ялғауҙар башындағы тартынҡыларҙың бер-береһенә оҡшауынан ғибәрәт. Мәҫәлән: ҡар — ҡарҙар, ә ҡардар йә ҡартар түгел. === Диссимиляция === ''Диссимиляция'' — оҡшашмау тигән мәғәнәне биргән һүҙ. Ул йәнәш торған тартынҡыларҙың бер-береһенә оҡшамауын аңлата: боҙ-ло, боҫ-ло, баш-ла, шау-ла, төҙ-лә, һыйыр-һыҙ, китап-һыҙ. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Фонология]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20160304074800/https://how-to-all.com/%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0:%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9 Фонетический разбор слова]. *[https://www.docme.ru/doc/1699059/kiekbaev-dzh.-g.-bashkirskoe-literaturnoe-proiznoshenie--na-... Ж.Кейекбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190624174538/https://www.docme.ru/doc/1699059/kiekbaev-dzh.-g.-bashkirskoe-literaturnoe-proiznoshenie--na-... |date=2019-06-24 }} [[Категория:Фонетика]] qymuvt9xbq0w3sqxkj3rxeusw7c8l74 0 147553 1307941 1186389 2026-10-31T00:25:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307941 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хеҙмәттәшлек''' йәки '''Коллаборация,'''  — дөйөм [[Маҡсат|маҡсатҡа]] өлгәшер өсөн ике йәки күберәк кешенең йәки [[ойошма|ойошманың]] бергә алып барған [[эшмәкәрлек|эшмәкәрлеге]]. Был мәлдә [[белем]] менән [[алмашыу]], [[уҡытыу]] һәм уртаҡ фекергә килеү ([[консенсус]]) бара. Коллаборацияға шулай уҡ [[краудфандинг]]ты ла индерергә була, ул күп яҡлап коллаборацияға оҡшаған һәм шул уҡ итөп принциптарға таяна. Ҡағиҙә булараҡ был процесс [[етәксе орган]] талап итә, шул уҡ ваҡытта етәкселек үҙәкләштерелмәгән берләшмәләрҙең тиң хоҡуҡлы ағзаларынан торған,йәмәғәт башланғысында булыуы ла ихтимал. Коллаборация ағзалары [[ресурс]] сикләнгән [[конкуренция (иҡтисад)|конкуренция]] шарттарында күберәк мөмкинлектәргә эйә булыуҙары ихтимал. Коллаборация ҡапма-ҡаршы маҡсаттарҙа ла булыуы ихтимал, әммә был контекста төшөнсә һирәк ҡулланыла. Коллаборация процесында ҡатнашыусыларҙы ла коллаборация тип атала. == Шулай уҡ ҡара == {{wiktionary|коллаборация}} * [[Кооперация]] * [[Groupware|Программное обеспечение для совместной работы]] * [[Соавторство]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар== * [http://strelka.com/ru/magazine/2015/09/17/vocabulary-collaboration СЛОВАРНЫЙ ЗАПАС: КОЛЛАБОРАЦИЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180420033745/http://strelka.com/ru/magazine/2015/09/17/vocabulary-collaboration |date=2018-04-20 }} / Журнал Стрелка, 17 сентября 2015 * [https://web.archive.org/web/20190825065203/https://www.the-village.ru/village/service-shopping/style-things/242601-collaborating-non-stop Для чего нужны коллаборации?] / The Village, ТАНЯ РЕШЕТНИК, 8 АВГУСТА 2016 <!-- https://gallicismes.academic.ru/19026/%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F--> <!-- http://images.pearsonassessments.com/images/tmrs/collaboration-review.pdf--> {{econ-stub}} [[Категория:Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр]] 2jlyetx3092mzwk8hl6ifo2yxn8h9h1 0 148677 1307932 1306580 2026-10-30T20:12:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307932 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Углич''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ҡалаһы [[Ярославль өлкәһе]]нең Углич районының административ үҙәге, XIII—XV быуаттарҙа Углич кенәзлеге үҙәге. Халҡы — 32 146 кеше (2017 йыл). Ҡала [[Волга]] йылғаһы ярында (Углич һыуһаҡлағысы) урынлашҡан, [[Мәскәү]]ҙән 200 саҡрым төньяҡ-көнсығышта һәм [[Ярославль|Ярославлдән]] көнбайышҡа табан 97 км алыҫлыҡта урынлашҡан. «Алтын балдаҡтың» туристик үҙәге. Углич- өлкә әһәмиәтендәге ҡала<ref name="АТУ">[http://docs.cntd.ru/document/934010796 Ярославль өлкәһендә 2002 йылда 7 февраль n 12 закон-з «административ-территориаль ҡоролошо тураһында ярославль өлкәһе»]</ref>, Углич [[Муниципаль берәмек|муниципаль районы]] сиктәрендә ''Углич'' муниципаль берәмеген ҡала биләмәһе статусы менән берҙән-бер тораҡ пунктын барлыҡҡа килтерә<ref name="МО">[http://docs.cntd.ru/document/934014691 Ярославль өлкәһе закондар 2004 йылдың 21 декабрендәге № 65-з «атамаһы тураһында, ярославль өлкәһе муниципаль берәмектәрҙең сиктәре һәм статустары»]</ref>. == Тарих == Ҡаланың исеме бында [[Волга]] йылғаһы мөйөш яһап аҡҡандан алынған. Бынан тыш, икенсе версия ла ихтимал: был урында ағас яғып күмер яһағандар. Археологик тикшеренеү мәғлүмәттәре буйынса, яҡынса беҙҙең эраның башында Углич кремле биләмәһендә ҙур булмаған тораҡ тәнәфесһеҙ торған (V—vi быуаттарҙа). Йылъяҙмалар күрһәтеүенсә, Углич ҡалаһына нигеҙ һалыусы «пскович», кенәз ҡатын Ольганың туғаны Ян Плесковитич булған. Бер нисә урындағы сығанаҡтарҙа ҡалаға нигеҙ (937, 947, 952 һәм башҡа йыл) йылдарҙа һалынған тип күрһәтелә. Традиция буйынса 937 йыл һайлап алынған. [[XIX быуат]]ҡа тиклем ҡалала (хәҙер торлаҡ) «Яново яланы» тп аталған урын булған. Археологик ҡаҙыныуҙар һөҙөмтәһендә бында [[X быуат]]та скандинав феодал аҫабаһы йәшәгән тип фараз ителә. [[XIV быуат]] башында Русь ҡалаларын Мәскәү кенәзе балаларына өлөш итеп (удел)бүлеп биргән. 1462—1492 йылда бында Андрей Большой кенәз булып торған. Ул идара иткән дәүерҙә ҡала ныҡ үҫә, унда бер нисә таш бина төҙөлә, шул иҫәптән — собор (яңынан төҙөлә. [[1713 йыл]]да), Покров монастыры (Угличта ГЭС төҙөгәндә емерелә) һәм удел кенәзе палатаһы ҡыҙыл кирбестән һалына (күркәм өлөшө һаҡланған). 1492 йылда Углич кенәзен һәм уның ике улын ағаһы Иван III Васильевич ҡулға ала һәм Переславский монастырына яба, Углич кенәзе шунда тиҙҙән вафат була. Ҡалала сыҡҡан ҙур янғын ҡаланы тулыһынса емерә. 1468 йыл тирәһендә ҡалаға Афанасий Никитин килә, ул үҙенең «Хожение за три моря» юлъяҙмаһында Углич тураһында яҙып ҡалдырған<ref>Афанасий Никитин өс диңгеҙ аръяғына Хожение. — Л., 1986. — 57. б.</ref>. [[Иван Грозный]] идара иткән осорҙа ҡала уның ҡустыһы Юрий ҡулы аҫтында була. 1550—1551 йылдарҙа Углич урманында ағас ҡәлғә төҙөйҙәр һәм уны һүтелгән килеш Волга буйлап ҡамауҙа торған [[Ҡазан|Ҡаҙанға]]ебәрәләр. Был ҡәлғә Свияжск ҡалаһына нигеҙ һала. 1565 йылда батша Иван Васильевич рус дәүләтен опричнина һәм земщинаға бүлгәндә ҡала земщина составына инә<ref name="Викитека ЭСБЕ Земщина">{{ВТ-ЭСБЕ|Земщина|[[Сторожев, Василий Николаевич|Сторожев В. Н.]]}}</ref><ref name="БРЭ Земщина">[http://bigenc.ru/domestic_history/text/2877947 Земщина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202052528/http://bigenc.ru/domestic_history/text/2877947 |date=2017-02-02 }} // {{БРЭ}}</ref>. Иван Грозный үлгәндән һуң, 1584 йылда, уның кесе улы Дмитрий әсәһе менән бергә Углич ҡалаһына ебәрелә. Тарихтағы иң билдәле ваҡиға 1591 йылдың 15 майҙа була. Һигеҙ йәшлек малайҙы һарайҙа муйынын бысаҡ менән ҡырҡып үлтерелгән килеш табалар. Дмитрийҙың үлемендә батша булырға теләгән Борис Годуновты ғәйепле тип уйлайҙар. Угличтар дәүләт дьяктары Варфоломей Битяговскийҙы һәм Качаловты приказ йортон емереүҙә ғәйепләп, үлтерәләр. Бының өсөн 200-гә яҡын кешене Угличта язалайҙар, уларҙың телдәрен һәм ҡолаҡтарын ҡырҡып, Себергә оҙаталар. Үлгән батша улының әсәһен ирекһеҙләп монастырға ебәрәләр. Был ваҡиға хаҡында ентекләберәк ҡара. Углич эше. 1601 йылда Углич ҡалаһын Ксения Годунованың кейәүе була алмаған принц Густавҡа бирәләр. Поляктар болаһы ваҡытында Угличтың, йылъяҙмасының һүҙҙәренә ҡарағанда, әйләнәһе 25 саҡрым тәшкил иткән, унда 3 собор, 150 сиркәү һәм мәхәллә, 12 монастырь, яҡынса 40 000 000 кеше, 17 000 йорт ихатаһы торған. [[Файл:UglichProvince.gif|мини|150x150пкс|Углич провинцияһы гербы (1730)]] Бsk бола заманынан һуң Углич ныҡ бөлгәнлектн бик оҙаҡ аяҡҡа баҫа алмаған. Угличты тергеҙеүгә батша Михаил Романов тотонған: һалым льготалары индергән, емерелгән монастырҙарға яңы ерҙәр биргән, ҡалаға үҙидара биргән. Угличта. 1628 йылда поляк-литва интервенттарынан һәләк булғандар иҫтәлегенә Алексеевский монастырында Успение Пресвятой Богородицы ғибәҙәтханаһын төҙөйҙәр. Ҡалала артбан да төрлө биналар, ҡорамдар төҙөлгән, унда тарих менән ҡыҙыҡһынған кешеләр булған. Ҡаланың артабанғы үҫешенә Антон Чеховтың энеһе Михаил Чехов ҙур өлөш индергән. Угличта М. Е. Салтыков-Щедрин, А. Н. Островский, В, А. Жуковский, И. Суриков, И. Грабарь, [[Рерих Николай Константинович|Н.]] [[Рерих Николай Константинович|Рерих]] һәм башҡа күп кенә яҙыусы, рәссам, артист, тарихсылар булып киткән<ref name="twincities"/>. [[1917 йыл]]дың [[12 декабрь|12 декабре]]ндә Угличта совет власы урынлаштырыла. [[1921 йыл]]дың яҙында ҡалала ҙур янғын булып, ҡала йөҙөн үҙгәртә. Был стихияға ҡала кешеләре ҡаршы тора алмай.<ref>{{Cite web|url=http://www.putnic.ru/uglich/history/|title=Начало советской власти в Угличе|author=|work=|date=|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329125641/http://www.putnic.ru/uglich/history/ |date=2019-03-29 }}</ref> [[1939 йыл]]да Углич һыуһаҡлағысы төҙөлә. [[1940 йыл]]да Калязин — Углич тимер юл линияһы барлыҡҡа килә. [[1935 йыл|1935]]—[[1950 йыл]]дарҙа Углич ГЭС-ы төҙөлә. [[1941 йыл]]да Углич фронт һыҙығындағы ҡала тип иғлан ителә, немец ғәскәрҙәре Калининға (хәҙерге Тверь) яҡынлаша. [[Ленинград]]тан балаларҙы Угличҡа эвакуациялайҙар, бында № 90 балалар йорто ойошторола, уның директоры Капустина Надежда Мартыновна була. Сәғәт заводы балалар йортона шефлыҡ ярҙамы күрһәтә. == Халыҡ == {{население|Углич|график}}{{Численность городов России}} == Иҡтисад == [[Файл:Wrist_watch_Gloria_1990_Uglich_Russia_stamp_2010.jpg|мини|«Глория» ҡул сәғәте, 1990 йыл. Углич сәғәт заводы «Аҡсарлаҡ». Рәсәй маркаһы 2010]] [[Файл:Uglich_hydroelectric_power_plant_01.jpg|мини|Углич ГЭСы күренеше Спасский урамынан ҡарағанда]] == Иҫтәлекле урындар == [[Файл:Углич.jpg|мини|Углич яры буйы. Быуа күренеше.]] [[Файл:Palace_of_Uglich_princes_stove.JPG|мини|Кенәз палатаһындағы мейес (Углич тарихи-архитектура музейы)]] Углич Рәсәйҙең алтын ҡулсаһы ҡалаларының береһе, унда туристар йыш килә. Ҡалала традицион урыҫ архитектураһы өлгөләре һаҡланып ҡалған. Угличтың төп иҫтәлекле урындары: * Углич кремле Дмитрий на Крови сиркәүе менән (1692), Спас-Преображенск соборы (1713), ҡыңғырау манараһы (1730), батша улы Димитрий палаталары (1482) һ. б. * Свято-Воскресенский монастыры. * Богоявленский монастыры (1843—1853). * Алексеевский монастыры (1371) Успенский («Дивный») сиркәүе (1628). * Рождество Иоанна Предтечи сиркәүе (1689—1690). * Сауҙа майҙаны ансамбле — сауҙа рәттәре (1860), сауҙагәрҙәр йорто. == Музейҙар == {{Колонки}} * [[Угличский государственный историко-архитектурный и художественный музей]] * [[Центральный музей истории гидроэнергетики России]] * [[Музей городского быта XIX века]] * [[Дом-музей «Легенды Углича»]] * [[Музей истории Углича]] * [[Музей кукол (Углич)|Музей кукол]] * [[Музей тюремного искусства]] * [[Музей истории русской водки]] * [[Творческая мастерская Дарьи Чужой «Мифы и суеверия русского народа»]] * [[Музей рабочей лошади в д. Ивашково]] * [http://uglich-time.ru/ Магазин-музей «Время по Угличу»] * [http://terem76.com/ Городской дом «Терем»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329125648/https://www.terem76.com/ |date=2019-03-29 }} * [[Дом-музей Калашникова]] * [http://www.visituglich.com/info/museums/musei_petuxa.html Парк-музей петуха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329125646/http://www.visituglich.com/info/museums/musei_petuxa.html |date=2019-03-29 }} * Музей велосипедов «СамокатЪ».{{Ябыҡ-сик}} [[Файл:Uglich_downtown.JPG|мини|275x275пкс|Ҡышҡы ҡала]] [[Файл:Uglich_kazanskaya.JPG|мини|200x200пкс|Ҡазан сиркәүе кремль ҡаршыһында (1773)]] [[Файл:Uglich_alexis.JPG|мини|275x275пкс|Угличта Огнев тауы]] {| class="graytable" style="text-align:center" | width="25%" |[[Файл:View_of_the_Assumption_area_in_Uglich_01.jpg|центр|200x200пкс]] | width="25%" |[[Файл:Пристань_в_Угличе.jpg|центр|200x200пкс]] | width="25%" |[[Файл:Угличкремль.JPG|центр|200x200пкс]] | width="25%" |[[Файл:Круизные_теплоходы_у_города_Углич..jpg|центр|200x200пкс]] |- |Успенский майҙандан (ҡала) |Теплоходта сәйәхәт менән Пристань |Кремлдә был күренешкә менән майҙан успенский |Туристар менән теплоходта |} {{Начало скрытого блока|Гостиницы Углича}} {{Колонки|3}} * «Волжская Ривьера» **** * «Чайка»*** * «Москва» *** * «Успенская» *** * «Вознесенская» * «ДУК» * «Углич» * «Терем» * «Флер» {{Ябыҡ-сик}} {{Конец скрытого блока}} == Туғанлашҡан ҡалалары == * {{Флагификация|Германия}} — Идштайн<ref name="twincities">{{Cite web}}</ref> * {{Флагификация|Финляндия}} — Кеуруу<ref name="twincities" /> == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Әҙәбиәт == * [https://web.archive.org/web/20190329125646/http://www.encyclopedia.ru/cat/books/book/52881/ Энциклопедия Угличского края / Гл. ред.] Ю. Ю. Иерусалимский. 2013. −374 с. — <nowiki>ISBN 9785902022619</nowiki> * [https://elibrary.ru/item.asp?id=19718761 Энциклопедия Ярославского края с древнейших времён до 1917 г. Антология / Гл. ред.] Ю. Ю. Иерусалимский. Ярославль, ЯрГУ им. П. Г. Демидова. 2009. −239 с. * {{Китап|автор=[[Кириков, Борис Михайлович|Кириков Б. М.]]|заглавие=Углич|место=Л.|издательство=[[Художник РСФСР (издательство)|Художник РСФСР]]|год=1984|страниц=208|серия=[[Памятники городов России]]|тираж=50 000}} * {{Китап|автор=Киссель Ф. Х.|заглавие=История города Углича|место=Ярославль|издательство=Губ. типография|год=1844|страниц=426}} * {{Китап|автор=[[Ковалёв, Илья Антонович|Ковалёв И. А.]], [[Пуришев, Иван Борисович|Пуришев И. Б.]]|заглавие=Углич: Путеводитель по городу и окрестностям. 2-е изд|место=Ярославль|год=1971}} ''(1-е издание — 1965)'' * {{Китап|автор=[[Ковалёв, Илья Антонович|Ковалёв И. А.]], [[Пуришев, Иван Борисович|Пуришев И. Б.]]|заглавие=Углич: Путеводитель по городу и окрестностям. 3-е изд|ответственный=Художник Г. Никитин; Фото В. Колыхалова, А. Кувыркина, Н. Морозникова, И. Пуришева|место=Ярославль|издательство=[[Верхне-Волжское книжное издательство]]|год=1978|страниц=128}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Углич|[[Ширяев, Сергей Осипович|Ширяев С. О.]]}} == Һылтанмалар == * * [http://curlie.org/World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Россия/Субъекты_Федерации/Ярославская_область/Углич Углич] в каталоге ссылок [[Open Directory Project]] (dmoz) * [http://www.goroduglich.ru/ Сайт администрации г. Углич] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.visituglich.com/ Официальный сайт о туризме в Угличе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180215233642/http://visituglich.com/ |date=2018-02-15 }} * {{Карта|O-37-XXI}} * Список памятников культурного наследия Углича в Викигиде {{^v}} [[Категория:X быуатта нигеҙләнгән ҡалалар]] [[Категория:Боронғо Урыҫ ҡалалары]] [[Категория:Рәсәйҙең Алтын ҡулсаһы]] [[Категория:Волга буйындағы ҡалалар]] [[Категория:Ярославль өлкәһе ҡалалары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] 4a6reiru1ukni05ou1poqjpno4fkl6d 0 150338 1307936 1186138 2026-10-30T20:37:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307936 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Украинаның Милли фәндәр академияһы''' ({{lang-uk|Національна академія наук України}}, ҡыҫҡаса ''УМФА'') — [[Украина]]ның юғары дәүләт фәнни ойошмаһы. 2002 йылдың 5 апрелендә Академияның дөйөм йыйылышы тарафынан раҫланған Устав һәм Украина хоҡуҡиәте нигеҙендә эшмәкәрлек итә. Тәбиғи, ижтимағи һәм техник фәндәр өлкәһендә тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. Гетман П. П. Скоропадский (Украина державаһы) хөкүмәте тарафынан 1918 йылдың 27 ноябрендә нигеҙләнгән. В. И. Вернадский Украина фәндәр академияһының нигеҙләүсе ағзаһы һәм тәүге президенты булған<ref>Основные даты жизни и деятельности академика В. И. Вернадского // Владимир Иванович Вернадский. М.: Наука 1992. С. 7. (Материалы к библиографии учёных; Вып. 44)</ref>. Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы, Украина геройы, Ленин премияһы лауреаты, академик Борис Евгеньевич Патон 1962 йылдан академияның президенты булып тора. == Тарихы == [[Файл:1911-VernadskyVI.jpg|thumb|В. И. Вернадский — Украина фәндәр академияһының беренсе президенты]] 1918 йылдың 27 ноябрендә Украина фәндәр академияһының ойоштороу йыйылышы булған. Уның тәүге президенты итеп геолог һәм геохимик Владимир Иванович Вернадский, ә сәркәтибе итеп шәрҡиәтсе Агафангел Ефимович Крымский һайланған. Уның тәүге академиктары араһында артабанғы ғалимдар булған: тарихсылар Д. И. Багалей һәм О. И. Левицкий, иҡтисадсы М. И. Туган-Барановский, филолог Н. И. Петров, биолог Н. Ф. Кащенко, механик С. П. Тимошенко һәм башҡалар. Ойошторолоуынан алып фәнни эшмәкәрлектә ғәмәли математика (Г. В. Пфейффер етәкселегендә), математик физика (Н. М. Крылов етәкселегендә), тәжрибәле зоология (И. И. Шмальгаузен) өлкәләрәндә үҫеш күҙәтелгән. 1921 йылда Совет власы урынлаштырыуы менән академия Бөтә украин фәндәр академияһы тип үҙгәртелгән, уның составына быға тиклем айырым эшләгән «Украин Фәнни Товариществоһы» һәм Киев Археографик комиссияһы, ә 1922 йылда — Киево-Печера лавраһы типографияһы ингән. Башта ул өс фәнни бүлектән торған: тарихи-филологик, физик-математик һәм социаль фәндәр, улар составына 3 институт, 15 комиссия һәм милли китапхана кергән. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда 1941—1943 йылдарҙа Украина ССР-ы Фәндәр академияһы Президиумы һәм институттарының күпселеге [[Өфө]]лә эвакуацияла була. Академияның ғалимдары [[Башҡортостанда фән]]дең үҫешенә ҙур өлөш индергән. 1930-сы йылдарҙа һәм Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында академияның иң ҙур ҡаҙаныштары араһында артабанғылар булған: [[гелий]] ядроларына [[литий]] ядроларын үҙгәртеүҙең яһалма реакцияһы, зарядланған берәмектәрҙең тиҙләткесе, дециметр диапазонлы өс координаталы радиолокаторҙы төҙөү; оборона сәнәғәтендә танкылар корпустарын, артиллерия системаларын һәм авиабомбаларҙың флюс аҫтында иретеп йәбештереү юғары эффектив технологияһы индерелгән; ғалим-биологтар һәм медиктар тарафынан яңы дарыу препараттары һәм яраланғандарҙы дауалау ысулдары уйлап сығарылған<ref>{{Cite web |url=http://www.nas.gov.ua/aboutNASU/Pages/default.aspx |title=Сайт академии{{Ref-uk}} |accessdate=2009-02-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090317025936/http://www.nas.gov.ua/aboutNASU/Pages/default.aspx |archivedate=2009-03-17 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090317025936/http://www.nas.gov.ua/aboutNASU/Pages/default.aspx |date=2009-03-17 }}</ref>. 1950 йылда Украин ССР-ы Фәндәр академияһының Электротехника институтында профессор С. А. Лебедев лабораторияһында Европала тәүге универсаль иҫәпләү машинаһы эшләнгән. 1960 йылда ошо уҡ лабораторияла эшләнгән «Киев» электрон иҫәпләү машинаһы ярҙамында Дбна ҡалаһындағы ядро тикшеренеүҙәре институтында донъяла тәүге тапҡыр технологик процесстар менән дистанцион идара итеү буйынса тәжрибәләр уҙғарылған. 1968 йылға ҡарай академия составында 116 ғәмәли ағзалар һәм 163 ағза-корреспондент булған; 9 тармаҡ бүлектәре һәм 47 фәнни-тикшеренеү институттары эшләгән; 24 фәнни журнал баҫылған<ref>{{БСЭ3|Академия наук Украинской ССР}}</ref>. 1969 йылда академия Ленин ордены менән бүләкләнгән. 2017 йылдың 18 майында Украина президенты 2018 йылда Украинаның Милли фәндәр академияһының 100-йыллыҡ юбилейын байрам итеү тураһында указды ҡабул иткән<ref>[http://www.president.gov.ua/documents/1362017-21878 Указ Президента Украины №-136/2017 от 18.05.2017]</ref>. 2014 йылдың башына ҡарай Украинаның Милли фәндәр академияһы составына 174 интитут кергән, ә хеҙмәткәрҙәр һаны 40 мең кеше тәшкил иткән<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.nas.gov.ua/UA/About/Documents/2013_dovidka.pdf |title={title} |accessdate=2015-05-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117063417/http://www.nas.gov.ua/UA/About/Documents/2013_dovidka.pdf |archivedate=2015-11-17 |deadlink=yes }}</ref> (1991 йылда — яҡынса 89 мең хеҙмәткәр<ref name=ReferenceA>[http://news.finance.ua/ru/~/2/0/all/2012/12/07/292653 Могут ли украинские учёные быть богатыми? / Статьи / Finance.ua<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407083325/http://news.finance.ua/ru/~/2/0/all/2012/12/07/292653 |date=2014-04-07 }}</ref>). === Атамалары === Академияның рәсми атамалары бер нисә тапҡыр алмашынған: * 1918 — Украин фәндәр акдемияһы (УФА) ({{lang-uk|Українська академія наук}}) * 1921 — Бөтә украин фәндәр академияһы (БУФА) ({{lang-uk|Всеукраїнська академія наук}}) * 1936 — Украин ССР-ы Фәндәр академияһы (УССР ФА) ({{lang-uk|Академія наук УРСР}}) * 1991 — Украина Фәндәр академияһы (Украина ФА) ({{lang-uk|Академія наук України}}) * 1994 — Украинаның Милли фәндәр академияһы (УМФА) ({{lang-uk|Національна академія наук України}}) == Хәҙерге Академия == [[Файл:Владимирская 54 Киев 2010 01.JPG|thumb|Украинаның Милли фәндәр академияһы Президиумы <br>Владимирская урамы, [[Киев]]]] Украина бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәндән һуң академия тормошонда ике негатив тенденциялар барлыҡҡа килгән: даими рәүештә хеҙмәткәрҙәрең ҡыҫҡартылыуы һәм кадрҙарҙың ҡартайыуы. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Украинаның Милли фәндәр академияһында 43211 кеше, шул иҫәптән 19818 ғилми хеҙмәткәр иҫәпләнгән. Ғилми хеҙмәткәрҙең уртаса йәше — 50,2 (фән кандидаттары — 51,4 йәш, фән докторҙары — 62,2 йәш)<ref>{{Cite web |url=http://www.nas.gov.ua/UA/About/Documents/2009_dovidka.pdf |title={title} |accessdate=2015-05-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140731155826/http://www.nas.gov.ua/UA/About/Documents/2009_dovidka.pdf |archivedate=2014-07-31 |deadlink=yes }}</ref>. Биш йылдан һуң, 2014 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Украинаның Милли фәндәр академияһында 40211 кеше, шул иҫәптән 19292 ғилми хеҙмәткәр эшләгән. Персоналдың уртаса йәше биш йыл эсендә үҙгәрмәгән тиерлек: ғилми хеҙмәткәрҙәр өсөн уртаса 51,8 йәш (фән кандидаттары — 50,9 йәш, фән докторҙары — 63,7 йәш)<ref name=autogenerated1 />. 2014 йылда Донбасса һуғыш башланғас танылмаған Донецк һәм Липецк халыҡ республикалары территорияһында бер нисә ғилми институттар фактик рәүештә Украинаның Милли фәндәр академияһына буйһонмай ҡалған<ref name="chirokov">[https://styler.rbc.ua/rus/intervyu/anatoliy-shirokov-zhelatelno-nashey-vlastnoy-1472053414.html Глава профсоюза НАНУ: «Украинская наука держится на голом энтузиазме»]</ref>. 2016 йылға ҡарай Донбасстың барлыҡ институттары Украина территорияһында яңынан теркәлгән һәм уларҙың күпселеге [[Киев]]ҡа күскән<ref name="chirokov" />. Әммә Украинаның Милли фәндәр академияһынның Донецк һәм Липецк халыҡ республикалары территорияһындағы элекке институттары ғалимдарының күбеһе күсмәй ҡалған. Мәҫәлән Донецк физик-техник институтының 400 хеҙмәткәренән 2016 йылға ҡарай тик 65 Донецк халыҡ республикаһынан киткәндәр<ref name="chirokov" />. 2016 йылға ҡарай академия хеҙмәткәрҙәренең иҫәбе 6 меңдән ашыу кешегә ҡыҫҡарған. 2016 йылдың 1 ғинуарына ҡарай академияла 37447 кеше (шул иҫәптән 18346 ғилми хеҙмәткәр) иҫәпләнгән<ref>[http://files.nas.gov.ua/text/url/2015_dovidka.pdf ДОВІДКА про Національну академію наук України (станом на 01.01.2016 р.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170505152138/http://files.nas.gov.ua/text/url/2015_dovidka.pdf |date=2017-05-05 }}</ref>, ә 2017 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Украинаның Милли фәндәр академияһы тик 31129 хеҙмәткәр (шул иҫәптән 15919 ғилми хеҙмәткәр) эшләгән<ref>[http://www.nas.gov.ua/UA/About/Pages/information.aspx ДОВІДКА про Національну академію наук України (станом на 01.01.2017 р.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170705130320/http://www.nas.gov.ua/UA/About/Pages/information.aspx |date=2017-07-05 }}</ref>. 2018 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Украинаның Милли фәндәр академияһында 29870 хеҙмәткәр (шул иҫәптән 15529 ғилми хеҙмәткәр) иҫәпләнгән<ref>[http://www.nas.gov.ua/UA/About/Pages/default.aspx Довідка про Національну академію наук України (станом на 01.01.2018 р.)]</ref>. === Етәкселек === {{кол|2}} Президенты — Патон Борис Евгеньевич Беренсе вице-президенттары * Горбулин Владимир Павлович * Наумовец Антон Григорьевич Вице-президенттары * Кошечко Вячеслав Григорьевич * Пирожков Сергей Иванович * Загородний Анатолий Глебович Баш фәнни сәркәтибе — Богданов Вячеслав Леонидович Академик-сәркәтиптәр: * Самойленко Анатолий Михайлович — Математика * Андон Филипп Илларионович — Информатика * Булат Анатолий Фёдорович — Механика * Локтев Вадим Михайлович — Физика * Пономаренко Александр Михайлович — Ер тураһында фән * Лобанов Леонид Михайлович — Материалдарҙы өйрәнеү * Кириленко Александр Васильевич — Энергетика * Шульга Николай Фёдорович — Ядро физикаһы * Картель Николай Тимофеевич — Химия * Комиссаренко Сергей Васильевич — Физиология * Моргун Владимир Васильевич — Генетика * Либанова Элла Марленовна — Иҡтисад * Смолий Валерий Андреевич — Тарих * Жулинский Николай Григорьевич — Филология Төбәк фәнни үҙәктәре башлыҡтары: * Андронати Сергей Андреевич — Көньяҡ * Булат Анатолий Фёдорович — Днепр буйы * Назарчук Зиновий Теодорович — Көнбайыш * Семиноженко Владимир Петрович — Көньяҡ-көнсығыш Президиум ағзалары: * Геец Валерий Михайлович * Губерский Леонид Васильевич * Згуровский Михаил Захарович * Кремень Василий Григорьевич * Походенко Виталий Дмитриевич * Таций Василий Яковлевич * Толочко Пётр Петрович * Яцков Ярослав Степанович Президиум ағзалары вазифаһын башҡарыусылар: * Гадзало Ярослав Михайлович — Аграр академияһы * Довгий Станислав Алексеевич — Информатика * Цымбалюк Виталий Иванович — Медицина академияһы * Чебикин Андрей Владимирович Президиум кәңәшселәре: * Баряхтар Виктор Григорьевич * Гончарук Владислав Владимирович * Дзюба Иван Михайлович * Неклюдов Иван Матвеевич * Онищенко Алексей Семёнович * Сергеенко Александр Васильевич * Скляренко Виталий Григорьевич * Созинов Алексей Алексеевич * Стогний Борис Сергеевич * Шевченко Владимир Павлович * Шестопалов Вячеслав Михайлович * Шидловский Анатолий Корнеевич * Юхновский Игорь Рафаилович * Мельничук Дмитрий Алексеевич {{конец кол}} Украинаның Милли фәндәр академияһының етәкселеге йәш буйынса бик оло. 2016 йылдың аҙағына ҡарай 52 академиктан торған президиум ағзаһының уртаса йәше — 74,5<ref>[http://gordonua.com/news/society/sredniy-vozrast-chlenov-prezidiuma-nacionalnoy-akademii-nauk-ukrainy-75-let-173551.html Средний возраст членов президиума Национальной академии наук Украины — 75 лет — СМИ Больше читайте тут: http://gordonua.com/news/society/sredniy-vozrast-chlenov-prezidiuma-nacionalnoy-akademii-nauk-ukrainy-75-let-173551.html]</ref>. === Структураһы === {{кол|2}} * '''Физик-техник һәм математик фәндәре секцияһы''' ** Секция бюроһы ** Математика бүлеге ** Информатика бүлеге ** Механика бүлеге ** Физика һәм астрономия бүлеге ** Ер тураһында фән бүлеге ** Материалдарҙы өйрәнеүҙең физик-техник мәсьәләләре бүлеге ** Энергетиканың физик-техник мәсьәләләре бүлеге ** Ядро физикаһы һәм энергетика бүлеге * '''Химик һәм биологик фәндәре секцияһы''' ** Секция бюроһы ** Химия бүлеге ** Биохимия, физиология һәм молекуляр биология бүлеге ** Дөйөм биология бүлеге * '''Ижтимағи һәм гуманитар фәндәре секцияһы''' ** Секция бюроһы ** Иҡтисад бүлеге ** Тарих, фәлсәфә һәм хоҡуҡ бүлеге * Әҙәбиәт, тел һәм сәнғәтте өйрәнеү бүлеге * '''Украинаның Милли фәндәр академияһы Президиумы ҡарамағындағы учреждениелар''' ** Нәшриәттәр ** Китап магазиндары ** Журналдар ** Ғилми учреждениелар ** Башҡа ойошмалар * Украинаның Милли фәндәр академияһы тарафынан тәьмин ителгән советтар (4 Совет) * Украинаның Милли фәндәр академияһы Президиумы ҡарамағындағы советтар, комитеттар һәм комиссиялар (барлығы 51) * Украинаның Милли фәндәр академияһы һәм Украинаның Мәғариф һәм фән министрлығының ғилми үҙәктәре * Фәнни ҡоролмаларҙы коллектив файҙаланыу үҙәктәре * Украинаның Милли фәндәр академияһы эштәре идаралығы ҡарамағындағы ойошмалар * Ижтимағи ойошмалар {{конец кол}} === Институттар === {{кол|2}} * Д. К. Заболотный исемендәге микробиология һәм вирусология институты {{кол|2}} * Төп астрономик обсерваторияһы * Археология институты * Биоорганик химия һәм нефтехимия институты * А. В. Палладин исемендәге биохимия институты * Н. Г. Холодный исемендәге ботаника институты * А. Е. Крымский исемендәге шәрҡиәт институты * География институты * Геология фәндәре институты * В. М. Корецкий исемендәге дәүләт һәм хоҡуҡ институты * И. И. Шмальгаузен исемендәге зоология институты * Тарих институты * В. М. Глушков исемендәге кибернетика институты * Т. Г. Шевченко исемендәге әҙәбиәт институты * Математика институты * Г. В. Курдюмов исемендәге металлофизика институты * С. П. Тимошенко исемендәге механика институты * Диңгеҙ биологияһы институты * Дөйөм энергетика институты * И. Ф. Курас исемендәге сәйәси һәм этномилли тикшеренеүҙәр институты * Ғәмәли математика һәм механика институты * Ғәмәли физика институты * Математик машиналар һәм системалар мәсьәләре институты * Материалдарҙы өйрәнеү мәсьәләләре институты * Атом электростанциялары хәүефһеҙлеге мәсьәләләре институты * А. Я. Усиков исемендәге радиофизика һәм электроника институты * Үтә ҡаты материалдар институты * Сорбция һәм эндоэкология институты * Н. Н. Боголюбов исемендәге теоретик физика институты * Техник механика институты * Транспорт системалары һәм технологиялар институты * Украин теле институты * М. С. Грушевский исемендәге украин археографияһы һәм сығанаҡтарҙы өйрәнеү институты * Физика институты * В. Е. Лашкарёв исемендәге ярымүткәргестәр физикаһы институты * Үҫемлектәр физиологияһы һәм генетикаһы институты * Л. В. Писаржевский исемендәге физик химияһы институты * Григорий Сковорода исемендәге фәлсәфә институты * Юғары молекуляр берләшмәләре химияһы институты * Ҡара металлургия институты * Е. О. Патон исемендәге электр иретепе йәбештереү институты * Энциклопедик тикшеренеүҙәр институты * А. А. Потебня исемендәге тел белеме институты * Йыһан тикшеренеүҙәр институтының Львов үҙәге * Диңгеҙ гидрофизик институты * В. И. Вернадский исемендәге Украинаның милли китапханаһы * Радиоастрономия институты * Украин тел-мәғлүмәти фонды * Украин тау геологияһы, геомеханика һәм маркшейдер эшенең фәнни-тикшеренеү һәм проект-конструктор институты * А. В. Богатский исемендәге физик-химик институты {{конец кол}} ;Ботаника баҡсаһы 1918 йылдың көҙөндә уҡ академияла [[Киев]]та ботаника баҡсаһын булдырыу буйынса фекер алышыуҙар була. Ботаник В. И. Липский (1922—1928 йылдарҙа Бөтә украин фәндәр академияһы президенты) тарафынан фәнни нигеҙе, структураһы, эшмәкәрлек йүнәлеше, төҙөлөштөң деталь планы эшләнгән. Ләкин тик 1935 йылда УССР Фәндәр академияһының Ботаника институты директоры академик А. В. Фомин тарафынан йәнә ботаника баҡсаһын ойоштороу тураһында һорау күтәрелгәс, ул сиселгән һәм уны нигеҙләү башлана. Киев ҡала советы баҡсаға Зверинец тарихы урынында 117 гектар майҙанлы ер участогы бүлеп биргән. 1964 йылда ботаника баҡсаһы коллекциялары һәм экспозициялары ирекле инеү өсөн асылған. 1967 йылда ботаника баҡсаһы фәнни-тикшеренеү институты рәсми статусын алған. == Халыҡ-ара фәнни бәйләнештәр == [[Файл:National Academy of Sciences of Ukraine.png|200px|right]] Рәсми мәғлүмәттәр буйынса хәҙерге ваҡытта Украинаның Милли фәндәр академияһы бихисап милли академиялар, фәнни үҙәктәр һәм халыҡ-ара ойошмалар менән хеҙмәттәшлек итә, шул иҫәптән: Немец фәнни-тикшеренеү йәмғиәте (DFG), Франция Милли фәнни тикшеренеүҙәр үҙәге (CNRS), Италияның Милли тикшеренеүҙәр бюроһы (CMR), Төркиәнең тикшеренеүҙәр буйынса милли советы (TÜBITAK), Ядро тикшеренеүҙәренең берләшкән институты, Ядро тикшеренеүҙәрҙең Европа үҙәге (CERN), шулай уҡ [[ЮНЕСКО]], [[МАГАТЭ]], Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһын. 1993 йылда Украинаның Милли фәндәр академияһы инициативаһы буйынса Фәндәр академияһының халыҡ-ара ассоциацияһы ойошторолған, бында [[Әзербайжан]], [[Белоруссия]], [[Вьетнам]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Молдавия]], [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Тажикстан]], [[Төркмәнстан]], [[Үзбәкстан]] һәм [[Украина]]ның үҙенең фәнни академиялары керә<ref>[http://www.cemi.rssi.ru/jsae/contacts/maan.htm Международная ассоциация академий наук]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * ''Добров Г. М., Оноприенко В. И., Храмов Ю. А. и др.'' К вопросу о создании Академии наук УССР // Очерки истории естествознания и техники. Вып. 36. Киев: Наук. думка, 1989. С. 1-20. * ''Кучмаренко В. А.'' [https://web.archive.org/web/20090508062053/http://www.nbuv.gov.ua/articles/2005/05kvaeim.html Деятельность учреждений Академии наук Украины в помощь фронту в период эвакуации: июль 1941 — май 1944 гг. (по материалам архивов Украины)]. — К., 2005. — Вып. 3. * ''Палій В. М., Храмов Ю. О.'' Національна академія наук України. 1918—2008. Персональний склад. — К.: Фенікс, 2008. — 352 с. * {{статья|автор=Торбаков И.|заглавие=Приподнимая завесу мифологизированной истории|оригинал=|ссылка=http://www.ukrstor.com/ukrstor/nasu-80.html|автор издания=|издание=Русская мысль|тип=|место=Париж|издательство=|год=1998|выпуск=|том=|номер=4249|страницы=|isbn=|issn=|doi=|язык=|ref=Торбаков|deadlink=да|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110522022441/http://www.ukrstor.com/ukrstor/nasu-80.html|archivedate=2011-05-22}} * ''Храмов Ю. О.'' Национальной академии Украины — 95 // Наука и наукознатство. 2013. № 4(82). С. 3-18. (на укр. яз.) == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://www.nas.gov.ua nas.gov.ua] — рәсми сайт. * {{БЭ|14656|Украина ССР-ының Фәндәр академияһы|автор=Алдашова Е. Н., Ергин Ю. В.}} {{ВС}} {{Европа по темам 2|фән|Фән|цвет=Украина}} {{Международный совет по науке}} [[Категория:Украинаның Милли фәндәр академияһы|*]] [[Категория:1918 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] leivxwxco6llns6qe0r7pythfmg2vmn 0 151309 1307922 1303488 2026-10-30T17:25:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307922 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тотьма''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ҡалаһы, 1137 йылда нигеҙ һалынған, [[Вологда]] өлкәһе Тотьма районының административ үҙәге. Ҡала Сухона йылғаһының һул ярында, уға Песья Деньга йылғаһы ҡушылған урында, [[Вологда]]нан 215 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Халҡы — 9895 кеше (2017 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Рәсәйҙең тарихи айырыуса ҡиммәтле 41 ҡалаһы исемлегенә керә, уның планлаштырылыуын һәм боронғо төҙөлөш өлөшөн һаҡлау ҡаралған<ref>[http://www.rg.ru/2010/09/29/istor-posel-dok.html Приказ Министерства культуры Российской Федерации, Министерства регионального развития Российской Федерации от 29 июля 2010 г. № 418/339 «Об утверждении перечня исторических поселений»]</ref>. Ҡала территорияһында бик күп федераль һәм төбәк әһәмиәтендәге ҡомартҡылар урынлашҡан<ref>[http://cultinfo.ru/nasledie/reg_totma0.htm Перечень объектов культурного наследия федерального и регионального значения, расположенных на территории Вологодской области и состоящих под государственной охраной: г. Тотьма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304192038/http://cultinfo.ru/nasledie/reg_totma0.htm |date=2016-03-04 }}</ref>. == Тарих == Тотьма исеме, моғайын, [[Фин-уғыр телдәре|фин-уғыр телдәренән]] (коми «тод» — «ҡарағай, ҡыуаҡтар һәм шыршылар үҫкән еүеш урын», «-ма» -«ер» һүҙенән алынған)<ref name="Ky3neuoB">Кузнецов А. В. [http://www.gorodtotma.ru/127-doslavjanskie-toponimy-totemskogo-kraja.html Дославянские топонимы тотемского края] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141214154632/http://www.gorodtotma.ru/127-doslavjanskie-toponimy-totemskogo-kraja.html |date=2014-12-14 }} // Тотьма. Историко-литературный альманах. Под ред. [[Камкин, Александр Васильевич|А. В. Камкина]]. Вып.1 Вологда, 1995, с.48</ref>. Фән күҙлегенән ҡарағанда, был рәсми ҡараш булып тора. Әммә ҡалала ашҡа топонимик легендалар ҙа бар. Шуларҙың береһе [[Пётр I|Петр I]] менән бәйле. Йәнәһе ул Тотьма тураһында «То не город — то тьма» тип әйткән имеш. Әммә легенда аныҡ дәлил бирә алмай, сөнки ҡала Петр заманына тиклем үк ошо исемде йөрөткән<ref name="Ky3neuoB" />. === Иртә тарихы === [[Файл:Brine_tube_of_the_Kovda_river.jpg|слева|мини|300x300пкс|<center>Ковда йылғаһында тоҙло һыу күтәргес торбаның ҡалдығы .</center>]] [[Файл:Спасо-Суморин_монастырь.jpg|слева|мини|300x300пкс|<center>Спас-Суморин монастыры ХХ быуат башында.</center>]] Тотьма ҡалаһына нигеҙ һалыу датаһы тип 1137 йылды һанайҙар.<div align="center"> {| style="background:transparent; border:1px solid #f0f0f0; margin-top:0.5em; text-align:center" | colspan="10" style="text-align:center; font-weight:bold;" |[[Феодосий Тотемский|Феодосий]] |- | {| style="width:280px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;" | style="height:280px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center" |[[Файл:Св._Феодосий_Тотемский.jpg|альт=|граница|центр|260x260пкс| XVIII быуат иконаһы ]] |- style="vertical-align:top;" | style="display:block; font-size:90%; height:1.7em; padding:0px;" |<div class="gallerytext" style="height:1.6em; width:267px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;"> XVIII быуат иконаһы  </div> |} {| style="width:280px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;" | style="height:280px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center" |[[Файл:Feodosiy_Totemskiy_(Russia,_19_c.)_by_shakko.jpg|альт=|граница|центр|260x260пкс| XIX быуат иконаһы ]] |- style="vertical-align:top;" | style="display:block; font-size:90%; height:1.7em; padding:0px;" |<div class="gallerytext" style="height:1.6em; width:267px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;"> XIX быуат иконаһы  </div> |} {| style="width:280px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;" | style="height:280px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center" |[[Файл:Theodosius_of_Totma.jpg|альт=|граница|центр|260x260пкс| XХ быуат башындағы икона ]] |- style="vertical-align:top;" | style="display:block; font-size:90%; height:1.7em; padding:0px;" |<div class="gallerytext" style="height:1.6em; width:267px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;"> XХ быуат башындағы икона  </div> |} |} </div> === Тотьма Романовтар заманында === [[Файл:Coat_of_arms_of_Totma_(1781).jpg|слева|мини|161x161пкс|<center>Тотьманың 1781 йылғы тарихи гербы</center>]] XVII быуат Тотьма өсөн үҫеш осоро була, сөнки ул Төньяҡ-Двина һыу юлы буйында тора. Урыҫ дәүләтенең барлыҡ тышҡы сауҙаһы [[Балтик диңгеҙе|Балтик диңгеҙенә]] сығыу булмағанлыҡтан, [[Вологда]], Тотьма, Бөйөк Устюг һәм [[Архангельск]] аша башҡарыла, был ҡаланың үҫешенә килтерә. Ҡала аша йыл әйләнәһенә . 500-ҙән алып 1000-гә тиклем караптарүтә<ref name="history">Кузнецова С. В., Филиппова Е. В. [http://vologda-oblast.ru/ru/government/municipalities/totma/info_totma/index.php?id_15=161 Тотьма]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} / 2-е изд., испр. и доп. — Вологда: Полиграфист, 2005</ref>. Тоҙ кәсептәре әһәмиәте көсәйә , был ҡаланы ныҡ байыта. Йылына бында 200 мең бот тоҙ сығарыла<ref>[http://www.naselo.ru/attraction/id14975 Соляные источники на р. Ковда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226221013/http://www.naselo.ru/attraction/id14975 |date=2021-02-26 }}</ref>. Өс тапҡыр Тотьмаға [[Пётр I|Петр I]]<ref name="history"/> килә, ул тоҙ сығарыу эшен күҙәтә<ref name="sobolev">Соболев А. И. [http://www.booksite.ru/fulltext/sobol/ Тотьма]. Архангельск: Северо-Западное книжное издательство, 1987</ref>.Аҡрынлап Тотьманың [[Санкт-Петербург]] барлыҡҡа килеү һәм шулай уҡ [[Эльтон]] һәм [[Баскунчак]] күлдәрендә тоҙ табылыу арҡаһында иҡтисади үҫеше түбәнәйә<div align="center"> {| style="background:transparent; border:1px solid #f0f0f0; margin-top:0.5em; text-align:" | colspan="10" style="text-align:center; font-weight:bold;" |Иерусалимға инеү сиркәүе (хәҙер бинала диңгеҙселәр музейы урынлашҡан) |- | {| style="width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;" | style="height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center" |[[Файл:Входо-Иерусалимская_церковь_в_Тотьме.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс]] |- style="vertical-align:top;" | style="display:block; font-size:90%; height:1.7em; padding:0px;" |<div class="gallerytext" style="height:1.6em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;"> </div> |} {| style="width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;" | style="height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center" |[[Файл:Входоиерусалимская_церковь_в_Тотьме._Венчание.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс]] |- style="vertical-align:top;" | style="display:block; font-size:90%; height:1.7em; padding:0px;" |<div class="gallerytext" style="height:1.6em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;"> </div> |} {| style="width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;" | style="height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center" |[[Файл:Храм_Входа_Господня_в_Иерсалим_в_Тотьме.JPG|альт=|граница|центр|160x160пкс]] |- style="vertical-align:top;" | style="display:block; font-size:90%; height:1.7em; padding:0px;" |<div class="gallerytext" style="height:1.6em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;"> </div> |} {| style="width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;" | style="height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center" |[[Файл:ЦЕРКОВЬ_ВХОДА_ГОСПОДНЯ_В_ИЕРУСАЛИМ._Тотьма.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс]] |- style="vertical-align:top;" | style="display:block; font-size:90%; height:1.7em; padding:0px;" |<div class="gallerytext" style="height:1.6em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;"> </div> |} {| style="width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;" | style="height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center" |[[Файл:Дворик_в_Тотьме_(ЦЕРКОВЬ_ВХОДА_ГОСПОДНЯ_В_ИЕРУСАЛИМ).jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс]] |- style="vertical-align:top;" | style="display:block; font-size:90%; height:1.7em; padding:0px;" |<div class="gallerytext" style="height:1.6em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;"> </div> |} |} </div> [[Файл:Centre_of_Totma_in_the_early_20th_century.jpg|справа|мини|350x350пкс|<center>XХ быуат башында Тотьма үҙәге. Сретенский Урамы. </center>]] <br><blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"><br><div class="ts-Конец_цитаты-source"></div></blockquote> === Совет власы === [[Файл:Church_of_the_Entry_into_Jerusalem_in_Totma_(1960s).jpg|слева|мини|196x196пкс|<center>Входоиерусалимский ғибәҙәтханаһы, ликер заводына әйләндерелә (1960-сы йй.)