Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 4 2146 1308015 1287974 2026-11-01T07:32:36Z Владлен Манилов 30524 /* Тестируйте ниже. */ 1308015 wikitext text/x-wiki <div style="background:#98FB98; padding:6px"> [[File:Sandbox.png|right|78px|Песочница]] Это '''песочница''' для экспериментов с [[Wikipedia:Как править статьи|редактированием статей]]. Чтобы начать редактировать эту страницу, нажмите кнопку <span class="plainlinks">[{{SERVER}}{{localurl:{{FULLPAGENAME}}|action=edit&section=1}} «'''Править вики-текст'''»]</span> в верхнем меню. Не стесняйтесь пробовать различные варианты форматирования. Если вы уже [[:ru:Wikipedia:Регистрация|зарегистрированы]], то можете создать для тестов [[:ru:Wikipedia:Личная страница участника#Подстраницы участника|свою отдельную подстраницу участника]].<br> Пожалуйста, не удаляйте этот навигационный шаблон из песочницы. Пишите ниже.<br> [{{fullurl:Wikipedia:{{urlencode:{{PAGENAME}}}}|https://{{SERVERNAME}}/w/index.php?title={{urlencode:{{FULLPAGENAME}}}}&action=edit&oldid=1073799&summary={{urlencode:Тестовый ВикиТекст не может находится долго. Иначе может мешать другим тестам викикода. (Reset SANDBOX.).}}}} Нажмите здесь для очистки песочницы.]<br> <small>Править песочницу для визуального редактора можно [[Incubator:Wp/mhr|здесь]], песочницу для шаблонов — [[:ady:Template:Песочница для шаблонов|здесь]], песочницу для обсуждений — [[Wikipedia talk:{{PAGENAME}}|здесь]], а песочницу для Flow-обсуждений — [[:ady:Wikipedia:Песочница/Flow|здесь]].</small> ---- </div> =Тестируйте ниже.= <!-- Не удаляйте, пожалуйста, эту строку, тестируйте ниже --> * https://archive.st/archive/2026/11/01/ c0y9zn25txw30zznqpwa5xz2iuot8oc 1308016 1308015 2026-11-01T07:32:50Z Владлен Манилов 30524 1308016 wikitext text/x-wiki <div style="background:#98FB98; padding:6px"> [[File:Sandbox.png|right|78px|Песочница]] Это '''песочница''' для экспериментов с [[Wikipedia:Как править статьи|редактированием статей]]. Чтобы начать редактировать эту страницу, нажмите кнопку <span class="plainlinks">[{{SERVER}}{{localurl:{{FULLPAGENAME}}|action=edit&section=1}} «'''Править вики-текст'''»]</span> в верхнем меню. Не стесняйтесь пробовать различные варианты форматирования. Если вы уже [[:ru:Wikipedia:Регистрация|зарегистрированы]], то можете создать для тестов [[:ru:Wikipedia:Личная страница участника#Подстраницы участника|свою отдельную подстраницу участника]].<br> Пожалуйста, не удаляйте этот навигационный шаблон из песочницы. Пишите ниже.<br> [{{fullurl:Wikipedia:{{urlencode:{{PAGENAME}}}}|https://{{SERVERNAME}}/w/index.php?title={{urlencode:{{FULLPAGENAME}}}}&action=edit&oldid=1073799&summary={{urlencode:Тестовый ВикиТекст не может находится долго. Иначе может мешать другим тестам викикода. (Reset SANDBOX.).}}}} Нажмите здесь для очистки песочницы.]<br> <small>Править песочницу для визуального редактора можно [[Incubator:Wp/mhr|здесь]], песочницу для шаблонов — [[:ady:Template:Песочница для шаблонов|здесь]], песочницу для обсуждений — [[Wikipedia talk:{{PAGENAME}}|здесь]], а песочницу для Flow-обсуждений — [[:ady:Wikipedia:Песочница/Flow|здесь]].</small> ---- </div> =Тестируйте ниже.= <!-- Не удаляйте, пожалуйста, эту строку, тестируйте ниже --> i3h4ivh8fati5p6z8tjorrj7xi0heny 0 5326 1307980 1305437 2026-10-31T13:07:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307980 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Башҡортса исеме = Ҡарағалпаҡстан Республикаһы |Оригиналь исеме = {{lang-kaa|Qaraqalpaqstan Respublikası}}<br>{{lang-uz|Qoraqalpogʻiston Respublikasi}} |Эйәлек килеш = Ҡарағалпаҡстан |Герб = Coat of Arms of Karakalpakstan.svg |Девиз = Jayxun jaǵсында ósken bay terek<br>"Жайхун яғында үҫкән бай тирәк" |Гимн исеме = Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Mámleketlik Gimni |Идара итеү төрө = [[Үзбәкстан]] составындағы суверенлы демократик республика |lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 0 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 59 |lon_min = 0 |lon_sec = 0 |region = UZ-QR |CoordScale = 5000000 |Картала = Qaraqalpaqstan Respublikasi in Uzbekistan.svg |Рәсми тел = [[Ҡарағалпаҡ теле]] һәм [[Үзбәк теле|үзбәк теле]] |Бойондороҡһоҙлок датаһы = |тан бойондороҡһоҙлоҡ = |Баш ҡала = [[Нөкөс]] |Эре ҡала = [[Нөкөс]], [[Хужалы]], [[Ҡоңрат (ҡала)|Ҡоңрат]], [[Беруни (ҡала)|Беруни]], [[Түрткүл]], [[Шимбай]] |Етәкселәрҙең вазифалары = Жоҡарғы Кенес Рәйесе<br>Министр Совета Рәйесе |Етәкселәр = Орынбаев Аманбай Tлеубаевич<br>Эрманов Фарход Оразбаевич |Этнохороним = ҡарағалпаҡ, ҡарағалпаҡтар |Территория = 166 600 |Халыҡ = 2 040 700 |Иҫәп алыу йылы = 2025 |Халыҡ тығыҙлығы = 12,03 |Валюта = [[Үзбәк һумы]] |Домен = [[.uz]] |Телефон коды = 998 61 |Сәғәт бүлкәте = [[UTC+05:00]] }} [[File:Karakalpakstan map.png|right|thumb|250px]] '''Ҡарағалпаҡстан Республикаһы''' ({{lang-kaa|Qaraqalpaqstan Respublikası, Қарақалпақстан Республикасы}}, {{lang-uz|Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Қорақалпоғистон Республикаси}}) — [[Үзбәкстан]] составындағы республика. == Рәсми телдәре == Республиканың рәсми телдәре — [[ҡарағалпаҡ теле]] һәм [[үзбәк теле]]. Республикала шулай уҡ рус теле киң таралған. [[Категория:Ҡарағалпаҡстан|*]] == Боронғо заман һәм иртә урта быуат == [[File:Xerxes I tomb Choresmian soldier circa 470 BCE.jpg|thumb|upright=0.7|Б.э. тиклем 470 йылда хәрәзм һалдаты Әһәмәниҙәрҙә хеҙмәттә]] [[Файл:4F4D 1~1.JPG|left|thumb|190px|Б.э. тиклем V-III быуатта хәрәзм фрескалары фрагменты]] Тарихи сығанаҡтарға ярашлы, кешеләр Ҡарағалпаҡстан территорияһында неолит дәүерендә үк йәшәгән. Хәҙерге Ҡарағалпаҡстан Республикаһы территорияһы үҙенә күрә «археологик ҡурсаулыҡ» булып тора, унда әле 300-ҙән ашыу археология объекттары бар. Борон был территория [[Хәрәзм өлкәһе]] һәм [[Төркмәнстан]]дың йәнәш райондары менән бергә Хәрәзмде тәшкил иткән. Ҡарағалпаҡ АССР-ы территорияһында Аҡсадаръяның элекке үҙәне районында 1954 йылда Хәрәзм экспедицияһы ҙур Ҡуҡса 3 ҡәберлеген таба. Амударъяның уң яры территорияһында С. П. Толстов бронза быуатының Таҙабағъяб һәм Һөйәргән мәҙәниәтен асыҡлай, ([[:en:Suyarganovo culture]]), улар оҙайлы ваҡыт бергә ғәмәлдә булған. Ҡәберлек б.э. тиклем XIII-XI быуаттар менән даталана һәм ике төрлө мәҙәниәттең утрағы булған ваҡытҡа ҡарай. Был бер төрлө булмаған этник состав тураһында раҫлай. Ҡуҡса утрағында таҙабағъяб элементының өҫтөнлөк итеүе С.П.Толстовҡа ҡомартҡыны таҙабағъяб мәҙәниәтенә индерегә һәм төньяҡ [[Ҡаҙағстан]]дың һәм көньяҡ Урал артының андронов мәҙәниәте һәм Волга буйының буралы-хвалын мәҙәниәте менән сағыштырырға мөмкинлек бирә. Һөйәргән мәҙәниәте сығышы, беренсе сиратта, Урта Азия райондары, шулай уҡ Алғы Азия йәки Төньяҡ Һиндостан райондары менән бәйле. Һөйәргән ҡәбиләләре, күрәһең, борон киң таралған — Һиндостандан алып Алғы Азияға тиклемге һинд дравидоидлы төргә ҡарай. <ref name="Антропологические">Антропологические типы древнего населения на территории СССР. М., 1988</ref>. Хәҙерге Ҡарағалпаҡстан территорияһында боронғо дәүерҙән алып (б.э. тиклем VI б.) 1924 йылға тиклем боронғо төбәк һәм дәүләт - Хәрәзм булған<ref>Рапопорт Ю. А. Краткий очерк истории Хорезма в древности // Приаралье в древности и средневековье. М., 1998,с.28</ref> [[Геродот]] «Тарихта» Хәрәзмдең Фарсы империяһының 16-сы сатрапияһына ингәнлеген, шулай уҡ хәрәзмдәрҙең б.э. тиклем 480 йылда Боронғо Грецияға Ксеркс походында ҡатнашыуын хәбәр итә. Хәрәзм халҡы Әһәмәниҙәр империяһының баш ҡалаһы Персеполде төҙөүҙә ҡатнаша. Хәрәзм яугирҙәре империяның төрлө өлөштәрендә Әһәмәниҙәр ғәскәрендә хеҙмәт иткән. Уларҙың береһе, Даргоман исемлеһе, Үрге Мысырҙа телгә алына. Бехистун ҡаяһында боронғо хәрәзмдәрҙең һүрәттәре һаҡланған. Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең [[Урта Азия]]ға походына тиклем Хәрәзм б.э. тиклем V быуат аҙағында Әһәмәниҙәрҙән бойонодороҡһоҙлоҡ ала. Б.э. тиклем V быуатта әрәмей яҙмаһы нигеҙендә хәрәзм яҙмаһы булдырыла. Боронғо Тупраҡ-ҡала урынында археологтар хәрәзм телендә документтарҙың архив ҡалдыҡтарын таба. Хәрәзм яҙмаһы VIII быуатҡа тиклем ҡулланыла. Боронғо хәрәзмдәрҙең төп дине [[зороастризм]] була. Боронғо Хәрәзм ҡомартҡыларының археологик тикшеренеүҙәре ваҡытында [[оссуария]] — үлгән кешеләрҙең һөйәктәрен ерләү өсөн балсыҡ йәшниктәр таба. Хәрәзмдең боронғо батшаларынан үҙҙәренең тәңкәләрен сығарған хакимдар билдәле. Был б.э. тиклем I быуатта хакимлыҡ иткән Артав. Киләһе батшаларҙан б.э. тиклем II быуат аҙағы — III быуат башындағы хаким Артрамуш билдәле<ref>{{Cite web |url=http://www.sogdcoins.narod.ru/khwarezm/coins.html |title=Монеты Хорезма |accessdate=2020-05-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191216173435/http://www.sogdcoins.narod.ru/khwarezm/coins.html |archivedate=2019-12-16 |deadlink=no }}</ref> Вазамар, вторая половина III века н. э. и др.<ref>{{Cite web |url=http://www.sogdcoins.narod.ru/khwarezm/coins2.html |title=Монеты Хорезма |accessdate=2020-05-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191218011900/http://www.sogdcoins.narod.ru/khwarezm/coins2.html |archivedate=2019-12-18 |deadlink=no }}</ref> Б.э. I быуатында хәрәзм дәүере һәм яңы календарь индерелә. Хәрәзмдең бөйөк ғалимы Әбү Рәйхан [[әл-Бируни]] һүҙҙәре буйынса (973—1048) тәүге тапҡыр хәрәзм йыл иҫәбе б.э. XIII быуатында индерелә I быуат уртаһынан II быуат аҙағына тиклем Хәрәзм Ҡушан батшалығы йоғонтоһо аҫтында була тип фаразлайҙар. Был осор өсөн үҙәк хөкүмәт тарафынан күтәрелгән ҡәлғәләр хас, уларҙы даими ғәскәрҙең гарнизондары биләгән. IV быуат башында, [[Африг]] падишаһ ваҡытында, Хәрәзмдең баш ҡалаһы [[Кят]] була. Киләһе дәүерҙә, IV һәм VIII быуаттар араһында, Хәрәзм ҡалалары бөлгөнлөккә төшә. Хәҙер Хәрәзм — аристократияның күп һанлы һарайҙары һәм меңләгән крәҫтиән усадьбалары иле. 305 йылдан 995 йылға тиклем Хәрәзм менән хәрәзмшаһ титулын йөрөткән Әфригидтәр династияһы идара итә. 567—658 йылдар араһында Хәрәзм Төрөк ҡағанатынан күпмелер кимәлдә бойондороҡло була. Ҡытай сығанаҡтарында Хусыми (呼似密) атамаһы менән телгә алына. == IX-XV быуаттар == Хәрәзм мәҙәниәте уғыҙҙарҙың IX быуаттың беренсе яртыһында барлыҡҡа килгән дәүләт һәм аҡса системаһына йоғонто яһай. Уғыҙҙарҙың тәңкәләрендә яҙыуҙар хәрәзм алфавитына ҡарай<ref>Гончаров Е.Ю., Настич В.Н. Новые нумизматические памятники IX в. из Восточного Приаралья (новооткрытый чедәүләттеңкан государства Сырдарьинских огузов) // Международная научная конференция «РАСМИР: Восточная нумизматика – 2011». Сб. науч. трудов. ― Киев, 2013. С. 26–30.</ref> X быуатта Хәрәзмдә ҡала тормошо үҫешә. Ғәрәп сығанаҡтары Хәрәзмдең иҡтисади әүҙемлеген һүрәтләй, өҫтәүенә хәрәзм сауҙагәрҙәренең эшмәкәрлек урыны булып Төрмәнстан, көнбайыш Ҡаҙағстан, шулай уҡ Волга буйы - Хазария һәм Булҡария, һәм Көнсығыш Европаның киң славян донъяһы тора. 1218 йылда [[Сыңғыҙхан]] Хәрәзмға союз тураһында тәҡдим менән илсе ебәрә. Хәрәзмшаһ Әли әд-Дин Мөхәммәт II «кафырҙар» менән килешеүҙән баш тарта һәм Отрарҙың хакимы Ҡайыр-хан тәҡдиме буйынса илсе-сауҙагәрҙәрҙе язалап үлтерә. Сыңғыҙхан Ҡайыр-ханды биреүҙәрен талап итә, әммә Мөхәммәт әсәһенең ике туған ҡустыһын биреүҙән баш тарта һәм тағы киләһе монгол илселегенең ҡатнашыусыһын үлтерә. 1219 йылдың яҙында, Ҡытайҙы баҫып алыуын тамамламай, Сыңғыҙхан Хәрәзмға 200-меңлек ғәскәрен ебәрә. Хәрәзмшаһ генераль алыш бирергә ҡарар итмәй, үҙенең ғәскәрен дәүләттә ҡалалар һәм ҡәлғәләрҙә айырым отрядтар итеп тарҡау ҡалдыра. Монголдар ҡыҫымы аҫтында Хәрәзмдең ҙур ҡалалары бирелә. Улар бөтәһе лә емерелә, ә Хәрәзм халҡы ҡырыла. Ҡарағалпаҡтар тарихы XIV быуатта нуғайҙарҙың башлығы Идигу (Эдыгей) етәкслеге аҫтында барлыҡҡа килгән Нуғай ханлығынан башлана. [[Едигей|Идигу]] һәләк булғандан һуң 1419 йылда тәхет өсөн көрәш башлана, һәм ханлыҡ үҙ көсөн юғалта. XVI быуаттың икенсе яртыһында Нуғай ханлығы өс өлөшкә бүленә — Алты улус урҙаһы. Кесе урҙа һәм Ҙур урҙа. == XVI - XIX быуаттар == [[XVII быуат]] башында нуғайҙарҙы Волга һәм Яйыҡ райондарын баҫып алған ҡалмыҡтар ҡыйрата. Нуғайҙар [[Ҡырым]]ға күсенергә мәжбүр була, ә Алты улус урҙаһы составына ингән ҡарағалпаҡтар [[Һырдаръя]] ярҙарына Арал буйына китә һәм шунда төпләнә. Ҡарағалпаҡтарҙың йәмәғәт тормошонда бейҙәр һам батырҙар ҙур роль уйнай. Бейҙәр ҡарағалпаҡ ырыуҙары менән етәкслек итә: улар хоҡуҡ һәм хужалыҡ менән бәйле мәсьәләлрҙе хәл итә. XVI быуатта [[Хиуа ханлығы]] ойошторола, ул Бохара әмирлеге һәм [[Коканд ханлығы]] менән бер рәттән, Урта Азияла өс үзбәк ханлыҡтарының береһе була<ref>{{Британника онлайн|place/Uzbek-khanate|Uzbek khanate|2019-06-10}}</ref>. [[1512 йыл]]да Шибаниҙарҙан төшөп ҡалған үзбәктәр династияһы Хәрәзмдә үҙаллы ханлыҡтың башында тора<ref>История Хорезма. Ташкент, 1976, с. 82.</ref>. XVI-XVII быуаттарҙа ҡарағалпаҡтар йәки Бохара ханына йәки Хиуа ханына буйһона. Билдәле хан-тарихсы Әбүлғәзи (1643—1663), һәм уның улы һәм вариҫы Анушаүхан идара итеүе сағыштырмаса сәйәси тотороҡлолоҡ һәм иҡтисади үҫеш осоро була. Киң күләмле һуғарыу эштәре алып барыла, һәм яңы һуғарылған ерҙәр үзбәк ҡәбиләләре араһында бүленеп алына, улар яйлап ултыраҡ тормош йәшәү рәүешенә күсә. Хәрәзм үҙенең иҡтисади ресурстары арҡаһында Бохара һәм [[Сәфәүиҙәр]] менән һуғыш алып бара, ә төркмән дәүләттәре [[Хөрәсән]]гә һөжүм яһай. Шибани-Ғәрәпшаһиттар династияһынан Хәрәзмдә хакимлыҡ иткән һуңғы вәкил, 1740 йылда Нәҙир-шаһ тарафынан үлтерелгән Илбарс-хан була. XVIII быуат башына Һырдаръя ярҙарында йәшәгән ҡарағалпаҡтар берләшеүгә ынтыла, был өлкәлә Көсөкхан, солтандар Табурсаҡ һәм Чаиб мөһим роль уйнай. Һөҙөмтәлә Һырдаръя яны ҡарағалпаҡтары Ишмөхәммәт етәкселеге аҫтында Ҡарағалпаҡ ханлығына ҡушыла. Дәүләттең сиктәре Һырдаръяның үрге ағымы буйлап үтә. Дәүләт шулай уҡ Волга буйы ҡалмыҡтары, [[Башҡорт улусы]] һәм ҡаҙаҡ Кесе жузы менән күрше була. 1723 йылда ҡалмыҡтар Һырдаръяның урта өлөшөн баҫып алғанда, ҡарағалпаҡтар ҡабаттан ҡасырға мәжбүр була һәм ике төркөмгә бүленә. Беренсе төркөм Һырдаръяның үрге ағымына Ташкент яғына китә, ә икенсе төркөм Һырдаръяның түбәнге ағымы буйлап төпләнә. Шулай итеп, ҡарағалпаҡтар «үрге» һәм «түбәнгеләргә» бүленә. Түбәнге ҡарағалпаҡтар Һырдаръя һәм Амударъя араһындағы буш ерҙәргә ултыра һәм, ерҙәрҙе Ҡыуандаръя һыуҙары менән һуғарып, игенселек менән шөғөлләнә. XVII—XVIII быуаттарҙа Хиуа ханлығында төп сәйәси көстө үзбәк ҡәбиләләре: үзбәктәр, наймандар, кияттар, манғыттар, нукуздар, ҡаңлылар һәм ҡыпсаҡтар тәшкил итә<ref>Yu.Bregel, Inak in Encyclopedia of Islam, Second Edition. Volume XII, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill: 1982, p.419</ref> XVIII быуаттың икенсе яртыһында власть өсөн көрәштә еңеүҙе үзбәк ҡәбиләһе кунграттар яулай. [[1763 йыл]]да Хәрәзмдә власҡа үзбәк ырыуынан инаҡ титулына эйә булған Мөхәммәт Әмин килә. Мөхәммәт Әмин XVIII быуат уртаһындағы көслө көрсөктән һуң илдең иҡтисадын тергеҙеү буйынса сәфйәсәт алып бара. Ул идара итеүе ваҡытында Хәрәзмдә ҙур ирригацион эштәр алып бара. Эске ҡаты сәйәсәтте үткәреп, ул башта ҙур ҡыйынлыҡтар һәм уңышһыҙлыҡтар кисерә, әммә яйлап тыныслыҡ һәм дәүләттә сәйәси тотороҡлоҡ урынлаштыра. Тарихсы Агахи мәғлүмәттәре буйынса Мөхәммәт Әмин ҡарағалпаҡтарҙың ҙур төркөмөнә дәүләт сиктәрендә урынлашырға рөхсәт итә<ref>Гулямов Я. Г., История орошения Хорезма с древнейших времён до наших дней. Ташкент. 1957, с.212</ref>. Ул 1782 йылда Бохара әмирлегенән һәм 1770 йылда күскенсе төркмәндәр ҡәбиләһе яғынан баҫып инеүгә юл ҡуймай. [[1790 йыл]]да власҡа Хәрәзмдә (Рәсәй тарихнамәһендә Хиуа ханлығы) үзбәк ырыуы вәкиле Мөхәммәт Әмин бейҙең улы инаҡ Ауаз килә. Ауаз да илдең иҡтисадын тергеҙеү буйынса сәйәсәтте дауам итә. Ауаз инаҡҡа Хиуа власына даими ҡаршы сыҡҡан арал ҡәбиләләре менән һуғышырға тура килә. [[1793 йыл]]да ихтилалды ағалы-ҡустылы Хужа Морат Суфый һәм Түрә Морат Суфый етәкләй (үзбәк ырыуының кунграт ҡәбиләһенән).<ref>Гулямов Я. Г., История орошения Хорезма с древнейших времен до наших дней. Ташкент. 1957, с.213</ref> Ихтилал баҫтырыла, ләкин арал ҡәбиләләре тик Мөхәммәт Рәхим-хан хакимлығы ваҡытында (1806—1825)тулыһынса буйһондорола. Дәүләтселекте нығытыу һәм үҫтереү өсөн Мөхәммәт Рәхим-хан I илдә мөһим реформалар үткәрә. Ил менән идара итеү өсөн һарай янында юғары совет ойошторола, уның фекерен хан иҫәпкә ала. Яңы һалым реформаһы уҙғарыла, таможня эштәре яйға һалына. Мөхәммәт Рәхим-хан кунграт хакимдарынан беренсе булып көмөш һәм алтын тәңкәләр сығара башлай. Мөхәммәт Рәхим-хан идараһы ваҡытында дәүләтте үҙәкләштереү көсәйә. Ул Хиуа тирәләй ерҙәрҙе «йыйыу» буйынса көрәште тамамлай. [[1808]]—[[1809 йыл]]ларҙа човдурҙарға поход ойошторола. 1811 йылда арал ҡәбиләләре тулыһынса буйһондорола. [[1812]]—[[1813 йыл]]ларҙа Һырдаръя түбәнендәге ҡаҙаҡтарҙы буйһондора. 1820 йылдарҙа Мервты буйһондора. Мөхәммәт Рәхим-хан I илдең иҡтисадын тергеҙеү буйынса эштәрҙе дауам итә. Аллаҡоло-хан ваҡытында дәүләтселекте үҙәкләштереүҙе көсәйтеү буйынса сәйәсәтте дауам итә. [[1828 йыл]]да сарыҡтар ҡәбиләһе ихтилалы баҫтырыла. [[1830]]—[[1831 йыл]]дарҙа [[Куня-Ургенч]] каналы төҙөлә. Аллаҡоло-хан донъялағы ваҡиғалар менән ҡыҙыҡһына һәм сит телдәрҙе өйәрәнә. Уға замандаш булған Урта Азия хакимдарынан айырмалы рәүештә, ул русса һәйбәт уҡый һәм яҙа белгән<ref>Туркестанские ведомости. № 35, 1879 год</ref> Аллаҡола-хан Коканд ханлығы менән берлектә йыш ҡына Бохара әмирлегенә һөжүм итә. Хөрәсәнгә биш поход яһай. [[1845 йыл]]да Рәхимкули хан вафатынан һуң ([[1842]]—[[1845]]) Хиуа ханлығында власҡа уның ҡустыһы Мөхәммәт Әмин-хан килә. Мөхәммәт Әмин-хан ([[1845]]—[[1855]]) идаралығы ваҡытында күскенсе ҡәбиләләрҙе тыныслдандырыу буйынса үҙәк властың тырышлығы күпмелер уңышҡа өлгәшә. Мөхәммәт Әмин-хан Мервҡа һәм Хөрәсәнгә ундан артыҡ походҡа бара. Мөхәммәт Әмин-хан хакимлығы ваҡытында [[Рәсәй]], [[Ғосман империяһы]], [[Иран]], [[Афғанстан]] менән дипломатик мәнәсәбәттәр булдырыла. [[1846 йыл]]дың декабрендә [[Ырымбур]]ға Хиуа илселәре — Ҡылыс Ниязмөхәммәтов һәм [[Шукруллабай Мискинов]] килә. [[1847 йыл]]дың [[9 март]]ында улар [[Санкт-Петербург]]ҡа килә. Илселәр Һырдаръя тамағы янындағы Рәсәй төҙөгән Раим нығытмаһын ҡаҙыу тураһында мәсьәләне күтәрә, быны [[Николай I]] кире ҡаға. [[1847]]-1848 йылдар Хиуа отрядтарының батша хәрби частары менән ваҡ бәрелештәрҙә үтә. Уңышҡа өлгәшмәгәс, Мөхәммәт Әмин-хан мәсьәләне тыныс хәл итеүгә күсә. [[1850 йыл]]да [[Санкт-Петербург]]та Хиуа илсеһе Хужа Мехрем Аллабердыев килә. Шулай булһа ла нығытма буйынса һөйләшеүҙәр бушҡа була<ref>Гуломов Х. Г., Дипломатические отношения государств Средней Азии с Россией в XVIII — первой половине XIX века. Ташкент, 2005, с.254-256</ref> [[1855 йыл]]да Хиуа хакимы Мөхәммәт Әмин-хан Серахс янындағы алышта фәжиғәле үлеп ҡала. Уның вафатынан һуң власть Хәрәзмда Абдулла-ханға ([[1855]]) күсә, ул шулай уҡ күскенсе ҡәбиләләр менән һуғышта алты айҙан һуң һәләк була. Артабан тәхеткә [[Кутлуг Морат-хан]] ултыра. Уның ғүмеренә ҡул һуҙыу һөҙөмтәһендә үлтерелә. [[1856 йыл]]да уның үлеменән һуң власҡа Хиуа ханлығында Мөхәммәт Рәхим-хандың улы Сәит Мөхәммәт-хан ([[1856]]—[[1864]]). килә. Ул дәүләттә тәртип урынлаштыра һәм күскенсе ҡәбиләләрҙең һөжүменә юл ҡуймай. Сәит Мөхәммәт идаралығы осоронда Рәсәй, Ғосман империяһы, Иран, Афғанстан менән дипломатик мәнәсәбәттәр урынлаштырыла. [[1863 йыл]]да Сәит Мөхәммәт-хан билдәле сәйәхәтсе Арминий Вамбериҙы ҡабул итә. [[1864 йыл]]да атаһы — Сәит Мөхәммәт-хан вафат булғандан һуң власҡа Мөхәммәт Рәхим-хан II килә. Ул белемле хаким була, йәш сағында Хиуала Ғәрәп Мөхәммәт-хан мәҙрәсәһендә уҡый. Уҡытыусыларының береһе күренекле үзбәк шағиры, тарихсы Агахи була. Мөхәммәт Рәхим-хан II Хәрәзмдең һуңғы бойондороҡһоҙ ханы була. [[1873 йыл]]да ҡаршылыҡ күрһәтеүенә ҡарамаҫтан, ханлыҡ Рәсәй протектораты аҫтына эләгә. 1896 йылдан [[генерал-лейтенант]], 1904 йылдан кавалериянан генерал. Император [[Николай II]] 1902 йылда ханға «[[Светлость (титул)|Ғали йәнәптәре]]» титулын бүләк итә. 1873 йылға тиклем — Хиуа ханлығы составында, һуңынан — Һырдаръя өлкәһенең Амударъя бүлегендә 1918 йылда совет власы урынлаштырылғандан һуң — Хәрәзм халыҡ совет республикаһы һәм Төркөстан АССР-ы составында. == Совет осоро == [[Файл:The Soviet Union 1975 CPA 4431 stamp (Karakalpak Autonomous Soviet Socialist Republic (Established on 1925.02.16)).jpg|thumb|«Ҡарағалпаҡ АССР-ына 50 йыл» маркаһы. СССР почтаһы 1975 йыл.]] 1924 йылда Турткүл ҡалаһында үҙәге менән Ҡара-ҡалпаҡ автономиялы өлкә төҙөлә, ул Төркөстан АССР-ының Амударъя һәм Хәрәзм Социалистик Совет Республикаһының Ходжәйле һәм Кунград райондарын биләй. 1925 йылдың 12-19 февралендә дехкан, батрак, ҡыҙылармеец депутаттарының Ойоштороу съезы үтә, унда 16 февралдә Ҡырғыҙ АССР-ы (1920-1925)(һуңынан Ҡаҙаҡ АССР-ы тип үҙгәртелә) составында рәсми Ҡарағалпаҡ автономиялы өлкә раҫлана. 1930 йылдың 20 июлендә Ҡара-ҡалпаҡ автономиялы өлкә Ҡаҙаҡ АССР-ы составынан сығарыла һәм туранан-тура РСФСР ҡарамағына күсерелә. [[Файл:Karakalpaki.jpg|мини|справа|300пкс|Күскенсе-ҡарағалпаҡтар. 1932 йыл.]] 1932 йылдың 20 мартында автономиялы өлкә РСФСР составындағы Ҡара-ҡалпаҡ АССР-ына үҙгәртелә, ә баш ҡалаһы Нөкөс була. 1936 йылдың 5 декабрендә Ҡарағалпаҡ АССР-ы Үзбәк ССР-ы составына индерелә. 1964 йылда Ҡарағалпаҡ АССР-ы тип үҙгәртелә. 1990 йылдың 14 декабрендә (һуңыраҡ [[Ҡаҙағстан]] һәм [[Үзбәкстан]], әммә Ҡырғыҙстандан алда) Ҡарағалпаҡ АССР-ының Юғары советында дәүләт суверенитеты тураһында Декларацияҡа ҡул ҡуйыла, ул дәүләттең тулы бойондороҡһоҙлоғон күҙ уңында тота. 1992 йылдың 9 ғинуарында Ҡарағалпаҡ Республикаһы тип үҙгәртелә. 1993 йылда Ҡарағалпаҡстан Республикаһының 20 йыл срок менән Үзбәкстан составына инеүе тураһында дәүләт-ара килешеүгә ҡул ҡуйыла. Килешеүҙә автономиялы республиканың Үзбәкстандан сығыу хоҡуғы референдум үткәреү юлы менән нығытыла<ref name="DW">{{cite web|url=https://www.dw.com/ru/независимый-каракалпакстан-мечта-или-политическая-программа/a-18465439|deadlink=yes|title=Независимый Каракалпакстан: мечта или политическая программа?|website=[[Deutsche Welle]]|date=2015-05-21|accessdate=2019-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180818083811/https://www.dw.com/ru/%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BC%D0%B5%D1%87%D1%82%D0%B0-%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0/a-18465439|archivedate=2018-08-18}}</ref>. 1980 йылдарҙа Ҡарағалпаҡ АССР-ының төньяҡ-көнбайышында (Жаслыҡ ҡасабаһы тирә-яғында) химик ҡоралды һынап ҡарау һәм унан һаҡланыу саралары өсөн хәрби полигон эш итә. Полигон 1990 йылдар башында ябыла. 1942 йылдан 1992 йылдарға тиклем Арал диңгеҙендә Яңырыу утрауында (Ҡарағалпаҡстандың Муйнаҡ районына ингән территория өлөшөндә) шартлы «Бархан» исеме аҫтында хәрби биохимик полигон эш итә. Уның рәсми исеме — 52-се ялан ғилми-тикшеренеү лабораторияһы (ПНИЛ-52). [[Файл:Nukus, Parliament building .JPG|мини|Жокаргы Кенес. Ҡарағалпаҡстан Республикаһы Парламенты]] == Географияһы == Ҡарағапаҡстан Республикаһы Үзбәкстандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан, 166 600 км² майҙанды биләй (Үзбәкстандың 28 % территорияһы) һәм территорияһы буйынса Үзбәкстанда иң ҙур төбәк булып тора. Ҡарағалпаҡстан Туран уйһыулығында урынлашҡан. Көньяҡ-көнбайыштан уға Ҡараҡом сүллеге, төньяҡ-көнбайышта Өстөрт яйлаһы, ә төньяҡ-көнсығышта Ҡыҙылҡом сүллеге йәнәш тора. Ҡарағалпаҡстан территорияһы элекке Арал диңгеҙенең көньяҡ өлөшөн үҙ эсенә индерә, уның ҡороған төбөндә хәҙер яңы тоҙло тупраҡлы Аралҡом сүллеге һәм Амударъя йылғаһының ҡороусы түбәнлектәре барлыҡҡа килгән. Сүллект үҙенсәлекле формаһы — [[бархан]] ҡомдары. Ҡарағалпаҡстан Арал диңгеҙенең ҡороуы менән бәйле экологик хәүефле зона булып тора. Ҡарағалпаҡстанда сүллектәр 13,67 млн га артыҡ ер биләй (80 % территориянан артыҡ). [[Арал яны]] оҙаҡ ваҡыт яйлап һәм мезозой-кайнозой диңгеҙҙәре яуым-төшөмдәренең аккумуляцияһы урыны була. Был киң ҡатламлы һәм аллювиаль тигеҙлектәрҙең барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә. Уларҙың төҙөлөшөндә аҡбур, өсөнсөл һәм дүртенсел ҡатламдар ҡатнаша. Аҡбур ҡом һәм балсыҡ рәүешендә диңгеҙ һәм континенталь барлыҡҡа килеүҙәрҙән Тоҡмаҡат һәм Куланда ярымутрауҙарында яһала; Аҡтумсыҡ, Билтау, Кускәнәтау, Солтануиздағ морондары һәм башҡалар палезой һәм мезозой ҡатламдарынан һәм кристаллик тоҡомдарҙан яһала. Значительно моложе в геологическом отношении северо-западные части пустыни (плато Устюрт — позднетретичного возраста). Көньяҡта республика Төркмәнстандың Дашоғуҙ һәм Балҡан виләйәттәре менән, көнбайышта Ҡаҙағстандың Ҡараҡиә, Манғыстау һәм Бейнеү райондары менән, төньяҡта Ҡаҙағстандың Аҡтүбә өлкәһе Байғанин районы, төньяҡ- көнсығышта Ҡаҙағстандың Ҡыҙыл Урҙа өлкәһе Ҡазалы һәм Ҡармаҡшы райондары менән, көньяҡ-көнсығышта Хәрәзм һәм Бохара өлкәләре, көнсығышта Нуғай өлкәһе менән сиктәш. == Административ-территориаль бүленеш == Ҡарағалпаҡстан Республикаһы үҙенең административ-территориаль ҡоролошон үҙаллы хәл итә<ref>Конституция Республики Узбекистан (статья 73)</ref>. Ҡарағалпаҡстандың административ үҙәге булып [[Нөкөс]] ҡалаһы тора. === Тарихы === 1931 йылда Ҡарағалпаҡ автономиялы өлкә 11 районға бүленә: * Ҡара-Үҙәк, үҙәге — Ҡара-Үҙәк ҡышлағы; * Кәгәләй, үҙәге — Нөкөс ҡышлағы (Кәгәйле ҡышлағы); * Ҡыпсаҡ, үҙәге — Ҡыпсаҡ ҡышлағы; * Кунград, үҙәге — Кунград ҡасабаһы; * Муйнаҡ, үҙәге — Муйнаҡ ауылы; * Тамдын, үҙәге — Тамды-Бүләк ауылы; * Тахтаҡупыр, үҙәге — Тахтаҡупыр ҡышлағы; * Төрткүл, үҙәге — Төрткүл ҡалаһы (Шурахан ауылы); * Ходжәйле, үҙәге — Ходжәйле ҡасабаһы; * Чимбай, үҙәге — Чимбай ҡалаһы; * Шабаз, үҙәге — Шәйех-Абаз ҡышлағы. 1936 йылда Куйбышев районы ойошторола<ref>{{Cite web |url=http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=14113 |title=О новой сети районов Кара-Калпакской АССР |accessdate=2013-02-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304121129/http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=14113 |archivedate=2016-03-04 |deadlink=no }}</ref>. 1943 йылда Тамдын районы Бохара өлкәһе составына тапшырыла. 1950 йылда Шуманай районы, ә 1952 йылда — Кенес районы төҙөлә. 1957 йылда райондарҙы эреләтеү башлана. Беренсе булып Кенес һәм Ҡыпсаҡ райондары бөтөрөлә. Шул уҡ йылда Амударъя районы барлыҡҡа килә, ә Шаббаз районы Бируний районы тип үҙгәртелә. [[1959 йыл]]да Ҡара-Үҙәк һәм Куйбышев райондары бөтөрөлә. 1963 йылда Бируний, Кунград, Муйнаҡ, Тахта-Ҡупыр һәм Шуманай райондары бөтөрөлә. Бер үк ваҡытта Муйнаҡ сәнәғәт районы ойошторола, әммә киләһе йылда ул «ғәҙәти» район итеп үҙгәртелә. 1964 йылда яйлап райондар һаны арта башлай. 1964 йылда Бируний һәм Кунград райондары, 1965 йылда — Тахтаҡупыр, 1967 йылда — Шуманай, 1968 йылда — Нөкөс, 1970 йылда — Ленинабад (хәҙер Ҡанлыкүл), 1975 йылда — Ҡараүҙәк, в 1977 — Эллекҡалын, ә 1979 йылда Боҙатау района барлыҡҡа килә. Боҙатау районы 1988 йылда бөтөрөлә, ләкин 1990 йылда ул тергеҙелә<ref>{{статья |заглавие=Указ Президиума Верховного Совета Узбекской ССР «О восстановлении некоторых районов в составе Узбекской ССР» |издание=Правда Востока |тип=газета |год=1990 |месяц=2 |число=28 |номер=50 |выпуск=22216 |страницы=1}}</ref>. В 2004 году район повторно упразднён<ref>{{cite web|url=http://wwhp.ru/karak.htm|deadlink=yes|title=Всемирный исторический проект|accessdate=2010-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101203101528/http://wwhp.ru/karak.htm|archivedate=2010-12-03}}</ref>. 2019 йылда ҡабаттан тергеҙелә. [[2017 йыл]]дың 9 авгусында Ходжәйле районын бүлеү юлы менән Тахиаташ районы ойошторола. <ref>{{cite web |url=http://kruz.uz/uz/news/show/3064 |title=Қорақалпоғистонда Тахиатош тумани тузилди |website=kruz.uz |lang=uz |date=2017-08-14 |accessdate=2018-06-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180623113026/http://kruz.uz/uz/news/show/3064 |archivedate=2018-06-23 |deadlink=no }}</ref><ref>{{cite web |url=https://nuz.uz/politika/25266-v-karakalpakstane-obrazovan-novyy-tahiatashskiy-rayon.html |title=В Каракалпакстане образован новый Тахиаташский район |publisher=Новости Узбекистана |date=2017-08-14 |accessdate=2018-06-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180623141048/https://nuz.uz/politika/25266-v-karakalpakstane-obrazovan-novyy-tahiatashskiy-rayon.html |archivedate=2018-06-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180623141048/https://nuz.uz/politika/25266-v-karakalpakstane-obrazovan-novyy-tahiatashskiy-rayon.html |date=2018-06-23 }}</ref>. === Хәҙерге административ бүленеш === [[Файл:Республика Каракалпакстан.jpg|альт=|мини|300x300пкс|Ҡарағалпаҡстандың административ бүленеше]] 16 районға бүленгән Ҡарағалпаҡстан Республикаһында 12 ҡала һәм 25 ҡала ҡасабалары бар. Һәр районда дәүләт власын хакимдар башҡара. Хәҙерге административ бүленеше<ref>{{cite web|url=http://sovminrk.gov.uz/qr/pages/show/6185|title=Qala ha’m rayonlar|publisher=sovminrk.gov.uz|accessdate=2019-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190217195618/http://sovminrk.gov.uz/qr/pages/show/6185|archivedate=2019-02-17|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190217195618/http://sovminrk.gov.uz/qr/pages/show/6185 |date=2019-02-17 }}</ref>: {| class="wikitable" |- ! № ! Район ! Үзбәк<br>атамаһы ! Ҡарағалпаҡ<br>атамаһы ! Административ<br>үҙәк ! Майҙаны,<br>мең км² ! Халҡы<br> 2014 йылдың 1 ғинуарына ҡарата,<br>мең чел. ! Халҡы<br>2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата,<br>мең чел.<ref name="Pop2016">{{cite web|url=https://data.gov.uz/ru/datasets/2004|deadlink=yes|title=Сведения о численности населения Республики Каракалпакстан}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> !Халыҡ тығыҙлығы ''(чел)'' 2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата, ''(1 кв. км-ға.)'' |- |1 |г. [[Нөкөс]] |''Nukus'' |''Nókis'' | |0,22 |295,2 |315,1 |1432,2 |- | 2 | [[Амударьинский район|Амударъя районы]] |''Amudaryo'' |''Ámiwdárya'' | [[Мангит (Узбекистан)|Мангит]] | 1,02 | 179,1 | 195,2 |191,4 |- | 3 | [[Берунийский район|Беруний районы]] |''Beruniy'' |''Beruniy'' |[[Беруни (город)|Беруний]] | 3,95 | 170,3 | 187,6 |47,5 |- |4 |[[Бозатауский район|Боҙатау районы]] |''Boʻzatov'' |''Boʻzataw'' |[[Боҙатау]] | 2,04 | — | 21,6 |21,0 |- | 5 | [[Канлыкульский район|Ҡанлыкүл районы]] |''Qanlikoʻl'' |''Qanlıkól'' | [[Ҡанлыкүл]] | 0,74 | 46,9 | 50,3 |68,0 |- | 6 | [[Караузякский район|Ҡараүҙәк районы]] |''Qoraoʻzak'' |''Qaraóek'' | [[Ҡараүҙәк]] | 5,89 | 49,6 | 52,4 |8,9 |- | 7 | [[Кегейлийский район|Кәгәйле районы]] |''Kegeyli'' |''Kegeyli'' | [[Кегейли]] | 0,92 | — | 77,2 |83,5 |- | 8 | [[Кунградский район|Кунград районы]] |''Qoʻng’irot'' |''Qońırat'' | [[Кунград]] | 76,0 | 120,1 | 128,3 |1,7 |- | 9 | [[Муйнакский район|Муйнаҡ районы]] |''Moʻynoq'' |''Moynaq'' | [[Муйнак]] | 37,88 | 29,4 | 31,3 |0,8 |- | 10 | [[Нукусский район|Нөкөс районы]] |''Nukus'' |''Nókis'' | [[Акмангит]] | 0,94 | 44,4 | 49,1 |52,2 |- |11 | [[Тахиаташский район|Тахиаташ районы]] |''Taxiatosh'' |''Taqıyatas'' | [[Тахиаташ]] | 0,18 | — | 72,8 |404,4 |- | 12 | [[Тахтакупырский район|Тахтаҡупыр районы]] |''Taxtakoʻpir'' |''Taxtakópir'' | [[Тахтаҡупыр]] | 21,12 | 38,7 | 39,9 |1,9 |- | 13 | [[Турткульский район|Төрткүл районы]] |''Toʻrtkoʻl'' |''Tórtkúl'' |[[Төрткүл]] | 7,48 | 192,6 | 210,3 |28,1 |- | 14 | [[Ходжейлийский район|Ходжәйле районы]] |''Xoʻjayli'' |''Xójeli'' | [[Ходжәйле]] | 0,55 | — | 121,2 |220,4 |- | 15 | [[Чимбайский район|Чимбай районы]] |''Chimboy'' |''Shımbay'' | [[Чимбай (город)|Чимбай]] | 1,44 | 108,3 | 111,3 |36,3 |- | 16 |[[Шуманай район|Шуманай районы]] |''Shumanoy'' |''Shomanay'' |[[Шуманай]] | 0,78 | 53,1 | 55,6 |71,3 |- | 17 |[[Элликкалинский район|Эллекҡалын]] |''Ellikqalʼa'' |''Ellikqala'' |[[Бустан (Каракалпакстан)|Бустан]] | 5,42 | 140,5 | 156,0 |28,8 |} == Етәкселеге == Ҡарағалпаҡстан Республикаһы, Үзбәкстандың төп дәүләт символдарынан тыш, үҙенең дәүләт символикаһына эйә: [[флаг]]ы, [[герб]]ы һәм [[гимн]]ы бар. Республиканың шулай уҡ үҙенең конституцияһы, Ҡарағалпаҡстан Республикаһының Министрҙар советы йөҙөндә хөкүмәте һәм республика парламенты бар. Республиканың етәксеһе булып Ҡарағалпаҡстан Республикаһы Кенесының Жокарғы рәйесе, әлеге ваҡытта ул Ерниязов Муса Тажетдин улы. Ҡарағалпаҡстан Республикаһы Хөкүмәте етәксеһе булып Ҡарағалпаҡстан Республикаһы Министрҙар своеты рәйесе тора. Дәүләт валютаһы үзбәк сумы. Үзбәкстан Республикаһы конституцияһының XVII бүлеге 74 статьяһына ярашлы, Ҡарағалпаҡстан Республикаһы Үзбәкстан Республикаһы составында Ҡарағалпаҡстан халҡының дөйөм референдумы нигеҙендә ҡалыу йәки сығыу хоҡуғына эйә<ref>Конституция Руспублики Узбекистан (статья 74)</ref>. Үзбәкстан Республикаһы Олий Мәжлесе Сенатының рәйесе урынбаҫары булып Ҡарағалпаҡстан Республикаһы вөкиле тора (5-се өлөш, XVIII бүлек, Үзбәкстан Республикаһы Конституцияһының 86-сы статьяһы). Министрҙар кабинеты составына вазифаһы буйынса Ҡарағалпаҡстан Республикаһының хөкүмәт башлығы инә (5-се өлөш, глава XIX, Үзбәкстан Республикаһы Конституцияһының 98-се статьяһы). == Иҡтисады == Ҡарағалпаҡстан Республикаһы ауыл хужалығының төп тармаҡтары булып игенселек хужалығы (бойҙай һәм дөгө), мамыҡсылыҡ, малсылыҡ һәм ебәкселек, сәнәғәт һәм төҙөлөш тора. 2016 йылдан Өстөрт газ-химия комплексы эшләй башлай, ул нефть һәм газ өлкәһендә донъяла иң ҙур проекттарҙың береһе булып тора. Халыҡ-ара ''Project Finance International'' баҫмаһы 2012 йылда нефть һәм химия һәм газ-химия секторында был проект буйынса проект-финанс килешеүен иң яҡшы тип таный. Проект шулай уҡ Trade Finance ''Magazine'' һәм ''Global Trade Review'' баҫмаларының «2012 йылдың иң яҡшы килешеүе» халыҡ-ара премияһына лайыҡ була. 2014 йылдың 13 мартында тағы бер халыҡ-ара ''Infrastructure Journal'' баҫмаһы комплекс төҙөлөшө проектына «2014 йылда нефть һәм газ өлкәһендә глобаль килешеү» премияһын тапшыра. 2019 йыл өсөн яҡынса мәғлүмәттәр буйынса, Ҡарағалпаҡстан Республикаһының тулайым төбәк продукты 6,8 % арта һәм 18 735,7 млрд. сум тәшкил итә. Тулайым төбәк продуктының артыуы төбәктә иҡтисадтың төп тармаҡтарының, ауыл хужалығы һәм балыҡсылыҡ хужалығы (106,7 %) (ТТП структураһында өлөшө – 27,3 %), сәнәғәт – 105,0 % (31,0 %), төҙөлөш – 123,8 % (8,4 %), хеҙмәтләндереү өлкәһе – 104,9 % (33,3 %) кеүек тармаҡтарҙың үҫеше менән бәйле. Шуның менән бергә ТТП йән башына 9 944,1 тыс. сум тәшкил итә һәм 5,2 % арта.<ref>{{Cite web |url=https://stat.uz/ru/press-tsentr/novosti-komiteta/8357-valovoj-regionalnyj-produkt-yanvar-dekabr-2019-goda |title=Валовой региональный продукт (январь-декабрь 2019 года) |accessdate=2020-02-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200222132234/https://stat.uz/ru/press-tsentr/novosti-komiteta/8357-valovoj-regionalnyj-produkt-yanvar-dekabr-2019-goda |archivedate=2020-02-22 |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222132234/https://stat.uz/ru/press-tsentr/novosti-komiteta/8357-valovoj-regionalnyj-produkt-yanvar-dekabr-2019-goda |date=2020-02-22 }}</ref> == Халҡы == [[Файл:National_delimitation_in_Middle_Asia.jpg|thumb|right|Урта Азияның милли-дәүләт сикләү картаһы]] Республиканың халҡы, 2018 йылға ҡарата, 1 842 000 кеше тәшкил итә — был Үзбәкстандың 35-миллионлы халҡының 5,6 % от тәшкил итә. 2017 йыл башына ҡарата, Ҡарағалпаҡстан халҡы 1 817 500 кеше тәшкил итә. 2016 йылдың ғинуар-декабрь айҙары осоронда тыуым күрһәткесе 39 427, үлем 8396 тәшкил итә. Шул уҡ ваҡытта баш ҡалала 307 400 кеше йәшәй<ref>{{cite web|url=http://kknews.uz/kk/1005.html|title=Қарақалпақстанда халық саны қанша?|website=Qaraqalpaqstan Xabar Agentligi|accessdate=2019-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181213011133/http://kknews.uz/kk/1005.html|archivedate=2018-12-13|deadlink=no}}</ref>. 2013 йылға ҡарата рәсми мәғлүмәттәр буйынса, дөйөм халыҡ һаны — 1 711 800 кеше<ref>{{cite web|url=https://stat.uz/demographic/|title=Государственный комитет Республики Узбекистан по статистике|archiveurl=https://archive.today/20120715193130/http://stat.uz/demographic/|archivedate=2012-07-15|accessdate=2011-11-18|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120715193130/http://stat.uz/demographic/ |date=2012-07-15 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://stat.uz/upload/iblock/f6f/Doimiy%20aholi%20soni.xls|title=Государственный комитет Республики Узбекистан по статистике|accessdate=2014-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131021105721/http://stat.uz/upload/iblock/f6f/Doimiy%20aholi%20soni.xls|archivedate=2013-10-21|deadlink=yes}}</ref>. 2011 йылға ҡала халҡы — 60,6 %, шуның менән бергә төбәккә үзбәк ауылдарының күпләп ҡала торағына әүерелеүе ҡағылмай (2008 йылда ҡала халҡы Ҡарағалпаҡстан халҡының 51,5 % тәшкил итә)<ref>Курбанов Ш. Б. Развитие городских поселений и урбанизации административных районов Узбекистана // Социально-экономическая география. Вестник Ассоциации Российских географов-обществоведов. — 2014. — № 3. — С. 104</ref>. Халыҡтың яртыһынан күберәге ҡалала һәм ҡала тибындағы ҡасабаларҙа йәшәй, ҡалған өлөшө — ауыл ерҙәрендә. Украиналағы Үзбәкстан Республикаһы илселеге сайтында<ref>{{cite web|url=http://www.uzbekistan.org.ua/ru/uzbekistan/administrativnye-rajony.html|title=Узбекистан → Административные районы|publisher=Посольство Республики Узбекистан на Украине|accessdate=2016-04-15}}</ref> Ҡарағалпаҡстанда башлыса үзбәктәр с (40,2 %) һәм ҡарағалпаҡтар (28,9 %)» йәшәй, тип хәбәр ителә, был 1989 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәрен сағылдыра. ''Bradley Mayhew'' (2007 йыл) мәғлүмәттәре буйынса<ref>{{книга|автор=Bradley Mayhew|заглавие=Central Asia|ссылка=https://books.google.ru/books?id=DwX-UTmC1GwC&dq=karakalpakstan&q=Karakalpakstan#v=snippet&q=300%2C000&f=false|издание=Lonely planet|год=2007|страницы=258|isbn=1741046149|isbn2=9781741046144}} {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?id=DwX-UTmC1GwC&dq=karakalpakstan&q=Karakalpakstan#v=snippet&q=300%2C000&f=false |date=20180616231310 }}</ref>, халыҡтың дөйөм һаны 1 200 000 кеше тәшкил итә, уларҙан [[ҡарағалпаҡтар]] 389 000 тирәһе, [[үзбәктәр]] — 520 000 тирәһе, ә урыҫтар — яҡынса 300 000 кеше тәшкил итә, был (түңәрәкләгәндә) 1989 йылғы халыҡ иҫәбенә тап килә (үзбәктәр — 520 000, ҡарағалпаҡтар — 389 000, урыҫтар — 319 000). Бойондороҡһоҙ Үзбәкстанда халыҡ иҫәбен алыу бер ҡасан да үткәрелмәй, халыҡтың ағымдағы иҫәбе ЗАГС органдары тарафынан эшләнә. Этник состав тураһында мәғлүмәттәр рәсми статистик органдар тарафынан ил өсөн баҫтырылып сығарыла<ref>{{Cite web |url=https://stat.uz/ru/ofitsialnaya-statistika/demografiya-i-trud/demograficheskie-pokazateli/433-analiticheskie-materialy-ru/2055-demograficheskaya-situatsiya-v-respublike-uzbekistan |title=ДЕМОГРАФИЧЕСКАЯ СИТУАЦИЯ В РЕСПУБЛИКЕ УЗБЕКИСТАН |accessdate=2019-04-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190411075958/https://stat.uz/ru/ofitsialnaya-statistika/demografiya-i-trud/demograficheskie-pokazateli/433-analiticheskie-materialy-ru/2055-demograficheskaya-situatsiya-v-respublike-uzbekistan |archivedate=2019-04-11 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190411075958/https://stat.uz/ru/ofitsialnaya-statistika/demografiya-i-trud/demograficheskie-pokazateli/433-analiticheskie-materialy-ru/2055-demograficheskaya-situatsiya-v-respublike-uzbekistan |date=2019-04-11 }}</ref>. Үзбәкстан Республикаһының Министрҙар кабинеты ҡарамағындағы сит илдәр менән милләт-ара мөнәсәбәттәр һәм дуҫлыҡ бәйләнештәре буйынса кабинеттың рәсми сайтында Ҡарағалпаҡстанда милли аҙсылыҡтарҙың һаны тураһында түбәндәге мәғлүмәттәр баҫтырылып сығарыла (2017 йылдың 1 ғинуарына ҡарата)<ref>{{Cite web |url=http://interkomitet.uz/o-komitete/nacionalnye-kulturnye-centry/#1519389583851-8b2d630f-5c64 |title=официальный сайт Комитета по межнациональным отношениям и дружественным связям с зарубежными странами при Кабинете министров Республики Узбекистан |accessdate=2020-03-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191202143712/http://interkomitet.uz/o-komitete/nacionalnye-kulturnye-centry/#1519389583851-8b2d630f-5c64 |archivedate=2019-12-02 |deadlink=yes }}</ref>: * урыҫтар — 292 395 кеше * кореялылар — 6 526 кеше * немецтар — 10 470 кеше * төркмәндәр — 96 264 кеше * украиндар — 1 104 кеше 1926—1989 йылдарҙа Бөтә союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Ҡарағалпаҡстан халҡының этник составы һәм һаны динамикаһы. {| class="wikitable sortable standard" ! Милләт ||<small>1926<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=1572 1926 йылда Бөтә союз халыҡ иҫәбен алыу. РСФСР төбәктәре буйынса халыҡтың милли составы (Ҡарағалпаҡ автономиялы өлкә)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141229004650/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=1572 |date=2014-12-29 }} Демоскоп</ref>(чел.)