</center>]] Вологда губернаһы, Тотьма өйәҙ бөтөрөлгәндән һуң, 1929 йылда ҡала яңы барлыҡҡа килгән Тотьма районының үҙәгенә әйләнә һәм башта Төньяҡ крайына (1929—1936), артабан — Төньяҡ өлкәһнәе (1936—1937), ә аҙаҡ — бүленә һәм [[Вологда өлкәһе]] (1937 йылдан алып) составына инә. Индустриялаштырыу ҡаалға ҙур йоғонто яһамай, бында урман һәм аҙыҡ етештереү киңәйә, электр станцияһы төҙөлә, әммә иҡтисадтың төп өлөшөндә ауыл хужалығы йүнәлеше һаҡланып килә.<ref name="novosyolov">Новосёлов А. М. Утраченные храмы Тотьмы. Вологда: МДК, 2012</ref>:1-3. === Хәҙерге осор === 1990-сы йылдарҙа ҡалала бер нисә предприятие (леспромхоз, мебель фабрикаһы, етен заводы) ябыла<ref name="novosyolov2">Новосёлов А. М. Тотьма. Путеводитель по достопримечательностям. Вологда: МДК, 2012</ref>:18. Шулай ҙа, финанс ҡыйынлыҡтарына ҡарамаҫтан, нәҡ ошо ваҡытта Входоиерусалимский, Раштыуа һәм Успение сиркәүҙәре тергеҙелә, туризмды үҫтереү өсөн яңы идеялар барлыҡҡа килә. 2000 йылда Тотьмала физкультура-һауыҡтырыу комплексы төҙөлә<div align="center"> {| style="background:transparent; border:1px solid #f0f0f0; margin-top:0.5em; text-align:center" | colspan="10" style="text-align:center; font-weight:bold;" |Тотьма музейҙары |- | {| style="width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;" | style="height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center" |[[Файл:Totma_Entry_Jerusalem.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс| Диңгеҙселәр музейы (элекке Сиркәү инеп Иерусалим) ]] |- style="vertical-align:top;" | style="display:block; font-size:90%; height:6.2em; padding:0px;" |<div class="gallerytext" style="height:6.1em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;"> Диңгеҙселәр музейы (элекке Иерусалимға инеү сиркәүе)  </div> |} {| style="width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;" | style="height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center" |[[Файл:Успенская_церковь_в_Тотьме.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс|элекке Успение ҡорамы) ]] |- style="vertical-align:top;" | style="display:block; font-size:90%; height:6.2em; padding:0px;" |<div class="gallerytext" style="height:6.1em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;">Сиркәү боронғоһо музейы  </div> |} {| style="width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;" | style="height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center" |[[Файл:Totma_local_history_museum_1.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс| Тотьма тыуған яҡты өйрәнеү музейы (Тотьма урта мәктәбе № 3) ]] |- style="vertical-align:top;" | style="display:block; font-size:90%; height:6.2em; padding:0px;" |<div class="gallerytext" style="height:6.1em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;">Тотьма тыуған яҡты өйрәнеү музейы (Тотьма № 3 урта мәктәбе)  </div> |} {| style="width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;" | style="height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center" |[[Файл:Церковь_Воскресения_в_Тотьме.JPG|альт=|граница|центр|160x160пкс|Музей-күргәҙмә үҙәге. ]] |- style="vertical-align:top;" | style="display:block; font-size:90%; height:6.2em; padding:0px;" |<div class="gallerytext" style="height:6.1em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;">Музей-күргәҙмә үҙәге  </div> |} {| style="width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;" | style="height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center" |[[Файл:Ivan_Kuskov's_house_museum.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс| Йорт-музей [[Кусков, Иван Александрович|И. А. Кусковтың йорт-музейы]] ]] |- style="vertical-align:top;" | style="display:block; font-size:90%; height:6.2em; padding:0px;" |<div class="gallerytext" style="height:6.1em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;"> [[Кусков, Иван Александрович|И.]] [[Кусков, Иван Александрович|И. А. Кусковтың йорт-музейы]]</div> |} |} </div><div align="center"> {| style="background:transparent; border:1px solid #f0f0f0; margin-top:0.5em; text-align:center" | colspan="10" style="text-align:center; font-weight:bold;" |Граждандар архитектураһы ҡомартҡылары |- | {| style="width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;" | style="height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center" |[[Файл:Духовное_училище_в_Тотьме.JPG|альт=|граница|центр|140x140пкс| Дини училище бинаһы ]] |- style="vertical-align:top;" | style="display:block; font-size:90%; height:4.7em; padding:0px;" |<div class="gallerytext" style="height:4.6em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;"> Дини училище бинаһы  </div> |} {| style="width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;" | style="height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center" |[[Файл:Усадьба_Малофеева_в_Тотьме.JPG|альт=|граница|центр|140x140пкс|Малофеев усадьбаһы ]] |- style="vertical-align:top;" | style="display:block; font-size:90%; height:4.7em; padding:0px;" |<div class="gallerytext" style="height:4.6em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;">Малофеев усадьбаһы  </div> |} {| style="width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;" | style="height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center" |[[Файл:Peter's_Handicraft_School_in_Totma.jpg|альт=|граница|центр|140x140пкс| Петр һөнәрселек мәктәбе (ХХ быуат башы.) ]] |- style="vertical-align:top;" | style="display:block; font-size:90%; height:4.7em; padding:0px;" |<div class="gallerytext" style="height:4.6em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;"> Петр һөнәрселек мәктәбе (ХХ быуат башы.)  </div> |} {| style="width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;" | style="height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center" |[[Файл:Петровская_художественно-промышленная_школа._Тотьма.jpg|альт=|граница|центр|140x140пкс| Петр һөнәрселек мәктәбе бинаһы (2006) ]] |- style="vertical-align:top;" | style="display:block; font-size:90%; height:4.7em; padding:0px;" |<div class="gallerytext" style="height:4.6em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;"> Петр һөнәрселек мәктәбе бинаһы (2006)  </div> |} {| style="width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;" | style="height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center" |[[Файл:Дом_купца_Кузнецова_в_Тотьме.JPG|альт=|граница|центр|140x140пкс| Кузнецов йорто ]] |- style="vertical-align:top;" | style="display:block; font-size:90%; height:4.7em; padding:0px;" |<div class="gallerytext" style="height:4.6em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;"> Кузнецов йорто  </div> |} {| style="width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;" | style="height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center" |[[Файл:Холодиловский_дом.JPG|альт=|граница|центр|140x140пкс| Холодилов йорто ]] |- style="vertical-align:top;" | style="display:block; font-size:90%; height:4.7em; padding:0px;" |<div class="gallerytext" style="height:4.6em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;"> Холодилов йорто  </div> |} |} </div> [[Файл:Спасо-Суморин_монастырь_в_Тотьме._Собор_Вознесения_Господня.jpg|справа|мини|300x300пкс|<center>Вознесенский соборы</center>]] <div align="center"> {| style="background:transparent; border:1px solid #f0f0f0; margin-top:0.5em; text-align:" | colspan="10" style="text-align:center; font-weight:bold;" |Спас-Суморин монастыры |- | {| style="width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;" | style="height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center" |[[Файл:Spaso-Sumorin_Monastery.jpg|альт=|граница|центр|140x140пкс]] |- style="vertical-align:top;" | style="display:block; font-size:90%; height:0.2em; padding:0px;" |<div class="gallerytext" style="height:0.1em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;"> </div> |} {| style="width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;" | style="height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center" |[[Файл:Spaso-Sumorin_Monastery-1.jpg|альт=|граница|центр|140x140пкс]] |- style="vertical-align:top;" | style="display:block; font-size:90%; height:0.2em; padding:0px;" |<div class="gallerytext" style="height:0.1em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;"> </div> |} {| style="width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;" | style="height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center" |[[Файл:Spaso-Sumorin_Monastery-2.jpg|альт=|граница|центр|140x140пкс| ]] |- style="vertical-align:top;" | style="display:block; font-size:90%; height:0.2em; padding:0px;" |<div class="gallerytext" style="height:0.1em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;"> </div> |} {| style="width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;" | style="height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center" |[[Файл:Спасо-Суморин_монастырь_в_Тотьме._Башня.jpg|альт=|граница|центр|140x140пкс]] |- style="vertical-align:top;" | style="display:block; font-size:90%; height:0.2em; padding:0px;" |<div class="gallerytext" style="height:0.1em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;"> </div> |} {| style="width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;" | style="height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center" |[[Файл:Spaso-Sumorin_Monastery-3.jpg|альт=|граница|центр|140x140пкс]] |- style="vertical-align:top;" | style="display:block; font-size:90%; height:0.2em; padding:0px;" |<div class="gallerytext" style="height:0.1em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;"> </div> |} {| style="width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;" | style="height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center" |[[Файл:Totma3.jpg|альт=|граница|центр|140x140пкс]] |- style="vertical-align:top;" | style="display:block; font-size:90%; height:0.2em; padding:0px;" |<div class="gallerytext" style="height:0.1em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;"> </div> |} |} </div> === Башҡа иҫтәлекле урындлары === == Туғанлашҡан ҡалалары == * {{Флаг США}} Бодега Бэй * {{Флаг Польши}} Величка * {{Флаг России}} Соликамск * {{Флаг России}} [[Соль-Илецк]] * {{Флаг России}} п. Некрасовское ([[ярославль өлкәһе]]) * {{Флаг России}} Солигалич * {{Флаг России}} Сольвычегодск == Билдәле кешеләре == <div align="center"> {| style="background:transparent; border:1px solid #f0f0f0; margin-top:0.5em; text-align:" | {| style="width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;" | style="height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center" |[[Файл:Kuskov_IA.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс| <center id="1295">[[Кусков, Иван Александрович|Иван Кусков]] экспедицияһы көньяҡ һәм төньяҡ америкала иң урыҫ ауылына сәйәхәт ойошторолдо. 54 йыл — [[Форт-Росс]].</center> ]] |- style="vertical-align:top;" | style="display:block; font-size:90%; height:10.7em; padding:0px;" |<div class="gallerytext" style="height:10.6em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;"> <center id="1302">[[Кусков, Иван Александрович|Иван Кусков]] экспедицияларҙа 54 йыл йөрөгән һәм Төньяҡ Американың көньяғында рус ауылына нигеҙ һалған — [[Форт-Росс]].</center> </div> |} |} {| style="width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;" | style="height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center" |[[Файл:Lunacharsky.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс| <center id="1327">Мәғариф халыҡ комиссары була [[Луначарский, Анатолий Васильевич|.В. Луначарский]] бында байтаҡ эштәр буйынса полиция ҡаты күҙәтеү аҫтында яҙылған һәм эстетика<ref>Кохно И. П. [http://lunacharsky.newgod.su/lib/neizdannye-materialy/vologodskaa-ssylka-lunacharskogo Вологодская ссылка А. В. Луначарского] // Литературное наследие. Т. 82. М., 1970. С. 603—619</ref></center> ]] |- style="vertical-align:top;" | style="display:block; font-size:90%; height:10.7em; padding:0px;" |<div class="gallerytext" style="height:10.6em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;"> <center id="1335">Мәғариф халыҡ комиссары [[Луначарский, Анатолий Васильевич|.А. В. Луначарский]] бында байтаҡ эштәр буйынса полиция ҡаты күҙәтеү аҫтында торған<ref>Кохно И. П. [http://lunacharsky.newgod.su/lib/neizdannye-materialy/vologodskaa-ssylka-lunacharskogo Вологодская ссылка А. В. Луначарского] // Литературное наследие. Т. 82. М., 1970. С. 603—619</ref></center> </div> |} {| style="width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;" | style="height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center" |[[Файл:Piotr_Lavrovich_Lavrov.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс| <center id="1346">Народниктар [[Пётр Лаврович Лавров|Лавров Петр]] бында өҫтөндә эш башлаһын үҙенә билдәле «Тарихи яҙма»</center> ]] |- style="vertical-align:top;" | style="display:block; font-size:90%; height:10.7em; padding:0px;" |<div class="gallerytext" style="height:10.6em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;"> <center id="1352">Народниктар [[Пётр Лаврович Лавров|Лавров Петр]] бында ббилдәле үҙенең «Тарихи яҙма»һын яҙған</center> </div> |} {| style="width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;" | style="height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center" |[[Файл:Vakhrushov_self-portrait.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс| <center id="1361">Рәссам [[Вахрушов, Феодосий Михайлович|Вахрушов Феодосий]] үҙе бында этюд һәм картинаһын яҙа, ә тормош ҡиммәттәренә ҡотҡарыу аҙағында сәнғәт [[Спасо-Суморин монастырь|Спас-Суморин монастыры]]</center> ]] |- style="vertical-align:top;" | style="display:block; font-size:90%; height:10.7em; padding:0px;" |<div class="gallerytext" style="height:10.6em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;"> <center id="1368">Рәссам [[Вахрушов, Феодосий Михайлович|Вахрушов Феодосий]] бында үҙенең этюдтарын һәм картиналарын яҙа, ул [[Спасо-Суморин монастырь|Спас-Суморин монастырының художество ҡиммәттәрен ҡотҡара]]</center> </div> |} |} </div> * Вахрушов Феодосий Михайлович (1870—1931) — рәссам-реалист, [[Репин Илья Ефимович|Е. Репиндың]] уҡыусыһы. Тотьмала тыуа һәм ғүмеренең күп өлөшөн йәшәй. Тотьма тыуған яҡты өйрәнеү музейына үҙенең байтаҡ картиналарын ҡалдырған. * Григоров Дмитрий Александрович (1860—1929) — яҙыусы, крайҙы өйрәнеүсе, «Тотьма һәм уның тирә-яғы» очерктар китабы авторы. * Зайцев Станислав Михайлович (1939—1992) — Тотьмала тыуған, крайҙы өйрәнеүсе, тарихсы, И. А. Кусков йорт-музейына нигеҙ һалыусы, рәссам һәм шағир. * Иваницкий Николай Александрович (1847—1899) — этнограф-фольклорсы, шағир, ботаник, Тотьмала тыуған * Копос Дмитрий Александрович (1925—1987) — Совет Армияһының инженер ғәскәрҙәре генерал-майоры, Тотьмала тыуған * Кусков Иван Александрович (1765—1823) — күренекле рус тикшеренеүсеһе Аляска һәм Калифорнияны тикшергән, Форт-Росс ҡа нигеҙ һалыусы . Тотьмала мещан ғаиләһендә тыуып үҫкән. * Лавров Пеытр Лаврович (1823—1900) — яҙыусы, публицист, народник, Тотьмала һөргөндә саҡта «Тарихи яҙма» китабын яҙа. * Леонтьев Константин Михайлович (1849—1904) — табип, суд медицинаһы профессор. * Луначарски Анатолий Васильевич (1875—1933) — сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре, тәржемәсе, публицист, тәнҡитсе, беренсе мәғариф халыҡ комиссары. 1903—1904 йылдарҙан Тотьмала һөргөндә ултыра. * Мадисон Андрей Освальдович (9 июнь 1952 — ғинуар 2009) — шағир һәм аҡыл эйәһе, — <nowiki>https://www.chitalnya.ru/commentary/2476/</nowiki> * Попов Василий Тимофеевич (1828—1899) — күренекле урыҫ либералы, Тотьма өйәҙ земство управаһы рәйесе. * Раков Михаил Дмитриевич (1892—1971) — скульптор-миниатюрсы. Тотьмала тыуған һәм үҫкән. * Рубцов Николай Михайлович (1936—1971) — күренекле рус шағиры.. * Савинов Феодосий Петрович (1865—1915) — рус шағиры. * Сажин Николай Прокопиевич (ырыу.1936) — рәссам-реалист, Тотьма районында тыуған. * Токарев Николай Ильич (1836—1916) — Тотьмала тыуған, сауҙагәр-меценат.. * Феодосий Тотемский (Суморин) (1530—1568) — Тотьмалағы Спас-Преображенск монастыры эргәһендә Изге Илия Рус православие сиркәүен һала. * Трутнев Иван Васильевич (09.08.1951 — н в.) — ун тапҡыр гер спорты буйынса донъя чемпионы. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Тотьма}} * {{Китап|автор=[[Брумфилд, Уильям Крафт|Брумфилд У.]]|заглавие=Тотьма: Архитектурное наследие в фотографиях : <nowiki>[фотоальбом]</nowiki>|ссылка=|ответственный=<nowiki>[предисл.: Б. Рубл, А. Комеч; пер. с англ.: Н. Сосна]</nowiki>|издание=|место=М.|издательство=Три квадрата|год=2005|страниц=78|серия=Серия "Открывая Россию"|isbn=5-94607-052-5|тираж=1000|ref=}} * Галушкина В. Н. Малый город с большой историей: [текст обзорной экскурсии]. Тотьма, 2005 * Григоров Д. А. [http://www.booksite.ru/fulltext/1to/tma/alm/ana/8.htm Тотьма и её окрестности] // Тотьма: Историко-литературный альманах / Администрация Тотем. района Вологод. обл. и др.; [Редкол.: Гл. ред. А. В. Камкин и др.] — Вып.1. — Вологда: Русь, 1995. * Кузнецова С. В., Филиппова Е. В. [http://vologda-oblast.ru/ru/government/municipalities/totma/info_totma/index.php?id_15=161 Тотьма]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} / 2-е изд., испр. и доп. — Вологда: Полиграфист, 2005 * Новосёлов А. М. Тотьма. Путеводитель по достопримечательностям. Вологда: МДК, 2012 * Новосёлов А. М. Утраченные храмы Тотьмы. Вологда: МДК, 2012 * Попов В. Т. Город Тотьма Вологодской губернии : Ист. очерк / [Предисл. А.<nowiki>&</nowiki>nbsp;В.<nowiki>&</nowiki>nbsp;Быкова]. — Вологда: Изд. центр «Ардвисура», [1995]. — 127с. — (Летопись русской провинции). * Соболев А. И. [http://www.booksite.ru/fulltext/sobol/ Тотьма]. Архангельск: Северо-Западное книжное издательство, 1987 * [http://booksite.ru/fulltext/1to/tma/alm/ana/index.htm Тотьма: Историко-литературный альманах] /Администрация Тотем. района Вологод. обл. и др.; [Редкол.: Гл. ред. А. В. Камкин и др.]. — Вологда: Русь, 1995. — Вып.1. — 428,[3] с. * [http://www.booksite.ru/fulltext/two/tot/ma/index.htm Тотьма: Краеведческий альманах] / Администрация Тотем. района Вологод. обл. и др. ; [Редкол. : Гл. ред. А. В. Камкин и др. ]. — Вологда: Русь, 1997. — Вып. 2. — 664,[4] с. * [http://booksite.ru/fulltext/tot/maf/ree/index.htm Тотьма: Краеведческий альманах] / Администрация Тотем. района Вологод. обл., Тотем. краевед. музей, Вологод. гос. пед. ун-т; [Редкол.: Гл. ред. А. В. Камкин и др.]. — Вологда: Легия. — 2001. — Вып. 3. — 294,[2] с. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20191117042353/https://totma-vologda.ru/ Официальный сайт муниципального образования «город Тотьма»] * [http://www.totma-region.ru Официальный сайт администрации Тотемского муниципального района] * [http://totma-vesti.ru/ Районная газета «Тотемские вести»] * [http://hansatour.ru/totma_rus.htm Виртуальный тур по городу Тотьме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213222332/http://hansatour.ru/totma_rus.htm |date=2013-12-13 }} * [https://web.archive.org/web/20190717205932/http://www.isles.ru/spots/totma.html Тотьма] на сайте «Малые острова России» * [http://vologda-oblast.ru/ru/government/municipalities/totma/ Страница Тотемского муниципального района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130902094354/http://vologda-oblast.ru/ru/government/municipalities/totma/ |date=2013-09-02 }} на официальном сайте Правительства Вологодской области * [http://www.luca.ru/netway/maps/totma.html Карта города Тотьмы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170802100659/http://www.luca.ru/netway/maps/totma.html |date=2017-08-02 }} * Филиппов С. А. [http://www.vologda.ru/~sf-totma/ Тотьма — соль земли Русской] * Список памятников культурного наследия Тотьмы в Викигиде [[Категория:Рәсәйҙең тарихи ултыраҡтары]] [[Категория:Боронғо Урыҫ ҡалалары]] [[Категория:Вологда өлкәһе ҡалалары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] tsv3y0y93994y761ut166dziw9rucej 0 151339 1307949 1059226 2026-10-31T03:06:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307949 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Чухлома''' '''(Чухлома)'''<ref>http://live.kostromka.ru/video/michael-5888/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190602015323/http://live.kostromka.ru/video/michael-5888/ |date=2019-06-02 }}</ref> — ҡала (1381 йылдан алып<ref>{{АТД-80|149}}</ref>) [[Кострома өлкәһе|Рәсәйҙең Кострома өлкәһе]] Чухлома районының административ үҙәге. Чухлома ҡалаһы статуслы ҡала биләмәһе менән бергә уның составындағы берҙә-бер тораҡ пунктлы [[муниципаль берәмек]]<ref>[http://docs.cntd.ru/document/819053303 Закон Костромской области от 30 декабря 2004 года N 237-ЗКО «Об установлении границ муниципальных образований в Костромской области и наделении их статусом»]</ref>. Халҡы — 5054 кеше (2017 йыл мәғлүмәттәре буйынса). == Географияһы == Ҡала Чухлома күле ярында, тимер юл үҙәге Галич ҡалаһынан 50 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Тарих == === Нигеҙ һалыу === Нигеҙ урыны һәм ваҡыты аныҡ билдәле түгел<ref>Н. А. Зонтиков. [http://kostromka.ru/kostroma/land/07/130.php Чухлома: спорные вопросы ранней истории города.] Костромская земля (выпуск 7). ISBN 978-5-93645-050-1</ref>, шул шаһит була, [[X быуат]]та Чухлома күленең көньяғында түгел<ref>''Белоруков Д. Ф.'' [http://kostromka.ru/belorukov/derevni/chuhloma/465.php#467 Город Чухлома. Деревни, сёла и города Костромского края]</ref>, ә төньяҡ ярында (һуңыраҡ унда Авраамиев Городецкий монастыры нигеҙләнә) ҡала булғанлығы билдәле. Чухлома ҡалаһына нигеҙ 1381 йылда күлдең кәньяҡ ярында һалынған тип иҫәпләнә (Чухломаның әҙәби сығанаҡтарҙа беренсе тапҡыр телгә алыныу йылы). Төп тракт транзит юлынан ситтә торған Чухлома сауҙа ҡалаһы булмай, унда йәшәүсе кешеләр һөнәрселек һәм ваҡлап сауҙа итеү менән көн күргән. Халыҡтың күп өлөшө балыҡ тотоу һәм йәшелсә үҫтереү менән шөғөлләнгән. Мал-тыуар үҫтереү өсөн көтөүлектәр аҙ булғанлыҡтан, бында май бешеү, сыр яһау мөмкинлектәре сикләнгән. Чухломала берҙән-бер предприятие-Нелидов һыра заводы [[1844 йыл]] документында теркәлгән. === Буталсыҡ заманда === Чухлома Буталсыҡ заманда ныҡ зыян күргән. === Хронология === * [[X быуат]] — Чухлома күленең төньяҡ ярындағы ултыраҡ. * 1381 йыл — йылъяҙмаларҙа ҡала Галич-Мерьский кенәзлеге составында телгә алына<ref name="MG">[http://www.mojgorod.ru/kostrom_obl/chuhloma/index.html Чухлома в энциклопедии «Мой город»]</ref> * [[XVI быуат]] — Чухлома ерҙәрендә административ-территориаль берәмек — Чухлома ҡамауы барлыҡҡа килә, уның үҙәгендә Чухлома ҡалаһы торған. * [[1719 йыл]]да — [[Пётр I|Петр I]] территориаль бүленеше буйынса , Чухлома ҡалаһы Чухлома дистриктының үҙәге була һәм Архангелогородский губернаһының Галицкий провинцияһы составына инә. * [[1778 йыл]] — Чухлома Екатерина II указы буйынса, Кострома наместниклығының Чухлома өйәҙе ҡалаһына әүерелгән. 1796 йылдан алып Кострома губернаһы составында<ref name="MG" /> * [[1928 йыл]]да — Кострома губернаһында районлаштырыу үткәрелә. Ҡала Чухлома районының административ үҙәге булып тора * [[1929 йыл]] — Кострома губернаһы Иваново-Вознесенск (Иваново) Сәнәғәт өлкәһенең Кострома округы тип үҙгәртелә * [[1936 йыл]] — Иваново Сәнәғәт өлкәһе [[Иваново өлкәһе|Владимир]] һәм [[Ярославль өлкәһе]]нә бүленә. Чухлома һәм Судай Ярославль өлкәһенә ҡарай * [[1944 йыл]] — [[Кострома өлкәһе]] төҙөлә, уның составына Судай һәм Чухлома райондары инә * [[1963 йыл]]да — Судайский районы юҡҡа сығарыла һәм ул Чухлома ауыл районына инә * [[1965 йыл]]да — Чухлома райондың әүәлге статуслы район итеп үҙгәртелә. * [[2004 йыл]] — административ реформаға ярашлы Чухлома ҡала биләмәһе һәм Чухлома муниципаль районы ойошторола. == Иҡтисад == Ағас эшкәртеү, йорт бураһы эшләү. == Иҫтәлекле урын == Успенская сиркәүе һаҡланған ([[1730 йыл|1730]], эшләй) сатырлы ҡыңғырау манаралы; Преображенский соборы ([[1746 йыл|1746]], янғын һүндереү депоһы итеп ҡулланыла). Шулай уҡ Чухлома үҙәгендә — [[XV быуат]] [[XV быуат|ың]] боронғо ҡәлғә валы ҡалдыҡтары . Ҡала үҙәгендә [[XIX быуат]]тың бер нисә таш йорто; күпселек Чухлома ҡоролмалары ағастан һалынған, күптәре һырлап биҙәлгән. Тыуған яҡты өйрәнеү музейы эшләй ([[1919 йыл]]дан алып). Чухломанан 11 км төньяҡта — Авраамиево-Городецкий монастыры (XVII—XIX быуаттар). Шулай уҡ ҡала янында — Лермонтовтарҙың ырыу усадьбаһы. Ҡала зыяратында шағир һәм драматург П. А. Катенин ҡәбере бар. == Билдәле шәхестәр == * Байков Анатолий Сергеевич — Байкал-амур магистраленең Звездный ҡасабаһындағы «Йәш Гвардия» халыҡ театры режиссёры<ref>[http://anatoly.irk0.ru/ Анатолий Байков, БАМ, театр «Молодая гвардия»]</ref>. * Зиновьев Александр Александрович — урыҫ философы, яҙыусы, социолог, публицист. * Алексей Феофилактович Писемский — урыҫ яҙыусыһы һәм драматургы. * Пуговкин Михаил Иванович — театр һәм кино актёры. * Фигуровский Николай Николаевич — уйын фильмы һәм совет кинорежиссёры, сценарист, актёр, яҙыусы, тәржемәсе. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Чухломской уезд * Говоры чухломского острова == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Чухлома}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20140907072848/http://www.towns.ru/towns/chukhloma.html Чухлома на сайте «Малые города России»] * [http://heraldicum.ru/russia/subjects/towns/chuhloma.htm История Герба Чухломы] * [http://www.mojgorod.ru/kostrom_obl/chuhloma/index.html Чухлома в энциклопедии «Мой город»] * [http://costroma.k156.ru/mordov/mordovtsev_chukhloma_1875.html Чухломское земство (Из кн.: Д. Л. Мордовцев. Десятилетие русского земства, 1864—1875. СПб., 1877.)] * [http://костромские-деревни.рф/город-чухлома/ История, статистика изменения численности населения, современное состояние города Чухломы] [http://костромские-деревни.рф/город-чухлома/] * [http://kostromka.ru/belorukov/derevni/chuhloma/465.php Белоруков Д. Ф. Город Чухлома. Деревни, села и города костромского края: материалы для истории.] [[Категория:Кострома өлкәһе ҡалалары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] 20izp1ogwq9jj6mfxjouvpsdb1kphhq 0 153055 1307928 1248687 2026-10-30T18:11:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307928 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тушети милли паркы''' ({{Lang-ka|თუშეთის ეროვნული პარკი}}) — [[Грузия]]ның төньяҡ-көнсығышында, Кахети төбәгенең Ахмет муниципалитетында урынлашҡан, Тушети таризи өлкәһенең 969 квадрат километрҙан 830 км² майҙанды биләй. == Флораһы == Диңгеҙ кимәленән 1650 — 1900 метр бейеклектә ятҡан тау-урман бүлкәте һәм ҡайындан ғибәрәт. Ҡарағай (''Pinus sosnowskyi'') [[Геоботаника|геоботани]]<nowiki/>к төрлөлөгө менән айырыла. Төньяҡ битләүҙә ҡайын урмандары өҫтөнлөк итә. Улар ике төркөм ассоциациянан: кавказ рододендроны (''Rhododendron caucasicum'') һәм үләнле ҡайынлыҡтан (Betuleta herbosa) тора. Субальп һәм Альп бүлкәттәрендә болондар киң таралған. [[Артыш|Ябай артыш]] (''Juniperus communis''), казак артышы (''Juniperus sabina''), кавказ рододендроны, аҡтамыр, манжетканың төрлө төрҙәре, ваҡ вероника (''Veronica minuta''), ҡуйы ҡыҙыл төҫтәге ясколка (''purpuraglens Cerastium'') киң таралған. <ref name="автоссылка1">[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5228/ Mta-Tusheti — UNESCO World Heritage Centre]</ref>. == Фаунаһы == Парктағы һөтимәрҙәрҙән һаҡлау аҫтына алынған, леопард иғтибарға лайыҡ. Көнсығыш кавказ кәзәһе (''Capra cylindricornis''), кавказ ҡыр кәзәһе (''Rupicapra caucasica rupicapra'') бар, Кавказда уларҙың һаны кәмей. Тояҡлы хайуандарҙан бында башҡа европа илеге (''Capreolus capreolus'') һәм [[Ҡабан|ҡабандар]] (''sus scrofa'') тереклек итә. Йыртҡыс хайуандарҙан һеләүһен, ҡырағай бесәйкүрһәтеүҙән тыш, ҡырағай бесәй, һоро айыу һәм бүреләр бар. Юғалыу хәүефе аҫтында кавказ ҡамаһы (''Lutra lutra meridionalis''). Орнитофауна үҙ эсенә ыласын, бөркөттө ала, һирәк осрай торған ҡоштарҙан ҡарсыға-һаҡалбай, кавказ ҡоро (''Tetrao mlokosiewiczi''), бар. Һөйрәлеүселәрҙән кавказ ҡара йыланы (''Vipera kaznakovi''), юҡҡа сығыусы төр иғтибарға лайыҡ<ref name=Land>{{Cite web|url=http://www.tusheti.ge/|title=Tushetian Protected Landscape|accessdate=23 November 2015|publisher= tusheti.ge}}</ref>. == Ҡыҙыҡлы факттар == * 2007 йылдың 24 октябрендә Грузия мәҙәниәте, ҡомартҡылары һәм спортын һаҡлау министрлығы Тушети тарихи өлкәһен [[ЮНЕСКО]]-ның [[Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индереү буйынса ғариза бирә<ref name="автоссылка1"/>. == Трансфер == {{Кратное изображение|зона=rigth|направление=horizontal|изобр3=268A5671.jpg|ширина3=230|подпись3=Парктың административ комплексы|изобр2=The_Ranger_Station.JPG|ширина2=228|подпись2=Парк рейнджерҙары станцияһы|изобр1=268A5522.jpg|ширина1=228|подпись1=Тушети юлы}}Тушети милли паркы таулы районда урынлашҡан. Уға тиклем берҙән-бер юл 72 км оҙонлоҡтағы «Тушети трассаһы» Пшавели — Абано артылышы — [[Иҫке Омало (Тушетия)|Омало]] хәрәкәте менән барырға мөмкин. Трасса 1975 йылда асыла. Тушети трассаһы буйлап хәрәкәт июлдән сентябргә тиклем генә асыҡ, сөнки Абано артылышында (2 826 бейеклеге м) йә ҡар ята, йә ирегән һыу ағымы аға. Трассаның һуңғы пункты Омало ауылы, шартлы рәүештә Квемо Омало һәм Земо Омалоға бүленә. Квемо Омалола ''«Тушети милли паркының»'' административ комплексы һәм килеүселәр өсөн үҙәк урынлашҡан. Ул закусочный, ҡунаҡхана хеҙмәттәре күрһәтелә, автомобиль, ат йәки туристик кәрәк-яраҡ ҡуртымға бирелә. Үҙәктә ун бер туристик маршруттарҙың береһен үтергә тәҡдим итәләр, уларҙың күпселеге тарихи-мәҙәни урындарҙы, ландшафтты ҡарау ҡырағай хайуандарҙы күҙәтеүҙе үҙ эсенә ала<ref>[http://apa.gov.ge/ru/eco-tourism/Trails/tushetis-turistuli-bilikebi-satesto/vizitorta-centri Туристические тропы Национального парка Тушети.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180822151749/http://apa.gov.ge/ru/eco-tourism/Trails/tushetis-turistuli-bilikebi-satesto/vizitorta-centri |date=2018-08-22 }}</ref>. Парк администрацияһының төп функциялары булып парктың флора һәм фаунаһын һаҡлау, тарихи ҡомартҡыларҙың бөтөнлөгөн тәьмин итеү тора<ref>[http://planetdoc.tv/documentary-georgia-tusheti-national-reserve Georgia. Tusheti Nation Reserve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151019072122/http://planetdoc.tv/documentary-georgia-tusheti-national-reserve |date=2015-10-19 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.iucn.org/content/wildlife-viewing-georgias-tusheti-national-park Wildlife viewing in Georgia's Tusheti National Park] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171113222401/https://www.iucn.org/content/wildlife-viewing-georgias-tusheti-national-park |date=2017-11-13 }} ([[Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы|IUCN]]) [[Категория:Грузияның милли парктары]] [[Категория:Категория МСОП II]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Грузияның милли парктары]] bgqclli0lrvqyam224o7wwzj9wakrcf 0 155543 1307937 1171754 2026-10-30T21:46:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307937 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Усманов Миңнерәйес Мәрүән улы''' ({{lang-ru|Минираис Марванович Усманов}}; [[11 сентябрь]] [[1940 йыл]]) — дәүләт һәм хужалыҡ органдары хеҙмәткәре. 1989—2000 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы]] рәйесе урынбаҫары һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Премьер-министры урынбаҫары һәм төҙөлөш министры. == Биографияһы == Миңнерәйес Мәрүән улы Усманов 1940 йылдың 11 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Кәбәс (Ауырғазы районы)|Кәбәс ауылында]] тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, 1959—1960 йылдарҙа «Челябинскшахтстрой» тресында мастер булып эшләй, шунан армиға алына. Демобилизацияланғас, 1964—1971 йылдарҙа «Салаватстрой» тресының 5-се төҙөлөш идаралығында мастер, прораб, өлкән прораб булып эшләй<ref>[http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=58172 УСМАНОВ Минираис Марванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211219084357/http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=58172 |date=2021-12-19 }}</ref> 1971 йылда [[w:tt:Казан дәүләт архитектура-төзелеш университеты|Ҡазан дәүләт инженер-төҙөлөш институтын]] тамамлай. 1974—1975 йылдарҙа 4-се төҙөлөш идаралығын етәксеһе, артабан «Мелеузхимстрой» тресының 137-се ПМК-һы начальнигы була. 1975—1977 йылдарҙа «Ишимбайжилстрой»ҙың баш инженеры 1977 йылда «Салаватстрой» тресының баш инженеры, 1978 йылдан — ойошманың управляющийы. 1987—1988 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының «Главбашстрой» төҙөлөш идаралығы начальнигы. 1988—1989 йылдарҙа «Башстрой» территориаль төҙөлөш берекмәһе начальнигы. 1989—1993 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы һәм Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары. 1993—2000 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының премьер-министры урынбаҫары һәм бер үк ваҡытта республиканың төҙөлөш министры. 1997 йылда [[Ауырғазы районы]]нда яҙыусы, тарихсы, Хеҙмәт Геройы [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғәлимйән Ибраһимовтың]] тыуған ауылы [[Солтанморат]]та уға бағышланған музей төҙөлөшө өсөн [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияға]] лайыҡ була<ref>[http://libmap.bashnl.ba/node/675 Усманов Минираис Марванович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре== * [[«Почёт Билдәһе» ордены]] * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] == Ғаиләһе == Өйләнгән, ҡатыны менән өс бала тәрбиәләп үҫтергәндәр<ref>[http://viperson.ru/people/usmanov-minirais-marvanovich Усманов Минираис Марванович]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == == Һылтанмалар == * [http://viperson.ru/people/usmanov-minirais-marvanovich Усманов Минираис Марванович] * [https://web.archive.org/web/20211219084357/http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=58172 УСМАНОВ Минираис Марванович] [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ағзалары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:2-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:Ҡазан дәүләт төҙөүсе-инженерҙар институтын тамамлаусылар]] jtz8ffpze0a7ve6t6ntyrcadxq91tdb 0 158034 1307947 1177853 2026-10-31T02:30:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307947 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Чернухино''' ({{Lang-uk|Чорнухине}}) — [[Украина|Украинаның Луганск өлкәһендәге]] ҡала тибындағы ҡасаба. 2014 йылдың октябренә тиклем Украина Юғары Радаһы ҡарарына ярашлы ул Перевальск районына ҡарай, ә 2014 йылдың 7 октябренән '''''Чернухино''''' рәсми рәүештә Попаснянск районы составына күсә, ул ваҡытта ҡасаба тулыһынса Украина ғәскәрҙәре контроле аҫтында була<ref>[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1693-18 Про зміни в адміністративно-територіальному устрої Луганської області] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150523041722/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1693-18 |date=2015-05-23 }}</ref>. 2015 йылдың февралендә тораҡ пункты [[Луганск Халыҡ Республикаһы]] контроле аҫтына күсә<ref>[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/1085-2014-%D1%80 Про затвердження переліку населених пунктів, на території … | від 07.11.2014 № 1085-р]</ref>. == Географияһы == Ҡасаба тирәһендә Чернухина йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары баш ала<ref>[http://maps.yandex.ru/-/CVCpzMj1 Чернухино — Яндекс. Карты]</ref>, совет осоронда ҡаланы техник һәм эсәр һыу тәьмин итеү өсөн Чернухино һыуһаҡлағысы төҙөлә. Ҡасаба Луганскиҙан 73 км көньяҡ-көнбайыштараө ята, унан көнбайышҡа [[Луганск өлкәһе|Луганск]]<ref>Контролируется [[Луганская Народная Республика|Луганской Народной Республикой]]</ref> һәм [[Донецк өлкәһе|Донецк]]<ref>Контролируется [[Донецкая Народная Республика|Донецкой Народной Республикой]]</ref> өлкәһләренең сиктәре үтә. Күрше [[Донецк өлкәһе|Донецк өлкәһендәге]] [[Дебальцево (станция)|Дебалцевоға]] көнбайышҡа табан 8 километр, [[Донецк|Донецкиға]] тиклем көньяҡ-көнбайышҡа табан — 63 километр. <br> == Тарихы == Ултыраҡ тураһында тәүге тапҡыр 1600 йылда телгә алына<ref name="autogenerated2">Чернухино // Украинская Советская Энциклопедия. том 12. Киев, «Украинская Советская энциклопедия», 1985. стр.233</ref>. [[1859 йыл]]ғы мәғлүмәттәргә ярашлы, ҡаҙна ауылында 1928 кеше йәшәй (946 ир-егеттәр һәм 982 ҡатын-ҡыҙ), 242 йрорт хужалығы иҫәптә тора, православие сиркәүе һәм почта станцияһы була, йылына өс тапҡыр йәрмикә үтә. [[1897 йыл]]ғы мәғлүмәттәргә ярашлы ауыл [[Рәсәй империяһы]] Екатеринослав губернаһы Славяносербск өйәҙе Чернухин улусының үҙәге була, унда 510 йортта 3700 кеше, мәктәп эшләп килгән һәм йылына өс тапҡыр йәрминкә үткәрелгән<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Чернухино}}</ref>. [[1938 йыл]]да ауыл ҡала тибындағы ҡасаба статусын ала<ref name="autogenerated2">Чернухино // Украинская Советская Энциклопедия. том 12. Киев, «Украинская Советская энциклопедия», 1985. стр.233</ref>. 1978 йылдың башына ҡарата ҡасабала таш күмер сығарғандар, ҡошсолоҡ фабрикаһы һәм ҡошсолоҡ совхозы булған. 1985 йылда халыҡ һаны 9,2 мең кеше тәшкил итә, бында С. В. Косиор исемендәге шахта, «Мирный» тоҡомло ҡошсолоҡ совхозы, ҡошсолоҡ фабрикаһы, Перевал тау техникумының филиалы, дүрт урта белем биреү мәктәбе, хәстәхана, дауахана, мәҙәниәт йорто, ике клуб, ике китапхана һәм тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы эшләй<ref name="autogenerated2">Чернухино // Украинская Советская Энциклопедия. том 12. Киев, «Украинская Советская энциклопедия», 1985. стр.233</ref>. == Бөйөк Ватан һуғышы йылдары == 1941—1943 йылдарҙа ҡасаба немец оккупацияһы аҫтында ҡала. 1943 йылдың февралендә [[7-се гвардия кавалерия корпусы]] (уның составында [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се (16-сы) Башҡорт кавалерия дивизияһы]]) дошман тылына. Ворошиловоград ҡалыһына табан, тәрән рейд башҡара һәм бик күп дошман һалдаттарын ҡыйрата. 23 февралдә Ворошиловоград өлкәһе [[Штеровка]] ауылы тирәһендә рейдтан сыҡҡан саҡта дивизия командиры генерал-майор [[Миңлеғәле Шайморатов]] һәләк була. Чернухино ауылы тирәһендә алыштар айырыуса ҡаты һәм аяуһыҙ була. Башҡорт атлыларҙың бик күптәре һәм 14-се һәм 15-се кавдивизиялар атлылары окоптарҙа һәм ошо ауыл тирәләй яландарҙа ятып ҡала. Тулы булмаған мәғлүмәттәр буйынса, был көндәрҙә бында ике мең тирәһе ҡыҙылармеец һәләк була, шул иҫәптән башҡорт атлыларҙан — яҡынса бер мең яугир. 1974 йылда туғанлыҡ ҡәберлеге өҫтөндә һәйкәл ҡуйыла — шинелдә һәм елдә елберләгән плащ-палатка менән һыбайлы<ref name="Чернухино">[http://www.bashinform.ru/news/1180074-v-luganskoy-respublike-okonchatelno-vosstanovili-memorial-voinam-112-y-bashkirskoy-kavaleriyskoy-div/ В Луганской республике окончательно восстановили мемориал воинам 112-й Башкирской кавалерийской дивизии]</ref>. === 2014—2015 йылдар === Тораҡ пункты [[ДХР]] һәм [[ЛХР]] араһындағы стратегик яҡтан мөһим ерҙә урынлашҡан. 2014 йылдың август урталарына тиклем ЛХР контроле аҫтында бла. [[2014 йыл|2014 йылдың]] 14 авгусынан 2015 йылдың 6 февраленә тиклем ҡасаба украин ғәскәрҙәре контроле аҫтында була. 2015 йылдың 7 февралендә Украина Ҡораллы Көстәре подразделениелары Чернухиндан Дебальцево ҡаҙанын юҡҡа сығарыу буйынса операция барышында ДХР һәм ЛХР формированиелары тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарыла<ref>[http://rusvesna.su/news/1423341941 Бой за Чернухино: армия Новороссии штурмует позиции врага (ВИДЕО) | Русская весна]</ref>. 9 февралдә бер нисә украин киң мәғлүмәт саралары Чернухино кире ҡайтарылды тигән мәғлүмәт тарата, әммә шул уҡ кис ОБСЕ мониторинг миссияһы күҙәтеүселәре, украин хәрбиҙәре ҡасабанан дүрт километрға ары алып ташланған, тип хәбәр итәләр<ref>[http://rusvesna.su/news/1423524891 МОЛНИЯ: Идут бои, украинская армия отброшена на 4 км в районе Чернухино, — генерал ВСУ | Русская весна]</ref>. == Урындағы совет == 94340, Луганск өлкәһе, Попаснянск районы, Чернухино ҡасабаһы, Ленин урамы, 285-се йорт. == Халҡы == {{Внешнее изображение|video1=[https://www.youtube.com/watch?v=6dHEsXqh-W0 Кадры из разрушенного в результате боёв посёлка Чернухино].}} '''''Чернухино''''' халҡы кәмей: 1989 йылдың ғинуарында халыҡ һаны 8814 кеше тәшкил итә. 2001 йылғы Украин халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса, халыҡ һаны 7782 кеше тәшкил итә. 2011 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны — 6137 кеше, 2013 йылдың 1 ғинуарына — 5958 кеше тәшкил итә<ref>[http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2013/sb_nnas_2012.pdf Чисельність наявного населення України на 1 січня 2013 року. Державна служба статистики України. Київ, 2013. стор.77] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131012013028/http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2013/sb_nnas_2012.pdf |date=2013-10-12 }}</ref>. Ҡасаба халҡының күпселеге 2014—2015 йылдарҙағы Донбасстағы һуғыш барышында эвакуациялана<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2337319&tid=105474 Вести. Ru: Власти ЛНР пытаются вывезти мирных жителей из поселка Чернухино]</ref>. == Транспорт == Тимер юл узелы<ref name="autogenerated1">Чернухино // Большая Советская Энциклопедия. / под ред. А. М. Прохорова. 3-е изд. том 29. М., «Советская энциклопедия», 1978. стр.106</ref>. Тораҡ пуктының төп массивынан көнбайышҡа Чернухино тимер юлы станцияһы (хәҙер ташландыҡ хәлдә)<ref>[http://deniskazansky.com.ua/kak_vygliadit_spasennoje_ot_ukraintsev_chernuhino/ Блог Дениса Казанского | Как выглядит «спасенное от украинцев» Чернухино спустя 4 года после боев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200229163748/http://deniskazansky.com.ua/kak_vygliadit_spasennoje_ot_ukraintsev_chernuhino/ |date=2020-02-29 }}</ref><ref>[https://colonelcassad.livejournal.com/4675130.html Чернухинский постапокалипсис — Colonel Cassad]</ref>). == Дин == Ҡасабала Изге Николай храмы эшләп килә (Папанин тыҡрығы, 1-се йорт). == Билдәле кешеләр == Чернухинола һуңғы [[Советтар Союзы Геройы|Советтар Союзы ГеройыСолодков Леонид Михайлович тыуған]]. == Хәтер == * [[2018 йыл]]дың 22 июнендә [[Луганск Халыҡ Республикаһы]]ндағы Чернухино ауылында тантаналы рәүештә [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугирҙарына арналған мемориалды асалар. 2014 йылда өлөшләтә емерелгән һыбайлы скульптураһы 2017 йылда тегеҙелә. 7-се кавалерия корпусы һалдаттарының ерләнгән урынындaғы уникаль һәйкәлде [[Мәскәү]] һәм [[Донецк]] ҡалалары йәмәғәтселәрe үҙ иҫәбенә тергеҙәләр<ref name="Чернухино"></ref>. 2018 йылда тергеҙелгән һәйкәл эргәһендә туғанлыҡ ҡәберлегендә ерләнгән бөтә яугирҙарҙың исемдәре яҙылған плиталар ҡуйыла, шулай уҡ исемлекте тулыландырыу һәм хаталаҙы төҙәтеү буйынса эштәр үткәрелә. * Чернухино ауылы музейында 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары тураһындағы мәғлүмәттәр һаҡлана<ref name="Чернухино"></ref>. * 2018 йылда эҙләнеүселәр Башҡорт кавдивизияһы рейдтан йырып сыҡҡан урында һәм генерал-майор Миңлеғәле шайморатов һәләк булған ерҙә эҙләнеү эштәрен үткәрҙе.<ref name="Чернухино"></ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/z7503/A005?rf7571=18408 Чернухино на сайте Верховной рады Украины]{{ref-uk}} [[Категория:Луганск өлкәһе]] a3xv9qb26bido0jo46ytyjn7sidz9yc 0 160801 1307969 1285014 2026-10-31T11:49:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307969 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡазан кремле''' ({{Lang-tt|Казан кирмәне, Qazan kirmäne}}) — [[Ҡазан|Ҡазандың]] боронғо өлөшө, ҡаланың күп быуатлыҡ тарихын асыусы архитектура, тарихи һәм археологик һәйкәлдәр комплексы: беренсе ҡаласыҡ (XII—XIII бб.), икенсе ҡаласыҡ (XIV—XV вв.) һәм өсөнсө ҡаласыҡ (XV—XVI бб.) археологик ҡалдыҡтары; аҡ таштан һалынған кремль, оло тарихи-архитектура һәм мәҙәни ҡиммәткә эйә ғибәҙәтханалар һәм биналар рәте. Татарстан Республикаһы Президентының рәсми резиденцияһы; 2000 йылдан [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы]] объекты. Кремль биләмәһе планда төньяҡ-көнбайыштан, Казанка йылғаһынан, көньяҡ-көнсығышҡа, 1 май Майҙанына, табан, үҙе торған ҡалҡыулыҡтың һыҙаттарын ҡабатлап һуҙылған дөрөҫ булмаған күпмөйөштө хәтерләтә. [[Волга|Волганың]] һул ярындағы террасаның бейек морононда һәм Казанканың һул ярында урынлашҡан. == Тарихы == === Иң боронғо тарихы === Кремлдең барлыҡҡа килеүе тураһында беҙҙең көндәргә тиклем яҙма мәғлүмәт һаҡланмаған, әммә рәсми фараз буйынса, [[Ҡазан]] ҡалаһына X быуат башында нигеҙ һалына. Башта ул ''Кирмән'' ({{Lang-tt|Кирмән}}) тип аталған. Дәлил итеп атарлыҡ ниндәй ҙә булһа яҙма сығанаҡтар юҡ. === XII—XIV быуаттар. Болғар ҡәлғәһе === Иң иртә археологик ҡомартҡылар кремлдең төньяҡ өлөшөндә, Казанкаға яҡыныраҡ урында, боронғо болғар нығытылған ултырағы, һәм, һуңғараҡ быуат дауамында, Ҡазан ханлығы ҡәлғәһе торған ерҙә табылған. Тикшеренеүселәр иң боронғо осорҙоң ағас ҡәлғә ҡоролмаларының йәшен төрлөсә иҫәпләй: ҡайһы берҙәре фекеренсә, булғар сауҙа ултырағы X быуатта уҡ, икенселәре — XII быуатта ғына нығытылған ти. Ғалимдар шулай уҡ нығытмаларҙың характеры буйынса ла бер төрлө фекерләмәй, берәүҙәре таш стеналар өлөшләтә XII быуатта уҡ һалынған ти, башҡалары, бары XV йәки XVI быуаттарҙа, Иван Грозный указы буйынса псков {{comment|архитектор|зодчие}}ҙары кремлде реконструкциялағандан һуң ғына, төҙөлгән ти. XIII быуаттың 2-се яртыһынан XV быуаттың 1-се тиклем яртыһында кремль Алтын Урҙа составындағы Ҡазан кенәзлеге (виләйәте) үҙәгенә әйләнә: 1236 йылда [[Батый]] етәкселегендәге монгол ғәскәрҙәре [[Волга буйы Болғары|Волга буйы Болғарының]] сиктәренә баҫып инәләр һәм баш ҡалаһы [[Болғар (ҡала, Спас районы)|Болғарҙы]] бөлгөнлөккә төшөрәләр. Ә 1240 йылда Болғар, рус кенәзлектәре кеүек, тулыһынса [[Алтын Урҙа]] тарафынан буйһондорола. Болғарҙарҙың бер өлөшө Казанка райондарына ҡаса һәм Ҡазан ҡалаһынан 45 саҡрым алыҫлыҡта Иҫке Ҡазанға нигеҙ һала. 1370 йылда болғар кенәзе Хәсән хәҙерге Ҡазан кремле урынында, 1445 йылға тиклем болғар кенәздәренең резиденцияһы булып хеҙмәт иткән ҡәлғәгә нигеҙ һала. === XV—XVI быуаттың беренсе яртыһы. Хан ҡәлғәһе === [[Файл:Casan Tartarorum by Olearius (1883634).jpg|справа|мини|Олеариус гравюраһында Кремль, 1630 йыллар]] [[Алтын Урҙа]] тарҡалғандан һуң — кремль 1445 йылдан 1552 йылға тиклем йәшәгән [[Ҡазан ханлығы]] үҙәге булған. 1445 йылдың көҙөндә урҙа ханы Оло Мөхәммәт 3 000 яугирҙан торған отряды менән<ref>История Татарской АССР. Под ред. З. Гильманов, М. Мухарямов, Ю. Смыков, А. Халиков, Х. Хасанов. — Казань: Институт языка, литературы и истории им. Г. Ибрагимова АН СССР, 1968</ref> Ҡазанды баҫып ала, болғар кенәзе Әлимбәкте язалап үлтерә, шулай итеп, Иҙел Болғары ханлығы емереклектәре урынына Ҡазан ханлығына нигеҙ һала, һәм тиҙ арала Мәскәү кенәзлегенән яһаҡ йыйыуҙың урҙа системаһын яңырта. [[Файл:Могилы_казанских_ханов_в_Кремле;_2009.jpg|слева|мини|Сөйөмбикә манараһы янында Хан мавзолейы нигеҙе эргәһендәге иҫтәлекле билдә]] Хан цитаделе (''Арк'') ҡалынлығы 9 метрға тиклем имән (бәлки урыны менән таш) диуарҙар менән уратып алынған була, 4 инеү манараһы: Нур-Али (Муралеевы), Алабуға, Төмән һәм Ҙур ҡапҡа булған. {{comment|Мәтеле Болаҡ|Илистый Булак}} ([[Татар теле|татар.]] ''«балаҡ»'' һүҙенән, Казанка йылғаһын һәм Ҡабан күлен тоташтырыусы {{comment|ҡылымыҡ|протока}}) ҡәлғәне көнбайыштан һаҡлаған; ә насар һаҡланған көньяҡ-көнсығыш яғынан ҡәлғә тәрән соҡор менән уратып алынған булған. Хан һарайы комплексына һарай үҙе (бәлки, Писцовый китапҡа ярашлы, ''Ҙур палата''), мавзолейҙары менән хан мәсете (Мәхмүт хан, Мөхәммәтәмин хан һ. б.), административ һәм хужалыҡ ҡаралтылары ингән. Андрей Курбский Ҡазанды тасуирлаған яҙма ҡалдырған: ''«а от Казань-реки гора так высока, иже оком воззрити прикро; на ней град стоит и палаты царские и мечети зело высокие, мурованные, идеже их умершие царие клались, числом памятимися, пять их…» («мурованные» — каменные)''. Йәмиғ мәсете, риүәйәттәр буйынса, 8 манаралы булған, мәсет янында мәҙрәсәләр һәм {{comment|төрбә|мавзолей}}ҙар булған. Мәсеттәрҙең тышҡы төҙөлөшө шул дәүерҙәге Ҡасимов һәм [[Болғар (ҡала, Спас районы)|Болғарҙың]]<ref>М. Фехнер Великие Булгары. Казань. Свияжск. — М., 1978. — стр. 54</ref> таш ҡоролмалары кеүек, диуарҙарҙың шыма яҫылыҡтары декор элементтарының нәфис семәрле һәм керамик өҫтәлмәләре менән контраст булыуы яғынан, оҡшағандыр, тип уйларға бөтә нигеҙ бар. Шулай уҡ Кремль эсендә Нур-Али мәсете (хәҙерге Тайницкий манараһына яҡын) һәм, ихтимал, Отучевой мәсете торғаны билдәле. Тезицкий ([[Ғәрәп теле|ғәр.]] ''тезик'' — «сауҙагәр») {{comment|ур|вал}}ы хан цитаделен ағастан төҙөлгән көньяҡ өлөшөнән айырған. Бында хандың яҡындары күсеп ултырған һәм зыярат булған. Ҡәлғә диуарҙары эсендә, Булаҡтың уң яҡ ярында, ''Даировы бани'' (татар.''Тәһир мунчасы'') урынлашҡан. === XVI быуаттың икенсе яртыһы. Таш кремль төҙөлөшө === [[Иван Грозный]] 1552 йылда ҡамауҙа тотҡандан һуң, Ҡазан ҡәлғәһе урынында емереклек кенә ҡалған. Йылъяҙма бәйән иткәнсә, аҡ таштан яңы кремль төҙөү өсөн батша псков {{comment|төҙөүсе|зодчие}}ләре Постник Яковлевты һәм Иван Ширяйҙы (Василий Блаженный Соборын төҙөүселәр) саҡырта: ''«Стены градные разбитые и горелые государь назидати повеле», для чего псковским старостам «да с ними церковному и городовому мастеру Постнику Яковлеву да каменщикам псковским Ивашку Ширяю со товарищи к весне в Казани новый город Казань делати, прибрати двести человек псковских каменщиков, стенщиков да ломцев, сколько будет человек пригоже»''. Ҡәлғә байтаҡҡа киңәйтелә, (13-тән) 6 башняны таштан эшләгәндәр (бишәүһе сығып-инеп йөрөр өсөн тәғәйенләнгән), әммә XVI быуатта ағас стеналарҙың өстән бер өлөшөн генә (дөйөм оҙонлоғо 1800 метр) таш менән алмаштырыу форсаты тейгән һәм кремль стеналарының һәм башняларының ҙур өлөшөн имәндән төҙөгәндәр. Фәҡәт XVII быуат башында ғына Ҡазан кремленең ағас оборона ҡоролмалары тулыһынса ташҡа алмаштырылған. [[Файл:1Preobrazhensky.jpg|справа|мини|<center> Изге Киприан һәм Иустиния сиркәүе, XVI быуат (1917 йылдан һуң емерелгән), артҡы планда Спас монастыры манараһы</center>]] Диуарҙарын күтәреү менән бергә псков оҫталары Ҡазан кремленең тәүге православие ҡорамдарын: Благовещен соборы, изге Киприан һәм Иустина сиркәүе, Дмитриев башняһы эргәһендәге Дмитрий Солунский сиркәүе, Спас башня эргәһендәге сиркәү, шулай уҡ ике монастырь — Троицк һәм Сергиев ағас сиркәүле Троице-Сергиевский һәм Никола Ратный таш сиркәүе булған Спас-Преображенский, шулай уҡ таш, {{comment|юнылған|тёсаный}} эзбизташтан, {{comment|аҫҡы өйлө|подклеть}} ағас (XVI быуатта) Преображенский соборын төҙөгән. Оҙаҡ ваҡыт (быуат ярымдан ашыу) Ҡазан кремлендә, ҡорал һәм боеприпастар һаҡлау өсөн келәт итеп файҙаланылған хан заманының биш таш бинаһы (хан мәсете, хан һарайы һәм мавзолейы) һаҡланған, әммә ваҡыт үтеү менән таушалғанлыҡтан, һүтеп алынған. Инглиз Д. Флетчер XVI быуаттағы рәсәй кремлдәре тураһында иғтибарға лайыҡ хәтирәләр ҡалдырған: «дүрт ҡәлғә — Смоленск, Псков, Ҡазан һәм Әстерхан — бик яҡшы төҙөлгән һәм теләһә ниндәй ҡамауға ла сыҙарлыҡ … уларға яҡын барғыһыҙ тип иҫәпләнә». Быуаттар киҫелешендәге кремль һәм ҡала тураһында 1599 йылда батша Борис Годуновҡа ебәрелгән фарсы илселеге сәркәтибе Оружбәк (һуңынан Испанияла христианлыҡ ҡабул иткән һәм артабан Дон Хуан Фарсылы тип билдәлелек алған) ҡыҙыҡлы мәғлүмәт ҡалдырған: ''«Беҙ урыҫ батшаһының бик ҙур ҡалаһына килдек. Ул Ҡазан тип атала, һәм унда илле меңдән ашыу христиан халҡы йәшәй. Ҡалала сиркәүҙәр бик күп һәм уларҙа ҙур ҡыңғырауҙар шул тиклем күп, хатта байрам алдынан йоҡлап булмай. … Был ҡаланың бөтә йорттары ла ағас, әммә таш диуарлы ҙур һәм көслө ҡәлғә бар; унда төнгө ҡарауылда тороусы бик күп һуғышсылары бар — нәҡ Испания, Италия һәм Фландриялағы кеүек».'' === XVII быуат === 1672 йылғы янғындан һуң, кремлде кирбестән төҙөй башлағандар, шул иҫәптән Спас манараһының күп өлөшөн дә, мәскәү төҙөүселәре яңыртҡан (стилистик критерийҙан сығып фекер йөрөткәндә). === XVIII быуат === [[Файл:Kazankreml_map1739.jpg|слева|мини|<center>1730 йылғы Ҡазан кремле планы</center>]] Рәсәй дәүләтен киңәйтеү арҡаһында, Ҡазан кремле хәрби функцияһын юғалта, әммә [[Волга буйы|Иҙел буйының]] административ һәм мәҙәни үҙәге булараҡ нығына. 1708 йылда [[Ҡазан губернаһы]], ойошторола, һәм был кремлдең тышҡы архитектура күренешендә лә сағыла; артабанғы быуаттар дауамында ундағы Губернатор һарайы, {{comment|идаралыҡ|присутственный}} урындары биналары, юнкер училищеһы, яңы архиерей йорто, дини консистория бинаһы, Благовещен соборы ла яңыртып ҡоролған. 1773—1775 йылдарҙағы [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Пугачёв ихтилалы]] ҡазан кремлен яңынан емерек ҡәлғәгә әйләндерә, баш күтәреүселәр уны ике көн дауамында пушкаларҙан утҡа тота. 1774 йылдың 14 июлендә [[Пугачёв Емельян Иванович|Емельян Пугачёв]] ғәскәрҙәре Ҡазандан сигенергә мәжбүр була. Шуға ҡарамаҫтан, Емельян Пугачёв ҡазан кремлендә була алған — язалау маҡсатында Мәскәүгә оҙатыр алдынан уны кремль казематтарының береһендә тоталар. 1774 йылдан архитектор В. И. Кафтырев ғали йәнәптәре раҫлаған Ҡазан ҡалаһы төҙөлөшөнөң даими планын тормошҡа ашыра башлай, кремлдә Присутственный урындары ансамбле төҙөү ҡаралған була. Кремль эргәһендәге майҙан һәм урамдарҙың комплекслы төҙөлөшө башлана. Кремль йүнәлтеүсе нөктә хеҙмәтен үтәй — унан радиус барплыҡҡа килтереп киң урамдар һуҙыла. === XIX быуат === [[Файл:Э._Турнерелли._Казанская_крепость.jpg|справа|мини|Эдвард Турнерелли гравюраһында Кремль, 1839 йыл]] 1800 йылда нәшриәтсе һәм мәғрифәтсе Максим Невзоров [[Ҡазан губернаһы]] төп ҡәлғәһенең киң һүрәтләмәһен ҡалдырған: «унда Благовещен йәмиғ сиркәүе, Спас-Преображенский 2-се класлы ирҙәр монастыры, Киприан һәм Иустиния сиркәүе, Сиркәүҙәр идараһы йәғни дини консистория менән архиерей йорто,{{comment| ҡабулханалар|присутственные места}} һәм уларға тоташтырылған бөтә хеҙмәттәре менән генерал-губернатор йорто, артиллерия цейхгаузы, гауптвахта, иҫке оберкомендант йорто, {{comment|ҡалып һалынған тоҡондар|колодничий}} казематтары, ағас иҫке провиант һәм тоҙ магазиндары». [[1812 йылғы Ватан һуғышы|Наполеон яуы]] осоронда Ҡазан кремле биләмәһендә пушка эшләү һәм ремонтлау заводы урынлашҡан. XIX быуат аҙағына кремлдең эске архитектура комплексы ла, уны уратып алған хәҙерге заман ҡала ансамбле лә барлыҡҡа килгән. === XX быуат === [[Урыҫ революцияһы|1917 йылғы революциянан]] һуң, 1920—1930 йылдарҙа, дингә ҡаршы көрәш осоронда, Ҡазан кремлендә Спас монастырының ҡыңғыраулығы һәм собор ғибәҙәтханаһы емертелгәндә, Благовещен соборы ҡыңғырауы, изге Киприан һәм Иустиния сиркәүе, Спас башняһы янындағы Спас сиркәүе, иконостас, хөрмәт ителгән иконалар һәм кремль сиркәүҙәренең ҡомартҡылары юғалмай. Совет осоронда кремлде археологик өйрәнеү дауам итә (1917 йылдан: Н. Бороздин, Н. Калинин, 1976 йылдан — А. X. Халиков), был тема ҡазан университеты профессоҙары Н. П. Загоскин, П. А. Пономарёв һәм башҡа ҡазан крайҙы өйрәнеүселәре тарафынан XIX быуатта уҡ өйрәнелә башланған була. 1960-сы йылдарҙа Татар реставрация оҫтаханаһы ойошторола. 1992 йылда [[Татарстан Республикаһы]] барлыҡҡа килеү менән ҡазан кремле Татарстан Республикаһы Президентының резиденцияһынә әйләнә. 1993—1994 йылдарҙа «Ҡазан Кремле комплексын реконструкциялау һәм үҫтереүҙең төп йүнәлештәре» тигән документ эшләнә. 1994 йылдың 22 ғинуарында Татарстан Республикаһы президенты указы менән, «Ҡазан Кремле» Дәүләт тарихи-архитектура һәм һынлы сәнғәт музей-ҡурсаулығы барлыҡҡа килгән, һәм Кремль комплексын планлы ғилми өйрәнеүҙең һәм реставрациялауҙың башланғысы була. Оборона диуарҙарының ҙур өлөшө, шулай уҡ өс башня — Преображенский, Тайницкий, Воскресенский яңыртып ҡорола. Быға тиклем емерелгән һәм һүтелгән башняларҙың нигеҙҙәре археологтар тарафынан өйрәнелә, һәм артабан уларҙы консервациялау һәм музейлаштырыу башҡарыла. Шулай уҡ Кремлдең XV—XVI быуатҡа ҡараған боронғо өлөшөндәге бер нисә объект консервациялана һәм музейлаштырыла: хан һарайы комплексының вәкиллектәр биналары, хан мәсете, ҡазан хандары төрбәләре ҡалдыҡтары. Ҡаҙыныуҙар барышында табылған хан мәйеттәре ҡалдыҡтарын ҡабаттан ерләү маҡсатында мавзолей төҙөү башланған. Шулай уҡ ҡаҙыныу эштәре барышында табылған Троицк монастыры, зыяраты, Спас-Преображенский монастырының некрополе һәм «мәмерйәсеге» табыла; унда асфальт һәм ваҡ таш ҡатламы аҫтында (Преображенский соборын 1930 й. шартлатҡандан һуң) урындағы халыҡ бик хөрмәт иткән ҡазан изгеләренең ҡәберлектәре һаҡланып ҡалғанлығы асыҡлана. Фундаменттарын нығытыу ярҙамында [[Сөйөмбикә манараһы]]н (үҙәктән 2 метр оҙонлоҡҡа тиерлек тайпылыш менән) ҡолауҙан һаҡлап алып ҡалалар. Был осорҙа Губернатор һарайы (фасад анфилады планлаштырылыуы һәм төп фасад алдындағы түр майҙанды тергеҙеү менән) һәм Һарай сиркәүе тулыһынса яңынан тергеҙелә. Шулай уҡ Пушка ихатаһы комплексына ингән дүрт бина яңынан тергеҙелә. Архиерей йорто комплексында кафедраль Благовещен соборы тергеҙелә. 1995 йылда легендар [[Ҡол Шәриф|Ҡолшәриф мәсетен]] тергеҙеү эштәре һәм интерьерын реставрациялау: саңланған фрескаларҙы асыу, кафедраль Благовещен соборының иконостасын яңынан тергеҙеү башлана. Ҡазан архиерейҙары некрополе, собор аҫтындағы «Бөтә изгеләр өсөн» ер аҫты сиркәүе таҙартылған, соборға көньяҡтан килеп тоташҡан ҡазан Гурийын {{comment|тәүләп изгеләштереүсе|первосвятитель }}нең {{comment|хөжрәһе|келья}} тергеҙелгән. Мәсеттә ғибәҙәт комплексы тәүҙә дини, мәҙәни-ағартыу һәм мемориал үҙәк булараҡ планлаштырылған, шуға күрә бинаның түбәнге ҡатында Ислам Музейы урынлашҡан. 2000 йылдың 30 ноябрендә Бөтә донъя мираҫы буйынса [[ЮНЕСКО]] Комитеты сессияһында ЮНЕСКО-ның [[Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индерелгән. Ҡазан кремле төҙөлөшө татар һәм урыҫ ҡала төҙөлөшө сәнғәте ҡаҙаныштарын үҙенә йыйған, һәм ошо иҫтәлек хөрмәтенә кремлдең Благовещен соборы скверында урыҫ һәм татар төҙөүселәренә һәйкәл ҡуйылған. <gallery widths=450 heights=180> File:Kazan Kremlin exterior view 08-2016 img3.jpg File:Ночной вид Казанского Кремля.jpg </gallery> == Ҡаҙан кремленең архитектура ансамбле == {{Начало скрытого блока|Башни и строения казанского кремля:}} 1. Ҡазан кремленең Спас башняһы (сығыу-инеү юлы булған манара)<br> 2. Көньяҡ-көнбайыш түңәрәк манара<br> 3. Преображенский сығыу-инеү юлы булған манара<br> 4. Күп ҡырлы манара (һаҡланмаған)<br> 5. Исемһеҙ түңәрәк манара<br> 6. Төньяҡ-көнбайыш түңәрәк манара (һаҡланмаған)<br> 7. Йәшерен (Тайницкий) сығыу-инеү юлы булған манара<br> 8. Төньяҡ түңәрәк манара (һаҡланмаған)<br> 9. Воскресенский сығыу-инеү юлы булған манара <br> 10. Төньяҡ-көнсығыш түңәрәк манара (һаҡланмаған)<br> 11. Дмитриевский сығыу-инеү юлы булған манара (һаҡланмаған)<br> 12. Консистор түңәрәк манараһы <br> 13. Көньяҡ-көнсығыш түңәрәк манара <br> 14. Ҡазан кремленең Благовещенский соборы<br> 15. Спас-Преображенский монастырының Никола Ратный сиркәүе <br> 16. Преображенский соборы (Спас-Преображенский монастыры) <br> 17. Гауптвахта<br> 18. Сөйөмбикә манараһы <br> 19. Һарай сиркәүе <br> 20. Губернатор һарайы<br> 21. Артиллерия ихатаһының Төньяҡ корпусы <br> 22. Консистория<br> 23. Архиерей йорто<br> 24. Артиллерия ихатаһының Төп корпусы <br> 25. Юнкер училищеһы<br> 26. Манеж<br> 27. Губерна канцелярияһы ({{comment|Идаралыҡ органдары|присутственных мест}} бинаһы)<br> 28. [[Ҡолшәриф мәсете]] <br> 29. Артиллерия ихатаһының Көнбайыш корпусы<br> 30. Артиллерия ихатаһының Көньяҡ корпусы {{Конец скрытого блока}} === Диуарҙары һәм манаралары === Псков төҙөүселәр стеналар һәм башняларҙы тамамланғандан һуң, кремлдә 13 башня, шуларҙан планда 5 — {{comment|сығыу-инеү урынлы|проездная}} манара, 7 түңәрәк һәм 1 биш ҡырлы манара була. Бик ныҡ туҙғанлыҡтан, XIX быуатта Төньяҡ, Көнсығыш, Биш ҡырлы һәм бер исемһеҙ көнбайыш манара һүтеп алынған. XVIII быуаттың 1-се яртыһында яңыртып төҙөлгәндә, Спас һәм Йәшерен (Тайницкий) манараларында өҫтәмә кирбес ҡаттар төҙөлгән, шулай уҡ Преображенский, Консистор һәм икенсе исемһеҙ Көнбайыш манара кирбес өҫтәмә менән тамамланған. XIX быуатта Дмитровский башняһы һүтелә һәм уның урынында {{comment|сығып-инеп йөрөй торған|проездная}} арҡа барлыҡҡа килгән, ә Восресенский манараһы ҡапҡа башы сиркәүен юғалта. Манаралар араһындағы {{comment|ҡолғалар|прясла}} тәүҙә, юнылған ҡыйыҡ ябылып, тура тештәр менән тамамланған булған, ә XVII—XVIII быуаттарға арҡа менән биҙәлгән хәрби диуар эшләнгәс — фасады «ҡарлуғас ҡойроҡло» күренеш алған. Диуарҙар һәм манаралар эзбизташ иретмәһе ярҙамында ҡорола. ==== Кремль манаралары ==== Артабан сәғәт уғы буйлап кремль манаралары һанап кителә. {| class="wikitable sortable" width="100%" !Һүрәттәр !Тасуирлама |- | [[Файл:Kazan Kremlin Spasskaya Tower 08-2016 img2.jpg|thumb|100px|Ҡазан кремленең Спас манараһы]] |'''[[Спас манараһы]]'''. XVI быуаттың 2-се яртыһында псков төҙөүселәре Иван Ширяй һәм Постник Яковлев төҙөй. Ҡәлғәнең эске яғынан, төньяғынан Спас манараһына ҡапҡа башында торған Спасская сиркәүе йәнәш торған, хәҙерге көндә ул манара менән бер бөтөнгә әүерелгән. Уның архитектура элементтары буйынса типик псков фасады кремлдең төп урамына ҡаратылған. XVII быуат аҙағында 3 ҡат урынына манара кирбес сатыр менән ябылған ике кирбес 8 ҡырлы ҡат өҫтәп төҙөлә, һәм хәҙерге ҡазанлылар уның шулай күрә. 1917 йылға тиклем манара үрендә Рәсәй дәүләтенең ике башлы ҡарағоштан ғибәрәт гербы, XVIII быуатта өҫкө ҡатта «сыңлы» сәғәт ҡуйылған була һәм алдараҡ кескәй ҡыңғыраулыҡтан күсерелгән (манараның һул яғында диуар ҡолғаһында торған, хәҙер юғалған) ҙур {{comment|саң ҡағыу|набатный}} ҡыңғырауы торған. XIX быуат уртаһына тиклем манара алдында таш күперле соҡор булған. |- |[[Файл:South-Western Tower of Kazan Kremlin.JPG|thumb|100px|Көньяҡ-көнбайыш түңәрәк манара]] |'''Көньяҡ-Көнбайыш манараһы''' Ҡазан кремленең Спас манараһы менән бер осорҙа псков оҫталары төҙөй һәм ул оборона ҡоролмалары псков стиленең классик өлгөһө булып тора. |- |[[Файл:Transfiguration tower.jpg|thumb|100px|Преображенский манараһы]] |'''Преображенский манараһы'''. Манара төньяҡ-көнбайыштан уратҡанлыҡтан, атамаһын Ҡазан кремле Спас-Преображенский монастырынан алған. Несмотря на то, что Преображенский манараһын псков оҫталары Постник һәм Барма төҙөгән булыуға ҡарамаҫтан, моғайын ул һуңыраҡ яңыртылып төҙөлгәндер, шуға күрә мәскәү оборона төҙөлөшөнөң эҙен һаҡлай. Преображенский манараһынан алып Спас сығыу-инеү юлына тиклемге территорияны иҫке хан ҡәлғәһенә псков оҫталары ҡушҡан. |- | |'''Биш ҡырлы манара'''ны ла шулай уҡ псков оҫталары төҙөгән булған. Хәҙер уның {{comment|Һөлдәһе|остов}} генә һаҡланған. |- |[[Файл:Kazan Kremlin walls.jpg|thumb|100px|Исемһеҙ түңәрәк манара]] |'''Исемһеҙ түңәрәк манара''' — кирбестән һалынған, фаразланғанса, XVII быуатта мәскәү төҙөүселәре ҡорған. |- | |'''Төньяҡ-Көнбайыш манара'''. Хәҙер уның {{comment|Һөлдәһе|остов}} генә һаҡланған. |- |[[Файл:Kazan Kremlin Taynitskaya Tower 08-2016.jpg|thumb|100px|Йәшерен (Тайницкий) манараһы]] |'''Йәшерен (Тайницкий) манараһы''' — хәҙерге күренешендә 1550-се йылдарҙа Постник Яковлев төҙөгән, ҡамау ваҡытында һыу алыу мөмкинлеге булған йәшерен сығанаҡ барлығына бәйләп, шундай исем бирелгән (шуға оҡшаш «йәшерен» шишмәләр [[Мәскәү Кремле]]нең Водовзводный, угловой Арсенальный мөйөшө һәм Замоскворецкий (Беклемишев) башнялары эргәһендә лә булған). Манараға килеп инеү урыны «тубыҡ» формаһында эшләнгән, һәм был кремлдең оборона һәләтен нығытҡан. На месте Тайницкий манараһы урынында ханлыҡ осоронда Нур Әли манараһы, рус транскрипцияһында Муралеева манараһы булған. Тап шул Нур Әли манараһы аша 22 йәшлек Иван Яуыз батша буйһондоролған ҡалаға ингән. |- | |'''Төньяҡ түңәрәк манара'''. {{comment|Һөлдәһе|остов}} генә һаҡланған. XVII быуатта мәскәү оҫталары төҙөгән. Ҡазанды Пугачёв ҡамауынан һуң һүтелгән. |- | |'''Воскресенский манараһы''' кирбестән һалынған, фаразланғанса (стилистик критерийҙар буйынса), мәскәү оҫталары 1670-се йылдарҙа төҙөгән. Сығыу-инеү юлы бар, куб формаһында. |- |[[Файл:The eastern wall of the Kazan Kremlin.jpg|thumb|100px|Төньяҡ-көнсығыш түңәрәк манара]] |'''Төньяҡ-көнсығыш түңәрәк манара''' Пугачёв һөжүменән һуң һүтелгән. |- | |'''Дмитриев сығып-инеп йөрөү манараһы''' Пугачёв һөжүменән һуң һүтелгән. Атамаһын эргәһендә торған изге яфа сигеүсе Димитрий Солунский сиркәүенән алған. |- |[[Файл:Консисторская башня Казанского кремля.jpg|thumb|100px|Консистор манараһы]] | '''Консистор манараһы''' XVII быуатта мәскәү оҫталары кирбестән төҙөгән, атамаһын VIII быуатта эргәһендә урынлашҡан кремль Дини консисторияһынан алған. Манараға күтәрелергә ярай, диаур ҡолғаһы буйлап — Көньяҡ-Көнсығыш манара яғына үтергә мөмкин. Археологик ҡаҙыныуҙар манара янында Консисторский башняһынан Преображенскийға килтереүсе тезицкий (тезик ғәрәпсә — сауҙагәр) соҡорон асыҡлаған, билдәле археолог Н. Калинин һәм башҡа ғалимдар тезик соҡорон хан ҡәлғәһенең көньяҡ сиге тип күрһәтә. |- |[[Файл:Soth-Eastern Tower of Kazan Kremlin.JPG|thumb|100px|Көньяҡ-Көнсығыш түңәрәк манара]] |'''Көньяҡ-Көнсығыш түңәрәк манара''' — XVI быуат псков архитектураһының сағыу өлгөһө. |- |} === Ҡолшәриф мәсете === [[Файл:Kazan_Kremlin_Qolsharif_Mosque_08-2016_img2.jpg|мини|240x240пкс|Ҡолшәриф мәсете]] Ҡолшәриф мәсете —Татарстан Республикаһының һәм Ҡазандың төп йома мәсете (2005 йылдан); Ҡазан кремле биләмәһендә урынлашҡан. Мәсет бинаһын төҙөү 1996 йылда, XVI быуатта Ҡазан ханлығы баш ҡалаһының легендар күп манаралы мәсетен, Урта [[Волга буйы|Иҙелдең]] дини мәғрифәтселек һәм фәндәр үҫеше үҙәген тергеҙеү эше булараҡ, башлана. Мәсет 1552 йылдың октябрендә, Яуыз Иван ғәскәре Ҡазанды штурмлағанда, емерелә. Ҡазанды обороналау етәкселәренең береһе, мәсеттең һуңғы [[имам]] сәйете Ҡолшәриф, хөрмәтенә аталған. 36 метр бейеклектәге [[көмбәҙ]]е батшаның "Ҡазан кәпәс"е образына оҡшатып, декоратив деталдәр, формалар менән биҙәлгән. Дүрт төп [[Манара|манараһының]] һәр береһенең бейеклеге 58 метр. Мәсеттең тышҡы күренешенең архитектур-нәфис эшләнеше мәсет архитектураһын урындағы традициялар менән яҡынайтыусы мәғәнә элементтарын асыу ярҙамында өлгәшелгән. Аҡ мәрмәрҙән һәм граниттан төҙөлгән, көмбәҙе һәм манаралары (йәшел-зәңгәр) фирүзә төҫөндә. === Благовещен соборы === [[Файл:Annunciationcathedral.jpg|справа|мини|XX быуат башында Благовещен соборы һәм сиркәү манараһы (ҡыңғыраулыҡ)]] XVI быуатта псков төҙөүселәре Иван Ширяй һәм Постник Яковлев төҙөгән. Планда аҡ таштан һалынған һәм сатраш көмбәҙле собор тәүҙә хәҙерге ваҡытта, бер нисә яңынан тергеҙеү һөҙөмтәһендә киңәйтелгән ҡорамдан ике тапҡырға тиерлек бәләкәй булған. Көмбәҙе Мәскәү кремленең Успенский соборы кеүек 6 түңәрәк терәккә таянған. Соборҙың көмбәҙе XVI быуатта тоҡа шлем формаһында булған. XVI быуат аҙағында бинаға: болдор (күтәрмә, паперть) менән тоташтырылған Изге Пётр һәм Феврония Муромлылар хаҡына төньяҡ һәм Изге кенәздәр Борис һәм Глеб хаҡына көньяҡ эргә төкәтмәләре соборҙың куб күренешендәге үҙәк күләмен уратып төҙөлгән. XVIII һәм XIX быуат быуаттарҙағы үҙгәртеп төҙөүҙәр собор күренешен, бигерәк тә көнбайыш яғын ҡырҡа үҙгәртте. Луковичный шлемовидный 1736 йылда торҡа формаһындағы көмбәҙҙәре һуған рәүешле көмбәҙ менән алмаштырылды, ә үҙәк көмбәҙе украин барокко стилендәге «мунса» рәүешендә тамамланды. Собор йәнәшендә 1694 йылда ҡазан митрополиты Маркелл дәүерендә төҙөлгән Христос Раштыуаһы сиркәүе торған. 1821 йылға Христос Раштыуаһы сиркәүе ныҡ иҫкергәнлектән, техник комиссия уның урынына яңы йылы бина төҙөргә тәҡдим итә. 1836 йылда Ҡазан ҡалаһына килгән император [[Николай I]] Раштыуа сиркәүе урынына, Благовещен соборын көнбайышҡа табан киңәйтеп, унда яңы дөйөм аш-һыу бүлмәһен трапезная төҙөргә тәҡдим итә. Ҡазан губерна архитекторы (1834—1844) Фома Петонди (1794—1874) проекты буйынса собор көнбайышҡа, төньяҡҡа һәм көньяҡҡа киңәйтелгән, шул сәбәпле, бер ҡатлы дөйөм аш-һыу бүлмәһе һәм XVIII быуатта төҙөлгән иҫке күтәрмә һүтеп алынған. Был реконструкция соборҙа ғибәҙәттәр атҡарыуҙы күпкә уңайлы итә, ләкин уның баштағы гармониялы күренешен ныҡ үҙгәртә. Шул ваҡыттан бирле, әгәр революциянан һуң Петонди проекты буйынса төҙөлгән күтәрмәне емергәндәрен һәм 1928 йылда революцияға тиклемге Ҡазандың иң ҙур ҡыңғырауы һаҡланған күркәм 5 яруслы XVII быуат ҡыңғыраулығын юҡ иткәндәрен иҫәпкә алмағанда, собор экстерьеры үҙгәрмәгән. Ул ҡыңғырауҙың ауырлығы 1 500 бот (яҡынса 570 24 кг) тәшкил иткән. === Сөйөмбикә манараһы === [[Файл:Kazan_Kremlin_Soyembika_Tower_08-2016_img1.jpg|мини|[[Сөйөмбикә манараһы]] ]] Башняның төҙөлөү ваҡытын ғалимдар төрлөсә билдәләйҙәр. «Ҡазан тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларында. С. С. Айҙаров, А. Х. Халиҡов, М. Х. Хәсәнов, И. Н. Әлиев мөхәррирләүендә»<ref name="autogenerated2">Казань в памятниках истории и культуры. Под ред. С. С. Айдарова, А. Х. Халикова, М. Х. Хасанова, И. Н. Алеева. — Казань, 1982</ref> тигән абруйлы хеҙмәттә манара 1645—1650 йылдарҙа төҙөлгән тиелә. Манара 1552 йылдан һуң {{comment|күҙәтеүсе|дозорный}} башня сифатында барлыҡҡа килгән фаразы яҡлылар Сөйөмбикә манараһын Мәскәү кремленең Боровицкий башняһына оҡшата. XIX быуатта билдәле ҡазан крайҙы өйрәнеүсеһе, Ҡазан Император университетының профессоры Н. П. Загоскин төҙөлөү ваҡыты асыҡ, хан дәүеренә ҡайтып ҡала, тип иҫәпләгән. Башня мәскәү кенәздәре менән яҡшы мөнәсәбәттәр урынлаштыра алған Шәғәле хан осоронда төҙөлөүе мөмкин. Мәскәү кенәзе, манара төҙөтөү маҡсатында, Ҡазанға Мәскәү кремлен төҙөгән оҫталарҙы ебәргәндер, тип фаразлайҙар, шуның һөҙөмтәһендә Сөйөмбикә манараһының Боровицкий башняһына оҡшаш булыуы бик мөмкин, тиҙәр. Манара 7 ҡаттан тора: планда өс ҡаты квадрат һәм асыҡ, йөрөй торған, галереяларға эйә, ҡалған дүртеһе — һигеҙ мөйөшлө. Манара алты ҡырлы кирбес сатыр менән тамамлана (бейеклеге 58 метр йәки 34 сажин 6 фут 6 метр), һәм 1917 йылға тиклем алтынлатылған «алма»ға урынлаштырылған ике башлы ҡарағош менән осланған була (ҡазан татарҙары риүәйәттәренә ҡарағанда, шар эсендә татар тарихы һәм мәҙәниәте менән бәйле мөһим документтар ятҡан булған тиелә). Һәр ҡаттың ситтәре ҡалаҡсыҡтар йәки нескә ҡырлы кирбес {{comment|һырҙар|валик}} менән биҙәлгән. Манараның түбәнге ҡатында — үтәнән-түтә сығыу-инеү юлы. Көнбайыш һәм көнсығыш фасадтарҙа аҫҡы ҡаттың {{comment|бағана|пилоны}}лары коринф ордерына хас икешәр {{comment|терәтелгән|приставной}} колонналы, бейеклеге уртаһында үтә «типик рус горизонталь валиктары менән» арҡырыға киҫелгән<ref name="autogenerated1">Казань в памятниках истории и культуры. Под ред. С. С. Айдарова, А. Х. Халикова, М. Х. Хасанова, И. Н. Алеева. — Казань, 1982. — стр. 162</ref>. Диуарҙары кирбес, иретмәһе эзбизташ, нигеҙ свайы имәндән. 1917 йылдан 1930-сы йылдарға тиклем — рәсәй гербы ярым айға алмаштырыла, ә 1930-сы йылдарҙа ярым ай алына, 1990-сы йылдарҙа манараға яңынан ярым ай ҡаҙала. Манара донъяның ҡолап барған ҡырҡ башняһы исемлегенә индерелгән. Тайпылыш вертикаль буйынса 2 метр тәшкил итә. Тайпылыш бинаның бер өлөшөндә нигеҙҙең ултырыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән. Бөгөнгө көндә манараның ҡолауы туҡтатылған. === Һарай (Введенский) сиркәүе === [[Файл:Kazan_Kremlin_House_church.jpg|мини|Дворцовый (Введенский, 1859 йылда Изге Рух төшөү хөрмәтенә изгеләштерелә) сиркәүе]] «Ҡазан тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларында. С. С. Айҙаров, А. Х. Халиҡов, М. Х. Хәсәнов, И. Н. Әлиев мөхәррирләүендә»<ref name="autogenerated2">Казань в памятниках истории и культуры. Под ред. С. С. Айдарова, А. Х. Халикова, М. Х. Хасанова, И. Н. Алеева. — Казань, 1982</ref> тигән абруйлы хеҙмәтендә авторҙар, Һарай сиркәүе «Ҡазан ханлығы осоронда Нур-Әли мәсете торған урынға һалыған» тип әйтергә тырышалар, әммә был фараз һуңғы сығанаҡтарға таяна (ҡаланың 1768 йылғы планы экспликацияһында ғибәҙәтхана «элекке мәсет сиркәүгә әйләндерелгән» тип күрһәтелгән) һәм Введенский сиркәүенең тарихы фараздарының береһе булып тора (XIX быуатта Изге Рух төшөүе Сошествия хөрмәтенә изгеләндерелгән). Введенский сиркәүе 1815 йылғы янғындан ныҡ зыян күрә һәм бик оҙаҡ ваҡыт емерек хәлдә була. 1836 йылда Ҡазанға килгән [[Николай I]] бойороғо буйынса, "батша хәҙрәттәре"нең 1852 йылда раҫланған проекты буйынса сиркәү Губернатор һарайы янындағы һарай сиркәүе булараҡ тергеҙелә. 1859 йылда сиркәү {{comment| Күктәрҙән төшөүсе|Сошествие}} Изге Рух хөрмәтенә изгеләндерелә. Яңы ҡорамда элекке Введенский ҡорамының конструктив схемаһы һәм стилистик үҙенсәлектәре тергеҙелә, уның Ҡазандағы архитектур аналогы тип, шулай уҡ ябылған арҡа галереялы һәм күләме һикәлтәле схемалы итеп эшләнгән емерелгән Кизический монастырының Введенский соборын — Новоиерусалимский монастырын («Архиерей дачаһы») әйтергә була. Изге ғазап сигеүсе батшабикә Александра приделы менән Күктәрҙән төшөүсе Изге Рух һарайы сиркәүе үҙе икенсе ҡатта урынлашҡан, ә беренсе ҡатта Николай Чудотворец хөрмәтенә бағышланған придел, XIX быуат уртаһында Анна Давыдовна Боратынская бүләк иткән ҡорам иконаһы була. 4 һәм 8 ҡырлы күләмдәрҙең сиратлашыуы, әлбиттә, күҙәтеүсе манараны биҙәү муллығы буйынса күпкә уҙып китеп, сиркәүҙең һикәлтәле структураһы Сөйөмбикә манараһының һикәлтәле архитектураһына ауаздаш. Хәҙер бында Татар халҡының дәүләтселеге тарихы һәм Татарстан Республикаһы музейы урынлашҡан. === Президент һарайы === [[Файл:Kazan_Kremlin_Presidential_Palace_08-2016.jpg|мини|250x250пкс|Президент һарайы (элек Губернатор һарайы булған)]] Ҡазан губернаторы һарайы боронғо ҡазан хан һарайы, XVIII быуатта — обер-комендант йорто булған кремлдең төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Бина XIX быуаттың 40-сы йылдарында псевдовизантий стилендә төҙөлгән<ref>Казань в памятниках истории и культуры. Под ред. С. С. Айдарова, А. Х. Халикова, М. Х. Хасанова, И. Н. Алеева. — Казань, 1982. — стр. 163</ref>. «Император фатирҙары өсөн бүлмәләре булған хәрби губернатор йорто» проектын Мәскәү ҡалаһындағы Ҙур Кремль һарайы һәм Ҡотҡарыусы Христос ҡорамы проект авторы, билдәле мәскәү архитекторы К. А. Тон төҙөгән Һарай төп корпустан һәм ихата яғынан килеп тоташҡан хеҙмәттәр циркумференцияһынан тора. Һарай төҙөү менән 1842 йылғы ҡала янғынынан һуң Ҡазанды яңыртып төҙөгән Петербургтан ебәрелгән архитектор А. И. Песке етәкселек иткән. Интерьерҙарын биҙәү архитектор М. П Коринфский, «Ҡазан император университеты» комплексы архитекторҙарының береһе етәкселеге аҫтында үтәлә. Төп фасад үҙәге — өс дүрт ҡырлы арҡалы фронтон менән тамамланыусы ризалит, хан һарайы архитектураһы менән оҡшаштыр, моғайын. Бина арҡа ишек уйымдарына эйә һәм ике ордерлы колонналы ике күтәрмәнән тора. Беренсе һәм икенсе ҡаттар ордерлы пилястралар һәм арҡалы тәҙрә уйымдары менән бүленә. Планда фасад ярымтүңәрәктән һәм һарайҙың эске ихатаһына үтеп инеү урынынан ғибәрәт. Бинаның эклектик декорында урыҫ классицизмы элементтары (коринф ордеры менән бүлеү, 1-се ҡатта рустовка йәки таштан һалынғанды хәтерләүеүсе алым, дөйөм симметрия) менән бергә барокко (төп ризалит колонналары шәлкемдәре өҫтөндә антаблемент раскреповка, ҡыйыҡ портиктары характеры) һәм боронғо рус архитектураһы (2 ҡатта тәҙрә ҡуш арҡалаҙың аҫылмалы кескәй герҙәре, үҙәк ризалиттың дүрт ҡырлы {{comment|тыш көмбәҙҙәре|закомар}}, Һарай сиркәүенә арҡалы, аҫылма һымаҡ үткәүелдең фигуралы таяныстары) элементтары аралашҡан. Совет осоронда бинала Татар АССР-ының Юғары Советы Президиумы һәм Министрҙар Советы эшләгән. Хәҙерге заманда Татарстан Республикиаһы Президенты резиденцияһы. === Спас-Преображенский монастыры === [[Файл:2Preobrazhensky_south_west.jpg|справа|мини|XX быуат башында Преображенский соборы һәм Спас монастыры манараһы]] XVI быуатта изге Варсонофий нигеҙләгән. Ҡазан ханлығы осоронда ҡәлғә диуарҙары артында урынлашҡан, хәҙер музейлаштырылған Спас монастыры комплексы емереклектәре ятҡан территорияла зыярат булған. Был территория артабанғы быуаттарҙа ла некрополь хеҙмәте үтәүен дауам иткән: «боронғо монастырь некрополендә XV—XX быуаттар дауамында меңдән күберәк кеше (шул иҫәптән Ҡазан ханлығы осорондағы ҡәберлектәр) донъя мәшәҡәттәренән тыныслыҡ тапҡан. Шулай итеп, ул күп ҡатлы (6-8 кимәлгә тиклем) һәм күп милләтле<ref>[http://zvezdapovolzhya.ru/kultura-i-iskusstvo/tualet-na-mogile-katanova-09-02-2012.html Елдашев А. М. Туалет на могиле Катанова]</ref>». Монастырҙың төньяҡ өлөшөндә туғандаш корпус; монастырҙың көнсығыш яғынан XIX быуат формаларында реконструкцияланған Никола Ратный сиркәүенең кирбес ҡоймаһы (совет осорондағы хәрби частың сәйханаһы булып хеҙмәт иткән); 1930 йылдарҙа шартлатылған Преображенский соборының иҙән аҫты йорто подклеть; 1917 йылдан һуң, түбәнге ҡатындағы изге Варвара сиркәүе менән, емерелгән монастырь манараһы нигеҙе һәм изге Киприан һәм Иустиния хаҡына.сиркәүенең нигеҙе һаҡланған. === (Губерна канцелярияһының) {{comment|идаралыҡ органдары|присутственные места}} бинаһы === Губернатор {{comment|идаралыҡ органдары|присутственные места}}ның 2 ҡатлы йорто — төп кремль урамының һәм Спас башняһының уң яғында урынлашҡан. Проектты Ҡазанды һәләкәткә килтергән 1765 йылғы ҙур янғындан һуң, Санкт-Петербург һәм Мәскәү комиссияһы эшләгән ҡала генераль планын деталләштереү өсөн 1767 йылда ебәрелгән В. И. Кафтырев төҙөгән. Юғары вазифалы чиновниктар һәм мөһим килеүселәр түр баҫҡыстан күтәрелгән икенсе ҡат, унда «суд палатаһы» алдында "аудиэнция"лар залы — 4 тәҙрәле үҙәк зал урынлашҡанлыҡтан, төп тип һаналған. Уға йәнәш «йәшерен сер» һәм «сәркәтиб» бүлмәләре урынлашҡан, башҡа бүлмәләрҙә «приказ хеҙмәткәрҙәре» ултырған. Бинала шулай уҡ көмбәҙле бүлмәле иҙән аҫты ҡаты бар. Присутственный урындар бинаһы менән кремль диуарының көнсығыш ҡолғаһы араһынан оҙон ихатаға үтеп инеү өсөн, бинаны өс секцияға бүлеүсе, үтәнән-түтә үтеп йөрөрөлөк, ике үткәүел бар. Төньяҡтан был бина менән йәнәш элекке Дини Консистория бинаһы урынлашҡан. === Пушка һарайы комплексы === [[Файл:Татарстан. Казань. Кремль. Пушечный двор.jpg|справа|мини|Пушка ихатаһы һарайы]] Пушка ихатаһы ансамбле дүрт корпустан тора. Бында Рәсәйҙең артиллерия ҡоралдары етештереүсе һәм ремонтлаусы иң ҙур артиллерия ихаталарының береһе урынлашҡан. Ҡазан Арсеналы рус ҡоралының 1812 йылғы һуғышында еңеүенә үҙ өлөшөн индерҙе. 1815 йылғы янғындан һуң артиллерия етештереү кәмей барған, ә 1850 йылда Ҡазан Арсеналы юҡҡа сыға<ref>{{Cite web|url=http://www.kazan-kremlin.ru/kremlin/architecture/7/|title=Казанский Кремль - Комплекс Пушечного двора|accessdate=2013-03-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FcCR8gFs?url=http://www.kazan-kremlin.ru/kremlin/architecture/7/|archivedate=2013-04-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130508045631/http://www.kazan-kremlin.ru/kremlin/architecture/7/ |date=2013-05-08 }}</ref>. 1998 йылда бында XVII быуат аҙағына ҡараған ҡойоу соҡоро табыла, һәм ул реставрация эштәренән һуң килеүселәр өсөн 2017 йылда асыла. Хәҙер ул 2013 йылда асылған Пушка ихатаһы Музейы территорияһында урынлашҡан. «Яугир Рухы» Ҡорал Музейы ла Пушка ихатаһы комплексы составында тора. === Консистория һарайы === [[Файл:Северный_корпус_Пушечного_двора_(Казань).jpg|справа|мини|Консистория һарайы]] XIX быуаттың дини ведомствоһы бинаһы. Совет осоронда бинала ТАССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы урынлашҡан. === Архиерей йорто === 1555 йылда Ҡазан епархияһы раҫланғандан алып 1917 йылғы революцияға тиклем, Ҡазан епархияһында идара итеүсе православие епископтары резиденцияһы ([[Ҡазан губернаһы]] һәм элгәрге «Ҡазан батшалығы» биләмәһе менән тап килеүсе) Ҡазан кремлендә урынлашҡан. Архиерей йорто XIX быуатҡа хас типовой административ бинанан ғибәрәт. Үҙәк һәм ҡабырға ризалиттары көнсығыш диуарға ҡарай. Кремлде Пугачёв ҡамағандан һәм янғындарҙан һуң, архиерей йорто оҙаҡ йылдар дауамында йәшәргә яраҡһыҙ, һәм уға етди реставрация кәрәк була. 1836 йылда Ҡазан ҡалаһына килгән император Николай I указы буйынса, Архиерей йортон тергеҙеү өсөн аҡса бүленгән, һәм 1841 йылда инде Ҡазан һәм Свияжск архиепискобы Владимир (Ужинский) ҡазан архиерейҙарының ҡала сите резиденцияһынан — Воскресенский Новоиерусалимский монастырынан — Кремлгә күсеп килгән. === Юнкер училищеһы === [[Файл:4preobraznensky_cadet_school.jpg|справа|мини|[[:ru:Казанское военное училище|XIX]] быуатта юнкер училищеһы]] Төп Кремль урамының һул яғында XIX быуат уртаһында юнкер училищеһы өсөн, XVIII быуатта юҡҡа сығарылғанға саҡлы Троицк монастыры (16 быуатта нигеҙләнгән), һуңыраҡ XVIII—XIX быуаттарҙа —1812-1815 йылдарҙа яңы пушкалар һәм уларҙың частарын әҙерләүсе, һәм армияла зыян күргәндәрен йүнәтеүсе Рәсәйҙең иң эре пушка арсенал һәм артиллерия ихатаһы торған. Бинаны архитектор П. Г. Пятницкий (Ҡазан университеты биналары архитекторы) «һуңғы рус классицизмы стилендә»<ref name="autogenerated1">Казань в памятниках истории и культуры. Под ред. С. С. Айдарова, А. Х. Халикова, М. Х. Хасанова, И. Н. Алеева. — Казань, 1982. — стр. 162</ref>, аныҡ симметрик планлаштырыу, үҙәк коридорҙың ике яғында бейек яҡты уҡыу бүлмәләре, бинаның ҡәтғи экстерьеры һәм фасадты биҙәү элементтары: профилләнгән тәҙрә йөҙлөктәре һәм беренсе ҡатында рустовка шуға күрһәтә. Төп инеү урыны аҫылмалы металл фронтон менән айырылып тора. Хәҙер бинала Татарстан Республикаһының Тәбиғи тарих музейы, Милли картиналар галереяһы «Хазина», Эрмитаж Дәүләт Музейы (Санкт-Петербург ҡалаһы) филиалы һәм 1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышы Музей-Мемориалы урынлашҡан. === Манеж === Ҡазан хәрби училищеһы курсанттары менән уҡыу күнекмәләре үткәреү өсөн 1881 йылда Петербургта башҡарылған проект буйынса 1880-се йылдарҙа төҙөлгән Строевой манеж. Бинаның ҡыйығын инженер яҡтан сисеү ҙур майҙанды (18 х 56 метр) {{comment|бер тороҡло|однопролётный}} {{comment|асамай йәки атлама|ҡыйыҡ ябыу өсөн стенаға һәм эске терәүҙәргә таяндырып ҡуйылған урҙалар}} конструкциялар менән ябыу мөмкинлеген биргән. 2003—2006 йылдарҙа яңыртылғандан һуң, бинала һаҡлағыс һәм Боронғо китаптар һәм ҡулъяҙмалар музейының уҡыу залын ойоштороу планлаштырылған<ref>http://www.kazan-kremlin.ru/kremlin/architecture/6/|title=Казанский{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018 |bot=InternetArchiveBot }} Кремль — Манеж</ref>. === Гауптвахта бинаһы === Спас баняһына төп инеү урынынан уң яҡта, көньяҡ-көнсығыш мөйөштә, урынлашҡан. Бина XIX быуатта, XVIII быуатта таш цейхгауз — йәнәштә урынлашҡан губерна канцелярияһының хәрби мөлкәт келәте урынына, төҙөлгән. Бина архитектураһы һуңғы дәрәжәлә аскетик күренешендә. == Ҡазан кремленең юғалған биналары һәм ҡоролмалары == * Благовещен соборындағы XVII быуатта төҙөлгән ҡыңғыраулығы (1928 йылда юҡ ителгән, 5 ҡатлы, революцияға тиклемге Ҡазандың иң ҙур ҡыңғырауын һаҡлау урыны булған), * Преображенск соборы (1930-сы йылдарҙа шартлатылған); * Түбәнге ҡатында изге Варвара сиркәүе булған Ҡыңғыраулыҡ манараһы (1917 йылдан һуң юҡ ителгән), * Изге Киприан һәм Иустиния сиркәүе. == Ҡазан кремлендә археологик тикшеренеүҙәр == Археологик тикшеренеүҙәргә башланғысты XIX быуатта төҙөлөп ятҡан юнкер училищеһы урыныда нигеҙ соҡорон тикшереүсе ҡазан крайҙы өйрәнеүселәре Ҡазан университеты профессоры Николай Загоскин һәм Павел Пономарев һалған. 1920-се йылдарҙа Н. Ф. Калинин һәм Н. А. Башкиров байтаҡ археологик ҡаҙыуҙар үткәргән. 1971 йылдан алып Л. С. Шавохин һәм Альфред Халиҡов етәкселегендә алып барылған системалы тикшеренеүҙәр мәҙәни ҡатламдың стратиграфияһын билдәләргә мөмкинлек бирҙе. 1990-сы йылдарҙа бер нисә археологик тикшеренеү үткәрелде, атап әйткәндә, Благовещен соборы элекке төп хан мәсете урынында төҙөлгән тигән фараз раҫланманы: собор аҫтында элекке [[Ҡаҙан ханлығы|Ҡазан ханлығы]] осорона ҡараған ниндәй ҙә булһа төҙөлөш фундаменттары булыуы асыҡланманы. == Ҡазан кремлендә эшләгән ойошмалар == * Татарстан Республикаһы Президенты Аппараты * Ислам мәҙәниәте музейы * ТР-ның тәбиғи тарихы музейы * Татарстан Республикаһы һәм татар халҡының дәүләтселеге тарихы музейы * «Эрмитаж-Ҡазан» үҙәге — Эрмитаж Дәүләт Музейы (Санкт-Петербург ҡалаһы) филиалы * «Хазина» Милли картиналар галереяһы * Бөйөк Ватан һуғышы Музей-мемориалы == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Соколов С.В.