</small> || % || <small>1939<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rer_nac_39_gs.php?reg=43&gor=3&Submit=OK 1939 йылда Бөтә союз халыҡ иҫәбен алыу. Союздаш республикалар өлкәләренең ҡала һәм ауыл халҡын милләт һәм енесе буйынса бүлеү] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605120640/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rer_nac_39_gs.php?reg=43&gor=3&Submit=OK |date=2016-06-05 }} Демоскоп</ref>(кеше)</small> || % || <small>1959<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_59.php?reg=44 Всесоюзная перепись населения 1959 года. Городское и сельское население областей республик СССР (кроме РСФСР) по полу и национальности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605122345/http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_59.php?reg=44 |date=2016-06-05 }} Демоскоп</ref>(кеше)</small> || % || <small>1970<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_70.php?reg=44 Всесоюзная перепись населения 1970 года. Городское и сельское население областей республик СССР (кроме РСФСР) по полу и национальности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605112756/http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_70.php?reg=44 |date=2016-06-05 }} Демоскоп</ref>(кеше)</small> || % || <small>1979<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_79.php?reg=48 Всесоюзная перепись населения 1979 года. Городское и сельское население областей республик СССР (кроме РСФСР) по полу и национальности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605114712/http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_79.php?reg=48 |date=2016-06-05 }} Демоскоп</ref>(кеше)</small> || % || <small>1989<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_89.php?reg=44 Всесоюзная перепись населения 1989 года. Распределение городского и сельского населения областей республик СССР по полу и национальности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160425204644/http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_89.php?reg=44 |date=2016-04-25 }} Демоскоп</ref>(кеше)</small> || % |- | Бөтәһе || align="right" | 404 539 || align="right" | 100,00 % || align="right" | 569 702 || align="right" | 100,00 % || align="right" | 630 101 || align="right" | 100,00 % || align="right" | 762 264 || align="right" | 100,00 % || align="right" | 905 500 || align="right" | 100,00 % || align="right" | 1 212 207 || align="right" | 100,00 % |- | [[үзбәктәр]] || align="right" |205 306 || align="right" | 27,62 % || align="right" | 246 054 || align="right" | 30,71 % || align="right" | 286 783 || align="right" | 32,78 % || align="right" | 372 597 || align="right" | 35,27 % || align="right" | 450 400 || align="right" | 38,52 % || align="right" | 520 826 || align="right" | 40,12 % |- | [[ҡарағалпаҡтар]] || align="right" | 116 125 || align="right" | 23,13 % || align="right" | 158 615 || align="right" | 24,77 % || align="right" | 155 999 || align="right" | 26,58 % || align="right" | 217 505 || align="right" | 27,97 % || align="right" | 281 809 || align="right" | 27,12 % || align="right" | 389 146 || align="right" | 28,09 % |- | [[урыҫтар]] || align="right" | 25 782 || align="right" | 8,17 % || align="right" | 29 677 || align="right" | 10,61 % || align="right" | 33 844 || align="right" | 16,24 % || align="right" | 86 038 || align="right" | 19,49 % || align="right" | 163 926 || align="right" | 23,94 % || align="right" | 318 739 || align="right" | 26,29 % |- | [[төркмәндәр]] || align="right" | 9686 || align="right" | 3,18 % || align="right" | 23 259 || align="right" | 4,95 % || align="right" | 29 225 || align="right" | 5,73 % || align="right" | 37 547 || align="right" | 5,35 % || align="right" | 48 655 || align="right" | 5,37 % || align="right" | 60 244 || align="right" | 4,97 % |- | [[немецтар]] || align="right" | 4924 || align="right" | 1,62 % || align="right" | 24 969 || align="right" | 5,32 % || align="right" | 22 966 || align="right" | 4,50 % || align="right" | 25 165 || align="right" | 3,58 % || align="right" | 21 287 || align="right" | 2,35 % || align="right" | 19 846 || align="right" | 1,64 % |- | [[кореялылар]] || align="right" | || align="right" | || align="right" | 7347 || align="right" | 1,56 % || align="right" | 9956 || align="right" | 1,95 % || align="right" | 8958 || align="right" | 1,28 % || align="right" | 8081 || align="right" | 0,89 % || align="right" | 9174 || align="right" | 0,76 % |- | [[татарҙар]] || align="right" | 884 || align="right" | 0,29 % || align="right" | 4162 || align="right" | 0,89 % || align="right" | 6177 || align="right" | 1,21 % || align="right" | 7619 || align="right" | 1,08 % || align="right" | 7617 || align="right" | 0,84 % || align="right" | 7767 || align="right" | 0,64 % |- | [[украиндар]] || align="right" | 621 || align="right" | 0,20 % || align="right" | 3130 || align="right" | 0,67 % || align="right" | 2201 || align="right" | 0,43 % || align="right" | 2316 || align="right" | 0,33 % || align="right" | 2005 || align="right" | 0,22 % || align="right" | 2271 || align="right" | 0,19 % |- | [[башҡорттар]] || align="right" | 29 || align="right" | 0,01 % || align="right" | 381 || align="right" | 0,08 % || align="right" | 571 || align="right" | 0,11 % || align="right" | 854 || align="right" | 0,12 % || align="right" | 920 || align="right" | 0,10 % || align="right" | 1090 || align="right" | 0,09 % |- | [[ҡырғыҙҙар]] || align="right" | 277 || align="right" | 0,09 % || align="right" | 181 || align="right" | 0,04 % || align="right" | 177 || align="right" | 0,03 % || align="right" | 400 || align="right" | 0,06 % || align="right" | 1955 || align="right" | 0,22 % || align="right" | 867 || align="right" | 0,07 % |- | [[молдавандар]] || align="right" | 10 || align="right" | 0,00 % || align="right" | 16 || align="right" | 0,00 % || align="right" | || align="right" | || align="right" | 57 || align="right" | 0,01 % || align="right" | 343 || align="right" | 0,04 % || align="right" | 632 || align="right" | 0,05 % |- | [[белорустар]] || align="right" | 30 || align="right" | 0,01 % || align="right" | 214 || align="right" | 0,05 % || align="right" | 328 || align="right" | 0,06 % || align="right" | 517 || align="right" | 0,07 % || align="right" | 852 || align="right" | 0,09 % || align="right" | 567 || align="right" | 0,05 % |- | башҡалар || align="right" | 2072 || align="right" | 0,68 % || align="right" | 1697 || align="right" | 0,36 % || align="right" | 1874 || align="right" | 0,37 % || align="right" | 2691 || align="right" | 0,38 % || align="right" | 2650 || align="right" | 0,29 % || align="right" | 4038 || align="right" | 0,33 % |} == Ҡарағалпаҡстандың юғары уҡыу йорттары == * [https://web.archive.org/web/20181015092730/http://www.karsu.uz/index.php/kk/ Ҡарағалпаҡ дәүләт университеты] * Нөкөс дәүләт педагогия институты, * Ташкент медицина институты филиалы, * Ташкент информация технологиялары университетының Нөкөс филиалы<ref>{{Cite web |url=http://tatunf.uz/ |title=Сайт Нукусского филиала Ташкентского университета информационных технологий |accessdate=2013-12-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130910223125/http://tatunf.uz/ |archivedate=2013-09-10 |deadlink=no }}</ref>, * Ташкент дәүләт аграр университеты филиалы, * Сәнғәттәр һәм мәҙәниәт дәүләт институты филиалы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} llx0bdgq8iu1nlu9jn0e6qgwo3kz5f6 0 7262 1307986 1306115 2026-10-31T14:59:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307986 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡояш системаһы''' — үҙәгендә Ҡояш, һәм уның тирәләй әйләнеп йөрөгән бөтә тәбиғи йыһан есемдәрен берлештергән планеталар системаһы. Ул яҡынса 4,57 млрд йыл элек газ-саң болотон гравитация көсө менән ҡыҫыу юлы формалашҡан. [[Файл:Solar System True Color BA.png|thumb|upright=1.5|Ҡояш системаһы.]] Был система есемдәре массаһының ҙур өлөшө Ҡояшҡа тура килә; ҡалған өлөшө йәйенке эклиптик яңы дискыла ҡулса орбиталары буйлап хәрәкәт иткән сағыштырмаса яңғыҙ һигеҙ [[планета]]ға тура килә. Системаның дөйөм массаһы — 1,0014 ''M''_☉. Ҡояшҡа яҡын һәм ер төркөмөнә ҡараған эске планеталар — [[Меркурий]], [[Сулпан|Венера]], [[Ер]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Земля|[[Величко, Константин Иванович|Величко К. И.]], [[Витковский, Василий Васильевич|Витковский В. В.]], [[Поленов, Борис Константинович|Поленов Б. К.]], [[Собичевский, Василий Тарасович|Собичевский В. Т.]]}}</ref> һәм [[Марс]] — нигеҙҙә, силикаттан һәм [[Металдар|металдан]] тора. Дүрт тышҡы планета ([[Юпитер (планета)|Юпитер]], [[Сатурн (планета)|Сатурн]], [[Уран (планета)|Уран]], [[Нептун|Нептун]]) ер төркөмөндәге планеталарҙан ауырыраҡ. Уларҙы газ гиганттары тип атайҙар. Ҡояш системаһында иң ҙур планеталар — Юпитер менән Сатурн — башлыса [[водород]] һәм [[гелий]]ҙан тора; бәләкәйерәк газ гиганттары — Уран менән Нептундың составында, водород һәм гелийҙан тыш, атмосфераларында метан һәм һөрөм газы бар<ref name="atmo">{{Cite web|title=The Atmospheres of Uranus and Neptune|last=Lunine|first=Jonathan I.|publisher=Lunar and Planetary Observatory, University of Arizona|year=1993|format=PDF|url=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1993ARA%26A..31..217L&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES&type=PRINTER&filetype=.pdf|accessdate=2008-03-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/610cKG6cV|archivedate=2011-08-17.}}</ref>. Бындай планеталар айырым «боҙ гиганттары» класына бүленә<ref>{{Cite web|url=http://science.compulenta.ru/559921/|title=В структуре ледяных гигантов должен быть мощный слой суперионной воды|publisher=Компьюлента|accessdate=2011-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100905193254/http://science.compulenta.ru/559921/|archivedate=2010-09-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100905193254/http://science.compulenta.ru/559921/ |date=2010-09-05 }}</ref>. Һигеҙ планетаның алтыһының һәм дүрт кәрлә планетаның тәбиғи юлдаштары бар. Юпитер, Сатурн, Уран һәм Нептун саң һәм башҡа киҫәксәләрҙән торған ҡулсалар менән уратып алынған. Ҡояш системаһында бәләкәй есемдәр менән тулған ике өлкә бар. Марс менән Юпитер араһында составы буйынса ер төркөмө планеталарына оҡшаған астероидтар билбауы урынлашҡан, сөнки ул да силикаттан һәм металдан тора. Астероидтар билбауының иң эре объекттары — кәрлә планета [[Церера (кәрлә планета)|Церера]] һәм Паллада, Веста һәм Гигей астероидтары. Нептун орбитаһы артында [[Һыу|туңған һыу]], аммиак һәм метандан торған транснептун объекттары урынлашҡан, уларҙың иң ҙурҙары — [[Плутон]], Седна, Хаумеа, Макемаке, Квавар, Орк һәм Эрида. Ҡояш системаһында кесе есемдәрҙең планета квазиюлдашы, трояндар, ер тирәләй әйләнгән астероид, кентавр, дамоклоидтар, шулай уҡ система буйлап күсеп йөрөгәнк [[комета]]лар, метеороиддар һәм [[Космос саңы|йыһан саңы]] кеүек башҡа төрҙәре бар. Ҡояшлы ел (Ҡояштан сыҡҡан [[плазма]] ағымы) йондоҙ-ара мөхиттә тарҡау дискының ситенә тиклем барып еткән гелиосфера тип аталған ҡыуыҡты барлыҡҡа килтерә. Гипотетик Оорта болото гелиосферанан яҡынса мең тапҡыр алыҫыраҡ араға һуҙылырға мөмкин. Ҡояш системаһы [[Ҡош Юлы|Ҡош Юлы галактикаһы]] составына инә. == Структураһы == [[Файл:Oort cloud Sedna orbit ru.svg|мини|upright=1.5|Ҡояш системаһы есемдәреорбиталары, масштабта (сәғәт уғы буйынса, өҫкө өлөшөнән башлана)]] Ҡояш системаһының үҙәк есеме — [[Ҡояш]] — G2V спектраль кластың төп эҙмә-эҙлекле [[Йондоҙҙар|йондоҙо]], һары кәрлә. Системаның бөтә массаһының иң күп өлөшө (яҡынса 99,866 %) Ҡояшта тупланған, ул үҙенең тартыу көсө менән планеталарҙы һәм Ҡояш системаһына ҡараған башҡа есемдәрҙе үҙ янында тотоп тора<ref name="M Woolfson"><span class="citation">''M. Woolfson.'' The origin and evolution of the solar system <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // Astronomy & Geophysics. — 2000. — Vol. 41. — P. 1.12. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1046 %2Fj.1468-4004.2000.00012.x 10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x].</span></ref>. Дүрт эре объект — газ гиганттары — ҡалған массаның 99%-ын тәшкил итә (күпселек өлөшө Юпитер менән Сатурнға — яҡынса 90 % — тура килә). Ҡояш тирәләй әйләнгән ҙур есемдәрҙең күбеһе ғәмәлдә эклиптика яҫылығы тип аталған бер үк яҫылыҡта хәрәкәт итә. Шул уҡ ваҡытта кометалар һәм Койпер билбауы объекттары был яҫылыҡҡа ҡарата йыш ҡына ярайһы уҡ ҙур мөйөш менән ауыша<ref name="Harold F. Levison"><span class="citation">''Harold F. Levison, Alessandro Morbidelli.'' <span lang="en">[https://www-n.oca.eu/morby/stuff/NATURE.pdf The formation of the Kuiper belt by the outward transport of bodies during Neptune’s migration]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (PDF) (2003). <small>Дата обращения 23 ноября 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref><ref name="Jupiter-Family Comets"><span class="citation">''Harold F. Levison, Martin J Duncan.'' [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103596956377 From the Kuiper Belt to Jupiter-Family Comets: The Spatial Distribution of Ecliptic Comets] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[:en:Icarus (journal)|Icarus]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>. — [[Elsevier]], 1997. — Vol. 127. — <span class="nowrap">Iss. 1</span>. — P. 13—32. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1006 %2Ficar.1996.5637 10.1006/icar.1996.5637].</span></ref>. Бөтә планеталар һәм башҡа есемдәрҙең күбеһе Ҡояш әйләнеше менән бер йүнәлештә әйләнә (Ҡояштың төньяҡ полюсы яғынан ҡарағанда сәғәт телдәренә ҡаршы). [[Галлей кометаһы]] кеүек иҫкәрмәләр ҙә бар. [[Меркурий]] иң ҙур мөйөш тиҙлегенә эйә — ул Ҡояш тирәләй ни бары 88 ер тәүлегендә тулы әйләнеш яһап өлгөрә. Ә Ҡояштан иң алыҫ урынлашҡан [[Нептун]] ерҙә 165 йыл үткәс кенә Ҡояш тирләләй бер әйләнеш яһай. Планеталарҙың ҙур ғына өлөшө үҙ күсәре тирәләй Ҡояш тирәләй әйләнгән яҡҡа әйләнә. Иҫкәрмәләр — [[Сулпан|Венера]] менән [[Уран (планета)|Уран]], өҫтәүенә, Уран ғәмәлдә «ҡырын ятҡан килеш» әйләнә (күсәренең ауышлығы яҡынса 90°). Планеталар әйләнешен күҙ алдына килтереү өсөн махсус прибор — теллурий ҡулланыла. Ҡояш янындағы есемдәрҙең орбиталары Кеплер закондарына таянып тасуирлана. Уларға ярашлы, һәр есем [[эллипс]] буйынса әйләнә, фокустарҙың береһендә Ҡояш тора. Ҡояшҡа яҡыныраҡ торған есемдәрҙең (бәләкәйерәк ''ҙур ярымкүсәрлеләре'') әйләнеү мөйөшө тиҙлеге ҙурыраҡ, шуға күрә әйләнеү осоро ла ҡыҫҡараҡ ([[йыл]]). Эллиптик орбитала есем менән Ҡояш араһы йыл барышында үҙгәреп тора. Орбитаның Ҡояшҡа яҡыныраҡ нөктәһе ''перигелий, ә иң алыҫы —'' ''афелий'' тип атала. Һәр есем үҙенең перигелийында тиҙерәк, ә афелийында әкренерәк хәрәкәт итә. Планеталарҙың орбиталары бер-береһенә яҡын, ләкин күпселек кометалар, астероидтар һәм Койпер билбауы есемдәре ныҡ һуҙылған эллиптик орбита буйлап әйләнә. Ҡояш системаһындағы планеталарҙың күбеһе уға буйһонған системаларға эйә. Күптәре юлдаштар менән уратып алынған, Юлдаштарҙың ҡайһы береһе үлсәмдәре буйынса хатта Меркурийҙы уҙып китә. Ҙур юлдаштарҙың күбеһе синхронлы әйләнә, улар даими рәүештә тик бер яғы менән планетаға боролған була. Дүрт ҙур планетаның — газ гиганттарының ҡулсалары ла бар. === Ҡояш === Түбәндәге бөтә параметрҙар Ерҙәге мәғлүмәттәргә ҡарата күрһәтелә, тығыҙлығынан, Ҡояштан һәм юлдаштарҙан алыҫлыҡтан тыш, [[Астероид]]тар — Ҡояш системаһындағы иң киң таралған кесе есемдәр. == Составы == <imagemap> Файл: Solar planets.jpg|мини|Планеты Солнечной системы circle 108 0 20 [[Солнце]] circle 108 53 5 [[Меркурий]] circle 108 85 10 [[Венера]] circle 108 115 10 [[Земля]] circle 108 145 7 [[Марс]] circle 108 262 73 [[Юпитер]] circle 108 417 59 [[Сатурн]] circle 108 531 26 [[Уран (планета)|Уран]] circle 108 599 24 [[Нептун]] </imagemap> * [[Ҡояш]] ** Планета-ара мөхит * Ҡояш системаһының эске өлкәһе ** Ер төркөмө планеталары *** 1. [[Меркурий]] *** 2. [[Сулпан|Венера]] *** 3. [[Ер]] **** [[Ай (юлдаш)|Ай]] *** 4. [[Марс]] **** Марс юлдаштары ([[Фобос]] һәм [[Деймос]]) ** Астероидтар билбауы *** [[Церера (кәрлә планета)|Церера]] * Ҡояш системаһының тышҡы өлкәһе ** Планета-гиганттар *** 5. [[Юпитер]] **** Юпитер юлдаштары **** Юпитер ҡулсалары *** 6. [[Сатурн (планета)|Сатурн]] **** Сатурн юлдаштары **** Сатурн ҡулсалары *** 7. [[Уран (планета)|Уран]] **** Уран юлдаштарыы **** Уран ҡулсалары *** 8. [[Нептун]] **** Нептун юлдаштары **** Нептун ҡулсалары ** [[Комета]] ** Кентавр ** Транснептун есемдәре *** Койпер билбауы **** [[Плутон]]<ref>До [[24 августа]] [[2006 год]]а Плутон считался девятой [[Планета|планетой]] Солнечной системы, но был лишён этого статуса решением XXVI Генеральной ассамблеи [[Международный астрономический союз|МАС]] в связи с открытием нескольких схожих небесных тел.</ref> ***** Плутон юлдаштары **** Хаумеа<ref>{{Cite web|url=http://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0807/|title=IAU names fifth dwarf planet Haumea|publisher=International Astronomical Union|lang=en}}</ref> ***** Хаумеа юлдаштары **** Макемаке ***** S/2015 (136472) 1 *** Рассеянный диск **** Эрида ***** Дисномия **** Гуңгуң ***** Шяңлю * Алыҫтағы өлкәләр ** Гелиосфера ** Оорта болото *** Седна Һигеҙ планетаның атамаларын һәм хәрәкәт итеү тәртибен хәтерҙә ҡалдырыуҙы еңелләштереү өсөн төрлө мнемоника алымдары ҡулланыла. === Ҡояш системаһының эксе өлкәһе === [[Файл:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|мини| Венераның Ҡояш дискыһы буйлап үтеүе]] Ҡояш — Ҡояш системаһы йондоҙо һәм уның төп компоненты. Уның массаһы (332 900 Ер массаһы)<ref name="Sun Facts"><span class="citation"><span lang="en">[https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric Sun: Facts & Figures]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. NASA. <small>Дата обращения 14 ноября 2009.</small></span></ref> эсендә барған термойәҙрә реакциялар дауам итһен өсөн етерлек дәрәжәлә ҙур<ref name="Jack B. Zirker"><span class="citation no-wikidata" data-wikidata-property-id="P1343">''Jack B. Zirker.'' Journey from the Center of the Sun. — Princeton University Press, 2002. — P. 120—127. — ISBN 9780691057811.</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></ref>, был реакциялар барышында [[электромагнит нурланыш]]ы рәүешендә йыһан киңлегенә ғәйәт ҙур күләмдә энергия тарала, электромагнит нурланыштың күбеһе 400—700 нанометрлы оҙон тулҡындарға тура килә<ref name="Visible light"><span class="citation"><span lang="en">[http://www.straightdope.com/columns/read/2085/why-is-visible-light-visible-but-not-other-parts-of-the-spectrum Why is visible light visible, but not other parts of the spectrum?]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. The Straight Dome (2003). <small>Дата обращения 14 ноября 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Йондоҙҙар классификацияһы буйынса Ҡояш — G2 класындағы типик һары кәрлә. Был атама яңылыш фекер тыуҙырыуы ихтимал, сөнки беҙҙең галактикала йондоҙҙар менән сағыштырғанда Ҡояш — ярайһы уҡ ҙур һәм үтә сағыу йондоҙ<ref name="sun"><span class="citation">''Ker Than.'' <span lang="en">[http://www.space.com/1995-astronomers-wrong-stars-single.html Astronomers Had it Wrong: Most Stars are Single]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''Space.com'' (30 January 2006). <small>Дата обращения 14 ноября 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Йондоҙҙоң класы уның Герцшпрунг — Рассел диаграммаһындағы урыны менән билдәләнә, был диаграмма йондоҙҙоң яҡтылығы менән уның өҫтөндәге температураның бәйлелеген күрһәтә. Ғәҙәттә эҫерәк йондоҙ сағыуыраҡ яҡтылыҡ бирә. Йондоҙҙарҙың күп өлөшө был диаграмманың төп эҙмә-эҙлелегендә урынлашҡан, ә Ҡояш был эҙмә-эҙлелектең уртаһында тора. Ҡояшҡа ҡарағанда сағыуыраҡ һәм эҫерәк йондоҙҙар сағыштырмаса һирәк осрай, ә тоноғораҡ һәм һалҡын йондоҙҙар йыш күҙәтелә, улар Галактикалағы йондоҙҙарҙың 85 процентын тәшкил итә<ref name="Smart"><span class="citation">''Smart, R. L.; Carollo, D.; Lattanzi, M. G.; McLean, B.; Spagna, A.'' <span lang="en">[[bibcode:2001udns.conf..119S|The Second Guide Star Catalogue and Cool Stars]]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''Perkins Observatory'' (2001). <small>Дата обращения 14 ноября 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20191009110025/http://adsabs.harvard.edu/abs/2001udns.conf..119S Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Ҡояштың төп эҙмә-эҙлектәге урыны уның йәҙрә синтезы өсөн водород запасының бик күп булыуын һәм үҙ эволюцияһының уртаһында тороуын раҫлай. Хәҙерге ваҡытта Ҡояш әкренләп сағыулығын арттыра бара, бөгөнгө көн менән сағыштырғанда иртә үҫеш стадияһында уның сағыулығы бөгөнгөнөң 70 процентын ғына тәшкил иткән<ref name="Early Sun"><span class="citation">''Nir J. Shaviv.'' [http://arxiv.org/abs/astroph/0306477v2 Towards a Solution to the Early Faint Sun Paradox: A Lower Cosmic Ray Flux from a Stronger Solar Wind] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[:en:Journal of Geophysical Research|Journal of Geophysical Research]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>. — 2003. — Vol. 108. — P. 1437. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1029 %2F2003JA009997 10.1029/2003JA009997].</span></ref>. Ҡояш — йондоҙ халҡының I типтағы йондоҙо, Ғаләм үҫешенең сағыштырмаса һуңғы баҫҡысында барлыҡҡа килгән һәм шуға ла II типтағы иҫке йондоҙҙар менән сағыштырғанда [[водород]] менән [[гелий]]ҙан ауырыраҡ элементтарының (астрономияла бындай элементтарҙы «металл» тип атау ҡабул ителгән) күп булыуы менән айырылып тора<ref name="Two Groups"><span class="citation">''T. S. van Albada, Norman Baker.'' On the Two Oosterhoff Groups of Globular Clusters <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[The Astrophysical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>, 1973. — Vol. 185. — P. 477—498. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F152434 10.1086/152434].</span></ref>. Водород менән гелийҙан ауырыраҡ элементтар беренсе йондоҙҙарҙың йәҙрәләрендә формалаша, шуға күрә Ғаләм был элементтар менән байытылғанға тиклем йондоҙҙарҙың беренсе быуыны үтергә тейеш булған. Иң иҫке йондоҙҙар составында металл бик аҙ, ә йәшерәктәрендә металл күберәк. Фараз ителеүенсә, Ҡояшта планеталар системаһын барлыҡҡа килтереү өсөн металличность кәрәк булған, сөнки планеталар «металдар» аккрецияһы нигеҙендә формалаша<ref name="Metallicity"><span class="citation">''Charles H. Lineweaver.'' <span lang="en">[http://arxiv.org/abs/astro-ph/0012399 An Estimate of the Age Distribution of Terrestrial Planets in the Universe: Quantifying Metallicity as a Selection Effect]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''Icarus'' (June 2001). <small>Дата обращения 7 февраля 2010.</small></span></ref>. ==== Планета-ара мөхит ==== [[Файл:Heliospheric-current-sheet.gif|слева|мини|300x300пкс|Гелиосфераның ток ҡаламы]] Яҡтылыҡ менән бер рәттән Ҡояш зарядлы киҫәксәләрҙең (плазманы) өҙлөкһөҙ ағымын тарата, ул ҡояш еле тип атала. Был киҫәксәләр ағымы яҡынса сәғәтенә {{S|1,5 млн км}}<ref name="Solar Wind"><span class="citation"><span lang="en">[http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml Solar Physics: The Solar Wind] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150813081520/http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml |date=2015-08-13 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''Marshall Space Flight Center''. <small>Дата обращения 26 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref> тиҙлек менән тарала, һөҙөмтәлә ҡояш яны өлкәһе тула һәм Ҡояш эргәһендә планетар атмосфераның аналогы (гелиосфера) барлыҡҡа килә, ул Ҡояштан һәр хәлдә {{S|100 а. е.}} алыҫлыҡта урынлаша<ref name="Voyager"><span class="citation"><span lang="en">[http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html Voyager Enters Solar System’s Final Frontier] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200516082547/https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |date=2020-05-16 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. NASA. <small>Дата обращения 14 ноября 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Ул планета-ара мөхит булараҡ танылған. Ҡояшта гөлт итеп тоҡаныу һәм массаны коронар ырғытыуҙар кеүек әүҙемлек, космик һауа торошон булдырып, гелиосфераны ҡабарта<ref name="SunFlip"><span class="citation">''Tony Phillips.'' <span lang="en">[http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast15feb_1/ The Sun Does a Flip]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> <span class="ref-info">(недоступная ссылка)</span>. ''Science@NASA'' (15 February 2001). <small>Дата обращения 26 декабря 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20110618104803/http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast15feb_1/ Архивировано] 18 июня 2011 года.</small></span></ref>. Гелиосфера сиктәрендәге иң ҙур структура — гелиосфера ток ҡатламы; Ҡояштың әйләнеп торған магнит ҡырының планета-ара мөхиткә йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килгән спираль йөҙө<ref name="Star Poles"><span class="citation"><span lang="en">[http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/ A Star with two North Poles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829080500/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/ |date=2011-08-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829080500/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/ |date=2011-08-29 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> <span class="ref-info">(недоступная ссылка)</span>. ''Science@NASA'' (22 April 2003). <small>Дата обращения 26 декабря 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20130202092903/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/ Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref><ref name="Solar cycle"><span class="citation">''Riley, Pete; Linker, J. A.; Mikić, Z.'' [[bibcode:2002JGRA..107.1136R|Modeling the heliospheric current sheet: Solar cycle variations]] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // Journal of Geophysical Research (Space Physics). — 2002. — Vol. 107. — <span class="nowrap">Iss. A7</span>. — P. SSH 8-1. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1029 %2F2001JA000299 10.1029/2001JA000299]. <small>[https://web.archive.org/web/20080205064113/http://adsabs.harvard.edu/abs/2002JGRA.107g.SSH8R# Архивировано] 24 мая 2012 года.</small></span> ([http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299.pdf Статья полностью] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090814052347/http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299.pdf |date=2009-08-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090814052347/http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299. |date=2009-08-14 }} от 14 августа 2009 на [[Архив Интернета#Проекты|Wayback Machine]])</ref>. Ерҙең магнит ҡыры ҡояш еленә [[ер атмосфераһы]]н боҙоуға ҡамасаулай. Венера менән Марстың магнит ҡыры юҡ, шуға ла ҡояш еле уларҙың атмосфераһын әкренләп йыһанға осора<ref name="Erosion by Wind"><span class="citation">''Richard Lundin.'' [http://www.sciencemag.org/content/291/5510/1909.full Erosion by the Solar Wind] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // Science. — 2001. — Vol. 291. — <span class="nowrap">Iss. 5510</span>. — P. 1909. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1126 %2Fscience.1059763 10.1126/science.1059763].</span></ref>. Массаны коронар ырғытыуҙар һәм шундайыраҡ күренештәр магнит ҡырын үҙгәртә һәм Ҡояш өҫтөнән матдәләрҙең ғәйәт ҙур күләмен — сәғәтенә яҡынса 10⁹−10¹⁰ тонна сығарып ташлай<ref>''Schrijver, Carolus J.; Zwaan, Cornelis'' (2000). [https://books.google.com/books?id=QnfR5jwUQRsC Solar and stellar magnetic activity]. Cambridge University Press. ISBN 0-521-58286-5.</ref>. Ерҙең магнит ҡыры менән аралашып, был матдә Ер атмосфераһының поляр түңәрәк эргәһендәге өлкәһенә барып эләгә, бындай бәйләнештән магнит полюстары эргәһендә йыш күҙәтелгән [[Һаҙағай|поляр балҡыш]] барлыҡҡа килә. Йыһан нуры ҡояш системаһынан ситтә барлыҡҡа килә. Гелиосфера һәм, бик аҙ ғына, планетар магнит ҡырҙары Ҡояш системаһын өлөшләтә ситтән килгән йоғонтонан һаҡлай. Йондоҙ-ара мөхиттәге йыһан нурҙарының тығыҙлығы, шулай уҡ Ҡояштың магнит ҡырының көсө лә ваҡыт үтеү менән үҙгәрә, шулай итеп, тайпылыштарҙың дәүмәле аныҡ ҡына билдәле булмаһа ла, ҡояш системаһында йыһан нурланышы кимәле даими түгел<ref name="Langner et al 2005"><span class="citation">''U. W. Langner; M. S. Potgieter.'' [[bibcode:2005AdSpR..35.2084L|Effects of the position of the solar wind termination shock and the heliopause on the heliospheric modulation of cosmic rays]] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[:en:Advances in Space Research|Advances in Space Research]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>. — [[Elsevier]], 2005. — Vol. 35. — <span class="nowrap">Iss. 12</span>. — P. 2084—2090. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1016 %2Fj.asr.2004.12.005 10.1016/j.asr.2004.12.005].</span></ref>. Планета-ара мөхит дискыға оҡшаған кәмендә ике [[Космос саңы|йыһан саңы]] өлкәһенең формалашыу урыны булып тора. Беренсенән, зодиакаль саң болото ҡояш системаһының эске өлөшөндә урынлашҡан һәм зодиакаль яҡтылыҡтың барлыҡҡа килеү сәбәбе булып тора. Моғайын, планеталар менән үҙ-ара йоғонтоһо тәьҫирендә астероидтар билбауы сиктәрендә тыуған бәрелештәрҙән барлыҡҡа килгәндер<ref name="Zodiacal Cloud"><span class="citation"><span lang="en">[http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html Long-term Evolution of the Zodiacal Cloud]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> <span class="ref-info">(недоступная ссылка)</span> (1998). <small>Дата обращения 26 декабря 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20060929030040/http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html# Архивировано] 29 сентября 2006 года.</small></span></ref>. Икенсе өлкә яҡынса 10 а 40 а араһында урынлашҡан һәм, моғайын, койпер билбауы сиктәрендә есемдәр араһында булған ошондай бәрелештәрҙән һуң барлыҡҡа килгәндер<ref name="Shortlist stars"><span class="citation"><span lang="en">[http://sci.esa.int/home/29471-esa-scientist-discovers-a-way-to-shortlist-stars-that-might-have-planets/ ESA scientist discovers a way to shortlist stars that might have planets]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''ESA Science and Technology'' (2003). <small>Дата обращения 26 декабря 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20130502033116/http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=29471 Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref><ref name="Dust beyond Jupiter"><span class="citation">''M. Landgraf; J.-C. Liou; H. A. Zook; E. Grün.'' [http://iopscience.iop.org/1538-3881/123/5/2857/fulltext/ Origins of Solar System Dust beyond Jupiter] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[The Astronomical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>, May 2002. — Vol. 123. — <span class="nowrap">Iss. 5</span>. — P. 2857—2861. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F339704 10.1086/339704].</span></ref>. === Ҡояш системаһының эске өлкәһе === Эске өлөшкә ер төркөмөндәге планеталар һәм астероидтар инә. Эске өлкәнең, нигеҙҙә, силикаттар һәм металдан торған есемдәре сағыштырмаса Ҡояшҡа яҡын. Улар системаның бик бәләкәй генә өлөшө — уның радиусы Юпитер менән Сатурн орбиталары араһынан кәмерәк. ==== Ер төркөмө планеталары ==== [[Файл:Terrestrial planet size comparisons.jpg|мини|300x300пкс|Ер төркөмөндәге планеталар. Һулдан уңға: [[Меркурий]], [[Сулпан|Венера]], [[Ер]] һәм [[Марс]] (дәүиәл масштабта бирелә, планета-ара алыҫлыҡ — юҡ)]] Ҡояшҡа иң яҡын булған һәм ер төркөмө планеталары тип аталған дүрт, планета күбеһенсә ауыр элементтарҙан тора, уларҙың юлдаштары ла (0-2) әҙ, ҡулсалары ла юҡ. Улар планетаның мантияһын һәм [[Ер ҡабығы|ҡабығын]] формалаштырған силикаттар кеүек ауыр иреүсән минералдар, [[тимер]] һәм никелдән тора һәм планетаның йәҙрәһен формалаштыра. Был өс планетаның — Венера, Ер һәм Марстың — атмосфераһы бар; бөтәһендә лә удар кратерҙар һәм рельефтың риф соҡорҙары һәм [[вулкан]]дар кеүек тектоник деталдәре бар<ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html Солнечная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907062645/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html |date=2011-09-07 }}</ref><ref>[http://sunsys.narod.ru/mars.htm Марс]</ref><ref>[http://space.rin.ru/articles/html/117.html Поверхность Марса]</ref><ref>[http://space.rin.ru/articles/html/54.html Поверхность Венеры]</ref><ref>[http://galspace.spb.ru/index9.html Венера — кривое зеркало Земли]</ref><ref>Астрономия: Учеб. для 11 кл. общеобразоват. учреждений/ Е. П. Левитан. — 9-е изд. — М.: Просвещение. С. 73—75.</ref>. ===== Меркурий ===== [[Ҡояш]]ҡа иң яҡын планета. Меркурий [[астероид]]тар орбитаһынан эстә ята, шуға уны Ҡояш системаһының эске планетаһы тип атайҙар. 2006 йылда, [[Плутон (планета)|Плутонды]] планеталар статусынан мәхрүм иткәс, Меркурий иң бәләкәй [[планета]] булып ҡалды. Меркурий өҫтөнә ҡояш нурҙары [[Ер (планета)|Ер]] йөҙөнә ҡарағанда туғыҙ тапҡыр артығыраҡ төшә. Планетаның ҡояш нурҙарынан һаҡлай торған атмосфера ҡатламы юҡ. Көндөҙ температура +429 С етә. Был Ҡояш системаһындағы иң эҫе урындарҙың береһе. Төндә температура −180С градусҡа төшә. Сағыштырмаса ҙур тимер йәҙрәһе булған Меркурийҙың ҡабығының йоҡа булыуына әлегә бер ниндәй аңлатма ла юҡ. ===== Сулпан ===== [[Ҡояш]]ҡа яҡынлығы буйынса икенсе планета. Сулпан, [[Меркурий]] кеүек, астероидтар орбитаһынан эстә ята, шуға уны Ҡояш системаһының эске планетаһы тип атайҙар. Сулпан күк йөҙөндә яҡтылығы буйынса, Ҡояш һәм [[Ай (күк есеме)|Айҙан]] ҡалышып, өсөнсө урында тора. Сулпан Ҡояш байыр алдынан, йәки Ҡояш сығыр алдынан яҡшы күренә. Шуның өсөн уны ''Шәреҡ йондоҙо'', йәки ''Сулпан йондоҙо'' тип атайҙар. Сулпан [[Ер (планета)|Ергә]] оҡшаған планета тип квалификациялана. Ике планета ла тартылыу көсө, составы буйынса оҡшаш. Әммә ике планетала шарттар ҡырҡа айырыла. Сулпан ҡуйы көкөрт кислотаһы болото менән ҡапланған, был ҡуйы болот Сулпандың йөҙөн ҡарарға бирмәй. Әммә радиотулҡындар ярҙамында Сулпандың рельефын тикшерергә була. Был планетаның атмосфераһы тығыҙ, башлыса углекислый газдан тора. Был Сулпанда углекислый газды биомассаға әйләндерә алырлыҡ органик тормош һәм углерод әйләнеше булмау менән аңлатыла. Бик борон Сулпан йөҙө бик ҡыҙған һәм Ерҙәге кеүек океандар, урынында сүллек пейзажы ҡалдырып, парға әйләнеп бөткән. Магнит ҡыры көсһөҙ булғанға һыу парҙары Ҡояш еле менән йондоҙ-ара арауыҡҡа таралған. Атмосфера баҫымы Ерҙәгенән 92 тапҡыр ҙурыраҡ. Сулпан өҫтө [[вулкан]] эшмәкәрлеге эҙҙәрен һаҡлай. Сулпанда плиталарҙың тектоник хәрәкәте күҙәтелмәй, был өҫтөндә һыу булмау менән аңлатыла. Сулпанда атмосфера булыуын [[1761]] йылдың [[6 июнь|6 июнендә]] [[Ломоносов Михаил Васильевич|М. В. Ломоносов]] аса ===== Ер ===== Ер төркөмө планеталары араһында [[Ер (планета)|Ер]] планетаһы — иң ҙур һәм иң тығыҙ планета. Ерҙә [[плиталар тектоникаһы]] күҙәтелә. Ғаләмдә Ерҙән башҡа планетала йәки икенсе бер галактикала тереклектең булыу-булмауы тураһындағы мәсьәлә әләгә асыҡ булып ҡала<ref name="life"><span class="citation"><span lang="en">[http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/a204/etlife/SciAm99b.pdf Is There Life Elsewhere in the Universe?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100703022040/http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/a204/etlife/SciAm99b.pdf |date=2010-07-03 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. Jill C. Tarter and Christopher F. Chyba, University of California, Berkeley. <small> 25 декабря 2012 года.</small></span></ref>. Ер төркөмө планеталары араһында [[Ер (планета)|ер]] уникаль (иң тәүге сиратта [[гидросфера]]һы булған өсөн). [[Ер (планета)|Ер]] атмосфераһы башҡа планеталар атмосфераһынан ҡырҡа айырыла — уның составында ирекле [[кислород]] бар<ref name="Earths Atmosphere"><span class="citation">''Anne E. Egger, M.A./M.S.'' <span lang="en">[http://www.visionlearning.com/en/library/Earth-Science/6/The-Composition-of-Earths-Atmosphere/107 Earth’s Atmosphere: Composition and Structure]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''VisionLearning.com''. <small>Дата обращения 16 ноября 2009.</small> <small>[https://www.webcitation.org/617EywI3z Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref>.[[Ер (планета)|Ерҙең]] тәбиғи юлдашы берәү — [[Ай (юлдаш)|Ай]], ҡояш системаһындағы ер төркөмө планеталарының берҙән-бер ҙур юлдашы ул. ===== Астероидтар төркөмө ===== Марс Ер менән Сулпандан бәләкәйерәк (Ерҙең 0,107 массаһы). Уның , башлыса, углекислый газдан торған атмосфераһы бар, өҫкө баҫымы 6,1 мбар (Ерҙекенән 0,6 %)<ref name="Mars Atmosphere"><span class="citation no-wikidata" data-wikidata-property-id="P1343">''David C. Gatling, Conway Leovy.'' <span data-wikidata-qualifier-id="P248">Mars Atmosphere: History and Surface Interactions</span> &#x2F;&#x2F; Encyclopedia of the Solar System &#x2F; Lucy-Ann McFadden et al. — 2007. — P. 301—314.</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></ref>. Был планета өҫтөндә вулкандар бар, иң ҙурыһы — Олимп, уның бейеклеге 21,2 км<ref>''Ж. Ф. Родионова, Ю. А. Илюхина.'' [http://www.ipages.ru/index.php?ref_item_id=4262&ref_dl=1 Новая карта рельефа Марса]</ref>, өҫтәүенә Олимп күләме буйынса ерҙәге бөтә вулкандарҙан да ҙурыраҡ. Вулкандар менән бер рәттән риф соҡорҙары ла (Маринер үҙәне) элекке геологик әүҙемлекте иҫбат итә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, һуңғы 2 миллион йыл буйы<ref name="David Noever"><span class="citation">''David Noever.'' <span lang="en">[http://www.astrobio.net/news-exclusive/modern-martian-marvels-volcanoes/ Modern Martian Marvels: Volcanoes?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628203337/http://www.astrobio.net/exclusive/1360/modern-martian-marvels-volcanoes |date=2011-06-28 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''Astrobiology Magazine'' (2004). <small>Дата обращения 16 ноября 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20110628203337/http://www.astrobio.net/exclusive/1360/modern-martian-marvels-volcanoes Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref> дауам итә был әүҙемлек. Марс өҫтөндәге ҡыҙыл төҫ уның тупрағында тимер оксидының<ref name="Kids Eye"><span class="citation"><span lang="en">[http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Kids Mars: A Kid’s Eye View] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141020111930/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Kids |date=2014-10-20 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. NASA. <small>Дата обращения 16 ноября 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref> күп булыуын раҫлай. Планета тирәләй ике юлдаш — [[Фобос]] менән [[Деймос]] әйләнә. Фаразланыуынса, улар — баҫып алынған астероидтар<ref name="Satellites of Mars"><span class="citation">''Scott S. Sheppard, David Jewitt, and Jan Kleyna.'' <span lang="en">[http://iopscience.iop.org/1538-3881/128/5/2542/fulltext/ A Survey for Outer Satellites of Mars: Limits to Completeness]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''The Astronomical Journal'' (2004). <small>Дата обращения 16 ноября 2009.</small> <small>[https://www.webcitation.org/617GKlAKQ Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Бөгөн, Марс — Ҡояш системаһында ентекле өйрәнелгән планета (Ерҙән һуң). ==== Астероидтар билбауы ==== [[Файл:InnerSolarSystem ru.png|мини|300x300пкс|Астероид билбауы (аҡ төҫтә) һәм троян астероидтары (йәшел төҫтә)]] Астероидтар билбауы Марс менән Юпитер араһындағы орбитаны биләй, һәм Ҡояштан 2,3 һәм {{S|3,3 а. е.}}{{S|3,3 а. е.}} алыҫлығында. Марс менән Юпитер араһында планета (мәҫәлән, гипотетик Фаэтон планетаһы) урынлашыуы тураһындағы гипотеза аҙаҡ килеп раҫланмай. Фоэтон Ҡояш системаһы формалашыуының иртә этаптарында емерелә, уның ярсыҡтары астероидтар билбауын ойошторған астероидтарға әйләнә. Заманса ҡарашҡа ярашлы, астероидтар — Ҡояш системаһын формалаштырыуҙың ҡалдыҡтары (планетозималей), Юпитерҙың гравитация көстәре уларға ҙур есем булып берләшергә ҡамасаулай<ref name="Petit"><span class="citation">''Petit, J.-M.; Morbidelli, A.; Chambers, J.'' [http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf The Primordial Excitation and Clearing of the Asteroid Belt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070221085835/http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf |date=2007-02-21 }} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[:en:Icarus (journal)|Icarus]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>. — [[Elsevier]], 2001. — Vol. 153. — P. 338—347. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1006 %2Ficar.2001.6702 10.1006/icar.2001.6702].</span></ref>. Астероидтарҙың ҙурлығы бер нисә метрҙан алып йөҙҙәрсә километрҙарға тиклем етеүе ихтимал. Бөтә астероидтар ҙа Ҡояш системаһындағы кесе есемдәр тип классификациялана, ләкин ҡайһы бер есемдәр, мәҫәлән, Веста менән Гигей, кәрлә планета, тип аталыуы ихтимал, тик үларҙа гидростатик тигеҙлектең<ref name="Planet Definition"><span class="citation"><span lang="en">[http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/ IAU Planet Definition Committee]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> <span class="ref-info">(недоступная ссылка)</span>. International Astronomical Union (2006). <small>Дата обращения 30 ноября 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20090603001603/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/# Архивировано] 3 июня 2009 года.</small></span></ref> һаҡланыуын раҫларға ғына кәрәк. Билбауҙа диаметры бер километрҙан артҡан унар мең, бәлки, миллионлаған есем барҙыр. Шуға ҡарамаҫтан, астероидтар билбауының дөйөм массаһы Ер массаһының меңдән бер өлөшөнән артыҡ түгел. Диаметрҙары 100 мкм-нан 10 метрға тиклем булған күк есемдәре метеороидтар тип атала. Уларҙан да бәләкәйерәктәре [[Космос саңы|йыһан саңы]] тип йөрөтөлә. ===== Церера ===== Астероидтар орбита характеристикаһы нигеҙендә төркөмдәргә һәм ғаиләләргә берләштерелә. Астероидтарҙың юлдаштары — башҡа астероидтар тирәләй орбита буйынса әйләнгән астероидтар. Астероидтар билбауында шулай уҡ төп астероидтар билбауы кометалары ла урынлашҡан, бәлки, тап шул кометалар ерҙәге һыу сығанағы булғандыр<ref name="Earths Water"><span class="citation">''Phil Berardelli.'' <span lang="en">[http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html Main-Belt Comets May Have Been Source Of Earths Water] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816083413/http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html |date=2011-08-16 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''SpaceDaily'' (2006). <small>Дата обращения 1 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Эске Ҡояш системаһында Меркурийҙан Марсҡа тиклем урынлашҡан астероидтар төркөмө бар. Күптәренең орбитаһы эске планеталар орбитаһын киҫеп үтә<ref name="MorbidelliAstIII"><span class="citation">''A. Morbidelli, W. F. Bottke Jr., Ch. Froeschlé, P. Michel.'' [http://www.boulder.swri.edu/~bottke/Reprints/Morbidelli-etal_2002_AstIII_NEOs.pdf Origin and Evolution of Near-Earth Objects] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // Asteroids III / W. F. Bottke Jr., A. Cellino, P. Paolicchi, and R. P. Binzel. — University of Arizona Press, 2002. — <span class="nowrap">Iss. January</span>. — P. 409—422.</span></ref>. ===== Туғыҙынсы планета ===== Церера {{S|(2,77 а. е.)}} — кәрлә планета һәм астероидтар билбауында иң ҙур есем. Диаметры яҡынса 950 км булған есем астероидтар билбауында иң ҙуры һәм ярайһы уҡ ауыры, үлсәмдәре буйынса гигант планеталарҙың күп кенә эре юлдаштарынан ҙурыраҡ һәм билбауҙың дөйөм массаһының өстән бер өлөшөн (32 %) тәшкил итә тиерлек. Асҡандан һуң Церераны планета булараҡ классификациялайҙар, әммә артабан күҙәтеүҙәр Церера янында байтаҡ астероидтар әйләнеүен күреһәтә, шуға 1850-се йылдарҙа уны астероид тип билдәләйҙәр<ref name="History of Asteroids"><span class="citation"><span lang="en">[http://dawn.jpl.nasa.gov/DawnClassrooms/1_hist_dawn/history_discovery/Development/a_modeling_scale.doc History and Discovery of Asteroids]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (DOC). NASA. <small>Дата обращения 1 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. 