|заглавие=Казань. Портрет в стиле импрессионизма|место=Казань|издательство=Отечество|год=2011|страницы=46—52|isbn=978-5-9222-0408-8}} == Һылтанмалар == * [http://www.kazan-kremlin.ru Официальный сайт Музея-Заповедника «Казанский Кремль»] * [http://wikimapia.org/100342/ru/Казанский-кремль Казанский Кремль на wikimapia (вид со спутника)] * [http://nagl.ru//main1.php?page_id=2/ Прогулки по Казани. Казанский Кремль]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018 |bot=InternetArchiveBot }} (фото и видео) * [https://web.archive.org/web/20121126205825/http://samlib.ru/r/roshektaew_a_w/putevoditel1.shtml Рощектаев А. В. Путеводитель по святыням Казанской епархии. Часть 1. Кремль.] Православная история Казанского кремля. * [http://0-360.ru/kreml.html Виртуальный тур по Казани. Путешествие по Кремлю] * [https://web.archive.org/web/20180620064252/http://art16.ru/gallery2/v/work/old-kazan Фотографии казанского кремля XIX—XX века] * [https://www.youtube.com/watch?v=FGFJe-IRlcM Панорамный (360 градусов, VR) видеообзор Кремля] * [http://kazanbulat.ru/ Музей Оружия — Дух Воина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180203150645/https://kazanbulat.ru/ |date=2018-02-03 }} * [https://web.archive.org/web/20080311075802/http://kazan.telecet.ru/panorama/vp3.html 3D-стерео вид у Кремля] {{Кремли}} {{Всемирное наследие в России}} [[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Федераль әһәмиәттәге Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Рәсәйҙә бөтә донъя мираҫы]] sp2pcy4ugxebyx7lbg6q4jbtjbawxr8 0 160882 1307929 1281669 2026-10-30T18:39:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307929 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Family_in_tyvan.png|мини|600x600пкс|Тыва телендә ғаилә ағзаларын атаусы исемдәр]] '''Тыва теле''' ({{Lang-tyv|тыва дыл}}) — [[Төрки телдәр]]е тармағына ҡараған [[тывалар]] теле. Тыва телендә һөйләшеүселәрҙең дөйөми һаны (2010) — яҡынса мең 283 кеше<ref>[[ethnologue:tyv|Ethnologue]]</ref>. Тел коды — '''тув-ега''', '''tyv''' ([[ISO 639]]). == Фонетикаһы == Көслө һәм йомшаҡ тартынҡыларҙың бер-беренә ҡапма-ҡаршы ҡуйылыуы хас (''пар'' «юлбарыҫ» — ''бар'' «бар»), ҡыҫҡа, оҙон һәм фарингланған һуҙынҡы (''ат'' «исем» — ''аат'' — «бәүетергә» — ''аът'' «ат»), Фонетик процестар һөҙөмтәһендә морфемалы һүҙҙәр структураһының тартылыуы (''келир'' > ''кээр'' «килергә», ''кижиге'' > ''кижээ'' «кешегә»). == Яҙма тел == [[1930 йыл]]ға тыва теленең яҙмаһы булмай. Шәхси хаттарҙа, ә 1920-се йылдар уртаһында баҫмаларҙа тывалар әҙәби монгол телен ҡулланалар, [[Монгол теле|монгол яҙма теле]] традицион иҫке монгол теленә нигеҙләнгән. [[1926 йыл]]да Тыва Халыҡ Республикаһы хөкүмәте совет ғалимдарына тыва яҙма телен әҙерләү буйынса үтенес менән мөрәжәғәт итә. Кириллица нигеҙендәге Тыва алфавитының беренсе вариантын Бузыкаев һәм Брюханов 1927 йылда төҙөй. Әлеге алфавитта '''Аа, Бб, Вв, Гг, Дд, Ёё, Жж, Ӝӝ, Зз, Ии, Йй, Кк, Лл, Мм, Нн, Ҥҥ, Оо, Ӧӧ, Пп, Рр, Сс, Тт, Уу, Ӱӱ, Хх, Чч, Шш, Ыы''' хәрефтәре була. Ошо алфавитта беренсе тыва әлифбаһы нәшер ителә, әммә артабан был проект үҫеш ала алмай. 1928 йылда тыва алфавиты өсөн латин алфавиты тәҡдим ителә, уны лама Монгуш Лопсан-Чимит әҙерләй, тәүҙә ул хуплау таба, әммә тормошҡа ашыра башлағандан һуң, әлеге алфавит сәйәси сәбәптәр буйынса кире ҡағыла, сөнки алфавитты эшләүгә ламаларҙы йәлеп итеү сәйәси яҡтан дөрөҫ түгел тип һанала<ref>[https://www.tuva.asia/news/tuva/3767-lopsan-chimit.html Достоин ли памятника Лопсан-Чимит?]</ref>. [[1930 йыл]]да тыва теле өсөн латин алфавиты нигеҙендә алфавит индерелә (берҙәм төрки алфавиты — [[Яңалиф|яңәлиф]]): {| cellpadding="3" style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border:1px solid black; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF; text-align:center" | style="width:3em" |A a | style="width:3em" |B ʙ | style="width:3em" |C c | style="width:3em" |D d | style="width:3em" |E e | style="width:3em" |F f | style="width:3em" |G g | style="width:3em" |Ƣ ƣ |- | style="width:3em" |H h | style="width:3em" |I i | style="width:3em" |J j | style="width:3em" |Ɉ ɉ | style="width:3em" |K k | style="width:3em" |L l | style="width:3em" |M m | style="width:3em" |N n |- | style="width:3em" |Ꞑ ꞑ | style="width:3em" |O o | style="width:3em" |Ө ө | style="width:3em" |P p | style="width:3em" |R r | style="width:3em" |S s | style="width:3em" |Ş ş | style="width:3em" |T t |- | style="width:3em" |U u | style="width:3em" |V v | style="width:3em" |X x | style="width:3em" |Y y | style="width:3em" |Z z | style="width:3em" |Ƶ ƶ | style="width:3em" |Ь ь |} 1931 йылда Ɉ ɉ хәрефе алфавиттан алып ташлана. 1941 йылда эшләнгән һәм 1943 йылда яраҡлаштырылған [[кириллица]] алфавиты законлаштырыла: {| cellpadding="3" style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border:1px solid black; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF; text-align:center" | style="width:3em" |А а | style="width:3em" |Б б | style="width:3em" |В в | style="width:3em" |Г г | style="width:3em" |Д д | style="width:3em" |Е е | style="width:3em" |Ё ё | style="width:3em" |Ж ж |- | style="width:3em" |З з | style="width:3em" |И и | style="width:3em" |Й й | style="width:3em" |К к | style="width:3em" |Л л | style="width:3em" |М м | style="width:3em" |Н н | style="width:3em" |Ң ң |- | style="width:3em" |О о | style="width:3em" |Ө ө | style="width:3em" |П п | style="width:3em" |Р р | style="width:3em" |С с | style="width:3em" |Т т | style="width:3em" |У у | style="width:3em" |Ү ү |- | style="width:3em" |Ф ф | style="width:3em" |Х х | style="width:3em" |Ц ц | style="width:3em" |Ч ч | style="width:3em" |Ш ш | style="width:3em" |Щ щ | style="width:3em" |Ъ ъ | style="width:3em" |Ы ы |- | style="width:3em" |Ь ь | style="width:3em" |Э э | style="width:3em" |Ю ю | style="width:3em" |Я я | | | | |} (Урыҫ алфавитына ҡарата) өҫтәмә тыва алфавиты хәрефтәре: * '''[[Ң]]''' (латин ''ng'', [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|МФА]] -ла — [ŋ]), * '''[[Ө]]''' (латин ''ö'', МФА -ла — [ø]), * '''[[Ү]]''' (латин ''ü'', МФА -ла — [y]). Тыва телендә һүҙҙәр [[Ң]] хәрефенән башлана алмай. == Морфологияһы == Тыва телендә морфемаларҙың ике төп төрө бар — тамыр һәм [[аффикс]]. Башҡа [[төрки телдәр]] кеүек, [[Агглютинатив телдәр|агглютинатив ҡоролошло]], йәғни, һүҙ үҙгәреше аффикстарҙы бер-бер артлы өҫтәү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. === Нигеҙҙәр төрҙәре === Нигеҙҙәр сығарылма һәм сығарылма булмағандарға бүленә, һуңғылары, үҙ сиратында, ябай һәм ҡатмарлыларға. '''Сығарылма булмаған''' нигеҙ состав элементтарға бүленмәгән саф тамыр-һүҙҙән ғибәрәт: ''кижи'' «кеше», ''бижи'' «яҙ», ''ажыл'' «эш», ''аң'' «хайуан». '''Ябай сығарылма''' нигеҙҙең бер йәки бер нисә аффиксы булыуы мөмкин: ''кижи-зи-да-илге'' «тәрбиәләү», ''киж-да-зи-да-икчи'' «тәрбиәсе»; ''бижи-к'' «яҙма», «грамота», ''бижи-д-икчи'' «яҙҙырып алдырыусы»; ''ажыл-д''а «эшләй», ''ажыл-да-ар'' (киләсәк заман һәм инфинитив аталышы) «эшләү», «эшләйәсәк кеше», «эшләй торған кеше (һәр саҡ эшләүсе)», ''ажыл-да-кчы'' «хеҙмәткәр»; ''аң-н''а «һунар ит», ''аң-на-ар'' «һунар итергә», «һунар итәсәк», «һунар итеүсе кеше (һәр саҡ һунар итеүсе)», ''аң-чы'' «һунарсы». '''Ҡатмарлы сығарылма''' нигеҙ ике тамырҙан тора һәм был юл менән ҡатмарлы һүҙ яһала (''нарын сөс''). Мәҫәлән: ''ада-ие'' «ата-әсә» (''ада'' «атай» + ''ие'' «әсәй»), ''аас-кежик'' «бәхет» (''аас'' «ауыҙ» + ''кежик'' «благо»), ''саржаг'' «һыйыр майы» (''сарыг'' «һары» + ''чаг'' «сало») һәм башҡалар. === Аффикстар төрҙәре === Тыва телендә аффикстар ике төргә бүленә — һүҙ һәм форма яһаусыларға (''чогаадылга кожумаа'') һәм һүҙ үҙгәртеүселәргә (''өскертилге кожумаа''). '''Һүҙ яһаусы аффикстар''' — йыш ҡына башҡа һүҙ төркөмөнә ҡараусы яңы лексик мәғәнәгә эйә һүҙ яһайҙар: ''чурт'' «ил» > ''чурт-та'' «йәшә» > ''чурт-та-лга'' «тормош»; ''угаан'' «аҡыл» > ''угаан-ныг'' «аҡыллы»; ''сүт'' ", "һөт > ''сүт-тэ-эр'': 1. «һөт өҫтәү», 2. «һөт артынан барыу». '''Форма яһаусы аффикстар''' һүҙҙең лексик мәғәнәһен үҙгәртә алмай, әммә уға өҫтәмә мәғәнәләр өҫтәйҙәр һәм әлеге һүҙҙең синтаксик ҡулланышы менән бәйле булмаған грамматик формалар яһайҙар. Миҫал өсөн кесерәйтеү-иркәләү аффикстары, ә шулай уҡ интенсив, етерлек кимәлдә булмаған һәм артыҡлыҡ дәрәжә сифаттар: ''орук'' «юл» — ''орук-чугаш'' «ҙур булмаған юл», «һуҡмаҡ»; ''ҡызыл'' «ҡыҙыл» — ''кызыл-зымаар'' «ҡыҙғылт», ''бажың'' «йорт», ''бажың-чыгаш'' «бәләкәй өй», «ҙур булмаған бина», ''биче'' «кесе» — ''бич-жек'' «кесерәк» '''Һүҙ үҙгәртеүсе аффикстар''' шулай уҡ бары тик һүҙҙең синтаксик ҡулланышы менән бәйле булған төрлө грамматик формаларын яһай. Улар иҫәбенә килеш күрһәткестәре, күплек һаны һәм эйәлек аффикстары, шулай уҡ ҡылымдарҙың зат аффикстары: ''ном'' «китап» — ном-да «китапта» ; ''эш'' «дуҫ» — ''эш-тер'' «дуҫ» — ''эш-тер-ул'' «минең дуҫтарым», ''эш-тер-иң'' «һинең дуҫтарың», ''эш-тер-и'' «уның дуҫтары»; ''чорт-уп-тум'' «(мин) ебәҙем», ''чорт-уп-туң'' «(һин) ебәрҙең)», ''чорт-уп-ту'' «ебәрҙе)». Башҡа төрки телдәрендәге кеүек, тыва телендә һәр аффиксҡа бер грамматик мәғәнә тура килә. Мәҫәлән: {| class="wikitable" style="width:75%;" {|class="wikitable" style="width:75%;" | Һүҙ | style="text-align:center;" | кыдырааш | style="text-align:center;" | кыдырааштар | style="text-align:center;" | кыдырааштарың | style="text-align:center;" | кыдырааштарыңда |- | Өҫтәлә торған аффикс | style="text-align:center;" | (юҡ) | style="text-align:center;" | күплек һаны аффиксы ''-тар'' | style="text-align:center;" | 2-се зат эйәлек аффиксы ''-ың'' | style="text-align:center;" | урын килеш аффиксы ''-да'' |- | Мәғәнә | style="text-align:center;" | дәфтәр | style="text-align:center;" | дәфтәрҙәр | style="text-align:center;" | Һинең дәфтәрҙәрең | style="text-align:center;" | һинең дәфтәрҙәреңдә |- |} == Лексикаһы == Әҙәби тыва теле 1930—1950 йылдарҙа формалаша. Лексикаһында [[монгол теле]] йоғонтоһо һиҙелә. == Синтаксисы == Тыва теле SOV нигеҙ тәртибендәге телдәргә ҡарай. Мәҫәлән: {|class="wikitable" style="width:50%;" | style="text-align:center;" | Мен | style="text-align:center;" | Кызылда | style="text-align:center;" | чурттап | style="text-align:center;" | турар | style="text-align:center;" | мен |- | style="text-align:center;" | мин | style="center-align:center;" | Кызылда Урын килеш | style="text-align:center;" | йәшәүсе | style="text-align:center;" | бар | style="text-align:center;" | 1-се зат, берлек һаны (''предикатив алмаш'') |- | style="text-align:center;" | S | style="text-align:center;" | O | colspan=3| V |- | colspan=5| «Мин Ҡыҙылда йәшәйем.» |} == Ҡулланылыуы == [[Тыва Республикаһы|Тывала]] тыва теле йәмәғәт тормошонда һәм көнкүрештә ҡулланыла. Тыва телендә [[китаптар]] һәм гәзиттәр нәшер ителә. Тыва телен ҡулланыусы телевизион программалар, [[Интернет|интернеттағы]] сәхифәләр һәм музыкаль коллективтар бар. == Диалекттар == Тыва теленең 4 диалекты бар: үҙәк, көнбайыш, төньяҡ-көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш. == Әҙәби теле == ХХ быуатта бер нисә автор тыва телендә әҫәрҙәр ижад итә: * Арапчор Алексей Дугерович (1924—2009) * Артык Ховалыга Хом-Оттуковна (1951) * Даржай,Александр Александрович (1944—2016) * Донгак Эдуард Люндупович (1941—2008) * Монгуш Дорж Баянович (1939—1992) * Олчея-оол, Монгуш Кунгаевич (1934—1996) * Ооржак Маннай Намзыраевич (1892—1968) * Ооржак Чанчы-Хоо Чапаажыкович (1895—1962) * Саган-оол,Олег Карламович (1913—1971) * Серен-оол,Владимир Седипович (1942—1994) * Сувакпит,Олег Одербеевич (1926—2002) * Сюрюн-оол Сәлим Сазыгович (1924—1995) * Танова Екатерина Дуктуг-ооловна (1930) * Ток Салчак Калбакхорекович (Кол Тыыкы) (1901—1973) * Тюлюш БаазанайХ алдааевич (1890—1951) * Ховенмей Байкара Дамчаевич (1915—1972) * Чадамба Леонид Борандаевич (1918—1987) * Черлиг-оол Куулар Чашпынмаевич (1940) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=[[Сат, Шулуу Чыргал-оолович|Сат Ш. Ч.]]|часть=Тувинский язык|ссылка часть=|заглавие=Языки народов СССР: В 5-ти томах: Т. 2: Тюркские языки|ссылка=|ответственный=Отв. ред. [[Баскаков, Николай Александрович|Н. А. Баскаков]]|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1966|том=|страницы=|страниц=532|серия=|тираж=6200|ref=}} (в пер.) * {{Китап|автор=[[Исхаков, Фазыл Гарипович|Исхаков Ф. Г.]], [[Пальмбах, Александр Адольфович|Пальмбах А. А.]]|заглавие=Грамматика тувинского языка: Фонетика и морфология|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Издательство восточной литературы]]|год=1961|страницы=|страниц=472|тираж=|ref=}} (в пер.) * {{Китап|автор=[[Татаринцев, Борис Исакович|Татаринцев Б. И.]]|год=2000, 2002, 2004, 2009|тираж=|isbn=5-02-032303-9|серия=|страниц=|страницы=|том=1—4 (5-й том готовится)|издательство=Наука|часть=|место=[[Новосибирск]]|издание=|ответственный=Отв. ред. канд. филол. наук [[Монгуш, Доруг-оол Алдын-оолович|Д. А. Монгуш]]; [[Тувинский институт гуманитарных исследований]] (ТИГИ)|ссылка=|заглавие=Этимологический словарь тувинского языка|ссылка часть=|ref=}} (в пер.) * {{Китап|автор=Катанов Н.Ф.|заглавие=Опыт исследования урянхайского языка|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Каз.|издательство=|год=1903|том=|страницы=|страниц=|серия=|тираж=|ref=}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20150929123602/http://tuvan.swarthmore.edu/ English-Tuvan, Tuvan-talking English dictionary online] * [https://web.archive.org/web/20130622001400/http://tyvaportal.ru/ Тува теле Самоучитель «буйынса һөйләшеү-тувински»] . Каадыр-оол Бичелдей * [http://www.swarthmore.edu/SocSci/dharris2/ Language and materials folklore Tuvan] * [[tyvawiki:Category:Language|Articles Language TyvaWiki]] * [[ethnologue:tyv|Ethnologue: Tuvin]] * [https://web.archive.org/web/20080923115544/http://lingsib.unesco.ru/ru/languages/tofa.shtml.htm Тураһында кек-теле мончакский] [[Категория:Төрки телдәр]] [[Категория:Тыва теле]] maaz96url2milg6oglwoho4ya1zd9u9 0 162538 1307953 1305481 2026-10-31T03:30:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307953 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шапошников Евгений Иванович''' ([[3 февраль]] [[1942 йыл]] — [[8 декабрь]] [[2020 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең хәрби етәксеһе, авиация маршалы (1991), СССР-ҙың һуңғы оборона министры (1991 август — февраль 1992). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1990—1991). Хәҙер Рәсәйҙә тере берҙән-бер ғәскәр төрө маршалы. СССР тарихында һуңғы (дата буйынса), «маршал» һүҙе булған хәрби дәрәжә бирелгән кеше. == Биографияһы == Евгений Иванович Шапошников 1942 йылдың 3 февралендә [[Ростов өлкәһе]] Аҡсай районы Большой Лог хуторында тыуған<ref name="biografija.ru">[http://www.biografija.ru/biography/shaposhnikov-evgenij-ivanovich.htm Шапошников Евгений Иванович — Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170207113057/http://www.biografija.ru/biography/shaposhnikov-evgenij-ivanovich.htm |date=2017-02-07 }}</ref>. Урыҫ. 1963 йылда ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] С. И. Грицевец исемендәге Харьков юғары хәрби-авиация летчиктар училищеһын тамамлай<ref name="biografija.ru"/>. Карпат буйы хәрби округында хеҙмәт итә. 1966 йылда Ю. А. гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһына уҡырға инә, уны 1969 йылда тамамлай. 1971—1975 йылдарҙа авиация полкы командирының сәйәси эштәр буйынса урынбаҫары, һуңынан полк командиры була. 1975 йылда Капрат буйы хәрби округына авиация истребитель дивизияһы командиры урынбаҫары вазифаһына кире ҡайта, һуңынан дивизия командиры урынбаҫары, артабан дивизия командиры итеп тәғәйенләнә. 1979 йылда Карпат буйы хәрби округының хәрби-һауа көстәре командующийы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. [[Файл:Vladimir_Putin_21_January_2002-7.jpg|слева|мини|250x250пкс|Шапошников [[Путин Владимир Владимирович|Путин]]<nowiki/>дың уң яғында]] Евгений Иванович Шапошников 2020 йылдың 8 декабрендә Мәскәүҙә вафат булды<ref>[http://redstar.ru/wp-content/uploads/2020/12/138-09-12-2020.pdf Некролог. // Красная звезда. — 2020, 9 декабря. — С. 12]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history_department/more.htm?id=11345875@SD_Employee Шапошников Евгений Иванович] на сайте Министерства обороны России * http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/118359/Шапошников * [https://web.archive.org/web/20140826120401/http://www.rusperson.com/html/23/RU01001993.htm Шапошников Евгений Иванович] * [http://fakty.ua/152181-marshal-aviacii-evgenij-shaposhnikov-intstruktor-govoril-nam-kursantam-izmenila-zhena-ili-devushka---radujsya-chto-tebe-a-ne-rodine Маршал авиации Евгений Шапошников: «Инструктор говорил нам, курсантам: „Изменила жена или девушка — радуйся, что тебе, а не Родине“»] * [https://web.archive.org/web/20210929021005/http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=21726 ШАПОШНИКОВ Евгений Иванович] в базе данных «Лабиринт» * [http://www.itogi.ru/spetzproekt/2012/11/175570.html Маршал Империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190219015653/http://www.itogi.ru/spetzproekt/2012/11/175570.html |date=2019-02-19 }} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Авиация маршалдары]] [[Категория:III дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:II дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:I дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«За укрепление боевого содружества» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Ветеран Вооружённых Сил СССР» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткәне өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткәне өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1942 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 февралдә тыуғандар]] ofke1xlormfwcw6cad2nowpxyjyuppl 0 162843 1307940 1282923 2026-10-30T23:26:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307940 wikitext text/x-wiki {{фш|Фәйзуллин}} {{Ук}} '''Фәйзуллина Резеда Мансаф ҡыҙы''' ([[16 ғинуар]] [[1956 йыл]]) — ғалим-педиатр, аллерголог-иммунолог. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2010). Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2013). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2017)<ref name="БЭ Файзуллина Резеда Мансафовна">[ http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/2-statya/349-fajzullina-rezeda-mansafovna{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} БЭ Файзуллина Резеда Мансафовна]</ref>. == Биографияһы == Резеда Мансаф ҡыҙы Фәйзуллина [[1956 йыл]]дың [[16 ғинуар]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлебаш районы]] Әмир ауылында тыуған. [[Файл:Степная_вишня_и_степной_миндаль.JPG|справа|мини|200x200пкс|Стәрлебаш районында дала сейәһе һәм дала миндале]] [[1983 йыл]]да [[Башҡорт дәүләт медицина университеты|Башҡорт дәүләт медицина институты]]н тамамлай. 1989—1992 йылдарҙа «Педиатрия» һөнәре буйынса госпиталь педиатрияһы кафедраһында аспирантурала уҡый. [[1992 йыл]]да [[Педиатрия]]" һәм «[[Аллергология]] һәм [[иммунология]]» һөнәрҙәре буйынса медицина фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертация яҡлай. [[1999 йыл]]да — «Педиатрия» һәм «Аллергология һәм иммунология» һөнәре буйынса докторлыҡ диссертация яҡлай. 2001 йылда профессор дәрәжәһен ала. 1983—1987 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 6-сы һәм 18-се дауаханаларында эшләй. [[1992 йыл]]дан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]нда эшләй, бер үк ваҡытта 1996 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш балалар аллергологы. 1992—1994 йылдарҙа — ассистент, госпиталь педиатрия кафедраһында доцент һәм профессор, 1994—2011 йылдарҙа — балалар ауырыуҙар пропедевтикаһында, 2011—2016 — Өфө медицина университетында методик бүлеге начальнигы, бер үк ваҡытта бөгөнгө көнгә тиклем — педиатрия курстары менән факультет педиатрия, неонатология кафедраһы һәм ИДПО симуляция үҙәге профессоры. Аллергологтар һәм клиник иммунологтар Европа ассоциацияһының һәм респиратор йәмғиәтенең Европа Конгресында, респиратор патология буйынса Консенсустарҙа, педиатрия, респиратор патология, аллергология һәм иммунология буйынса Рәсәй Төбәк-ара фәнни-ғәмәли конференцияларҙа докладтар менән сығыш яһай. Бер нисә күп үҙәкле Халыҡ-ара һәм Рәсәй клиник тикшеренеүҙәр етәксеһе, фәнни-тикшеренеү эштәре буйынса Дәүләт заказы етәксеһе, һулыш алыу органдары ауырыуҙары буйынса Рәсәй Милли Конгресы педиатрия секцияһы ойоштороу комитеты ағзаһы (2009 −2018 йй.), идаралыҡ һәм Бөтә Рәсәй респиратор йәмғиәте ағзаһы, Башҡортостан Республикаһында бүлексә рәйесе. == Фәнни эшмәкәрлеге == Резеда Фәйзуллинаның фәнни эшмәкәрлеге балаларҙа һәм үҫмерҙәрҙә аллергия ауырыуҙарын өйрәнеүгә бәйле. Файзуллина ҡатнашлығында бронхиаль астма ваҡытында психоэмоциональ боҙолоуҙарҙы дауалау, киҫкен пневмонияны иртә диагностикалау һәм дауалау ысулдары эшләнә<ref name="Баш ГМУ Кафедра факультетской педиатрии с пропедевтикой">[http://bgmy.ru/381-kafedra-fakultetskoj-pediatrii-s-propedevtikoj.html Баш ГМУ Кафедра факультетской педиатрии с пропедевтикой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200504163621/http://bgmy.ru/381-kafedra-fakultetskoj-pediatrii-s-propedevtikoj.html |date=2020-05-04 }}</ref>. Фәйзуллина Резеда Мансаф ҡыҙы етәкселегендә медицина фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә һигеҙ диссертация яҡлана. [[Файл:Skin_Prick_Test.png|справа|мини|200x200пкс|Аллергияға тест]] Респиратор йәмғиәтенең Европа Конгресында һәм аллергологтар һәм клиник иммунологтарҙың Европа ассоциацияһында, респиратор патология буйынса Консесустарҙа, педиатрия, респиратор патология, аллергология һәм иммунология буйынса Рәсәй һәм Төбәк-ара фәнни-ғәмәли конференцияларҙа докладтар менән сығыш яһай. Бер нисә күп үҙәкле Халыҡ-ара һәм Рәсәй клиник тикшеренеүҙәр етәксеһе, фәнни-тикшеренеүҙәр эштәре буйынса Дәүләт заказы етәксеһе, һулыш алыу ауырыуҙары буйынса Рәсәй Милли Конгресы педиатрия секцияһының ойоштороу комитеты ағзаһы (2009 −2018 йй.), идаралыҡ һәм Бөтә Рәсәй респиратор йәмғиәтенең ағзаһы. 320-нән ашыу ғилми хеҙмәттәр, 3 монография һәм 2 уйлап табыу авторы. Башҡортостан Республикаһының Аллерголог-иммунологтар ассоциацияһы рәйесе (1998 йыл). == Хеҙмәттәре == * УМО РФ грифы менән 4 уҡыу дәреслеге: «Клинические особенности патологии органов дыхания у детей»// Учебное пособие для студентов, Уфа, 2011.-84с., * «Синдром токсикоза с эксикозом у детей»//Учебное пособие для студентов, Уфа, 2012. −66с., * «Аллергические заболевания у детей»//Учебное пособие для студентов по элективу «Аллергология и иммунология», Уфа, 2011.-126с., *"Аллергенспецифическая иммунотерапия"//Учебное пособие для ординаторов-2017.-70с. * «Пропедевтика детских болезней», изд-во «ГЭОТАР-Медиа», М. 2012 г.-680с. (соавт.), * «Пропедевтика детских болезней», второе издание, изд-во «ГЭОТАР-Медиа», М. 2017 г.-520с.(соавт.) * «Детские болезни», изд-во «ГЭОТАР-Медиа», М 2015 г.-832с.(соавт.) * Учебное пособия «Педиатрия. История болезни», «ГЭОТАР-Медиа», 2016 г.-96с., *"Аккредитация по педиатрии. Типовые ситуационные задачи", «ГЭОТАР-Медиа», 2017 г.-384с., * педиатрия буйынса клиник тәҡдимдәр, ҡулланмалар һәм фәнни-ғәмәли программалар авторҙашы: Пособия для врачей под. Ред В. А. Тутельяна «Специализированные продукты питания для детей с аллергией к белкам коровьего молока» М.-2015г-68с., «ПРИМА: Педиатрические рекомендации по иммуномодулирующим препаратам а амбулаторной практике», М.,2015 г.-56с, Клинических рекомендаций «Внебольничная пневмония у детей», М., 2015 г.-64с., Научно-практической программы «Внебольничная пневмония у детей. Распространенность, диагностика, лечение и профилактика»-М.,- 2012.-64с., Научно-практической программы «РАДАР. Аллергический ринит: рекомендации и алгоритм при детском аллергическом рините».-М., 2015.-80с., Клинических рекомендаций «Круп у детей. Острый обструктивный ларингит. МКБ −10J05.0», М.-2016.-24с., Научно-практической программы «ДИКОВИНА», М.-2018 г.-128с, Национальной программы «Бронхиальная астма у детей. Стратегия лечения и профилактика». — Научно-практическая программа. М., 2012.-2017 гг. −84с. == Һылтанмалар == * [http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/2-statya/349-fajzullina-rezeda-mansafovna{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} БЭ Файзуллина Резеда Мансафовна] * [ http://bashgmu.ru/about_the_university/management/3676/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211001174743/https://bashgmu.ru/about_the_university/management/3676/ |date=2021-10-01 }} Баш ГМУ Файзуллина Р. М.] * [http://bgmy.ru/381-kafedra-fakultetskoj-pediatrii-s-propedevtikoj.html Баш ГМУ Кафедра факультетской педиатрии с пропедевтикой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200504163621/http://bgmy.ru/381-kafedra-fakultetskoj-pediatrii-s-propedevtikoj.html |date=2020-05-04 }} * [https://www.labirint.ru/authors/168382/ Педиатрия (учебное пособие)].(соавт.) * [https://cyberleninka.ru/article/n/effektivnost-terapii-dezloratadinom-detey-s-allergicheskim-rinitom Эффективность терапии дезлотадином детей с аллергическим ринитом] * [https://pediatria.orscience.ru/upload/iblock/70e/70ec3c2c02872f8c33899a1f98fa927c.pdf Оценка обеспеченности витамином D детей с аллергическими заболеваниями и коррекция его недостаточности/дефицита]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://citilab.ru/master/about/med_event/conf_ufa_130419.aspx Конференция для аллергологов- иммунологов и педиатров в Уфе]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[https://search.rsl.ru/ru/record/01000764825 Файзуллина Резеда Мансафовна]] Аллергические болезни у детей, проживающих в регионе с развитой химической и биотехнологической промышленностью : автореферат дис. … кандидата медицинских наук : 14.00.09. — Москва, 1992. — 28 c. : ил. Педиатрия ; Аллергология и иммунология * [https://web.archive.org/web/20230414235719/https://clinline.ru/reestr-issledovatelej/podrobno-ob-issledovatele.html?id=452 Реестр исследователей. Файзуллина Резеда Мансафовна] * [http://www.rsp-ufa.ru/images/14968977.pdf Внештатные специалисты минздрава Республики Башкортостана] * [http://pulmodeti.ru/society/governing/ Члены Правления педиатрического респираторного общества]{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://bashkortostankyzy.rbsmi.ru/articles/sikh-t/d-er-sire/ Журнал «Башкортостан кызы» (на баш.яз.). Болезнь века]{{Недоступная ссылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табиптары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:Стәрлебаш районында тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1956 йылда тыуғандар]] [[Категория:16 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусылары]] 5e9cdkia2jsa2qzb842gnamntfj8m54 0 163674 1307960 968988 2026-10-31T06:38:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307960 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ласк Эмануил''' ({{Lang-de|Emanuel Lasker}}, урыҫ сығанаҡтарында ҡайһы берҙә исеме ''Эмануэль'' һәм ''Эммануил тип яҙыла''; 24 декабрь 1868 йыл — 11 ғинуар 1941 йыл) — [[Германия|немец]] шахматсыһы һәм [[Математик|математигы]], позицион мәктәп вәкиле, шахмат буйынса икенсе донъя чемпионы (1894 йылда [[Стейниц]]тан яулап ала һәм 1921йылда [[Хосе Рауль Капабланка|Капабланканан]] еңелә). Ласкер донъя чемпионы исемен 27 йыл һаҡлай, был шахмат өсөн рекордлы ҡаҙаныш булып тора. Чемпион исемен юғалтҡандан һуң да ул 68 йәшенә тиклем юғары кимәлдә сығыш яһауын дауам итә. Ласк универсаль уйын стиленә эйә була, әммә уның иң көслө яғы позицияны тойоу һәм эндшпиль була. Бик күп биографтар һәм тикшеренеүселәр Ласкерҙы шахматҡа психологик ҡарашты асыусы тип атай: Ласкер йыш ҡына аныҡ дәғүәсе өсөн уйынды уңайһыҙ яҡҡа бороу маҡсатында үҙ позицияһын хөртәйтергә әҙер булған. Был ҡараш хәҙер ҙә киң таралған, шулай ҙа эксперттарҙың бер өлөшө уны хаталы тип һанай һәм Ласкерҙың ошо алым менән уңыш ҡаҙаныуын уның шахматты тәрән аңлауы, партияны дауам итеүҙең ыңғай һәм кире яҡтарын баһалай белеъе менән аңлата. Шахмат карьераһы дауамында Ласкер күп тапҡырҙар [[математика]] һәм [[фәлсәфә]] менән шөғөлләнер өсөн сығыштарын туҡтатып торған. 1901 йылда ул математика буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, ә математикала төп ҡаҙанышы булып үҙенең һәм Эмми Нетер исеме менән аталған теорема була. Бынан тыш, Ласкер бер нисә фәлсәфәүи эш һәм әҙәби әҫәр баҫтыра. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=[[Вайнштейн, Борис Самойлович|Вайнштейн, Б. С.]]|заглавие=Мыслитель|место={{М}}|издательство=Физкультура и спорт|год=1981|страниц=287}} * {{книга|автор=[[Зак, Владимир Григорьевич|Зак, В. Г.]]|заглавие=Ласкер|место={{М}}|издательство=Физкультура и спорт|год=1963|страниц=197}} * {{книга|автор=[[Каспаров, Гарри Кимович|Каспаров Г. К.]]|часть=От Стейница до Алехина|заглавие=Мои великие предшественники|место={{М}}|издательство=РИПОЛ классик|год=2005|том=1|страницы=127—244|страниц=512|isbn=5790519970}} * {{книга |автор=[[Левидов, Михаил Юльевич|Левидов М. Ю.]] |заглавие=Стейниц. Ласкер |ссылка=http://publ.lib.ru/ARCHIVES/L/LEVIDOV_Mihail_Yul%27evich/Steynic._Lasker.(1936).%5Bdjv%5D.zip |место={{М}} |издательство=Жургазоб'единение |год=1936 |серия=[[Жизнь замечательных людей]] |страниц=304 }} * {{книга|автор=Dreyer, M., Sieg, U.|заглавие=Emanuel Lasker - Schach, Philosophie, Wissenschaft|издание=Studien zur Geistesgeschichte|издательство=Philo|год=2001|allpages=289|isbn=9783825702168}} * {{книга|автор=Hannak, J.|заглавие=Emanuel Lasker: the life of a chess master|издательство=Dover|год=1991|allpages=320|isbn=9780486267067}} * {{книга|автор=[[Солтис, Эндрю|Soltis, A.]]|заглавие=Why Lasker Matters|издательство=Batsford|год=2006|allpages=288|isbn=9780713489835}} * {{книга|автор=[[Уайлд, Кеннет|Whyld, K.]]|заглавие=The collected games of Emanuel Lasker|издание=Masters of chess|издательство=Chess Player|год=1998|allpages=229|isbn=9781901034028}} * Emanuel Lasker Games 1889—1903, Chess Stars, 1998, ISBN 954-8782-07-3. * Emanuel Lasker II Games 1904—1940, Chess Stars, 1998, ISBN 954-8782-10-3. * {{книга|автор=[[Ботвинник, Михаил Моисеевич|Михаил&nbsp;Ботвинник]] |заглавие=Портреты |ответственный=И.&nbsp;Ю.&nbsp;Ботвинник |место={{М.}} |издательство=«64» |год=2000 |страницы=14—22 |страниц=168 |isbn=5-94046-002-X |тираж=3&nbsp;000}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Эмануил Ласкер |Викицитатник = Ласкер, Эмануил }} * [https://ruchess.ru/persons_of_day/lasker/ Биография Эмануила Ласкера] на сайте [[Федерация шахмат России|ФШР]] * [http://www.365chess.com/players/Emanuel_Lasker Личная карточка Эмануила Ласкера] на сайте 365chess.com * {{cite web|url=http://www.chesspro.ru/statistic/lasker.shtml|work=ChessPro|title=Эмануил Ласкер|accessdate=2010-03-04|deadlink=no}} * [http://www.wtharvey.com/lask.html 50 шахматных задач, основанных на партиях Ласкера (англ.)] * [https://web.archive.org/web/20060616114049/http://www.100bestwebsites.org/lcm-jan1905.htm Lasker’s Chess Magazine] (январь 1905) * {{Schwalbe|exp=A='Lasker'%20and%20FIRSTNAME='Emanuel'|имя=Эмануила Ласкера}} * {{Find A Grave|631|Эмануил Ласкер}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:Германия математиктары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1941 йылда вафат булғандар]] [[Категория:11 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:1868 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 декабрҙә тыуғандар]] 9szf80f4vmufh4cpw3v4l2jak8a6ej0 0 163888 1307951 1275252 2026-10-31T03:16:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307951 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шакшин Анатолий Дмитриевич''' ([[13 ғинуар]] [[1929 йыл]] — [[22 ноябрь]] [[2010 йыл]]) — алдынғы нефтсе, йәмәғәтсе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966), СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1980). СССР-ҙың етенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1966—1970). == Биографияһы == Анатолий Дмитриевич Шакшин [[1929 йыл]]дың [[13 ғинуар]]ында [[БАССР]]-ҙың [[Стәрлетамаҡ кантоны]] Крадено-Михайловка ауылында тыуа. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1942 йылда Мәләүез районының «Ҡыҙыл партизан» колхозында башлай. 1949 йылдан Ишембай һөнәрселек училищеһында уҡый. [[1949 йыл]]дан Башҡортостан ятҡылыҡтарында быраулаусы, быраулау мастеры булып эшләй: быраулаусы ярҙамсыһы (1949—1950 йылдар), быраулаусы (1950—1956 йылдар), «Туймазабурнефть» тресының 2-се быраулау контораһының быраулау мастеры. [[1964 йыл]]да Шаим ятҡылығын үҙләштерергә бара. «Тюменнефтегазразведка» тресының 3-сө Шаим быраулау контораһының быраулау мастеры ([[1964]]—[[1971]]), быраулау мастеры, Нижневартовскиҙың 2-се быраулау эштәре идаралығында быраулаусы-остаз ([[1972]]—[[1996]]). Нижневартовск районында нефть ятҡылыҡтарын асыусылар төркөмөнә инә. Уның бригадаһы Самотлор ятҡылығында эшләй ([[1972 йыл]]дан), бер нисә йыл дауамында «Нефть сәнәғәте министрлығының иң яҡшы бригадаһы» исемен йөрөтә. А. Д. Шакшин бригадаһы базаһында алдынғы тәжрибә мәктәбе эшләй ([[1973 йыл]]дан). Төмәндә йәшәгән. Рәсми документҡа ярашлы, [[2006 йыл]]дан Туймазы ҡалаһында йәшәй. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Социалистик Хеҙмәт Геройы (23 май 1966). * СССР Дәүләт премияһы (1980) * [[Ленин ордены]] (1966) * [[Октябрь Революцияһы ордены]] (1971) * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1989) * миҙалдар * СССР ВДНХ-һының ике миҙалы<ref>[http://www.newsprom.ru/news/123184716426126.shtml?sdate=1232755200 Николай Карнаухов поздравил легендарного буровика с юбилеем — Интернет-издание NewsProm.Ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250528121958/http://newsprom.ru/news/123184716426126.shtml?sdate=1232755200 |date=2025-05-28 }}</ref><ref>[http://www.duma72.ru/Default.aspx?id=3634 Тюменская Областная Дума / Новости]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. * СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1970). * Нижневартовск ҡалаһының ([[1987 йыл|1987]])<ref>{{Cite web|url=http://www.n-vartovsk.info/man.html|title=Почётные граждане Нижневартовска<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2010-08-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101112211715/http://n-vartovsk.info/man.html|archivedate=2010-11-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101112211715/http://n-vartovsk.info/man.html |date=2010-11-12 }}</ref> һәм Ханты-манси автономиялы округы — Юграның ([[2007 йыл|2007]]) почетлы гражданы .<ref>[http://www.uray.ru/shakshin-anatolii-dmitrievich Шакшин Анатолий Дмитриевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121117062532/http://www.uray.ru/shakshin-anatolii-dmitrievich |date=2012-11-17 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hmao-ugra.info/pochetnye-grazhdane-xanty-mansijskogo-avtonomnogo-okruga|title=Почётные граждане {{!}} Сайт города Ханты-Мансийск<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2010-08-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100518163405/http://www.hmao-ugra.info/pochetnye-grazhdane-xanty-mansijskogo-avtonomnogo-okruga|archivedate=2010-05-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100518163405/http://www.hmao-ugra.info/pochetnye-grazhdane-xanty-mansijskogo-avtonomnogo-okruga |date=2010-05-18 }}</ref> == Хәтер == [[Нижневартовск]]иҙа йыл һайын А. Д. Шакшин исемендәге Бөтә Рәсәй ирекле көрәш турниры үтә ([[1986 йыл]]дан). == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Будущее вырастает здесь/ А. Д. Шакшин — Свердловск — Средне-Уральское книжное издательство — 1981. * ''Маров Ю. М.'' О Герое Социалистического Труда А. Д. Шакшине / Ю. М. Марков // Буровики идут вперед / Ю. М. Марков. — М., 1980. — С. 102—107. * ''Меньшикова С.'' Герой из затюменского тупика / С. Меньшикова // Российская газета — 2007 — 8 ноября — С. 16. * ''Пиманов А. С.'' Шакшин Анатолий Дмитриевич / А. С. Пиманов // Югория : энциклопедия Ханты-Мансийского автономного округа — Ханты-Мансийск ; Екатеринбург, 2000. — Т. 3. — С. 323. * ''Пиманов А. С.'' Шакшин Анатолий Дмитриевич / А. С. Пиманов // Большая Тюменская энциклопедия. — Екатеринбург, 2004. — Т. 3. — С. 405, 406. * ''Салмин В. Д.'' Профессор бурения / В. Д. Салмин // Город на заре / В. Д. Салмин. — Тюмень, 2000. — С. 106—115. * ''Салмин В. Д.'' Самотлорский профессор / В. Д. Салмин // Сибиряки : кн. очерков / В. Д. Салмин. — Екатеринбург, 2005. — С. 267—273. * ''Сторожев В. С.'' Первая высота / В. С. Сторожев // Вышки над урманами / В. С. Сторожев. — Свердловск, 1976. — С. 23-32. * ''Шакшин А. Д.'' Будущее вырастает здесь / А. Д. Шакшин. — Свердловск, 1981. — 112 с. * Анатолий Шакшин // Кто есть Кто в Нижневартовске. — Нижневартовск, 2004. — С. 48. — Екатеринбург, 2004. — Т. 3. — С. 405, 406. * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/16724-shakshin-anatolij-dmitrievich}} == Һылтанмалар == * {{Warheroes|id=13314|author=Смирнов В. С.|accessdate=2016-07-14}} [[Категория:СССР нефтселәре]] [[Категория:Башҡортостан нефтселәре]] [[Категория:7-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:ВДНХ алтын миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:2010 йылда вафат булғандар]] [[Категория:22 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Мәләүез районында тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1929 йылда тыуғандар]] [[Категория:13 ғинуарҙа тыуғандар]] 3qwuvd4iqgvxakqvnhbb35z9p7q99xy 0 170887 1307911 1251385 2026-10-30T13:58:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307911 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Cәғитов Зәки Хаммат улы''' ([[1929]] — [[19 май]] [[1995]]) — [[БАССР]]-ҙың [[Бөрйән районы]] [[Ғәлиәкбәр]] ауылы мәктәбе директоры, уҡытыусы-новатор, РСФСР халыҡ мәғарифы алдынғыһы. == Биографияһы == Cәғитов Зәки Хаммат улы 1927 йылдың көҙөндә БАССР-ҙың Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында райондың алдынғы уҡытыусыһы Сәғитов Хаммат Ҡәйүм улы ғаиләһендә тыуған. Ауылда [[Ғәлиәкбәр мәктәбе|ете йыллыҡ мәктәп]]те тамамлағас, отҡор егетте 1942 йылда «Ҡыҙыл байраҡ» колхозының уҡыу йорто мөдире, 1943 йылда — [[Ҡолғона ауыл советы (Ишембай районы)|Ҡолғона]] башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы итеп ҡуялар. Атаһы Хаммат Ҡәйүм улы ялған донос буйынса репрессияға эләгә. «Халыҡ дошманы» улының, ауыр балалыҡ йылдары кисереүенә ҡарамаҫтан, белем алыуға ынтылышы шундай көслө була. Ул [[Темәс башҡорт педагогия училищеһы|Темәс педагогия училищеһы]]на уҡырға инә. 1945 йылда Ғәлиәкбәр ете йыллыҡ мәктәбенә күсерәләр. 1947 йылда Темәс педагогия училищеһын тамамлай. 1949—1950 йылдарҙа [[Совет Армияһы]] сафында хеҙмәт итә. 1950 йылда Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институтына уҡырға инә һәм 1952 йылда уны тамамлағас, Ғәлиәкбәр ете йыллыҡ мәктәбенең, ә 1953 йылдан — [[Иҫке Собханғол мәктәбе|Иҫке Собханғол урта мәктәбе]]нең физика һәм математика уҡытыусыһы булып эшләй башлай. Алған белеме менән ҡәнәғәт булмай, [[Стәрлетамаҡ педагогия институты]]ның физика-математика факультетына көндөҙгө бүлеккә уҡырға инә һәм 1959 йылда уны тамамлай. Юғары белемле белгесте 1959 йылда тыуған ауылында мәктәп директоры итеп тәғәйенләйҙәр<ref>[https://vk.com/doc9311016_587047952?hash=db9d34bc90d7965c63&dl=358c700de9340b0199]</ref>. Хаҡлы ялға сыҡҡансы туған мәктәбендә хеҙмәт итә. == Эшмәкәрлеге == Тәүге көндән Зәки Хаммат улы бар көсөн, һәләтен егеп эшкә тотона. Иң беренсе мәктәп төҙөтөүҙе маҡсат итеп ҡуя, сөнки уҡыусылар мәсеттә һәм бер нисә өйҙә бүленеп уҡыйҙар. Ул ауылдың абруйлы ирҙәрен һәм уҡытыусыларҙы йыйып Мәскәүгә хат яҙа. Шул осорҙа уҡытыусы булып эш башлаған, артабан Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы булып киткән [[Муллағолов Марат Ғизетдин улы|Марат Ғизетдин улы Муллағолов]]тың һүҙҙәре менән әйткәндә, ете ырыу башлығы йыйылып аҡ батшаға хат яҙған кеүек, улар ҙа Мәскәүгә хат яҙалар. Хат иғтибарһыҙ ҡалмай, РСФСР мәғариф Министрлығы мәктәп төҙөүгә туранан-тура аҡса бүлә. Бүленгән аҡсаға ҡыҫҡа ваҡыт эсендә, бөтә ауыл кешеләрен йәлеп итеп, заманына күрә ҙур ағас мәктәп төҙөтә. Экономияланған аҡсаға мәктәпкә өр-яңы «Беларусь» тракторы һәм пилорама һатып алалар<ref name="Данлыҡлы математик"> [https://vk.com/doc9311016_587045412?hash=f52479093343775d8a&dl=2ffb8347453aca9fdb Данлыҡлы математик]</ref>. Зәки Хаммат улының оҫта етәкселеге һәм энтузиазмы арҡаһында Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ мәктәбе, яҡшы үҫешкән мәктәп яны хужалығы булған, алдынғы уҡытыу-тәрбиә үҙәгенә әйләнә. Мәктәптең материаль базаһын нығытыу өсөн өҫтән бүленгәнде көтөп ултырмай, пилорама һәм трактор мәктәпкә ҙур табыш сығанағы була. Ауылда берҙән-бер пилорама бөтә ауыл халҡын төҙөлөш материалы — таҡта менән тәьмин итә. Ауыл халҡының да көнкүреше яҡшыра. Картуф үҫтереүҙән башҡаны белмәгән ауыл халҡын йәшелсә, емеш-еләк үҫтерергә өйрәтә. Крыжовник, ҡарағат, ҡурай еләге үҫентәләрен мәктәп һәм бөтә ауыл халҡына етәрлек итеп ҡайтарта. Мәктәптә 50-ләгән даданы булған [[ҡортсолоҡ]] эшен йәйелдерә. Мәктәптә бөтә ауылды тәьмин итерлек [[һуған]], [[кәбеҫтә]] үҫтерелә. Йәйге хеҙмәт практикаһын малайҙар ҡортсолоҡта, ҡыҙҙар йәшелсә баҡсаһында үтә. Килем күп булғас, мәктәп бөтә уҡыусыларҙы ла мәктәптә алмаш аяҡ кейеме менән тәьмин итә. Яңы йыл байрамдарында, көҙ уңыш байрамында уҡыусыларға тик ҡыйбатлы бүләктәр таратыла. Мәктәптә бөтә заманса уҡытыу-техник ҡоролмалар туплана. Уҡытыусылар өсөн фатирҙар, күрше ауылдан килеп уҡыған уҡыусылар өсөн мәктәп яны интернаты, ҙур спорт залы төҙөтә. == Педагогик эшмәкәрлеге == Зәки Хаммат улы, директор булараҡ, оҫта ойоштороусы ғына түгел, ә районда иң көслө математика уҡытыусыһы булып таныла. Уның уҡыусылары республиканың абруйлы уҡыу йорттары — нефть институтына, авиация институтына һәм башҡа юғары уҡыу йорттарына уҡырға инәләр. Районда «Ғәлиәкбәрҙәр уҡый инде, уларҙың Зәки Хамматовичы бар бит» тигән дан йәшәй. Ғәлиәкбәр мәктәбе бөтә республика өсөн кадрҙар әҙерләү урынына әйләнә. Элекке уҡыусыларының күбеһе юғары етәкселек вазифаларын биләйҙәр<ref>[https://vk.com/doc9311016_587046018?hash=8937eb95f8ea16fec8&dl=f963f266f3d04348b4 Замандаштар]</ref>. Зәки Хаммат улы математика уҡытыусыларының ҙур плеядаһын әҙерләй. Бөрйән районы мәғариф бүлеге [[2010 йыл]]да Зәки Хаммат улы Сәғитов исемендәге премия булдыра, ул йыл һайын райондың юғары уңыштарға өлгәшкән иң алдынға уҡытыусыһына тапшырыла<ref name="Данлыҡлы математик" />. == Ғаиләһе == Ғәлиәкбәр ауылы ҡыҙы Хөснитдинова Һәҙиә Садиҡ ҡыҙы менән<ref>[https://vikidalka.ru/3-108755.html Яралы төйөн йөрәктә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230316181024/https://vikidalka.ru/3-108755.html |date=2023-03-16 }}</ref> ғаилә ҡора. Балалары бөтәһе лә юғары белемле. ''([[Ҡотлобаева Көнһылыу Зәки ҡыҙы|Ҡотлобаева (Сәғитова) Көнһылыу Зәки ҡыҙы]], Ҡыуандыҡова (Сәғитова) Таңһылыу Зәки ҡыҙы, [[Солтанова Зөһрә Зәки ҡыҙы|Солтанова (Сәғитова) Зөһрә Зәки ҡыҙы]], Сәғитова Айһылыу Зәки ҡыҙы, Сәғитова Гөлйемеш Зәки ҡыҙы — уҡытыусылар, малайҙары Урал һәм Кәбир юғары техник белем ала)''<ref>[https://ba.wikipedia.org/wiki/Ғәлиәкбәр_мәктәбе_уҡытыусылары#Мәғариф_өлкәһендә_эшләүсе_уҡыусылары]</ref>. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Зәки Хаммат улы әүҙем йәмәғәтсе лә була. Күп тапҡыр [[Ғәлиәкбәр ауыл советы (Бөрйән районы)|ауыл Советы]], район Советы депутаты итеп һайлана, ауылдың беренсел партия ойошмаһының алмашһыҙ секретары була. Хаҡлы ялға сыҡҡас та, депутатлыҡ наказын үтәп, ауылда ҙур магазин төҙөтә. Кешеләргә ҡарата бик иғтибарлы, ихтирамлы, үтә тыйнаҡ кеше була. == Хәтер == Үҙе оҙаҡ йылдар эшләгән Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылындағы мәктәп стенаһына [[2018 йыл]]да Сәғитов Зәки Хаммат улы иҫтәлегенә таҡтаташ асыла<ref>[https://vk.com/album-71860880_244347300]</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * БАССР мәғариф Министрлығының һәм БАССР профсоюз өлкә комитетының Маҡтау ҡағыҙы (1964 й.), * СССР Мәғариф министрлығының Маҡтау ҡағыҙы (1985 й.)