2006 йылда ул ҡабат кәрлә планета тип таныла. Ҡояш системаһының эске өлкәһендә газ гиганттары һәм юлдаштар, шулай уҡ Койпер билбауының транснептун есемдәре, Тарҡау диск һәм Оорта болото урынлашҡан. Күп кометаларҙың орбитаһы ҡыҫҡа осорло, астероид-кентавр ҙа шулай уҡ был өлкәлә үтә. Ҡояштар бик алыҫ булғанға күрә был өлкәнең ҡаты есемдәрендә [[Һыу|һыу боҙо,]] аммиак һәм метан бар. Тышҡы өлкәлә Тюхепланетаһы һәм, бәлки, ниндәй ҙә булһа башҡа «Планета X», шулай уҡ Немезида Ҡояшының йондоҙ-юлдаштары булыуы фаразлана. ==== Планета-гиганттар ==== [[Файл:Gas planet size comparisons.jpg|мини|300x300пкс|Планета-гиганттар. Һулдан уңға: [[Юпитер]], [[Сатурн (планета)|Сатурн]], [[Уран (планета)|Уран]] һәм [[Нептун]] (ҙурлыҡтары масштабҡа ярашлы,ә планета-ара алыҫлыҡта — масштаб күҙәтелмәй)]] Дүрт планета-гигант газ гиганттары тип атала, бөтәһе бергә Ҡояш тирәләй орбиталарында әйләнгән есемдәр массаһының 99 процентын тәшкил итә. Юпитер менән Сатурн, башлыса, водород һәм гелийҙан тора; Уран менән Нептун составында был матдәләрҙән тыш бик күп миҡдарҙа боҙ ҙа бар. Шуның өсөн ҡайһы бер астрономдар, уларҙы айырым категорияға бүлеп, «боҙ гиганттары» тип атай. Дүрт планета-гиганттың да ҡулсалары бар, әммә Ерҙән тик Сатурндың ғына ҡулсалар системаһы күренә. ===== Юпитер ===== Юпитерҙың массаһы Ер массаһынан 318 тапҡырға артығыраҡ, һәм башҡа планеталарҙең берлектәге ауырлығынан 2,5 тапҡыр ауырыраҡ. Ул, башлыса, [[водород]] һәм [[гелий]]ҙан тора. Юпитер эсендәге юғары температура уның атмосферанда болоттар һыҙаты һәм Оло ҡыҙыл тап кеүек бик күп яртылаш даими өйөрмә структураларын тыуҙыра. Юпитерҙың 79 юлдашы бар. Иң ҙурҙары дүртәү — [[Ганимед (юлдаш)|Ганимед]], Каллисто, Ио һәм Европа — улар вулкандар әүҙемлеге һәм эске йылыныу менән ер төркөмө планеталарына оҡшаш. Ганимед, Ҡояш системаһындағы иң ҙур юлдаш, ул хатта Меркурийҙан да ҙурыраҡ. ===== Сатурн ===== Сатурн, үҙенең ҡулсалар системаһы менән киң билдәле, атмосфераһы һәм магнитосфераһы структуралары менән бер ни тиклем Юпитерға оҡшаш. Сатурн — ҡояш системаһында әллә ни тығыҙ булмаған планета (уның тығыҙлығы уртаса һыу тығыҙлығынан кәмерәк). Сатурндың 82 раҫланған юлдашы бар<ref>[https://nplus1.ru/news/2019/10/08/more-moons Сатурн обошёл Юпитер по количеству спутников]</ref>; шуларҙың икеһе — [[Титан (юлдаш)|Титан]] менән [[Энцелад (юлдаш)|Энцелад]] — геологик әүҙемлек күрһәтә. Был әүҙемлек, ерҙекенә оҡшаш түгел, сөнки ул күбеһенсә боҙ әүҙемлегенә бәйле<ref name="Cryovolcanism"><span class="citation">''J. S. Kargel.'' <span lang="en">[https://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00613296 Cryovolcanism on the icy satellites]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''U.S. Geological Survey'' (1994). <small>Дата обращения 22 ноября 2009.</small></span></ref>. Титан, Меркурий күләмен уҙып, — ҡояш системаһындағы берҙән-бер атмосфераһы булған юлдаш. ===== Уран ===== Уран массаһы буйынса Ерҙекенән 14 тапҡырға ҙурыраҡ, әммә планета-гиганттар араһында иң еңеле. «Ҡырын ятҡан» килеш хәрәкәт итеүе уны башҡа планеталарҙан айырып тора. Уран ауышлыҡ°<ref name="Seidelmann2007">{{Мәҡәлә|заглавие=Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006|издание={{Нп3|Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy|Celestial Mech. Dyn. Astr.||Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy}}|том=90|страницы=155—180|doi=10.1007/s10569-007-9072-y|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y|язык=en|тип=journal|автор=Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et al.|год=2007}}</ref>. Уран тәгәрәп барған шарға оҡшаш булыуы менән дә башҡаларҙан айырыла. Башҡа газ планеталарынан айырмалы рәүештә Урандың йәҙрәһе һалҡын, һәм ул йыһанға бик аҙ йылылыҡ сығара<ref name="Hawksett"><span class="citation">''Hawksett, David; Longstaff, Alan; Cooper, Keith; Clark, Stuart.'' <span lang="en">[[bibcode:2005AsNow..19h..65H|10 Mysteries of the Solar System]]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''Astronomy Now'' (2005). <small>Дата обращения 22 ноября 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20191009110025/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AsNow..19h..65H Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Урандың 27 юлдашы булыуы билдәле; иң эреләре — Титания, Оберон, Умбриэль, Ариэль һәм Миранда. ===== Нептун ===== [[Нептун]], Урандан бер аҙ бәләкәй булһа ла, унан ауырыраҡ (17 Ер массаһы) һәм шуға күрә тығыҙыраҡ. Уның эске нурланышы бар, ләкин был нурланыш Юпитер менән Сатурндағы кеүек күп түгел<ref name="Podolak"><span class="citation">''Podolak, M.; Reynolds, R. T.; Young, R.'' <span lang="en">[[bibcode:1990GeoRL..17.1737P|Post Voyager comparisons of the interiors of Uranus and Neptune]]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. NASA Ames Research Center (1990). <small>Дата обращения 22 ноября 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20190607143323/http://adsabs.harvard.edu/abs/1990GeoRL..17.1737P Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Нептундың билдәле 14 юлдашы бар. Иң ҙуры — Тритон, геологик йәһәттән әүҙем, шыйыҡ азоттан торған гейзерҙары бар<ref name="Geysers on Triton"><span class="citation">''Duxbury, N. S., Brown, R. H.'' <span lang="en">[http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full The Plausibility of Boiling Geysers on Triton]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> <span class="ref-info">(недоступная ссылка)</span>. ''Beacon eSpace'' (1995). <small>Дата обращения 22 ноября 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20090426005806/http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full# Архивировано] 26 апреля 2009 года.</small></span></ref>. Тритон — кире йүнәлештә хәрәкәт иткән берҙән-бер ҙур юлдаш. Нептунды шулай уҡ ''Нептун троялары'' тип аталған [[астероид]]тар оҙатып йөрөй, улар уның менән 1:1 резонанс бәйләнешендә. 2016 йылдың 20 ғинуарында Калифорния технология институты астрономдары Майкл Браун һәм Константин Батыгин Ҡояш системаһының ситендә, Плутон орбитаһынан ситтә, туғыҙынсы планетаның булыу ихтималлығы тураһында иғлан итә. Планета Ерҙән яҡынса ун тапҡырға ауырыраҡ, [[Нептун]]ға ҡарағанда Ҡояштан яҡынса 20 тапҡырға алыҫыраҡ (90 миллиард километр), һәм Ҡояш тирәләй 10 000 — 20 000 йылда әйләнеп сыға<ref>https://www.caltech.edu/news/caltech-researchers-find-evidence-real-ninth-planet-49523 Caltech Researchers Find Evidence of a Real Ninth Planet</ref>. Майкл Браун фекеренсә, был планетаның булыу ихтималлығы"бәлки, 90 %"ҡа етәлер<ref>{{Cite news|title=New evidence suggests a ninth planet lurking at the edge of the solar system|first=Joel|last=Achenbach|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/01/20/new-evidence-suggests-a-ninth-planet-lurking-at-the-edge-of-the-solar-system/|date=2016-01-20|accessdate=2016-01-20|language=en-US}}</ref>. Әлегә ғалимдар был гипотетик планетаны «Туғыҙынсы планета»<ref>[http://www.dni.ru/tech/2016/1/20/326049.html Обнаружена новая планета Солнечной системы]</ref> ({{lang-en|Planet Nine}}) тип кенә атай. ==== Кометалар ==== [[Файл:Comet c1995o1.jpg|мини|285x285пкс|Хейла&amp;nbsp;— Боппа кометаһы]] Кометалар — ҡояш системаһындағы кесе есемдәр, ғәҙәттә, ҙурлыҡтары бер нисә километрға етә, башлыса осоусы матдәләрҙән (боҙҙарҙан) тора . Орбиталары ҙур эксцентриситетҡа эйә, ҡағиҙә булараҡ, перигелийҙары эске планеталар орбиталары сиктәрендә һәм афелийҙары Плутондан бик алыҫ урынлаша. Комета, Ҡояш системаһының эске өлкәһенә ингәс, Ҡояшҡа яҡынлай, уның боҙҙан торған йөҙө иреп парға әйләнә һәм ионлаша башлай, шулай итеп кометаға газдан һәм саңдан торған оҙон болот ҡалдыра, был күренеште ерҙән ябай күҙ менән күреп була. ==== Кентаврҙар ==== Кентаврҙар — боҙҙан торған һәм кометаға оҡшаған есемдәр, ярымкүсәрҙәре Юпитерҙыҡыны ҡарағанда {{S|(5,5 а. е.)}} ҙурыраҡ, әммә Нептундыҡынан {{S|(30 а. е.)}} бәләкәйерәк. Билдәле булған иң ҙур кентавр, Харикло, диаметры яҡынса 250 км тәшкил итә<ref name="spitzer"><span class="citation">''John Stansberry, Will Grundy, Mike Brown, Dale Cruikshank, John Spencer, David Trilling, Jean-Luc Margot.'' <span lang="en">[http://arxiv.org/abs/astro-ph/0702538v2 Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (2007). <small>Дата обращения 5 декабря 2009.</small></span></ref>. Беренсе булып табылған кентавр, Хирон, комета тип таныла (95P), сөнки Ҡояшҡа яҡыная бара, унда, кометалағы кеүек, кома (комета) барлыҡҡа килә<ref name="Chiron biography"><span class="citation">''Patrick Vanouplines.'' <span lang="en">[http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm Chiron biography]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> <span class="ref-info">(недоступная ссылка)</span>. ''Vrije Universitiet Brussel'' (1995). <small>Дата обращения 5 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. ===== Койпер билбауы ===== [[Файл:Outersolarsystem objectpositions labels comp-ru.png|слева|мини|300x300пкс|Койпер билбауының билдәле есемдәре (йәшел), дүрт тышҡы планетаға ҡарата күрһәтелгән. Масштабы — астрономик берәмектәрҙә. Һүрәттең аҫҡы өлөшөндәге ҡара участка — [[Ҡош Юлы]] фонында ерҙән күҙәтеү өсөн урынлашҡан өлкә, ундағы йондоҙҙарҙың сағыулығы тоноҡ есемдәрҙе күреү мөмкинлеген бирмәй]] Койпер билбауы — Ҡояш системаһы барлыҡҡа килгән осорҙан ҡалған реликттар өлкәһе, астероидтар билбауы кеүек үк, ярсыҡтарҙан хасил булған ҙур билбау, әммә, башлыса, боҙҙан тора<ref name="Physical"><span class="citation no-wikidata" data-wikidata-property-id="P1343">''Stephen C. Tegler.'' <span data-wikidata-qualifier-id="P248">Kuiper Belt Objects: Physical Studies</span> &#x2F;&#x2F; Encyclopedia of the Solar System &#x2F; Lucy-Ann McFadden et al. — 2007. — P. 605—620.</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></ref>. Ҡояштан 30 һәм {{S|55 а. е.}} алыҫлыҡта. Ҡояш системаһындағы кесе есемдәрҙән тора, әммә Койпер билбауының, Квавар, Варна һәм Орк кеүек иң ҙур есемдәренең күбеһе параметрҙарын асыҡлағандан һуң, кәрлә планета тип танылыуы ихтимал. Иҫәпләүҙәр буйынса, Койпер билбауындағы 100 000-дән ашыу есемдең диаметры 50 километрҙан ашыу, ләкин билбауҙың дөйөм массаһы Ер массаһының ундан бер йәки хатта йөҙҙән бер өлөшөн тәшкил итә<ref name="Delsanti"><span class="citation">''Audrey Delsanti and David Jewitt.'' <span lang="en">[http://www.ifa.hawaii.edu/publications/preprints/06preprints/Delsanti_06-009.pdf The Solar System Beyond The Planets]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (PDF). ''Institute for Astronomy, University of Hawaii'' (2006). <small>Дата обращения 7 декабря 2009.</small> <small> 3 ноября 2012 года.</small></span></ref>. Билбауҙың күп кенә есемдәренең юлдаштары бар<ref name="Satellites KBO"><span class="citation">''M. E. Brown, M. A. van Dam, A. H. Bouchez, D. Le Mignant, R. D. Campbell, J. C. Y. Chin, A. Conrad, S. K. Hartman, E. M. Johansson, R. E. Lafon, D. L. Rabinowitz, P. J. Stomski, Jr., D. M. Summers, C. A. Trujillo, P. L. Wizinowich.'' <span lang="en">[http://arxiv.org/abs/astro-ph/0510029 Satellites of the Largest Kuiper Belt Objects]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (2006). <small>Дата обращения 7 декабря 2009.</small></span></ref>, күпселек есемдәрҙең орбитаһы эклиптика яҫылығынан ситтә урынлашҡан<ref name="Trojan"><span class="citation">''Chiang et al.'' [http://iopscience.iop.org/1538-3881/126/1/430/fulltext/ Resonance Occupation in the Kuiper Belt: Case Examples of the 5:2 and Trojan Resonances] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[The Astronomical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>, 2003. — Vol. 126. — <span class="nowrap">Iss. 1</span>. — P. 430—443. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F375207 10.1086/375207].</span></ref>. ====== Плутон ====== Плутон — кәрлә планета, Койпер билбауындағы иң эре есем булараҡ билдәле. 1930 йылда табылғандан һуң түғыҙынсы планета тип таныла; 2006 йылда планеталар өсөн формаль билдәләмә ҡабул ителгәндән һуң, уның атамаһы үҙгәрә. Плутондың иң ҙур юлдашы буйынса ла әлегә асыҡлыҡ юҡ — Харон артабан да Плутондың юлдашы тип аталырмы, әллә кәрлә планета тип танылырмы. Плутон системаһының массалар үҙәге — Харон уларҙың өҫтөнән ситтә урынлашҡан, уларҙың икеләтә планета системаһы тип танылыуы ихтимал. Дүрт бәләкәй юлдаш — Никта, Гидра, Кербер һәм Стикс — Плутон менән Харон тирәләй әйләнә. Шулай уҡ Меркурий менән Ҡояш араһындағы өлкә астероид-вулканоидтарҙың булыу-булмауын асыҡлау өсөн өйрәнелә. Унда ҙур Вулкан планетаһының булыуы кире ҡағылыуға ҡарамаҫтан<ref name="Vulcanoids"><span class="citation">''Durda D. D.; Stern S. A.; Colwell W. B.; Parker J. W.; Levison H. F.; Hassler D. M.'' <span lang="en">[http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike://ap/is/2000/00000148/00000001/art06520&unc=ml A New Observational Search for Vulcanoids in SOHO/LASCO Coronagraph Images]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (2004). <small>Дата обращения 23 декабря 2009.</small> <small> 18 августа 2011 года.</small></span></ref>, был турала фараздар һаман да бар. [[Файл:Solar system scale-2.jpg|без|мини|780x780пкс|Планеталар һәм Ҡояш үлсәмдәренең яҡынса нисбәте. Планета-ара арауыҡ яҡынса масштабта бирелгән. Ҡояш — һулда.]] === Сик буйы өлкәләре === Беҙҙең Ҡояш системаһының ҙур өлөшө һаман да тикшерелеп бөтмәгән. Иҫәпләүҙәр буйынса, Ҡояштың гравитация ҡыры яҡынса ике яҡтылыҡ йылы алыҫлығында {{S|(125 000 а. е.)}} уратып алған йондоҙҙарҙың көсөнән өҫтөнөрәк. Сағыштырыу өсөн, Оорта болото радиусының түбәнге баһалары уны {{S|50 000 а. е.}} {{S|50 000 а. е.}}-нан<ref name="T. Encrenaz"><span class="citation no-wikidata" data-wikidata-property-id="P1343">''T. Encrenaz, JP. Bibring, M. Blanc, MA. Barucci, F. Roques, PH. Zarka.'' The Solar System: Third edition. — Springer, 2004. — P. 1.</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></ref> алыҫҡа урынлаштырмай. Седна кеүек есемдәр асылыуға ҡарамаҫтан, Койпер билбауы менән Оорта болото араһындағы өлкә лә, Оорта болото үҙе лә, уның артында нимә булыуы ла тикшерелмәгән. Сик буйы өлкәһендә (Оорта болотоноң тышҡы сиге артында) Ҡояштың йондоҙ-юлдашы Немезиданың урынлашыуы тураһында раҫланмаған гиплотеза бар. == Планеталар һәм кәрлә планеталарҙың төп параметрҙарының сағыштырма таблицаһы == Әлеге ваҡытта дөйөм ҡабул ителгән фараздар буйынса, Ҡояш системаһы яҡынса 4,6 миллиард йыл элек гигант йондоҙ-ара газ-саң болотоноң ҙур булмаған өлөшөн гравитация ҡыҫыуы һөҙөмтәһендә формалаша башланған. Болот, күрәһең, бер нисә яҡтылыҡ йылы үлсәмендә булып, бер нисә йондоҙҙо барлыҡҡа килтергәндер<ref name="Arizona"><span class="citation"><span lang="en">[http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html Lecture 13: The Nebular Theory of the origin of the Solar System]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''University of Arizona''. <small>Дата обращения 27 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. {| class="standard sortable" style="text-align:center" ! style="width:12.5%" |[[Планета]] (кәрлә планета) ! style="width:12.5%" |Диаметр, относи&#xAD;тельно ! style="width:12.5%" |Масса, относи&#xAD;тельно ! style="width:12.5%" |Орбиталь&#xAD;ный радиусы, а.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwBIs">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>е. ! style="width:12.5%" |Әйләнеү осоро, ерҙәге йыл иҫәбе ! style="width:12.5%" |[[Тәүлек|Сутки]], относи&#xAD;тельно ! style="width:12.5%" |Тығыҙлыҡ, {{S|кг/м³}} ! style="width:12.5%" |Юлдаштар |- style="height: 0.75em" ! ! data-sort-type="number" | ! data-sort-type="number" | ! data-sort-type="number" | ! data-sort-type="number" | ! data-sort-type="number" | ! data-sort-type="number" | ! data-sort-type="number" | |- |[[Меркурий]] |0,382 |0,055 |0,38 |0,241 |58,6 |5427 |0 |- |[[Сулпан|Венера]] |0,949 |0,815 |0,72 |0,615 |243 |5243 |0 |- |[[Ер|Земля]] |1,0 |1,0 |1,0 |1,0 |1,0 |5515 |[[Ай (юлдаш)|1]] |- |[[Марс]] |0,53 |0,107 |1,52 |1,88 |1,03 |3933 |2 |- style="background:#CCCCFF" |[[Церера (кәрлә планета)|Церера]] |0,074 |0,00015 |2,76 |4,6 |0,378 |2161 |0 |- |[[Юпитер]] |11,2 |318 |5,20 |11,86 |0,414 |1326 |79 |- |[[Сатурн (планета)|Сатурн]] |9,41 |95 |9,54 |29,46 |0,426 |687 |62 |- |[[Уран (планета)|Уран]] |3,98 |14,6 |19,22 |84,01 |0,718 |1270 |27 |- |[[Нептун]] |3,81 |17,2 |30,06 |164,79 |0,671 |1638 |14 |- style="background:#CCCCFF" |[[Плутон]] |0,186 |0,0022 |39,2 |248,09 |6,387 |1860 |5 |- style="background:#CCCCFF" |Хаумеа | data-sort-value="0,11" |~0,11 |0,00066 |43 |281,1 |0,163 | data-sort-value="2600" |~2600 |2 |- style="background:#CCCCFF" |Макемаке |0,116 |~0,0005 |45,4 |306,28 |0,324 | data-sort-value="1700" |~1700 |1 |- style="background:#CCCCFF" |Эрида |0,182 |0,0028 |67,8 |558,04 |1,1 |2520 |1 |} [[Файл:Planets line.svg|без|мини|780x780пкс| Расстояния планет от Солнца: <small> 1) [[Меркурий]] 2) [[Сулпан|Венера]] 3) [[Ер|Земля]] 4) [[Марс]] — Пояс астероидов — 5) [[Юпитер]] 6) [[Сатурн (планета)|Сатурн]] 7) [[Уран (планета)|Уран]] 8) [[Нептун]] — Пояс Койпера </small> ]] == Формалашыуы һәм эволюцияһы == [[Файл:Solar evolution ru.png|без|мини|780x780пкс|Ҡояштың йәшәү циклы. Масштабы һәм төҫтәре шартлы. Временная шкала в миллиардах лет (приблизительно)]] Ҡыҫыу һөҙөмтәһендә газ-саң болото бәләкәсәйә, һәм, импульс мәлен һаҡлау законына ярашлы, болоттоң әйләнеү тиҙлеге арта. Массаның ҙурыраҡ өлөшө йыйылған үҙәк, уны уратып алған дискынан торған һайын нығыраҡ ҡайнарлана бара<ref name="Arizona"/>. Болоттоң ҡыҫыу тиҙлеге әйләнгәнгә күрә, параллель һәм перпендикуляр күсәр әйләнештәре бер-береһенән айырыла, был болоттоң йәйенке формаға инеүенә һәм диаметры яҡынса {{S|200 а. е.}} {{S|200 а. е.}}, үҙәгендә ҡайнар һәм тығыҙ булған протойондоҙло протопланета дискыһының<ref name="Protostar"><span class="citation">''Jane S. Greaves.'' [http://www.sciencemag.org/content/307/5706/68.full Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // Science. — 2005. — Vol. 307. — <span class="nowrap">Iss. 5706</span>. — P. 68—71. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1126 %2Fscience.1101979 10.1126/science.1101979].</span></ref> формалашыуына килтерә. Ҡояш эволюцияның ошо стадияһында Ҡояш T Үгеҙ тибындағы йондоҙ кеүек була. T Үгеҙ тибындағы йондоҙҙарҙы өйрәнеү шуны раҫлай: йыш ҡына уларҙың массалары 0,001—0,1 Ҡояш массаһына тиң һәм улар протопланета дискылары менән уратып алынған, өҫтәүенә туранан-тура йондоҙҙа бик ҙур процентлы томан массаһы тупланған<ref name="Kitamara"><cite style="font-style:normal">''M. Momose, Y. Kitamura, S. Yokogawa, R. Kawabe, M. Tamura, S. Ida'' (2003). «[http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?2003ASPC..289...85M&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES&type=PRINTER&filetype=.pdf Investigation of the Physical Properties of Protoplanetary Disks around T Tauri Stars by a High-resolution Imaging Survey at lambda = 2 mm]» (PDF). Ikeuchi, S., Hearnshaw, J. and Hanawa, T. (eds.) ''The Proceedings of the IAU 8th Asian-Pacific Regional Meeting, Volume I'' '''289''', Astronomical Society of the Pacific Conference Series. <small>Проверено 2009-12-27</small>.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=proceeding&rft.btitle=The+Proceedings+of+the+IAU+8th+Asian-Pacific+Regional+Meeting%2C+Volume+I&rft.atitle=Investigation+of+the+Physical+Properties+of+Protoplanetary+Disks+around+T+Tauri+Stars+by+a+High-resolution+Imaging+Survey+at+lambda+%3D+2+mm&rft.au=M.+Momose%2C+Y.+Kitamura%2C+S.+Yokogawa%2C+R.+Kawabe%2C+M.+Tamura%2C+S.+Ida&rft.date=2003&rft.pub=Astronomical+Society+of+the+Pacific+Conference+Series&rft.series=289&rft_id=http%3A%2F%2Farticles.adsabs.harvard.edu%2Fcgi-bin%2Fnph-iarticle_query%3F2003ASPC..289...85M%26data_type%3DPDF_HIGH%26whole_paper%3DYES%26type%3DPRINTER%26filetype%3D.pdf"> </span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></ref>. Планеталар ошо дискының аккрецияһы юлы менән формалашҡан<ref name="Planet Formation"><span class="citation">''Boss, A. P.'' Chondrule-forming Shock Fronts in the Solar Nebula: A Possible Unified Scenario for Planet and Chondrite Formation <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[The Astrophysical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>, 2005. — Vol. 621. — P. L137. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F429160 10.1086/429160].</span></ref>. 50 миллион йыл дауамында протойондоҙ үҙәгендәге [[водород]]тың баҫымы һәм тығыҙлығы термойәҙрә реакцияһын башлау өсөн ярайһы уҡ юғары кимәлгә етә<ref name="Yi2001"><span class="citation">''Sukyoung Yi; Pierre Demarque; Yong-Cheol Kim; Young-Wook Lee; Chang H. Ree; Thibault Lejeune; Sydney Barnes.'' [[bibcode:2001ApJS..136..417Y|Toward Better Age Estimates for Stellar Populations: The <math>Y^{2}</math> Isochrones for Solar Mixture]] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[The Astrophysical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>, 2001. — <span class="nowrap">Vol. 136</span>. — P. 417. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F321795 10.1086/321795].</span> [[ArXiv.org|arXiv]]:[[arxiv:astro-ph/0104292|astro-ph/0104292]]</ref>. Йылылыҡ энергияһы ярҙамында гравитацияның ҡыҫыу көсөнә ҡаршы торорлоҡ гидростатик тигеҙлеккә өлгәшкәс кенә температура, реакция тиҙлеге, баҫым һәм тығыҙлығы арта. Ҡояш төп эҙмә-эҙлелектең тулы ҡанлы йондоҙона әүерелә. Билдәле булыуынса, Ҡояш Герцшпрунг— Рассел диаграммаһының төп эҙмә-эҙлегенән ситтә үҫешә башлаған осраҡта ғына Ҡояш системаһы тарҡалыуға дусар ителәсәк. Ҡояш водород яғыулығы запастарын яндырғанға күрә, йәҙрәне һаҡлаусы энергияның бөтөүе ихтимал, ул сағында Ҡояш тағы ла нығыраҡ ҡыҫылырға мәжбүр буласаҡ. Ерҙең эсендә артҡан баҫым йәҙрәне нығыраҡ йылытасаҡ, ә был яғыулыҡтың бөтөүен тиҙләтеүгә килтерә. Һөҙөмтәлә һәм 1,1 млрд йыл һайын Ҡояш сағыуыраҡ янасаҡ<ref name="Fiery future"><span class="citation">''Jeff Hecht.'' <span lang="en">[https://www.newscientist.com/article/mg14219191.900-science-fiery-future-for-planet-earth.html Science: Fiery future for planet Earth]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''NewScientist'' (1994). <small>Дата обращения 27 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>, киләһе 3,5 миллиард йылда уның яҡтылығы тағы ла 40 процентҡа артасаҡ<ref name="sun_future">{{Мәҡәлә|заглавие=Our Sun. III. Present and Future|издание=[[The Astrophysical Journal]]|том=418|страницы=457—468|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...418..457S|язык=en|автор=Sackmann, I.-J.; Boothroyd, A. I.; Kraemer, K. E.|год=1993|тип=journal|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}</ref>. Яҡынса 7 млрд йылдан һуң<ref name="Richard Pogge"><span class="citation">''Pogge, Richard W.'' <span lang="en">[http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html The Once and Future Sun]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (lecture notes) (1997). <small>Дата обращения 27 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref> Ҡояш йәҙрәһендәге [[водород]] тулыһынса [[гелий]]ға әйләнә, был төп эҙмә-эҙлелек фазаһын йомғаҡлай; Ҡояш субгигантҡа әйләнә. Тағы ла 600 млн йылдан, хәҙерге үлсәмдәре менән сағыштырғанда, Ҡояш ҡыҙыл гигант стадияһына күсә<ref name="Schroder_2008"><span class="citation">''K.-P. Schröder, Robert Cannon Smith.'' [http://mnras.oxfordjournals.org/content/386/1/155.full.pdf+html Distant future of the Sun and Earth revisited] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]. — [[Oxford University Press]], 2008. — Vol. 386. — P. 155—163. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1111 %2Fj.1365-2966.2008.13022.x 10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x]. — <span class="noprint">[[Bibcode]]: [[bibcode:2008MNRAS.386..155S|2008MNRAS.386..155S]]</span>.</span></ref>. Ҡояш, ҡырҡа артып, яҡындағы Меркурий менән Сулпан планеталарын йота. Бәлки, Ҡояштың тышҡы ҡыртыштары Ерҙе йотмаҫ<ref name="sun_future"/>, әммә унда тереклек йәшәй алмай, сөнки йәшәү зонаһы Ҡояш системаһының тышҡы сигенә күсә. Ахыр сиктә, термик тотороҡһоҙлоҡтоң үҫеше һөҙөмтәһендә<ref name="Schroder_2008"/><ref name="astrogalaxy">{{Cite web}}</ref>, планетар томанлыҡ барлыҡҡа килтереп, Ҡояштың тышҡы ҡатламдары уны уратып алған арауыҡҡа һибелә, үҙәгендә ҙур булмаған йондоҙ йәҙрәһе — аҡ кәрлә генә ҡала<ref name="Richard Pogge"/>. === Ҡояш системаһының тотороҡлолоғо === Ҡояш системаһының әлеге ваҡытта тотороҡло булыу-булмауы билдәһеҙ. Әгәр ул тотороҡһоҙ булһа, юғарыла атап үтелгән ваҡытта системаның тарҡалыуы ихтималлығы бар<ref>''Э. Д. Кузнецов.'' [http://virlib.eunnet.net/win/metod_materials/wm3/dynamics.htm Структура, динамика и устойчивость Солнечной системы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120005127/http://virlib.eunnet.net/win/metod_materials/wm3/dynamics.htm |date=2012-11-20 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡара == Ҡояш системаһы [[Ҡош Юлы]] — диаметры яҡынса 30 мең тирәһе парсек (йәки 100 мең яҡтылыҡ йылы) һәм 200 миллиард тирәһе йондоҙҙан торған<ref name="fn9"><span class="citation">''English, J.'' <span lang="en">[https://www.ucalgary.ca/ras/CGPSpress/Map1 Exposing the Stuff Between the Stars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112120941/http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html |date=2012-01-12 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. Hubble News Desk (2000). <small>Дата обращения 28 декабря 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20200512151743/http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html Архивировано] 24 января 2012 года.</small></span></ref> спираль [[галактика]]ның бер өлөшө. == Галактик орбита == [[Файл:Milky Way Spiral Arm Russian.svg|справа|мини|300x300пкс|[[Ҡош Юлы]]ның структураһы. Ҡояш системаһының урыны ҙур һағы нөктә менән билдәләнгән.]] Ҡояш галактик үҙәк тирәләй түңәрәккә оҡшаш орбита буйлап яҡынса {{S|254 км/с}} тиҙлектә әйләнә (асыҡлыҡ 2009 йылда индерелгән) һәм яҡынса 230 млн йыл эсендә тулы әйләнеш яһай<ref name="Cosmic Year"><span class="citation">''Stacy Leong.'' <span lang="en">[http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml Period of the Sun’s Orbit around the Galaxy (Cosmic Year)]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''The Physics Factbook'' (2002). <small>Дата обращения 28 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Был ваҡыт арауығы ''галактик йыл'' тип атала. Даремский университетының Иҫәп-хисап космологияһы институты ғалимдары иҫәпләүенсә, 2 млрд йылдан һуң Ҙур Магеллан болотоноң Ҡош Юлы менән бәрелешеүе мөмкин, һөҙөмтәлә Ҡояш системаһы беҙҙең Галактиканан галактика-ара арауыҡҡа этеп сығарылыуы ихтимал.{{Колонки|3}} * [[Движение Солнца и планет по небесной сфере]] * [[Спутники в Солнечной системе]] * [[Астрономические символы]] * [[Правило Тициуса — Боде]] * [[Список планетоподобных объектов]] * [[Список объектов Солнечной системы по размеру]] * [[Фаэтон (планета)]] * [[История исследования Солнечной системы]] * [[Шведская Солнечная система]] {{Конец кол}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Энциклопедия для детей. Том 8. Астрономия — Аванта+, 2004. — 688 с. — ISBN 978-5-98986-040-1. * Астрономия: Учеб. для 11 кл. общеобразоват. учреждений/ Е. П. Левитан. — 9-е изд. — М.: Просвещение, 2004. — 224 с.: ил. — ISBN 5-09-013370-0. * Я познаю мир. Космос/ Гонтарук Т. И. — М.: АСТ, Хранитель, 2008. — 398 с. — ISBN 5-17-032900-8, 978-5-17-032900-7. * Белые пятна Солнечной системы/ Волков А. В. — М.: Ниола-Пресс, 2008. — 319 с. — ISBN 978-5-366-00363-6. * Миграция небесных тел в Солнечной системе/ С. И. Ипатов. — Едиториал УРСС. — 2000. — ISBN 5-8360-0137-5. * Небо Земли/ Томилин А. Н. — Л.: Детская литература, 1974. — 328 с. * Баренбаум А. А. Галактика, Солнечная система, Земля. Соподчиненные процессы и эволюция //М.: ГЕОС. — 2002. == Һылтанмалар == * [http://space.jpl.nasa.gov Симулятор Солнечной системы от НАСА] * {{Cite web|url=http://www.jpl.nasa.gov/solar-system/|title=Solar System|publisher=NASA|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921080518/http://www.jpl.nasa.gov/solar-system/ |date=2013-09-21 }} * {{Cite web|url=http://www.space.com/56-our-solar-system-facts-formation-and-discovery.html|title=Our Solar System: Facts, Formation and Discovery|lang=en}} * [https://web.archive.org/web/20120511215722/http://www.phrenopolis.com/perspective/solarsystem/ Иллюстрация планет Солнечной системы и Солнца, в масштабе] * {{Cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html|title=Солнечная система}} * {{Cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1202484|title=Современные знания о строении и составе Солнечной системы}} * {{Cite web|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&Display=Overview|publisher=NASA’s Solar System Exploration|title=Our Solar System: Overview}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701152248/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&Display=Overview |date=2007-07-01 }} * [http://www.unmonument.ru/mon047.html Памятник Солнечной системе в Москве] * [http://www.solarsystemscope.com/ Наглядная модель Солнечной системы] * [http://joshworth.com/dev/pixelspace/pixelspace_solarsystem.html Интерактивная карта Солнечной системы (1 пиксель = диаметр Луны = 3474,8 км)] {{Ҡояш системаһы}} {{commonscat|Solar System|Солнечная система}} [[Категория:Планетология]] [[Категория:Ҡояш системаһы]] [[Категория:Космос]] [[Категория:Астрономия]] [[Категория:Планета|*]] pfjylzdqb4duo62nwz0nnnd4dm2slkk 0 8224 1307983 1060429 2026-10-31T13:59:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307983 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Bunias orientalis Ukonpalko VI08 C H4938.jpg |image title = Ҡаҡы (Bunias orientalis) |image descr = {{bt-ruslat|Свербига восточная|Bunias orientalis}} |regnum = Үҫемлектәр |rang = Ырыу |latin = Bunias |author = [[L.]] (1753) |syn = * {{bt|Erucago|[[Mill.]]}} |typus = {{Bt-latrus|Bunias erucago|aut=[[L.]]|Свербига полевая}}<ref name="тип">[http://www.bgbm.org/scripts/asp/IAPT/ncugentry.asp?name=Bunias NCU-3e. Names in current use for extant plant genera. Electronic version 1.0. Entry for Bunias L.] {{ref-en}} {{v|20|02|2012}}</ref> |children name = Төр |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Bunias |commons = Category:Bunias |itis = 23066 |ncbi = 358660 |eol = 62206 |grin = 1792 |ipni = 12386-1 }} '''Ҡаҡы''' ({{lang-ru|Свербига восточная}}, {{lang-la|Bunias orientalis L.}}) — [[ике өлөшлөләр]] класының әүернә сәскәлеләр ғаиләһенә ҡараған үҫемлек. Йыуан һабаҡлы, киртләс япраҡлы, [[сәскә]]ләре [[һары]]. Әскелт тәмле, ашарға яраған үҫемлек. Ҡала парктарында ла, болондарҙа ла, юл ситтәрендә лә осратырға мөмкин. Үҙенсәлекле япрағы ла, һабағы ла ҡаҡыны башҡа үҫемлектәрҙән айырырға ярҙам итә. Башлыса япраҡтарҙан һәм ҡабығынан әрселгән һабағын ашарға була. Ҡаҡы бик тиҙ үҫә һәм ҡата, шуға уны йәш сағында ашарға кәрәк. Ҡаҡының һабағы ғына түгел, япраҡтары, хатта тамыры ла ашарға яраҡлы. Көҙөн ҡаҙып алынған тамырын шул килеш ашарға мөмкин. Бешерергә лә була, тоҙлағанда керәнде лә алмаштыра. Таҙартылған һабаҡты киҫкеләп, [[бәлеш]] эслегендә ҡулланырға мөмкин. [[Сәскә]]гә тумаланған өлөшөн табала ҡыҙҙырып бик тәмле һәм үҙенсәлекле ризыҡ әҙерләргә була. Тәме редисты хәтерләтә, шунлыҡтан турамаларға ошо йәшелсә урынына ла һалалар. Һабаҡтарын һәм япраҡтарын ашҡа өҫтәйҙәр. Быҡтырып, [[ит]], [[Балыҡтар|балыҡ]] ризыҡтары менән табынға бирәләр. [[Файл:Ҡаҡы сәскәһе.jpg|безрамки|слева]] Йәш һабаҡтарында, япраҡтарында С витамины, [[тимер]], [[баҡыр]], бор, марганец, молибден, титан, [[аҡһымдар]], эфир майҙары, [[азот]]һыҙ экстрактив матдәләр бар. Халыҡ дауаһы булараҡ ҡаҡыны зәңгегә, бабаһырҙарға ҡаршы ҡулланалар. Ҡаҡыны киптерәләр, тоҙлайҙар, әсетәләр. Тәүгә үҫеп сыҡҡандарының тамырын керән урынына ла файҙаланалар. Үҫеп еткән ҡаҡы сәскәгә күмелгәс, һап-һары ялбып таждары менән тирә-яҡты йәмләп ултыра. Уның ағас һымаҡ ҡаты һабағы бесәнлектәрҙе сүплеккә әйләндерә. {{Биофото|202 Bunias orientalis.jpg|left|Ҡаҡы {{Бот.илл.|Линдман}}|color=#BBDD99}} == Һылтанмалар == * [http://bashgazet.ru/sovet/8777-ay.html Ҡаҡы. «Башҡортостан» гәзитендә мәҡәлә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170519001503/http://bashgazet.ru/sovet/8777-ay.html |date=2017-05-19 }} * [http://www.ecosystema.ru/08nature/flowers/176.htm Экологический центр] * [https://web.archive.org/web/20111118105422/http://www.kladovayalesa.ru/archives/200 Кладововая леса] * Шәрәфетдинов Д.М. Йәшел байлыҡ. -Өфө; Китап, 2011. ISBN 978-5-295-05347-4 <!--Был тексты башҡортса яҙырғе кәрәҡ Свербига восточная (Bunias orientalis) Народное название свербиги восточной — многолет¬него растения из семейства крестоцветных — дикая редька. Она имеет горьковатый вкус. Отличить свер¬бигу восточную от других растений можно по сильно¬му, ветвистому, шероховатому стеблю, высота которого достигает 1 м. Нижние листья свербиги струговидные, средние — с копьевидным основанием, верхние ланце¬товидные. Цветки ярко-желтые, пахучие, медоносные. Растет по лугам, около рек, в степях и как сорное рас¬тение на полях в большинстве районов России. Перепутать свербигу восточную с другими растени¬ями трудно. Ранней весной ее побеги поднимаются гус¬тыми кустиками темной зелени. В это время короткий стебель (10-20 см) покрыт нежными волосками, тяжи вдоль стебля только начинают вырисовываться. По ходу тяжей обозначаются небольшие желваки-бородавки. В дальнейшем на верхушке стебля начнет формироваться соцветие в виде кисточки и появляются желтые цветки с чашечками, состоящими из четырех свободных чаше¬листиков. Венчик цветка также имеет четыре лепестка. Плод у свербиги имеет вид удлиненного орешка гру¬шевидно-неравносторонней формы, нераскрывающийся, заостренный сверху. Основание плода круглое, стенки грубые, деревянистые, поверхность бугристая, окраска зеленовато-бурая, в дальнейшем соломенно-серая. Дли¬на плода 3-5 мм, ширина – 2-3 мм. Вес 1000 ореш¬ков - 12-25 г. Размножается растение семенами и об¬рывками корней. Одно растение дает от 200 до 5000 семян. Цвести начинает в мае-июне. Использование в питании. Дикая свербига больше известна населению как пищевое растение. С древних времен едят ее стебли в свежем виде, готовят салаты из стеблей и вареных листьев, используют как антицинготное средство. В Англии дикая редька стала полевой культурой. Из нее готовят вкусные супы, зразы, салаты, икру, различные приправы. Свербига может не только обогатить вкусовые качества блюд и сделать их более полезными, она еще может оказать большую услугу геологам, потерпевшим аварии, туристам и дру¬гим лицам, оказавшимся без пищи.Съедобными частями у свербиги являются листья, стебли и корневища, длина которых достигает 25-40 см, а толщина -2-3 см. Вес корневищ одного растения колеблется от 50 до 180 г.--> == Иҫкәрмәләр == <references/> [[Категория:Кәбеҫтә һымаҡтар]] [[Категория:Евразия флораһы]] abn43w4zhpdo7xnye9a75njiww3752h 0 13017 1307976 1303768 2026-10-31T12:57:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307976 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ҡарасим |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡарасим |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 39 | lat_sec = 45 |lon_deg = 55 | lon_min = 53 | lon_sec = 32 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Мишкә районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 115 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452359 |почта индекстары = |телефон коды =34749 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80243820007 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ҡарасим''' ({{lang-ru|Карасимово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мишкә районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 115 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452359, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80243820007. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||115||61||54||53,0||47,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]]): 15 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Иштебай]]): 1 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы («Загородная» г. [[Өфө]]): 133 км == Билдәле шәхестәре == * [[Бәҙәмшин Фәнүз Дәүләтйән улы]] (4.01.1952), [[ауыл хужалығы]], [[Муниципаль район|муниципаль]] һәм [[дәүләт]] хеҙмәте ветераны. 1988—1990 йылдарҙа [[Нуриман районы|Нуриман район]] Советы башҡарма комитеты һәм халыҡ депутаттарының район Советы рәйесе; 1992 йылдан Нуриман район хакимиәте башлығы; 1999—2013 йылдарҙа Рәсәй Пенсия фондының Башҡортостан Республикаһы буйынса бүлексәһенең идарасы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Рәсәй Пенсия фондының почётлы хеҙмәткәре. Нуриман районының почётлы гражданы (2014)<ref>[http://labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=9528 БАДАМШИН Фануз Давлетзянович. База данных «Лабиринт»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220202144107/http://labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=9528 |date=2022-02-02 }}{{ref-ru}}{{V|2|02|2022}}</ref><ref>[https://nuriman.bashkortostan.ru/district/honorary/682/ Муниципальный район Нуримановский район Республики Башкортостан. Официальный сайт. Почетные граждане. Бадамшин Фануз Давлетзянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220202144117/https://nuriman.bashkortostan.ru/district/honorary/682/ |date=2022-02-02 }}{{ref-ru}}{{V|2|02|2022}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}{{V|2|02|2022}} * {{ИСДБ}}{{ref-ru}}{{V|2|02|2022}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|85890}}{{V|2|02|2022}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Мишкә районы ауылдары}} [[Категория:Мишкә районы ауылдары]] dmfsfy6833ozp6cd49mlrgybbsrnpbj 0 59731 1307982 1090282 2026-10-31T13:48:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307982 wikitext text/x-wiki {{Википедия бүлеге}} '''Ҡаҙаҡ Википедияһы''' — [[Википедия]]ның [[ҡаҙаҡ теле]]ндәге бүлеге. [[2002]] йылдың [[3 июнь|3 июненән]] эшләй. == Тарихы == * [[2007]] йыл — 1000 мәҡәлә * [[2011]] йыл [[7 апрель]] — 10 000 мәҡәлә * [[2011]] йыл [[9 июль]] — 50 000 мәҡәлә * [[2011]] йыл [[26 октябрь]] — 100 000 мәҡәлә<ref>[http://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/43939/ Казахская Википедия преодолела рубеж в 100 тысяч статей (02.11.2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111124065901/http://encyclopedia.ru/news/enc/detail/43939/ |date=2011-11-24 }}{{ref-ru}}</ref>. * [[2012]] йыл [[6 август]] — 150 000 мәҡәлә<ref>[http://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_News#August_2012 Wikimedia News, август 2012 года]</ref>. * [[2012]] йыл [[29 ноябрь]] — 200 000 мәҡәлә. * [[2013]] йыл [[19 август]] — 2 000 000 төҙәтеү. == Логотиптар == <gallery caption= perrow="5" widths="160px" heights="130px"> Рәсем:Wikipedia-logo-v2-kk.png|<span style="color:grey;">бүлек логотибы</span> Рәсем:Kazakh Wiki-logo-100000.png|<span style="color:grey;">100 000 мәҡәлә</span> Рәсем:Kazakh Wiki-logo-TWC.png| Рәсем:Kazakh Wiki-logo-200000.png|<span style="color:grey;">200 000 мәҡәлә</span> </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{commonscat|Kazakh Wikipedia|Ҡаҙаҡ Википедияһы}} * [[Википедия]] * [[Ҡаҙаҡ теле]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Төрки телдәре Википедиялары}} {{Рәсәй халыҡтары телдәрендәге Википедиялар}} [[Категория:Википедия бүлектәре]] [[Категория:Төрки телдәре Википедиялары]] [[Категория:Ҡаҙаҡ теле]] mlgpsm0ses8zkk8fpkwvcm16scbrzje 0 65540 1308017 1307069 2026-11-01T07:36:33Z ~2026-58011-66 49342 /* */ 1308017 wikitext text/x-wiki {{БМ|Тубыл (мәғәнәләр)}} {{НП+Россия | статус = ҡала | русское название = Тубыл | оригинальное название = | герб = Герб Тобольска.svg | флаг = Flag of Tobolsk.svg | описание герба = Тубыл гербы | описание флага = Тубыл флагы | ширина герба = 100 | ширина флага = 180 | lat_deg = 58 |lat_min = 11 |lat_sec = 43 | lon_deg = 68 |lon_min = 15 |lon_sec = 29 | CoordAddon = type:city_region:RU | CoordScale = | ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/map.xml?mapID=5&slices=1&mapX=7597881&mapY=7336188&descx=7597881&descy=7336188&scale=6&text=%D2%EE%E1%EE%EB%FC%F1%EA | климат = континенталь | регион = Төмән өлкәһе | регион в таблице = Төмән өлкәһе | вид района = <!-- городской округ --> | район = <!-- Городской округ город Тобольск --> | район в таблице = <!-- Городской округ город Тобольск{{!}}город Тобольск --> | C в регион = нет | внутреннее деление = | вид главы = хакимиәт башлығы | глава = Владимир Владимирович Мазур | дата основания = 1587 | первое упоминание = 1587 йыл | прежние имена = Тоболеск-Ладейный, Тоболеск | статус с = 1587 йыл{{!}}1587 йылдан | площадь = 222 | высота центра НП = 90 | население = {{ Население | Тобольск | тс }} | год переписи = {{ Население | Тобольск | г }} | агломерация = <!-- Название агломерации --> | плотность = {{ #expr: ( {{ Население | Тобольск | ч }} / 222 round 2 ) }} | национальный состав = [[урыҫтар]] (75,6 %)<br />[[татарҙар]] (16,0 %)<br />[[украиндар]] (2,5 %)<br />др. (5,9%) | конфессиональный состав = [[православ]]<br />[[ислам]]<br />[[протестантизм]]<br />[[католицизм]] | этнохороним = | часовой пояс = +6 | почтовый индекс = 626150 | почтовые индексы = 626128, 626150 - 626159 | телефонный код = 3456 | автомобильный код = 72 | цифровой идентификатор = 71410 | сайт = http://tobolsk.admtyumen.ru/ | add1n = «Мой город» энциклопедияла | add1 = [http://www.mojgorod.ru/tjumensk_obl/tobolsk/index.html Тобольск] |add2n = ҡала көнө |add2 = июнден һуңғы йәкшәмбеһе |add3n = Домен |add3 = http://www.admtobolsk.ru/ | add4n = бүләктәр | add4 = {{Орден «Знак Почёта»|тип=город}} }} '''Тубыл''' ({{lang-ru|Тобольск}}) — [[Төмән өлкәһе]]нең Тубыл районы үҙәге. Өлкәнең төньяҡ өлөшөндә, [[Тубыл (йылға)|Тубыл]] йылғаһы [[Иртыш]]ҡа ҡойған ерҙә урынлашҡан. Ҡалаға 1587 йылда Себерҙе үҙләштерү үҙәге булараҡ нигеҙ һалынған. 1590 йылда уға Себер тарафтарында беренсе булып ҡала статусы бирелә. 1708 йылдан [[Себер губернаһы]]ның административ үҙәге була. Тубылдан 17 км алыҫлыҡта ҡасандыр [[Себер ханлығы]]ның баш ҡалаһы '''Ҡашлыҡ''' урынлашҡан булған. Ҡалала бөйөк химик [[Дмитрий Иванович Менделеев]] тыуған. == Географик урыны == Тубыл — кеше һаны буйынса [[Төмән өлкәһе]]нең икенсе ҡалаһы. Тубыл, Уват, Вагай райондары өсөн иҡтисад үҙәге. ==== Климат ==== * Йыллыҡ уртаса һауа температураһы — +0,9&nbsp;°C * Йыллыҡ уртаса һауаның дымлылығы — 75 % * Йыллыҡ уртаса ел тиҙлеге — 2,9 м/с <div style="width:80%"> {{Климат города |Город_род=Тубыл |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/28275.htm Погода и климат] | Янв_ср=-17.1 | Янв_ср_осад=23 | Фев_ср=-15.6 | Фев_ср_осад=17 | Мар_ср=-7.0 | Мар_ср_осад=17 | Апр_ср=1.8 | Апр_ср_осад=24 | Май_ср=10.2 | Май_ср_осад=44 | Июн_ср=16.7 | Июн_ср_осад=57 | Июл_ср=18.7 | Июл_ср_осад=67 | Авг_ср=15.3 | Авг_ср_осад=73 | Сен_ср=9.0 | Сен_ср_осад=53 | Окт_ср=2.2 | Окт_ср_осад=40 | Ноя_ср=-8.2 | Ноя_ср_осад=34 | Дек_ср=-14.9 | Дек_ср_осад=27 | Год_ср=0.9 | Год_ср_осад=476 | Янв_ср_мин=-21.6 | Янв_ср_макс=-12.7 | Фев_ср_мин=-20.7 | Фев_ср_макс=-10.3 | Мар_ср_мин=-12.6 | Мар_ср_макс=-1.4 | Апр_ср_мин=-3.2 | Апр_ср_макс=7.3 | Май_ср_мин=4.7 | Май_ср_макс=16.3 | Июн_ср_мин=11.4 | Июн_ср_макс=22.4 | Июл_ср_мин=13.7 | Июл_ср_макс=23.9 | Авг_ср_мин=10.7 | Авг_ср_макс=20.4 | Сен_ср_мин=4.9 | Сен_ср_макс=13.7 | Окт_ср_мин=-1.2 | Окт_ср_макс=6.1 | Ноя_ср_мин=-11.8 | Ноя_ср_макс=-4.7 | Дек_ср_мин=-19.3 | Дек_ср_макс=-10.7 | Год_ср_мин=-3.8 | Год_ср_макс=5.9 | Янв_а_макс=5.5 | Янв_а_мин=-48.5 | Фев_а_макс=5.5 | Фев_а_мин=-47.7 | Мар_а_макс=14.7 | Мар_а_мин=-41.8 | Апр_а_макс=29.5 | Апр_а_мин=-30.3 | Май_а_макс=35.7 | Май_а_мин=-14.6 | Июн_а_макс=37.2 | Июн_а_мин=-2.2 | Июл_а_макс=36.1 | Июл_а_мин=1.2 | Авг_а_макс=33.8 | Авг_а_мин=-2.9 | Сен_а_макс=30.1 | Сен_а_мин=-6.5 | Окт_а_макс=23.0 | Окт_а_мин=-34.4 | Ноя_а_макс=12.3 | Ноя_а_мин=-40.1 | Дек_а_макс=4.5 | Дек_а_мин=-51.8 | Год_а_макс=37.2 | Год_а_мин=-51.8 |}} </div> == Тарих == [[Файл:Prokudin-Gorskii-31.jpg|thumb|right|300px|Преображен серкәүҙән Тубыл күренеше 1912 йыл. С. М. Прокудин-Горский]] [[Файл:Tobolsk Russia-v1-p266.jpg|thumb|300px|right|Тобольск. [[1880]]. Альфреда Рамбо «Живописная история древней и новой России» китабынан һүрәт]] [[Файл:Tobolsk maps1700.jpg|thumb|300px|right|1701 йыл. Тубыл картаһы]] {{Яҙырға}} == Халҡы == {{ Население | Тобольск | Столбцов=13}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * 400 лет Тобольску. Сборник архивных документов. — Свердловск, 1987. * {{книга|заглавие=Административно-территориальное деление Тюменской области (XVII—XX вв.)|место=Тюмень|год=2003|страниц=304|isbn=5-87591-025-9}} * ''Барабанова Л. П.'' Этюды о заповедном городе: [400-летию Тобольска посвящается] . — Свердловск: Сред.-Урал. кн. изд-во, 1986. * ''Голодников К.'' Город Тобольск и его окрестности: Исторический очерк. — Тобольск, 1887. 139 с. * ''Кириллов В. В.'' Тобольск. — М., 1984. * ''Копылов Д., Прибыльский Ю.'' Тобольск. — Свердловск, 1975. 264 с. * {{книга |автор = Кочедамов В. И. |заглавие = Тобольск (как рос и строился город) |место = Тюмень |издательство = Кн. изд-во |год = 1963 |страницы = |страниц = 156 |серия = |тираж = 5&nbsp;000 }} (в пер.) * ''Найдёнов Н. А.'' Тобольск. Материалы для истории города XVII и XVIII столетий. — М., 1885. * Тобольская антология. Кн. 1-2. — Верона, 2002. ''(серия «Памятники Отечества. Вся Россия»; кн. № 56, 57)'' * ''Шапп Ж. О.'' Путешествие в Сибирь. — Париж, 1768. В 3-х томах. * [http://russian-family.ru/biblioteka-genealoga/spiski-naselennyh-mest-rossiyskoy-imperii-i-sssr/tobolskaya-guberniya.-spisok-naselyonnyh-mest-1869.htmlТобольская губерния. Список населённых мест по сведениям 1868—1869 годов (СПб.1871)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Тубыл |Викицитатник = ru:Тобольск |Викитека = ru:Устав города Тобольска |Викиновости = |Викисклад = Category:Tobolsk |Метавики = }} * [http://tobolsk.admtyumen.ru/ Официальный сайт администрации г. Тобольска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200319105133/https://tobolsk.admtyumen.ru/ |date=2020-03-19 }} * [http://www.tobolsk.info/spravka/o-gorode Из истории города на сайте городской интернет-газеты «Тобольск-Информ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121031134448/http://tobolsk.info/spravka/o-gorode |date=2012-10-31 }}. * [http://geo.1september.ru/articlef.php?ID=200104404/ Рассказов С. В. Тобольск в шести приближениях // География. Издательский дом «Первое сентября»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181217014912/http://geo.1september.ru/articlef.php?ID=200104404%2F |date=2018-12-17 }} * [http://maps.google.com/maps?f=q&hl=ru&geocode=&q=Тобольск&sll=55.827359,37.966561&sspn=0.005906,0.014462&ie=UTF8&ll=58.199311,68.252456&spn=0.00277,0.007231&t=k&z=17&om=1 Кремль, собор, Рентерея со спутника] * [http://sibrelic.ucoz.ru/photo/remezovs_u/khorograficheskaja_chertezhnaja_kniga/vid_goroda_tobolska/2-0-4 "Вид города Тобольска « из Хорографической чертежной книги» С. У. Ремезова начала XVIII в.]. * [http://photofile.ru/users/teleman/115515922/ Фотографии Тобольска]{{Недоступная ссылка|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * [http://www.towns.ru/towns/tobolsk.html Малые города России, Тобольск] * [http://nashtobolsk.ru/category/dostoprimechatelnosti/ Памятники архитектуры Тобольска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150219163954/http://nashtobolsk.ru/category/dostoprimechatelnosti/ |date=2015-02-19 }} * [http://www.vtobolsk.ru Тобольск для туристов и гостей города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130630070054/http://www.vtobolsk.ru/ |date=2013-06-30 }} [[Категория:Иртыш буйындағы ҡалалар]] [[Категория:Тубыл буйындағы ҡалалар]] [[Категория:Тубыл (ҡала)]] [[Категория:XVI быуатта нигеҙләнгән ҡалалар]] 3tmdo5lwjw5dxxty8of581bhkn147sz 0 66854 1308002 1306252 2026-10-31T23:57:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308002 wikitext text/x-wiki {{Административная единица | Цвет1 = {{цвет|Россия}} | Русское название = Абдулла ҡала округы | Оригинальное название = Абдулинский городской округ | Герб = Abdulino Rayon Coat of Arms.jpg | Флаг = Flag of Abdulinsky rayon (Orenburg oblast).png | Описание флага = | Страна = {{RUS}} | Гимн = | Статус = [[Ҡала округы]] | Входит в = [[Ырымбур өлкәһе]] | Включает = <!-- 15 муниципальных образований --> | Столица = [[Абдулла (ҡала, Ырымбур өлкәһе)|Абдулла ҡалаһы]] | Крупный город = | Крупные города = Абдулла | Дата = [[1934 йыл]] | Глава = Буйлов Сергей Сергеевич | Название главы = Район башлығы | Глава администрации = Шерстобитов Александр Харлампиевич | Название главы2 = <!-- Председатель Совета депутатов --> | ВВП = | Год ВВП = | Место по ВВП = | ВВП на душу населения = | Место по ВВП на душу населения = | Язык = урыҫ | Языки = | Население = {{ Население | Абдулинский район | тс }} | Год переписи = {{ Население | Абдулинский район | г }} | Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Абдулинский район | ч }} * 100 / {{ Население | Оренбургская область | ч }} round 2 ) }} | Место по населению = | Плотность = {{ #expr: ( {{ Население | Абдулинский район | ч }} / 1700 round 2 ) }} | Место по плотности = | Национальный состав = | Конфессиональный состав = | Площадь = 1700 | Процент от площади = | Место по площади = | Максимальная высота = 343 | Средняя высота = | Минимальная высота = | Широта = | Долгота = | Карта = | Размер карты = | Карта административной единицы = | Часовой пояс = {{s|{{MSK+2}}}} | Аббревиатура = | ISO = | FIPS = | Телефонный код = 35355 | Почтовые индексы = | Интернет-домен = | Код автомобильных номеров = 56 | Сайт = http://www.ab.orb.ru/ | Категория в Commons = Abdulinsky District | Примечания = }} '''Абду́лла ҡала округы''' — [[Ырымбур өлкәһе]]ндәге ҡала округы. [[Ырымбур]] (300 км) — [[Һамар]] (300 км) — [[Өфө]] (300 км) өсмөйөш үҙәгендә тора. == Билдәле шәхестәр == * [[Пушкарёв Василий Александрович]] (5.03.1959), ғалим-табип-онколог. Медицина фәндәре докторы (2007). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2012) һәм Башҡортостан Республикаһының (2004) атҡаҙанған табибы, [[Башҡортостан]]дың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2002). Берләшкән дәүләт сәйәси идаралығы совхозының 1‑се бүлексәһенән<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/10868-pushkarjov-vasilij-aleksandrovich Башҡорт энциклопедияһы — Пушкарёв Василий Александрович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421151426/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10868-pushkarjov-vasilij-aleksandrovich |date=2016-04-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421151426/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10868-pushkarjov-vasilij-aleksandrovich |date=2016-04-21 }}{{V|4|03|2019}}</ref>. * [[Разгоняев Николай Федорович]] (07.03.1938—2.12.2010), нефтсе, 1989—1999 йылдарҙа «Туймазынефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты. «Почёт Билдәһе»ордены кавалеры, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған нефтсеһе, Октябрьский ҡалаһының почётлы гражданы (1998). Сығышы менән Баклановка ауылынан<ref>[http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=55014 База данных «Лабиринт»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220521182451/http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=55014 |date=2022-05-21 }}</ref><ref>[https://deputat.openrepublic.ru/articles/33988/ Проект в соцсетях: Найти своего депутата. Новым улицам – имена знаменитых земляков. 03.04.2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310043457/https://deputat.openrepublic.ru/articles/33988/ |date=2016-03-10 }}{{ref-ru}}{{V|04|03|2018}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.ab.orb.ru/ Официальный сайт района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120817000535/http://www.ab.orb.ru/ |date=2012-08-17 }} * [http://www.orenburg-gov.ru/magnoliaPublic/regportal/Info/areas/area-53203.html Район на сайте органов государственной власти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140725172904/http://www.orenburg-gov.ru/magnoliaPublic/regportal/Info/areas/area-53203.html |date=2014-07-25 }} * [http://www.orenobl.ru/raion/abdulinsky.php Район на сайте Оренбургской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211218082320/http://orenobl.ru/raion/abdulinsky.php |date=2021-12-18 }} {{Orenb-obl-stub}} {{Ырымбур өлкәһе}} [[Категория:Абдулла районы]] [[Категория:Ырымбур өлкәһе ҡала округтары]] qjfuv75xz1oirdeunhdrg4gxxivo2wb 0 67094 1308022 1274449 2026-11-01T08:59:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308022 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:KartaZemelOrenburgskogo&Uralskogo&BashkirskogoKW_1858.jpg|мини|321x321пкс|Ер картаһы Ырымбур, урал казактары һәм башҡорт ғәскәрҙәре 1858 йыл.]] '''Башҡорт-мишәр ғәскәре''' ({{lang-ru|Башкиро-мещерякское войско }}, 1855 йылдан — '''''Башҡорт ғәскәре'''''; {{Lang-tt|Башкорт-мишәр гаскәре}}) — территорияһы [[Ырымбур губернаһы]]нда торған [[Башҡорттар|Башҡорт]] ғәскәре һәм [[Мишәрҙәр|Мишәр]] ғәскәрҙәренән төҙөлгән иррегуляр ғәскәр, шулай уҡ һуңғараҡ губернаның [[Типтәрҙәр|Типтәр]] полкы ла ҡушыла. XIX быуат башында [[мишәрҙәр]] 5 кантондан (4702 йорт) − 1103, ә [[башҡорттар]] 11 кантондан (22,7 мең йорт) 6,5 мең [[Йорт аты|атты]] бирә. 1812 йылда көнбайыш сиктә 1-се һәм 2-се [[башҡорт казактары]] полктары ҡушыла. Әҙәбиәттә исеме — '''башҡорт ғәскәре''' һәм '''мишәр ғәскәре''' тип айырымланып та осрай.. == Ғәскәр тарихы == [[Файл:27_1253_Book_illustrations_of_Historical_description_of_the_clothes_and_weapons_of_Russian_troops.jpg|справа|мини|312x312пкс|Башҡорт кантоны казагы . 1829—1838 йй.]] [[Файл:27_1261_Book_illustrations_of_Historical_description_of_the_clothes_and_weapons_of_Russian_troops.jpg|справа|мини|306x306пкс|Обер-офицер һәм мишәр кантоны казагы. 1845 й.]] [[Файл:18_2473_Book_illustrations_of_Historical_description_of_the_clothes_and_weapons_of_Russian_troops.jpg|слева|мини|309x309пкс|Типтәр полкы рядовойы, 1819—1825.<ref>{{Книга:Висковатов А. В.:Историческое описание||18|2473|Рядовой Тептярских полков, 1819-1825}}</ref>]] Ғәскәр барлыҡҡа килеүе [[XV быуат|XV]]—[[XVI быуат]]тарҙа Мәскәү дәүләте ул ваҡыттағы Мещёраны шунда йәшәгән мишәрҙәр менән бергә ҡушылған саҡҡа ҡайтып ҡала. Мещёрала «татар» һәм «казак» төшөнсәһе йөрөй. Ябай татарҙарҙы урыҫтар «казак» тип йөрөткән<ref>[http://mishare.narod.ru/books/Ethnic_roots/4.htm Орлов А. М. // Нижегородские татары: этнические корни и исторические судьбы. Мещера — прародина нижегородских татар. Иски-юрт Мещера.]</ref>{{Sfn|Вельяминов-Зернов|1863|с=74}}. Был казактарҙың бер өлөшөн Иван IV Көнсығыш Украинаны һаҡлау өсөн Сураға күсерә, ҡалғандарын Дон буйына оҙата. Ҡурмыш өйәҙе наместнигы яңы суҡындырылған татар (крәшен) Казаков булғаны билдәле — кенәз Шейсуповтарҙың ҡанбабаһы булған ул<ref name="autogenerated20130702-2">[http://mishare.narod.ru/books/Ethnic_roots/4.htm Орлов А. М. // Нижегородские татары: этнические корни и исторические судьбы. Татары-мишари в Пьянско-Сурском районе. К истории возникновения современных татарских селений.]</ref>. Күп мишәрҙәр суҡындырыуҙан ҡасып көнсығышҡа китеп бөтә. Һуңыраҡ, башҡорттар Рус дәүләте составына ингәс, улар үҙҙәренең ҡоралланған ғәскәрен тотоуға хоҡуғынын һаҡлап ҡала. Башҡорт атлы полктарының [[Ливония һуғышы]] осоронан Рәсәй яғында һуғыштарҙа ҡатнашыуы тураһында аныҡ мәғлүмәттәр бар<ref>[https://web.archive.org/web/20070621101941/http://bashkir.ucoz.ru/publ/8-1-0-85 Ислам и военная служба в России.]</ref>. 1798 йылдың 10 (21) апрелендәге Указы нигеҙендә, крайҙың башҡорт һәм мишәр халҡы хәрби-хеҙмәт шарттарына күсерелә һәм Рәсәйҙең көнсығыш сиктәрендә сик буйы хеҙмәтен үтеү йөкмәтелә. Административ яҡтан кантондар булдырыла, шуның менән [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] индерелә. Урал аръяғы башҡорттары 2 ([[Екатеринбург өйәҙе|Екатеринбург]] һәм [[Шадринск өйәҙе|Шадрин өйәҙе]]), 3-сө ([[Троицк өйәҙе]]) һәм 4-се ([[Силәбе өйәҙе]]) кантондарына инә. 2-се кантонда — [[Пермь губернаһы|Пермь]], 3 һәм 4 [[Ырымбур губернаһы]]нда төҙөлә. 1802—1803 йылдарҙа Шадрин өйәҙе башҡорттары 3-сө кантонға бүлеп бирелә. Шуға бәйле рәүештә кантондарҙың тәртип номерҙары ла үҙгәрә. Элекке 3-се кантон (Троицк өйәҙе) — 4-се, ә элекке 4-се (Силәбе өйәҙе) — 5-се. Кантондарҙың һаны һәм нумерацияһы бер нисә тапҡыр үҙгәргән (XIX быуаттың 50-се йылдарына 28 үк башҡорт кантоны булған). Хәрби хеҙмәткә 20-нән 50 йәшкә тиклем саҡырылғандар, 4-5 йорттан бер кеше сиратлап ебәрелгән. Ғәскәр [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] һәм [[Рус армияһының сит илгә походтары (1813—1814)|1813-1814 йылдарҙағы сит ил походтарында]] (28 башҡорт полкы), 1828—1829 йй.рус-төрөк һуғышында (2 полк), [[Хиуа походы (1839—1840)|1839-1840 йылдарҙағы Хиуа походында]], 1852 һәм 1853 йылдарҙағы Коканд походтарында, 1853—1856 йылдарҙағы [[Ҡырым һуғышы]]нда (2 полк) ҡатнашҡан<ref>[http://encycl.bash-portal.ru/bash_mesh.htm Статья в ''Башкортостан: краткая энциклопедия'']{{Недоступная ссылка|date=Май 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. Балтик ярын инглиз-француз десанттарынан ҡыйыулыҡ менән яҡлауҙары өсөн ғәскәрҙең 1-се һәм 3-сө башҡорт полктарының шәхси составына рәхмәт иғлан ителә, күп яугирҙарға «1853-1856 йылдарҙағы һуғыш иҫтәлеге» миҙалдары тапшырыла. Кантон хакимлығы системаһының оло үҙгәрештәре XIX быуаттың 30-сы йылдарында ҡабул ителә. 1834 йылға тиклем ғәскәрҙең ғәскәри атаманы ла, айырым канцелярияһы ла булмай, ә кантон башлығы Ырымбур крайы генерал-губернаторына буйһона. 1834 йылдың авгусында Башҡорт-мишәр ғәскәрҙәренең беренсе командующийы — [[:ru:Полковник|полковник]] полковник [[Циолковский Станислав Фомич|С. Т. Циолковский]] билдәләнә. Крайҙың башҡорт һәм мишәр халыҡтарынан 17 кантонын үҙ эсенә алған Башҡорт-мишәр ғәскәрҙәре төҙөлә. Һуңғылары попечителлектәргә берләштерелә. 2-се (Екатеринбург һәм Красноуфимск өйәҙҙәре) һәм 3-сө (Шадрин өйәҙе) кантондары беренсе попечителлектә, 4-се (Троицк өйәҙе) һәм 5-се (Силәбе өйәҙе) - икенсе Попечителлеккә инә.Үҙәктәре ярашлы рәүештә [[Красноуфимск]]иҙа һәм [[Силәбе]]лә була. 1855 йылдың 22 февралендә ҡабул ителгән «Башҡорт-мишәр ғәскәрҙәренә типтәрҙәрҙе һәм бобылдарҙе ҡушыу тураһында»ғы закон нигеҙендә, типтәр һәм [[Бобылдәр|бобыл]]дәрҙән торған полктар башҡорт-мишәр ғәскәрҙәренең Кантон системаһына индерелә. Һуңыраҡ 1855 йылдың 31 октябрендә ''«О именовании впредь Башкиро-мещерякскаго войска Башкирским войском. 31 октября 1855 года''» законы менән элекке башҡорт-мишәр ғәскәрҙәре "башҡорт ғәскәре" тип үҙгәртелә. 1860 йылға ғәскәр торған төбәктәр: {{Цитата башы}}Башкирское войско расположено во всех уездах Ырымбурской губернии в уездах: Красноуфимском, Екатеринбургском, Шадринском и Осинском Пермской губернии; Елабужском и Сарапульском Вятской губернии; Бугульминском, Бузулукском и Бугурусланском Самарской губернии.{{Цитата аҙағы}} <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Башкирское войско расположено во всех уездах Ырымбурской губернии в уездах: Красноуфимском, Екатеринбургском, Шадринском и Осинском Пермской губернии; Елабужском и Сарапульском Вятской губернии; Бугульминском, Бузулукском и Бугурусланском Самарской губернии.<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— <cite>Вестник Императорского Русского Географического общества. </cite><cite>XXIX ч. 1860. С-П.</cite></div></blockquote> Ғәскәр 1865 йылдың 2 июлендәге «башҡорттар менән идара итеүҙе хәрбиҙән алып граждандар ведомствоһына биреү тураһында»ғы Дәүләт Советының иң юғары раҫланған ҡарары буйынса бөтөрөлә. [[1863 йыл]]дың [[14 май]]ындағы «Башҡорттар тураһында положение» нигеҙендә башҡорттар, мишәрҙәр, типтәрҙәр һәм бобылдәр граждандар ведомствоһына күсерелә. == Ғәскәрҙәрҙе комплектлау == [[Файл:Печать_18-го_юрта_11-го_Башкирского_кантона.jpg|мини|слева|11-се башҡорт кантоны 18-се йорт мөһөрө]] Башҡорт-мишәр ғәскәрҙәре идараһы армия штаб‑офицерҙарынан, Кантон (даими дислокация пункттарында) һәм поход (линия һәм экспедиция) етәкселәре — башҡорттарҙан, мишәрҙәрҙән һәм типтәрҙәрҙән туплана. Ә башҡорт ғәскәренең вазифалы заттары башҡорт һәм мишәр феодалдары вәкилдәренән ҡуйыла. Улар кантон башлыҡтары итеп билдәләнә һәм генерал-губернатор тарафынан раҫлана. Ғәскәр чиндары действительный, класлы һәм зауряд-чиновниктарға бүленәләр. Армия (подпрапорщик, [[прапорщик]], поручик, [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитан]], [[майор]], подполковник, полковник, генерал-майор), казактар ([[урядник]], [[хорунжий]], сотник, есаул, ғәскәри старшина), тулы хоҡуҡлы һәм класлы чинға (12-гә тиклем 14 класс) хәрби һәм хәрби министр тарафынан хәрби һирәк осрай торған йәки ҡаҙаныштары өсөн бирелә. Зауряд-чиндарға : зауряд-хорунжий, зауряд-сотник, зауряд-есаул — уларға генерал-губернатор тарафынан бирелгән. Башҡорт-мишәр ғәскәрҙәре Ырымбур крайы генерал-губернаторына буйһона<ref name="Башкирское войско">[https://archive.is/20121225051618/ataysal18.narod.ru/p33.htm Башкирское войско]</ref>. Ғәскәр башында командующий, ул 1850 йылдың 16 ноябрендәге һәм 1853 йылдың 2 авгусында дивизия башлығы хоҡуғына эйә була; штат буйынса уға Ырымбур казак ғәскәрҙәре штабы башлығы кеүек үк хоҡуҡтарға эйә ярҙамсы бирелә. Командующийға Башҡорт-мишәр ғәскәрҙәре командующийы канцелярияһы буйһона. 1840 йылда ҡаралмаған эштәр һаны артыу сәбәпле, канцелярия штаты арта. Канцелярия ғәскәр капитал иҫәбенә тотола. Башҡорт ғәскәрҙәре Рәсәй армияһы походтарында ҡатнашҡан осраҡта ул биш йөҙлөк полктарҙы комплектлай, уларҙа штат расписаниеһы буйынса хәрби имам (полк муллаһы) ҡаралған. Башҡорт казак полкының команда составына 30 кеше инә: полк командиры, старшина, 5 есаул, 5 сотник, 5 хорунжий, , квартирмейстер, мулла, 1 — 2 писарь һәм 10 иллелек башлығы<ref>[https://web.archive.org/web/20070621101941/http://bashkir.ucoz.ru/publ/8-1-0-85 Ислам и военная служба в России]</ref>. Белгестәр әҙерләү өсөн [[Ырымбур Неплюев кадет корпусы]]нда ғәскәр [[офицер]]ҙарының балалары өсөн 30 урын ҡаралған булған. == Хеҙмәт == [[Файл:Знамя_9-го_кантона.jpg|мини|212x212пкс| 9-сы башҡорт кантоны байрағы, 1805 йыл]] 1812 йылғы Ватан һуғышы алдынан Ырымбур сик буйын нығытыу линияһы Тубыл йылғаһынан Каспий диңгеҙенә тиклем уҙа һәм 5 дистанцияға бүленә: Звериноголовск нығытмаһынан Үрге Уральскиға тиклем, Үрге Уральскиҙан Орск крепосына тиклем, Орск крепосынан Ырымбура тиклем, Ырымбуртан алып Уральскиғаа тиклем, Уральскиҙан алып Гурьевка тиклем. Башҡорттарҙың бындай сик буйы хеҙмәте өс йөҙ йылға яҡын, 1840-1850- се йылдарға тиклем дауам итә, ул саҡта Ҡаҙағстандың Рәсәйгә ҡушылыуы империя биләмәләрен Башҡортстандан көньяҡ-көнсығышҡа табан күсә. 1798—1849 йылдарҙа башҡорттар йыл һайын Ырымбур сик буйы линияһын 5,5 мең кешене сығарғандар.<ref name="Башкирское войско"/>. Башҡорт ғәскәре үҙ иҫәбенә Ырымбур линияһын һаҡлау өсөн яуаплы. Тәьмин итеү ҡорал, кейем, ат һәм аҙыҡ припасы булдырыуҙан тора, улар бөтәһе лә башҡорттар өҫтөндә булып сыға. Шулай уҡ командировка ебәрелгәндәрҙең хужалығына йәмәғәт ярҙам күрһәтеү хеҙмәттәре булған.<ref name="Башкирское войско"/> == Хәрби форма == [[Файл:Bashkir_Uriadnik.jpg|слева|мини|306x306пкс|Башҡорт кантоны [[Урядник|уряднигы]] һәм штаб-офицеры . 1838—1845 йй.]] [[Файл:Bashqort.jpg|справа|мини|220x220пкс|Башҡорттар. Ҙур француз литографияһы, Jazet тарафынан (1788—1871) Horace Vernet һүрәте буйынса эшләнгән. 1840 йыл самаһы.]] Башҡорт полктарында 1829 йылға тиклем ниндәй ҙә булһа устав кейем формаһы булмаған. Һуғышсылар милли хәрби кейем кейгән, ҡайһы бер һыбайлыларҙа һайман (тимер күлдәк) булған. Азия тибындағы һөңгөләр, ҡылыстар менән милтәле мылтыҡтар ҡорал булып хеҙмәт иткән. Билбауында һуғышсылар уҡ-һаҙаҡ йөрөткән. Ғәскәрҙә пистолеттар, ҡылыс, йәйә, уҡтар һәм 2 метрлы һөңгөләр була. Башҡорт ғәскәрҙәре хеҙмәткәрҙәре кейеменә бүректәр, күк буҫтау [[мундир]]ҙар йәки курткалар, аҡһыл-күк билбауҙар, ал лампаслы күк салбарҙар һәм ҡара итектәр, ә 1844 йылдан кокардалы, күк түбәле ҡыҙыл тирәсле [[:ru:Фуражка|фуражкалар]], [[сәкмән]], ҡайыштар, ҡара итек ингән. 1846 йылдан башлап хеҙмәткәрҙәрҙе империяның көнбайыш һәм Көньяҡ сиктәренә командировкаға ебәргәндә генә форма кейеү мотлаҡ була. 1855 йылғы реформалар арҡаһында [[:ru:Казачий генерал|казак генералдары]], штаб- һәм [[:ru:Обер-офицер|обер-офицерҙары]] түбәндәге кейем-һалым формаһын кейеп йөрөгән: аҡ ярымкафтан һәм күк [[бишмәт]] ҡала, тик бишмәт яғаһында һәм ярымкафтан еңдәре осонда, түрәләрҙе билдәләү өсөн, көмөш уҡа тегелә: генералдарҙыҡы киң, офицерҙарҙың — тар. Эполет урынына ҡыҙыл буҫтау менән уҡалы погон — чинына ҡарап. Эполеттар һәм сәкмән ғәмәлдән сығарылған. == Кантондар һәм ғәскәр һаны == 1798—1803 йылдарҙа 11 башҡорт кантоны һәм 5 мишәр кантоны була. Башҡорт кантондары түбәндәге райондарҙа урынлашҡан: 1-се — Пермь һәм Уҫы өйәҙҙәрендә; 2-се — Пермь губернаһының Екатеринбург һәм Шадрин өйәҙҙәрендә; 3-сө — Троицк өйәҙендә, 4-се — Силәбелә, 5-се — Бөрөлә, 6-сы — Үрге Урал, 7-се — Өфө, 8-се — Стәрлетамаҡ, 9-сы — Ырымбур, 10-сы — Бөгөлмә һәм 11-се — Ырымбур губернаһының Минзәлә өйәҙендә. 1803 йылда Шадрин өйәҙе башҡорттарын үҙаллы административ берәмеккә бүлеп биреү юлы менән тағы бер башҡорт кантоны ойошторола һәм улар 12 булып китә. 1855 −1863 йылдарҙа Башҡорт ғәскәренә типтәрҙәрҙе һәм бобылдәрҙе ҡушып, кантондар һаны 28-гә етә<ref name="Keppen">Петр Кеппен. «Девятая ревизия: исследование о числе жителей в России в 1851 году»</ref>. 1863—1865 йылдарҙа 28 кантон өйәҙ принцибы менән системалаштырып 11 кантонға ҡала 1850 йылда Башҡорт-мишәр ғәскәрендә 546 мең башҡорт һәм мишәр булған, шул уҡ ваҡытта башҡорттарҙың дөйөм һаны 83 процентын тәшкил иткән. 1855 йылда Башҡорт-мишәр ғәскәрҙәре составына 266 мең типтәр һәм бобыль индерелә. 1858 йылда ғәскәрҙең халыҡ һаны 834 мең кеше тәшкил итә. ==== Туғыҙынсы ревизия буйынса башҡорт-мишәр ғәскәрҙәрендә халыҡ һаны ==== <ref name="Keppen"/>: {| class="standard" ! rowspan="2" |Ер һәм губерна ! rowspan="2" |Өйәҙҙәр һәм округтар ! rowspan="2" | Кантон № ! colspan="3" |Халыҡ һаны |- !ир-ат !ҡатын-ҡыҙ !бергә |- ! colspan="6" |Башҡорт кантоны: |- ! rowspan="3" |Пермь |Уҫы һәм Красноуфимск |1 |9507 |8516 |18 023 |- |Екатеринбург һәм Красноуфимск |2 |6884 |6443 |327 13 |- |Шадрин |3 |9695 |8581 |276 18 |- ! rowspan="6" |Ырымбур |Верхнеуральск һәм троицк |4 |5748-е |5748-е |512 11 |- |Троицк |5 |6224 |5955 |179 12 |- |Силәбе |6 |837 19 |453 17 |290 37 |- |Ырымбур һәм Верхнеуральск |7 |298 30 |415 28 |713 58 |- |Стәрлетамаҡ һәм Верхнеуральск |8 |248 24 |542 23 |790 47 |- |Өфө |9 |763 12 |143 12 |906 24 |- !Ырымбур һәм Һамар |Ырымбур, Стәрлетамаҡ, Боғорослан һәм Быҙаулыҡ |10 |997 45 |218 44 |90 213 |- ! rowspan="2" |Ырымбур һәм Вятка |Бөрө һәм Сарапул <ref name="autogenerated1">Возможно ошибка в наборе текста</ref> |11 |452 30 |485 29 |937 59 |- |Бөрө һәм Сарапул |12 |350 27 |27 053 |403 54 |- !Ырымбур һәм һамар өлөшө |Бәләбәй һәм Бөгөлмә |13 |957 30 |681 30 |638 61 |- ! colspan="3" |Йәмғеһе: |259 976 |248 233 |508 209 |- ! colspan="6" | |- ! colspan="6" |Мишәр кантоны: |- !Ырымбур һәм Һамар |Стәрлетамаҡ, Бәләбәй һәм Боғорослан |1 |5150 |5266 |416 10 |- ! rowspan="3" |Ырымбур |Өфө һәм Бөрө |2 |969 16 |612 16 |590 33 |- |Бөрө |3 |13 060к |591 12 |651 25 |- |Өфө, Минзәлә һәм Бәләбәй |4 |8648 |8495 |143 17 |- ! colspan="3" |Йәмғеһе: |827 43 |973 42 |86 800 |- ! colspan="3" |Мишәр һәм башҡорт кантондары йәмғеһе |803 303 |291 206 |595 009 |} == Ғәскәр командующийы == [[Файл:Башкир_1815_.jpeg|мини|291x291пкс|слева|«Башҡорт», Финард Давид Ноэль Дьедонне аквареле. 1815 й.]] * полковник, 1838 йылдан генерал-майор [[Циолковский Станислав Фомич|С. Т. Циолковский]] (4.12.1834—28.11.1840); * подполковник, 1843 йылдан полковник [[Балкашин Николай Васильевич (генерал)|Н. В. Балкашин]] (28.11.1840—2.4.1845); * полковник, 1846 йылдан генерал-майор [[Жуковский Григорий Васильевич|Г. В. Жуковский]] (1846—1848); * полковник Н. П. Беклемишев (04.1849—20.12.1850); * генерал-майор А. И. Середа (04.1851—30.10.1851); * (ваҡытлы башҡарыусы) полковник граф И. А. Толстой (30.10.1851—04.1852); * генерал-майор Н. В. Балкашин (25.12.1851—05.1853) * (ваҡытлы башҡарыусы) подполковник А. А. Толмачев (05.1853—02.1854); * генерал-майор, 1856 йылдың майынан генерал-лейтенант Н. В. Балкашин (02.1854—05.1858) * (ваҡытлы башҡарыусы) полковник Х. Х. Рейтерн (05.1858—08.1859); * (ваҡытлы башҡарыусы) полковник А. М. Синбирина (12.08.1859—01.02.1860); * генерал-майор Н. К. Тетеревник (01.02.1860—04.1862); * (ваҡытлы башҡарыусы) полковник А. П. Богуславский (05.1862—1864). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''[[:ru:Асфандияров, Анвар Закирович|Асфандияров А. З.]]'' Введение кантонной системы управления в Башкирии // Из истории Башкирии. Уфа, 1968. * ''Асфандияров А. З.'' Кантонное управление в Башкирии. Уфа, Китап. 2005. * Башкирское войско // Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого … [и др.]. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. Д. Сытина, 1911—1915. * Башкортостан: краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.— 672 с. — С.150. * {{книга|автор=Вельяминов-Зернов В. В.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Исследование о касимовских царях и царевичах|издание=2-е изд|место=СПб.|издательство=В тип. Имп. Академии наук — [[:commons:File:Вельяминов-Зернов В.В. - Исследование о касимовских царях и царевичах. Часть 1 (1863).djvu|Часть первая. (С четырьмя таблицами)]]|год=1863|страниц=XIII, 558|ref=Вельяминов-Зернов}} * Документы и материалы по истории башкирского народа (1836—1842): Формулярные списки о службе чиновников Башкиро-мещерякского войска за 1836—1842 годы: В 2 кн. / Сост.: А. Я. Ильясова, З. Г. Гатиятуллин. — Уфа : ИИЯЛ УНЦ РАН, 2012. — 924 с.: ил. — [[:ru:Special:BookSources/9785916080964|ISBN 978-5-91608-096-4]]. — [[:ru:Special:BookSources/9785916080988|ISBN 978-5-91608-098-8]] (кн. 1). * ''Калинин С. Е.'' [https://web.archive.org/web/20200924151839/http://orenkazak.ru/smi-kalinin001-01.html «Тептярские казачьи полки», Москва, 2008] * Татарский энциклопедический словарь. — Казань, 1999. * ''Жидков С.'' История Башкиро-мещерякского войска. ИА «Башинформ» * ''Евграф Савельев'' [http://passion-don.org/tribes/tribes_20.html «Племенной и общественный состав казачества». «XX. Башкиро-Мещерякское Дунайское и Азовское казачьи Войска» — Донские областные ведомости № 175/13.08.1913 г. стр. 2-4.] * [http://reenactor.ru/ARH/PDF/Kalinin_05.pdf ''Калинин Е. С.'' «Башкиро-мещерякское войско в 1812—1814»]. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте]] * [[Иррегуляр ғәскәрҙәр]] * [[Циолковский Станислав Фомич]] *[[Һыр (йыр)]] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013У|index.php/prosmotr/2-statya/7676-bashkirskoe-vojsko|Башкирское войско}} * [http://history.scps.ru/table/Viewer.asp?table=Rus_Army_1812_3&id=10 Конный башкир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126101213/http://history.scps.ru/table/Viewer.asp?table=Rus_Army_1812_3&id=10 |date=2021-01-26 }} * ''[[Густерин, Павел Вячеславович|Густерин П. В.]]'' [http://islam-info.ru/obchestvo/1602-bashkirskoe-vojsko-rossijskoj-imperii.html Башкирское войско Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418090648/http://islam-info.ru/obchestvo/1602-bashkirskoe-vojsko-rossijskoj-imperii.html |date=2021-04-18 }} * [https://web.archive.org/web/20081229211719/http://www.uic.bashedu.ru/encikl/kkk/kanton_sys_u.htm Кантоны Башкиро-Мещерякского войска (с уменьшенной картой)] * {{YouTube|Dbig1JYraQA|История Башкирского войска|logo=1}} * {{YouTube|ICKtgyMnx6k|Северные Амуры|logo=1}} * [[Категория:Тарихи Башҡортостандың социаль структураһы]] [[Категория:Башҡортостан тарихы]] 4lk9jlqnaskcoh55iwsbuxyq8zw3f0z 0 67902 1307971 1307965 2026-10-31T12:11:33Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу 1307971 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''1 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 305-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 306-сы). Йыл аҙағына тиклем 60 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Балет]] көнө. ** Веганлыҡ көнө. ** [[Нуленсе меридиан]] көнө. ** Ароматлы шәм көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Автор көнө. ** Теш щеткаһы көнө. * {{Алжир}} [[Алжир]]: Революция көнө. * {{Антигуа һәм Барбуда}} [[Антигуа һәм Барбуда]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Ирландия}} [[Ирландия]]: Беренсе ҡыш көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Кыргызстан}}: Милиция хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Суд приставтары көнө. ** Менеджерҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1520]]: [[Магеллан боғаҙы]] асыла. * [[1897]]: «Ювентус» [[футбол]] клубы ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1907]]: Хәҙерге [[Баҡалы районы]]ның [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] ауылында [[мәктәп]] асыла. * [[1931]]: [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. * [[1928]]: [[Өфө]]лә [[Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге Үҙәк ҡала балалар китапханаһы асыла. * [[1933]]: [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның киске факультеты эшләй башлай. * [[1993]]: [[Европа Берләшмәһе]] ойошторола. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Хохлов Константин Павлович]] (1885—1.01.1956), [[СССР]]-ҙың театр актёры, режиссёр, [[Педагогика|педагог]]. 1941—1942 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры]] актёры. СССР-ҙың халыҡ артисы (1944), [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1937), [[Украина ССР-ы]]ның халыҡ артисы (1939), [[Ленин ордены|Ленин]] (1948), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1945, 1951) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1937) ордендары кавалеры. * [[Банников Василий Васильевич]] (1925—12.12.1951), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әхмәҙуллин Усман Закуан улы]] (1935), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1950—1995 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] «Большевик» колхозы механизаторы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. * [[Заһир Вәлитов]] (1940—17.02.2019), СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр актёры. 1970—2018 йылдарҙа Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1984) халыҡ артисы, [[Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1981). * [[Абдуллина Рауза Абдулла ҡыҙы]] (1945), [[Педагогика|педагог]]. [[Көйөргәҙе районы]] [[Мораптал]] урта мәктәбенең элекке математика уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Рәзетдинов Илдус Фәрит улы]] (1950), [[Муниципаль район|муниципаль]] орган хеҙмәткәре. 2000—2004 йылдарҙа [[Бәләбәй районы|Бәләбәй район хакимиәтенең]] мәҙәниәт бүлеге етәксеһе. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Чуйкин Сергей Васильевич]] (1950), [[Стоматология|стоматолог]]-[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. 1983 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылдан балалар стоматологияһы кафедраһы мөдире, 1995 йылдан — [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның [[стоматология]] факультеты деканы. 1996—2005 йылдарҙа Башҡортостан стоматологтар ассоциацияһы, 2005 йылдан Стоматология буйынса белем биреү ассоциацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының балалар стоматологтары ассоциацияһы президенты. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (2005), медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) атҡаҙанған табибы, «Ирен һәм аңҡау ярығы» Бөтә донъя фондының халыҡ-ара гуманитар премияһы лауреаты (2015). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Робин Анна Николаевна]] (1891—?), [[театр]] актёры. 1933—1959 йылдарҙа [[Өфө]]ләге хәҙерге [[Республика рус драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1955). * [[Ласкин Иван Андреевич]] (1901—1.07.1988), хәрби хеҙмәткәр, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. 1919—1965 йылдарҙа [[Ҡыҙыл армия|Ҡыҙыл Армия]] һәм Совет Армияһы хеҙмәткәре, генерал-лейтенант (1943). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], 1-се дәрәжә [[Кутузов ордены|Кутузов]] һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]] [[Васильевка (Йәрмәкәй районы)|Васильевка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Оболенцев Роман Дмитриевич]] (1906—27.10.1968), нефтехимик-[[фән|ғалим]]. 1961—1968 йылдарҙа [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] директоры; бер үк ваҡытта 1956—1963 йылдарҙа Филиал президиумы рәйесе. СССР-ҙың бишенсе саҡырылыш (1958—1962) Юғары Советы депутаты. Химия фәндәре докторы (1951), профессор (1953). [[РСФСР]]-ҙың (1964) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1957) атҡаҙанған фән эшмәкәре. * [[Сәйәхова Лена Ғәле ҡыҙы]] (1931—16.02.2022), [[Тел ғилеме|тел белгесе]], [[Педагогика|педагог]]-методист-ғалим. 1964 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990—2011 йылдарҙа [[урыҫ теле]] һәм уны уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (1983), профессор (1985). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп (2007) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы (1986) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2001), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2013). * [[Әбдрәшитов Винер Нәзметдин улы]] (1941), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[химия|химик]]. 1962 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһындағы хәҙерге «Термостепс» йәмғиәте хеҙмәткәре, 1977 йылдан баш инженер, 1986 йылдан — директор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1991), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәләүез районы]] [[Яңауыл (Мәләүез районы)|Яңауыл]] ауылынан. * [[Вәлит Илембәтов]] (1956), эстрада артисы, [[шиғриәт|шағир]], [[Филология|филолог]]-ғалим. 1982 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның һөйләү жанры артисы, шул иҫәптән 1990 йылдан — «Ҡыҙыҡ һәм Мәҙәк» төркөмөнөң (2004 йылдан эстрада сатира театры) художество етәксеһе. Филология фәндәре кандидаты (1998). [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2002). * [[Иҫәнғолова Рәмилә Хәмит ҡыҙы]] (1961), [[ветеринария]] табибы-ғалим. 1983 йылдан [[Күмертау]] ветеринария станцияһының табибы, табип-эпизоотологы, санитар экспертиза лабораторияһы мөдире, ветеринария станцияһы начальнигы; 2015 йылдан [[Көйөргәҙе районы]] һәм Күмертау ҡалаһы ветеринария станцияһы начальнигы. Биология фәндәре кандидаты (2008). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ветеринария табибы (2025), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2017). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы]] Ишбүләк ауылынан. * [[Спатар Сергей Иванович]] (1961—27.11.2020), хоҡуҡ һаҡлау органдарының элекке хеҙмәткәре, [[журналистика|журналист]], отставкалағы подполковник. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Кәлимуллин Бикташ Ғатаулла улы]] (1907—16.05.1984), [[театр]] актёры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1933—1968 йылдарҙа хәҙерге [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1949), [[БАССР Юғары Советы|БАССР Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Уҫылыбаш]] ауылынан. * [[Алсынбаев Маҙһар Ситдыҡ улы]] (1937—17.09.2010), [[спорт]]сы, тренер. 1987—2001 йылдарҙа Олимпия резервының биатлон буйынса балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе һәм [[Өфө]]нөң «Биатлон» спорт комплексы директоры. [[Саңғы спорты|Саңғыла уҙышыу]], [[биатлон]] (1963) һәм [[велосипед]] спорты (1964) буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры, биатлон буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (1996). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1990), БАССР Юғары Советы Президиумының (1976) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]] [[Таштимер]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Петишев Анатолий Андреевич]] (1937—20.11.2021), [[фән|ғалим]]-[[әҙәбиәт]] белгесе. 1970 йылдан [[Бөрө дәүләт педагогия институты]] һәм хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1974 йылдан [[урыҫ теле]] һәм [[Урыҫ әҙәбиәте|әҙәбиәте]] факультеты деканы, 1975—1983 йылдарҙа урыҫ һәм сит ил әҙәбиәте кафедраһы мөдире, 1989 йылдан фәнни эштәр буйынса проректор, 1996 йылдан — [[филология]] һәм урыҫ теле, әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире. [[Педагогика|Педагогик]] белем фәндәре халыҡ-ара академияһының ағза-корреспонденты, филология фәндәре докторы (1992), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы (1998) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Лозовая ауылынан. * [[Красулина Тамара Ивановна]] (1942), [[быяла]] эшләүсе. 1963—1975 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]] эшсеһе. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. * [[Ғәлин Фәнүр Зөфәр улы]] (1947—27.11.2017), ғалим-[[химия|химик]]. 1972 йылдан [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1980 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1993 йылдан — лаборатория мөдире; бер үк ваҡытта 2006 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, [[органик химия]] кафедраһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2012), химия фәндәре докторы (1993), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). * [[Сөләймәнова Ғәшүрә Ғәлимйән ҡыҙы]] (1952), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Көйөргәҙе районы]] хәҙерге «Заря» агросоюзының машина менән һауыу операторы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. * [[Ильясова Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙы]] (1957), [[дәүләт]] эшмәкәре һәм матбуғат хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]] һәм [[Шиғриәт|шағир]]. 1999—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|«Башҡортостан ҡыҙы»]] журналының баш мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның дүртенсе (2008—2013) һәм бишенсе (2013—2018) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, 2013 йылдан — Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары. 1985 йылдан СССР Журналистар союзы, 1995 йылдан — [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт (2002) хеҙмәткәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2017). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Риза Ишморат]] (1903—29.10.1995), [[Драма (жанр)|драматург]], режиссёр, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957, 1963) ордены кавалеры. [[РСФСР]]-ҙың (1983) һәм [[Татар АССР-ы]]ның (1953) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл районы]] [[Бәҙрәш разъезы|Бәҙрәш]] ауылынан. * [[Бородин Леонид Александрович]] (1923—16.03.2008), [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия лейтенанты, миномет бригадаһының батарея командиры. 1959 йылдан [[КПСС]]-тың [[Сыуашстан]] өлкә комитеты секретары, 1963 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның икенсе, 1967—1988 йылдарҙа КПСС-тың [[Әстерхан өлкәһе|Әстрәхан өлкә]] комитетының беренсе секретары. [[СССР]]-ҙың 6—11-се саҡырылыш (1966—1989) [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]], [[Башҡорт АССР-ы]]ның 6-сы һәм 7-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Өс [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Волгоград өлкәһе]]нең Алаев утарынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Байраҡаев Хәмитйән Йомағужа улы]] (1928—30.10.1995), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1943—1989 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һәүәнәк» [[совхоз]]ының [[малсылыҡ]] оҫтаһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1973). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Таһир]] ауылынан. * [[Зарипов Миҙхәт Фәтхелбаян улы]] (1938—7.11.1997), [[Тау эше|тау инженеры]], [[нефть|нефтсе]], [[Сорғот]] нефть ятҡылыҡтарын асыусыларҙың береһе. 1965 йылдан [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра|Ханты-Манси автономиялы округындағы]] Сорғот һәм Холмогор быраулау идаралыҡтары хеҙмәткәре; 1982 йылдан «Красноленинскнефтегаз» берекмәһенең генераль директор урынбаҫары, баш инженеры; 1983—1996 йылдарҙа Сорғот ғилми-тикшеренеү һәм проектлау нефть институты директоры урынбаҫары, бүлек мөдире. [[Рәсәй]]ҙең почётлы нефтсеһе. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1982). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Дүртөйлө районы]]ның [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ауылынан. * [[Байжев Николай Георгиевич]] (1938—2012), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975) һәм атҡаҙанған рәссамы (1980). * [[Үҙәнбаев Нурислам Динислам улы]] (1938), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1953—1999 йылдарҙа Баймаҡ районы К. Маркс исемендәге [[колхоз]] механизаторы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1975). Сығышы менән ошо райондың [[Ғүмәр (Баймаҡ районы)|Ғүмәр]] ауылынан. * [[Үтәшев Марат Мөхәр улы]] (1938), юрист-ғалим. 1966 йылдан прокуратура, 1968 йылдан партия органдары хеҙмәткәре; 1986 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]] Иҡтисад һәм социология институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре; 1996 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2017 йылдарҙа Хоҡуҡ институтының кеше хоҡуғы һәм сәйәси-хоҡуҡи тәғлимәт кафедраһы мөдире. Юридик фәндәр кандидаты (1983), сәйәсәт фәндәре докторы (1996), профессор (1998). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1976). * [[Ғөзәйерова Земфира Зәки ҡыҙы]] (1948), [[Педагогика|педагог]], театр хеҙмәткәре. 1991 йылдан [[Сибай]] балалар [[сәнғәт]] [[мәктәп директоры|мәктәбе директоры]], 2006 йылдан [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]]ның труппа мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994). * [[Юлдашбаев Мостафа Әхмәтсафа улы]] (1948—19.11.2014), ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[уҡытыусы]]. 1970 йылдан [[Хәйбулла районы]] Фрунзе исемендәге колхоз шофёры, 2001—2008 йылдарҙа [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 2-се урта мәктәптең производствоға өйрәтеү мастеры. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Мәмбәтов Исламетдин Ризаитдин улы]] (1958), муниципаль һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1995 йылдан [[Мәләүез районы]] хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге етәксеһе, 2001 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] Хакимиәтенең Социаль-иҡтисад сәйәсәте идаралығының бүлек мөдире урынбаҫары, 2002 йылдан — Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры урынбаҫары; 2003 йылдан [[Өфө ҡалаһы ҡала округы]] хакимиәтенең мәҙәниәт һәм сәнғәт идаралығы начальнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2010) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районының [[Мәмбәт (Хәйбулла районы)|Мәмбәт]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Зайлалова Сажиҙә Хәмәҙийәр ҡыҙы]] (1919—26.11.2005), педагог‑методист, дәреслектәр авторы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). * [[Рәшит Назаров]] (1944—14.10.2006), шағир. 