<ref>[https://vk.com/doc9311016_587045376?hash=468bffb21303766b2c&dl=1674c3a0ebcf1dbafb]</ref>, * «РСФСР халыҡ мәғәрифе алдынғыһы» билдәһе (таныҡлыҡ № 129010 1968 й.), * «Хеҙмәт батырлығы өсөн. В. И. Ленин тыуыуының 100 йыллығы айҡанлы» миҙал (1970 й), * «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы (АК № 019152 20 май 1947 й.). * 1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 30, 40, 50 йыллығы айҡанлы юбилей миҙалдары == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * «Уҡытыусылар династияһы: Сәғитовтар». Д. Аллабирҙин. «Таң» гәзитендәге мәҡәлә (13 ғинуар 2011 йыл, № 4) * {{мәҡәлә |автор=Т. Дәүләтбирҙина |заглавие=«Данлыҡлы математик» |ссылка=https://vk.com/doc9311016_587045412?hash=f52479093343775d8a&dl=2ffb8347453aca9fdb |язык=башҡортса |издание=«Башҡортостан» |тип= республика гәзите |год=2010 |номер=79 |страницы= |issn=}} * {{мәҡәлә |автор=С. Дәүләтбирҙин |заглавие=«Замандаштар» |ссылка=https://vk.com/doc9311016_587046018?hash=8937eb95f8ea16fec8&dl=f963f266f3d04348b4 |язык=башҡортса |издание=«Таң» |тип= район гәзите |год=2010 |номер=46 |страницы= |issn=}} * [https://vk.com/doc9311016_587045376?hash=468bffb21303766b2c&dl=1674c3a0ebcf1dbafb З. Х. Сәғитовтың маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре] * [https://vk.com/doc9311016_587044994?hash=522e5ff01d82979afd&dl=53c941fee930be02b8 Ғәлиәкбәр мәктәбе] * [https://vk.com/doc9311016_587047952?hash=db9d34bc90d7965c63&dl=358c700de9340b0199 Хеҙмәт эшмәкәрлеге башланғандан алып эш төрҙәре] * [https://vk.com/album-71860880_244347300 Сәғитов Зәки Хаммат улына таҡтаташ асыу тантанаһы] * [https://filesclub.net/2398621 Сәғитовтар уҡытыусылар династияһы]{{Недоступная ссылка|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Шәхестәр:Бөрйән районы]] [[Категория:Уҡытыусылар]] [[Категория:Ғәлиәкбәр]] 62r14jujikzdec6yuouw2h2o57o4aqy 0 173950 1307950 1114593 2026-10-31T03:15:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307950 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Шакиров}} '''Шакиров Мәғнәүи Мәүли улы''' ({{lang-ru|Шакиров Магнавий Мавлиевич}}; [[19 март]] [[1942 йыл]] — [[16 ноябрь]] [[2006 йыл]]) — [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре, агроном. 1979 йылдан [[КПСС]]-тың [[Мишкә районы|Мишкә район]] комитетының икенсе секретары, 1985 йылдан халыҡ депутаттарының [[Борай районы|Борай район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1989 йылдан КПСС-тың Борай район комитетының беренсе секретары, 1991 йылдан халыҡ депутаттарының Борай район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992—2000 йылдарҙа — район хакимиәте башлығы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе (1995—1999) һәм икенсе саҡырылыш (1999—2003) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Милләте — башҡорт<ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104</ref>. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (2000). == Биографияһы == Мәғнәүи Мәүли улы Шакиров [[1942 йыл]]дың [[19 март]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның Борай районы [[Иҫке Бикмәт]] ауылында тыуған. Юғары белемле — 1965 йылда М. Горький исемендәге [[Ҡазан]] ауыл хужалығы институтын тамамлаған, 1985 йылда Свердловскиҙағы Юғары партия мәктәбен бөткән. Хеҙмәт юлын 1959 йылда — [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ы]] [[Ҡашҡадаръя]] өлкәһенең [[Ҡаршы (ҡала)|Ҡаршы ҡалаһы]]нда Үзбәк ССР-ы Икмәк продукттары министрлығы базаһының төҙөлөш бригадаһында эшсе булып башлай. 1960—1965 йылдарҙа Ҡазан ҡалаһындағы М. Горький исемендәге ауыл хужалығы институтының агрономия факультетында уҡый. Юғари һөнәри белем алғандан һуң, 1965—1973 йылдарҙа [[Яңауыл районы]] «Беүә» совхозында һәм [[Мишкә районы]]ны «Рәфәнде» совхозында, артабан Мишкә районы ауыл хужалығы идаралығында баш агроном булып эшләй. 1973—1979 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Мишкә районы Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы вазифаһында хеҙмәт итә. 1979 йылдан КПСС-тың Мишкә район комитетының икенсе секретары. 1985—1989 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Борай районы Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992 йылдан башҡарма комитет рәйесе — район хакимиәте башлығы. 1990 йылда Борай районындағы 189-сы Ҡайынлыҡ һайлау округынан [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]]на депутат итеп һайлана, Юғары Советтың Ҡатын-ҡыҙҙар, ғаиләне һаҡлау, әсәлек һәм балалыҡ эштәре буйынса комиссияһы ағзаһы була<ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104</ref>. Артабан [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайының]] Вәкилдәр Палатаһына [[Борай районы]] буйынса 41-се Борай һайлау округынан<ref>[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/38091/ О парламенте. Депутаты прошлых созывов. 1 созыв (РБ). Депутаты Палаты Представителей. Официальный сайт Государственного Собрания — Курултая Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203174255/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/38091/ |date=2020-02-03 }}{{ref-ru}}{{V|17|03|2022}}</ref> һәм [[Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайына]] [[Борай районы]] буйынса 40-сы Борай һайлау округынан<ref>[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/38094/ О парламенте. Депутаты прошлых созывов. 2 созыв (РБ). Депутаты Палаты Представителей. Официальный сайт Государственного Собрания — Курултая Республики Башкортостан]{{ref-ru}}{{V|17|03|2022}}</ref> депутат итеп һайлана. 1994 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә<ref>[https://www.lawmix.ru/zakonodatelstvo/1471927 Указ Президента Республики Башкортостан от 22.07.1994 № УП-336]</ref>. 2000 йылда Дуҫлыҡ ордены менән бүләкләнә<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/15817/print Указ Президента Российской Федерации от 12.07.2000 г. № 1310 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]{{ref-ru}}{{V|17|03|2022}}</ref> Хеҙмәт ветераны 2006 йылдың 16 ноябрендә [[Борай]] ауылында вафат була. == Ғаиләһе == Өйләнгән, ғаиләһендә ике ул һәм бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994) * Дуҫлыҡ ордены (2000) == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] * [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104 * Республика Башкортостан. Кто есть кто. Информационн-справочное издание. — Уфа: ТПП РБ, 1998. — 363 с., {ref-ru}}{{V|17|03|2022}}. == Һылтанмалар == * [http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] {{Портал|Шәхестәр}} [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:1-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:2-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:Борай районында тыуғандар]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:КПСС-тың район комитетының икенсе секретарҙары]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре]] 9hzinrk7594iy45ochr7xy45rt23gg9 0 174312 1307967 1267237 2026-10-31T11:07:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307967 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Ғәлин}} '''Ғәлин Ғәлинур Хәлим улы''' ({{lang-ru|Галин Галинур Халимович}}; 20 август 1948 йыл) — муниципаль хеҙмәткәр, хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999)]]<ref>СПИСОК ДЕПУТАТОВ ПАЛАТЫ ПРЕДСТАВИТЕЛЕЙ ГОСУДАРСТВЕННОГО СОБРАНИЯ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН]</ref> һәм [[Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|икенсе саҡырылыш (1999—2003) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]]. Милләте — башҡорт. == Биографияһы == Ғәлинур Хәлим улы Ғәлин 1948 йылдың 20 авгусында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ғафури районы]]ндағы [[Ибраһим (Ғафури районы)|Ибраһим]] ауылында тыуған. Юғары белемле — 1978 йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның ветеринария факультетын тамамлай. Ғәлинур туған ауылында башланғыс белем алып, артабан [[Еҙем-Ҡаран]] урта мәктәбендә уҡый<ref>[https://tabin.rbsmi.ru/articles/yubilyar-aryby/ya-myshymdan-da-tormoshomdan-da-n-tmen/ ЯҘМЫШЫМДАН ДА, ТОРМОШОМДАН ДА ҠӘНӘҒӘТМЕН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410062451/https://tabin.rbsmi.ru/articles/yubilyar-aryby/ya-myshymdan-da-tormoshomdan-da-n-tmen/ |date=2021-04-10 }}</ref>. Хеҙмәт юлын юғары уҡыу йортона ингәнгә тиклем — 1966 йылда [[Ғафури районы]]ның Мәжит Ғафури исемендәге колхозында тракторсы булып башлай. 1967—1969 йылдарҙа — Совет Армияһында хеҙмәт итә. Хеҙмәт итеп ҡайтҡас, 1969 йылда ҡайтҡас [[Ғафури районы]]ның М.Ғафури исемендәге колхозында трактор бригадаһында иҫәпсе булып эшләй, артабан ошо уҡ хужалыҡтың һөтсөлөк фермаһына мөдир итеп тәғәйенләйҙәр<ref>[https://labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=40048#:~:text=%D0%93%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%9D%20%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%83%D1%80%20%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%20%D0%91%D1%8B%D0%B2%D1%88%D0%B8%D0%B9%20%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0,%D0%B2%20%D0%B4.%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%BE%20%D0%93%D0%B0%D1%84%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%20%D0%91%D0%90%D0%A1%D0%A1%D0%A0 Галин Галинур Халимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410062447/https://labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=40048#:~:text=%D0%93%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%9D%20%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%83%D1%80%20%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%20%D0%91%D1%8B%D0%B2%D1%88%D0%B8%D0%B9%20%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0,%D0%B2%20%D0%B4.%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%BE%20%D0%93%D0%B0%D1%84%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%20%D0%91%D0%90%D0%A1%D0%A1%D0%A0 |date=2021-04-10 }}</ref>.Шул уҡ йылда ситтән тороп Стәрлетамаҡ ауыл хужалығы техникумының зоотехния бүлегенә уҡырға инә. 1984 йылда «Ағиҙел» колхозы эшсәндәре бер тауыштан Ғәлинур Хәлим улын үҙҙәренең етәксеһе итеп һайлап ҡуя<ref>[https://tabin.rbsmi.ru/articles/yubilyar-aryby/ya-myshymdan-da-tormoshomdan-da-n-tmen/ ЯҘМЫШЫМДАН ДА, ТОРМОШОМДАН ДА ҠӘНӘҒӘТМЕН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410062451/https://tabin.rbsmi.ru/articles/yubilyar-aryby/ya-myshymdan-da-tormoshomdan-da-n-tmen/ |date=2021-04-10 }}</ref>. 1996 йылдың көҙөндә республика Президенты М. Ғ. Рәхимовтың Указы менән Ғәлинур Хәлим улы Ғафури районы хакимиәте башлығы итеп тәғәйенләнә<ref>[https://docs.cntd.ru/document/935101658 Указ Президента Республики Башкортостан О назначении Галина Г. Х. главой администрации Гафурийского района Республики Башкортостан//Газета «Советская Башкирия» N 244 (23722)от 17 декабря 1996 г]</ref>. Был вазифала ул ул2000 йылға тиклем эшләй. Артабан хаҡлы ялға туҡтағанға тиклем төрлө яуаплы вазифаларҙа эшләй. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == 1997 йылдың 31 мартында Ғәлин Ғәлинур Хәлим улы Ғафури районы буйынса 43-сө Ғафури һайлау округынан [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]] итеп һайланған<ref>СПИСОК ДЕПУТАТОВ ПАЛАТЫ ПРЕДСТАВИТЕЛЕЙ ГОСУДАРСТВЕННОГО СОБРАНИЯ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН]</ref>, ә 1999 йылда иһә Ғафури районы буйынса 42-се Ғафури һайлау округынан икенсе тапҡыр республиканың закондар сығарыу юғары органына [[Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының икенсе саҡырылыш (1999—2003) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутатлығына кандидат]] итеп күрһәтелгән һәм халыҡ уға ышаныс күрһәткән. Дәүләт Йыйылышы Вәкилдәр Палатаһының Сәнәғәт, төҙөлөш, транспорт, элемтә, энергетика һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комиссияһы ағзаһы булған<ref>Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. Документы и материалы / Сост. В. Г. Азнагулов, З. Г. Хамитова. — Уфа: Башкортостан, 2005. — Т. 2. — ISBN 5-8258-0204-5</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == Ауыл хужалығын үҫтереү өлкәһендәге фиҙакәр хеҙмәте өсөн уға «Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре» тигән исем бирелә, райондың үҫеше йәһәтенән башҡарған эштәре өсөн маҡтау грамоталары менән бүләкләнә<ref>Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. Документы и материалы / Сост. В. Г. Азнагулов, З. Г. Хамитова. — Уфа: Башкортостан, 2005. — Т. 2. — ISBN 5-8258-0204-5</ref>. == Ғаиләһе == Ибраһим ауылының маһир балта оҫтаһы Хәлим Латип улы менән Миңнезифа Әблеғәфәр ҡыҙының ишле ғаиләһендә тыуып үҫкән. Уҡытыусы Лиә Хәйрулла ҡыҙы менән 3 бала тәрбиәләп үҫтергәндәр<ref>[https://tabin.rbsmi.ru/articles/yubilyar-aryby/ya-myshymdan-da-tormoshomdan-da-n-tmen/ ЯҘМЫШЫМДАН ДА, ТОРМОШОМДАН ДА ҠӘНӘҒӘТМЕН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410062451/https://tabin.rbsmi.ru/articles/yubilyar-aryby/ya-myshymdan-da-tormoshomdan-da-n-tmen/ |date=2021-04-10 }}</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. Документы и материалы / Сост. В. Г. Азнагулов, З. Г. Хамитова. — Уфа: Башкортостан, 2005. — Т. 2. — ISBN 5-8258-0204-5. == Һылтанмалар == * [https://docs.cntd.ru/document/935101658 Указ Президента Республики Башкортостан О назначении Галина Г. Х. главой администрации Гафурийского района Республики Башкортостан//Газета «Советская Башкирия» N 244 (23722)от 17 декабря 1996 г] * [https://tabin.rbsmi.ru/articles/yubilyar-aryby/ya-myshymdan-da-tormoshomdan-da-n-tmen/ ЯҘМЫШЫМДАН ДА, ТОРМОШОМДАН ДА ҠӘНӘҒӘТМЕН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410062451/https://tabin.rbsmi.ru/articles/yubilyar-aryby/ya-myshymdan-da-tormoshomdan-da-n-tmen/ |date=2021-04-10 }} {{Портал|Шәхестәр}} [[Категория:1-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:2-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре]] aiuradlljiu4ne46knbfvgn85hznwj7 0 180864 1307946 1272843 2026-10-31T02:06:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307946 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Чазов Евгений Иванович''' ([[10 июнь]] [[1929 йыл]] — [[12 ноябрь]] [[2021 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] кардиологы, медицина фәндәре докторы, профессор. Милли медицина тикшеренеүҙәре үҙәгенең почетлы директоры. СССР-ҙың ҡайһы бер етәкселәренең дауалаусы табибы була. Һаулыҡ һаҡлау министрлығы билдәләүенсә, Рәсәйҙең һәм башҡа илдәрҙең «бер нисә быуын сәйәсмәндәре, мәҙәниәт эшмәкәрҙәре һәм юғары вазифалы кешеләре» Чазов тарафынан «дауаланырға тырышты»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5076397|title=Умер академик, бывший глава Минздрава СССР Евгений Чазов|date=2021-11-12}}</ref>. [[1967 йыл|1967]]-[[1986 йыл]]дарҙа [[СССР]] Һаулыҡ һаҡлау министрлығы ҡарамағындағы 4-се Баш идаралыҡ начальнигы.<ref name="rmzh">[http://www.rmj.ru/articles_329.htm Поздравление академика Евгения Ивановича Чазова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006225138/http://www.rmj.ru/articles_329.htm |date=2007-10-06 }} РМЖ</ref> [[1987 йыл|1987-]][[1990 йыл]]<nowiki/>дарҙа СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау министры. 1972 йылдан Рәсәй медицина фәндәре академияһы Президиумы ағзаһы. СССР Фәндәр академияһы академигы (1971; ағза-корреспонденты 1967). СССР Фәндәр академияһы академигы (1979)[[Социалистик Хеҙмәт Геройы|. Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1978). [[Ленин премияһы]] (1982), өс [[СССР Дәүләт премияһы]] (1969, 1976, 1991), СССР Министрҙар Советы премияһы (1977) һәм Рәсәй Дәүләт премияһы лауреаты (2004). «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының тулы кавалеры. 1982—1990 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1981—1982 йылдарҙа Үҙәк Комитеты ағзаһына кандидат). 9-11 саҡырылыш [[СССР Юғары Советы]] депутаты. 1962 йылдан КПСС ағзаһы. [[1985 йыл]]да [[Нобель премияһы]] лауреаты. «Ядро һуғышын булдырмау буйынса донъя табиптары» халыҡ-ара хәрәкәте инициаторы һәм рәйестәше. == Биографияһы == [[1953 йыл]]да [[Киев]] медицина институтын тамамлай, [[Мәскәү]]<nowiki/>ҙең 1-се медицина институтында кардиолог А. Л. Мясниковтың госпиталь терапияһы кафедраһы ординатураһына уҡырға инә, медицина фәндәре кандидаты диссертацияһын яҡлай. СССР Медицина фәндәре академияһының терапия институтында кесе, аҙаҡ өлкән ғилми хеҙмәткәр, һуңғараҡ — институттың ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫары булып эшләй. Е. И. Чазовтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары СССР Медицина фәндәре академияһының терапия институты директоры йоғонтоһо аҫтында формалаша, «Алтын стетоскоп» халыҡ-ара премияһы лауреаты, СССР Медицина фәндәре академияһы академигы А. Л. Мясников, шулай уҡ профессорҙар Б. А. Кудряшов, Г. В. Андреенко һәм [[М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]ның биология факультетының башҡа күренекле ғалимдары ҙур йоғонто яһай. "Һуғыштан һуңғы йылдарҙа… Йәнә Борис Александрович Кудряшов ҡот осҡос сирҙәр менән көрәшә башлай. Г. В. Андреенко менән бергә — ул саҡта лаборатория аспиранты, ә һуңынан профессор һәм ферменталь фибринолиз лабораторияһы мөдире — … ҡан төйөрсөктәрен (тромб) тарҡатыуға һәләтле фибринолизин препараты эшләнә һәм алына. Препарат академик А. Л. Мясников клиникаһына клиник һынау үткәреү өсөн тапшырыла (клиник һынауҙы Е. И. Чазов башҡара). Биохимик Г. В. Андреенко етәкселегендә Горький микробиологик әҙерлек заводы базаһында фибринолизин сәнәғәт масштабында етештерелә ".{{Sfn|Лютова|2020}} Клиник яҡтан төрлө ауырыуҙарҙа тромбозды булдырмау өсөн киң ҡулланыла башлай. [[1963 йыл]]да Е. И. Чазов докторлыҡ диссертацияһын яҡлай<ref>Вспоминая о молодости, в своем [http://www.1tvnet.ru/video/show/vopreki-mneniyu-prezidenta.html Видео Итервью корреспонденту 1tvnet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141228203001/http://www.1tvnet.ru/video/show/vopreki-mneniyu-prezidenta.html |date=2014-12-28 }} сказал: «Диссертацию писал в кухне коммунальной квартиры, в которой не было отопления…»</ref>. Профессор (1965).<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Чазов Евгений Иванович}}</ref> [[1965 йыл]]дан [[1967 йыл]]ға тиклем Е. И. Чазов СССР Медицина фәндәре академияһының терапия институты директоры, 1967 йылда СССР Медицина фәндәре академияһының Кардиология институты (1976 йылдан — А. Л. Мясников исемендәге клиник кардиология институты) итеп үҙгәртелә. [[1968 йыл]]дан — СССР һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары һәм бер үк ваҡытта А. Л. Мясников исемендәге Кардиология институтының ашығыс кардиология кафедраһы мөдире. 1967—1986 йылдарҙа Чазов СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы ҡарамағындағы IV Баш идаралығы етәксеһе . 1976 йылда Чазов СССР Медицина фәндәре академияһының яңы Бөтә Союз кардиология ғилми-тикшеренеү үҙәге директоры. (1991—1997 йылдарҙа — Рәсәй медицина фәндәре академияһының Кардиология ғилми-тикшеренеү үҙәге). 1997 йылда Кардиология үҙәге Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының генераль директоры Е. И. Чазов етәкселегендәге Рәсәй кардиология ғилми-тикшеренеү һәм производство комплексы итеп үҙгәртелә. [[1968 йыл|1968]]—[[1986 йыл]]дарҙа Е. И. Чазов министр урынбаҫары, ә [[1987 йыл|1987]]—[[1990 йыл]]дарҙа — СССР һаулыҡ һаҡлау министры.<br> 1990 йылдан — СССР Медицина фәндәре академияһының Бөтә Союз кардиология ғилми-тикшеренеү үҙәге директоры. Е. И. Чазов Рәсәй һәм Америка кардиологтары эшмәкәрлеген берләштергән танылған абруй була. [[1970 йыл|1970]]—[[1980 йыл]]дарҙа Е. И. Чазов Б. Лоун (АҠШ) менән берлектә «Ядро һуғышын булдырмау буйынса донъя табиптары» халыҡ-ара хәрәкәте инициаторы һәм рәйестәше, ул 1985 йылда тыныслыҡ буйынса [[Нобель премияһы]]на лайыҡ була. 1976 йылда Е. И. Чазовтың туранан-тура ҡатнашлығында «Волжский Утёс» шифаханаһы ойошторола һәм асыла, әлеге ваҡытта ул Рәсәй Федерацияһы Президенты эштәре менән идара итеү медицина үҙәге составына инә. «Рәсәй кардиология ғилми-производство комплексы» Федераль дәүләт учреждениеһының генераль директоры була.<br> [[2016 йыл]]дың февралендә Е. И. Чазов муйын һөйәген һындырып дауаханаға эләгә. Үҙәк клиник дауаханаһында уңышлы операция яһала, ләкин йәрәхәт артабан уның һаулығын ҡаҡшата…<ref>[http://www.riamo.ru/happen_news_moscow/20160212/619947149.html Известного врача Евгения Чазова госпитализировали с переломом шейки бедра в Москве — Новости Москвы и Подмосковья]{{Недоступная ссылка|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [[РИАМО]]</ref> [[2021 йыл]]дың 12 ноябрендә 93 йәшендә вафат була.<ref>[http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-52976.ln-ru.dl-.pr-inf.uk-12 Официальный сайт РАН]</ref> Новодевичье зыяратында диктор Игорь Кирилловтың ҡәбере янында ерләнгән.<ref>[https://ria.ru/20211115/chazov-1759128237.html Чазова похоронили на Новодевичьем кладбище]</ref> == Ғаиләһе == Реанимация белгесе Рената Николаевна Лебедеваға өйләнә (1928—1999). Айырылышҡандан һуң Германова Лидия Викторовнаға (1934—2010),<ref>[https://cardiovascular.elpub.ru/jour/article/view/2114/1766 Некролог Л. В. Чазовой]</ref> СССР-ҙа профилактик медицинаға нигеҙ һалыусы, профессор, медицина фәндәре докторына өйләнә. Һуңғы ҡатыны секретарь Лидия Жукова була. Тәүге никахынан Татьяна исемле ҡыҙы бар.. Икенсе никахынан — ҡыҙы Ирина (1961), Рәсәй Фәндәр академияһы академигы, әлеге ваҡытта А. Л. Мясников исемендәге клиник кардиология институты директоры. == Фәнни эшмәкәрлеге == Төп эштәре тромбоз һәм миокард инфаркты, миокард матдәләр алмашыныуы һәм ҡан әйләнешенең боҙолоуы проблемалары өҫтөндә эшләй. «Therapeutic Archive» журналының мөхәррире (1973 йылдан). Бөтә Союз кардиология йәмғиәте рәйесе (1975 йылдан). 1967 йылда Е. И. Чазов СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана, 1971 йылда — СССР Фәндәр академияһы академигы, ә 1979 йылда — СССР Фәндәр академияһы академигы. Уның етәкселегендә 30-ҙан ашыу докторлыҡ һәм 50 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана. 450-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 15 монография авторы. Е. И. Чазов етәкселегендә 1973 йылдың 6 ноябрендәге өҫтөнлөк менән 187-се һанлы СССР-ҙың Дәүләт асыштар реестрына "Йөрәк мускулдарының ҡыҫҡарыуын күренешен креатин менән көйләү көсө " асышы индерелгән.<ref>[http://ross-nauka.narod.ru/ Государственный реестр открытий СССР.] Научные открытия советских учёных в области медицины.</ref> [[РСФСР]], [[Үзбәкстан]] һәм [[Ҡырғыҙстан]]<nowiki/>дың атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы|Бөтә Донъя Һаулыҡ Һаҡлау Ойошмаһы]]ның эксперт-консультатив советы ағзаһы. Тиҫтә йылдар дауамында (1940-сы йылдарҙан алып 1980-се йылдарға тиклем),{{Sfn|Лютова|2020}}Е. И. Чазов М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының биология факультеты биология лабораторияһының биохимик фибринолиз лабораторияһы биохимиктары һәм коагулологтары коллективы менән проф. Г. В. Андреенко етәкселегендә, атап әйткәндә, ҡандың фибринолитик әүҙемлеген өйрәнеү,<ref>Чазов Е. И., Андреенко Г. В., Лютова Л. В. и др. Фибринолитическая активность крови в коронарных сосудах человека // Кардиология. — 1974. — N.4. — с=12—18</ref>университет фундаменталь фәненең һуңғы ҡаҙаныштарын клиник практикаға индереү буйынса емешле хеҙмәттәшлек алып бара. Е. И. Чазов МДУ-ның Ломоносов фундаменталь медицина факультетына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.<ref>[http://www.msu.ru/news/details/msuras/chazov.html ЧАЗОВ Евгений Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050219173357/http://www.msu.ru/news/details/msuras/chazov.html |date=2005-02-19 }}</ref> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == [[Файл:Церемония_вручения_государственных_наград_РФ_21_May_2015_20.jpg|мини|300x300пкс|{{Center|Выступление на церемонии награждения орденом «За заслуги перед Отечеством» III степени, 21 мая [[2015 год]]а}}]] [[Файл:Евгений_Иванович_Чазов.jpg|мини|300x300пкс|{{Center|Вручение ордена «За заслуги перед Отечеством» I степени, [[2009 год]]}}]] '''СССР һәм Рәсәйҙең:''' * [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (СССР Юғары Советы Президиумының 1978 йылдың 27 июнендәге указы, [[Ленин ордены]] һәм [[«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы]]) — һаулыҡ һаҡлау, медицина фәнен үҫтереү, медицина фәнен үҫтереү, медицина-шифахана ярҙамы күрһәтеү өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары өс''ен''<ref>[https://naukaprava.ru/catalog/1/127/700/51887?view=1 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 27 июня 1978 года № 7721—IX «О присвоении звания Героя Социалистического Труда тт. Лопаткину Н. А., Попову В. Г. и Чазову Е. И.»]</ref> * ''I дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (2009 йылдың 10 июне) — һаулыҡ һаҡлау һәм медицина фәнен үҫтереүҙәге ҙур ҡаҙаныштары, күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн''<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/29402 Указ Президента Российской Федерации от 10 июня 2009 года № 643 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ I степени Чазова Е. И.»]</ref> * ''II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (2004 йылдың 12 июне) — һаулыҡ һаҡлау һәм медицина фәне өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн''<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/21009 Указ Президента Российской Федерации от 12 июня 2004 года № 761 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ II степени Чазова Е. И.»]</ref> * III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (25 октябрь 2014) — һаулыҡ һаҡлау, медицина фәне үҫешенә ҙур өлөш индергәне һәм күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/38954 Указ Президента Российской Федерации от 25 октября 2014 года № 680 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]</ref> * IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәреы өсөн» ордены (2019 йылдың 13 июне) — һаулыҡ һаҡлау һәм медицина фәнен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне, күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/44340 Указ Президента Российской Федерации от 13 июня 2019 года № 274 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]</ref> * Дүрт Ленин ордены (1969, 1976, 1978, 1981); * Миҙалдары; * «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре» маҡтаулы исеме (25 ғинуар 1974 йыл) — медицина фәне һәм ғилми кадрҙар әҙерләү өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн<ref>[https://naukaprava.ru/catalog/1/113/58/42280?view=1 Указ Президиума Верховного Совета РСФСР от 25 января 1974 года «О присвоении Чазову Е. И. почетного звания заслуженного деятеля науки РСФСР»]</ref>; * П. А. Столыпин. I дәрәжә миҙалы (2019 йылдың 4 июне) — һаулыҡ һаҡлау, медицина фәне үҫешенә ҙур өлөш индергәне һәм күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн;<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201906070030 Распоряжение Правительства Российской Федерации от 4 июня 2017 года № 1194-р «O награждении медалью Столыпина П. А. I степени Чазова Е. И.»]</ref>; * Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтең Почёт грамотаһы алдындағы ҡаҙаныштары тураһында таныҡлыҡ (20 май 1999 йыл) — халыҡ һаулығын һаҡлауға ҙур өлөш индергәне, күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте һәм тыуыуына 70 йыл тулыу айҡанлы<ref>{{Cite web|url=https://government.consultant.ru/documents/1123408|title=Распоряжение Правительства Российской Федерации от 20 мая 1999 г. N 804-р «О награждении Почётной грамотой Правительства Российской Федерации Чазова Е. И.»|accessdate=2018-06-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612150638/https://government.consultant.ru/documents/1123408|archivedate=2018-06-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612150638/https://government.consultant.ru/documents/1123408 |date=2018-06-12 }}</ref> ; * Мәскәү ҡала һайлау комиссияһының Почёт грамотаһы (2004 йылдың 22 апреле) — [[Мәскәү]] ҡалаһында һайлау кампанияларын ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә күп йылдар әүҙем ҡатнашҡаны өсөн<ref>[http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=MLAW;n=57369;dst=0;ts=E214D1AAEDD0E2416AF1F4C6E81FD872;rnd=0.195003993577486 Решение Московской городской избирательной комиссии от 22 апреля 2004 года, № 40/6 «О награждении Почётной грамотой Московской городской избирательной комиссии»]</ref> * «[[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы]] алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (10 июнь 2014 йыл) — Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы социаль-иҡтисади үҫешенә, республикаларҙың һаулыҡ һаҡлау системаһын камиллаштырыуға ҙур шәхси өлөш индергәне өсөн<ref>[http://glava.kbr.ru/kbr-events/document/decrees-and-orders/9959------10--2014---131--.html Указ Главы Кабардино — Балкарской Республики от 10 июня 2014 года, № 131-УГ «О награждении орденом „За заслуги перед Кабардино-Балкарской Республикой“ Чазова Е. И.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612140127/http://glava.kbr.ru/kbr-events/document/decrees-and-orders/9959------10--2014---131--.html |date=2018-06-12 }}</ref>. '''Ведомстволарҙың:''' * М. В. Ломоносов исемендәге Ҙур Алтын миҙал (РАН, 2003); * И. П. Павлов исемендәге Алтын миҙал (РАН, 2011) — «Организмдың физиологик һаҡлау механизмдарын өйрәнеү нигеҙендә дауалауҙың яңы үҙенсәлекле ысулдарын булдырыу» хеҙмәттәре серияһы өсөн. '''Сит ил наградалары:''' * «Хеҙмәт даны» ордены (2003 йылдың 17 феврале, Молдавия) — Молдавия Республикаһында һаулыҡ һаҡлауҙы үҫтереүҙәге айырым ҡаҙаныштарын таныу, кардиология өлкәһендә ғилми кадрҙар һәм юғары квалификациялы белгестәр әҙерләүгә ҙур өлөш индергәне һәм Молдавия Республикаһы һаулыҡ һаҡлау практикаһына фәнни ҡаҙаныштар индергәне өсөн<ref>[https://www.legis.md/cautare/getResults?doc_id=55300&lang=ru Указ Президента Республики Молдова от 17 февраля 2003 года № 1120 "О награждении господина Евгения Чазова орденом «Gloria Muncii»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211126113654/https://www.legis.md/cautare/getResults?doc_id=55300&lang=ru |date=2021-11-26 }}</ref>; * Академик пальмалар ордены ([[Франция]]); * Миҙал «Данк» ([[18 сентябрь]] [[1999 йыл]], [[Ҡырғыҙстан]]) — ''республика кардиология хеҙмәтен үҫтереүгә индергән хеҙмәттәре өсөн''<ref>[http://continent-online.com/Document/?doc_id=30244553 Указ Президента Кыргызской Республики от 18 сентября 1999 года № 230 «О награждении государственными наградами членов Ассоциации кардиологов Содружества Независимых Государств»]</ref>; * Ҡырғыҙ Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре ([[12 май]] [[1995 йыл]])<ref>[http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/46845 Указ Президента Кыргызской Республики от 12 мая 1995 года УП № 143 «О присвоении почётного звания „Заслуженный деятель науки Кыргызской Республики“ учёным Национальной академии наук Кыргызской Республики»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200328120550/http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/46845 |date=2020-03-28 }}</ref>; * Башҡа сит ил дәүләттәренең ордены һәм миҙалдары; * Беларусь республикаһы милли йыйылышы Почет грамотаһы ([[26 май]] [[2014 йыл]]) — ''һаулыҡ һаҡлау системаһының үҫеше өсөн ҙур өлөш индергәне, емешле ғилми һәм медицина өлкәһендә күренекле хеҙмәттәре һәм ижтимағи эшмәкәрлеге өсөн''<ref>[https://zakonrb.com/npa/ab-uznagarodzhanni-yaichazava-ganarovay-gramatay Постановление Президиума Совета Республики Национального собрания Республики Беларусь от 26 мая 2014 года № 336-ПСР5 «О награждении Е. И. Чазова Почётной грамотой Национального собрания Республики Беларусь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210425151512/https://zakonrb.com/npa/ab-uznagarodzhanni-yaichazava-ganarovay-gramatay |date=2021-04-25 }}</ref>. '''Премиялары:''' * [[Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы|Рәсәй федерацияһының дәүләт премияһы]] 2003 йылда фән һәм техника өлкәһендә ([[9 сентябрь|9 сентябрендә]] [[2004 йыл]]) — ''антиаритмический өсөн яңы препарат булдырылған һәм үҙенсәлекле практикаһын индереү «Нибентан» өсөн''; * [[Ленин премияһы]] 1982 йылда фән һәм техника өлкәһендә (15 апрель 1982 йыл) — йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарын дауалау өсөн хәрәкәтһеҙ (''иммобилизован)'' ферменттарҙы ҡулланыуҙы теоретик, эксперименталь һәм клиник нигеҙләгәне өсөн<ref>[http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc&ts=E214D1AAEDD0E2416AF1F4C6E81FD872&cacheid=51B4E7961280F05FD9BD92B91EEBFE81&mode=splus&base=ESU&n=38488&rnd=0.7386641559392835#05098312945514101 Постановление ЦК КПСС, Совмина СССР от 15 апреля 1982 года № 312 «О присуждении Ленинских премий 1982 года в области науки и техники»]</ref>; * 1969 йылда фән һәм техника өлкәһендә [[СССР Дәүләт премияһы]] (6 ноябрь 1969 йыл) — миокард инфаркты менән сирләүселәрҙе дауалауҙы ойошторғаны һәм терапияның яңы ысулдарын әҙерләгәне өсөн<ref>[https://naukaprava.ru/catalog/1/129/272/10674?view=1 Постановление ЦК КПСС, Совмина СССР от 6 ноября 1969 года № 864 «О присуждении Государственных премий СССР 1964 года в области науки и техники»]</ref>; * [[СССР Дәүләт премияһы]] (1976, 1991); * СССР Министрҙар Советы премияһы; * С. П. Боткин исемендәге премия (СССР медицина фәндәре академияһы, 1967) — «Тромбоз һәм эске ауырыуҙар клиникаһында эмболизм» монографияһы өсөн; * А. Л. Мясников исемендәге премия (СССР Фәндәр академияһы, 1977) — «Очерки о умерном кардиологии» монографияһы өсөн; * Леон Бернар исемендәге фонд премияһы « Йәмәғәт медицинаһы өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы менән бергә ([[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]], 1997); * Андрей Первозванныйҙың «Иман һәм тоғролоҡ өсөн» премияһы. '''Исемдәре:''' * Почетлы докторы Хәрби-медицина академияһы ([[Санкт-Петербург]]), Иенский университеты ([[Германия|ГФР]]), Карпов университеты ([[Чехия]]), Куинс университеты ([[Канада]]), Краков университеты ([[Польша]]), Белград медицина факультеты ([[Югославия]]); * [[Түбәнге Новгород]]д ҡалаһының почётлы гражданы ([[24 июнь]] [[2009 йыл]])<ref>[http://docs.cntd.ru/document/944940226 Постановление Городской Думы Нижнего Новгорода Нижегородской области от 24 июня 2009 года № 83 «О присвоении звания „Почетный гражданин города Нижнего Новгорода“ Чазову Е. И.»]</ref>. '''Почетлы ағзалары:''' * [[Америка]] йөрәк ассоциацияһы; * Халыҡ-ара юғары нервы эшмәкәрлеге буйынса коллегия ([[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]); * Швед медицина ғилми йәмғиәте; * [[ГДР]] фәндәр академияһы; * [[Венгрия]] фәндәр академияһы ағзаһы; * [[Сербия]] фән һәм сәнғәт академияһы; * [[Колумбия]] медицина фәндәре академияһы; * [[Мексика]] милли медицина академияһы; * [[Молдавия]] фәндәр академияһы<ref>[http://moldnews.md/rus/news/6852 Российскому кардиологу Евгению Чазову присвоено звание почетного члена Академии наук Молдовы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140427082334/http://moldnews.md/rus/news/6852 |date=2014-04-27 }} // Сайт moldnews.md, 2008-10-18</ref>. '''Сит ил ағзалары:''' * [[Болгария]] Фәндәр Академияһы (1986) == Хеҙмәттәре == * '''Болезни сердца и сосудов.''' В 4 томах (два издания 1982 и 1992 годов). Редактор и один из авторов. * ''Чазов Е. И.'' '''Сердце и XX век''' / [Литературная запись Б. Г. Володина]. — 2-е изд. — М.: [[:ru:Педагогика (издательство)|Педагогика]], 1985. — (Учёные — школьнику). * ''Чазов Е. И.'' '''Йәмғиәт һәм власть'''. — М.: Новости, 1992<ref name="books">[http://publ.lib.ru/ARCHIVES/CH/CHAZOV_Evgeniy_Ivanovich/_Chazov_E.I..html Публичная библиотека.]</ref>. * .''Чазов Е. И.'' '''Истоки: Из истории русской медицины и Московского университета'''. — М.: Медицина, 1994. — 125 с<ref>[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/dc/Больница-1999-06-07.pdf Чазов Е. И. Истоки (отрывки из книги) // Больница. 1999. № 6. С. 18-21]</ref>. * ''Чазов Е. И.'' '''Рок'''. — М.: ГЭОТАР-БАЛ, 2000, 2001<ref name="books" />. * '''Рациональная фармакотерапия сердечно-сосудистых заболеваний: рук. для практикующих врачей''' / Е. И. Чазов [и др.]. — М.: Литтерра, 2004. — 972 с. * {{Китап|автор=Чазов Е. И.|заглавие='''Как уходили вожди: Записки главного врача Кремля'''|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Эксмо]], Алгоритм|год=2012|страниц=240|серия=Политический бестселлер|isbn=978-5-699-54347-2|тираж=3100}} булып (пер) * Чазов Е. И. '''Жизнь прожить — не поле'''. — 2014. — ISBN 978-5-7151-0382-6 * {{Китап|автор=Чазов Е. И.|заглавие='''Хоровод смертей. Брежнев, Андропов, Черненко...'''|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]]|год=2014|страниц=256|серия=Как уходили вожди|isbn=978-5-4438-0785-0|тираж=2000}} * ''Чазов Е. И.'' '''Власть һәм һаулыҡ. Кремль табибы хәтирәләре.''' — М.: Центрполиграф, 2016. — (Беҙҙең XX быуат). — ISBN 978-5-227-05756-3. (Бер китапты тышлыҡ аҫтында берләштергән «Йәмғиәт һәм власть» һәм «Рок»). * ''Чазов Е. И., Андреенко Г. В., Лютова Л. В., Мазаев А. В., Саргин К. Е., Кухарчук В. В.'' '''Фибринолитическая активность крови в коронарных сосудах человека''' // Кардиология. — 1974. — № 4. — C. 12—18 * Чазов Е. И., К. М. Лакин '''Антикоагулянт фибринолитический һәм саралары.''' — М.: Медицина, 1977. — С. 312 * Чазов Е. И., Боголюбов В. М. '''Йөрәк ритмы боҙола'''. — М.: Медицина, 1972. — С. 247 * Чазов Е. И. '''Диагностика очерктары'''. — М.: Медицина, 1988. — С. 112 * Чазов Е. И. '''Неотложный очерк кардиологический'''. — М.: Медицина, 1973. — С. 174 * Чазов Е. И. '''Йөрәк һәм XX быуат'''. — М.: Педагогика, 1982. — 126 б. * Чазов Е. И. '''Тромбоз эмболияһы, эске ауырыуҙары клиникаһы''' . — М.: Медицина, 1966. — С. 263 * Чазов Е. И., А. В. Исаченков '''Эпифиз: нейроэндокрин регуляция системаһындағы урыны һәм роле'''. — М.: Наука, 1974. — С. 238 == Кинола == * [[:ru:Горчаков, Василий Овидиевич|Василий Горчаков]] в сериале «Красная площадь», 2004 г. * [[:ru:Прыгунов, Лев Георгиевич|Лев Прыгунов]] в мини-сериале «[[:ru:Брежнев (телесериал)|Брежнев]]<nowiki/>», 2005 г.. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * '''Академик РАН Евгений Иванович Чазов: К 85-летию со дня рождения''' // Терапевтический архив. — 2014. — № 6. — С. 4—6. * {{Китап|автор=[[Лютова, Людмила Васильевна|Лютова Л. В.]]|год=2020|тираж=100|isbn=978-5-19-011553-6|серия=|страниц=123|страницы=7–10, 22-27|том=|издательство=Издательство Московского университета|заглавие='''Защитная роль фибринолиза в аспекте трансляционной медицины'''|место=М.|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|ref=Лютова}} == Һылтанмалар == * {{Warheroes|id=10165|star=Labor}} * {{Сотрудник РАН|52976|Евгения Ивановича Чазова}} * [http://isaran.ru/?q=ru/person&guid=C24E7760-C299-B122-27AF-3688D630D635 Тарихи белешмәләр] сайты Рфа-ның архив * [https://web.archive.org/web/20130724023744/http://all.nnov.ru/blog/sait_nn/105.html Нижегородец билдәле. Евгений Чазов Иванович.] — интервью на сайте «Бөтә түбәнге новгородта». [[Категория:КПСС-тың XXVII съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXVI съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXV съезы делегаттары]] [[Категория:9-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:10-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:11-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Рәсәй медиктары]] [[Категория:СССР медиктары]] [[Категория:СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаттары]] [[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Почётлы легион ордены командорҙары]] [[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:2021 йылда вафат булғандар]] [[Категория:12 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Түбәнге Новгородта тыуғандар]] [[Категория:1929 йылда тыуғандар]] [[Категория:10 июндә тыуғандар]] [[Категория:Киев университетын тамамлаусылар]] 3ft6ygmlj7rt0cm6rrm80mi9jafoo05 0 181090 1307944 1191712 2026-10-31T01:38:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307944 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Zeki Velidi Togan (cropped).png |thumb|right|160px|Әхмәтзәки Вәлиди Туған]] '''Хәтирәләр''' — XX быуат башындағы башҡорт милли хәрәкәте етәксеһе, билдәле тарихсы-ғалим [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]]дың китабы<ref name="Ахметзаки Валиди. Башкирская энциклопедия">[http://bashenc.online/ru/articles/82710/ Ахметзаки Валиди. Башкирская энциклопедия]</ref>. Китаптың тәүге варианты [[1924 йыл]]да яҙылып бөтә, тик уны нәшер итергә мөмкинлек булмай. Вәлиди "Хәтирәләр"е ике китаптан тора. Ул тәүге тапҡыр 1970 йылда Төркиәлә баҫтырыла. Беренсе китап [[Башҡортостан]]да тәүге тапҡыр 1994 йылда рус телендә нәшер ителә. «Хәтирәләр»ҙең рус телендәге икенсе китабы 1997 йылда [[Китап (нәшриәт)|«Китап»]] нәшриәтендә ([[Өфө]]) донъя күрә. Китапта ғалим үҙенең тормош юлы, сәйәси һәм фәнни эшмәкәрлеге, төрлө илдәрҙең билдәле кешеләре менән осрашыу- аралашыуҙары тураһында мауыҡтырғыс итеп бәйән итә. == Тарихы == Әхмәтзәки Вәлиди инеш һүҙҙә был «Хәтирәләр»е өсөн сығанаҡ булырлыҡ материалдарҙы 1923 йылда Төркөстандан [[Иран]]ға сығып китер алдынан [[Афғанстан]]дың [[Бохара]]лағы илсеһе һәм Мөхәммәдабадҡа китеп барыусы сауҙагәрҙәргә ышанып тапшырыуы тураһында яҙа. 1923 йылда [[Усман Тоҡомбәт]] [[Финляндия]]ға бер төркөм ҡиммәтле документтарҙы алып сыға. 1957 йылда [[АҠШ]]-та Стамфорд ҡалаһында [[Керенский Александр Фёдорович|А. Ф. Керенский]] һәм профессор В. С. Свороковский ярҙамында рус гәзиттәрен уҡып, файҙалана. Бынан тыш ул Төркөстан гәзиттәре микрофильмдары менән дә таныша. Атап үтелгән материалдарҙы ул хәтирәләрен документтарға таянып, байытыу, дөрөҫләү өсөн ҡуллана. Хәтирәләрен баҫтырыуҙа матди ярҙам күрһәткән яҡташы үҙ исемен атамауҙы үтенә. Китап тексын шағир Орхан Шаик Гукйай әҙәби төрөк теле нормаларына яраҡлы эшкәртә. == Беренсе китап == Беренсе китапта Вәлиди үҙенең ауылы, ата-бабалары, шәжәрәһе тураһында һөйләп үтә. Ата-әсәһе, туғандары, дуҫтары тураһында хәтирәләре менән уртаҡлаша, тыуған ауылындағы, яҡын тирәләге ауылдарҙағы ғөрөф-ғәҙәттәр, йолаларҙы һүрәтләй. Бөтә башҡорттар кеүек Әхмәтзәки ҙә тәбиғәт балаһы булып үҫеүен, [[малсылыҡ|мал]] ҡарарға, [[солоҡсолоҡ]] менән шөғөлләнергә яратыуын («Бала саҡ» бүлеге), дуҫы Ибраһим Ҡасҡынбайҙы һағынып иҫкә ала. Атаһы, олаталары үҙ заманы өсөн уҡымышлы кеше булып, [[мәҙрәсә]] тотҡанлыҡтан, ғаилә төрлө кешеләр менән аралашып йәшәй («Ғаиләбеҙҙең мәҙәни бәйләнештәре»). [[Көҙән (Ишембай районы)|Көҙән]]дә башланғыс белем алғандан һуң, ул [[Үтәк]]тә әсәһенең ағаһы [[Һатлыҡов Хәбибназар Мөхәмәтҡафи улы|Хәбибназар Һатлыҡовта]] уҡый. Бабаһының йоғонтоһонда ул ситкә китеп, ҙурыраҡ уҡыу йортонда уҡыу тураһында хыяллана башлай, тик быға атаһы ҡаршы төшә. 1908 йылдың йәй башында атаһынан ҡасып [[Ырымбур]]ға сығып китеүе, юлдағы мажаралары тураһында ул ентекләп яҙа. Осраҡлы рәүештә [[Мәләүез мәсете|Мәләүездә мәсет]] асыу тантанаһында ҡатнаша. Сит илгә уҡырға барырға теләгемде белдергәс, сауҙәгәр Баязитов 4-5 һум тирәһе аҡса биреүе ярап ҡалды тип иҫкә ала. Ырымбурҙа ([[Хөсәйениә мәҙрәсәһе|«Хөсәйениә»]]), [[Ҡазан]]да («Ҡасимиә» мәҙрәсәһендә) бер аҙ уҡығандан һуң ул Рәсәй Фәндәр академияһы ҡушыуы буйынса [[Бохара әмирлеге]]ндә боронғо яҙма ҡомартҡылар эҙләй, күсереп яҙыу менән шөғөлләнә (1913). [[Санкт-Петербург]]та Рәсәй Фәндәр академияһының Рәсәй императоры археология һәм тарих йәмғиәтендә эше тураһында доклад менән сығыш яһауы, 1914 йылдың 23 июнендә ул [[Бохара]] аша Сурхандаръя үҙәнендәге ҡалаларҙа боронғо ҡулъяҙмалар, ҡомартҡылар эҙләүе тураһында яҙа. Инде кире ҡайтып барғанда 1914 йылдың 16 июлендә Ҡаршы ҡалаһында баҙарҙа боронғо Ҡөрьән тәфсиренә юлыға (X—XI быуаттарға ҡарай). Йәш ғалим был юлы барлығы 23 ҡулъяҙма табып, бер нисә китап һатып алып ҡайта («Фәнни эшмәкәрлегемдең башы. 1913—1916»). 