1993 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (2004), [[Ауырғазы районы]]ның Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы (1996) лауреаты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мөлөков Ғәлинур Мөхәррәм улы]] (1949), [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]], [[КПСС|партия]] органдары, ауыл хужалығы хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1982 йылдан [[КПСС]]-тың [[Ауырғазы районы|Ауырғазы]] район комитеты секретары, 1985 йылдан — КПСС‑тың [[Стәрлебаш районы|Стәрлебаш]] район комитетының 1‑се секретары, 1990 йылдан — [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары; 1991—2007 йылдарҙа — «Башсельстрой» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡорт АССР-ының 12‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм Башҡортостан Республикаһының 1‑се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре докторы (2001), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы төҙөүсеһе (1999). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981). * [[Аслаев Сәғит Төхвәт улы]] (1954), тренер, юғары мәктәп хеҙмәткәре, педагог-ғалим. 2003 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның спорт-һауыҡтырыу эштәре буйынса, 2010 йылдан — социаль мәсьәләләр буйынса проректоры. Педагогия фәндәре кандидаты (2007), профессор (2004). Бокс буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1999) һәм [[Башҡортостан]]дың (1991) атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2001). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2014). * [[Доломатов Михаил Юрьевич]] (1954), физик‑химик-ғалим. 2011 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1993), профессор (1999). СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1991). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:1 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1636]]: Никола Буало-Депрео, [[Франция]] шағиры. * [[1757]]: Антонио Канова, [[Италия]] скульпторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1735]]: Джузеппе Бонито, Италия рәссамы. * [[1917]]: [[Ҡайсын Кулиев]], [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы|Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ының]] халыҡ шағиры (1967). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:1 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1873]]: Эмиль Габорио, [[Франция]] яҙыусыһы. * [[1894]]: Александр III, [[Рәсәй Империяһы|Рәсәй]] императоры. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Л01]] [[Категория:1 ноябрь]] 0z5o8e3oan3eg555mjuvt2tks8hd779 1307977 1307971 2026-10-31T13:00:17Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ 1307977 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''1 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 305-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 306-сы). Йыл аҙағына тиклем 60 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Балет]] көнө. ** Веганлыҡ көнө. ** [[Нуленсе меридиан]] көнө. ** Ароматлы шәм көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Автор көнө. ** Теш щеткаһы көнө. * {{Алжир}} [[Алжир]]: Революция көнө. * {{Антигуа һәм Барбуда}} [[Антигуа һәм Барбуда]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Ирландия}} [[Ирландия]]: Беренсе ҡыш көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Кыргызстан}}: Милиция хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Суд приставтары көнө. ** Менеджерҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1520]]: [[Магеллан боғаҙы]] асыла. * [[1897]]: «Ювентус» [[футбол]] клубы ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1907]]: Хәҙерге [[Баҡалы районы]]ның [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] ауылында [[мәктәп]] асыла. * [[1931]]: [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. * [[1928]]: [[Өфө]]лә [[Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге Үҙәк ҡала балалар китапханаһы асыла. * [[1933]]: [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның киске факультеты эшләй башлай. * [[1993]]: [[Европа Берләшмәһе]] ойошторола. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Хохлов Константин Павлович]] (1885—1.01.1956), [[СССР]]-ҙың театр актёры, режиссёр, [[Педагогика|педагог]]. 1941—1942 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры]] актёры. СССР-ҙың халыҡ артисы (1944), [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1937), [[Украина ССР-ы]]ның халыҡ артисы (1939), [[Ленин ордены|Ленин]] (1948), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1945, 1951) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1937) ордендары кавалеры. * [[Банников Василий Васильевич]] (1925—12.12.1951), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әхмәҙуллин Усман Закуан улы]] (1935), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1950—1995 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] «Большевик» колхозы механизаторы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. * [[Заһир Вәлитов]] (1940—17.02.2019), СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр актёры. 1970—2018 йылдарҙа Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1984) халыҡ артисы, [[Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1981). * [[Абдуллина Рауза Абдулла ҡыҙы]] (1945), [[Педагогика|педагог]]. [[Көйөргәҙе районы]] [[Мораптал]] урта мәктәбенең элекке математика уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Рәзетдинов Илдус Фәрит улы]] (1950), [[Муниципаль район|муниципаль]] орган хеҙмәткәре. 2000—2004 йылдарҙа [[Бәләбәй районы|Бәләбәй район хакимиәтенең]] мәҙәниәт бүлеге етәксеһе. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Чуйкин Сергей Васильевич]] (1950), [[Стоматология|стоматолог]]-[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. 1983 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылдан балалар стоматологияһы кафедраһы мөдире, 1995 йылдан — [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның [[стоматология]] факультеты деканы. 1996—2005 йылдарҙа Башҡортостан стоматологтар ассоциацияһы, 2005 йылдан Стоматология буйынса белем биреү ассоциацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының балалар стоматологтары ассоциацияһы президенты. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (2005), медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) атҡаҙанған табибы, «Ирен һәм аңҡау ярығы» Бөтә донъя фондының халыҡ-ара гуманитар премияһы лауреаты (2015). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Робин Анна Николаевна]] (1891—?), [[театр]] актёры. 1933—1959 йылдарҙа [[Өфө]]ләге хәҙерге [[Республика рус драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1955). * [[Ласкин Иван Андреевич]] (1901—1.07.1988), хәрби хеҙмәткәр, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. 1919—1965 йылдарҙа [[Ҡыҙыл армия|Ҡыҙыл Армия]] һәм Совет Армияһы хеҙмәткәре, генерал-лейтенант (1943). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], 1-се дәрәжә [[Кутузов ордены|Кутузов]] һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]] [[Васильевка (Йәрмәкәй районы)|Васильевка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Оболенцев Роман Дмитриевич]] (1906—27.10.1968), нефтехимик-[[фән|ғалим]]. 1961—1968 йылдарҙа [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] директоры; бер үк ваҡытта 1956—1963 йылдарҙа Филиал президиумы рәйесе. СССР-ҙың бишенсе саҡырылыш (1958—1962) Юғары Советы депутаты. Химия фәндәре докторы (1951), профессор (1953). [[РСФСР]]-ҙың (1964) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1957) атҡаҙанған фән эшмәкәре. * [[Сәйәхова Лена Ғәле ҡыҙы]] (1931—16.02.2022), [[рус теле]] [[Тел ғилеме|теле белгесе]], [[Педагогика|педагог]]-методист-ғалим. 1964 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990—2011 йылдарҙа рус теле һәм уны уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (1983), профессор (1985). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп (2007) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы (1986) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2001), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2013). * [[Әбдрәшитов Винер Нәзметдин улы]] (1941), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[химия|химик]]. 1962 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһындағы хәҙерге «Термостепс» йәмғиәте хеҙмәткәре, 1977 йылдан баш инженер, 1986 йылдан — директор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1991), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәләүез районы]] [[Яңауыл (Мәләүез районы)|Яңауыл]] ауылынан. * [[Вәлит Илембәтов]] (1956), эстрада артисы, [[шиғриәт|шағир]], [[Филология|филолог]]-ғалим. 1982 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның һөйләү жанры артисы, шул иҫәптән 1990 йылдан — «Ҡыҙыҡ һәм Мәҙәк» төркөмөнөң (2004 йылдан эстрада сатира театры) художество етәксеһе. Филология фәндәре кандидаты (1998). [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2002). * [[Иҫәнғолова Рәмилә Хәмит ҡыҙы]] (1961), [[ветеринария]] табибы-ғалим. 1983 йылдан [[Күмертау]] ветеринария станцияһының табибы, табип-эпизоотологы, санитар экспертиза лабораторияһы мөдире, ветеринария станцияһы начальнигы; 2015 йылдан [[Көйөргәҙе районы]] һәм Күмертау ҡалаһы ветеринария станцияһы начальнигы. Биология фәндәре кандидаты (2008). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ветеринария табибы (2025), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2017). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы]] Ишбүләк ауылынан. * [[Спатар Сергей Иванович]] (1961—27.11.2020), хоҡуҡ һаҡлау органдарының элекке хеҙмәткәре, [[журналистика|журналист]], отставкалағы подполковник. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Кәлимуллин Бикташ Ғатаулла улы]] (1907—16.05.1984), [[театр]] актёры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1933—1968 йылдарҙа хәҙерге [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1949), [[БАССР Юғары Советы|БАССР Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Уҫылыбаш]] ауылынан. * [[Алсынбаев Маҙһар Ситдыҡ улы]] (1937—17.09.2010), [[спорт]]сы, тренер. 1987—2001 йылдарҙа Олимпия резервының биатлон буйынса балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе һәм [[Өфө]]нөң «Биатлон» спорт комплексы директоры. [[Саңғы спорты|Саңғыла уҙышыу]], [[биатлон]] (1963) һәм [[велосипед]] спорты (1964) буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры, биатлон буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (1996). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1990), БАССР Юғары Советы Президиумының (1976) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]] [[Таштимер]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Петишев Анатолий Андреевич]] (1937—20.11.2021), [[фән|ғалим]]-[[әҙәбиәт]] белгесе. 1970 йылдан [[Бөрө дәүләт педагогия институты]] һәм хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1974 йылдан [[урыҫ теле]] һәм [[Урыҫ әҙәбиәте|әҙәбиәте]] факультеты деканы, 1975—1983 йылдарҙа урыҫ һәм сит ил әҙәбиәте кафедраһы мөдире, 1989 йылдан фәнни эштәр буйынса проректор, 1996 йылдан — [[филология]] һәм урыҫ теле, әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире. [[Педагогика|Педагогик]] белем фәндәре халыҡ-ара академияһының ағза-корреспонденты, филология фәндәре докторы (1992), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы (1998) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Лозовая ауылынан. * [[Красулина Тамара Ивановна]] (1942), [[быяла]] эшләүсе. 1963—1975 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]] эшсеһе. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. * [[Ғәлин Фәнүр Зөфәр улы]] (1947—27.11.2017), ғалим-[[химия|химик]]. 1972 йылдан [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1980 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1993 йылдан — лаборатория мөдире; бер үк ваҡытта 2006 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, [[органик химия]] кафедраһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2012), химия фәндәре докторы (1993), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). * [[Сөләймәнова Ғәшүрә Ғәлимйән ҡыҙы]] (1952), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Көйөргәҙе районы]] хәҙерге «Заря» агросоюзының машина менән һауыу операторы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. * [[Ильясова Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙы]] (1957), [[дәүләт]] эшмәкәре һәм матбуғат хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]] һәм [[Шиғриәт|шағир]]. 1999—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|«Башҡортостан ҡыҙы»]] журналының баш мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның дүртенсе (2008—2013) һәм бишенсе (2013—2018) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, 2013 йылдан — Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары. 1985 йылдан СССР Журналистар союзы, 1995 йылдан — [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт (2002) хеҙмәткәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2017). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Риза Ишморат]] (1903—29.10.1995), [[Драма (жанр)|драматург]], режиссёр, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957, 1963) ордены кавалеры. [[РСФСР]]-ҙың (1983) һәм [[Татар АССР-ы]]ның (1953) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл районы]] [[Бәҙрәш разъезы|Бәҙрәш]] ауылынан. * [[Бородин Леонид Александрович]] (1923—16.03.2008), [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия лейтенанты, миномет бригадаһының батарея командиры. 1959 йылдан [[КПСС]]-тың [[Сыуашстан]] өлкә комитеты секретары, 1963 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның икенсе, 1967—1988 йылдарҙа КПСС-тың [[Әстерхан өлкәһе|Әстрәхан өлкә]] комитетының беренсе секретары. [[СССР]]-ҙың 6—11-се саҡырылыш (1966—1989) [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]], [[Башҡорт АССР-ы]]ның 6-сы һәм 7-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Өс [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Волгоград өлкәһе]]нең Алаев утарынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Байраҡаев Хәмитйән Йомағужа улы]] (1928—30.10.1995), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1943—1989 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һәүәнәк» [[совхоз]]ының [[малсылыҡ]] оҫтаһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1973). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Таһир]] ауылынан. * [[Зарипов Миҙхәт Фәтхелбаян улы]] (1938—7.11.1997), [[Тау эше|тау инженеры]], [[нефть|нефтсе]], [[Сорғот]] нефть ятҡылыҡтарын асыусыларҙың береһе. 1965 йылдан [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра|Ханты-Манси автономиялы округындағы]] Сорғот һәм Холмогор быраулау идаралыҡтары хеҙмәткәре; 1982 йылдан «Красноленинскнефтегаз» берекмәһенең генераль директор урынбаҫары, баш инженеры; 1983—1996 йылдарҙа Сорғот ғилми-тикшеренеү һәм проектлау нефть институты директоры урынбаҫары, бүлек мөдире. [[Рәсәй]]ҙең почётлы нефтсеһе. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1982). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Дүртөйлө районы]]ның [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ауылынан. * [[Байжев Николай Георгиевич]] (1938—2012), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975) һәм атҡаҙанған рәссамы (1980). * [[Үҙәнбаев Нурислам Динислам улы]] (1938), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1953—1999 йылдарҙа Баймаҡ районы К. Маркс исемендәге [[колхоз]] механизаторы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1975). Сығышы менән ошо райондың [[Ғүмәр (Баймаҡ районы)|Ғүмәр]] ауылынан. * [[Үтәшев Марат Мөхәр улы]] (1938), юрист-ғалим. 1966 йылдан прокуратура, 1968 йылдан партия органдары хеҙмәткәре; 1986 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]] Иҡтисад һәм социология институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре; 1996 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2017 йылдарҙа Хоҡуҡ институтының кеше хоҡуғы һәм сәйәси-хоҡуҡи тәғлимәт кафедраһы мөдире. Юридик фәндәр кандидаты (1983), сәйәсәт фәндәре докторы (1996), профессор (1998). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1976). * [[Ғөзәйерова Земфира Зәки ҡыҙы]] (1948), [[Педагогика|педагог]], театр хеҙмәткәре. 1991 йылдан [[Сибай]] балалар [[сәнғәт]] [[мәктәп директоры|мәктәбе директоры]], 2006 йылдан [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]]ның труппа мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994). * [[Юлдашбаев Мостафа Әхмәтсафа улы]] (1948—19.11.2014), ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[уҡытыусы]]. 1970 йылдан [[Хәйбулла районы]] Фрунзе исемендәге колхоз шофёры, 2001—2008 йылдарҙа [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 2-се урта мәктәптең производствоға өйрәтеү мастеры. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Мәмбәтов Исламетдин Ризаитдин улы]] (1958), муниципаль һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1995 йылдан [[Мәләүез районы]] хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге етәксеһе, 2001 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] Хакимиәтенең Социаль-иҡтисад сәйәсәте идаралығының бүлек мөдире урынбаҫары, 2002 йылдан — Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры урынбаҫары; 2003 йылдан [[Өфө ҡалаһы ҡала округы]] хакимиәтенең мәҙәниәт һәм сәнғәт идаралығы начальнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2010) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районының [[Мәмбәт (Хәйбулла районы)|Мәмбәт]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Зайлалова Сажиҙә Хәмәҙийәр ҡыҙы]] (1919—26.11.2005), педагог‑методист, дәреслектәр авторы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). * [[Рәшит Назаров]] (1944—14.10.2006), шағир. 1993 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (2004), [[Ауырғазы районы]]ның Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы (1996) лауреаты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мөлөков Ғәлинур Мөхәррәм улы]] (1949), [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]], [[КПСС|партия]] органдары, ауыл хужалығы хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1982 йылдан [[КПСС]]-тың [[Ауырғазы районы|Ауырғазы]] район комитеты секретары, 1985 йылдан — КПСС‑тың [[Стәрлебаш районы|Стәрлебаш]] район комитетының 1‑се секретары, 1990 йылдан — [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары; 1991—2007 йылдарҙа — «Башсельстрой» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡорт АССР-ының 12‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм Башҡортостан Республикаһының 1‑се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре докторы (2001), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы төҙөүсеһе (1999). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981). * [[Аслаев Сәғит Төхвәт улы]] (1954), тренер, юғары мәктәп хеҙмәткәре, педагог-ғалим. 2003 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның спорт-һауыҡтырыу эштәре буйынса, 2010 йылдан — социаль мәсьәләләр буйынса проректоры. Педагогия фәндәре кандидаты (2007), профессор (2004). Бокс буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1999) һәм [[Башҡортостан]]дың (1991) атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2001). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2014). * [[Доломатов Михаил Юрьевич]] (1954), физик‑химик-ғалим. 2011 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1993), профессор (1999). СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1991). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:1 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1636]]: Никола Буало-Депрео, [[Франция]] шағиры. * [[1757]]: Антонио Канова, [[Италия]] скульпторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1735]]: Джузеппе Бонито, Италия рәссамы. * [[1917]]: [[Ҡайсын Кулиев]], [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы|Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ының]] халыҡ шағиры (1967). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:1 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1873]]: Эмиль Габорио, [[Франция]] яҙыусыһы. * [[1894]]: Александр III, [[Рәсәй Империяһы|Рәсәй]] императоры. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Л01]] [[Категория:1 ноябрь]] 40l5xv6baxxlnw3o7fmxbzfvrws8ze6 1307978 1307977 2026-10-31T13:00:41Z Айсар 10823 /* {{Ваҡиғалар}} */ күренеште төҙәтеү 1307978 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''1 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 305-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 306-сы). Йыл аҙағына тиклем 60 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Балет]] көнө. ** Веганлыҡ көнө. ** [[Нуленсе меридиан]] көнө. ** Ароматлы шәм көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Автор көнө. ** Теш щеткаһы көнө. * {{Алжир}} [[Алжир]]: Революция көнө. * {{Антигуа һәм Барбуда}} [[Антигуа һәм Барбуда]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Ирландия}} [[Ирландия]]: Беренсе ҡыш көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Кыргызстан}}: Милиция хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Суд приставтары көнө. ** Менеджерҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1520 йыл]]: [[Магеллан боғаҙы]] асыла. * [[1897 йыл]]: «Ювентус» [[футбол]] клубы ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1907 йыл]]: Хәҙерге [[Баҡалы районы]]ның [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] ауылында [[мәктәп]] асыла. * [[1931 йыл]]: [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. * [[1928 йыл]]: [[Өфө]]лә [[Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге Үҙәк ҡала балалар китапханаһы асыла. * [[1933 йыл]]: [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның киске факультеты эшләй башлай. * [[1993 йыл]]: [[Европа Берләшмәһе]] ойошторола. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Хохлов Константин Павлович]] (1885—1.01.1956), [[СССР]]-ҙың театр актёры, режиссёр, [[Педагогика|педагог]]. 1941—1942 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры]] актёры. СССР-ҙың халыҡ артисы (1944), [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1937), [[Украина ССР-ы]]ның халыҡ артисы (1939), [[Ленин ордены|Ленин]] (1948), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1945, 1951) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1937) ордендары кавалеры. * [[Банников Василий Васильевич]] (1925—12.12.1951), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әхмәҙуллин Усман Закуан улы]] (1935), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1950—1995 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] «Большевик» колхозы механизаторы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. * [[Заһир Вәлитов]] (1940—17.02.2019), СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр актёры. 1970—2018 йылдарҙа Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1984) халыҡ артисы, [[Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1981). * [[Абдуллина Рауза Абдулла ҡыҙы]] (1945), [[Педагогика|педагог]]. [[Көйөргәҙе районы]] [[Мораптал]] урта мәктәбенең элекке математика уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Рәзетдинов Илдус Фәрит улы]] (1950), [[Муниципаль район|муниципаль]] орган хеҙмәткәре. 2000—2004 йылдарҙа [[Бәләбәй районы|Бәләбәй район хакимиәтенең]] мәҙәниәт бүлеге етәксеһе. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Чуйкин Сергей Васильевич]] (1950), [[Стоматология|стоматолог]]-[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. 1983 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылдан балалар стоматологияһы кафедраһы мөдире, 1995 йылдан — [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның [[стоматология]] факультеты деканы. 1996—2005 йылдарҙа Башҡортостан стоматологтар ассоциацияһы, 2005 йылдан Стоматология буйынса белем биреү ассоциацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының балалар стоматологтары ассоциацияһы президенты. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (2005), медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) атҡаҙанған табибы, «Ирен һәм аңҡау ярығы» Бөтә донъя фондының халыҡ-ара гуманитар премияһы лауреаты (2015). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Робин Анна Николаевна]] (1891—?), [[театр]] актёры. 1933—1959 йылдарҙа [[Өфө]]ләге хәҙерге [[Республика рус драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1955). * [[Ласкин Иван Андреевич]] (1901—1.07.1988), хәрби хеҙмәткәр, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. 1919—1965 йылдарҙа [[Ҡыҙыл армия|Ҡыҙыл Армия]] һәм Совет Армияһы хеҙмәткәре, генерал-лейтенант (1943). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], 1-се дәрәжә [[Кутузов ордены|Кутузов]] һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]] [[Васильевка (Йәрмәкәй районы)|Васильевка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Оболенцев Роман Дмитриевич]] (1906—27.10.1968), нефтехимик-[[фән|ғалим]]. 1961—1968 йылдарҙа [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] директоры; бер үк ваҡытта 1956—1963 йылдарҙа Филиал президиумы рәйесе. СССР-ҙың бишенсе саҡырылыш (1958—1962) Юғары Советы депутаты. Химия фәндәре докторы (1951), профессор (1953). [[РСФСР]]-ҙың (1964) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1957) атҡаҙанған фән эшмәкәре. * [[Сәйәхова Лена Ғәле ҡыҙы]] (1931—16.02.2022), [[рус теле]] [[Тел ғилеме|теле белгесе]], [[Педагогика|педагог]]-методист-ғалим. 1964 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990—2011 йылдарҙа рус теле һәм уны уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (1983), профессор (1985). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп (2007) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы (1986) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2001), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2013). * [[Әбдрәшитов Винер Нәзметдин улы]] (1941), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[химия|химик]]. 1962 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһындағы хәҙерге «Термостепс» йәмғиәте хеҙмәткәре, 1977 йылдан баш инженер, 1986 йылдан — директор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1991), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәләүез районы]] [[Яңауыл (Мәләүез районы)|Яңауыл]] ауылынан. * [[Вәлит Илембәтов]] (1956), эстрада артисы, [[шиғриәт|шағир]], [[Филология|филолог]]-ғалим. 1982 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның һөйләү жанры артисы, шул иҫәптән 1990 йылдан — «Ҡыҙыҡ һәм Мәҙәк» төркөмөнөң (2004 йылдан эстрада сатира театры) художество етәксеһе. Филология фәндәре кандидаты (1998). [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2002). * [[Иҫәнғолова Рәмилә Хәмит ҡыҙы]] (1961), [[ветеринария]] табибы-ғалим. 1983 йылдан [[Күмертау]] ветеринария станцияһының табибы, табип-эпизоотологы, санитар экспертиза лабораторияһы мөдире, ветеринария станцияһы начальнигы; 2015 йылдан [[Көйөргәҙе районы]] һәм Күмертау ҡалаһы ветеринария станцияһы начальнигы. Биология фәндәре кандидаты (2008). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ветеринария табибы (2025), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2017). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы]] Ишбүләк ауылынан. * [[Спатар Сергей Иванович]] (1961—27.11.2020), хоҡуҡ һаҡлау органдарының элекке хеҙмәткәре, [[журналистика|журналист]], отставкалағы подполковник. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Кәлимуллин Бикташ Ғатаулла улы]] (1907—16.05.1984), [[театр]] актёры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1933—1968 йылдарҙа хәҙерге [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1949), [[БАССР Юғары Советы|БАССР Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Уҫылыбаш]] ауылынан. * [[Алсынбаев Маҙһар Ситдыҡ улы]] (1937—17.09.2010), [[спорт]]сы, тренер. 1987—2001 йылдарҙа Олимпия резервының биатлон буйынса балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе һәм [[Өфө]]нөң «Биатлон» спорт комплексы директоры. [[Саңғы спорты|Саңғыла уҙышыу]], [[биатлон]] (1963) һәм [[велосипед]] спорты (1964) буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры, биатлон буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (1996). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1990), БАССР Юғары Советы Президиумының (1976) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]] [[Таштимер]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Петишев Анатолий Андреевич]] (1937—20.11.2021), [[фән|ғалим]]-[[әҙәбиәт]] белгесе. 1970 йылдан [[Бөрө дәүләт педагогия институты]] һәм хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1974 йылдан [[урыҫ теле]] һәм [[Урыҫ әҙәбиәте|әҙәбиәте]] факультеты деканы, 1975—1983 йылдарҙа урыҫ һәм сит ил әҙәбиәте кафедраһы мөдире, 1989 йылдан фәнни эштәр буйынса проректор, 1996 йылдан — [[филология]] һәм урыҫ теле, әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире. [[Педагогика|Педагогик]] белем фәндәре халыҡ-ара академияһының ағза-корреспонденты, филология фәндәре докторы (1992), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы (1998) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Лозовая ауылынан. * [[Красулина Тамара Ивановна]] (1942), [[быяла]] эшләүсе. 1963—1975 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]] эшсеһе. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. * [[Ғәлин Фәнүр Зөфәр улы]] (1947—27.11.2017), ғалим-[[химия|химик]]. 1972 йылдан [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1980 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1993 йылдан — лаборатория мөдире; бер үк ваҡытта 2006 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, [[органик химия]] кафедраһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2012), химия фәндәре докторы (1993), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). * [[Сөләймәнова Ғәшүрә Ғәлимйән ҡыҙы]] (1952), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Көйөргәҙе районы]] хәҙерге «Заря» агросоюзының машина менән һауыу операторы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. * [[Ильясова Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙы]] (1957), [[дәүләт]] эшмәкәре һәм матбуғат хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]] һәм [[Шиғриәт|шағир]]. 1999—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|«Башҡортостан ҡыҙы»]] журналының баш мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның дүртенсе (2008—2013) һәм бишенсе (2013—2018) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, 2013 йылдан — Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары. 1985 йылдан СССР Журналистар союзы, 1995 йылдан — [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт (2002) хеҙмәткәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2017). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Риза Ишморат]] (1903—29.10.1995), [[Драма (жанр)|драматург]], режиссёр, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957, 1963) ордены кавалеры. [[РСФСР]]-ҙың (1983) һәм [[Татар АССР-ы]]ның (1953) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл районы]] [[Бәҙрәш разъезы|Бәҙрәш]] ауылынан. * [[Бородин Леонид Александрович]] (1923—16.03.2008), [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия лейтенанты, миномет бригадаһының батарея командиры. 1959 йылдан [[КПСС]]-тың [[Сыуашстан]] өлкә комитеты секретары, 1963 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның икенсе, 1967—1988 йылдарҙа КПСС-тың [[Әстерхан өлкәһе|Әстрәхан өлкә]] комитетының беренсе секретары. [[СССР]]-ҙың 6—11-се саҡырылыш (1966—1989) [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]], [[Башҡорт АССР-ы]]ның 6-сы һәм 7-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Өс [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Волгоград өлкәһе]]нең Алаев утарынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Байраҡаев Хәмитйән Йомағужа улы]] (1928—30.10.1995), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1943—1989 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һәүәнәк» [[совхоз]]ының [[малсылыҡ]] оҫтаһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1973). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Таһир]] ауылынан. * [[Зарипов Миҙхәт Фәтхелбаян улы]] (1938—7.11.1997), [[Тау эше|тау инженеры]], [[нефть|нефтсе]], [[Сорғот]] нефть ятҡылыҡтарын асыусыларҙың береһе. 1965 йылдан [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра|Ханты-Манси автономиялы округындағы]] Сорғот һәм Холмогор быраулау идаралыҡтары хеҙмәткәре; 1982 йылдан «Красноленинскнефтегаз» берекмәһенең генераль директор урынбаҫары, баш инженеры; 1983—1996 йылдарҙа Сорғот ғилми-тикшеренеү һәм проектлау нефть институты директоры урынбаҫары, бүлек мөдире. [[Рәсәй]]ҙең почётлы нефтсеһе. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1982). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Дүртөйлө районы]]ның [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ауылынан. * [[Байжев Николай Георгиевич]] (1938—2012), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975) һәм атҡаҙанған рәссамы (1980). * [[Үҙәнбаев Нурислам Динислам улы]] (1938), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1953—1999 йылдарҙа Баймаҡ районы К. Маркс исемендәге [[колхоз]] механизаторы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1975). Сығышы менән ошо райондың [[Ғүмәр (Баймаҡ районы)|Ғүмәр]] ауылынан. * [[Үтәшев Марат Мөхәр улы]] (1938), юрист-ғалим. 1966 йылдан прокуратура, 1968 йылдан партия органдары хеҙмәткәре; 1986 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]] Иҡтисад һәм социология институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре; 1996 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2017 йылдарҙа Хоҡуҡ институтының кеше хоҡуғы һәм сәйәси-хоҡуҡи тәғлимәт кафедраһы мөдире. Юридик фәндәр кандидаты (1983), сәйәсәт фәндәре докторы (1996), профессор (1998). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1976). * [[Ғөзәйерова Земфира Зәки ҡыҙы]] (1948), [[Педагогика|педагог]], театр хеҙмәткәре. 1991 йылдан [[Сибай]] балалар [[сәнғәт]] [[мәктәп директоры|мәктәбе директоры]], 2006 йылдан [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]]ның труппа мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994). * [[Юлдашбаев Мостафа Әхмәтсафа улы]] (1948—19.11.2014), ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[уҡытыусы]]. 1970 йылдан [[Хәйбулла районы]] Фрунзе исемендәге колхоз шофёры, 2001—2008 йылдарҙа [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 2-се урта мәктәптең производствоға өйрәтеү мастеры. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Мәмбәтов Исламетдин Ризаитдин улы]] (1958), муниципаль һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1995 йылдан [[Мәләүез районы]] хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге етәксеһе, 2001 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] Хакимиәтенең Социаль-иҡтисад сәйәсәте идаралығының бүлек мөдире урынбаҫары, 2002 йылдан — Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры урынбаҫары; 2003 йылдан [[Өфө ҡалаһы ҡала округы]] хакимиәтенең мәҙәниәт һәм сәнғәт идаралығы начальнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2010) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районының [[Мәмбәт (Хәйбулла районы)|Мәмбәт]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Зайлалова Сажиҙә Хәмәҙийәр ҡыҙы]] (1919—26.11.2005), педагог‑методист, дәреслектәр авторы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). * [[Рәшит Назаров]] (1944—14.10.2006), шағир. 1993 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (2004), [[Ауырғазы районы]]ның Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы (1996) лауреаты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мөлөков Ғәлинур Мөхәррәм улы]] (1949), [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]], [[КПСС|партия]] органдары, ауыл хужалығы хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1982 йылдан [[КПСС]]-тың [[Ауырғазы районы|Ауырғазы]] район комитеты секретары, 1985 йылдан — КПСС‑тың [[Стәрлебаш районы|Стәрлебаш]] район комитетының 1‑се секретары, 1990 йылдан — [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары; 1991—2007 йылдарҙа — «Башсельстрой» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡорт АССР-ының 12‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм Башҡортостан Республикаһының 1‑се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре докторы (2001), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы төҙөүсеһе (1999). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981). * [[Аслаев Сәғит Төхвәт улы]] (1954), тренер, юғары мәктәп хеҙмәткәре, педагог-ғалим. 2003 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның спорт-һауыҡтырыу эштәре буйынса, 2010 йылдан — социаль мәсьәләләр буйынса проректоры. Педагогия фәндәре кандидаты (2007), профессор (2004). Бокс буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1999) һәм [[Башҡортостан]]дың (1991) атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2001). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2014). * [[Доломатов Михаил Юрьевич]] (1954), физик‑химик-ғалим. 2011 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1993), профессор (1999). СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1991). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:1 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1636]]: Никола Буало-Депрео, [[Франция]] шағиры. * [[1757]]: Антонио Канова, [[Италия]] скульпторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1735]]: Джузеппе Бонито, Италия рәссамы. * [[1917]]: [[Ҡайсын Кулиев]], [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы|Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ының]] халыҡ шағиры (1967). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:1 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1873]]: Эмиль Габорио, [[Франция]] яҙыусыһы. * [[1894]]: Александр III, [[Рәсәй Империяһы|Рәсәй]] императоры. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Л01]] [[Категория:1 ноябрь]] jtvz0xo59bh1t8dq2w269zy7iv8pdwt 1307987 1307978 2026-10-31T15:00:08Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе) 1307987 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''1 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 305-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 306-сы). Йыл аҙағына тиклем 60 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Балет]] көнө. ** Веганлыҡ көнө. ** [[Нуленсе меридиан]] көнө. ** Ароматлы шәм көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Автор көнө. ** Теш щеткаһы көнө. * {{Алжир}} [[Алжир]]: Революция көнө. * {{Антигуа һәм Барбуда}} [[Антигуа һәм Барбуда]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Ирландия}} [[Ирландия]]: Беренсе ҡыш көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Кыргызстан}}: Милиция хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Суд приставтары көнө. ** Менеджерҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1520 йыл]]: [[Магеллан боғаҙы]] асыла. * [[1897 йыл]]: «Ювентус» [[футбол]] клубы ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1907 йыл]]: Хәҙерге [[Баҡалы районы]]ның [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] ауылында [[мәктәп]] асыла. * [[1931 йыл]]: [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. * [[1928 йыл]]: [[Өфө]]лә [[Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге Үҙәк ҡала балалар китапханаһы асыла. * [[1933 йыл]]: [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның киске факультеты эшләй башлай. * [[1993 йыл]]: [[Европа Берләшмәһе]] ойошторола. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Хохлов Константин Павлович]] (1885—1.01.1956), [[СССР]]-ҙың театр актёры, режиссёр, [[Педагогика|педагог]]. 1941—1942 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры]] актёры. СССР-ҙың халыҡ артисы (1944), [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1937), [[Украина ССР-ы]]ның халыҡ артисы (1939), [[Ленин ордены|Ленин]] (1948), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1945, 1951) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1937) ордендары кавалеры. * [[Банников Василий Васильевич]] (1925—12.12.1951), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әхмәҙуллин Усман Закуан улы]] (1935), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1950—1995 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] «Большевик» колхозы механизаторы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. * [[Заһир Вәлитов]] (1940—17.02.2019), СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр актёры. 1970—2018 йылдарҙа Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1984) халыҡ артисы, [[Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1981). * [[Абдуллина Рауза Абдулла ҡыҙы]] (1945), [[Педагогика|педагог]]. [[Көйөргәҙе районы]] [[Мораптал]] урта мәктәбенең элекке математика уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Рәзетдинов Илдус Фәрит улы]] (1950), [[Муниципаль район|муниципаль]] орган хеҙмәткәре. 2000—2004 йылдарҙа [[Бәләбәй районы|Бәләбәй район хакимиәтенең]] мәҙәниәт бүлеге етәксеһе. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Чуйкин Сергей Васильевич]] (1950), [[Стоматология|стоматолог]]-[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. 1983 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылдан балалар стоматологияһы кафедраһы мөдире, 1995 йылдан — [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның [[стоматология]] факультеты деканы. 1996—2005 йылдарҙа Башҡортостан стоматологтар ассоциацияһы, 2005 йылдан Стоматология буйынса белем биреү ассоциацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының балалар стоматологтары ассоциацияһы президенты. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (2005), медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) атҡаҙанған табибы, «Ирен һәм аңҡау ярығы» Бөтә донъя фондының халыҡ-ара гуманитар премияһы лауреаты (2015). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Робин Анна Николаевна]] (1891—1974), [[театр]] артисы. 1933—1959 йылдарҙа [[Өфө]]ләге хәҙерге [[Республика рус драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1955). * [[Ласкин Иван Андреевич]] (1901—1.07.1988), [[хәрби хеҙмәткәр]], юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1919—1965 йылдарҙа [[Ҡыҙыл армия|Ҡыҙыл Армия]] һәм [[Совет Армияһы]] хеҙмәткәре, генерал-лейтенант (1943). [[Ленин ордены|Ленин]] (1954), өс [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены| Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942, 1943, 1954), 1-се дәрәжә [[Кутузов ордены|Кутузов]] (1943) һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) ордендары кавалеры. [[Бәләбәй]] ҡалаһы һәм [[Бәләбәй районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]] [[Васильевка (Йәрмәкәй районы)|Васильевка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Оболенцев Роман Дмитриевич]] (1906—27.10.1968), нефтехимик-[[фән|ғалим]]. 