1916—1917 йылдарҙа ул [[Урта Азия]]ла фәнни эш менән тағы булып китә. [[Беренсе донъя һуғышы]] башланыу менән Вәлиди [[Стәрлетамаҡ]]ҡа ҡайтыуы, хәрби хеҙмәткә бәйле мәсьәләне хәл итеүе, 1917 йылда сәйәси эшмәкәрлек менән шөғөлләнә башлауы тураһында яҙа. Вәлидов Бөтә Рәсәй мосолмандар советы башҡарма комитетына ағза итеп һайланыуы, фекерҙәштәре менән I, II, III Бөтә башҡорт съездарын ойоштороуы, 1917 йылдың ноябрь аҙағында [[Башҡорт мәркәз шураһы]]ның Башҡортостан Республикаһын иғлан итеүе тураһында һөйләй<ref name="История становления и развития парламентаризма в Башкортостане">[https://gsrb.ru/ru/about/history/ История становления и развития парламентаризма в Башкортостане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211229080213/https://gsrb.ru/ru/about/history/ |date=2021-12-29 }}</ref>. [[Файл:Соглашение.jpg|thumb|160 px| РСФСР хөкүмәте менән Башҡорт хөкүмәте араһындағы «Килешеү».1919 йыл]] 1918 йылдың февралендә большевиктар тарафынан Башҡортостан хөкүмәтенең һигеҙ ағзаһы ҡулға алыныуы, апрелдә [[Дутов Александр Ильич|Дутов]] казактары тарафынан азат ителеүе, шул сәбәпле нейтраллектән баш тартырға тура килеүен аңлата. Тиҙ арала төҙөлгән [[Башҡорт ғәскәре (1917—1919)|Башҡорт ғәскәре]] аҡтар яғында һуғыша, ноябрь айында [[Омск]]иҙа [[Колчак Александр Васильевич|Колчак]] власҡа килгәндән һуң, Башҡорт ғәскәре тарҡатылырға тейеш тигән бойороҡҡа буйһонорға теләмәй, ҡыҙылдар яғына сығырға ҡарар ителә. Вәлиди был аҙым да сараһыҙлыҡтан булды тип аңлата, сөнки Колчак хөкүмәте бер ниндәй ҙә милли автономияны танырға теләмәне, большевиктар граждандар һуғышы барышында «тештәрен ҡыҫып булһа ла» халыҡтарҙың милли үҙбилдәләнешен танырға мәжбүр булды, ти. 1919 йылдың мартында Совет хөкүмәте ([[Ленин Владимир Ильич|Ленин]], [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]], Владимирский) менән Башҡорт Республикаһы ([[Бикбауов Әбдрәшит Ильяс улы|А.Бикбауов]], [[Халиҡов Муллайән Дәүләтша улы|М.Халиков]], [[Ҡулаев Мөхәмәтхан Сәхипгәрәй улы|М.Кулаев]]) араһында килешеү төҙөлә<ref name="К 125-летию Заки Валиди">[https://www.kulturarb.ru/en/news/k-125-letiyu-zaki-validi К 125-летию Заки Валиди]</ref>. 1920 йыл башында [[Мәскәү]]ҙә сағында Вәлиди Татар-башҡорт республикаһын булдырыуға ҡаршы сыға. 1920 йылдың февралендә Вәлиди [[Башҡортостан хәрби-революцион комитеты|республиканың хәрби-революцион комитеты]] рәйесе итеп һайлана («Советтар менән ун биш ай хеҙмәттәшлек итеү. 1919—1920»)<ref name="Башкирский военно-революционный комитет">[http://bashenc.online/ru/articles/80938/ Башкирский военно-революционный комитет]</ref>. Шул уҡ йылдың июнь аҙағында Башревком контрреволюцион ойошма тип иғлан ителә. Вәлиди отставкаға китә һәм [[Әзербайжан]] аша Урта Азияға йүнәлә. [[Баҡы]]ҙа, Урта Азияла хәүефле эш булһа ла ярҙам ҡулы һуҙырға әҙер торған көрәштәштәренең исемдәрен хөрмәтләп иҫкә ала. Вәлиди үҙ "Хәтирәләре"нә милли хәрәкәт етәкселәре араһындағы үҙ-ара мөнәсәбәттәр, аңлашылмаусанлыҡтар булыуы тураһында ла әйтеп китә. [[Башҡорт милли хәрәкәте]]нең «беҙ бер кем яҡлы ла түгел, тик үҙебеҙ яҡлы», тигән сәйәсәтенең граждандар һуғышы ваҡытында бер нисек тә тормошҡа ашырылып булмауын үкенеп иҫкә ала. 1918 йылдың йәйендә яҡшы ҡоралланған чех ғәскәре батша ғаиләһен азат итер өсөн [[Екатеринбург]]ҡа йүнәлә. З.Вәлиди башҡорт ғәскәре ул ваҡытта ҡаланан 90 км алыҫлыҡта ине, тик большевиктар аҡтарҙың ҙур ғәскәре килә икән тип, уйлап, батша ғаиләһен юҡ итә, тип яҙа. 1918 йылда Вәлиди бер нисә йыл элек үк йәрәшелгән кәләше [[Яҡшымбәтова Нәфисә Хажимөхәммәт ҡыҙы|Нәфисә Яҡшымбәтова]]ға ([[Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы|Зәйнулла Рәсүлев]] ейәнсәре) өйләнеүе, күркәм генә никах кисәһе үткәреүҙәре тураһында һөйләп үтә. Хәтирәләрҙең беренсе китабында Вәлиди бөтә хәл-ваҡиғалар тураһында һөйләгәндә, ҡайһы бер кешеләрҙең исемдәрен атамай, йәки исемдәрҙең баш хәрефен генә яҙа, сөнки уларҙың, йәки был кешеләрҙең [[Советтар Союзы]]нда йәшәгән туғандарының яҙмышы өсөн хәүефләнә. == Икенсе китап == Әхмәтзәки Вәлиди "Хәтирәләр"енең икенсе китабында һаҡсылары һәм бер нисә офицер менән [[Баҡы]]ҙан Каспий диңгеҙе аша [[Төркмәнстан]]дағы [[Төркмәнбашы|Красноводск]] ҡалаһына килеүҙәре, Төркөстанда ([[Хиуа ханлығы]], [[Бохара әмирлеге]]) унда милли азатлыҡ хәрәкәтен фанатик муллалар йоғонтоһонан арындырып, сәйәси юҫыҡҡа табан бороу, ғәскәр туплау һ.б. тураһында һөйләй («Төркөстандағы көрәш»). [[Мутин Илдархан Ибраһим улы|Илдархан Мутин]], Харис Игликов, [[Әбделҡадир Инан|Абдулҡадир Инан]], [[Мағазов Сәйетгәрәй Сәйетйәғәфәр улы|Сәйетгәрәй Мағазов]], [[Ишмырҙин Әүхәҙи Ғәләүетдин улы|Әүхәҙи Ишмырҙин]], [[Исхаҡов Ибраһим Ейәнбай улы|Ибраһим Исхаҡов]]тарҙы үҙенең был хәүефле юлда бергә булған тоғро көрәштәштәре тип атай. [[Файл: Bukhara - Panorama.jpg |thumb|right|220px|Бохара ҡалаһы]] 1920 йылдың көҙөндә ул В. И. Ленин, И. В. Сталин, [[Троцкий Лев Давидович|Л. Д. Троцкий]] һәм [[Рыков Алексей Иванович|А. И. Рыков]] адресына большевиктарҙың милли сәйәсәтен тәнҡитләп хат яҙа. 1921 йәйендә ''Төркөстан милли берҙәмлек советын'' һәм уның флагын булдыра. 1921 йылдың июлендә был советтың башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана. Күп кенә сығанаҡтар уны Төркөстанда "баҫмасы"лар хәрәкәтенең (Советтарға ҡаршы) ысын етәксеһе тип тә атай<ref name="Заки Валиди- Тоган о басмаческом движении. Х.Паксой">[http://orenkraeved.ru/biblioteka/istoriya-bashkirii-stati/1939-paksoj-kh-zaki-validi-togan-o-basmacheskom-dvizhenii.html Заки Валиди- Тоган о басмаческом движении. Х.Паксой]</ref>. Ҡатмарлылыҡтарға ҡарамай, Вәлиди тыуған яғы менән бәйләнеш тота, аслыҡ башланғанын белгәс, [[Бохара әмирлеге|Бохара әмире]] менән килешеп, [[Башҡортостан]]ға бер нисә вагон аҙыҡ-түлек ебәреүе тураһында яҙа. 1921—1924 йылдарҙа йәшәп килгән [[Бохара Халыҡ Совет Республикаһы]]нда Вәлидов фекерҙәштәре Башҡортостанда тормошҡа ашырып өлгөрмәгән хыялдарын, демократик республика төҙөүҙе тормошҡа ашыра башлай. 1921 йылдың июнендә Бохарала Зәки Вәлиди менән уның ҡатыны Нәфисәнең (Яҡшымбәтова) бәләкәй улы Ырыҫ [[тапма]]нан ([[малярия]]нан) үлеп китә. Вәлидигә Күсем ырыуы ханы Ырыҫмөхәмәт исеме ҡушылған улының үлемен бик ауыр кисереүен, ҡатыны уны ниндәй һүҙҙәр менән йыуатырға тырышыуын китап биттәрендә иҫкә алыуы еңел булмағандыр. Вәлиди Төркөстанда хәрби министр вазифаһын үтәгән төрки ҡәүем берҙәмлеге идеялары менән янған төрөк Әнүәр паша үлеп ҡалыуы хәлде ҡатмарлаштырҙы, ти<ref name=" И.Мамбетол. Энвер-паша">[https://kafkassam.com/%D0%B8%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%BE%D0%BB-%D1%8D%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%80-%D0%BF%D0%B0%D1%88%D0%B0-%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BC-%D1%81-%D0%BD%D0%B8%D0%BC.html И.Мамбетол. Энвер-паша]</ref>. Большевиктар [[Урта Азия]]ла баҫмасылар ғәскәрен бер нисә тапҡыр еңә. РСФСР биләмәһендә [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышы]] тамамланып, [[Ҡыҙыл Армия]] етәкселеге Урта Азияға яңы көстәр йүнәлтә. 1923 йылдың башында бер нисә көрәштәше менән бергә Вәлиди Иранға китә. Ирандың [[Мешхед]] ҡалаһы китапханаһында [[Ибн Фаҙлан]]дың "Яҙмалары"н таба (унда X быуат башында [[ғәрәптәр]]ҙең Болғарға башҡорттар ере аша сәйәхәте лә һүрәтләнә). Иранға сығып китерҙән алда ул [[Башҡорт халҡына хушлашыу хаты (Әхмәтзәки Вәлиди)|«Башҡорт халҡына хушлашыу хаты»]]н яҙа һәм уны Башҡортостанға юлланыусылар аша ебәрә. Ирандан Вәлиди иптәштәре менән [[Афғанстан]] аша (Афған ханы Аманулла уларға аҡса бирә; «Биш ай Афғанстанда» бүлеге) [[Һиндостан]]ға бара, бында [[Европа]]ла һирәк осрарҙай китаптар һатып ала. Пароходта [[Төркиә]]гә бырып етә, ләкин [[Стамбул]] инглиздәр ҡулында булыу сәбәпле Төркиәлә төшә алмай, Европаға китәләр. Европала ун һигеҙ ай йәшәгәндән һуң Вәлиди Төркиәгә килә. [[Париж]]да ул көнсығыш буйынса белгестәр алдында «Ибн Фаҙлан яҙмалары» тураһында сығыш яһай, [[Франция]] һәм [[Германия]] ғалимдары менән таныша («Ун һигеҙ ай Европала»).[[Файл: View of Sultanahmet and Marmara Sea.jpg |thumb|right|220px| Истамбул (Солтанәхмәт районы) һәм Мәрмәр диңгеҙе]] Европала, [[Берлин]]да саҡта, Вәлиди бер нисә элекке танышын осрата. Үҙ ата-бабаларының ерҙәрен тартып алған Борель баярҙың нәҫеленән булған Эммануил Борелде осратып, уның менән әңгәмәләшә. [[Егән]] йылғаһының көнсығыш яғындағы Ҡалғая тип аталған ерҙәргә хужа булып алған Киндяков (Кинйәкәү) ерҙәре Борелдәргә Тимашевтан мираҫ булып эләгә. Борелдәр усадьбаһы [[Петровский (Ишембай районы)|Петровский]] ауылында (хәҙерге [[Ишембай районы]]) урынлашҡан була. Вәлиди Вәлит олатаһының баярҙар Мельников, Борель менән ер өсөн судлашып йөрөүе тарихын һөйләп үтә. Ә Борель башҡорттарҙан тартып алынған 8 мең гектар ерҙе тик 1892 йылда ғына законлаштырҙыҡ, тип белдерә. 1925 йылдың майында улар [[Будапешт]]ҡа килә һәм Вәлиди Будапешт университетында башҡорттарға ҡәрҙәш Урта Азияла йәшәгән кинжек ырыуы тураһында сығыш яһай. Венгр ғалимдары уны бик ихлас ҡабул итә. Бер нисә көндән [[Бухарест]] аша [[Төркиә]]гә килеп етәләр<ref name="Судьба и наследие башкирских ученых-эмигрантов">[https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/GNyue9xl2zkgEvhNmI5KbCcpNFipPOCiWlPS9ABj.pdf Судьба и наследие башкирских ученых-эмигрантов]</ref>. 29 майҙа Төркология институтында З.Вәлиди Урта Азия төрки халыҡтары тарихы буйынса сығанаҡтар тураһында тәүге фәнни сығышын яһай. Төрөк гражданлығын алған Зәки Вәлиди Рәсәй сит эштәр министрлығына ҡатыны Нәфисәне Төркиәгә сығарыуҙы һорап мөрәжәғәт итә. Икенсе китап Әхмәтзәки Вәлидиҙең [[Мостафа Кәмал Ататөрк|Мостафа Кәмал-паша]] менән осрашып, танышыуы тураһында яҙма менән тамамлана. Китапта һүрәтләнгән ваҡиғаларға күп ваҡыт үткәнлектән, автор яҙмаларын ошо ваҡиғаларҙа ҡатнашҡан [[Абдулҡадир Инан]], Кожаоглу Усман, Ғабдулла Таймаҫҡа; моджахедтарҙан Шермөхәмәт бәк һәм ҡырғыҙҙар етәксеһе Барпы Хажиға уҡырға бирҙем һәм үҙ фекерҙәрен әйтеүҙәрен һораным, тип белдерә. Ике китап та һирәк осрай торған, йәки Башҡортостанда бөтөнләй һаҡланмаған фотолар менән байытылған. Ләкин Вәлиди бөтә фотоларҙы ла китапҡа әҙерләп, ҡуйып булманы, тип ғәфү үтенә. == Тарихи әһәмиәте == «Хәтирәләр» китабының 1990-сы йылдар уртаһында Башҡортостанда сығыуы ҙур ваҡиға булды, сөнки унда тарихыбыҙҙың бик күп биттәренә асыҡлыҡ индерерлек мәғлүмәттәр бар. Башҡортостандағы һәр бер ғаилә тарихына бәйле был ваҡиғаларға һәр кемдең үҙ ҡарашы бар, уларға бөгөнгө көн күҙлегенән баһа биреү ҙә ауыр. Үҙ тормошона байҡау яһағанда автор, әлбиттә, вайымһыҙ ғына һөйләүсе булып ҡала алмай. Китапты уҡыған ҡайһы бер ғалим, журналистар һ.б. уны теге, йәки был фактты дөрөҫ яҡтыртмауҙа, субъектив ҡараш өсөн тәнҡитләй. Әлбиттә күптәр Әхмәтзәки Вәлидиҙең тарихта һирәк осрай торған ҙур шәхес (сәйәсмән, ғалим) икәнен аңлай һәм уның эшмәкәрлегенә теге, йәки был баһа бирергә тырыша<ref name="Заки Валиди- учёный и личность. М.Кульшарипов">[https://cyberleninka.ru/article/n/zaki-validi-uchenyy-i-lichnost/viewer Заки Валиди- учёный и личность. М.Кульшарипов]</ref>. «Хәтирәләр» фәнни хеҙмәт формаһында яҙылмаһа ла, унда этнография, тарих, фольклор һәм әҙәбиәт буйынса бик күп мәғлүмәттәр, яҙмалар, дастан, ҡобайыр, йыр өлгөләре менән танышырға мөмкин. Был китап аша беҙ Вәлидиҙең йәштән башҡорт фольклоры менән ҡыҙыҡһынғанын, айырым үрнәктәрҙе яҙып алғанын, хәтерендә һаҡлағанын, бик күп бөйөк көнсығыш авторҙары, [[Шәмсетдин Зәки]], [[Сәлихов Һибәтулла Сәйетбаттал улы|Һибәтулла Сәлихов]], [[Мифтахетдин Аҡмулла]], [[Шәйехзада Бабич]] шиғырҙарын яттан белгәнен дә асыҡлайбыҙ. Әхмәтзәки Вәлиди шәхесенә, уның хәтирәләренә төрлө ҡараш булыр, тик уның эшмәкәрлегенең иң төп һөҙөмтәһе — [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] икәнен бер кем инҡар итә алмай. == Әҙәбиәт == * Заки Валиди Тоган. Воспоминания: Книга I.— Уфа: Башкирское издательство «Китаи», 1994—400 с. Перевод с турецкого А.Юлдашбаев. ISBN 5-295-01269-7 * Заки Валиди Тоган. Воспоминания: Книга 2.— Уфа: Башкирское издательство «Китап», 1998.— 368 с. Перевод с турецкого А.Юлдашбаев. ISBN 5-295-01566-1 (кн. 2), ISBN 5-295-01269-7 == Һылтанмалар == [https://books.google.ru/books?id=4svpDwAAQBAJ&pg=PA64&lpg=PA64&dq=%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8+%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BB%D1%81%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+%D0%9D%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%81%D0%B5+%D0%B2+1918+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83&source=bl&ots=TW7FUR_rdN&sig=ACfU3U1h_hp77oL8hf4uBC0HkE4ZRha_rQ&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjSuraEgOr0AhWlAhAIHXvTBk8Q6AF6BAgpEAM#v=onepage&q=%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8%20%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BB%D1%81%D1%8F%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%9D%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%81%D0%B5%20%D0%B2%201918%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83&f=false Неизвестные страницы жизни Ахметзаки Валиди] [https://7i.7iskusstv.com/y2021/nomer6/eygenson/ Сергей Эйгенсон. Ахмет-Заки Валиди, его жизнь и жизненные обстоятельства] [https://vk.com/topic-41267414_35508428 Ахметзаки Валиди. Воспоминания. 1-я и 2-я книги] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Тарих буйынса китаптар]] [[Категория:Әхмәтзәки Вәлиди]] [[Категория:Фәнни-популяр әҙәбиәт]] pgux49du3encfm4sq3ry25jsl62w1st 0 182657 1307963 1125205 2026-10-31T10:11:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307963 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғарипов Марсель Исмәғил улы''' ([[13 апрель]] [[1942 йыл]] — [[27 сентябрь]] [[2021 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, юғары мәктәп эшмәкәре һәм [[сәйәсмән]]. 1981 йылдан [[Бөрө дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы, 1988 йылдан — проректоры, 1989 йылдан — ректоры. 2003 йылдан [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2009 йылға тиклем — өҫтәмә белем биреү буйынса проректор. Педагогия фәндәре докторы (1988), профессор (1990). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе (1995—1999) һәм икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Закондар сығарыу Палатаһы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы (1978) һәм Башҡортостан Республикаһының мәғариф (2002) отличнигы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003). == Биографияһы == Марсель Исмәғил улы Ғарипов 1942 йылдың 13 апрелендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Тәтешле районы]] [[Түбәнге Тәтешле]]<ref>хәҙер [[Үрге Тәтешле]]</ref> ауылында тыуған. Мәктәп йылдарында пионер отряды командиры, мәктәп пионер дружинаһы советы ағзаһы, артабан мәктәптең комсомол комитеты һәм ВЛКСМ-дың район комитеты ағзаһы була. Үрге Тәтешле урта дөйөм белем биреү политехник училищеһын тамамлағандан һуң, Бөрө дәүләт педагогия институтының<ref>хәҙер [[Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы]]</ref> химия, биология һәм ауыл хужалығы производствоһы нигеҙҙәре факультетына уҡырға инә һәм уны 1965 йылда тамамлай. === Артабанғы хеҙмәт эшмәкәрлеге === * [[1964]]—[[1965 йыл]]дарҙа — ВЛКСМ-дың [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡала комитетында эшләй. * [[1966]]-[[1967 йыл]]дарҙа — [[Кушнаренко районы]]ның [[Бардовка]] тулы булмаған урта мәктәбе директоры. * [[1967]]—[[1981 йыл]]дарҙа — КПСС-тың Тәтешле район комитетында эшләй. * [[1978 йыл]]да — [[Свердловск]] (хәҙер [[Екатеринбург]]) Юғары партия мәктәбен тамамлай. * [[1981]]-[[1995 йыл]]дарҙа — Бөрө педагогия институтында эшләй: 1981—1988 йылдарҙа — уҡытыусы, 1988—1989 йылдарҙа — проректор, 1989—1995 йылдарҙа — ректор. * 1995—1999 йылдарҙа — [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың — Башҡортостан Республикаһы Закондар сығарыу палатаһының Мәғариф, фән, мәҙәниәт, спорт, туризм һәм йәштәр эштәре буйынса комитеты рәйесе урынбаҫары, 1999—2003 йылдарҙа — рәйесе. 2003—2009 йылдарҙа Көнсығыш иҡтисад-юридик гуманитар академияһында өҫтәмә белем биреү буйынса проректор<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/84945/ Башҡорт энциклопедияһы — Ғарипов Марсель Исмәғил улы]</ref>. Ғалим, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре 2021 йылдың 27 сентябрендә<ref>[https://vk.com/wall158263630_7395 Гулиса Мусина. 5 октября 2021 года]{{ref-ru}}{{V|12|04|2022}}</ref> [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаһында вафат булды<ref>[https://ufa.bezformata.com/listnews/professora-garipova-marsel-ismagilovicha/98035130/ ПАМЯТИ ИЗВЕСТНОГО УЧЕНОГО, ДОКТОРА ПЕДАГОГИЧЕСКИХ НАУК, ПРОФЕССОРА ГАРИПОВА МАРСЕЛЬ ИСМАГИЛОВИЧА. Сайт «BezFormata.Com.»]{{ref-ru}}{{V|12|04|2022}}</ref>. == Фәнни эшмәкәрлеге == Ғилми тикшеренеүҙәре уҡыусыларҙың хеҙмәт политехник әҙерлегенә, инновациялы педагогик технологияларға, хәҙерге заман мәғарифы философияһына. арналған. 220-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы. == Китаптары == * Общественнополезный, производительный труд сельских школьников. Уфа, 1990; Иноязычные профессиональные и социально-культурные коммуникации: теория и практика. Уфа, 2004. {{ref-ru}} == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992). == Әҙәбиәт == * [https://irorb.ru/2022/03/11/pamyati-o-predsedatele-gak-po-programme-menedzhment-v-obrazovanii/ В. Н. Гуров, Памяти Гарипова Марселя Исмагиловича, председателя ГАК по программе «Менеджмент в образовании». ГАУ ДПО Институт развития образования Республики Башкортостан, официальный сайт. 11 марта 2022 года]{{ref-ru}}{{V|12|04|2022}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|84945}}{{V|11|04|2022}} * [https://web.archive.org/web/20210930113953/http://gsrb.ru/ru/press-center/news/101504/ Константин Толкачев выразил соболезнование в связи с уходом из жизни депутата первого и второго созывов Марселя Гарипова Государственное Собрание — Курултай Республики Башкортостан (Официальный информационный портал)]{{ref-ru}} {{V|12|04|2022}} * [https://vk.com/wall158263630_7395 Гулиса Мусина. Для меня сегодня - еще один печальный день... 5 октября 2021 года]{{ref-ru}} {{V|12|04|2022}} [[Категория:13 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:Педагогтар]] [[Категория:1942 йылда тыуғандар]] [[Категория:Тәтешле районында тыуғандар]] [[Категория:педагогия фәндәре докторҙары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:1-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:2-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:ректорҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] tpuprzkqxcpnw72xgnuhru8kfwuigbo 0 183083 1307964 1278019 2026-10-31T10:21:40Z MasterRus21thCentury 28533 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Igor Kirillov2.jpg]] → [[File:Igor Kirillov 2006.jpg]] 1307964 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кириллов Игорь Леонидович''' ([[14 сентябрь]] [[1932 йыл]] — [[29 октябрь]] [[2021 йыл]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/encyclopedia/person/kirillov-igor-leonidovich|title=Кириллов, Игорь Леонидович|publisher=ТАСС}}</ref>) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] Үҙәк Дәүләт телевидение һәм радио дикторы(1957—1991), актёр, тележурналист. СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1977), СССР-ҙың халыҡ артисы (1988). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1980) ордендары кавалеры == Биографияһы == ИгорьЛеонидович Кириллов 1932 йылдың 14 сентябрендә [[Мәскәү]]ҙә хәрби хеҙмәткәр, инженер-майор Кириллов Леонид Михайлович (1904—1979) һәм И. Сталин исемндәге завод китапханасыһы Ревеека Вениаминовна Кириллова (1901—1995) ғаиләһендә тыуған. [[С. А. Герасимов исемендәге Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институты|ВГИК]]-ҡа уҡырға инә, беренсе курсты тамамлай, ләкин килеп тыуған шарттар арҡаһында китергә мәжбүр була. 1955 йылда [[М. С. Щепкин исемендәге юғары театр училищеһы]]н тамамлай. [[1955 йыл|1955]]—[[1957 йыл]]дарҙа — [[Мәскәү]] драма һәм комедия театры актеры (хәҙер Таганкалағы театр). [[1957 йыл]]дың июлендә Шаболовка телеүҙәгендә СССР Үҙәк телевидениеһының Музыка редакцияһы директоры ярҙамсыһы булып эшләй башлай. Шулай уҡ режиссер, әҙәби тәнҡитсе, кино тәнҡитсеһе булып эшләй. Телевидениеға килгәндән һуң ике ай ярым үткәс, эфирға сыға (1957 йылдың 27 сентябрендә), дикторҙар конкурсында еңеп сыға.<ref name=":0"/> Ул совет тамашасыларына [[1957 йыл]]дың октябрендә Ерҙең беренсе яһалма юлдашын осороу тураһында хәбәр итә, ә [[1961 йыл]]дың апрелендә — [[Юрий Гагарин]]дың осоуы тураһында.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://1tv.ru/news/2021-10-30/415583-skonchalsya_igor_kirillov_diktor_zhurnalist_narodnyy_artist_sssr_i_obladatel_samogo_uznavaemogo_golosa|title=Скончался Игорь Кириллов — диктор, журналист, народный артист СССР и обладатель самого узнаваемого голоса|publisher=[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]}}</ref>. 20 йылдан ашыу «Время» программаһының дикторы була<ref>{{YouTube|JW8HOi4DgfE|Выпуск новостей 1978 года с Игорем Кирилловым|logo=1}}</ref>Һуңғы тапҡыр программаны [[1989 йыл]]дың 30 декабрендә алып бара. Уның «фирменный» тауыш тембры (түбән «көмөш» баритон) башҡаларҙан еңел айырыла. 1961 йылдан [[КПСС]] ағзаһы<ref>{{Китап|автор={{nobr|[[Раззаков, Фёдор Ибатович|Раззаков Ф. И.]]}}|часть=|ссылка часть=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=BX2hAAAAQBAJ&pg=524|заглавие=Гибель советского ТВ. Тайны телевидения: от Сталина до Горбачёва, 1930—1991|ссылка=https://books.google.ru/books?id=BX2hAAAAQBAJ|место=М.|издательство=[[Эксмо]]|год=2009|том=1 «Наше ТВ»|страниц=862|страницы=524|isbn=978-5-699-33296-0|серия=Книги Раззакова о великих артистах}}</ref>. [[1968]]— [[1989 йыл]]дарҙа СССР Үҙәк телевидениеһының диктор бүлеген етәкләй. Йыш ҡына ил етәкселеге урынына халыҡҡа Яңы йыл мөрәжәғәтнамәһе менән сығыш яһай. СССР Үҙәк телевидениеһында комментатор, репортёр, күңел асыу программалары алып барыусыһы, шулар араһында 1962—1970 йылдарҙа «Голубой огонёк», 1971—1975 йылдарҙа «Песня года». 1965—1980 йылдарҙа [[Ҡыҙыл майҙан]]<nowiki/>да парадтарҙың телевизион тапшырыуын алып бара (йыш ҡына [[Шатилова Анна Николаевна]] менән). Дикторҙар бүлегенән киткәндән һуң, [[1990]]—[[1991 йыл]]дарҙа «Взгляд» телепрограммаһының алып барыусыһы булып эшләй, унда режиссер Иван Демидов тарафынан быуындар бәйләнешен сағылдырыу өсөн саҡырыла.<ref>{{Cite web|lang=ru|author=Наталия Ростова|url=https://meduza.io/feature/2016/01/11/telezvezdy-igor-kirillov|title=Телезвёзды: Игорь Кириллов Интервью легендарного диктора программы «Время»|publisher=[[Meduza]]|date=}}</ref> «Оба-на!» юмористик пилот сығарылышында сәхнә артында «Похороны еды» сюжетында текст уҡый.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tvrain.ru/lite/teleshow/kak_vse_nachinalos/kvn_ugolnikov-454273/|title=«Примета времени — сейчас не до смеха»: Игорь Угольников об убийстве Влада Листьева, спецназе в «Останкино» и почему сатира в России невозможна|author=[[Козырев, Михаил Натанович|Михаил Козырев]]|publisher=«[[Дождь (телеканал)|Дождь]]»|date=2017-12-30}}</ref> [[1990 йыл|1990]]—[[1994 йыл]]дарҙа комментатор, [[1994]]—[[2000 йыл]]дарҙа «VID телекомпания» ЯАЙ-ның дөйөм продюсер хеҙмәте консультанты була. «Экслибрис» китаптары тураһында программа (1994—1995), «Телескоп» программаһында яңылыҡтар колонкаһын (1996—1997)<ref>{{Мәҡәлә|автор=Елена Владимирова|ссылка=|заглавие=Непутёвый путешественник|издание=[[Независимая газета]]|место=М.|год=1997|номер=77}}</ref>һәм киске канал «ВИД представляет» тапшырыуын алып бара. Шулай уҡ «Деловая Россия» каналының художество етәксеһе була. [[1995 йыл]]дың апреленән — «[[Беренсе канал]]» телевизион производство бүлеге Дирекцияһының эфирҙы биҙәү диктор-консультанты (2002 йылдың 2 сентябренә тиклем — «ОРТ»)<ref>{{Мәҡәлә|автор=Алексей Ленкевич|ссылка=|заглавие=ИГОРЮ КИРИЛЛОВУ приносили новости в зубах|издание=[[Комсомольская правда]]|место=М.|год=1999|номер=239}}</ref> 2001 йылға тиклем тапшырыуҙар программаһын, бер нисә иғланды тауышландыра, шулай уҡ каналдың халыҡ-ара версияһы өсөн эшләй.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20120301185559/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/32n/n32n-s20.shtml|title=ЭФИР НА ДВОИХ. Игорь Леонидович Кирилов — о возрождении на нашем ТВ парного ведения информационных программ|author=Ирина Мишина|publisher=«[[Новая газета]]»|date=2003-05-08}}</ref> 1996 йылдан 2011 йылға тиклем йыл һайын 9 Майҙа тынлыҡ минутында тексты уҡый, шулай уҡ [[Еңеү көнө]] парадтарын трансляция алып барыуҙа ҡатнаша<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.trud.ru/article/04-05-2000/5711_prazdnik_bez_reklamy.html|title=Праздник без рекламы|publisher=«[[Труд (газета)|Труд]]»|date=2000-05-04}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=Ника Ардова|ссылка=|заглавие=Во время парада за Мавзолеем тщательно следят. Телевизионщики|издание=[[Комсомольская правда]]|место=М.|год=2001|номер=79}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://tvp.netcollect.ru/tvps/aecudsnxrkif.pdf|title=Игорь Кириллов: Я всем обязан Дню Победы|author=Галина Романова|publisher=«[[Российская газета]]»|date=2003-05-08}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://izvestia.ru/news/302338|title=Отметили победу — закрыли тему|publisher=«[[Известия]]»|date=2005-05-13}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rg.ru/2006/05/11/kirilloov.html|title=Помню каждый парад|publisher=«[[Российская газета]]»|date=2006-05-11}}</ref>.<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://rg.ru/2006/05/11/kirilloov.html|title=Помню каждый парад|publisher=«[[Российская газета]]»|date=2006-05-11}}</ref> «Кто хочет стать миллионером», «Угадай мелодию», «В наш время», «Сегодня вечером» һәм башҡа программаларҙың ҡунағы була. 2012 йылдың 24 ноябрендә кадр артында «Абракадабра» альманахында текст уҡый.<ref>[http://etvnet.com/encyclopedia/d/person/kirillov-3/ Игорь Кириллов на etvnet.com]</ref> [[Файл:Кириллов_2.jpg|мини|280x280пкс|{{Center|На церемонии открытии памятника физику [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохорову]]. 9 июля 2015 года}}]] [[1974 йыл]]дан — СССР журналистар Союзы ағзаһы. [[2004 йыл]]дан — Рәсәй телевидение академияһы ағзаһы<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.tefi.ru/ru/art/ART-biograf/index.php?&id14=62&i14=185|title=ТЭФИ :: Состав АРТ-биографии :: Кириллов Игорь Леонидович|publisher=TEFI}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923145308/http://www.tefi.ru/ru/art/ART-biograf/index.php?&id14=62&i14=185 |date=2015-09-23 }}</ref>. 2004 йылдан башлап — ағза. Рәсәй телевидениеһы академияһы. Радио һәм телевидение хеҙмәткәрҙәрен камиллаштырыу институтында (хәҙер Медиаиндустрия академияһы) уҡыта. Профессор, Халыҡ-ара театр һәм кино академияһы академигы. «Время не время» тапшырыуын Анна Шатилова<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.veseloeradio.ru/?an=programs_efir&uid=201186&kw1=131458|title=Программа «Не время» на Юмор FM}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130926211024/http://www.veseloeradio.ru/?an=programs_efir&uid=201186&kw1=131458 |date=2013-09-26 }}</ref>менән «Юмор ҒМ» радиоһында алып бара. Төрлө реклама роликтарын<ref>{{Cite web|url=https://sobesednik.ru/kultura-i-tv/20160716-vladimir-kara-murza-st-samaya-gryaznaya-chast-televizionnog|title=Владимир Кара-Мурза-ст.: Самая грязная часть телевизионного ремесла|publisher=[[Собеседник]]|date=2016-07-16}}</ref>тауышландыра йәки уларҙың ҡайһы берҙәрендә төшә.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.novayagazeta.ru/articles/2018/10/26/78348-glyazhu-na-ekran-kak-na-rvotnoe|title=«Гляжу на экран, как на рвотное». На Первом канале всем миром «спасали» телезвезду, о спасении не просившую|author=|publisher=«[[Новая газета]]»|date=2018-10-26}}</ref>. 2020 йылда [[1945 йылдың 24 июнендәге Еңеү Парады|1945 йылда Еңеү парады]]<ref>[https://pobeda.tv/news/17533 Памяти Игоря Леонидовича Кириллова. Последняя телевизионная работа Народного артиста СССР]</ref> тергеҙелгән кинохроникаһын тауышландырыуҙа ҡатнаша. === Ауырыуы һәм вафаты === [[2021 йыл]]дың 10 сентябрендә Игорь Кириллов Боткин дауаханаһына тромбоз диагнозы ҡуйыла. Аяғын киҫәләр. Бер айҙан хәле ҡабаттан ҡаҡшай. Табиптар уға CVID-19 диагнозы ҡуя. 2021 йылдың 13 октябренән реанимацияла ята.<ref>[https://rg.ru/2021/11/01/pered-smertiu-diktoru-igoriu-kirillovu-amputirovali-nogu.html Перед смертью диктору Игорю Кириллову ампутировали ногу]<br>{{youtube|6JL64_3DzEI|Игорь Кириллов: последние дни и последняя любовь. Пусть говорят. Выпуск от 01.11.2021|logo=1}}</ref>. 2021 йылдың 29 октябрендә Мәскәүҙә 90-сы йәшендә вафат була. Үлемдең рәсми сәбәбе — йәш менән бәйле хроник сирҙәр. Хушлашыу тантанаһы 2021 йылдың 2 ноябрендә үтә<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/daily/28351/4498602/|title=В Москве простились с легендарным диктором Игорем Кирилловым|publisher=[[Комсомольская правда]]}}</ref>, Игорь Кириллов Новодевичье зыяратында, СССР-ҙың халыҡ артисы Элина Быстрица ҡәбере янында ерләнгән<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://regnum.ru/news/society/3413811.html|title=В Москве простились с диктором Игорем Кирилловым}}</ref>. === Ғаиләһе === * Беренсе ҡатыны, Кириллова Ирина Всеволодовна, (18 июнь 1932—2004 13 май)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://bozaboza.ru/people/kirillova-irina-vsevolodovna-1932-2004/|title=Кириллова Ирина Всеволодовна, 1932-13.5.2004}}</ref><ref name="1tv">{{Cite web|lang=ru|url=https://1tv.ru/doc/pro-zhizn-zamechatelnyh-lyudey/k-yubileyu-igorya-kirillova-kak-molody-my-byli-dokumentalnyy-film|title=«Игорь Кириллов. Как молоды мы были…». Документальный фильм|publisher=«[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]»}}</ref>, 1954 йылда өйләнешәләр. Уларҙың ике балалары тыуа — ҡыҙы Анна (1961) һәм улы Всеволод ул (1971—2011). ** Ҡыҙы Анна консерваторияны тамамлай, [[Германия]]<nowiki/>ла йәшәй, опера йырсыһына кейәүгә сыға, айырылышҡандар, театрҙа режиссерҙың музыкаль ассистенты булып эшләй..<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kp.ru/daily/28353.5/4499575/|title=Живёт отшельницей в Германии: почему дочь Игоря Кириллова не прилетела на похороны матери и отца|publisher=«[[Комсомольская правда]]»}}</ref>. ** Улы Всеволод [[Африка]] илдәрендә сафари ойошмаһында махсуслаша, [[Камерун]]<nowiki/>да<ref>[http://sobesednik.ru/scandals/tragediya-semi-igorya-kirillova Трагедия семьи Игоря Кириллова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170223211430/http://sobesednik.ru/scandals/tragediya-semi-igorya-kirillova |date=2017-02-23 }}</ref> панкреатиттан вафат була. [[Мәскәү]]<nowiki/>ҙә Данилов зыяратында әсәһе янында ерләнгән<ref>[http://bozaboza.ru/people/kirillov-vsevolod-igorevich-1971-2011/ Кириллов Всеволод Игоревич]</ref>. * 2013 йылда Игорь Кириллов икенсе тапҡыр — үҙенән 34 йәшкә кесе Татьяна Александровнаға өйләнә. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == [[Файл:Igor Kirillov 2006.jpg|мини|320x320пкс|Игорь Кириллов Кремлдә, IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденын тапшырыу тантанаһында. 21 декабрь 2006 йыл]] ; Дәүләт наградалары * [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (.1968); * РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1982); * СССР-ҙың халыҡ артисЫ (1988); * [[СССР Дәүләт премияһы|СССР дәүләт премияһы]] (1977) ; * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт ҡыҙыл байраҡ ордены]]; * [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] (1980) — ''XXII Олимпиада уйындарын әҙерләү һәм үткәреү буйынса ҙур эштәре өсөн'' * IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (2006) — ватан ''телерадиотапшырыу'' ''үҫешенә ҙур өлөш индергәне һәм күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн'' * III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (.2011) — ''ватан телевидениеһын үҫтереүгә ҙур ҡаҙаныштары һәм күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн'' * [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почет ордены]] (.2018) — ''ватан мәҙәниәтен һәм сәнғәтен,[[киң мәғлүмәт саралары]]н үҫтереүгә, ҙур өлөш индергәне өсөн, күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн'' * «Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы ; Башҡа бүләктәре * Рәсәй телевидениеһы академияһың почётлы призы «ТЭФИ» — «ватан телевидениеһын үҫтереүгә индергән шәхси өлөшө өсөн» (1998) * Маҡтаулы титул «Кеше-эпоха» (2001) * Рәсәй Федерацияһы Президенты Рәхмәте — 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 60 йыллығына арналған байрам сараларын әҙерләүҙә һәм үткәреүҙәге ҡаҙаныштары өсөн (31.10.2005)<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/22987 Распоряжение Президента Российской Федерации от 31 октября 2005 года № 506-рп «О поощрении»]</ref> * II дәрәжә Мәскәү Изге кенәз Данииль ордены (2012) == Фильмографияһы == * [[:ru:1960 год в кино|1960]] — [[:ru:Девичья весна|Девичья весна]] — ''корреспондент'' * [[:ru:1991 год в кино|1991]] — [[:ru:Семь дней с русской красавицей|Семь дней с русской красавицей]] — ''диктор ЦТ ([[:ru:Камео|камео]])'' * [[:ru:1997 год в кино|1997]] — [[:ru:Старые песни о главном 2|Старые песни о главном 2]] — ''ведущий «[[:ru:Голубой огонёк|Голубого огонька]]<nowiki/>»'' * [[:ru:2000 год в кино|2000]] — [[:ru:Зависть богов|Зависть богов]] — ''камео'' * [[:ru:2006 год в кино|2006]] — [[:ru:Парк советского периода|Парк советского периода]] — ''камео'' * 2006 — [[:ru:Кинофестиваль, или Портвейн Эйзенштейна|Кинофестиваль, или Портвейн Эйзенштейна]] — ''камео'' * [[:ru:2008 год в кино|2008]] — [[:ru:Другое лицо|Другое лицо]] — ''камео'' === Тауышландырыу === * [[:ru:1970 год в кино|1970]] — [[:ru:Воспоминания о будущем|Воспоминания о будущем]] (документальный) — ''тексты уҡый'' * [[:ru:1986 год в кино|1986]] — [[:ru:Досье человека в «Мерседесе»|Досье человека в «Мерседесе»]] (художественный) — ''диктор'' * Бер мең туғыҙ йөҙ туҡһан — Осраҡта (анимация) — ''тексты уҡырға'' * [[:ru:2003 год в кино|2003]] — [[:ru:Козлёнок в молоке|Козлёнок в молоке]] (художественный) — ''диктор телевидени'' * [[:ru:2005 год в кино|2005]] — [[:ru:Большой петух|Большой петух]] (из мультсериала «[[:ru:Гора самоцветов|Гора самоцветов]]<nowiki/>», анимационный) — ''читает текст заставки'' * [[:ru:2006 год в кино|2006]] — [[:ru:Жихарка (мультфильм, 2006)|Жихарка]] (из мультсериала «Гора самоцветов», анимационный) — ''читает текст заставки'' * [[:ru:2006 год в кино|2006]] — Мальчик с пальчик (из мультсериала «Гора самоцветов», анимационный) — ''читает текст заставки'' * === Фильмдарҙа ҡатнаша. === * 1987 — Дети XX съезда (документаль фильм) * 2005 — Анна Шилова (телеканалының тапшырыуҙар циклы «ДТВ» «Как уходили кумиры» (документаль) * 2007 — Телеформат. Алып барыусылар (документаль), «Интер» * 2008 —Обожжённые славой (документально) == Реклама хеҙмәте == * Реклама «Запорожец» (репортаждар)<ref>{{youtube|i77FVd8K0vE|Презентация «Запорожца»|logo=1}}</ref>. * Реклама «Дарыухана Столички» (компания «Неофарм») (2016—2020)<ref>{{youtube|-8Lvy-SrtH4|Неофарм|logo=1}}</ref>. == Мәҙәниәттә == * 1995 йылда «Нос» тележурнал өсөн тура эфир менән ҡатнаша,<ref>{{youtube|lvUJfWMMjJc|Розыгрыш в телестудии|logo=1}}</ref>. * И. Кирилловтың тауышы менән британ йырсыһы [[:ru:Стинг|Стингтың "]][[:ru:Russians|Russians]] йыры асыла. Фонограммала « Время». программаһының бер сығарылышының фрагменты ҡулланыла.. Уның тауышы төркөм йырҙарында ла ҡулланылған. [[:ru:Depeche Mode|Depeche Mode]] «I Want You Now» и «To Have and To Hold» ({{нет АИ|31|10|2018}}). * И. Кириллов «Несчастный случай» төркөмөнөң «Сталинский сокол» йырында яңғыраған шиғырҙарҙы уҡый (альбом «Tanz Lieber Mein»). == Хәтер == Дикторҙың ижадына һәм хәтеренә арналған документаль фильмдар һәм телетапшырыуҙар: * «Игорь Кириллов. ''„Портрет на фоне“''» («[[:ru:1-й канал Останкино|1-й канал Останкино]]<nowiki/>», 1992)<ref>{{YouTube|a48GTKeVE5c|Портрет на фоне: Игорь Кириллов|logo=1}} | [[Парфёнов, Леонид Геннадьевич|Леонид Парфёнов]] (1992)</ref> * Игорь Кириллов. ''«Кумиры»''" («[[:ru:Первый канал (Россия)|Первый канал]]<nowiki/>», 2002)<ref>{{YouTube|U2eglkz6keY|Кумиры: Игорь Кириллов|logo=1}} | [[Пиманова, Валентина Юрьевна|Валентина Пиманова]] (2002)</ref> * «Игорь Кириллов. ''„Улыбку шире, ты в эфире!“''» («Первый канал», 2007<ref>{{Cite web|lang=ru|author=|url=https://www.1tv.com/announce/4213|title=«Игорь Кириллов. Улыбку шире, ты в эфире!». Документальный фильм|publisher=[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]|date=2007-09-15}}</ref> * «Игорь Кириллов. ''„Жизнь в прямом эфире“''» («Первый канал», 2012)<ref>{{Cite web|lang=ru|author=|url=https://www.1tv.com/announce/11887|title=«Игорь Кириллов. Жизнь в прямом эфире». Документальный фильм|publisher=[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]|date=2012}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|author=|url=https://www.1tv.ru/doc/pro-zhizn-zamechatelnyh-lyudey/igor-kirillov-zhizn-v-pryamom-efire|title=«Игорь Кириллов. Жизнь в прямом эфире». Документальный фильм|publisher=[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]|date=2012-09-16}}</ref> * «Игорь Кириллов. ''„Как молоды мы были…“''» («Первый канал», 2017)<ref name="1tv"/><ref>{{Cite web|lang=ru|author=|url=https://www.1tv.com/announce/15493|title=«Игорь Кириллов. Как молоды мы были…». Документальный фильм|publisher=[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]|date=2017}}</ref> * Памяти Игоря Кириллова (телепередача) («Первый канал», 2021)<ref>{{Cite web|lang=ru|author=|url=https://www.1tv.ru/shows/abrakadabra/vypuski/pamyati-igorya-kirillova|title=Памяти Игоря Кириллова. «Абракадабра» (телепередача)|publisher=[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]|date=2021-10-30}}</ref> * «Прощание. Игорь Кириллов» («ТВ Центр», 2022 <references group="Комм." responsive="1"></references> == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Һылтанмалар == * {{Youtube|st2pZFVjJ4M|Игорь Кириллов. «В гостях у Дмитрия Гордона» (2008)|id2=PMN6NK3KNyU|logo=1}} * {{Мәҡәлә|автор=Евгений Ю. Додолев|заглавие=«Модератор Кириллов»|ссылка=http://newlookmedia.ru/?p=1553|автор издания=|издание=«[[Новый Взгляд]]»|тип=газета|место=М.|год=1992|выпуск=|номер=25|страницы=4}} * [http://mk.ru/culture/article/2013/10/10/928953-ego-vremya-ne-ushlo.html Его «Время» не ушло] * [http://1tv.ru/shows/segodnya-vecherom/vypuski/igor-kirillov-segodnya-vecherom-vypusk-ot17092016 Игорь Кириллова. Сегодня вечером. Выпуск от 17.09.2016] * Юрий Богомолов. У «Времени в плену» (урыҫ.). «Известия» (13 сентябрь 2002). Мөрәжәғәт дата: 2021 13 нояб. [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:СССР Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:М.С. Щепкин исемендәге Театр училищеһын тамамлаусылар]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған артистары]] [[Категория:РСФСР-ҙың халыҡ артистары]] [[Категория:СССР-ҙың халыҡ артистары]] [[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Рәсәй тележурналистары]] [[Категория:Алфавит буйынса журналистар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XX быуат актёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]] [[Категория:Рәсәй педагогтары]] [[Категория:СССР педагогтары]] [[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:2021 йылда вафат булғандар]] [[Категория:29 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:1932 йылда тыуғандар]] [[Категория:14 сентябрҙә тыуғандар]] b3dng2anvuc7iqex7n7dxmd4p0hcumz 0 183463 1307945 1195657 2026-10-31T02:03:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307945 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Цыганов Вадим Борисович''' ([[30 май]] [[1963 йыл]], [[Стәрлетамаҡ]]) — урыҫ шағиры, дизайнер, актер, музыкаль продюсер, йыр яҙыусы шағир, сценарист, рәссам, скульптор, яҙыусы, коллекционер, өй интерьерҙары дизайнеры<ref>[https://www.km.ru/muzyka/2013/06/06/muzyka-v-rossii/712591-muzh-viki-tsyganovoi-otkazal-alle-pugachevoi Муж Вики Цыгановой отказал Алле Пугачевой | KM.RU]</ref><ref>[http://www.tsiganova.ru/team/vadim-czyiganov.html Вадим Цыганов " Официальный сайт Вики Цыгановой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180925062308/http://www.tsiganova.ru/team/vadim-czyiganov.html |date=2018-09-25 }}</ref>. Йырсы Вика Цыганованың продюсеры һәм ире. == Биографияһы == Вадим Борисович Цыганов 1963 йылдың 30 майында [[Башҡортостан АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуа. 1984 йылда Рәсәй театр сәнғәте институтының актерлыҡ факультетын тамамлай (В. Андреева оҫтаханаһы ). Ермолова исемендәге театрҙа һәм Мәскәү өлкә театрында актер булып эшләй, сценарийҙар яҙа. «Ласковый май» төркөмөнөң директоры булып эшләй. [[1990 йыл]]да йырсы Виктория Жукова һәм композитор Юрий Прялкин менән хеҙмәттәшлек итә башлай, 1991 йылда Вика Цыганова исеме аҫтында «Гуляй, анархия» беренсе альбомы сыға, Вадим үҙенең ҡатынына продюсер була, уның йырҙарына шиғырҙар яҙа<ref>[http://www.tsiganova.ru/about/biografiya.html Биография " Официальный сайт Вики Цыгановой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180925061202/http://www.tsiganova.ru/about/biografiya.html |date=2018-09-25 }}</ref>. Севастополдә һәм Курил утрауҙарында изге Андрей Первозванный һәйкәлдәре авторы, Изге Царственные Страстотерпцы монастырында Ганин соҡоронда ҡуйылған православие Поклонный Тәреһенең<ref>http://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/m/sov/302595/bio/</ref>, [[Калининград]]<nowiki/>та [[Александр Невский]] һәйкәле авторы. Үҙенең 22 метр оҙонлоҡтағы «Изге Виктория» яхтаһында «Рус диңгеҙ сәйәхәтселәре» музейын төҙөй, Яхтаһы ҡатыны хөрмәтенә аталған һәм Имеретинкала тора. Йорт, музей интерьерҙары һәм дизайны менән шөғөлләнә, Хөкүмәт кешеләре өсөн, Виктор Вексельберг, Олег Дерипаска, Рус диңгеҙселәре музейы (Сочи)<ref>В Сочи на знаменитой яхте откроется музей морских путешествий.&nbsp;Вести Сочи.&nbsp;<small>Дата обращения: 7 февраля 2020.</small></ref> Саввиино-Сторожевский монастыры өсөн проекттар эшләгән. «Дизайн һәм мебель» күргәҙмәләрендә юғары наградаларға эйә була . Вадим Цыганов Александр Домогаров, Игорь Слуцкий өсөн йырҙар яҙа, Михаил Круг өсөн альбом ижад итә, «Приходите в мой дом» йырынан башлай<ref>[http://www.km.ru/muzyka/2013/06/06/muzyka-v-rossii/712591-muzh-viki-tsyganovoi-otkazal-alle-pugachevoi Муж Вики Цыгановой отказал Алле Пугачевой | KM.RU]</ref>. Рәсәй Яҙыусылар союзы («Приходите в мой дом», «Масленица» һәм «Пегас» китаптары) ағзаһы булып тора. 2010 йылда сәйәхәтсе Федор Конюхов һәм ҡатыны Вика Цыганова менән «Изге Виктория» яхтаһында [[Һинд океаны]]нан [[Атлантик океан]]ға өс аҙналыҡ хәйриә походы ойоштора. Поход «Изге Виктория» яхтаһында сәйәхәт Федор Ушаковтың ғибәҙәтханаһын төҙөй башлауға мөмкинлек бирә<ref>https://www.crimea.kp.ru/daily/24597.3/764182/</ref><ref>[http://159.253.19.155/index.php?ss=2&s=3&id=36263 Дьякон Федор Конюхов совершит благотворительный поход на яхте «Святая Виктория».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190209124508/http://159.253.19.155/index.php?ss=2&s=3&id=36263 |date=2019-02-09 }} [[Благовест-Инфо]]</ref>. Федор Конюховтың сәнғәт эштәренең күргәҙмәләрен ойоштороусы: 2019 йылда [[Санкт-Петербург]]та Рус Һынлы Сәнғәт Музейында<ref>{{Cite web|url=http://www.rusmuseum.ru/mikhailovsky-castle/exhibitions/fedor-konyukhov/|title=Федор Конюхов|publisher=www.rusmuseum.ru|accessdate=2020-02-07}}</ref>, Хабаровскиҙа Крайҙың Художество Музейында<ref>{{Cite web|url=https://www.dvhab.ru/afisha/khabarovsk/event/118903|title=Выставка живописи и графики Федора Конюхова|author=DVHAB.ru|publisher=www.dvhab.ru|accessdate=2020-02-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200207102505/https://www.dvhab.ru/afisha/khabarovsk/event/118903 |date=2020-02-07 }}</ref> һәм Калининградта Донъя Океаны музейында<ref>{{Cite web|url=https://world-ocean.ru/ru/novosti/2540-palitra-piligrima-kartiny-fjodorova-konyukhova|title=Палитра пилигрима|publisher=world-ocean.ru|lang=ru|accessdate=2020-02-07|archive-date=2020-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200207102502/https://world-ocean.ru/ru/novosti/2540-palitra-piligrima-kartiny-fjodorova-konyukhova|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200207102502/https://world-ocean.ru/ru/novosti/2540-palitra-piligrima-kartiny-fjodorova-konyukhova |date=2020-02-07 }}</ref>. 2022 йылда февралендә [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең [[Украина]]ға баҫып инеүен һәм президент Владимир Путинды хуплай. Март айы Украинаға барырға әҙерлеге тураһында хәбәр итә<ref>[https://teleprogramma.pro/news/3504562-amerikancy-predostavlyayut-samolety-cyganov-izyavil-jelanie-poyti-dobrovolcem-u3419/ «Американцы предоставляют самолеты»: Цыганов изъявил желание пойти добровольцем на Украину] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308131612/https://teleprogramma.pro/news/3504562-amerikancy-predostavlyayut-samolety-cyganov-izyavil-jelanie-poyti-dobrovolcem-u3419/ |date=2022-03-08 }}</ref>. == Ғаиләһе == * Ҡатыны — Вика Цыганова — йырсы, уларҙың балалары юҡ. Ҡатыны менән Зеленоградтан алыҫ түгел Мышецкое ауылында, Круглое күле янында йәшәй<ref>[https://www.domzamkad.ru/articles/gde-zhivet-vika-tcyganova.html#:~:text=Где%20живет%20Вика%20Цыганова,%20загородный%20дом%20Вики%20Цыгановой%20в%20поселке%20Мышецкое&text=Таунхаусы%20Futuro%20Park%20169%20и%20238%20кв. Где живет Вика Цыганова, загородный дом Вики Цыгановой в поселке Мышецкое]</ref>. == Билдәле йырҙары == * Приходите в мой дом * Русская водка * Любовь и смерть * Калина красная * Гроздья рябины * Лето пьяное * Фёдор гребёт == Фильмографияһы == * 1983 — Ложь на длинных ногах (фильм-спектакль) — ''күрше'' '''Фильм ҡатнашыуы.''' * 2006—2007 — Как уходили кумиры (документальный) — Михаил Круг == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://www.stihi.ru/avtor/tsyganov stihi.ru] * [https://web.archive.org/web/20191209064641/https://www.tsiganov-style.ru/ Архив сайта tsiganov-style.ru] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Стәрлетамаҡта тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1963 йылда тыуғандар]] [[Категория:30 майҙа тыуғандар]] [[Категория:Яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса скульпторҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса сценаристар]] [[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]] [[Категория:Алфавит буйынса продюсерҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Дизайнерҙар]] [[Категория:Продюсерҙар]] pvqux3jopx7nv7kshs237vo6jxg0urj 0 185632 1307927 1192372 2026-10-30T18:04:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307927 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тутанхамо́н''' (''Тутанхато́н'') — [[Фирғәүен|Боронғо Мысыр фирғәүене]], Яңы батшалыҡтың XVIII династияһынан, яҡынса б. э. т. 1332—1323 йылдарҙа хакимлыҡ итә. 1922 йылда Говард Картер [[Батшалар үҙәне|Батшалар үҙәнендә]] ғәмәлдә бөтөнләй тейелмәгән KV62-се һанлы кәшәнә таба һәм халыҡта Боронғо Мысырға ҡыҙыҡһыныу уята. Фирғәүен һәм уның алтын ерләү битлеге (әлеге ваҡытта Ҡаһирәлә Мысыр музейында һаҡлана) шул көндән алып популяр символдарға әйләнә<ref>[https://rg.ru/2021/07/29/proishozhdenie-maski-tutanhamona.html Выдвинута смелая гипотеза о реальном происхождении маски Тутанхамона ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210902194835/https://rg.ru/2021/07/29/proishozhdenie-maski-tutanhamona.html |date=2021-09-02 }} // РГ, 29.07.2021</ref>, ә 1922 йылғы экспедицияла ҡатнашҡан ғалимдарҙың «мистик» үлеме «фирғәүендәр ҡарғышы» тигән төшөнсәнең барлыҡҡа килеүенә килтерә. === Сығышы === [[Файл:Respaldo_del_trono_de_oro_de_Tutankamón.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c7/Respaldo_del_trono_de_oro_de_Tutankam%C3%B3n.jpg/220px-Respaldo_del_trono_de_oro_de_Tutankam%C3%B3n.jpg|альт=|мини|Тутанхамон һәм уның ҡатыны Анхесенамон. Алтын тәхеттең арт таҡтаһының бер өлөшө, б. э. т. XIV быуат]] Тутанхамондың тыуған урынын күрһәткән теүәл мәғлүмәттәр табылмаған. Тәхеткә ултырып таж кейгәненә тиклем уның батша улы булыуын Гермополдә табылған таштағы «фирғәүен Тутанхатондың яратҡан улы» тигән яҙыу ғына раҫлай<ref name=":1"/>. Мысыр тарихын өйрәнеүселәр ике фараз тәҡдим итә: * ул фирғәүен Эхнатондың улы<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=hQpRLM0yye4|title=Discovery: Тайны гробницы Тутанхамона: Королевская кровь / 1 серия|author=ცივილიზაცია XXI|date=2016-02-06|accessdate=2018-02-06|archive-date=2019-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323190325/https://www.youtube.com/watch?v=hQpRLM0yye4&gl=US&hl=en|deadlink=no}}</ref>; * Тутанхамондың атаһы фирғәүен Сменхкара, кейәүе, ағаһы йәки Эхнатондың улы була. 2010 йылдың 17 февралендә Захи Хавасс һәм Мысырҙың мәҙәниәт министры Фарук Хосни 2007—2009 йылдарҙа үткәрелгән тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләрен йәмәғәтселеккә еткерә, унда мумияларға ҡатнаш ДНК-анализ яһала һәм радиологик тикшеренеүҙәр үткәрелә. Тикшеренеүселәр шундай һығымтаға килә: Тутанхамон — KV55-се һанлы кәшәнәләге мумияның (ул — Эхнатон тип фаразлана) һәм KV35-се кәшәнәгә ҡуйылған һәм кем булыуы асыҡланмаған принцессаның («кесе ҡатындың») улы 16 маркерҙы билдәләүгә өлгәшә, шунан һуң, Тутанхамондың ҡаны R1b1a2 Y-хромосома гаплотөркөмөнә ҡарай, тигән фаразға туҡтала. Шул уҡ 2010 йылда Рәсәйҙең Мысыр тарихын өйрәнеүсеһе А.&amp;nbsp;О.&amp;nbsp;Большаков Хавасстың тикшеренеүҙәре һөҙөмтәләрен шик аҫтына ҡуя. Уның фекеренсә, эпиграфика мәғлүмәттәре Эхнатондың балалары араһында хатта бәләкәй генә ҡыҙҙары ла, атаһы менән бер рәттән, Атонға табыныуҙа ҡатнашыусылар сифатында һүрәтләнеүгә ҡарамаҫтан, Тутанхамон исемле малай һүрәтләнмәүен күрһәтә. Большаков Ю.&amp;nbsp;Я.&amp;nbsp;Перепёлкин кеүек үк KV55-се кәшәнәгә — Сменхкара мумияһы ята, тигән фаразды яҡлай. Хакимлыҡ итеүенең һуңғы йылдарында Тутанхамон тултырған документтарында атаһы тип үҙенең олатаһы Аменхотепа III-не атай. Быны сәйәси һәм дини ҡараштарҙың үҙгәреше һөҙөмтәһе тип баһаларға кәрәк<ref name=":1"/>. === Исеме === {{сдвоенное изображение|лево|Tut hieroglyphic meanings.GIF|240|Tut cartouche infofocalpoint.svg|140|Слева: Расшифровка иероглифов имени Тутанхамона (на англ.)<br>Справа: Личное имя (слева), Тронное имя (справа)}} Бала сағында Тутанх'''атон''' (мысыр. twt-anx-itn — «Атонды тереләй күҙәләндереү») исемен ала, иероглифитар менән яҙыуҙа түбәндәгесә: <hiero><-i-t: n: ra-t: w: t-anx-></hiero>Эхнатон вафатынан һуң һәм элекке патеонды тергеҙеү тенденциялары йоғонтоһонда Тутанхатон хакимлыҡ итеүенең икенсе йылына үҙенең исемен Тутанх'''амон''' (мысыр. twt-anx-imn HqA-iwnw-šmA ''Тутанхамон Хекаиунушема'' — «Амондың тере кәүҙәләнеше, көньяҡ Иуну хакимы») тип үҙгәртә. Уның ҡатыны батшабикә Анхесенпаатон дә (''«ул Атон өсөн йәшәй»'') изменила үҙенең исемен Анхесенамон (''«улАмон өсөн йәшәй»'') тип үҙгәртә<ref name=":1"/>. Иероглифитар ҡулланып яҙғанда уның исеме ''Амон-тут-анкх'' тип яҙыла, илаһ исеме иң тәүҙә атала<ref>{{Китап|автор=Zauzich, Karl-Theodor|заглавие=Hieroglyphs Without Mystery|ответственный=|издание=|место=Austin|издательство=University of Texas Press|год=1992|страницы=30—31|страниц=|isbn=978-0-292-79804-5}}</ref>. Тәхеткә ултырғас, Тутанхамон ''Небхепрура'' (мысыр. <span lang="egy">Nb-ḫprw-Rˁ</span> — «Раның тере кәүҙәләнеше») тигән тәхет исеменронное имя ала, Амарн архивында ул шул исем менән таныла. === Ғаиләһе === Тутанхамон Анхесенамон (фаразлау буйынса KV21A һаны ҡуйылған мумия) Эхнатон һәм [[Нефертити|Нефертитиҙың]] өсөнсө ҡыҙына өйләнә. Был ғаиләлә ике бала үле килеш тыупа, улар Тутанхамон кәшәнәһендә табыла<ref>{{Китап|автор=|заглавие=Тутанхамон|ответственный=гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]]|заглавие2=[[Большая советская энциклопедия]]: [в 30 т.]|издание=3-е|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1969—1978|страницы=|страниц=|isbn=}}</ref>. 1996 йыл аҙағында Ален Зиви етәкселек иткән француз экспедицияһы Мемфисста Саккары некрополендә гробницу Тутанхамондың Майя исемле һөт әсәһенең кәшәнәһен таба. Кәшәнәләге яҙыуҙар һәм һүрәттәр Тутанхамон вафатынан һуң да был кәшәнәлә эштәр дауам итеүен раҫлай<ref>{{Китап|автор=Alain-Pierre Zivie|заглавие=La Tombe de Maia, Mère Nourricière du Roi Toutankhamon et Grande du Harem. (Les Tombes du Bubasteion à Saqqara. Nr. 1)|ответственный=|издание=|место=Caracara|издательство=Toulouse|год=2009|страницы=|страниц=|isbn=}}</ref><ref name=":2"/>. == Хакимлыҡ итеү == === Тәхеткә ултырыу === [[Файл:Grand_fléau_de_Toutânkhamon_manche_en_bronze_recouvert_d'or_et_de_verre,_battoir_en_bois_doré_et_en_cornaline,_1336-1326_av._J.-C._(47404838372).jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7a/Grand_fl%C3%A9au_de_Tout%C3%A2nkhamon_manche_en_bronze_recouvert_d%27or_et_de_verre%2C_battoir_en_bois_dor%C3%A9_et_en_cornaline%2C_1336-1326_av._J.-C._%2847404838372%29.jpg/220px-Grand_fl%C3%A9au_de_Tout%C3%A2nkhamon_manche_en_bronze_recouvert_d%27or_et_de_verre%2C_battoir_en_bois_dor%C3%A9_et_en_cornaline%2C_1336-1326_av._J.-C._%2847404838372%29.jpg|мини| Тутанхамондың инсигниялары: скипетры (''heka'') һәм бығауы (''nekhakha'')]] Эхнатондың вафатынан һуң власть Сменхкарға күсә, тиҙ арала вафат булыуы сәбәпле — ''Анкхетхеперура'' тигән тәхет исемен алған бер батшабикәгә'', Ваенраның'' (=Эхнатон) һөйәркәһе''Нефернефруатонға'' күсә. Уның Нефертити, йәки Меритатон (Сменхкараның тол ҡатыны)<ref>{{Китап|автор=J. Tyldesley|заглавие=Chronicle of the Queens of Egypt|ссылка=https://archive.org/details/chroniclequeense00tyld|ответственный=|издание=|место=|издательство=Thames & Hudson|год=2006|страницы=[https://archive.org/details/chroniclequeense00tyld/page/n135 136]—137|страниц=|isbn=}}</ref>, йәки хатта Нефернефруатон-ташерит (Эхнатон һәм Нефертитиҙың дүртенсе ҡыҙы) булыуы ихтимал. Нефернефруатондың шәхесен ҡайһы берҙә хетт сығанаҡтарында атап үтелгән билдәһеҙ батшабикә менән дә берләштерәләр, унда ул Дахамунцу тип атала<ref name=":2"/>; йәки Дахамунцуның хаттары ун йылдан һуң тол ҡалған Анхесенамондан килә<ref name=":3">{{Китап|автор=И. А. Стучевский|заглавие=Межгосударственные отношения и дипломатия на Древнем Востоке|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Наука|год=1987|страницы=75|страниц=311|isbn=}}</ref>. Нефернефруатон кесе йәштәге Тутанхамон янында регент булыуы ихтимал<ref name=":2" />. Ул 10 йәштәр тирәһендә тәхеткә ултыра<ref name=":1"/>. Яңы баш ҡала Амарнда археологтар ''фирғәүен Тутанх'''атон''''' йәки уның тәхет исемдәре (Хорово имя, Имя по Небти) менән бәйле әйберҙәр тапмай. Тимәк, кесе йәштәге фирғәүен үҙенең яңы ''Тутанх'''амон''''' исеме менән элекке илаһҡа ҡайтҡандан һуң хакимлыҡ итә башлай<ref name=":2">{{Китап|автор=Marianne Eaton-Krauss|заглавие=The Unknown Tutankhamun|ответственный=|издание=|место=|издательство=Bloomsbury Publishing|год=2015|страницы=13, 28|страниц=209|isbn=9781472575630}}</ref>. === Эске сәйәсәте === [[Файл:نموذج_الملك_توت_عنخ_آمون_00_(3).jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/06/%D9%86%D9%85%D9%88%D8%B0%D8%AC_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83_%D8%AA%D9%88%D8%AA_%D8%B9%D9%86%D8%AE_%D8%A2%D9%85%D9%88%D9%86_00_%283%29.jpg/220px-%D9%86%D9%85%D9%88%D8%B0%D8%AC_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83_%D8%AA%D9%88%D8%AA_%D8%B9%D9%86%D8%AE_%D8%A2%D9%85%D9%88%D9%86_00_%283%29.jpg|альт=|слева|мини|Уның кәшәнәһендәге малай-фирғәүендең ағас бюсы]] ==== Динде яңынан тергеҙеү ==== Уның исеменән Карнакта ҡуйылған ҙур стелалағы текстан шул билдәле: тәхеткә ултырғандан һуң тәүге өс йылда Тутанхамон һарай хеҙмәтселәре менән бергә Ахетатонда йәшәй. Хакимлыҡ итеүенең икенсе йылында<ref name=":1">{{Китап|автор=John Coleman Darnell, Colleen Manassa|заглавие=Tutankhamun's Armies: Battle and Conquest During Ancient Egypt's Late Eighteenth Dynasty|ответственный=|издание=|место=|издательство=John Wiley & Sons|год=2007|страницы=48, 51|страниц=321|isbn=9780471743583}}</ref> Тутанхатон һәм уның ҡатыны, Атон культы юҡҡа сыҡҡас, ҡайтанан культы тергеҙелгән Амон хөрмәтенә исемдәрен алмаштыра. Фирғәүендең икенсел исемдәренең береһе уны ''«Аллаларҙы ҡәнәғәтләндереүсе»''<ref>{{Китап|автор=Price B.|заглавие=Tutankhamun: Egypt’s Most Famous Pharoah|ответственный=|издание=|место=|издательство=Summersdale Publishers|год=2007|страницы=37|страниц=|isbn=184839604X}}</ref> тип иғлан итә. Тутанхамон, үҙен фирғәүен Аменхотеп III-нөң (олатаһының) туранан-тура вариҫы тип атап, хакимлыҡ итеүен законлаштыра, ә Эхнатонды мөртәт тип иғлан итә<ref name=":1" />. Тутанхамон хакимлыҡ иткән дәүерҙә, Эхнатон заманында элекке аллаларҙың ташландыҡ хәлгә ҡалған ғибәҙәтханалары — Мысырҙағы ғына түгел, ә Кушта — мәҫәлән, Кавалағы (Гемпаатонда) һәм Фарастағы ғибәҙәтханалар тергеҙелә<ref name=":1"/>. Ләкин аҙаҡ Хоремхеб Тутанхамондың эштәрен юҡҡа сығара. Ул шулай уҡ ҡанбабалар, йырсылар һәм ғибәҙәтханалар хеҙмәткәрҙәренә өҫтөнлөктәр бирә, иң яҡшы Ливан кедрынан ғибәҙәт ҡылыу кәмәләрен әҙерләргә, уларҙы алтын менән ялатырға ҡуша (Реставрациялау Стелаһы)<ref name=":1"/>. Үҫмер Тутанхамон һарай чиновниктары һәм традицион культтың ҡанбабалары ҡулында марионетка булып ҡала. Кесе йәштәге фирғәүен янында Эйе (Тутанхамондың өләсәһенең Тия исемле ҡустыһы) регент була. Ахетатондан киткәс, Тутанхамон һарайы кире Фиваға (божество-покровитель Амон) ҡайтмай, ә Мемфиста (божество-покровитель Птах) төпләнә. Тутанхамон даими рәүештә көньяҡтағы баш ҡалала була. Мәҫәлән, ул Амондың төп ҡала байрамында ҡатнаша. Тутанхамон Амон һәм башҡа элекке аллалар культын тергеҙә, әммә Атон культын тотҡандарҙы эҙәрлекләмәй. Тутанхамондың батшалыҡ итеүенең 9-сы йылында ла Ҡояш ғибәҙәтханаһы виноград плантациялары хужаһы булып ҡала. Ҡояш һәм Эхнатондың һүрәттәренә лә зыян килтерелмәй, яҙмаларында Тутанхамон ҡайһы берҙә үҙен ''«Атон улы»'' тип атай. ==== Төҙөлөш ==== Фирғәүен Мемфисты үҙенең ғәмәлдәге баш ҡалаһы тип таныуы сәбәпле, Саккара некрополендә бай түрәләрҙең бик күп кәшәнәләре булдырыла, улар араһында хәрби начальник, ҡаҙнаны тотоусы һәм архитектор Хоремхебтың кәшәнәһе айырыуса матур итеп биҙәлеүе менән айырылып тора. Фивала бай түрә Аменхотеп Хевиҙың кәшәнәһе беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып килеп еткән, Ул заманда батша наместнигы Нубияның («Куштың батша улы») кәшәнәһе яҡшы һаҡланған. Реставрация эштәренән тыш Тутанхамон бойороғо буйынса күп кенә ғибәҙәтханаларҙа, шулай уҡ Луксор ғибәҙәтханаһында Аменхотеп III-нөң ғибәҙәтханаһында процессиялар үтә торған колонналар теҙмәһендә биҙәү эштәре башҡарыла, Гизда ҙур булмаған Хоран ғибәҙәтханаһы төҙөлә; Нубияла Солебта Аменхотепа III-нөң ғәйәт ҙур ғибәҙәтхана комплексының төҙөлөшө тамамлана, Кавала Амон ғибәҙәтханаһы һәм Фараста алла кеүек күрелгән Тутанхамондың ғибәҙәтханаһы төҙөлә. Батша вафатынан һуң батша ерләнгән ғибәҙәтхана Мәҙәнит Әбүнән бик үк алыҫ булмаған Фивала урынлаша; аҙаҡ был ғибәҙәтхана фирғәүендең вариҫтары Эйе һәм Хоремхеб тарафынан узурпациялана (Хоремхотепты Тутанхамон онотолорға тейешле аллаһыҙҙар исемлегенә индергән була). === Тышҡы сәйәсәте === [[Файл:The_Pharaoh_Tutankhamun_destroying_his_enemies.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/The_Pharaoh_Tutankhamun_destroying_his_enemies.jpg/260px-The_Pharaoh_Tutankhamun_destroying_his_enemies.jpg|мини|260x260пкс|Тутанхамон дошмандарын тәгәрмәсле арба менән тапата (яҡынса б. э. т. 1327йыл) Ағасҡа ырып эшләнгән, Ҡаһирә музейы]] Бәлки, Тутанхамон хакимлыҡ иткән дәүерҙә хәрби начальник, киләсәктә фирғәүен буласаҡ Хоремхеб, Сүриәлә еңеү яулағандыр. Шул еңеү тантанаһына арнап, Карнакта батша судноһының килгән мәле һүрәткә төшөрөлә. Бәлки, шул мәлдә хакимлыҡ иткән батшалыҡ Нубияла хәрби хәрәкәттәрҙе лә уңышлы алып барғандыр. Хәрби хәрәкттәр мәлендә алынған табышы менән Тутанхамон ғибәҙәтханаларҙы байыта, тип раҫлана. Нубия наместнигы Аменхотептың кәшәнәһендәге яҙыуҙан билдәле булыуынса, Сүриәнең бер нисә ҡәбиләһе даими рәүештә яһаҡ түләүе билдәле. Нубиянан да һалым алына. Тутанхамондың хакимлыҡ итеү дәүере атонизмдан баш тартыу менән генә танылыу ала. Тутанхамондың кәшәнәһен тапҡан археолог Говард Картер түбәндәге һүҙҙәрҙе әйтә:<blockquote>''Хәҙерге заманда алынған белемгә таянып ышаныслы рәүештә шуны ғына әйтә алабыҙ: уның тормошондағы иң иҫтәлекле ваҡиға — ул уның вафаты һәм ерләнеүе''.</blockquote> == Тутанхамондың үлеме == [[Файл:By ovedc - Egyptian Museum (Cairo) - 202.jpg|мини|Тутанхамондың 130 таяғының бер нисәһе. Йәки фирғәүен таяҡһыҙ бөтөнләй атлай алмаған, йәки улар XVIII династиия хакимдарындағы кеүек, уның өсөн аксессуар ғына булған]] Тутанхамон 19-сы йәшендә вафат була һәм [[Батшалар үҙәне|Батшалар үҙәнендә]] KV62-се кәшәнәгә ерләнә. Фирғәүен Тутанхамондың үлеме буйынса бер нисә фараз бар: # Тутанхамонды уның вафатынан һуң фирғәүен булған регент Эйе бойороғо буйынса үлтереүҙәре ихтимал; # 2005 йылдағы тикшеренеүҙәр, Тутанхамон алынған йәрәхәт һөҙөмтәһендә үлгән, тигән фаразды еткерә. Әммә 2005 йылдың 8 мартында Мысыр тарихын өйрәнеүсе Захи Хавасс огласил результаты Тутанхамондың компьютерной томографияһы һөҙөмтәләрен йәмәғәтселеккә еткерә: фирғәүен иҫән сағында баш һөйәге-мейе йәрәхәттәрен алмаған, ә баш һөйәгендәге тишек мумиялаштырғанда хасил булған. Бынан алдағы рентген тикшеренеүҙәренең һөҙөмтәләре лә кире ҡағыла: Тутанхамлондың арҡа һөйәгендә үтә ауыр дәрәжәләге скалиоз сире лә булмаған; # 2010 йылдағы тикшеренеүҙәр Тутанхамон « [[тапма]] сиренең ауыр ҡатмарлы формаһынан» үлгән, тигән һығымта яһай, сөнки ДНК-анализ барышында уның тәнендә шул сирҙең ҡуҙғытҡыстары табыла. Тутанхамондың кәшәнәһендә тапма сирен дауалауҙа ҡулланылған дарыу сараларының булыуы ла шуны уҡ раҫлай. # Йәрәхәтте фирғәүен һунар мәлендә тәгәрмәсле арбанан ҡолап алған, тигән фараз да бар. Тутанхамондың үлеме Мысырҙағы һунар осорона тап килә. Мумиялаштырыу процесы 70 көн дауам итә, тимәк уның үлеме декабрь-ғинуар айҙарына тура килә<ref>{{Cite web|url=http://rus.newsru.ua/rest/22oct2007/tutanhamon.html|title=Учёные раскрыли тайну смерти фараона Тутанхамона|publisher=rus.newsru.ua|accessdate=2016-04-01|archivedate=2016-04-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160403124414/http://rus.newsru.ua/rest/22oct2007/tutanhamon.html|deadlink=no}}</ref>. # Скотленд-Ярдтың медицин хеҙмәткәрҙәре (патологоанатомдар-криминалистар), мумияның баш һөйәген ҡарап шундай һығымта яһай: был кешене бер ни тиклем балтаға оҡшаған әйбер менән үлтергәндәр (сығанаҡ күрһәтелмәгән 1480 көн). 2010 йылдың 17 февралендә Захи Хавасс һәм Мысырҙың мәҙәниәт министры Фарук Хөсни Мысырҙа 2007—2009 йылдарҙа үткәрелгән ДНК-ны тикшереүҙәре һөҙөмтәләрен йәмәғәтселеккә еткерә, уның буйынса Тутанхамондың ғаилә ағзаларында генетик сир була<ref name="hawass">Zahi Hawass et al., [[Journal of the American Medical Association|JAMA]], vol. 303(7), pp 638—647, 2010</ref>. Атап әйткәндә, уның ҡайһы бер вәкилдәре, шул иҫәптән Тутанхамон, Кёлера сиренән яфалана (ҡан әйләнешенең боҙолдоуы сәбәпле, табан һөйәктәре некрозы). Шул уҡ ваҡытта ул дәүерҙә йәшәгән хакимдарҙың кәүҙә төҙөлөшөнә «ҡатын-ҡыҙ» ҡиәфәтен бирә торған Марфан синдромы, гинекомастия һәм башҡа генетик тайпылыштарҙың булмауын асыҡлана. Фирғәүендең башҡа сирҙәре араһында аңҡау аралыуы («бүре тамағы» — тыумыштан ҡаты аңҡауҙың һәм өҫкө яңаҡтың бөтәшмәүе) һәм тайыш табанлыҡ та була. Законлы вариҫ ҡалдырмаған Тутанхамон үлгәндән һуң тәхетте мираҫ итеп алыуҙа ҡатмарлылыҡтар килеп тыуа<ref name=":1"/>. Тутанхамондың вафатынан һуңғы осор тураһындағы мәғлүмәттәр бәхәсле һәм ентекле рәүештә тергеҙеү өсөн бик ҡатмарлы<ref name=":2"/>. Был ваҡиғанан алда ғына тол ҡалған Анхесенамон, хакимлыҡ итеү хоҡуғына эйә булмаһа ла, уға статусы буйынса тиң булған кейәүҙең юҡлығына ҡарамаҫтан, хетт принцы Заннанза (ҡара Дахамунцу) менән никах килешеүе төҙөргә тырыша. Принц Мысыр сигендә һәләк була, батшабикәнең исеме лә тарих киңлегендә юҡҡа сыға<ref name=":1" /><ref name=":3"/>. Тутанхамондан һуң Эйе рәсми хаким була, артабан власть элекке хәрби начальник Хоремхебҡа күсә. Уларҙың береһе лә үҙенән һуң вариҫ ҡалдыра алмай, шулай итеп, XVII династия юҡҡа сыға. == Кәшәнә == [[Файл:Egypt.KV62.01.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/40/Egypt.KV62.01.jpg/220px-Egypt.KV62.01.jpg|альт=|слева|мини|KV62-се кәшәнә]] ХХ быуат башына тиклем тарихсылар араһында Тутанхамон әллә ни билдәле булмай, икенсел фирғәүен булып ҡала. Хатта уның ысынбарлыҡта булыуы шик аҫтына ҡуйыла. Шуға ла Тутанхамон кәшәнәһенең табылыуы археология тарихында бөйөк ваҡиғаларҙың береһе булып һанала. Күрәһең, Эхнатон иҫән саҡта уҡ батша улы Тутанхатон өсөн Амарна янында кәшәнә төҙөлөлә башлай, әммә иҫке тәртиптәргә ҡайтыу менән унда эш туҡтап ҡала. Тутанхамон өсөн Фивала яңы кәшәнә әҙерләнә башлай, ләкин уның вафатына тиклем унда эштәр тамамланып өлгөрмәй. Тутанхамондың [[Батшалар үҙәне|Батшалар үҙәнендәге]] кәшәнәһен (KV62) инглиз археологы Говард Картер 1922 йылда таба. Кәшәнәгә ике тапҡыр боронғо ҡомартҡыларҙы эҙләүселәр ингән, әммә енәйәт ҡыла алмайынса кәшәнәне ташларға мәжбүр булғандар ахыры. XVIII династияһы кәшәнәләренән был кәшәнә ҙурлығы буйынса ҡайтышыраҡ, сөнки ул Тутанхамонды ерләү өсөн эшләнмәй. Тутанхамон вафат булғас, тиҙ арала әҙер кәшәнәне фирғәүенде ерләү өсөн ҡулайлаштыралар. Тутанхамон кәшәнәһендәге бөтә ҡомартҡылар ҙа, Мысыр музейҙары йыйылмаһына инеп, Гизда төҙөлөп ятҡан Ҙур Мысыр музейының берҙәм экспозицияһына ҡуйыласаҡ<ref>{{Cite news|title=Second of Tutankhamen collection transferred to Grand Egyptian museum - Daily News Egypt|url=https://dailynewsegypt.com/2017/06/21/second-tutankhamen-collection-transferred-grand-egyptian-museum/|work=Daily News Egypt|date=2017-06-21|accessdate=2018-09-22|language=en|archivedate=2017-06-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170621111058/https://dailynewsegypt.com/2017/06/21/second-tutankhamen-collection-transferred-grand-egyptian-museum/}}</ref><ref>{{Cite news|title=King Tutankhamen's military chariot moved to new Egyptian museum|first=Reuters|last=Editorial|url=https://www.reuters.com/article/us-egypt-archaeology/king-tutankhamens-military-chariot-moved-to-new-egyptian-museum-idUSKBN1I70OA|work=U.S.|accessdate=2018-09-22|language=en|archivedate=2018-06-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180628153917/https://www.reuters.com/article/us-egypt-archaeology/king-tutankhamens-military-chariot-moved-to-new-egyptian-museum-idUSKBN1I70OA}}</ref>. === «Фирғәүен ҡарғышы» тураһында === [[Файл:Tuts_Tomb_Opened.JPG|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c9/Tuts_Tomb_Opened.JPG/220px-Tuts_Tomb_Opened.JPG|мини|Говард Картер Тутанхамондың саркофагын өйрәнә, 1922 йыл]] Эҙләүҙе финанслаған лорд [[Дж. Карнарвон]] 1923 йылдың 5 апрелендә [[Ҡаһирәнең]] «Континенталь» ҡунаҡханаһында үпкә [[шешенән]] вафат була, шунда уҡ уның мәрхүм булыуы тирәләй [[мистификациялар]] хасил була. Артабанғы йылдарҙа матбуғат «фирғәүендәр ҡарғышы» тураһында төрлө имеш-мимештәр тарата, йәнәһе лә шул «ҡарғыш» арҡаһында ҡәберҙе беренсе асыусылар үлемгә дусар булған. 22 кешегә еткән «ҡарғыш ҡорбандарының» 13-ө беренсе тапҡыр ҡәберҙе асыуҙа туранан-тура ҡатнашҡан. Улар араһында Американан профессор Дж. Г. Брэстед, [[Мысыр теле грамматикаһы]] авторы [[А. Х. Гардинер]], профессор [[Н. Г. Дэйвис]] та телгә алына. Ләкин факттар күрһәтеүенсә, Картер экспедицияһында ҡатнашыусыларҙың күпселеге өлкән йәшкә еткән, ә уларҙың уртаса ғүмер оҙонлоғо 74,4 йәш тәшкил иткән. Мәҫәлән, Дж. Г. Брэстедҡа — 70, Н. Г. Дэйвисҡа — 71, ә А. Х. Гардинерға 84 йәш була. [[Гвард Картер]] ҡәберлектәге бөтә эштәр менән туранан-тура етәкселек иткән, иң һуңғы булып 1939 йылда, 64 йәшендә вафат булған. Экспедицияла ҡатнашыусыларҙың һәләк булыуын анализларға тырышҡан популяр теорияларҙың береһе «ҡарғышты» [[бәшмәк]] йәки башҡа [[микроорганизм]] менән бәйләй, был, атап әйткәндә, астматик Дж. Карнарвондың беренсе булып вафат булыуын аңлата. == Палеогенетика == ДНК-ны тикшереү күрһәтеүенсә, фирғәүен Эхнатон һәм уның тарихта билдәле булмаған һеңлеһе Тутанхамондың ата-әсәһе булған. Ул ауыр генетик ауырыуҙарҙы (аңҡауы тарҡалыу, тайыш табанлыҡ) мираҫ итеп алған. Ү-хромосомалы гаплотөркөм Аменхотептан Эхнатонға һәм Тутанхамонға тапшырылған. Тутанхамондың һәм уның тарихта билдәле булмаған әсәһенең (КВ35, кесе һеңлеһе) митохондриаль гаплотөркөмө билдәләнгән<ref name="GadTutankhamun2020">''Yehia Z Gad'' et al. 2020. [https://www.docdroid.net/EC8uFeh/gad-et-al-hawass-fs-final-2020-pdf#page=28 Maternal and Paternal Lineages in King Tutankhamun’s Family] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210202044049/https://www.docdroid.net/EC8uFeh/gad-et-al-hawass-fs-final-2020-pdf#page=28 |date=2021-02-02 }} // Guardian of Ancient Egypt: Studies in Honor of Zahi Hawass, Volume I. Charles University, Prague, Faculty of Arts: 497—518</ref><ref name="Gad2020academic">''Yehia Z Gad'' et al. [https://academic.oup.com/hmg/advance-article/doi/10.1093/hmg/ddaa223/5924364 Insights from ancient DNA analysis of Egyptian human mummies: clues to disease and kinship] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210107160101/https://academic.oup.com/hmg/advance-article/doi/10.1093/hmg/ddaa223/5924364 |date=2021-01-07 }}, 15 October 2020</ref>. Мумия тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, фирғәүен үлер алдынан, аяғын һындырған, бәлки, арбанан ҡолағанда һындырғандыр. Был, үҙ сиратында, ерләү милке араһында таяҡтарҙың булыуын аңлата. Һөйәк тейешенсә ҡушылып төҙәлмәгән, серей башлаған, был иһә үҫмерҙең инфекцияға бирешеүсәнлеген арттырған. Кәшәнәлә табылған орлоҡтар, емештәр һәм япраҡтар, бәлки, дауаланыу өсөн файҙаланылғандыр, әммә уларҙың фирғәүенде тапма сире менән заралауы ла ихтимал. Әммә ҡайһы бер ғалимдар уйлауынса, малярия паразитының булыуы фирғәүендең тапма сиренән үлгәнен аңлатмай; Ливерпул университетынан мумияны тикшергән доктор Боб Конноли фекеренсә, Тутанхамондың үлеменә арбанан ҡолап төшөү сәбәпсе булған, сөнки күкрәк ҡыуышлығы эскә батҡан, ҡабырғалары һынған булған<ref name=":14">{{Cite news|title='Malaria' killed King Tutankhamun|author=Michelle Roberts|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/8516425.stm|work=BBC News|date=2010-02-16|accessdate=2017-12-08|language=en|archivedate=2017-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170826122438/http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/8516425.stm}}</ref>. == Мәҙәниәттә == <!-- === Нәфис әҙәбиәттә === * Перипетии перехода власти от Эхнатона до Хоремхеба описаны в трилогии {{Не переведено 5|Жеральда Мессадье|3=fr|4=Gerald Messadié}} «Бури на Ниле». * В романе «Тень фараона» автора Сантьяго Мората Тутанхамон пылко влюблён в свою мачеху Нефертити. * Главный герой романа [[Мережковский, Дмитрий Сергеевич|Дмитрия Мережковского]] «[[Рождение богов. Тутанкамон на Крите]]». * Присутствует в романе [[Валтари, Мика Тойми|Мика Валтари]] «[[Синухе, египтянин]]» (1945). * Книга [[Моисеева, Клара Моисеевна|Клары Моисеевой]] «Дочь Эхнатона» (1967). * Упоминается в романе [[Гулиа, Георгий Дмитриевич|Георгия Дмитриевича Гулиа]] [http://apsnyteka.narod2.ru/g/faraon_ehnaton/index.html «Фараон Эхнатон»]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019 |bot=InternetArchiveBot }} (1968). === Кинематографта === * 1992 — История о гробнице Тутанхамона рассказывается в первой серии сериала «[[Хроники молодого Индианы Джонса]]». * 2007 — мультфильм «Принцесса солнца» (Франция)<ref>{{Cite news|title=Princess of the Sun (La Reine Soleil)|url=http://cineuropa.org/en/film/74054/|work=Cineuropa - the best of european cinema|accessdate=2018-09-21|language=en|archivedate=2018-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180921191031/http://cineuropa.org/en/film/74054/}}</ref>. * 2003—2008 — мультипликационный сериал «[[Тутенштейн]]» (США) * 2015 — Канадо-американский мини-сериал из трёх эпизодов «[[Тут (мини-сериал)|Тут]]» основан на жизни египетского фараона Тутанхамона. Роль взрослого фараона исполнил актёр [[Джогиа, Эван|Эван Джогиа]]. * 2016 — История сотрудничества египтолога Говарда Картера и лорда Карнарвона, приведшая к открытию гробницы Тутанхамона, легла в основу сюжета мини-сериала «[[Тутанхамон (мини-сериал)|Тутанхамон]]». --> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''Брукнер Карл.'' Золотой фараон / Пер. с нем. Ю. О. Бема и Н. А. Долдобановой. — М.: Молодая гвардия, 1967. — 200 с.: ил. * История Древнего Востока. Зарождение древнейших классовых обществ и первые очаги рабовладельческой цивилизации. Часть 2. Передняя Азия. Египет / Под редакцией Г. М. Бонгард-Левина. — М.: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1988. — 623 с. — 25 000 экз. * ''Картер Говард.'' Гробница Тутанхамона / Пер. с англ. Ф. Л. Мендельсона и Д. Г. Редера. — М.: Изд-во восточной лит-ры, 1959. — 262.: ил. * ''Кацнельсон&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;С.'' Тутанхамон и сокровища его гробницы. — М.: Наука, Главная ред. восточной лит-ры, 1979. — Изд. 2-е. — 152 с.: ил. — Серия «По следам исчезнувших культур Востока». * ''Керам К.'' Боги. Гробницы. Ученые. Роман археологии / Пер. с нем. А. С. Варшавского. — М.: Изд-во иностранной лит-ры, 1960. — 400 с.: ил. * ''Косидовский Зенон.'' Когда солнце было богом / Пер. с пол. Н. М. Дубова. — М.: Наука, Главная ред. восточной лит-ры, 1968. — 346 с.: ил. * ''О’Фаррелл Д.'' Великая мистификация. Загадки гробницы Тутанхамона. — Смоленск: Русич, 2010. — 320 с.: ил. — Серия «Историческая библиотека». * ''Перепёлкин&amp;nbsp;Ю.&amp;nbsp;Я.'' Тайна золотого гроба. — М.: Наука, Главная редакция вост. лит-ры, 1969. — 176 с.: ил. — Серия «По следам исчезнувших культур Востока». * ''Сильверберг Роберт.'' Приключения в археологии / Пер. с англ. Е. В. Лазаревой. — М.: Вече, 2007. — 384 с.: ил. — Серия «Великие тайны». — ISBN 978-5-9533-1924-9. * ''Солкин<nowiki><span about="#mwt209" data-cx="[{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;targetExists&amp;quot;:true}]" data-mw="{&amp;quot;parts&amp;quot;:[{&amp;quot;template&amp;quot;:{&amp;quot;target&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Nbsp&amp;quot;,&amp;quot;href&amp;quot;:&amp;quot;./Ҡалып:Nbsp&amp;quot;},&amp;quot;params&amp;quot;:{},&amp;quot;i&amp;quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwBQ4" typeof="mw:Transclusion mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>В.<nowiki><span about="#mwt210" data-cx="[{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;targetExists&amp;quot;:true}]" data-mw="{&amp;quot;parts&amp;quot;:[{&amp;quot;template&amp;quot;:{&amp;quot;target&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Nbsp&amp;quot;,&amp;quot;href&amp;quot;:&amp;quot;./Ҡалып:Nbsp&amp;quot;},&amp;quot;params&amp;quot;:{},&amp;quot;i&amp;quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwBQ8" typeof="mw:Transclusion mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>В.'' Тутанхамон. / Древний Египет. Энциклопедия. — {{М.}}, 2005 * {{Китап|автор=|часть=|ссылка часть=|заглавие=Тутанхамон и его время: Сб. ст|ссылка=|викитека=|ответственный=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]. Главная редакция восточной литературы|год=1976|страницы=|страниц=216|тираж=10000|ref=}} * {{Книга:Эрлихман В.В.: Правители мира|1|1}} * Von Beckerath J. Handbuch der ägyptischen Königsnamen. — München: Deutscher Kunstverlag, 1984. — 314 p. — (Münchner ägyptologische Studien). — <nowiki>ISBN 3422008322</nowiki>. * ''James{{Nbsp}}T.{{Nbsp}}G.{{Nbsp}}H. Tutankhamun.'' — Cairo, 2001. * ''Reeves{{Nbsp}}N. The Complete Tutankhamun.'' — London, 1990. == Ссылки == {{Навигация}} * [http://ru-egypt.com/lexicon/tutankhamun Тутанхамон] — энциклопедическая статья с сайта Древний Египет * [http://ru-egypt.com/sources/restoration_stela Реставрационная стела Тутанхамона] — перевод [[Перепелкин, Юрий Яковлевич|Ю. Я. Перепёлкина]] * [http://maat.org.ru/news/2002/2002-09-29.shtml Кто убил Тутанхамона?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802010529/http://maat.org.ru/news/2002/2002-09-29.shtml |date=2009-08-02 }} * [http://arheo.manefon.org/?p=129 Тутанхамон: фотографии 1922—1923 годов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090124111702/http://arheo.manefon.org/?p=129 |date=2009-01-24 }} * [http://pero-maat.ru/goldtut1.htm Сокровища фараона глазами первооткрывателей] — раритетные фото времён открытия гробницы * [https://web.archive.org/web/20231209144157/http://cheshuyka.ru/rub_Ludi-i-sud1by_091111171112.html Загадки жизни и смерти Тутанхамона] {{^|1em}} {| class="standard" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" style="border: black solid 1px" |- | colspan=3 align="center" style="background: Olive;"|'''XVIII династия''' |- | align="center" width="30%"|<small>Алдан килеүсе:</small><br>'''[[Сменхкара]]''' | align="center" style="background: #ffe39b;" width="40%"|'''[[Боронғо Мысыр|Мысыр фараоны]]'''<br>Б.Э.Т.'''1333—1323 йылдар тирәһе''' | align="center" width="30%"|<small>Алыштырыусы:</small><br>'''Эйе ( XVIII династия фараоны)''' |- |} {{^|1em}} {{ВС}} [[Категория:Алфавит буйынса фараондар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] 6savf1rcp413yc1y5a8yolhjnoj4kgd 0 189247 1307968 1300432 2026-10-31T11:09:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307968 wikitext text/x-wiki {{Школа |Название = Ғәлиәкбәр мәктәбе |Сокращение = Иҫке Собханғол урта дөйөм белем биреү мәктәбенең Ғәлиәкбәр филиалы |Изображение = Ғәлиәкбәр мәктәбе.jpg |Оригинал = |Прежнее = |Девиз = |Основана = 1917 |Закрыта = |Директор = |Наименование должности = |Фио должности = |Тип = |Ученики = |Координаты = 53/16/6/N/57/3/36/E |Адрес = {{флагификация|Россия}},{{флагификация|Башҡортостан}} Бөрйән районы, Ғәлиәкбәр ауылы |Сайт = |Поле = |Текст поля = |Награды = |lat_deg = 53 | lat_min = 16 | lat_sec = 6 |lon_deg = 57 | lon_min = 3 | lon_sec = 36 |CoordScale = |edu_region = Башҡортостан }} [[Файл:1962 йылда төҙөлә.jpg|мини|1962 йылда төҙөлә]] '''Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары''' — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрйән районы]] [[Ғәлиәкбәр ауыл советы (Бөрйән районы)|Ғәлиәкбәр ауыл Советы]] биләмәһендәге [[Ғәлиәкбәр]] ауылында урынлашҡан [[Ғәлиәкбәр мәктәбе]]ндә уҡытҡан уҡытыусылар һәм, мәктәпте тамамлап, мәғариф өлкәһендә башҡа мәктәптәрҙә эшләүсе уҡыусылары исемлеге == Уҡытыусылар исемлеге == * '''Сәғитов Хаммат Ҡәйүм улы''' (1908—1943). Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП (б)]] ағзаһы, белеме — тулы булмаған урта, 1937 йылдың 31 авгусында ҡулға алына һәм 10 йылға хөкөм ителә, 1958 йылдың 16 декабрендә аҡлана. * '''Сәғитов Ҡәйүм Сәғит улы''' [https://ba.wikibooks.org/wiki/Сәғитов_Ҡәйүм_Сәғит_улы Олатайыбыҙ Ҡәйүм Сәғит улы Сәғитов] * [[Мөхәмәтҡолов Сабирйән Мөхәмәтзакир улы|Сабирйән Мөхәмәтҡолов]] * [[Сәғитов Әхәт Ҡәйүм улы]] * [[Сәғитов Барый Ҡәйүм улы]] * '''Әхмәтов Әхмәт ағай Атаулла улы''' рус теле уҡытыусыһы, (1960—1975 йылдар) * '''[[Аллабирҙин Дамир Зиннәт улы]]''' * '''Аҫылғужина (Вәлиҽва) Дилә Зәкир ҡыҙы''' 1983 йылдың 4 авгусында Бөрйән районы [[Иҫке Монасип]] ауылында тыуған. 2000 йылда [[Иҫке Монасип мәктәбе|Иҫке Монасип урта мәктәбҽ]]н тамамлағас, [[Урал аръяғы агросәнәғәт колледжының Иҫке Собханғол филиалы]]нда «Һатыусы, контролҽр-кассир» һөнәрҽн үҙләштҽрә. 2001 йылда [[Мәһәҙей мәктәбе|Мәһәҙей урта мәктәбе]]нә инглиз тҽлҽ уҡытыусыһы итҽп ҽбәрҽлә. 2002—2007 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты|Башҡорт дәүләт унивҽрситҽтының Сибай институты]]нда пҽдагогия факультҽтының «Башҡорт тҽлҽ һәм әҙәбиәтҽ» бүлҽгҽндә уҡый. 2006 йылда Ғәлиәкбәр мәктәбҽнә инглиз тҽлҽ уҡытыусыһы итҽп ҽбәрҽлә. 2012 йылда уҡытҡан фәнҽ буйынса һөнәрҽн камиллаштыра. * '''Аллабирҙина (Ҡаһарманова) Хәмиҙә [[Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы|Абдулхаҡ]] ҡыҙы''' 1964 йылдың 21июнендә Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. [[Ғәлиәкбәр мәктәбе|Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ]], [[Иҫке Собханғол мәктәбе|Иҫке Собханғол урта]] мәктәптәрендә уҡый. 1981—1986 йылдарҙа [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның физика-математика факультетында белем ала. Хеҙмәт юлы Ғәлиәкбәр урта мәктәбе менән бәйле. Тәүҙә физика, математика фәндәренән белем бирә, 1996 йылда, өҫтәмә белем алып, башланғыс синыфтарҙан уҡыта. 2015 йылда уның 4-се класс уҡыусыһы Әминева Наҙгөл Илфат ҡыҙы республика кимәлендә ғилми-тикшеренеү эштәрендә 3-сө урын яулай. * '''Маликова Таңһылыу Зәки ҡыҙы''' 1957 йылдың 14 мартында Бөрйән районының [[Байназар]] ауылында тыуған. 1964 йылда [[Байназар мәктәбе|Байназар урта мәктәбе]]нең беренсе класына уҡырға бара. 1974 йылда 10-сы класты тамамлағас, Ағиҙел колхозында эшләй. 1976 йылдың декабрендә [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның әҙерлек курсын тамамлағас, институттың физика һәм математика бүлегенә уҡый башлай. 1981 йылдың авгусынан 2011 йылдың 10 сентябренә тиклем Ғәлиәкбәр мәктәбендә математиканан уҡыта. * '''Баязитова Гөлсинә Рауил ҡыҙы''' 1977 йылдың 28 ноябрендә Бөрйән районы [[Тимер (Бөрйән районы)|Тимер]] ауылында тыуған. 1994 йылда [[Сибай гимназия-интернаты]]н тамамлағас, [[Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты]]ның география химия факультетына уҡырға инә һәм 1999 йылда тамамлай. 1999—2001 йылдары Иҫке Собханғол мәктәбендә — химия, биология уҡытыусыһы, 2001—2002 йылдарҙа Сибай ҡалаһында «Йәш натуралистар станцияһында» өҫтәмә белем биреү педагогы, 2002—2009 йылдарҙа Ғәлиәкбәр урта мәктәбендә, 2009—2010 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] Подольск мәктәбендә — химия, география уҡытыусыһы. 2010—2021 йылдарҙа — «Башҡорт баҡыры» предприятиеһыда химик лаборант, 2021 йылдан хәҙергәсә Арктика заводында химик лаборант булып эшләй. * '''Ғәбитова (Бикишева) Әлфиә Ишбулды ҡыҙы''' 1984 йылдың 17 июлендә Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 2001 йылда Ғәлиәкбәр урта мәктәбенең 11-се класынан һуң [[Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты]]ның филология бүлегенә уҡырға инә һәм 2006 йылда тамамлай. 2006 йылда Бөрйән районының Ғәлиәкбәр мәктәбендә директорҙың уҡытыу-тәрбиә эше буйынса урынбаҫары һәм башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эш башлай. 2012 йылда һөнәрен камиллаштырып, математика фаненән белем бирә. 2019—2023 йылдарҙа [[Ғәлиәкбәр ауыл советы (Бөрйән районы)|Ғәлиәкбәр ауылы советы]] хакимиәте башлығы, 2023 йылдың сентябрь айынан [[Бөрйән районы мәғариф бүлеге]]ндә методик эштәрҙе ойоштороусы. * Газина Айгөл Солтан ҡыҙы Бөрйән районы Тимер ауылында тыуған. * '''Ғәбитов Рауил Әхмәҙулла улы''' (3 ғинуар 1951 йыл — 13 октябрь 2017 йыл) — ''«Рәсәй Федерацияһының почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре», хеҙмәт ветераны''. Рауил Әхмәҙулла улы [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]]-ҙың Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Ғәлиәкбәр, Иҫке Собханғол мәктәптәрендә белем ала. 1971 йылда [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]н тамамлағандан һуң, хеҙмәт эшмәкәрлеген [[Ырғыҙлы мәктәбе|Ырғыҙлы урта мәктәбе]]ндә физика һәм математика уҡытыусыһы булып башлай. [[Нәби мәктәбе]]ндә 1972/1973 уҡыу йылында уҡыта. 1973 йылдан 1976 йылға тиклем [[Байғаҙы мәктәбе]]ндә директор вазифаһын башҡара. 1976 йылдан [[Аҫҡар мәктәбе (Бөрйән районы)|Аҫҡар]], [[Ғәлиәкбәр мәктәбе|Ғәлиәкбәр]] мәктәптәрендә эшләй. 1980—1983 йылдарҙа — [[Ғәлиәкбәр ауыл советы (Бөрйән районы)|Ғәлиәкбәр ауыл Советы]] рәйесе. 1983 йылдан пенсияға сыҡҡансы Ғәлиәкбәр мәктәбендә уҡыта<ref>{{Бурзянская энциклопедия|Габитов Равил Ахмадуллович|страница =161}}</ref> * '''Ғәбитова Фатима Зәйнәғәбдин ҡыҙы''' (2 ғинуар 1950 йыл — 9 октябрь 2014 йыл). Фатима Зәйнәғәбдин ҡыҙы Бөрйән районы [[Ҡотан]] ауылында тыуған. [[Ырғыҙлы мәктәбе|Ырғыҙлы һигеҙ йыллыҡ мәктәбе]]н тамамлай, урта белемде Иҫке Собханғол урта мәктәбендә ала. Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында филология факультетында уҡый. Ырғыҙлы урта, Нәби, Байғаҙы, Аҫҡар мәктәптәрендә эшләй. 1980 йылдан алып, хаҡлы ялға сыҡҡансы, Ғәлиәкбәр мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта. Уҡыусылары республика рус теле һәм әҙәбиәте олимпиадаларында урын яулай. Бер нисә йыл Ғәлиәкбәр урта мәктәбендә директор булып эшләй. * '''Ғәбитов Буранбай Рауил улы''' 1973 йылдың 21 ғинуарында Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 1980—1990 йылдарҙа Ғәлиәкбәр урта мәктәбендә уҡый. 1990 йылда [[Башҡорт дәүләт аграр университеты|Башҡорт дәүләт ауыл хужалығы институты]]на уҡырға инә. Хеҙмәт юлын 1996 йылда [[Башҡортостан ҡурсаулығы]]нда башлай. [[Ҡурсаулыҡ]] директорының фән эштәре буйынса, һаҡ буйынса урынбаҫары вазифаларын башҡара. 1999 йылда Башҡортостан ҡурсаулыҡтарҙы үҫтереү фондының башҡарма директоры итеп тәғәйенләнә. 2000 йылдан — Урман хужалығы министрлығының урман хужалығы инженеры. 2005 йылдан алып Ғәлиәкбәр мәктәбендә [[информатика]], химия, биология, география дәрестәре алып бара. * '''Ғәбитова (Көмөшбаева) Тәскирә Сәйет ҡыҙы''' 1979 йылдың 1авгусында Бөрйән районы [[Яңы Монасип]] ауылында тыуған. 1985—1994 йылдарҙа [[Яңы Монасип мәктәбе|Яңы Монасип]], 1994—1996 [[Иҫке Монасип мәктәбе|Иҫке Монасип]] мәктәптәрендә уҡый. 2006 йылда ситтән тороп [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның башҡорт теле һәм журналистика факультетын тамамлай. [[Нәби мәктәбе|Нәби]] (2002), [[Ҡолғана мәктәбе|Ҡолғана]] (2003), [[Иҫке Собханғол төп мәктәбе|Иҫке Собханғол төп]] (2007) мәктәптәрендә башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта. 2010 йылдан алып Ғәлиәкбәр мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. * '''Ишмөхәмәтов Марс Кәбир улы''' — технология, рәсем уҡытыусыһы. Марс Кәбир улы 1977 йылдың 1 ғинуарында Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 1984—1993 йылдарҙа Ғәлиәкбәр урта мәктәбендә уҡый. 1995—1997 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Марс Кәбир улы Ғәлиәкбәр мәктәбендә 2004 йылдан бирле эшләй. Ул 2004—2006 йылдарҙа Сибай педагогия колледжын тамамлай. * '''Ишмөхәмәтова (Ғәлиева) Сания Сабир ҡыҙы'''<ref>{{Бурзянская энциклопедия|Ишмухаметова Сания Сабировна|страница =247}}</ref> * '''Ҡаһарманов Рауил [[Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы|Абдулхаҡ]] улы''' 1973 йылдың 7 февралендә Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 1990 йылда Ғәлиәкбәр урта мәктәбен тамамлағас, Баймаҡ совхоз-техникумынына уҡырға инә. 1991—1993 йылдарҙа [[Совет Армияһы]]нда хеҙмәт итә. Техникумды 1995 йылда тамамлай һәм Ғәлиәкбәр мәктәбендә физкультура уҡытыусыһы булып эш башлай. Ситтән тороп Стәрлетамаҡ физкультура техникумында, [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институты]]нда физик культура педагогы һөнәрен үҙләштерә. Рауил Абдулхаҡ улының тәрбиәләнеүселәре район, зона ярыштарында призлы урындар яйлай<ref>[https://tanburz.ru/articles/m-arif/2021-10-05/tyn-y-y-ly-uny-bulmyshy-2530485?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13580677 Тынғыһыҙлыҡ — уның булмышы]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Рауил Абдулхаҡ улы өлгәшкән уңыштары өсөн БР Мәғариф министрлығы (2008 йыл), Йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм министрлығының (2010 йыл) Маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләнә. 2012 йылда Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре исеменә лайыҡ була.2023 йылда Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Рәхмәт хаты тапшырыла. Ул — йәмәғәт эшмәкәре. Ғәлиәкбәр ауыл Советында 6 тапҡыр рәттән депутат. 2022 йыл һөҙөмтәләре буйынса «Һөнәре буйынса иң яҡшыһы» номинацияһында район Советы һәм хакимиәтенең маҡтау ҡағыҙы менән бүләкләнә һәм фотоһы Район Почет таҡтаһына ҡуйыла<ref>[https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2023-02-22/otlayby-n-re-buyynsa-i-ya-shy-y-3153219 Ҡотлайбыҙ! «Һөнәре буйынса иң яҡшыһы»]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * '''Минһажева Сәриә Йомабай ҡыҙы''' — ''Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы''. Сәриә Йомабай ҡыҙы 1951 йылдың 9 октябрендә [[Белорет районы]] [[Аҙнағол (Белорет районы)|Аҙнағол]] ауылында тыуған. 1967 йылда Сермән урта мәктәбен 8-се класынан һуң Белорет педагогия училищеһының башланғыс кластар бүлегенә уҡырға инә һәм 1971 йылда тамамлай. 1971/1972 уҡыу йылында Бөрйән районының [[Мәндәғол мәктәбе]]ндә уҡыта. 1972 йылдан алып 2006 йылға тиклем Ғәлиәкбәр мәктәбендә башланғыс синыфтарҙа уҡыта. 2000 йылдың 22 сентябрендә Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары съезында (Өфө) ҡатнаша. Оҙаҡ йылдар Ғәлиәкбәр ауылы «Ағинәйҙәр» ҡорон етәкләй. * '''[[Исламбаева Хөснә Ниғмәт ҡыҙы]]''' * '''[[Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы]]''' * '''[[Сәғитов Зәки Хаммат улы]]''' * '''Хөснитдинова Һәҙиә Садиҡ ҡыҙы'''<ref>[https://vikidalka.ru/3-108755.html Яралы төйөн йөрәктә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230316181024/https://vikidalka.ru/3-108755.html |date=2023-03-16 }}</ref> — 1943 йылдың 29 августынан 1952 йылдың август айына тиклем эшләй. Бер үк ваҡытта ситтән тороп Темәс педучилещеһендә уҡый. * '''[[Муллағолов Марат Ғизетдин улы]]''' * '''Мөхәмәтов Әбделвәхит Ғибат улы''' — Рәсәй Федерацияһы мәғариф алдынғыһы (1991). Әбделвәхит Ғибат улы 1961 йылдың 1 ғинуарында [[Бөрйән районы]] [[Тимер (Бөрйән районы)|Тимер]] ауылында тыуған. 1968—1976 йылдарҙа [[Тимер мәктәбе (Бөрйән районы)|Тимер һигеҙ йыллыҡ мәктәбе]]ндә уҡый. 1978 йылда [[Иҫке Монасип мәктәбе|Иҫке Монасип урта мәктәбе]]н тамамлағас, [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның филология факультетына уҡырға инә. 1983 йылда институтты тамамлай һәм Бөрйән районы Ғәлиәкбәр урта мәктәбенә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы итеп эшкә ебәрелә. Директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары була. Уҡыусылар менән ауыл топоникаһын йыйып<ref>[https://ba.wikibooks.org/wiki/Категория:Бөрйән_районы_Ғәлиәкбәр_ауылы Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылы]</ref> һәм уларҙы өйрәнеп, республика кимәлендә үткәрелгән ғилми-тикшеренеү эштәре конкурстарында, конференцияларҙа уңышлы сығыш яһай<ref>[https://nsportal.ru/vahit-muhametov Вахит Мухаметов]</ref>. Ғәлиәкбәр ауылы араларының шәжәрәһен туплай. 2007 йылда районда үткән "Шәжәрә байрамы"на Ғәлиәкбәр ауыл Советына ҡараған ауылдарҙың шәжәрәләре ағастарын<ref>[https://ba.wikipedia.org/wiki/Ғәлиәкбәр#Шәжәрә Шәжәрә]</ref> [[Аллабирҙин Дамир Зиннәт улы]] менән төҙөй һәм беренсе урынды яулайҙар. 2009 йылда "Башҡорт теле һәм әҙәбәите буйынса регион-ара «Йыл уҡытыусыһы» конкурсында «Йөрәгемде балаларға бирәм» номинацияһында еңеү яулай. 2014 йыл һөҙөмтәләре буйынса «Һөнәре буйынса иң яҡшыһы» номинацияһында район Советы һәм хакимиәтенең маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләнә һәм фотоһы Район Почет таҡтаһына ҡуйыла. * '''Ғәлиева (Сафина) Нәркәс Салауат ҡыҙы''' 1988 йылдың 11 февралендә Бөрйән районы [[Кейекбай]] ауылында тыуған. [[Ғәҙелгәрәй мәктәбе|Ғәҙелгәрәй урта мәктәбе]]ндә белем ала. 2008 йылда — Белорет педагогия колледжын, 2014 йылда [[Магнитогорск дәүләт техник университеты|Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университеты]]н тамамлай. Хеҙмәт юлын (2008 йылда) Ғәҙелгәрәй мәктәбендә башлай. 2011 йылдың сентябренән Ғәлиәкбәр мәктәбендә эшләй. Башланғыс синыфтар, рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. * '''Ғәлиев Усман Сабир улы'''<ref>{{Бурзянская энциклопедия|Галиев Усман Сабирович|страница =173}}</ref> * '''Ғәлиева Шәүрә Ғизметдин ҡыҙы''' 1961 йылдың 15 ғинуарында [[Ишембай районы]] [[Яңы Сәйет (Башҡортостан)|Яңы Һәйет]] ауылында тыуған. Яңы Һәйет башланғыс мәктәбендә уҡый. [[Берәтәк мәктәбе]]ндә 8 класты тамамлағас, урта белемде Ишембай ҡалаһының 1-се һанлы мәктәбендә ала. 2 йыл Ишембай трикотаж фабрикаһында эшләй. 1981 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының әҙерлек бүлегенә уҡырға инә. Уҡыуын институтта дауам итеп, 1987 йылда тамамлай. [[Көйөргәҙе районы]] [[Илкәнәй]] (1987—1991), [[Айсыуаҡ]] (1991—2009), [[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка]] ауылы (1-се һанлы мәктәп) мәктәптәрендә эшләй. 2016 йылдан алып Ғәлиәкбәр мәктәбендә эшен дауам итә һәм 2022 йылға хаҡлы ялға китә. Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы (2006) * '''Мөхәмәтова (Йәнтилина) Минигөл Минибай ҡыҙы''' — инглиз теле уҡытыусыһы, 2006—2010 йылдарҙа эшләй. [[Баймаҡ районы]] [[Кәрешкә (Баймаҡ районы)|Кәрешкә]] ауылынан. [[Кәрешкә мәктәбе]]н тамамлағас, Сибай педагогия колледжында белем ала. * '''Ғүмәрова Фәйрүзә Һаҙый ҡыҙы''' — Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы, башланғыс кластар уҡытыусыһы. Фәйрүзә Һаҙый ҡыҙы 1955 йылдың 6 ғинуарында Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ мәктәбен тамамлағас, 1970—1974 йылдарҙа Белорет педагогия училищеһында уҡый. Тәүҙә [[Исламбай мәктәбе|Исламбай башланғыс мәктәбе]]ндә (1974) эшләй. 1975 йылдан Ғәлиәкбәр мәктәбендә хаҡлы ялға киткәнгә тиклем уҡыта. * '''Күлбаева Таңсулпан Ибраһим ҡыҙы''' 1972 йылдың 18 ноябрендә Бөрйән районы [[Яңы Собханғол]] ауылында тыуған. Үҙ ауылында 8 класты тамамлағас, Белорет педагогия училищеһында башланғыс синыфтар бүлегендә белем ала. 2008 йылда [[Магнитогорск дәүләт техник университеты|Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университеты]]н тамамлай. 1992 йылдан алып Ғәлиәкбәр мәктәбендә башланғыс кластарға белем бирә. * '''Ҡаһарманов Кәрим [[Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы|Абдулхаҡ]] улы'''<ref>{{Бурзянская энциклопедия|Кагарманов Карим Абдулхакович|страница =251}}</ref> * '''Ҡаһарманова (Тимерғазина) Нәзилә Морат ҡыҙы''' 1960 йылдың 11 мартында Бөрйән районы [[Мораҙым (Бөрйән районы)|Мораҙым]] ауылында тыуған. 1977 йылда [[Мораҙым мәктәбе (Бөрйән районы)|Мораҙым урта мәктәбе]]нең 10-сы класын тамамлай һәм башланғыс синыфтарҙа уҡытыусыһы итеп тәғәйенләнә. 1978 уҡыу йылында Бөрйән районының Ғәлиәкбәр мәктәбендә башланғыс синыфтарҙа уҡыта, пионервожатый булып эшләй. Рәсәй Федерацияһының ?????. * Ҡаһарманова Зөлфиә Юлай ҡыҙы * '''Әминева (Усманова) Әминә Арслан ҡыҙы''' башҡорт теленән уҡыта (1960—1983 йылдар), [[Ишембай районы]] [[Әрмет-Рәхим]] ауылынан * '''Сабитов Хәмит Ибраһим улы''' (16 май 1926 йыл — 24 ноябрь 2004 йыл) — тарих, географияһы уҡытыусыһы. уҡытыусыһы. Ғәлиәкбәр мәктәбендә уҡый. 1951 йылда [[Темәс башҡорт педагогия училищеһы|Темәс педагогия училищеһы]]н, 1956 йылда [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институты]]н тамамлай. Хеҙмәт юлын Ғәлиәкбәр мәктәбендә физкультура уҡытыусыһы булып башлай. Бөрйән районының [[Аҫҡар мәктәбе (Бөрйән районы)|Аҫҡар]] (1951—1952), [[Үрге Нөгөш мәктәбе|Үрге Нөгөш]] (1954) мәктәптәрендә эшләй. 1956 йылда Ғәлиәкбәр мәктәбендә уҡыта башлай һәм директор вазифаһын да башҡара. 1970 йылда мәктәп директорының уҡытыу-тәрбиә эштәре урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1979 йылдың ноябрендә һаулығы буйынса пенсияға сыға. * '''Хәлитова (Фәйезова) Фәүзиә Мансур ҡыҙы''' 1954 йылдың 31 июлендә [[Ишембай]] ҡалаһында тыуған. 1971 йылда Ишембай ҡалаһының 17-се һанлы мәктәбен тамамлай. 1972—1976 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ педагогия институты]]ның филология факультетының рус бүлегендә уҡый. 1976 йылда йүнәлтмә буйынса [[Бөрйән районы]]на эшкә ебәрелә. Тәүҙә [[Нәби мәктәбе]]ндә эшләй. 1976—2011 йылдарҙа Ғәлиәкбәр урта мәктәбендә урыҫ теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта. 2010 йылда Башҡортостан Мәғариф министрлығының Почет грамотаһы менән бүләкләнә. * '''Һатыбалова Ләлә Рәйес ҡыҙы''' — башланғыс кластар уҡытыусыһы. Ләлә Рәйес ҡыҙы 1975 йылдың 12 майында Бөрйән районы [[Нәби]] ауылында тыуған. [[Нәби мәктәбе|Нәби урта мәктәбе]]н 8-се класынан һуң Белорет педагогия училищеһының башланғыс кластар бүлегенә уҡырға инә һәм 1944 йылда тамамлай. 2006 йылда [[Магнитогорск дәүләт техник университеты|Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университеты]]н ситтән тороп тамамлай. [[Килдеғол мәктәбе|Килдеғол]], [[Мәһәҙей мәктәбе|Мәһәҙей]] мәктәптәрендә эшләй. 2003 йылдан Ғәлиәкбәр урта мәктәбендә уҡыта башлай. * '''Әминева (Мырҙағолова) Ғәлимә Хәйретдин ҡыҙы''' 1960 йылдың 3 ғинуарында Бөрйән районы [[Исламбай]] ауылында тыуған. 1977 йылда [[Аҫҡар мәктәбе (Бөрйән районы)|Аҫҡар урта мәктәбе]]н тамамлай. 1977—1982 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның филология факультетында белем ала. 1982 йылдан алып хаҡлы ялға сыҡҡансы Ғәлиәкбәр мәктәбендә рус теле һәм һәм әҙәбиәтенән уҡыта. * '''Әминев Иҙел [[Әминев Ағзам Яхъя улы|Ағзам]] улы''' 1958 йылдың 7 мартында Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 1965—1973 йылдарҙа [[Ғәлиәкбәр мәктәбе|Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ мәктәбе]]ндә уҡый. 1973—1977 йылдарҙа Белорет педагогия училищеһында белем ала. Уны тамамлағас, [[Совет Армияһы]]нда хеҙмәт итә. 1980—1981 йылдарҙа [[Байғаҙы мәктәбе]]ндә эшләй. 1982 йылдан алып Ғәлиәкбәр мәктәбендә уҡыусыларға хәрби белем серҙәренә төшөндөрә. [[Ғәлиәкбәр ауыл советы (Бөрйән районы)|Ғәлиәкбәр ауыл Советы]] рәйесе булып эшләп, хаҡлы ялға китә. * '''Әминева Сәлиха Зиннур ҡыҙы''' 1962 йылдың 26 октябрендә [[Бөрйән районы]] [[Ғәлиәкбәр]] ауылында тыуған. 1977 йылда Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ мәктәбенең 8-се класынан һуң уҡыуын [[Иҫке Собханғол мәктәбе|Иҫке Собханғол урта мәктәбе]]ндә дауам итә. 1979 йылда был уҡыу йортон тамамлағас, бер йыл үҙ ауылы мәктәбендә эшләй. 1980—1985 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ педагогия институты]]ның физика-математика факультетында уҡый. Институтты Ҡыҙыл дипломға тамамлап, Ғәлиәкбәр урта мәктәбендә математика фәненән уҡыта башлай. Бер үк ваҡытта директорҙың уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары вазифаһын да (был вазифала 24 йыл эшләй) башҡара. 2002 йылда Башҡортостан Мәғариф министрлығының Почет грамотаһы менән бүләкләнә. Хеҙмәт ветераны. Дөйөм эш стажы (2023 йылға) 44 йыл тәшкил итә. * '''Әминев Фәрит Шәрифйән улы''' 9 апрель 1956 йыл — 23 май 1999 йыл) Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Ғәлиәкбәр мәктәбендә 8-се класты тамамлағас, Белорет педагогия училищеһында уҡый. Хеҙмәт юлы Ғәлиәкбәр мәктәбе менән бәйле. Тарих, география дәрестәре алып бара. Оҙаҡ йылдар профсоюз ойошмаһы рәйесе вазифаһын башҡара. * Әхтәмов Мөҙәрис Ғөбәйт улы — биология һәм химия уҡытыусыһы. 1938 йылдың 7 ғинуарында Бөрйән районы Үрге Нөгөш ауылында тыуған. [[Үрге Нөгөш мәктәбе|Үрге Нөгөш]], Ғәлиәкбәр, Иҫке Собханғол мәктәптәрендә уҡый. 1961 йылда Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институтын тамамлап, Ғәлиәкбәр мәктәбендә эш башлай. [[Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы|Бөрө дәүләт педагогия институты]]н тамамлай. * Әхтәмова (Шәмиғолова) Хәмдиә Ғиләж ҡыҙы — 1949 йылдың 22 мартында Бөрйән районы [[Иҫке Мөсәт]] ауылында тыуған. Башланғыс белемде [[Яңы Собханғол мәктәбе|Яңы Собханғол]], Иҫке Мөсәт мәктәптәрендә ала. [[Иҫке Собханғол мәктәбе]]ндә 9-сы класты тамамлай. 1964—1966 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның вокал бүлегенә уҡый. 1966 йылдан алып Ғәлиәкбәр ауылы мәҙәниәт йортонда художество етәксеһе булып эшләй. 1981 йылдан Ғәлиәкбәр мәктәбендә эшкә алына. Тәүҙә мәктәп яны интернатында тәрбиәсе була. 1982 йылда Сибай педагогия колледжына ситтән тороп уҡырға инә. Хаҡлы ялға сыҡҡансы (2002) мәктәптә хеҙмәткә өйрәтеү дәрестәре алып бара. * '''Ғәбитов Азат Әбдрәхим улы''' физкультура, математика уҡыта * '''Байморатов Факил Хәйбрахман улы''' * '''Байморатова Минигөл''' * '''Байғусҡаров Садиҡ Сәйфетдин улы''' физиканан уҡыта<ref>{{Бурзянская энциклопедия|Байгускаров Садик Сайфитдинович|страница =84}}</ref> * '''Аҫылғужина (Хәйруллина) Зәкирә Шәһитулла ҡыҙы''' (ҡара: [[Үрге Нөгөш мәктәбе]]) * Ғәбитов Азат Әбдрәхим улы тәүҙә Ғәлиәкбәр мәктәбендә, Һуүынан [[Ырғыҙлы мәктәбе]]ндә уҡыта. == Мәғариф өлкәһендә эшләүсе уҡыусылары == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * '''Аҫылғужин Фәйзрахман''' * '''[[Әхмәҙиева Шәһүрә Шәкир ҡыҙы]]''' * '''[[Ғәҙелшина Мөнирә Зәкир ҡыҙы]]''' * '''Исламғолова (Ҡаһарманова) Сәлимә Таштимер ҡыҙы''' (Викидәреслектә [https://ba.wikibooks.org/wiki/%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D3%99_%D0%A2%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%80_%D2%A1%D1%8B%D2%99%D1%8B] * '''Сәғитов Зәки Ғилман улы'''(''Викидәреслектә'' [https://ba.wikibooks.org/wiki/Сәғитов_Зәки_Ғилман_улы Сәғитов Зәки Ғилман улы]) * '''Сәфиуллина (Ишмөхәмәтова) Роза Зәки ҡыҙы''' — Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, РФ мәғариф министрлығының Маҡтау ҡағыҙы менән бүләкләнгән. 1957 йылдың 22 февралендә Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Ғәлиәкбәр 8 йыллыҡ мәктәбен тамамлағас Белорет педагогия училищеһына уҡырға инә. 1972—1976 йылдарҙа училищела белем алып, тыуған районына ҡайта. 1976 йылда [[Яуымбай мәктәбе|Яуымбай башланғыс мәктәбе]]ндә уҡыта башлай. 1979 йылдан хеҙмәт юлын [[Байназар мәктәбе|Байназар урта мәктәбе]]ндә дауам итә. 1977-1983 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының педагогика һәм башланғыс белем биреү методикаһы факультетында педагогик белемен камиллаштыра. Уҡыусылары тырышып уҡыуы, йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнашыуы менән айырылып тора. Район буйынса предмет олимпиадаларында уның һәр сығарылыш уҡыусылары призлы урындар яулай. «Йәншишмә» гәзитенең әүҙем хәбәрселәре лә улар була, шиғыр-мәҡәләләре гәзит биттәрендә баҫылып бара. Роза Зәки ҡыҙы байтаҡ йылдар мәктәптең ата-әсәләр комитеты менән етәкселек итә, башланғыс синыфтарҙың методик берекмәһе етәксеһе була. Был берекмәгә ҡараған Байназар, Яуымбай, Мәһәҙей, [[Һарғая мәктәбе|Һарғая]], [[Мораҙым мәктәбе (Бөрйән районы)|Мораҙым]], [[Ҡурғашлы мәктәбе|Ҡурғашлы]] мәктәбе укытыусылары уҡытыу-тәрбиә эшендә һөҙөмтәле эшләй, әүҙемлектәре менән айырылып тора. Күп йылдар буйына йыйылған эш тәжрибәһе менән райондың башланғыс синыф уҡытыусылары алдында ижади отчет менән сығыш яһай. Уның эш алымын башҡа хеҙмәттәштәренә өйрәнергә тәҡдим ителә. Район уҡытыусылары бәйгеһендә 2-се урын яулай. Ике тапҡыр Башҡортостан мәғәриф министрлығының, Башҡортостан Республикаһы хөкүмәтенең, Рәсәй федерацияһы фән һәм мәғариф министрлығының маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләнә. Исеме «Заслуженные люди Республики Башкортостан» китабына индерелгән. 2000 йылда «Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы» исеме бирелә. 37 йыл башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшләп, хаҡлы ялға сыға. * Ҡаһарманова (Әхтәмова) Минзәлә [[Әхтәмов Сәйфулла Ғөбәйт улы|Сәйфулла]] ҡыҙы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. [[Яңы Мөсәт мәктәбе]]ндә башланғыс синыфтарҙы уҡыта. * '''Хужәхмәтова (Ишмөхәмәтова) Хәлиҙә Зәки ҡыҙы''' 1964 йылдың 16 мартында Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Белорет педагогия училищеһын һәм Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлай. Хеҙмәт юлын 1984 йылда [[Мәләүез]] ҡалаһында башлай һәм [[Мәләүез районы]] Ҡотош төп дөйөм белем биреү мәктәбендә дауам итә. Башланғыс кластарҙа белем һәм тәрбиә биреү менән бергә директорҙың тәрбиә эше буйынса урынбаҫары вазифаһын да башҡара.Йәмғиәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша. Оҙаҡ йылдар [[Мәләүез ауыл Советы (Мәләүез районы)|Мәләүез ауыл советы]]ның һайлау комиссияһында эшләй, шулай уҡ ауыл советы депутаты булып һайлана. Өлгәшкән ҡаҙаныштары өсөн Башҡортостан мәғариф министрлығының Рәхмәт хаты (1991 йыл), Рәсәй Федерацияһының фән һәм юғары белем биреү министрлығының Маҡтау ҡағыҙы (2021 йыл) менән бүләкләнә. Хеҙмәт ветераны. Дөйөм хеҙмәт стажы 39 йыл. * '''Нурғәлина (Аллабирҙина) Нәркәс Дамир ҡыҙы''' 1989 йылдың 4 октябрендә [[Бөрйән районы]] [[Ғәлиәкбәр]] ауылында тыуған. Ғәлиәкбәр, [[Байназар мәктәбе|Байназар]] мәктәптәрендә уҡый. Башҡорт дәүләт педагогия институтының химия-биология факультетын тамамлай. Әлеге ваҡытта [[Әбйәлил районы]] [[Ташбулат]] ауылында уҡыта. * '''Хәбибуллина (Аҫылғужина) Гөлназ Миңнияр ҡыҙы'''1974 йылдың 11 майында Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 1991—1997 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты|БДУ]]-ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетын тамамлай. Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы. * '''Мөхәмәтов Азамат Әбделвәхит улы''' 1987 йылдың 18 майында Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, [[Өфө фән һәм технологиялар университетының Сибай институты|Сибай институты]]ның тарих факультетында уҡый. Әлеге көндә Бөрйән районы [[Аҫҡар мәктәбе (Бөрйән районы)|Аҫҡар мәктәбе]]ндә уҡыта. * '''Йомалина (Күлбаева) Таңһылыу Флүр ҡыҙы''' 1993 йылдың 8 мартында Бөрйән районы [[Ғәлиәкбәр]] ауылында тыуған. [[Ғәлиәкбәр мәктәбе|Тыуған ауылында]] ун бер класты тамамлағас, 2010 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында Зәйнәб Биишева исемендәге академияһынын (хәҙер СФ БашГУ), физика математика бүлегенә уҡырға инә. 2015 йылда институтты уңышлы тамамлап, [[Йылайыр районы]]на эшкә математика укытыусыһы булып эшкә төшә. 2018—2020 йылдарҙа [[Учалы]] ҡалаһынын тау колледжында уҡыта. 2020 йылдан [[Баймаҡ ҡалаһының 2-се мәктәбе]]ндә математика уҡытыусыһы булып эшләй. * Ишмөхәмәтова (Әминева) Вәлимә Зиннур ҡыҙы 1970 йылдың 1 ноябрендә Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Үҙ ауылында урта мәктәпте тамамлағас, Башҡорт дәүләт педагогия институтының башҡорт филологияһы факультетында уҡый. [[Йылайыр районы]] [[Матрай]] ауылы мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта. * '''Иҫәнбаева (Әминева) Гөлсөм Зиннур ҡыҙы''' [[Бөрйән районы]] [[Ғәлиәкбәр]] ауылынан. [[Ғәлиәкбәр мәктәбе]]н тамамлағас, [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның физика-математика факультетында белем ала. Әлеге көндә [[Баймаҡ ҡалаһының 3-сө мәктәбе]]ндә математика уҡытыусыһы булып эшләй * [[Ҡотлобаева Көнһылыу Зәки ҡыҙы|Ҡотлобаева (Сәғитова) Көнһылыу Зәки ҡыҙы]] * '''Ҡыуандыҡова (Сәғитова) Таңһылыу [[Сәғитов Зәки Хаммат улы|Зәки]] ҡыҙы''' 1954 йылдың 31 ғинуарында Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Тыуған ауылында 8 йыллыҡ мәктәпте тамамлай, артабан Өфө ҡалаһындағы 1-се интернат-мәктәбендә (хәҙерге Рәми Ғарипов исемендәге гимназия-интернат) урта белем ала. 1977 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының математика-физика факультетын тамамлай һәм үҙ районында математика уҡытыусыһы булып эш башлай. 37 йыл бер мәктәптә математика фәнен уҡыта, шуның 12 йылында уҡытыу-тәрбиә эше буйынса директор урынбаҫары булып эшләй. Балаларға белем һәм тәрбиә биреү өлкәһендә уңышлы хеҙмәте өсөн Рәсәй Федерацияһы мәғарифы отличнигы (1990) исеменә лайыҡ була. Райондағы иң ҙур Сәғитовтар уҡытыусылар династияһының дүртенсе быуыны вәкиле. Әүҙем йәмәғәтсе. Ике саҡырылыш ауыл Советы депутаты итеп һайлана, ауыл ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаһы советы рәйесе, мәктәптә профсоюз ойошмаһы рәйесе вазифаларын башҡара. 2014 йылдан хаҡлы ялда. 2016 йылдың 14 майынан алып Башҡорт Википедияһы ирекмәне, Бөрйән вики-клубы ағзаһы. Милләтте туплауҙа, башҡорт телен, мәҙәниәтен, рухиәтен һаҡлау, үҫтереү өлкәһендә күрһәткән әүҙем һәм һөҙөмтәле хеҙмәттәре өсөн 2021 йылдың 14 ғинуарында Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы менән бүләкләнә. * [[Солтанова Зөһрә Зәки ҡыҙы|Солтанова (Сәғитова) Зөһрә Зәки ҡыҙы]] * '''Сәғитова Айһылыу [[Сәғитов Зәки Хаммат улы|Зәки]] ҡыҙы''' 1962 йылдың 25 октябрендә Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 1977 йылда Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ, 1979 йылда [[Иҫке Собханғол мәктәбе|Иҫке Собханғол урта мәктәбе]]н тамамлай. Бер йыл [[Тимер мәктәбе (Бөрйән районы)|Тимер мәктәбе]]ндә эшләгәс, [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның филология факультетына уҡырға инә. Уны тамамлағас, йүнәлтмә буйынса [[Туймазы районы]]на эшкә ебәрелә. Үтәкәй һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә 1985—2011 йылдарҙа башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта. Башҡортостан Республикаһы мәғариф министрлығының Маҡтау ҡағыҙы менән бүләкләнә. Хаҡлы ялда булыуына ҡарамаҫтан Айһылыу Зәкиевна ауылдың мәҙәни тормошонда әүҙем ҡатнаша. Концерттарҙа, спектаклдәрҙә сығыш яһай, йыр конкурстарында ҡатнаша. «Аҫылйәр» фольклор төркөмө менән район мәҙәниәт йортонда, [[Ҡаҙағстан]]да, [[Ҡазан]] ҡалаһында сығыш яһайҙар. Башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусыларҙың «Оҙон көй — 2016» төбәк-ара бәйгеһендә ҡатнаша. * '''Сәғитова Гөлйемеш [[Сәғитов Зәки Хаммат улы|Зәки]] ҡыҙы''' 1963 йылдың 2 апрелендә Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 1980 йылда [[Иҫке Собханғол мәктәбе|Иҫке Собханғол урта мәктәбе]]н тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген Бөрйән районының [[Үрге Нөгөш мәктәбе|Үрге Нөгөш башланғыс мәктәбе]]ндә башланғыс кластар уҡытыусыһы булып башлай. 1981—1986 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтында физика-математика факультетында уҡый. Институтты тамамлағандан һуң, [[Иҫке Собханғол төп мәктәбе|Ағиҙел урта мәктәбе]]ндә математика уҡытыусыһы итеп тәғәйенләнә. 1987 йылдың октябрендә комсомол секретары итеп һайлана һәм 1990 йылға тиклем студенттар менән бүлек мөдире булып эшләй. 1990 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбенә кластан тыш һәм кластан тыш белем биреү эштәре буйынса директор урынбаҫары итеп күсерелә. 2007 йылдан был мәктәптә математика уҡытыусыһы булып эшләй. Сәғитова Г. З. — «Һөнәре буйынса иң яҡшыһы» район конкурсы еңеүсеһе (2015). 2016 йылда уға «Хеҙмәт ветераны» исеме бирелә. БР һәм РФ мәғариф министрлыҡтарының Маҡтау ҡағыҙҙарына лайыҡ була. Ул — Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2023). * [[Баязитова Әминә Тимерҡаҙыҡ ҡыҙы|Баязитова (Күлбаева) Әминә Тимерҡаҙыҡ ҡыҙы]] * '''[[Әминева Ғәтифә Зекрия ҡыҙы]]''' * Ғәбитова Гөлдәр Зәкир ҡыҙы * [[Алғышаева Гөлшат Әбдрәхим ҡыҙы|Алғышаева (Ғәбитова) Гөлшат Әбдрәхим ҡыҙы]] * '''Мөхәмәтшина (Ғәлиева) Зөһрә Сабир ҡыҙы'''<ref>{{Бурзянская энциклопедия|Мухаметшина Зухра Сабировна|страница =364}}</ref> * '''Ғәлина (Ғәбитова) Гөлнур Әбдрәхим ҡыҙы''' * '''Күлбаева Фәйрүзә Рәжәп ҡыҙы''' * '''Басырова (Күлбаева) Фәнүзә Рәжәп ҡыҙы''' * '''Ғәбитов Ибраһим Рауил улы''' 1977 йылдың 12 апрелендә Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. * '''Исмәғилева (Ғәбитова) Айгөл Рауил ҡыҙы''' 1971 йылда * '''Әмирова (Күлбаева) Миләүшә Тимерғәли ҡыҙы''' 1971 йылдың 18 мартында Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Ғәлиәкбәр урта мәктәбен тамамлағас, 1988 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының башланғыс кластар факультетына уҡырға инә. 2-се курстан һуң ситтән тороп уҡыу бүлегенә күсеп, 1996 йылда институтты тамамлай. 1990 йылдан 2021 йылға тиклем [[Миәкә районы]]ның [[Ҡанбәк]] ауылы мәктәбендә башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшләй. Хәҙер хаҡлы ялда, үҙенә шөғөл тапҡан ('''Викидәреслектә уҡығыҙ''':[[:b:Күҙ ҡамаштырырлыҡ матурлыҡ|Күҙ ҡамаштырырлыҡ матурлыҡ]]) * '''Килдебаева (Күлбаева) Фәнирә Тимерғәли ҡыҙы''' (18 июнь 1959 йыл — 2015 йыл) Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. [[Ғәлиәкбәр мәктәбе|Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ мәктәбе]]н тамамлағас, 1974 йылда Белорет педагогия училищеһына уҡырға инә. 1978 йылда училищены тамамлай һәм йүнәлтмә буйынса [[Мәләүез районы]] [[Аҡназар (Мәләүез районы)|Аҡназар]] ауылы мәктәбенә эшкә ебәрелә. [[Һарыш (Мәләүез районы)|Һарыш]] ауылы мәктәбендә башланғыс синыфтар уҡытыусыһы булып эшләп, хаҡлы ялға сыға. Фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн ''«Рәсәйҙең атҡаҙанған уҡытыусыһы»'' исеменә лайыҡ тула. Ҡыҙы Лилиә һәм улы Альберт әсәһенең юлын һайлай. Педагогия институтын тамамлап, Лилиә Стәрлетамаҡ ҡалаһында балалар баҡсаһында тәрбиәсе, Альберт Күмертау ҡалаһында инглиз теле уҡытыусыһы булып эшләй. * '''Ҡаһарманов Мөхәмәт Абдраҙаҡ улы''' (22 март 1961 йыл). 1976 йылда — [[Ғәлиәкбәр мәктәбе|Ғәлиәкбәр]], 1978 йылда Иҫке Собханғол мәктәбендә уҡый. [[Совет Армияһы]]нда хеҙмәт итә. 1983—1988 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетында уҡый. Тимер, Мораҙым, Һарағы, Ғәлиәкбәр мәктәптәрендә физика һәм математиканан уҡыта. * '''Ҡаһарманов Салауат Абдраҙаҡ улы''' [[Яңы Мөсәт мәктәбе]]ндә эшләй. Физика һәм математика уҡытыусыһы. * '''Ҡаһарманов Ҡәйүм Абдулхаҡ улы''' * '''Сарбулатова(Күлбаева) Айгөл Юнир ҡыҙы''' 1988 йылдың 24 ғинуарында [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. 1994 йылда Ғәлиәкбәр мәктәбенең 1-се класына укырға бара. [[Баймаҡ районы]],Алғаҙы ауылында 7-9 кластарҙа, Баймак лицей-интернатында 10-11 кластарҙы уҡый. 2005-се йылда СиБГУ-ның башланғыс синыфтар бүлегенә уҡырға инә һәм 2010 сы йылда тамамлай. Хәҙерге вакытта [[Баймаҡ ҡалаһының 2-се мәктәбе]]ндә уҡыта. * Дилмөхәмәтова Зинфира Әнүәр ҡыҙы * Хәлитов Рафаэль Рафиҡ улы * Хәлитова Рима Рауил ҡыҙы * Күзбаева (Ғәлиева) Наилә Нәҙир ҡыҙы — [[Ырымбур өлкәһе]] [[Аллабирҙе (Ырымбур өлкәһе)|Аллабирҙе]] ауылы мәктәбендә башҡорт теле уҡытыусыһы * Сөләймәнов Юлай Зариф улы — Ғәлиәкбәр мәктәбен тамамлай, [[Башҡорт дәүләт университеты|БДУ]]-ның филология факультетында ситтән тороп белем. Бөрйән районы Килдеғол мәктәбендә … йылдарҙа башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта * Әминев Ришат Шәрәфетдин улы — [[Күгәрсен районы]] [[Хоҙайбирҙин (ауыл)]] ауылы мәктәбендә физкультура уҡытыусыһы * Биккинина Заһира Ғилман ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, [[Хәйбулла районы]]нда уҡыта<ref>{{Бурзянская энциклопедия|Биккинина Загира Гилмановна|=118}}</ref> * '''Дилмөхәмәтова Земфира Әнүәр ҡыҙы''' 1966 йылдың 26 мартында Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 1981 йылда Ғәлиәкбәр 8 йыллыҡ мәктәбен тамамлап, Стәрлетамаҡ совхоз-техникумына уҡырға инә. 1985 йылда тамамлап, [[Мәләүез районы]] Арслан совхозында агроном, бригадир булып эшләй. 1986/1987 уҡыу йылында Ғәлиәкбәр урта мактәбендә пионервожатый, китапханасы була. 1987—1994 йылдарза БГПИ-нын география, биология факультетын тамамлап, [[Күгәрсен районы]] [[Теләүембәт мәктәбе|Теләүембәт урта мәктәбе]]ндә, 2004—2006 йылдарҙа [[Мәләүез]] ҡалаһының [[Кинйә Арыҫланов исемендәге 9-сы башҡорт гимназияһы]]нда биология, география уҡытыусыһы, 2006—2011 йылдарҙа Мәләүез ҡалаһы мәғариф бүлегендә, 2011—2013 [[Камчатка крайы]] Ҡарағай районында, 2013—2016 йылдарҙа [[Балаҡатай районы]]нда методист вазифаларын башҡара. [[Мәскәү]] ҡалаһы мәктәптәрендә төрлө вазифаларҙа эшләй. Башҡортостандың мәғариф министрлығының, Мәләүез, Кугәрсен районы мәғариф бүлектәрендә Маҡтау ҡағыҙҙары, Юрий Гагарин исемендәге миҙал менән бүләкләнә. }} == Фотогалерея == <gallery perrow="12" widths="150px" heights="100px"> Файл:1980_йыл._Ғәлиәкбәр_мәктәбе_уҡытыусылары.png|мини|Ғәлиәкбәр_мәктәбе_уҡытыусылары, 1980 йыл Файл:1995_йыл._Ғәлиәкбәр_мәктәбе_уҡытыусылары.jpg|мини|1995 йыл. Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары Файл:2020_йыл.jpg|мини|2020 йыл. Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары 2020 йыл Файл:Уҡытыусылар концертта. 10.04.2023йыл.jpg|thumb|Уҡытыусылар концертта. 10.04.2023йыл. </gallery> == Видеояҙмалар == # [https://vk.com/video25403200_170825231 Ғәлиәкбәр мәктәбен асыу] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Бөрйән районы]] [[Категория:Уҡытыусылар]] [[Категория:Ғәлиәкбәр]] on2tj9u4oqwgmk61tc8zd7tvrinq211 0 191354 1307957 1279028 2026-10-31T06:22:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307957 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Эмма Экштейн''' (Emma Eckstein; [[1865 йыл|1865]]—[[1924 йыл|1924]]) — австрия суфражисы, публицисы. Шулай уҡ [[Зигмунд Фрейд|Зигмунд Фрейдтың]]<ref>[https://www.encyclopedia.com/psychology/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/eckstein-emma-1865-1924 Eckstein, Emma (1865—1924)]</ref>иң мөһим иртә пациенттарының береһе булараҡ билдәле. == Биографияһы == 1865 йылдың 28 ғинуарында Гауденздорфта тыуған. Либераль [[Йәһүдтәр|йәһүд]] ғаиләһендә үҫә. Атаһы, химик Һәм уйлап табыусы Альберт Экштейн (''Albert Eckstein'', 18241881) иртә вафат булғандан һуң, уның әсәһе Амалия Экштейн (''Amalie Eckstein'', 1836—1921) үҙе ойошторған ҡағыҙ фабрикаһы менән идара итә. Эмманың биш апаһы һәм дүрт ағаһы була, ике ағаһы бала сағында вафат була. Уның һеңлеһе [[Шлезингер Тереза|Тереза]], шулай уҡ ағалары Густав һәм Фридрих (Friedrich Eckstein) билдәле булалар. Экштейн ғаиләһе Фрейдтар ғаиләһе менән дуҫ була, улар бергәләп ҡайһы бер байрамдар үткәрә. 1905 йылдан Эмма әсәһе, иртә тол ҡалған һеңлеһе Тереза һәм ағаһы Густав менән ғаилә хужалығында шөғөлләнә. Эмма Экштейн публицистик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә, һәм быуаттар сигендә Фрейд менән әңгәмәләре йоғонтоһонда бер нисә мәҡәлә баҫтыра, уларҙа ул енси тәрбиә мәсьәләләренә комментарий бирә. 1899 йылда Die neue Zeit журналында балаларҙы енси тәрбиәләү тураһындағы мәҡәләһе баҫылып сыға, унда ата-әсә ҡылған енси акт тураһында балаларҙың белеүе тәрбиәүи яҡтан көнүҙәк тигән фекер һыҙыҡ өҫтөнә алына. 1908 йылда ул псевдоним аҫтында ''«Neues Frauenleben»'' журналында псевдогермафродит яҙыусы Карл Баер (Karl M. Baer) тормошо тураһында рецензия баҫтыра. 1910 йылда Дора Телеки (Dora Brücke-Teleky) яһаған гинекологик операциянан һуң, Эмма Экштейн публицистиканан ситләшә, һәм шул уҡ ваҡытта уның Зигмунд Фрейд менән дә мөнәсәбәттәре тамамлана. 1924 йылдың 30 июлендә Венала мейеһенә ҡан һауыуҙан вафат була. == Һылтанмалар == * [https://www.enotes.com/homework-help/who-was-emma-eckstein-what-contributions-did-she-467166 Who was Emma Eckstein and what contributions did she make to psychoanalysis?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200506070619/https://www.enotes.com/homework-help/who-was-emma-eckstein-what-contributions-did-she-467166 |date=2020-05-06 }} * [https://pmj.bmj.com/content/92/1083/59 The case of Emma Eckstein] * [https://web.archive.org/web/20160304090036/http://www.carlobonomi.it/files/the_significance_of_emma_ecksteins_circumcision_t.pdf WITHSTANDING TRAUMA: THE SIGNIFICANCE OF EMMA ECKSTEIN’S CIRCUMCISION TO FREUD’S IRMA DREAM] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Публицистар]] [[Категория:Венала вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1924 йылда вафат булғандар]] [[Категория:30 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:1865 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 ғинуарҙа тыуғандар]] g2c6dsrhpoq2tc89v554lh1fcsylav3 0 199386 1307952 1281005 2026-10-31T03:23:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307952 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Екатерина Николаевна Шамко (Камардина)''' ([[17 ноябрь]] [[1918 йыл]]—[[29 март]] [[1986 йыл]]) — [[Советтар Союзы]] тарихсыһы һәм педагогы, ғалим, яҙыусы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] партизаны, Ҡырымда [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда партизан хәрәкәтен өйрәнеүсе. == Биографияһы == Екатерина Николаевна Камардина [[1918 йыл]]дың [[17 ноябрь|17 ноябренд]]ә Орёл губернаһы Липовец (Залегощенский районы) ҡасабаһында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ауыл хужалығы техникумын тамамлай һәм Ҡырым АССР-ында һөнәре буйынса, шулай уҡ комсомол эшендә эшләй. [[ВКП(б)]]-ға инә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Севастополь|Севастопол]]<nowiki/>де обороналауҙа ҡатнаша. [[1941 йыл]]дың 29 октябренән Ҡырым партизандар хәрәкәте ағзаһы була, 3ырым партизандарының Төньяҡ берләшмәһе отряды разведчигы һәм комиссар ярҙамсыһы була. Ҡаты яралана. Һуғыштан һуң партия эшендә була<ref>{{Cite news|title=Стояли насмерть|url=https://litlife.club/books/319456/sections/13|awtor=Шамко Е. Н.|accessdate=2025-02-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250221052749/https://litlife.club/books/319456/sections/13|archivedate=2025-02-21}}</ref>. [[1951 йыл]]да Ҡырым дәүләт педагогия институтын «тарих» һөнәре буйынса тамамлай. СССР Фәндәр академияһының Ҡырым бүлексәһе аспирантураһына уҡырға инә. [[1954 йыл]]да УССР Фәндәр академияһының Тарих институтына уҡырға инә, «Севастополь эшселәренең сит ил хәрби интервенттарына һәм аҡ гвардияға ҡаршы көрәше (1918—1920)» темаһына диссертация яҡлай һәм тарих фәндәре кандидаты дәрәжәһен ала. Һуңынан уға доцент дәрәжәһе бирелә. 1956 йылдан алып УССР Фәндәр академияһы Тарих институтының Ҡырым төркөмөндә ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1965 йылдан Ҡырым медицина институтында уҡытыусы булып эшләй, ә [[1972 йыл]]дан — доцент. [[1986 йыл]]дың [[29 март]]ында вафат була. Симферополь ҡалаһы зыяратының Дан Аллеяһында ерләнгән<ref name=":1">{{Cite news|title=Шамко Екатерина Николаевна|url=https://stroi-archive.ru/stati/32357-shamko-ekaterina-nikolaevna.html|accessdate=2025-02-11}}</ref>. == Фәнни эшмәкәрлеге == Бер нисә фәнни мәҡәлә һәм монография авторы. Е. Н. Шамко тикшеренеүенең төп темалары — немец илбаҫарҙары осоронда (1941—1944 йылдар), [[Севастополь|Севастополде]] обороналау, граждандар һуғышы йылдарында хәрби интервенция («1941-1944 йылдарҙа Ҡырымда партизандар хәрәкәте китабы», мәҡәлә «Чехословакия партизандары Ҡырымда», «Хәрби дан һәйкәлдәре» монографияһы, «Бөйөк Ватан һуғышында Симферополь» мәҡәләһе). Бынан тыш, [[Ҡырым]]да шарап эшләү һәм баҡсасылыҡ үҫеше тарихын («Ҡырымда шарап эшләү һәм баҡсасылыҡ тарихынан» мәҡәләһе), йәштәр хәрәкәтен, ҡырымлыларға медицина ярҙамы күрһәтеүҙе өйрәнә. Ҡырым партизандары маршруттарын өйрәнә. К. Шамконың бер нисә хеҙмәте [[Чехословакия]]ла нәшер ителә. ==== Эштәре ==== * Шамко Е. Н.1941-1944 йылдарҙа Ҡырымда партизан хәрәкәте Симферополь: Крымиздат, 1959. 158 с. * Шамко Е. Н .Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ҡырымда партия подпольеһы.// Украин тарихи журналы. — 1960. — № 5. 16-27 б.б. * Шамко Е. Н. Пламя над Крымом //Подполье Геройҙары: Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында немец-фашист илбаҫарҙары тылында совет патриоттарының көрәше тураһында. М.: Политиздат, 1972. 47-82 б.б. * Шамко Е. Н. Герои наступательных боёв (Ҡырымды азат итеүҙең 20 йыллығына)// Украин тарихи журналы. — 1964. — № 2. С .109-113. * Шамко Е. Н.Ҡырым партизандарының батырлыҡтары. М., 1964. 160 С. * Шамко Е. Н.Һуғышҡа тиклемге биш йыллыҡтар йылдарында Ҡырымда мәҙәни революцияны бойомға ашырыу. Курорттарҙың үҫеше (1926—1941 й.й.)./Ҡырым тарихы буйынса очерктар. — 3-сө бүлек, Симферополь, 1964. — С. 189—214. * Шамко Е. Н. Днепр өсөн батырҙарса алыштар.// Украин тарихи журналы. — 1966. — № 3. С.102-107. * Шамко Е. Н.Ҡырым партизандары юлдары буйлап. Симферополь, 1976. 143 С. * Šamková J . Partizánske hnutie na Kryme. — Bratislava, 1961. — 172 s. * Šamková Jekaterina. Úcast Čechů a Slováků v partyzánských bojích na Krymu během Velikě vlasteneckě války Sovětského svazu. // Historie a Vojenstvi. — Praha, 1958. — S.136 — 143. * Šamková J . Českoslovenštř partyzáni na Krymu. // Bojova druzba. — Praha, 1960. — S.88 — 98. == Наградалары == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ Ордены]] * [[Ватан һуғышы ордены]] * [[«Севастополде обороналаған өсөн» миҙалы|"Севастополде обороналаған өсөн"миҙалы]] * «Ватан һуғышы партизанына» миҙалы == Ғаиләһе == * Ире: Иван Александрович Шамко (1921—2003) [[Ленинград өсөн һуғыш]]та, ҡатнашыусы,[[Зәғифлек|һуғыш инвалиды]] * Улы: [[Шамко, Вячеслав Иванович|Вячеслав Иванович Шамко]] (1948—2003) тарих фәндәре кандидаты, доцент. К. Д. Ушинский исемендәге Көньяҡ Украина педагогия университетының кафедра етәксеһе == Хәтер == * 2013 йылдың октябрендә Ҡырымдың Баҡсаһарай районы Соколиное ҡасабаһында VIII конференция ҡатнашыусылары тарафынан XX быуаттың икенсе яртыһындағы күренекле тыуған яҡты өйрәнеүселәр иҫтәлегенә "Ҡырым тыуған яҡты өйрәнеүселәр аллеяһы"на нигеҙ һалына<ref>{{Cite news|title=Аллея крымских краеведов|url=https://crimeatime.blogspot.com/2013/10/blog-post_5.html|accessdate=2025-02-11}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [[Сухотерина, Любовь Ивановна|Сухотерина Л. И.]] Яугир һәм ғалим. / Л. И. Сухотерина / / Тормош һәм хәтер: Вячеслав Иванович Шамко иҫтәлегенә арналған ғилми йыйынтыҡ / ОТВ. мөхәррире. В. М. Букач. Одесса: Фән һәм техника, 2009. 35-41 бб. * Е. Айырым эштәре исемлеге Н.Шамко.// Тормош һәм хәтер: Вячеслав Иванович Шамко иҫтәлегенә арналған ғилми йыйынтыҡ / ОТВ. мөхәррире. В. М. Букач. Одесса: Фән һәм техника, 2009. 42-се бит. * Украина тарихы Институты ғалимдары: биобиблиографик белешмә. / "Украин тарихсылары"серияһы. Выпуск. 1. К., 1998. * Шамко Екатерина Николаевна/Украина Милли фәндәр академияһының Украина тарихы институты. 1936—2006. — К.: Институт истории Украин НАН Украина, 2006. — С. 677. * [https://books.google.ru/books?id=l9he9BWdpcsC&printsec=frontcover&dq=isbn:9668335929&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiTwajBhf7tAhXNmIsKHdP3CcMQ6AEwAHoECAAQAg#v=onepage&q&f=false Життя і пам’ять. Наукова збірка, присвячена пам’яті В’ячеслава Iвановича Шамко — В. М. Букач — Google Книги] * [https://litvek.com/av/88967 Автор_ Шамко Екатерина Николаевна — 1 книга] * [http://litresp.ru/chitat/ru/%D0%9A/kotelenec-anatolij-ivanovich/sovetskie-partizani/13 Е. Н. Шамко,. кандидат исторических наук. СТОЯЛИ НАСМЕРТЬ. «Советские партизаны» _ Котеленец Анатолий Иванович _ Шевердалкин Панкратий Романович _ Макаров Николай Иванович _ Рудич Сергей Федорович _ Тропкин Николай Васильевич _ Г.] * [https://search.rsl.ru/ru/record/01006053456 Шамко, Екатерина Николаевна — Борьба трудящихся Севастополя против иностранных военных интервентов и буржуазно-помещичьей белогвардейщины (1918—1920 гг.) &#x5B;Текст&#x5D; _ Автореферат дис. на соискание ученой степени кандидата историческ] [[Категория:1986 йылда вафат булғандар]] [[Категория:29 мартта вафат булғандар]] [[Категория:1918 йылда тыуғандар]] [[Категория:17 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:«Ватан һуғышы партизанына» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Тарих фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] l6yd3wz2951e8aycemkt5kk2evw0zp4 10 201624 1307921 2026-10-30T17:25:16Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Graveyard 27x39 ENGLISH.png 1307921 wikitext text/x-wiki Graveyard 27x39 ENGLISH.png hyu8amn3z545k1cx5blnjzzlwzv0jmc 10 201625 1307958 2026-10-31T06:28:43Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Església Santa Margalida - Santa Margalida - Mallorca - stained-glass windows.jpg 1307958 wikitext text/x-wiki Església Santa Margalida - Santa Margalida - Mallorca - stained-glass windows.jpg d3rzpd8f8w3cxabsfzq1gn9x5p8nfpn