1961—1968 йылдарҙа [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] директоры; бер үк ваҡытта 1956—1963 йылдарҙа Филиал президиумы рәйесе. СССР-ҙың бишенсе саҡырылыш (1958—1962) Юғары Советы депутаты. Химия фәндәре докторы (1951), профессор (1953). [[РСФСР]]-ҙың (1964) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1957) атҡаҙанған фән эшмәкәре. * [[Сәйәхова Лена Ғәле ҡыҙы]] (1931—16.02.2022), [[рус теле]] [[Тел ғилеме|теле белгесе]], [[Педагогика|педагог]]-методист-ғалим. 1964 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990—2011 йылдарҙа рус теле һәм уны уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (1983), профессор (1985). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп (2007) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы (1986) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2001), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2013). * [[Әбдрәшитов Винер Нәзметдин улы]] (1941), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[химия|химик]]. 1962 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһындағы хәҙерге «Термостепс» йәмғиәте хеҙмәткәре, 1977 йылдан баш инженер, 1986 йылдан — директор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1991), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәләүез районы]] [[Яңауыл (Мәләүез районы)|Яңауыл]] ауылынан. * [[Вәлит Илембәтов]] (1956), эстрада артисы, [[шиғриәт|шағир]], [[Филология|филолог]]-ғалим. 1982 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның һөйләү жанры артисы, шул иҫәптән 1990 йылдан — «Ҡыҙыҡ һәм Мәҙәк» төркөмөнөң (2004 йылдан эстрада сатира театры) художество етәксеһе. Филология фәндәре кандидаты (1998). [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2002). * [[Иҫәнғолова Рәмилә Хәмит ҡыҙы]] (1961), [[ветеринария]] табибы-ғалим. 1983 йылдан [[Күмертау]] ветеринария станцияһының табибы, табип-эпизоотологы, санитар экспертиза лабораторияһы мөдире, ветеринария станцияһы начальнигы; 2015 йылдан [[Көйөргәҙе районы]] һәм Күмертау ҡалаһы ветеринария станцияһы начальнигы. Биология фәндәре кандидаты (2008). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ветеринария табибы (2025), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2017). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы]] Ишбүләк ауылынан. * [[Спатар Сергей Иванович]] (1961—27.11.2020), хоҡуҡ һаҡлау органдарының элекке хеҙмәткәре, [[журналистика|журналист]], отставкалағы подполковник. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Кәлимуллин Бикташ Ғатаулла улы]] (1907—16.05.1984), [[театр]] актёры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1933—1968 йылдарҙа хәҙерге [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1949), [[БАССР Юғары Советы|БАССР Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Уҫылыбаш]] ауылынан. * [[Алсынбаев Маҙһар Ситдыҡ улы]] (1937—17.09.2010), [[спорт]]сы, тренер. 1987—2001 йылдарҙа Олимпия резервының биатлон буйынса балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе һәм [[Өфө]]нөң «Биатлон» спорт комплексы директоры. [[Саңғы спорты|Саңғыла уҙышыу]], [[биатлон]] (1963) һәм [[велосипед]] спорты (1964) буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры, биатлон буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (1996). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1990), БАССР Юғары Советы Президиумының (1976) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]] [[Таштимер]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Петишев Анатолий Андреевич]] (1937—20.11.2021), [[фән|ғалим]]-[[әҙәбиәт]] белгесе. 1970 йылдан [[Бөрө дәүләт педагогия институты]] һәм хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1974 йылдан [[урыҫ теле]] һәм [[Урыҫ әҙәбиәте|әҙәбиәте]] факультеты деканы, 1975—1983 йылдарҙа урыҫ һәм сит ил әҙәбиәте кафедраһы мөдире, 1989 йылдан фәнни эштәр буйынса проректор, 1996 йылдан — [[филология]] һәм урыҫ теле, әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире. [[Педагогика|Педагогик]] белем фәндәре халыҡ-ара академияһының ағза-корреспонденты, филология фәндәре докторы (1992), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы (1998) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Лозовая ауылынан. * [[Красулина Тамара Ивановна]] (1942), [[быяла]] эшләүсе. 1963—1975 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]] эшсеһе. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. * [[Ғәлин Фәнүр Зөфәр улы]] (1947—27.11.2017), ғалим-[[химия|химик]]. 1972 йылдан [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1980 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1993 йылдан — лаборатория мөдире; бер үк ваҡытта 2006 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, [[органик химия]] кафедраһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2012), химия фәндәре докторы (1993), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). * [[Сөләймәнова Ғәшүрә Ғәлимйән ҡыҙы]] (1952), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Көйөргәҙе районы]] хәҙерге «Заря» агросоюзының машина менән һауыу операторы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. * [[Ильясова Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙы]] (1957), [[дәүләт]] эшмәкәре һәм матбуғат хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]] һәм [[Шиғриәт|шағир]]. 1999—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|«Башҡортостан ҡыҙы»]] журналының баш мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның дүртенсе (2008—2013) һәм бишенсе (2013—2018) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, 2013 йылдан — Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары. 1985 йылдан СССР Журналистар союзы, 1995 йылдан — [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт (2002) хеҙмәткәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2017). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Риза Ишморат]] (1903—29.10.1995), [[Драма (жанр)|драматург]], режиссёр, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957, 1963) ордены кавалеры. [[РСФСР]]-ҙың (1983) һәм [[Татар АССР-ы]]ның (1953) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл районы]] [[Бәҙрәш разъезы|Бәҙрәш]] ауылынан. * [[Бородин Леонид Александрович]] (1923—16.03.2008), [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия лейтенанты, миномет бригадаһының батарея командиры. 1959 йылдан [[КПСС]]-тың [[Сыуашстан]] өлкә комитеты секретары, 1963 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның икенсе, 1967—1988 йылдарҙа КПСС-тың [[Әстерхан өлкәһе|Әстрәхан өлкә]] комитетының беренсе секретары. [[СССР]]-ҙың 6—11-се саҡырылыш (1966—1989) [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]], [[Башҡорт АССР-ы]]ның 6-сы һәм 7-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Өс [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Волгоград өлкәһе]]нең Алаев утарынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Байраҡаев Хәмитйән Йомағужа улы]] (1928—30.10.1995), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1943—1989 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һәүәнәк» [[совхоз]]ының [[малсылыҡ]] оҫтаһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1973). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Таһир]] ауылынан. * [[Зарипов Миҙхәт Фәтхелбаян улы]] (1938—7.11.1997), [[Тау эше|тау инженеры]], [[нефть|нефтсе]], [[Сорғот]] нефть ятҡылыҡтарын асыусыларҙың береһе. 1965 йылдан [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра|Ханты-Манси автономиялы округындағы]] Сорғот һәм Холмогор быраулау идаралыҡтары хеҙмәткәре; 1982 йылдан «Красноленинскнефтегаз» берекмәһенең генераль директор урынбаҫары, баш инженеры; 1983—1996 йылдарҙа Сорғот ғилми-тикшеренеү һәм проектлау нефть институты директоры урынбаҫары, бүлек мөдире. [[Рәсәй]]ҙең почётлы нефтсеһе. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1982). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Дүртөйлө районы]]ның [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ауылынан. * [[Байжев Николай Георгиевич]] (1938—2012), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975) һәм атҡаҙанған рәссамы (1980). * [[Үҙәнбаев Нурислам Динислам улы]] (1938), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1953—1999 йылдарҙа Баймаҡ районы К. Маркс исемендәге [[колхоз]] механизаторы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1975). Сығышы менән ошо райондың [[Ғүмәр (Баймаҡ районы)|Ғүмәр]] ауылынан. * [[Үтәшев Марат Мөхәр улы]] (1938), юрист-ғалим. 1966 йылдан прокуратура, 1968 йылдан партия органдары хеҙмәткәре; 1986 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]] Иҡтисад һәм социология институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре; 1996 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2017 йылдарҙа Хоҡуҡ институтының кеше хоҡуғы һәм сәйәси-хоҡуҡи тәғлимәт кафедраһы мөдире. Юридик фәндәр кандидаты (1983), сәйәсәт фәндәре докторы (1996), профессор (1998). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1976). * [[Ғөзәйерова Земфира Зәки ҡыҙы]] (1948), [[Педагогика|педагог]], театр хеҙмәткәре. 1991 йылдан [[Сибай]] балалар [[сәнғәт]] [[мәктәп директоры|мәктәбе директоры]], 2006 йылдан [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]]ның труппа мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994). * [[Юлдашбаев Мостафа Әхмәтсафа улы]] (1948—19.11.2014), ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[уҡытыусы]]. 1970 йылдан [[Хәйбулла районы]] Фрунзе исемендәге колхоз шофёры, 2001—2008 йылдарҙа [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 2-се урта мәктәптең производствоға өйрәтеү мастеры. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Мәмбәтов Исламетдин Ризаитдин улы]] (1958), муниципаль һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1995 йылдан [[Мәләүез районы]] хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге етәксеһе, 2001 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] Хакимиәтенең Социаль-иҡтисад сәйәсәте идаралығының бүлек мөдире урынбаҫары, 2002 йылдан — Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры урынбаҫары; 2003 йылдан [[Өфө ҡалаһы ҡала округы]] хакимиәтенең мәҙәниәт һәм сәнғәт идаралығы начальнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2010) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районының [[Мәмбәт (Хәйбулла районы)|Мәмбәт]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Зайлалова Сажиҙә Хәмәҙийәр ҡыҙы]] (1919—26.11.2005), педагог‑методист, дәреслектәр авторы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). * [[Рәшит Назаров]] (1944—14.10.2006), шағир. 1993 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (2004), [[Ауырғазы районы]]ның Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы (1996) лауреаты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мөлөков Ғәлинур Мөхәррәм улы]] (1949), [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]], [[КПСС|партия]] органдары, ауыл хужалығы хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1982 йылдан [[КПСС]]-тың [[Ауырғазы районы|Ауырғазы]] район комитеты секретары, 1985 йылдан — КПСС‑тың [[Стәрлебаш районы|Стәрлебаш]] район комитетының 1‑се секретары, 1990 йылдан — [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары; 1991—2007 йылдарҙа — «Башсельстрой» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡорт АССР-ының 12‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм Башҡортостан Республикаһының 1‑се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре докторы (2001), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы төҙөүсеһе (1999). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981). * [[Аслаев Сәғит Төхвәт улы]] (1954), тренер, юғары мәктәп хеҙмәткәре, педагог-ғалим. 2003 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның спорт-һауыҡтырыу эштәре буйынса, 2010 йылдан — социаль мәсьәләләр буйынса проректоры. Педагогия фәндәре кандидаты (2007), профессор (2004). Бокс буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1999) һәм [[Башҡортостан]]дың (1991) атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2001). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2014). * [[Доломатов Михаил Юрьевич]] (1954), физик‑химик-ғалим. 2011 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1993), профессор (1999). СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1991). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:1 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1636]]: Никола Буало-Депрео, [[Франция]] шағиры. * [[1757]]: Антонио Канова, [[Италия]] скульпторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1735]]: Джузеппе Бонито, Италия рәссамы. * [[1917]]: [[Ҡайсын Кулиев]], [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы|Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ының]] халыҡ шағиры (1967). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:1 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1873]]: Эмиль Габорио, [[Франция]] яҙыусыһы. * [[1894]]: Александр III, [[Рәсәй Империяһы|Рәсәй]] императоры. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Л01]] [[Категория:1 ноябрь]] trer6js1s8xf4xvmpg7pndwfvey7329 1307988 1307987 2026-10-31T15:28:58Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу 1307988 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''1 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 305-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 306-сы). Йыл аҙағына тиклем 60 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Балет]] көнө. ** Веганлыҡ көнө. ** [[Нуленсе меридиан]] көнө. ** Ароматлы шәм көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Автор көнө. ** Теш щеткаһы көнө. * {{Алжир}} [[Алжир]]: Революция көнө. * {{Антигуа һәм Барбуда}} [[Антигуа һәм Барбуда]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Ирландия}} [[Ирландия]]: Беренсе ҡыш көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Кыргызстан}}: Милиция хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Суд приставтары көнө. ** Менеджерҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1520 йыл]]: [[Магеллан боғаҙы]] асыла. * [[1897 йыл]]: «Ювентус» [[футбол]] клубы ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1907 йыл]]: Хәҙерге [[Баҡалы районы]]ның [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] ауылында [[мәктәп]] асыла. * [[1931 йыл]]: [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. * [[1928 йыл]]: [[Өфө]]лә [[Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге Үҙәк ҡала балалар китапханаһы асыла. * [[1933 йыл]]: [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның киске факультеты эшләй башлай. * [[1993 йыл]]: [[Европа Берләшмәһе]] ойошторола. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Хохлов Константин Павлович]] (1885—1.01.1956), [[СССР]]-ҙың театр актёры, режиссёр, [[Педагогика|педагог]]. 1941—1942 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры]] актёры. СССР-ҙың халыҡ артисы (1944), [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1937), [[Украина ССР-ы]]ның халыҡ артисы (1939), [[Ленин ордены|Ленин]] (1948), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1945, 1951) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1937) ордендары кавалеры. * [[Банников Василий Васильевич]] (1925—12.12.1951), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әхмәҙуллин Усман Закуан улы]] (1935), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1950—1995 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] «Большевик» колхозы механизаторы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. * [[Заһир Вәлитов]] (1940—17.02.2019), СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр актёры. 1970—2018 йылдарҙа Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1984) халыҡ артисы, [[Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1981). * [[Абдуллина Рауза Абдулла ҡыҙы]] (1945), [[Педагогика|педагог]]. [[Көйөргәҙе районы]] [[Мораптал]] урта мәктәбенең элекке математика уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Рәзетдинов Илдус Фәрит улы]] (1950), [[Муниципаль район|муниципаль]] орган хеҙмәткәре. 2000—2004 йылдарҙа [[Бәләбәй районы|Бәләбәй район хакимиәтенең]] мәҙәниәт бүлеге етәксеһе. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Чуйкин Сергей Васильевич]] (1950), [[Стоматология|стоматолог]]-[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. 1983 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылдан балалар стоматологияһы кафедраһы мөдире, 1995 йылдан — [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның [[стоматология]] факультеты деканы. 1996—2005 йылдарҙа Башҡортостан стоматологтар ассоциацияһы, 2005 йылдан Стоматология буйынса белем биреү ассоциацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының балалар стоматологтары ассоциацияһы президенты. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (2005), медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) атҡаҙанған табибы, «Ирен һәм аңҡау ярығы» Бөтә донъя фондының халыҡ-ара гуманитар премияһы лауреаты (2015). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Робин Анна Николаевна]] (1891—1974), [[театр]] артисы. 1933—1959 йылдарҙа [[Өфө]]ләге хәҙерге [[Республика рус драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1955). * [[Ласкин Иван Андреевич]] (1901—1.07.1988), [[хәрби хеҙмәткәр]], юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1919—1965 йылдарҙа [[Ҡыҙыл армия|Ҡыҙыл Армия]] һәм [[Совет Армияһы]] хеҙмәткәре, генерал-лейтенант (1943). [[Ленин ордены|Ленин]] (1954), өс [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены| Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942, 1943, 1954), 1-се дәрәжә [[Кутузов ордены|Кутузов]] (1943) һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) ордендары кавалеры. [[Бәләбәй]] ҡалаһы һәм [[Бәләбәй районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]] [[Васильевка (Йәрмәкәй районы)|Васильевка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Оболенцев Роман Дмитриевич]] (1906—27.10.1968), нефтехимик-[[фән|ғалим]]. 1961—1968 йылдарҙа [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] директоры; бер үк ваҡытта 1956—1963 йылдарҙа Филиал президиумы рәйесе. СССР-ҙың бишенсе саҡырылыш (1958—1962) Юғары Советы депутаты. Химия фәндәре докторы (1951), профессор (1953). [[РСФСР]]-ҙың (1964) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1957) атҡаҙанған фән эшмәкәре. * [[Сәйәхова Лена Ғәле ҡыҙы]] (1931—16.02.2022), [[рус теле]] [[Тел ғилеме|теле белгесе]], [[Педагогика|педагог]]-методист-ғалим. 1964 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990—2011 йылдарҙа рус теле һәм уны уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (1983), профессор (1985). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп (2007) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы (1986) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2001), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2013). * [[Әбдрәшитов Винер Нәзметдин улы]] (1941), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[химия|химик]]. 1962 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһындағы хәҙерге «Термостепс» йәмғиәте хеҙмәткәре, 1977 йылдан — баш инженер, 1986 йылдан — директор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1991), Рәсәй Федерацияһының почётлы төҙөүсеһе. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәләүез районы]] [[Яңауыл (Мәләүез районы)|Яңауыл]] ауылынан. * [[Вәлит Илембәтов]] (1956), эстрада артисы, [[шиғриәт|шағир]], [[Филология|филолог]]-ғалим. 1982 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның һөйләү жанры артисы, шул иҫәптән 1990 йылдан — «Ҡыҙыҡ һәм Мәҙәк» төркөмөнөң (2004 йылдан эстрада сатира театры) художество етәксеһе. Филология фәндәре кандидаты (1998). [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2002). * [[Иҫәнғолова Рәмилә Хәмит ҡыҙы]] (1961), [[ветеринария]] табибы-ғалим. 1983 йылдан [[Күмертау]] ветеринария станцияһының табибы, табип-эпизоотологы, санитар экспертиза лабораторияһы мөдире, ветеринария станцияһы начальнигы; 2015 йылдан [[Көйөргәҙе районы]] һәм Күмертау ҡалаһы ветеринария станцияһы начальнигы. Биология фәндәре кандидаты (2008). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ветеринария табибы (2025), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2017). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы]] Ишбүләк ауылынан. * [[Спатар Сергей Иванович]] (1961—27.11.2020), хоҡуҡ һаҡлау органдарының элекке хеҙмәткәре, [[журналистика|журналист]], отставкалағы подполковник. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Кәлимуллин Бикташ Ғатаулла улы]] (1907—16.05.1984), [[театр]] актёры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1933—1968 йылдарҙа хәҙерге [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1949), [[БАССР Юғары Советы|БАССР Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Уҫылыбаш]] ауылынан. * [[Алсынбаев Маҙһар Ситдыҡ улы]] (1937—17.09.2010), [[спорт]]сы, тренер. 1987—2001 йылдарҙа Олимпия резервының биатлон буйынса балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе һәм [[Өфө]]нөң «Биатлон» спорт комплексы директоры. [[Саңғы спорты|Саңғыла уҙышыу]], [[биатлон]] (1963) һәм [[велосипед]] спорты (1964) буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры, биатлон буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (1996). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1990), БАССР Юғары Советы Президиумының (1976) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]] [[Таштимер]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Петишев Анатолий Андреевич]] (1937—20.11.2021), [[фән|ғалим]]-[[әҙәбиәт]] белгесе. 1970 йылдан [[Бөрө дәүләт педагогия институты]] һәм хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1974 йылдан [[урыҫ теле]] һәм [[Урыҫ әҙәбиәте|әҙәбиәте]] факультеты деканы, 1975—1983 йылдарҙа урыҫ һәм сит ил әҙәбиәте кафедраһы мөдире, 1989 йылдан фәнни эштәр буйынса проректор, 1996 йылдан — [[филология]] һәм урыҫ теле, әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире. [[Педагогика|Педагогик]] белем фәндәре халыҡ-ара академияһының ағза-корреспонденты, филология фәндәре докторы (1992), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы (1998) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Лозовая ауылынан. * [[Красулина Тамара Ивановна]] (1942), [[быяла]] эшләүсе. 1963—1975 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]] эшсеһе. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. * [[Ғәлин Фәнүр Зөфәр улы]] (1947—27.11.2017), ғалим-[[химия|химик]]. 1972 йылдан [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1980 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1993 йылдан — лаборатория мөдире; бер үк ваҡытта 2006 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, [[органик химия]] кафедраһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2012), химия фәндәре докторы (1993), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). * [[Сөләймәнова Ғәшүрә Ғәлимйән ҡыҙы]] (1952), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Көйөргәҙе районы]] хәҙерге «Заря» агросоюзының машина менән һауыу операторы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. * [[Ильясова Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙы]] (1957), [[дәүләт]] эшмәкәре һәм матбуғат хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]] һәм [[Шиғриәт|шағир]]. 1999—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|«Башҡортостан ҡыҙы»]] журналының баш мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның дүртенсе (2008—2013) һәм бишенсе (2013—2018) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, 2013 йылдан — Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары. 1985 йылдан СССР Журналистар союзы, 1995 йылдан — [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт (2002) хеҙмәткәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2017). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Риза Ишморат]] (1903—29.10.1995), [[Драма (жанр)|драматург]], режиссёр, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957, 1963) ордены кавалеры. [[РСФСР]]-ҙың (1983) һәм [[Татар АССР-ы]]ның (1953) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл районы]] [[Бәҙрәш разъезы|Бәҙрәш]] ауылынан. * [[Бородин Леонид Александрович]] (1923—16.03.2008), [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия лейтенанты, миномет бригадаһының батарея командиры. 1959 йылдан [[КПСС]]-тың [[Сыуашстан]] өлкә комитеты секретары, 1963 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның икенсе, 1967—1988 йылдарҙа КПСС-тың [[Әстерхан өлкәһе|Әстрәхан өлкә]] комитетының беренсе секретары. [[СССР]]-ҙың 6—11-се саҡырылыш (1966—1989) [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]], [[Башҡорт АССР-ы]]ның 6-сы һәм 7-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Өс [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Волгоград өлкәһе]]нең Алаев утарынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Байраҡаев Хәмитйән Йомағужа улы]] (1928—30.10.1995), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1943—1989 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һәүәнәк» [[совхоз]]ының [[малсылыҡ]] оҫтаһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1973). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Таһир]] ауылынан. * [[Зарипов Миҙхәт Фәтхелбаян улы]] (1938—7.11.1997), [[Тау эше|тау инженеры]], [[нефть|нефтсе]], [[Сорғот]] нефть ятҡылыҡтарын асыусыларҙың береһе. 1965 йылдан [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра|Ханты-Манси автономиялы округындағы]] Сорғот һәм Холмогор быраулау идаралыҡтары хеҙмәткәре; 1982 йылдан «Красноленинскнефтегаз» берекмәһенең генераль директор урынбаҫары, баш инженеры; 1983—1996 йылдарҙа Сорғот ғилми-тикшеренеү һәм проектлау нефть институты директоры урынбаҫары, бүлек мөдире. [[Рәсәй]]ҙең почётлы нефтсеһе. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1982). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Дүртөйлө районы]]ның [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ауылынан. * [[Байжев Николай Георгиевич]] (1938—2012), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975) һәм атҡаҙанған рәссамы (1980). * [[Үҙәнбаев Нурислам Динислам улы]] (1938), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1953—1999 йылдарҙа Баймаҡ районы К. Маркс исемендәге [[колхоз]] механизаторы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1975). Сығышы менән ошо райондың [[Ғүмәр (Баймаҡ районы)|Ғүмәр]] ауылынан. * [[Үтәшев Марат Мөхәр улы]] (1938), юрист-ғалим. 1966 йылдан прокуратура, 1968 йылдан партия органдары хеҙмәткәре; 1986 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]] Иҡтисад һәм социология институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре; 1996 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2017 йылдарҙа Хоҡуҡ институтының кеше хоҡуғы һәм сәйәси-хоҡуҡи тәғлимәт кафедраһы мөдире. Юридик фәндәр кандидаты (1983), сәйәсәт фәндәре докторы (1996), профессор (1998). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1976). * [[Ғөзәйерова Земфира Зәки ҡыҙы]] (1948), [[Педагогика|педагог]], театр хеҙмәткәре. 1991 йылдан [[Сибай]] балалар [[сәнғәт]] [[мәктәп директоры|мәктәбе директоры]], 2006 йылдан [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]]ның труппа мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994). * [[Юлдашбаев Мостафа Әхмәтсафа улы]] (1948—19.11.2014), ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[уҡытыусы]]. 1970 йылдан [[Хәйбулла районы]] Фрунзе исемендәге колхоз шофёры, 2001—2008 йылдарҙа [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 2-се урта мәктәптең производствоға өйрәтеү мастеры. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Мәмбәтов Исламетдин Ризаитдин улы]] (1958), муниципаль һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1995 йылдан [[Мәләүез районы]] хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге етәксеһе, 2001 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] Хакимиәтенең Социаль-иҡтисад сәйәсәте идаралығының бүлек мөдире урынбаҫары, 2002 йылдан — Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры урынбаҫары; 2003 йылдан [[Өфө ҡалаһы ҡала округы]] хакимиәтенең мәҙәниәт һәм сәнғәт идаралығы начальнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2010) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районының [[Мәмбәт (Хәйбулла районы)|Мәмбәт]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Зайлалова Сажиҙә Хәмәҙийәр ҡыҙы]] (1919—26.11.2005), педагог‑методист, дәреслектәр авторы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). * [[Рәшит Назаров]] (1944—14.10.2006), шағир. 1993 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (2004), [[Ауырғазы районы]]ның Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы (1996) лауреаты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мөлөков Ғәлинур Мөхәррәм улы]] (1949), [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]], [[КПСС|партия]] органдары, ауыл хужалығы хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1982 йылдан [[КПСС]]-тың [[Ауырғазы районы|Ауырғазы]] район комитеты секретары, 1985 йылдан — КПСС‑тың [[Стәрлебаш районы|Стәрлебаш]] район комитетының 1‑се секретары, 1990 йылдан — [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары; 1991—2007 йылдарҙа — «Башсельстрой» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡорт АССР-ының 12‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм Башҡортостан Республикаһының 1‑се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре докторы (2001), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы төҙөүсеһе (1999). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981). * [[Аслаев Сәғит Төхвәт улы]] (1954), тренер, юғары мәктәп хеҙмәткәре, педагог-ғалим. 2003 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның спорт-һауыҡтырыу эштәре буйынса, 2010 йылдан — социаль мәсьәләләр буйынса проректоры. Педагогия фәндәре кандидаты (2007), профессор (2004). Бокс буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1999) һәм [[Башҡортостан]]дың (1991) атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2001). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2014). * [[Доломатов Михаил Юрьевич]] (1954), физик‑химик-ғалим. 2011 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1993), профессор (1999). СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1991). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:1 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1636]]: Никола Буало-Депрео, [[Франция]] шағиры. * [[1757]]: Антонио Канова, [[Италия]] скульпторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1735]]: Джузеппе Бонито, Италия рәссамы. * [[1917]]: [[Ҡайсын Кулиев]], [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы|Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ының]] халыҡ шағиры (1967). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:1 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1873]]: Эмиль Габорио, [[Франция]] яҙыусыһы. * [[1894]]: Александр III, [[Рәсәй Империяһы|Рәсәй]] императоры. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Л01]] [[Категория:1 ноябрь]] lwakh8lkqdam89selrxba7tpq2bra8j 1307989 1307988 2026-10-31T15:59:59Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт, аныҡлаштырыу 1307989 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''1 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 305-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 306-сы). Йыл аҙағына тиклем 60 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Балет]] көнө. ** Веганлыҡ көнө. ** [[Нуленсе меридиан]] көнө. ** Ароматлы шәм көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Автор көнө. ** Теш щеткаһы көнө. * {{Алжир}} [[Алжир]]: Революция көнө. * {{Антигуа һәм Барбуда}} [[Антигуа һәм Барбуда]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Ирландия}} [[Ирландия]]: Беренсе ҡыш көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Кыргызстан}}: Милиция хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Суд приставтары көнө. ** Менеджерҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1520 йыл]]: [[Магеллан боғаҙы]] асыла. * [[1897 йыл]]: «Ювентус» [[футбол]] клубы ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1907 йыл]]: Хәҙерге [[Баҡалы районы]]ның [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] ауылында [[мәктәп]] асыла. * [[1931 йыл]]: [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. * [[1928 йыл]]: [[Өфө]]лә [[Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге Үҙәк ҡала балалар китапханаһы асыла. * [[1933 йыл]]: [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның киске факультеты эшләй башлай. * [[1993 йыл]]: [[Европа Берләшмәһе]] ойошторола. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Хохлов Константин Павлович]] (1885—1.01.1956), [[СССР]]-ҙың театр актёры, режиссёр, [[Педагогика|педагог]]. 1941—1942 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры]] актёры. СССР-ҙың халыҡ артисы (1944), [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1937), [[Украина ССР-ы]]ның халыҡ артисы (1939), [[Ленин ордены|Ленин]] (1948), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1945, 1951) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1937) ордендары кавалеры. * [[Банников Василий Васильевич]] (1925—12.12.1951), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әхмәҙуллин Усман Закуан улы]] (1935), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1950—1995 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] «Большевик» колхозы механизаторы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. * [[Заһир Вәлитов]] (1940—17.02.2019), СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр актёры. 1970—2018 йылдарҙа Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1984) халыҡ артисы, [[Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1981). * [[Абдуллина Рауза Абдулла ҡыҙы]] (1945), [[Педагогика|педагог]]. [[Көйөргәҙе районы]] [[Мораптал]] урта мәктәбенең элекке математика уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Рәзетдинов Илдус Фәрит улы]] (1950), [[Муниципаль район|муниципаль]] орган хеҙмәткәре. 2000—2004 йылдарҙа [[Бәләбәй районы|Бәләбәй район хакимиәтенең]] мәҙәниәт бүлеге етәксеһе. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Чуйкин Сергей Васильевич]] (1950), [[Стоматология|стоматолог]]-[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. 1983 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылдан балалар стоматологияһы кафедраһы мөдире, 1995 йылдан — [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның [[стоматология]] факультеты деканы. 1996—2005 йылдарҙа Башҡортостан стоматологтар ассоциацияһы, 2005 йылдан Стоматология буйынса белем биреү ассоциацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының балалар стоматологтары ассоциацияһы президенты. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (2005), медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) атҡаҙанған табибы, «Ирен һәм аңҡау ярығы» Бөтә донъя фондының халыҡ-ара гуманитар премияһы лауреаты (2015). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Робин Анна Николаевна]] (1891—1974), [[театр]] артисы. 1933—1959 йылдарҙа [[Өфө]]ләге хәҙерге [[Республика рус драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1955). * [[Ласкин Иван Андреевич]] (1901—1.07.1988), [[хәрби хеҙмәткәр]], юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1919—1965 йылдарҙа [[Ҡыҙыл армия|Ҡыҙыл Армия]] һәм [[Совет Армияһы]] хеҙмәткәре, генерал-лейтенант (1943). [[Ленин ордены|Ленин]] (1954), өс [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены| Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942, 1943, 1954), 1-се дәрәжә [[Кутузов ордены|Кутузов]] (1943) һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) ордендары кавалеры. [[Бәләбәй]] ҡалаһы һәм [[Бәләбәй районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]] [[Васильевка (Йәрмәкәй районы)|Васильевка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Оболенцев Роман Дмитриевич]] (1906—27.10.1968), нефтехимик-[[фән|ғалим]]. 1961—1968 йылдарҙа [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] директоры; бер үк ваҡытта 1956—1963 йылдарҙа Филиал президиумы рәйесе. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] бишенсе саҡырылыш (1958—1962) [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Химия фәндәре докторы (1951), профессор (1953). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1964) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1957) атҡаҙанған фән эшмәкәре. * [[Әхмәтшин Азамат Ғәриф улы]] (1926—10.11.2003), [[нефть|нефтсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-ғалим. 1953 йылдан «Туймазанефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының мастеры, баш инженеры, 1971—1989 йылдарҙа — идаралыҡ начальнигы. Техник фәндәр кандидаты (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1978), СССР-ҙың почётлы (1979) нефтсеһе. Ленин 1986), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1974) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. * [[Сәйәхова Лена Ғәле ҡыҙы]] (1931—16.02.2022), [[рус теле]] [[Тел ғилеме|теле белгесе]], [[Педагогика|педагог]]-методист-ғалим. 1964 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990—2011 йылдарҙа рус теле һәм уны уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (1983), профессор (1985). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп (2007) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987), [[РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы|РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы]] (1986) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2001), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2013). * [[Әбдрәшитов Винер Нәзметдин улы]] (1941), инженер-[[химия|химик]]. 1962 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһындағы хәҙерге «Термостепс» йәмғиәте хеҙмәткәре, 1977 йылдан — баш инженер, 1986 йылдан — директор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1991), Рәсәй Федерацияһының почётлы төҙөүсеһе. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәләүез районы]] [[Яңауыл (Мәләүез районы)|Яңауыл]] ауылынан. * [[Вәлит Илембәтов]] (1956), эстрада артисы, [[шиғриәт|шағир]], [[Филология|филолог]]-ғалим. 1982 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның һөйләү жанры артисы, шул иҫәптән 1990 йылдан — «Ҡыҙыҡ һәм Мәҙәк» төркөмөнөң (2004 йылдан эстрада сатира театры) художество етәксеһе. Филология фәндәре кандидаты (1998). [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2002). * [[Иҫәнғолова Рәмилә Хәмит ҡыҙы]] (1961), [[ветеринария]] табибы-ғалим. 1983 йылдан [[Күмертау]] ветеринария станцияһының табибы, табип-эпизоотологы, санитар экспертиза лабораторияһы мөдире, ветеринария станцияһы начальнигы; 2015 йылдан [[Көйөргәҙе районы]] һәм Күмертау ҡалаһы ветеринария станцияһы начальнигы. Биология фәндәре кандидаты (2008). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ветеринария табибы (2025), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2017). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы]] Ишбүләк ауылынан. * [[Спатар Сергей Иванович]] (1961—27.11.2020), хоҡуҡ һаҡлау органдарының элекке хеҙмәткәре, [[журналистика|журналист]], отставкалағы подполковник. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Кәлимуллин Бикташ Ғатаулла улы]] (1907—16.05.1984), [[театр]] актёры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1933—1968 йылдарҙа хәҙерге [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1949), [[БАССР Юғары Советы|БАССР Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Уҫылыбаш]] ауылынан. * [[Алсынбаев Маҙһар Ситдыҡ улы]] (1937—17.09.2010), [[спорт]]сы, тренер. 1987—2001 йылдарҙа Олимпия резервының биатлон буйынса балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе һәм [[Өфө]]нөң «Биатлон» спорт комплексы директоры. [[Саңғы спорты|Саңғыла уҙышыу]], [[биатлон]] (1963) һәм [[велосипед]] спорты (1964) буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры, биатлон буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (1996). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1990), БАССР Юғары Советы Президиумының (1976) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]] [[Таштимер]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Петишев Анатолий Андреевич]] (1937—20.11.2021), [[фән|ғалим]]-[[әҙәбиәт]] белгесе. 1970 йылдан [[Бөрө дәүләт педагогия институты]] һәм хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1974 йылдан [[урыҫ теле]] һәм [[Урыҫ әҙәбиәте|әҙәбиәте]] факультеты деканы, 1975—1983 йылдарҙа урыҫ һәм сит ил әҙәбиәте кафедраһы мөдире, 1989 йылдан фәнни эштәр буйынса проректор, 1996 йылдан — [[филология]] һәм урыҫ теле, әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире. [[Педагогика|Педагогик]] белем фәндәре халыҡ-ара академияһының ағза-корреспонденты, филология фәндәре докторы (1992), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы (1998) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Лозовая ауылынан. * [[Красулина Тамара Ивановна]] (1942), [[быяла]] эшләүсе. 1963—1975 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]] эшсеһе. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. * [[Ғәлин Фәнүр Зөфәр улы]] (1947—27.11.2017), ғалим-[[химия|химик]]. 1972 йылдан [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1980 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1993 йылдан — лаборатория мөдире; бер үк ваҡытта 2006 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, [[органик химия]] кафедраһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2012), химия фәндәре докторы (1993), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). * [[Сөләймәнова Ғәшүрә Ғәлимйән ҡыҙы]] (1952), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Көйөргәҙе районы]] хәҙерге «Заря» агросоюзының машина менән һауыу операторы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. * [[Ильясова Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙы]] (1957), [[дәүләт]] эшмәкәре һәм матбуғат хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]] һәм [[Шиғриәт|шағир]]. 1999—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|«Башҡортостан ҡыҙы»]] журналының баш мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның дүртенсе (2008—2013) һәм бишенсе (2013—2018) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, 2013 йылдан — Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары. 1985 йылдан СССР Журналистар союзы, 1995 йылдан — [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт (2002) хеҙмәткәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2017). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Риза Ишморат]] (1903—29.10.1995), [[Драма (жанр)|драматург]], режиссёр, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957, 1963) ордены кавалеры. [[РСФСР]]-ҙың (1983) һәм [[Татар АССР-ы]]ның (1953) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл районы]] [[Бәҙрәш разъезы|Бәҙрәш]] ауылынан. * [[Бородин Леонид Александрович]] (1923—16.03.2008), [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия лейтенанты, миномет бригадаһының батарея командиры. 1959 йылдан [[КПСС]]-тың [[Сыуашстан]] өлкә комитеты секретары, 1963 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның икенсе, 1967—1988 йылдарҙа КПСС-тың [[Әстерхан өлкәһе|Әстрәхан өлкә]] комитетының беренсе секретары. [[СССР]]-ҙың 6—11-се саҡырылыш (1966—1989) [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]], [[Башҡорт АССР-ы]]ның 6-сы һәм 7-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Өс [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Волгоград өлкәһе]]нең Алаев утарынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Байраҡаев Хәмитйән Йомағужа улы]] (1928—30.10.1995), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1943—1989 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һәүәнәк» [[совхоз]]ының [[малсылыҡ]] оҫтаһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1973). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Таһир]] ауылынан. * [[Зарипов Миҙхәт Фәтхелбаян улы]] (1938—7.11.1997), [[Тау эше|тау инженеры]], [[нефть|нефтсе]], [[Сорғот]] нефть ятҡылыҡтарын асыусыларҙың береһе. 1965 йылдан [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра|Ханты-Манси автономиялы округындағы]] Сорғот һәм Холмогор быраулау идаралыҡтары хеҙмәткәре; 1982 йылдан «Красноленинскнефтегаз» берекмәһенең генераль директор урынбаҫары, баш инженеры; 1983—1996 йылдарҙа Сорғот ғилми-тикшеренеү һәм проектлау нефть институты директоры урынбаҫары, бүлек мөдире. [[Рәсәй]]ҙең почётлы нефтсеһе. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1982). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Дүртөйлө районы]]ның [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ауылынан. * [[Байжев Николай Георгиевич]] (1938—2012), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975) һәм атҡаҙанған рәссамы (1980). * [[Үҙәнбаев Нурислам Динислам улы]] (1938), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1953—1999 йылдарҙа Баймаҡ районы К. Маркс исемендәге [[колхоз]] механизаторы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1975). Сығышы менән ошо райондың [[Ғүмәр (Баймаҡ районы)|Ғүмәр]] ауылынан. * [[Үтәшев Марат Мөхәр улы]] (1938), юрист-ғалим. 1966 йылдан прокуратура, 1968 йылдан партия органдары хеҙмәткәре; 1986 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]] Иҡтисад һәм социология институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре; 1996 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2017 йылдарҙа Хоҡуҡ институтының кеше хоҡуғы һәм сәйәси-хоҡуҡи тәғлимәт кафедраһы мөдире. Юридик фәндәр кандидаты (1983), сәйәсәт фәндәре докторы (1996), профессор (1998). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1976). * [[Ғөзәйерова Земфира Зәки ҡыҙы]] (1948), [[Педагогика|педагог]], театр хеҙмәткәре. 1991 йылдан [[Сибай]] балалар [[сәнғәт]] [[мәктәп директоры|мәктәбе директоры]], 2006 йылдан [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]]ның труппа мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994). * [[Юлдашбаев Мостафа Әхмәтсафа улы]] (1948—19.11.2014), ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[уҡытыусы]]. 1970 йылдан [[Хәйбулла районы]] Фрунзе исемендәге колхоз шофёры, 2001—2008 йылдарҙа [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 2-се урта мәктәптең производствоға өйрәтеү мастеры. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Мәмбәтов Исламетдин Ризаитдин улы]] (1958), муниципаль һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1995 йылдан [[Мәләүез районы]] хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге етәксеһе, 2001 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] Хакимиәтенең Социаль-иҡтисад сәйәсәте идаралығының бүлек мөдире урынбаҫары, 2002 йылдан — Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры урынбаҫары; 2003 йылдан [[Өфө ҡалаһы ҡала округы]] хакимиәтенең мәҙәниәт һәм сәнғәт идаралығы начальнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2010) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районының [[Мәмбәт (Хәйбулла районы)|Мәмбәт]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Зайлалова Сажиҙә Хәмәҙийәр ҡыҙы]] (1919—26.11.2005), педагог‑методист, дәреслектәр авторы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). * [[Рәшит Назаров]] (1944—14.10.2006), шағир. 1993 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (2004), [[Ауырғазы районы]]ның Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы (1996) лауреаты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мөлөков Ғәлинур Мөхәррәм улы]] (1949), [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]], [[КПСС|партия]] органдары, ауыл хужалығы хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1982 йылдан [[КПСС]]-тың [[Ауырғазы районы|Ауырғазы]] район комитеты секретары, 1985 йылдан — КПСС‑тың [[Стәрлебаш районы|Стәрлебаш]] район комитетының 1‑се секретары, 1990 йылдан — [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары; 1991—2007 йылдарҙа — «Башсельстрой» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡорт АССР-ының 12‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм Башҡортостан Республикаһының 1‑се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре докторы (2001), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы төҙөүсеһе (1999). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981). * [[Аслаев Сәғит Төхвәт улы]] (1954), тренер, юғары мәктәп хеҙмәткәре, педагог-ғалим. 2003 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның спорт-һауыҡтырыу эштәре буйынса, 2010 йылдан — социаль мәсьәләләр буйынса проректоры. Педагогия фәндәре кандидаты (2007), профессор (2004). Бокс буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1999) һәм [[Башҡортостан]]дың (1991) атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2001). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2014). * [[Доломатов Михаил Юрьевич]] (1954), физик‑химик-ғалим. 2011 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1993), профессор (1999). СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1991). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:1 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1636]]: Никола Буало-Депрео, [[Франция]] шағиры. * [[1757]]: Антонио Канова, [[Италия]] скульпторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1735]]: Джузеппе Бонито, Италия рәссамы. * [[1917]]: [[Ҡайсын Кулиев]], [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы|Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ының]] халыҡ шағиры (1967). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:1 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1873]]: Эмиль Габорио, [[Франция]] яҙыусыһы. * [[1894]]: Александр III, [[Рәсәй Империяһы|Рәсәй]] императоры. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Л01]] [[Категория:1 ноябрь]] 4us4gvk23yugwit923jb3fps26f06jm 1307992 1307989 2026-10-31T16:12:22Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1307992 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''1 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 305-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 306-сы). Йыл аҙағына тиклем 60 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Балет]] көнө. ** Веганлыҡ көнө. ** [[Нуленсе меридиан]] көнө. ** Ароматлы шәм көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Автор көнө. ** Теш щеткаһы көнө. * {{Алжир}} [[Алжир]]: Революция көнө. * {{Антигуа һәм Барбуда}} [[Антигуа һәм Барбуда]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Ирландия}} [[Ирландия]]: Беренсе ҡыш көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Кыргызстан}}: Милиция хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Суд приставтары көнө. ** Менеджерҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1520 йыл]]: [[Магеллан боғаҙы]] асыла. * [[1897 йыл]]: «Ювентус» [[футбол]] клубы ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1907 йыл]]: Хәҙерге [[Баҡалы районы]]ның [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] ауылында [[мәктәп]] асыла. * [[1931 йыл]]: [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. * [[1928 йыл]]: [[Өфө]]лә [[Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге Үҙәк ҡала балалар китапханаһы асыла. * [[1933 йыл]]: [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның киске факультеты эшләй башлай. * [[1993 йыл]]: [[Европа Берләшмәһе]] ойошторола. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Хохлов Константин Павлович]] (1885—1.01.1956), [[СССР]]-ҙың театр актёры, режиссёр, [[Педагогика|педагог]]. 1941—1942 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры]] актёры. СССР-ҙың халыҡ артисы (1944), [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1937), [[Украина ССР-ы]]ның халыҡ артисы (1939), [[Ленин ордены|Ленин]] (1948), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1945, 1951) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1937) ордендары кавалеры. * [[Банников Василий Васильевич]] (1925—12.12.1951), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әхмәҙуллин Усман Закуан улы]] (1935), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1950—1995 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] «Большевик» колхозы механизаторы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. * [[Заһир Вәлитов]] (1940—17.02.2019), СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр актёры. 1970—2018 йылдарҙа Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1984) халыҡ артисы, [[Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1981). * [[Абдуллина Рауза Абдулла ҡыҙы]] (1945), [[Педагогика|педагог]]. [[Көйөргәҙе районы]] [[Мораптал]] урта мәктәбенең элекке математика уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Рәзетдинов Илдус Фәрит улы]] (1950), [[Муниципаль район|муниципаль]] орган хеҙмәткәре. 2000—2004 йылдарҙа [[Бәләбәй районы|Бәләбәй район хакимиәтенең]] мәҙәниәт бүлеге етәксеһе. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Чуйкин Сергей Васильевич]] (1950), [[Стоматология|стоматолог]]-[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. 1983 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылдан балалар стоматологияһы кафедраһы мөдире, 1995 йылдан — [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның [[стоматология]] факультеты деканы. 1996—2005 йылдарҙа Башҡортостан стоматологтар ассоциацияһы, 2005 йылдан Стоматология буйынса белем биреү ассоциацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының балалар стоматологтары ассоциацияһы президенты. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (2005), медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) атҡаҙанған табибы, «Ирен һәм аңҡау ярығы» Бөтә донъя фондының халыҡ-ара гуманитар премияһы лауреаты (2015). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Робин Анна Николаевна]] (1891—1974), [[театр]] артисы. 1933—1959 йылдарҙа [[Өфө]]ләге хәҙерге [[Республика рус драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1955). * [[Ласкин Иван Андреевич]] (1901—1.07.1988), [[хәрби хеҙмәткәр]], юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1919—1965 йылдарҙа [[Ҡыҙыл армия|Ҡыҙыл Армия]] һәм [[Совет Армияһы]] хеҙмәткәре, генерал-лейтенант (1943). [[Ленин ордены|Ленин]] (1954), өс [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены| Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942, 1943, 1954), 1-се дәрәжә [[Кутузов ордены|Кутузов]] (1943) һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) ордендары кавалеры. [[Бәләбәй]] ҡалаһы һәм [[Бәләбәй районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]] [[Васильевка (Йәрмәкәй районы)|Васильевка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Оболенцев Роман Дмитриевич]] (1906—27.10.1968), нефтехимик-[[фән|ғалим]]. 1961—1968 йылдарҙа [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] директоры; бер үк ваҡытта 1956—1963 йылдарҙа Филиал президиумы рәйесе. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] бишенсе саҡырылыш (1958—1962) [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Химия фәндәре докторы (1951), профессор (1953). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1964) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1957) атҡаҙанған фән эшмәкәре. * [[Әхмәтшин Азамат Ғәриф улы]] (1926—10.11.2003), [[нефть|нефтсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-ғалим. 1953 йылдан «Туймазанефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының мастеры, баш инженеры, 1971—1989 йылдарҙа — идаралыҡ начальнигы. Техник фәндәр кандидаты (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1978), СССР-ҙың почётлы (1979) нефтсеһе. Ленин 1986), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1974) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. * [[Сәйәхова Лена Ғәле ҡыҙы]] (1931—16.02.2022), [[рус теле]] [[Тел ғилеме|теле белгесе]], [[Педагогика|педагог]]-методист-ғалим. 1964 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990—2011 йылдарҙа рус теле һәм уны уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (1983), профессор (1985). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп (2007) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987), [[РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы|РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы]] (1986) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2001), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2013). * [[Тарисова Нәфисә Аҙый ҡыҙы]] (1941), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе, [[Яңауыл районы|Яңауыл]] район мәҙәниәт һарайының элекке художество етәксеһе, мәҙәниәт бүлеге инспекторы, [[Яңауыл]] тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейының беренсе директоры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992). Сығышы менән ошо райондың [[Ахтиял]] ауылынан. * [[Әбдрәшитов Винер Нәзметдин улы]] (1941), инженер-[[химия|химик]]. 1962 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһындағы хәҙерге «Термостепс» йәмғиәте хеҙмәткәре, 1977 йылдан — баш инженер, 1986 йылдан — директор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1991), Рәсәй Федерацияһының почётлы төҙөүсеһе. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәләүез районы]] [[Яңауыл (Мәләүез районы)|Яңауыл]] ауылынан. * [[Вәлит Илембәтов]] (1956), эстрада артисы, [[шиғриәт|шағир]], [[Филология|филолог]]-ғалим. 1982 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның һөйләү жанры артисы, шул иҫәптән 1990 йылдан — «Ҡыҙыҡ һәм Мәҙәк» төркөмөнөң (2004 йылдан эстрада сатира театры) художество етәксеһе. Филология фәндәре кандидаты (1998). [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2002). * [[Иҫәнғолова Рәмилә Хәмит ҡыҙы]] (1961), [[ветеринария]] табибы-ғалим. 1983 йылдан [[Күмертау]] ветеринария станцияһының табибы, табип-эпизоотологы, санитар экспертиза лабораторияһы мөдире, ветеринария станцияһы начальнигы; 2015 йылдан [[Көйөргәҙе районы]] һәм Күмертау ҡалаһы ветеринария станцияһы начальнигы. Биология фәндәре кандидаты (2008). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ветеринария табибы (2025), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2017). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы]] Ишбүләк ауылынан. * [[Спатар Сергей Иванович]] (1961—27.11.2020), хоҡуҡ һаҡлау органдарының элекке хеҙмәткәре, [[журналистика|журналист]], отставкалағы подполковник. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Кәлимуллин Бикташ Ғатаулла улы]] (1907—16.05.1984), [[театр]] актёры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1933—1968 йылдарҙа хәҙерге [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1949), [[БАССР Юғары Советы|БАССР Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Уҫылыбаш]] ауылынан. * [[Алсынбаев Маҙһар Ситдыҡ улы]] (1937—17.09.2010), [[спорт]]сы, тренер. 1987—2001 йылдарҙа Олимпия резервының биатлон буйынса балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе һәм [[Өфө]]нөң «Биатлон» спорт комплексы директоры. [[Саңғы спорты|Саңғыла уҙышыу]], [[биатлон]] (1963) һәм [[велосипед]] спорты (1964) буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры, биатлон буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (1996). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1990), БАССР Юғары Советы Президиумының (1976) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]] [[Таштимер]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Петишев Анатолий Андреевич]] (1937—20.11.2021), [[фән|ғалим]]-[[әҙәбиәт]] белгесе. 1970 йылдан [[Бөрө дәүләт педагогия институты]] һәм хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1974 йылдан [[урыҫ теле]] һәм [[Урыҫ әҙәбиәте|әҙәбиәте]] факультеты деканы, 1975—1983 йылдарҙа урыҫ һәм сит ил әҙәбиәте кафедраһы мөдире, 1989 йылдан фәнни эштәр буйынса проректор, 1996 йылдан — [[филология]] һәм урыҫ теле, әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире. [[Педагогика|Педагогик]] белем фәндәре халыҡ-ара академияһының ағза-корреспонденты, филология фәндәре докторы (1992), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы (1998) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Лозовая ауылынан. * [[Красулина Тамара Ивановна]] (1942), [[быяла]] эшләүсе. 1963—1975 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]] эшсеһе. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. * [[Ғәлин Фәнүр Зөфәр улы]] (1947—27.11.2017), ғалим-[[химия|химик]]. 1972 йылдан [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1980 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1993 йылдан — лаборатория мөдире; бер үк ваҡытта 2006 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, [[органик химия]] кафедраһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2012), химия фәндәре докторы (1993), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). * [[Сөләймәнова Ғәшүрә Ғәлимйән ҡыҙы]] (1952), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Көйөргәҙе районы]] хәҙерге «Заря» агросоюзының машина менән һауыу операторы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. * [[Ильясова Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙы]] (1957), [[дәүләт]] эшмәкәре һәм матбуғат хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]] һәм [[Шиғриәт|шағир]]. 1999—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|«Башҡортостан ҡыҙы»]] журналының баш мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның дүртенсе (2008—2013) һәм бишенсе (2013—2018) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, 2013 йылдан — Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары. 1985 йылдан СССР Журналистар союзы, 1995 йылдан — [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт (2002) хеҙмәткәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2017). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Риза Ишморат]] (1903—29.10.1995), [[Драма (жанр)|драматург]], режиссёр, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957, 1963) ордены кавалеры. [[РСФСР]]-ҙың (1983) һәм [[Татар АССР-ы]]ның (1953) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл районы]] [[Бәҙрәш разъезы|Бәҙрәш]] ауылынан. * [[Бородин Леонид Александрович]] (1923—16.03.2008), [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия лейтенанты, миномет бригадаһының батарея командиры. 1959 йылдан [[КПСС]]-тың [[Сыуашстан]] өлкә комитеты секретары, 1963 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның икенсе, 1967—1988 йылдарҙа КПСС-тың [[Әстерхан өлкәһе|Әстрәхан өлкә]] комитетының беренсе секретары. [[СССР]]-ҙың 6—11-се саҡырылыш (1966—1989) [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]], [[Башҡорт АССР-ы]]ның 6-сы һәм 7-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Өс [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Волгоград өлкәһе]]нең Алаев утарынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Байраҡаев Хәмитйән Йомағужа улы]] (1928—30.10.1995), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1943—1989 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һәүәнәк» [[совхоз]]ының [[малсылыҡ]] оҫтаһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1973). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Таһир]] ауылынан. * [[Зарипов Миҙхәт Фәтхелбаян улы]] (1938—7.11.1997), [[Тау эше|тау инженеры]], [[нефть|нефтсе]], [[Сорғот]] нефть ятҡылыҡтарын асыусыларҙың береһе. 1965 йылдан [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра|Ханты-Манси автономиялы округындағы]] Сорғот һәм Холмогор быраулау идаралыҡтары хеҙмәткәре; 1982 йылдан «Красноленинскнефтегаз» берекмәһенең генераль директор урынбаҫары, баш инженеры; 1983—1996 йылдарҙа Сорғот ғилми-тикшеренеү һәм проектлау нефть институты директоры урынбаҫары, бүлек мөдире. [[Рәсәй]]ҙең почётлы нефтсеһе. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1982). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Дүртөйлө районы]]ның [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ауылынан. * [[Байжев Николай Георгиевич]] (1938—2012), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975) һәм атҡаҙанған рәссамы (1980). * [[Үҙәнбаев Нурислам Динислам улы]] (1938), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1953—1999 йылдарҙа Баймаҡ районы К. Маркс исемендәге [[колхоз]] механизаторы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1975). Сығышы менән ошо райондың [[Ғүмәр (Баймаҡ районы)|Ғүмәр]] ауылынан. * [[Үтәшев Марат Мөхәр улы]] (1938), юрист-ғалим. 1966 йылдан прокуратура, 1968 йылдан партия органдары хеҙмәткәре; 1986 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]] Иҡтисад һәм социология институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре; 1996 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2017 йылдарҙа Хоҡуҡ институтының кеше хоҡуғы һәм сәйәси-хоҡуҡи тәғлимәт кафедраһы мөдире. Юридик фәндәр кандидаты (1983), сәйәсәт фәндәре докторы (1996), профессор (1998). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1976). * [[Ғөзәйерова Земфира Зәки ҡыҙы]] (1948), [[Педагогика|педагог]], театр хеҙмәткәре. 1991 йылдан [[Сибай]] балалар [[сәнғәт]] [[мәктәп директоры|мәктәбе директоры]], 2006 йылдан [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]]ның труппа мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994). * [[Юлдашбаев Мостафа Әхмәтсафа улы]] (1948—19.11.2014), ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[уҡытыусы]]. 1970 йылдан [[Хәйбулла районы]] Фрунзе исемендәге колхоз шофёры, 2001—2008 йылдарҙа [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 2-се урта мәктәптең производствоға өйрәтеү мастеры. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Мәмбәтов Исламетдин Ризаитдин улы]] (1958), муниципаль һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1995 йылдан [[Мәләүез районы]] хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге етәксеһе, 2001 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] Хакимиәтенең Социаль-иҡтисад сәйәсәте идаралығының бүлек мөдире урынбаҫары, 2002 йылдан — Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры урынбаҫары; 2003 йылдан [[Өфө ҡалаһы ҡала округы]] хакимиәтенең мәҙәниәт һәм сәнғәт идаралығы начальнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2010) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районының [[Мәмбәт (Хәйбулла районы)|Мәмбәт]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Зайлалова Сажиҙә Хәмәҙийәр ҡыҙы]] (1919—26.11.2005), педагог‑методист, дәреслектәр авторы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). * [[Рәшит Назаров]] (1944—14.10.2006), шағир. 1993 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (2004), [[Ауырғазы районы]]ның Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы (1996) лауреаты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мөлөков Ғәлинур Мөхәррәм улы]] (1949), [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]], [[КПСС|партия]] органдары, ауыл хужалығы хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1982 йылдан [[КПСС]]-тың [[Ауырғазы районы|Ауырғазы]] район комитеты секретары, 1985 йылдан — КПСС‑тың [[Стәрлебаш районы|Стәрлебаш]] район комитетының 1‑се секретары, 1990 йылдан — [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары; 1991—2007 йылдарҙа — «Башсельстрой» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡорт АССР-ының 12‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм Башҡортостан Республикаһының 1‑се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре докторы (2001), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы төҙөүсеһе (1999). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981). * [[Аслаев Сәғит Төхвәт улы]] (1954), тренер, юғары мәктәп хеҙмәткәре, педагог-ғалим. 2003 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның спорт-һауыҡтырыу эштәре буйынса, 2010 йылдан — социаль мәсьәләләр буйынса проректоры. Педагогия фәндәре кандидаты (2007), профессор (2004). Бокс буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1999) һәм [[Башҡортостан]]дың (1991) атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2001). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2014). * [[Доломатов Михаил Юрьевич]] (1954), физик‑химик-ғалим. 2011 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1993), профессор (1999). СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1991). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:1 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1636]]: Никола Буало-Депрео, [[Франция]] шағиры. * [[1757]]: Антонио Канова, [[Италия]] скульпторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1735]]: Джузеппе Бонито, Италия рәссамы. * [[1917]]: [[Ҡайсын Кулиев]], [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы|Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ының]] халыҡ шағиры (1967). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:1 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1873]]: Эмиль Габорио, [[Франция]] яҙыусыһы. * [[1894]]: Александр III, [[Рәсәй Империяһы|Рәсәй]] императоры. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Л01]] [[Категория:1 ноябрь]] pnff839wlgjzbp66171ti4uf60k8yxj 1307993 1307992 2026-10-31T16:20:40Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1307993 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''1 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 305-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 306-сы). Йыл аҙағына тиклем 60 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Балет]] көнө. ** Веганлыҡ көнө. ** [[Нуленсе меридиан]] көнө. ** Ароматлы шәм көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Автор көнө. ** Теш щеткаһы көнө. * {{Алжир}} [[Алжир]]: Революция көнө. * {{Антигуа һәм Барбуда}} [[Антигуа һәм Барбуда]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Ирландия}} [[Ирландия]]: Беренсе ҡыш көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Кыргызстан}}: Милиция хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Суд приставтары көнө. ** Менеджерҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1520 йыл]]: [[Магеллан боғаҙы]] асыла. * [[1897 йыл]]: «Ювентус» [[футбол]] клубы ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1907 йыл]]: Хәҙерге [[Баҡалы районы]]ның [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] ауылында [[мәктәп]] асыла. * [[1931 йыл]]: [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. * [[1928 йыл]]: [[Өфө]]лә [[Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге Үҙәк ҡала балалар китапханаһы асыла. * [[1933 йыл]]: [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның киске факультеты эшләй башлай. * [[1993 йыл]]: [[Европа Берләшмәһе]] ойошторола. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Хохлов Константин Павлович]] (1885—1.01.1956), [[СССР]]-ҙың театр актёры, режиссёр, [[Педагогика|педагог]]. 1941—1942 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры]] актёры. СССР-ҙың халыҡ артисы (1944), [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1937), [[Украина ССР-ы]]ның халыҡ артисы (1939), [[Ленин ордены|Ленин]] (1948), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1945, 1951) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1937) ордендары кавалеры. * [[Банников Василий Васильевич]] (1925—12.12.1951), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әхмәҙуллин Усман Закуан улы]] (1935), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1950—1995 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] «Большевик» колхозы механизаторы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. * [[Заһир Вәлитов]] (1940—17.02.2019), СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр актёры. 1970—2018 йылдарҙа Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1984) халыҡ артисы, [[Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1981). * [[Абдуллина Рауза Абдулла ҡыҙы]] (1945), [[Педагогика|педагог]]. [[Көйөргәҙе районы]] [[Мораптал]] урта мәктәбенең элекке математика уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Рәзетдинов Илдус Фәрит улы]] (1950), [[Муниципаль район|муниципаль]] орган хеҙмәткәре. 2000—2004 йылдарҙа [[Бәләбәй районы|Бәләбәй район хакимиәтенең]] мәҙәниәт бүлеге етәксеһе. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Чуйкин Сергей Васильевич]] (1950), [[Стоматология|стоматолог]]-[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. 1983 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылдан балалар стоматологияһы кафедраһы мөдире, 1995 йылдан — [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның [[стоматология]] факультеты деканы. 1996—2005 йылдарҙа Башҡортостан стоматологтар ассоциацияһы, 2005 йылдан Стоматология буйынса белем биреү ассоциацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының балалар стоматологтары ассоциацияһы президенты. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (2005), медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) атҡаҙанған табибы, «Ирен һәм аңҡау ярығы» Бөтә донъя фондының халыҡ-ара гуманитар премияһы лауреаты (2015). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Робин Анна Николаевна]] (1891—1974), [[театр]] артисы. 1933—1959 йылдарҙа [[Өфө]]ләге хәҙерге [[Республика рус драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1955). * [[Ласкин Иван Андреевич]] (1901—1.07.1988), [[хәрби хеҙмәткәр]], юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1919—1965 йылдарҙа [[Ҡыҙыл армия|Ҡыҙыл Армия]] һәм [[Совет Армияһы]] хеҙмәткәре, генерал-лейтенант (1943). [[Ленин ордены|Ленин]] (1954), өс [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены| Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942, 1943, 1954), 1-се дәрәжә [[Кутузов ордены|Кутузов]] (1943) һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) ордендары кавалеры. [[Бәләбәй]] ҡалаһы һәм [[Бәләбәй районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]] [[Васильевка (Йәрмәкәй районы)|Васильевка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Оболенцев Роман Дмитриевич]] (1906—27.10.1968), нефтехимик-[[фән|ғалим]]. 1961—1968 йылдарҙа [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] директоры; бер үк ваҡытта 1956—1963 йылдарҙа Филиал президиумы рәйесе. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] бишенсе саҡырылыш (1958—1962) [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Химия фәндәре докторы (1951), профессор (1953). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1964) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1957) атҡаҙанған фән эшмәкәре. * [[Әхмәтшин Азамат Ғәриф улы]] (1926—10.11.2003), [[нефть|нефтсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-ғалим. 1953 йылдан «Туймазанефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының мастеры, баш инженеры, 1971—1989 йылдарҙа — идаралыҡ начальнигы. Техник фәндәр кандидаты (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1978), СССР-ҙың почётлы (1979) нефтсеһе. Ленин 1986), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1974) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. * [[Сәйәхова Лена Ғәле ҡыҙы]] (1931—16.02.2022), [[рус теле]] [[Тел ғилеме|теле белгесе]], [[Педагогика|педагог]]-методист-ғалим. 1964 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990—2011 йылдарҙа рус теле һәм уны уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (1983), профессор (1985). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп (2007) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987), [[РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы|РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы]] (1986) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2001), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2013). * [[Тарисова Нәфисә Аҙый ҡыҙы]] (1941), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе, [[Яңауыл районы|Яңауыл]] район мәҙәниәт һарайының элекке художество етәксеһе, мәҙәниәт бүлеге инспекторы, [[Яңауыл]] тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейының беренсе директоры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992). Сығышы менән ошо райондың [[Ахтиял]] ауылынан. * [[Әбдрәшитов Винер Нәзметдин улы]] (1941), инженер-[[химия|химик]]. 1962 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһындағы хәҙерге «Термостепс» йәмғиәте хеҙмәткәре, 1977 йылдан — баш инженер, 1986 йылдан — директор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1991), Рәсәй Федерацияһының почётлы төҙөүсеһе. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәләүез районы]] [[Яңауыл (Мәләүез районы)|Яңауыл]] ауылынан. * [[Вәлит Илембәтов]] (1956), эстрада артисы, [[шиғриәт|шағир]], [[Филология|филолог]]-ғалим. 1982 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның һөйләү жанры артисы, шул иҫәптән 1990 йылдан — «Ҡыҙыҡ һәм Мәҙәк» төркөмөнөң (2004 йылдан эстрада сатира театры) художество етәксеһе. Филология фәндәре кандидаты (1998). [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2002). * [[Иҫәнғолова Рәмилә Хәмит ҡыҙы]] (1961), [[ветеринария]] табибы-ғалим. 1983 йылдан [[Күмертау]] ветеринария станцияһының табибы, табип-эпизоотологы, санитар экспертиза лабораторияһы мөдире, ветеринария станцияһы начальнигы; 2015 йылдан [[Көйөргәҙе районы]] һәм Күмертау ҡалаһы ветеринария станцияһы начальнигы. Биология фәндәре кандидаты (2008). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ветеринария табибы (2025), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2017). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы]] Ишбүләк ауылынан. * [[Сотниченко Валентин Григорьевич]] (1961), [[Статистика|статистик]]-[[иҡтисад]]сы, 2015 йылдан Башҡортостанстат етәксеһе урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. * [[Спатар Сергей Иванович]] (1961—27.11.2020), хоҡуҡ һаҡлау органдарының элекке хеҙмәткәре, [[журналистика|журналист]], отставкалағы подполковник. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Кәлимуллин Бикташ Ғатаулла улы]] (1907—16.05.1984), [[театр]] актёры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1933—1968 йылдарҙа хәҙерге [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1949), [[БАССР Юғары Советы|БАССР Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Уҫылыбаш]] ауылынан. * [[Алсынбаев Маҙһар Ситдыҡ улы]] (1937—17.09.2010), [[спорт]]сы, тренер. 1987—2001 йылдарҙа Олимпия резервының биатлон буйынса балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе һәм [[Өфө]]нөң «Биатлон» спорт комплексы директоры. [[Саңғы спорты|Саңғыла уҙышыу]], [[биатлон]] (1963) һәм [[велосипед]] спорты (1964) буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры, биатлон буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (1996). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1990), БАССР Юғары Советы Президиумының (1976) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]] [[Таштимер]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Петишев Анатолий Андреевич]] (1937—20.11.2021), [[фән|ғалим]]-[[әҙәбиәт]] белгесе. 1970 йылдан [[Бөрө дәүләт педагогия институты]] һәм хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1974 йылдан [[урыҫ теле]] һәм [[Урыҫ әҙәбиәте|әҙәбиәте]] факультеты деканы, 1975—1983 йылдарҙа урыҫ һәм сит ил әҙәбиәте кафедраһы мөдире, 1989 йылдан фәнни эштәр буйынса проректор, 1996 йылдан — [[филология]] һәм урыҫ теле, әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире. [[Педагогика|Педагогик]] белем фәндәре халыҡ-ара академияһының ағза-корреспонденты, филология фәндәре докторы (1992), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы (1998) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Лозовая ауылынан. * [[Красулина Тамара Ивановна]] (1942), [[быяла]] эшләүсе. 1963—1975 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]] эшсеһе. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. * [[Ғәлин Фәнүр Зөфәр улы]] (1947—27.11.2017), ғалим-[[химия|химик]]. 1972 йылдан [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1980 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1993 йылдан — лаборатория мөдире; бер үк ваҡытта 2006 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, [[органик химия]] кафедраһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2012), химия фәндәре докторы (1993), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). * [[Сөләймәнова Ғәшүрә Ғәлимйән ҡыҙы]] (1952), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Көйөргәҙе районы]] хәҙерге «Заря» агросоюзының машина менән һауыу операторы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. * [[Ильясова Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙы]] (1957), [[дәүләт]] эшмәкәре һәм матбуғат хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]] һәм [[Шиғриәт|шағир]]. 1999—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|«Башҡортостан ҡыҙы»]] журналының баш мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның дүртенсе (2008—2013) һәм бишенсе (2013—2018) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, 2013 йылдан — Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары. 1985 йылдан СССР Журналистар союзы, 1995 йылдан — [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт (2002) хеҙмәткәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2017). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Риза Ишморат]] (1903—29.10.1995), [[Драма (жанр)|драматург]], режиссёр, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957, 1963) ордены кавалеры. [[РСФСР]]-ҙың (1983) һәм [[Татар АССР-ы]]ның (1953) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл районы]] [[Бәҙрәш разъезы|Бәҙрәш]] ауылынан. * [[Бородин Леонид Александрович]] (1923—16.03.2008), [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия лейтенанты, миномет бригадаһының батарея командиры. 1959 йылдан [[КПСС]]-тың [[Сыуашстан]] өлкә комитеты секретары, 1963 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның икенсе, 1967—1988 йылдарҙа КПСС-тың [[Әстерхан өлкәһе|Әстрәхан өлкә]] комитетының беренсе секретары. [[СССР]]-ҙың 6—11-се саҡырылыш (1966—1989) [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]], [[Башҡорт АССР-ы]]ның 6-сы һәм 7-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Өс [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Волгоград өлкәһе]]нең Алаев утарынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Байраҡаев Хәмитйән Йомағужа улы]] (1928—30.10.1995), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1943—1989 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һәүәнәк» [[совхоз]]ының [[малсылыҡ]] оҫтаһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1973). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Таһир]] ауылынан. * [[Зарипов Миҙхәт Фәтхелбаян улы]] (1938—7.11.1997), [[Тау эше|тау инженеры]], [[нефть|нефтсе]], [[Сорғот]] нефть ятҡылыҡтарын асыусыларҙың береһе. 1965 йылдан [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра|Ханты-Манси автономиялы округындағы]] Сорғот һәм Холмогор быраулау идаралыҡтары хеҙмәткәре; 1982 йылдан «Красноленинскнефтегаз» берекмәһенең генераль директор урынбаҫары, баш инженеры; 1983—1996 йылдарҙа Сорғот ғилми-тикшеренеү һәм проектлау нефть институты директоры урынбаҫары, бүлек мөдире. [[Рәсәй]]ҙең почётлы нефтсеһе. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1982). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Дүртөйлө районы]]ның [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ауылынан. * [[Байжев Николай Георгиевич]] (1938—2012), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975) һәм атҡаҙанған рәссамы (1980). * [[Үҙәнбаев Нурислам Динислам улы]] (1938), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1953—1999 йылдарҙа Баймаҡ районы К. Маркс исемендәге [[колхоз]] механизаторы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1975). Сығышы менән ошо райондың [[Ғүмәр (Баймаҡ районы)|Ғүмәр]] ауылынан. * [[Үтәшев Марат Мөхәр улы]] (1938), юрист-ғалим. 1966 йылдан прокуратура, 1968 йылдан партия органдары хеҙмәткәре; 1986 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]] Иҡтисад һәм социология институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре; 1996 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2017 йылдарҙа Хоҡуҡ институтының кеше хоҡуғы һәм сәйәси-хоҡуҡи тәғлимәт кафедраһы мөдире. Юридик фәндәр кандидаты (1983), сәйәсәт фәндәре докторы (1996), профессор (1998). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1976). * [[Ғөзәйерова Земфира Зәки ҡыҙы]] (1948), [[Педагогика|педагог]], театр хеҙмәткәре. 1991 йылдан [[Сибай]] балалар [[сәнғәт]] [[мәктәп директоры|мәктәбе директоры]], 2006 йылдан [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]]ның труппа мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994). * [[Юлдашбаев Мостафа Әхмәтсафа улы]] (1948—19.11.2014), ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[уҡытыусы]]. 1970 йылдан [[Хәйбулла районы]] Фрунзе исемендәге колхоз шофёры, 2001—2008 йылдарҙа [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 2-се урта мәктәптең производствоға өйрәтеү мастеры. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Мәмбәтов Исламетдин Ризаитдин улы]] (1958), муниципаль һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1995 йылдан [[Мәләүез районы]] хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге етәксеһе, 2001 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] Хакимиәтенең Социаль-иҡтисад сәйәсәте идаралығының бүлек мөдире урынбаҫары, 2002 йылдан — Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры урынбаҫары; 2003 йылдан [[Өфө ҡалаһы ҡала округы]] хакимиәтенең мәҙәниәт һәм сәнғәт идаралығы начальнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2010) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районының [[Мәмбәт (Хәйбулла районы)|Мәмбәт]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Зайлалова Сажиҙә Хәмәҙийәр ҡыҙы]] (1919—26.11.2005), педагог‑методист, дәреслектәр авторы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). * [[Рәшит Назаров]] (1944—14.10.2006), шағир. 1993 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (2004), [[Ауырғазы районы]]ның Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы (1996) лауреаты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мөлөков Ғәлинур Мөхәррәм улы]] (1949), [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]], [[КПСС|партия]] органдары, ауыл хужалығы хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1982 йылдан [[КПСС]]-тың [[Ауырғазы районы|Ауырғазы]] район комитеты секретары, 1985 йылдан — КПСС‑тың [[Стәрлебаш районы|Стәрлебаш]] район комитетының 1‑се секретары, 1990 йылдан — [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары; 1991—2007 йылдарҙа — «Башсельстрой» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡорт АССР-ының 12‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм Башҡортостан Республикаһының 1‑се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре докторы (2001), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы төҙөүсеһе (1999). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981). * [[Аслаев Сәғит Төхвәт улы]] (1954), тренер, юғары мәктәп хеҙмәткәре, педагог-ғалим. 2003 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның спорт-һауыҡтырыу эштәре буйынса, 2010 йылдан — социаль мәсьәләләр буйынса проректоры. Педагогия фәндәре кандидаты (2007), профессор (2004). Бокс буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1999) һәм [[Башҡортостан]]дың (1991) атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2001). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2014). * [[Доломатов Михаил Юрьевич]] (1954), физик‑химик-ғалим. 2011 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1993), профессор (1999). СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1991). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:1 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1636]]: Никола Буало-Депрео, [[Франция]] шағиры. * [[1757]]: Антонио Канова, [[Италия]] скульпторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1735]]: Джузеппе Бонито, Италия рәссамы. * [[1917]]: [[Ҡайсын Кулиев]], [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы|Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ының]] халыҡ шағиры (1967). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:1 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1873]]: Эмиль Габорио, [[Франция]] яҙыусыһы. * [[1894]]: Александр III, [[Рәсәй Империяһы|Рәсәй]] императоры. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Л01]] [[Категория:1 ноябрь]] 5rx268zrnap871vumjm57e4cgbnguj9 1307994 1307993 2026-10-31T16:35:09Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1307994 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''1 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 305-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 306-сы). Йыл аҙағына тиклем 60 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Балет]] көнө. ** Веганлыҡ көнө. ** [[Нуленсе меридиан]] көнө. ** Ароматлы шәм көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Автор көнө. ** Теш щеткаһы көнө. * {{Алжир}} [[Алжир]]: Революция көнө. * {{Антигуа һәм Барбуда}} [[Антигуа һәм Барбуда]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Ирландия}} [[Ирландия]]: Беренсе ҡыш көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Кыргызстан}}: Милиция хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Суд приставтары көнө. ** Менеджерҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1520 йыл]]: [[Магеллан боғаҙы]] асыла. * [[1897 йыл]]: «Ювентус» [[футбол]] клубы ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1907 йыл]]: Хәҙерге [[Баҡалы районы]]ның [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] ауылында [[мәктәп]] асыла. * [[1931 йыл]]: [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. * [[1928 йыл]]: [[Өфө]]лә [[Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге Үҙәк ҡала балалар китапханаһы асыла. * [[1933 йыл]]: [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның киске факультеты эшләй башлай. * [[1993 йыл]]: [[Европа Берләшмәһе]] ойошторола. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Хохлов Константин Павлович]] (1885—1.01.1956), [[СССР]]-ҙың театр актёры, режиссёр, [[Педагогика|педагог]]. 1941—1942 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры]] актёры. СССР-ҙың халыҡ артисы (1944), [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1937), [[Украина ССР-ы]]ның халыҡ артисы (1939), [[Ленин ордены|Ленин]] (1948), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1945, 1951) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1937) ордендары кавалеры. * [[Банников Василий Васильевич]] (1925—12.12.1951), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әхмәҙуллин Усман Закуан улы]] (1935), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1950—1995 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] «Большевик» колхозы механизаторы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. * [[Заһир Вәлитов]] (1940—17.02.2019), СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр актёры. 1970—2018 йылдарҙа Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1984) халыҡ артисы, [[Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1981). * [[Абдуллина Рауза Абдулла ҡыҙы]] (1945), [[Педагогика|педагог]]. [[Көйөргәҙе районы]] [[Мораптал]] урта мәктәбенең элекке математика уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Рәзетдинов Илдус Фәрит улы]] (1950), [[Муниципаль район|муниципаль]] орган хеҙмәткәре. 2000—2004 йылдарҙа [[Бәләбәй районы|Бәләбәй район хакимиәтенең]] мәҙәниәт бүлеге етәксеһе. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Чуйкин Сергей Васильевич]] (1950), [[Стоматология|стоматолог]]-[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. 1983 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылдан балалар стоматологияһы кафедраһы мөдире, 1995 йылдан — [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның [[стоматология]] факультеты деканы. 1996—2005 йылдарҙа Башҡортостан стоматологтар ассоциацияһы, 2005 йылдан Стоматология буйынса белем биреү ассоциацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының балалар стоматологтары ассоциацияһы президенты. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (2005), медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) атҡаҙанған табибы, «Ирен һәм аңҡау ярығы» Бөтә донъя фондының халыҡ-ара гуманитар премияһы лауреаты (2015). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Робин Анна Николаевна]] (1891—1974), [[театр]] артисы. 1933—1959 йылдарҙа [[Өфө]]ләге хәҙерге [[Республика рус драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1955). * [[Ласкин Иван Андреевич]] (1901—1.07.1988), [[хәрби хеҙмәткәр]], юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1919—1965 йылдарҙа [[Ҡыҙыл армия|Ҡыҙыл Армия]] һәм [[Совет Армияһы]] хеҙмәткәре, генерал-лейтенант (1943). [[Ленин ордены|Ленин]] (1954), өс [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены| Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942, 1943, 1954), 1-се дәрәжә [[Кутузов ордены|Кутузов]] (1943) һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) ордендары кавалеры. [[Бәләбәй]] ҡалаһы һәм [[Бәләбәй районы]]ның почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]] [[Васильевка (Йәрмәкәй районы)|Васильевка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Оболенцев Роман Дмитриевич]] (1906—27.10.1968), нефтехимик-[[фән|ғалим]]. 1961—1968 йылдарҙа [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] директоры; бер үк ваҡытта 1956—1963 йылдарҙа Филиал президиумы рәйесе. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] бишенсе саҡырылыш (1958—1962) [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Химия фәндәре докторы (1951), профессор (1953). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1964) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1957) атҡаҙанған фән эшмәкәре. * [[Әхмәтшин Азамат Ғәриф улы]] (1926—10.11.2003), [[нефть|нефтсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-ғалим. 1953 йылдан «Туймазанефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының мастеры, баш инженеры, 1971—1989 йылдарҙа — идаралыҡ начальнигы. Техник фәндәр кандидаты (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1978), СССР-ҙың почётлы (1979) нефтсеһе. Ленин 1986), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1974) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. * [[Сәйәхова Лена Ғәле ҡыҙы]] (1931—16.02.2022), [[рус теле]] [[Тел ғилеме|теле белгесе]], [[Педагогика|педагог]]-методист-ғалим. 1964 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990—2011 йылдарҙа рус теле һәм уны уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (1983), профессор (1985). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп (2007) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987), [[РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы|РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы]] (1986) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2001), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2013). * [[Тарисова Нәфисә Аҙый ҡыҙы]] (1941), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе, [[Яңауыл районы|Яңауыл]] район мәҙәниәт һарайының элекке художество етәксеһе, мәҙәниәт бүлеге инспекторы, [[Яңауыл]] тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейының беренсе директоры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992). Сығышы менән ошо райондың [[Ахтиял]] ауылынан. * [[Әбдрәшитов Винер Нәзметдин улы]] (1941), инженер-[[химия|химик]]. 1962 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһындағы хәҙерге «Термостепс» йәмғиәте хеҙмәткәре, 1977 йылдан — баш инженер, 1986 йылдан — директор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1991), Рәсәй Федерацияһының почётлы төҙөүсеһе. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәләүез районы]] [[Яңауыл (Мәләүез районы)|Яңауыл]] ауылынан. * [[Вәлит Илембәтов]] (1956), эстрада артисы, [[шиғриәт|шағир]], [[Филология|филолог]]-ғалим. 1982 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның һөйләү жанры артисы, шул иҫәптән 1990 йылдан — «Ҡыҙыҡ һәм Мәҙәк» төркөмөнөң (2004 йылдан эстрада сатира театры) художество етәксеһе. Филология фәндәре кандидаты (1998). [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2002). * [[Иҫәнғолова Рәмилә Хәмит ҡыҙы]] (1961), [[ветеринария]] табибы-ғалим. 1983 йылдан [[Күмертау]] ветеринария станцияһының табибы, табип-эпизоотологы, санитар экспертиза лабораторияһы мөдире, ветеринария станцияһы начальнигы; 2015 йылдан [[Көйөргәҙе районы]] һәм Күмертау ҡалаһы ветеринария станцияһы начальнигы. Биология фәндәре кандидаты (2008). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ветеринария табибы (2025), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2017). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы]] Ишбүләк ауылынан. * [[Сотниченко Валентин Григорьевич]] (1961), [[Статистика|статистик]]-[[иҡтисад]]сы, 2015 йылдан Башҡортостанстат етәксеһе урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. * [[Спатар Сергей Иванович]] (1961—27.11.2020), хоҡуҡ һаҡлау органдарының элекке хеҙмәткәре, [[журналистика|журналист]], отставкалағы подполковник. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Аралбаева Зарифа Закир ҡыҙы]] (1966), мәҙәниәт һәм мәғариф хеҙмәткәре, [[бейеү]]се, балетмейстер. 1984-1994 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]]ның [[«Ирәндек» халыҡ бейеүҙәре ансамбле (Баймаҡ)|«Ирәндек» халыҡ бейеү ансамбле]] солисы, 1992-1998 йылдарҙа [[Буранбай]] мәктәбенең бейеү түңәрәге етәксеһе, [[Баймаҡ]] ҡалаһы Балалар ижады үҙәгенең өҫтәмә белем биреү педагогы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2008). Сығышы менән ошо райондың [[Мерәҫ (Баймаҡ районы)|Мерәҫ]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Кәлимуллин Бикташ Ғатаулла улы]] (1907—16.05.1984), [[театр]] актёры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1933—1968 йылдарҙа хәҙерге [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1949), [[БАССР Юғары Советы|БАССР Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Уҫылыбаш]] ауылынан. * [[Алсынбаев Маҙһар Ситдыҡ улы]] (1937—17.09.2010), [[спорт]]сы, тренер. 1987—2001 йылдарҙа Олимпия резервының биатлон буйынса балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе һәм [[Өфө]]нөң «Биатлон» спорт комплексы директоры. [[Саңғы спорты|Саңғыла уҙышыу]], [[биатлон]] (1963) һәм [[велосипед]] спорты (1964) буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры, биатлон буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (1996). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1990), БАССР Юғары Советы Президиумының (1976) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]] [[Таштимер]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Петишев Анатолий Андреевич]] (1937—20.11.2021), [[фән|ғалим]]-[[әҙәбиәт]] белгесе. 1970 йылдан [[Бөрө дәүләт педагогия институты]] һәм хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1974 йылдан [[урыҫ теле]] һәм [[Урыҫ әҙәбиәте|әҙәбиәте]] факультеты деканы, 1975—1983 йылдарҙа урыҫ һәм сит ил әҙәбиәте кафедраһы мөдире, 1989 йылдан фәнни эштәр буйынса проректор, 1996 йылдан — [[филология]] һәм урыҫ теле, әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире. [[Педагогика|Педагогик]] белем фәндәре халыҡ-ара академияһының ағза-корреспонденты, филология фәндәре докторы (1992), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы (1998) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Лозовая ауылынан. * [[Красулина Тамара Ивановна]] (1942), [[быяла]] эшләүсе. 1963—1975 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]] эшсеһе. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. * [[Ғәлин Фәнүр Зөфәр улы]] (1947—27.11.2017), ғалим-[[химия|химик]]. 1972 йылдан [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1980 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1993 йылдан — лаборатория мөдире; бер үк ваҡытта 2006 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, [[органик химия]] кафедраһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2012), химия фәндәре докторы (1993), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). * [[Сөләймәнова Ғәшүрә Ғәлимйән ҡыҙы]] (1952), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Көйөргәҙе районы]] хәҙерге «Заря» агросоюзының машина менән һауыу операторы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. * [[Ильясова Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙы]] (1957), [[дәүләт]] эшмәкәре һәм матбуғат хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]] һәм [[Шиғриәт|шағир]]. 1999—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|«Башҡортостан ҡыҙы»]] журналының баш мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның дүртенсе (2008—2013) һәм бишенсе (2013—2018) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, 2013 йылдан — Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары. 1985 йылдан СССР Журналистар союзы, 1995 йылдан — [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт (2002) хеҙмәткәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2017). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Риза Ишморат]] (1903—29.10.1995), [[Драма (жанр)|драматург]], режиссёр, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957, 1963) ордены кавалеры. [[РСФСР]]-ҙың (1983) һәм [[Татар АССР-ы]]ның (1953) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл районы]] [[Бәҙрәш разъезы|Бәҙрәш]] ауылынан. * [[Бородин Леонид Александрович]] (1923—16.03.2008), [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия лейтенанты, миномет бригадаһының батарея командиры. 1959 йылдан [[КПСС]]-тың [[Сыуашстан]] өлкә комитеты секретары, 1963 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның икенсе, 1967—1988 йылдарҙа КПСС-тың [[Әстерхан өлкәһе|Әстрәхан өлкә]] комитетының беренсе секретары. [[СССР]]-ҙың 6—11-се саҡырылыш (1966—1989) [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]], [[Башҡорт АССР-ы]]ның 6-сы һәм 7-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Өс [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Волгоград өлкәһе]]нең Алаев утарынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Байраҡаев Хәмитйән Йомағужа улы]] (1928—30.10.1995), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1943—1989 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һәүәнәк» [[совхоз]]ының [[малсылыҡ]] оҫтаһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1973). Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Таһир]] ауылынан. * [[Зарипов Миҙхәт Фәтхелбаян улы]] (1938—7.11.1997), [[Тау эше|тау инженеры]], [[нефть|нефтсе]], [[Сорғот]] нефть ятҡылыҡтарын асыусыларҙың береһе. 1965 йылдан [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра|Ханты-Манси автономиялы округындағы]] Сорғот һәм Холмогор быраулау идаралыҡтары хеҙмәткәре; 1982 йылдан «Красноленинскнефтегаз» берекмәһенең генераль директор урынбаҫары, баш инженеры; 1983—1996 йылдарҙа Сорғот ғилми-тикшеренеү һәм проектлау нефть институты директоры урынбаҫары, бүлек мөдире. [[Рәсәй]]ҙең почётлы нефтсеһе. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1982). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Дүртөйлө районы]]ның [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ауылынан. * [[Байжев Николай Георгиевич]] (1938—2012), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975) һәм атҡаҙанған рәссамы (1980). * [[Үҙәнбаев Нурислам Динислам улы]] (1938), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1953—1999 йылдарҙа Баймаҡ районы К. Маркс исемендәге [[колхоз]] механизаторы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1975). Сығышы менән ошо райондың [[Ғүмәр (Баймаҡ районы)|Ғүмәр]] ауылынан. * [[Үтәшев Марат Мөхәр улы]] (1938), юрист-ғалим. 1966 йылдан прокуратура, 1968 йылдан партия органдары хеҙмәткәре; 1986 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]] Иҡтисад һәм социология институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре; 1996 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2017 йылдарҙа Хоҡуҡ институтының кеше хоҡуғы һәм сәйәси-хоҡуҡи тәғлимәт кафедраһы мөдире. Юридик фәндәр кандидаты (1983), сәйәсәт фәндәре докторы (1996), профессор (1998). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1976). * [[Ғөзәйерова Земфира Зәки ҡыҙы]] (1948), [[Педагогика|педагог]], театр хеҙмәткәре. 1991 йылдан [[Сибай]] балалар [[сәнғәт]] [[мәктәп директоры|мәктәбе директоры]], 2006 йылдан [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]]ның труппа мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994). * [[Юлдашбаев Мостафа Әхмәтсафа улы]] (1948—19.11.2014), ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[уҡытыусы]]. 1970 йылдан [[Хәйбулла районы]] Фрунзе исемендәге колхоз шофёры, 2001—2008 йылдарҙа [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 2-се урта мәктәптең производствоға өйрәтеү мастеры. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Мәмбәтов Исламетдин Ризаитдин улы]] (1958), муниципаль һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1995 йылдан [[Мәләүез районы]] хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге етәксеһе, 2001 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] Хакимиәтенең Социаль-иҡтисад сәйәсәте идаралығының бүлек мөдире урынбаҫары, 2002 йылдан — Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры урынбаҫары; 2003 йылдан [[Өфө ҡалаһы ҡала округы]] хакимиәтенең мәҙәниәт һәм сәнғәт идаралығы начальнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2010) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районының [[Мәмбәт (Хәйбулла районы)|Мәмбәт]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Зайлалова Сажиҙә Хәмәҙийәр ҡыҙы]] (1919—26.11.2005), педагог‑методист, дәреслектәр авторы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). * [[Рәшит Назаров]] (1944—14.10.2006), шағир. 1993 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (2004), [[Ауырғазы районы]]ның Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы (1996) лауреаты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мөлөков Ғәлинур Мөхәррәм улы]] (1949), [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]], [[КПСС|партия]] органдары, ауыл хужалығы хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1982 йылдан [[КПСС]]-тың [[Ауырғазы районы|Ауырғазы]] район комитеты секретары, 1985 йылдан — КПСС‑тың [[Стәрлебаш районы|Стәрлебаш]] район комитетының 1‑се секретары, 1990 йылдан — [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары; 1991—2007 йылдарҙа — «Башсельстрой» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡорт АССР-ының 12‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм Башҡортостан Республикаһының 1‑се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре докторы (2001), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы төҙөүсеһе (1999). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981). * [[Аслаев Сәғит Төхвәт улы]] (1954), тренер, юғары мәктәп хеҙмәткәре, педагог-ғалим. 2003 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның спорт-һауыҡтырыу эштәре буйынса, 2010 йылдан — социаль мәсьәләләр буйынса проректоры. Педагогия фәндәре кандидаты (2007), профессор (2004). Бокс буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1999) һәм [[Башҡортостан]]дың (1991) атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2001). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2014). * [[Доломатов Михаил Юрьевич]] (1954), физик‑химик-ғалим. 2011 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1993), профессор (1999). СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1991). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:1 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1636]]: Никола Буало-Депрео, [[Франция]] шағиры. * [[1757]]: Антонио Канова, [[Италия]] скульпторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1735]]: Джузеппе Бонито, Италия рәссамы. * [[1917]]: [[Ҡайсын Кулиев]], [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы|Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ының]] халыҡ шағиры (1967). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:1 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1873]]: Эмиль Габорио, [[Франция]] яҙыусыһы. * [[1894]]: Александр III, [[Рәсәй Империяһы|Рәсәй]] императоры. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Л01]] [[Категория:1 ноябрь]] 0njdumfkijr93k1jlcxx4qqvnqtig1g 0 68843 1308026 1266719 2026-11-01T11:50:03Z Айсар 10823 /* 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1308026 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''15 ғинуар''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 15-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 350 көн ҡала ([[кәбисә йыл]]ында 351). {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-01-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Дин]] көнө (ғинуарҙың өсөнсө йәкшәмбеһе). * {{Ер}} [[Ер]]: Интернет-энциклопедия [[Википедия]]ның тыуған көнө. 2001 йылда Википедия сайты эшләй башлай. ** {{comment|Шәүрмә көнө|Всемирный день шаурмы}}. ; [[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Эшләпә]] көнө. ** Сәй бәшмәге көнө. * {{Флагификация|Индонезия}}: [[Диңгеҙ]] һәм [[океан]] көнө. * {{Флагификация|Куба}}: [[Фән]] көнө. * {{Мысыр}} [[Мысыр]]: [[Ағас]] ултыртыу көнө. * {{Флагификация|Индия}}: Армия көнө. ; [[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Венесуэла}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө. * {{Флагификация|Мексика}}: Композиторҙар көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Тәфтиш комитеты ойошторолған көн. ** Хәрби-Диңгеҙ флотының Баш штабы көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1759]]: [[Британия музейы]] халыҡ өсөн асыла. * [[1826]]: [[Франция]]ла «Le Figaro» гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. * [[1892]]: Джеймс Нейсмит мәктәп гәзитендә тәүге тапҡыр [[баскетбол]] ҡағиҙәләрен баҫтыра. * [[1943]]: [[АҠШ]]-та [[Пентагон]] бинаһын төҙөү тамамлана. * [[2011]]: Артабан интернет-энциклопедия булып танылыу алған Википедия сайты эшләй башлай. * [[2011]]: [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Тәфтиш комитеты ойошторола. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Никон I]] (донъяуи исеме ''Лысенко Павел Карпович''; 1890–25.05.1972), дин әһеле. 1959—1963 йылдарҙа [[Өфө]] һәм [[Стәрлетамаҡ]] епискобы. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Өфө епархияһы]] етәксеһе вазифаһында сиркәүҙәрҙе ябыуға ҡаршы сыға, православие руханиҙары эшмәкәрлегенең әһәмиәтен арттырыу менән шөғөлләнә. Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Киев өлкәһе]] Ходаровка ауылынан. * [[Кәрим Дияров]] (1910—17.11.1986), [[Педагогика|педагог]], [[ҡурай]]сы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1946—1975 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983). * [[Мортазин Рәүеф Әхмәт улы]] (1910—10.04.1994), композитор, педагог, йәмәғәтсе. 1947—1951 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Мәҙәниәт министрлығының фольклор кабинеты мөдире, 1951—1957 йылдарҙа Башҡорт музыка училищеһы уҡытыусыһы. 1940 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1947—1966 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Композиторҙар союзының идара рәйесе урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1990). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955, 1971). * [[Сидоренко Александр Филиппович]] (1915—20.06.1982), Халхин-Гол йылғаһы буйындағы 1939 йылғы ҡораллы бәрелештә һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, артиллерист, лейтенант (1945). [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Һуғыштан һуң — урман сәнәғәте хеҙмәткәре, 1956 йылдан [[Өфө]]ләге ремонт заводының һәм артабан ағас эшкәртеү комбинатының директоры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Кәримов Зәки Вәли улы]] (1925—18.05.2011), ғалим-тарихсы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, СССР-ҙың [[КПСС|партия]] һәм совет органдары эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1961—1963 йылдарҙа КПСС-тың [[Баҡалы районы|Баҡалы район]] комитетының беренсе секретары, 1963—1967 йылдарҙа Өфө колхоз-совхоз идаралығының партия комитеты секретары, 1981—2003 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. 2009 йылдан Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы. Тарих фәндәре кандидаты (1976), профессор (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1956), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры. * [[Рәжәпов Шифа Ғарифулла улы]] (1925—1.10.2011), механизатор. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1965—1990 йылдарҙа [[Миәкә районы]] «Башҡортостан» колхозының тракторсыһы, трактор бригадаһының бригадир ярҙамсыһы. СССР-ҙың һигеҙенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1970—1974). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). * [[Сотников Михаил Васильевич]] (1925—17.05.1945), Бөйөк Ватан һуғышы яугире. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. * [[Баянов Рим Ғәли улы]] (1930—10.02.1996), театр артисы. 1953—1990 йылдарҙа [[Салауат драма театры]] актёры, бер үк ваҡытта 1969—1975 йылдарҙа режиссёр һәм баш режиссёр, 1972—1974 йылдарҙа директор вазифаһын башҡарыусы, 1985—1990 йылдарҙа театрҙың әҙәби бүлек мөдире. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1980). * [[Мәхмүтов Әнәс Хөсәйен улы]] (1930), ғалим-иҡтисадсы, йәмәғәтсе. 1991—1998 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы]] ректоры, 1998—2001 йылдарҙа «Экономика и управление» журналының баш мөхәррире, 1982—2005 йылдарҙа СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең Ирекле иҡтисад йәмғиәтенең Башҡортостан республика ойошмаһының идара рәйесе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1995), иҡтисад фәндәре докторы (1983), профессор (1984), РСФСР-ҙың (1990) һәм Башҡорт АССР-ының (1977) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1999). [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2010) һәм [[Салауат Юлаев ордены|Салауат Юлаев]] (2020) ордендары кавалеры. * [[Стариков Владимир Николаевич]] (1940—28.04.2007), ғалим-физик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1991—1994 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] проректоры. 1994—2003 йылдарҙа Өфө дәүләт сервис институтының информатика кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1996—1998 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының уҡытыуҙың яңы мәғлүмәт технологиялары кафедраһы мөдире һәм 1997 йылдан — Интернет үҙәге директоры. 2003—2007 йылдарҙа. Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс иҡтисад институтының Өфө филиалы директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Физика-математика фәндәре докторы (1988), профессор (1990). * [[Щербаков Салауат Александрович]] (1955), СССР һәм Рәсәй скульпторы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, профессор, Рәсәй Художество академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының халыҡ рәссамы (2011). Атаһы — ''Александр Семенович Ишкильдин'', Бөйөк Ватан һуғышы яугире, башҡорт, сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нән. * [[Исҡужина Миңзифа Усман ҡыҙы]] (1965), [[йыр]]сы. 2000 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның «Далан» эстрада төркөмө вокалсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы, «Яҙғы тауыштар» республика йыр конкурсы лауреаты. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Саҡаева Мәстүрә Фәхретдин ҡыҙы]] (1916—16.05.2007), табип-нефролог. 1947—1990 йылдарҙа [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы]] табибы, шул иҫәптән 1958—1984 йылдарҙа бөйөр ауырыуҙары бүлеге мөдире. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1969). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы (1966), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1956). * [[Баһауетдинов Рәйес Ғөбәйҙулла улы]] (1926—12.06.2018), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962—1986 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ районы]]ның Салауат исемендәге колхоз рәйесе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған зоотехнигы (1980), райондың почётлы гражданы (1999). * [[Шәйҙуллин Марат Ғәвис улы]] (1931—16.04.2007), хужалыҡ эшмәкәре. 1969 йылдан «Башвостокнефтеразведка» тресының Ҡалтасы быраулау контораһы (артабан идаралығы) директоры, 1970—1995 йылдарҙа идаралыҡ начальнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1979), [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1981). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1976) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Ҡыҙыл Байраҡ]] ауылынан. * [[Ҡасимов Рәйес Шәйәхмәт улы]] (1936—18.07.2012), [[Журналистика|журналист]]. 1969 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1966 йылдың декабренән [[«Совет Башҡортостаны» газетаһы|«Совет Башҡортостаны»]], 1973 йылдан — [[Кызыл таң (гәзит)|«Кызыл таң» гәзите]] хәбәрсеһе, шул иҫәптән 1978—1992 йылдарҙа бүлек мөдире, 1996—1997 йылдарҙа яуаплы секретарь; 1999—2006 йылдарҙа [[Өмөт (гәзит)|«Өмет» гәзите]] хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991) һәм [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (1992). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡырмыҫҡалы]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Косачёв Василий Семёнович]] (1936—24.10.2017), алдынғы нефтсе. 1966—1997 йылдарҙа «Ишимбайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы, артабан мастер һәм инженер-технолог. СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1985). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981). * [[Сәлимгәрәева Ирина Мөхәмәт ҡыҙы]] (1936—8.06.2008), [[фән|ғалим]]-инженер-технолог. 1962 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның Химия институты хеҙмәткәре, 1974 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр; 1986–1991 йылдарҙа Бөтә Союз нефтте һәм нефть продукттарын йыйыу, әҙерләү һәм күсереү ғилми-тикшеренеү институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр. Химия фәндәре докторы (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Нуриман районы]] [[Ҡыҙылъяр (Нуриман районы)|Ҡыҙылъяр]] ауылынан. * [[Таратунин Виктор Андреевич]] (1951), хеҙмәт ветераны. «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» берекмәһенең элекке баш [[Метрология|метрологы]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы. * [[Байышев Фәнил Нафиҡ улы]] (1956—6.01.1993), [[Тел белеме|тел белгесе]], [[шәрҡиәт]]се. 1987 йылдан [[ТТӘИ|СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] хеҙмәткәре, 1992 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. [[Ҡөрьән]]де [[башҡорт теле]]ндә баҫтырып сығарыуҙа ҡатнашыусы (1993). Тарих фәндәре кандидаты (1992). [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1994, үлгәндән һуң). * [[Кәбиров Марат Миҙхәт улы]] (1956—16.03.2016), [[спорт]]сы, тренер. 1977—1979 йылдарҙа [[бокс]] буйынса СССР йыйылма командаһы ағзаһы. 1996—2011 йылдарҙа [[Өфө]]ләге 22-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең уҡытыусы-тренеры. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1979). * [[Сөләймәнова Лена Шәһиҙулла ҡыҙы]] (1961), ғалим-[[тарих]]сы, юрист. 1995—1998 йылдарҙа һәм 2001 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2002 йылдан Хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр академияһының (Өфө) кафедра мөдире; 2006 йылдан — [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] хеҙмәткәре. Тарих фәндәре докторы (2001), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2012). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ғафури районы]] [[Мәндем]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Фәхретдинов Ғабдрахман Ризаитдин улы]] (1887—1936), [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ырымбур губернаһы]] [[башҡорттар]]ынан [[Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы]] депутаты. 1918 йылдың авгусынан [[Башҡорт Хөкүмәте|Башҡорт хөкүмәте]]нең мәғлүмәт бүлеге мөдире, [[«Башҡортостан хөкүмәтенең теле» гәзите]] мөхәррире. 1919 йылдың сентябренән Социаль тәьминәт буйынса халыҡ комиссариатының коллегия ағзаһы, октябрҙән — социаль тәьминәт буйынса халыҡ комиссары вазифаһын башҡарыусы, 1920 йылдан —Дәүләт нәшриәте мөдире. 1923—1924 йылдарҙа Халыҡ Комиссарҙары Советында тәржемәсе, артабан [[«Башҡортостан» гәзите]] хеҙмәткәре. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Ғәлин Мәхмүтйән Харрас улы]] (1917—1995), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, рота командиры, батальон командиры урынбаҫары, [[Капитан (хәрби дәрәжә)|гвардия капитаны]]; ҡурайсы. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1943), [[Александр Невский ордены (СССР)|Александр Невский]] (1944), 1-се (1985) һәм 2-се (1945) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] ауылынан. * [[Миһранов Әнүәр Низам улы]] (1922 — ????), урындағы башҡарма һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962—1966 йылдарҙа хеҙмәтсәндәр депутаттарының [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] советы башҡарма комитеты рәйесе. * [[Солтанов Мәғнәүи Гәрәй улы]] (1922—23.08.2017), [[Нефть|нефтсе]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1957—1977 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). [[Дүртөйлө районы]]ның почётлы гражданы (2015). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Бишҡурай (Илеш районы)|Бишҡурай]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Бикҡолов Шакир Сәлим улы]] (1932—18.05.1983), [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[тәржемә]]се. 1958—1973 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәтенең өлкән мөхәррире, 1975 йылдан Башҡорт АССР‑ы Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты мөхәррире. 1968 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. * [[Басиров Хәләф Хаматйән улы]] (1937—10.12.2016), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1952—1999 йылдарҙа Дүртөйлө районы «Шишмә» колхозы механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1975). Сығышы менән ошо райондың [[Шишмә (Дүртөйлө районы)|Шишмә]] ауылынан. * [[Воронин Анатолий Васильевич]] (1937), хеҙмәт ветераны, [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Энергетика|энергетик]]. 1963—2009 йылдарҙа [[«Сода» производство берекмәһе]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1972 йылдан — баш энергетик урынбаҫары, 1975 йылдан — баш энергетик, 1988 йылдан — баш инженер, 2005 йылдан — генераль директор урынбаҫары. 2010—2011 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Башҡорт дәүләт университеты Стәрлетамаҡ филиалы]] директорының [[фән]] буйынса урынбаҫары. 2014 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] Ғәмәли тикшеренеүҙәр институты хеҙмәткәре. Техник фәндәр кандидаты (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1995), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2007). [[СССР]]-ҙың химия сәнәғәте отличнигы (1986). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Покровка-Озерки]] ауылынан. * [[Иҙелбаев Фәтхетдин Ғариф улы]] (1937—1993), хеҙмәт алдынғыһы. 1951—1992 йылдарҙа [[Баймаҡ]] леспромхозының ағас ҡырҡыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. * [[Әхтәмов Исмәғил Хәмит улы]] (1937—3.06.2008), [[Металлургия|металлург]], хеҙмәт алдынғыһы. 1966—2002 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]]ның металл һуҙыу станы операторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған металлургы (1981). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1977) һәм III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордендары (1975) кавалеры. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1977). * [[Хәсән Назар]] (1942—1.11.2026), шағир, [[Журналистика|журналист]], публицист һәм [[тәржемә]]се. 1966—1995 йылдарҙа республика матбуғат баҫмалары хеҙмәткәре. [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2017). [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (2000), [[Рәми Ғарипов]] (2007) һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия|Зәйнәб Биишева]] (2007) исемендәге әҙәби премиялар лауреаты. * [[Кәримов Ҡәүи Кәрим улы]] (1947), фән һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре, ғалим-[[тарих]]сы. 1986 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм хәҙерге [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] [[уҡытыусы]]һы, шул иҫәптән 1988 йылдан ситтән тороп уҡыу буйынса, 1993—1997 йылдарҙа уҡытыу-тәрбиә эше буйынса проректор, 1999—2008 йылдарҙа башҡорт филологияһы факультеты деканы; 2010 йылдан — [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2000), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1993), СССР‑ҙың (1990) һәм Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). * [[Савко Зөлфирә Хәмит ҡыҙы]] (1947), хеҙмәт ветераны, [[китап]]ханасы. 1974—2008 йылдарҙа [[Дуҫлыҡ (Туймазы районы)|Дуҫлыҡ]] ауыл китапханаһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). Сығышы менән шул райондың [[Йәрмөхәмәт (Туймазы районы)|Йәрмөхәмәт]] ауылынан. * [[Смирнова Валентина Ивановна]] (1947), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. [[Өфө ҡалаһы]]ның 5-се балалар музыка мәктәбенең элекке уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Буранбай Исҡужин]] (1952—14.04.2007), уҡытыусы, журналист, шағир, [[проза]]ик һәм [[Драма (жанр)|драма]]тург. 1977 йылдан [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] һәм Баймаҡ районы мәктәптәре уҡытыусыһы, 1980—1985 йылдарҙа «Октябрь байрағы» (хәҙер «Баймаҡ хәбәрҙәре») гәзите хеҙмәткәре. 1992 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. * [[Иҫәнов Зөфәр Зинур улы]] (1952), [[мәғариф]], комсомол, [[КПСС|партия]], һалым органдары һәм муниципаль хеҙмәт ветераны. 2001—2011 йылдарҙа [[Мәләүез районы|Мәләүез район]] хакимиәте башлығының урынбаҫары һәм беренсе урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. Сығышы менән ошо райондың [[Әбет]] ауылынан. * [[Флүрә Килдейәрова]] (1952), [[йыр]]сы, педагог. 1981 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]], 1989—2014 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы, бер үк ваҡытта 1992—1997 йылдарҙа һәм 2000 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. Профессор (2013), Пётр сәнғәт академияһының мөхбир ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) халыҡ артисы. Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1985). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2022). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Хәмиҙуллин Ғәфүр Байрамша улы]] (1918—2005), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[Мәскәү]]ҙәге Еңеү парадында ҡатнашыусы. [[Тәтешле районы]] «Дэмен» колхозының элекке механизаторы. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән ошо райондың [[Бәләкәй Бәлзүгә]] ауылынан. * [[Хәйретдинов Суфиян Ғәлимйән улы]] (1928—2017), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1955—1990 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] Свердлов исемендәге колхоздың техник-төҙөүсеһе. [[Ленин ордены]] кавалеры. Райондың почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың [[Шыршы-Тартыш]] ауылынан. * [[Яратҡолов Яңыбай Кинйәбай улы]] (1928—24.04.2012), механизатор. 1945 йылдан [[Хәйбулла районы]] Салауат исемендәге колхоз тракторсыһы, 1972—1988 йылдарҙа Хәйбулла урман хужалығы рамсыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1966). Сығышы менән ошо райондың [[Ғәлекәй]] ауылынан. * [[Иҫәнбаев Ильяс Нәсип улы]] (1933—23.12.2000), [[Педагогика|педагог]], [[Журналистика|журналист]]. 1951 йылдан [[Йылайыр районы]] [[Матрай]] мәктәбе [[уҡытыусы]]һы, 1976—1993 йылдарҙа [[«Совет Башҡортостаны» газетаһы|«Совет Башҡортостаны»]] (хәҙер [[«Башҡортостан» гәзите|«Башҡортостан»]]) гәзитенең үҙ хәбәрсеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1976) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986), [[БАССР Юғары Советы |БАССР Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Баймаҡ районы]]ның [[2-се Этҡол]] ауылынан. * [[Рәжәпова Фрида Ғүмәр ҡыҙы]] (1943), педагог. [[Ауырғазы районы]] [[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]] ауылындағы 82-се һөнәри лицейҙың (хәҙерге Ауырғазы киң профилле колледжы) элекке уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре һәм һөнәри белем биреү отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Иглин районы]]ның [[Үктәй]] ауылынан. * [[Приходько Василий Викторович]] (1953), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]]ның элекке цех һәм производство начальнигы. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған машина эшләүсеһе. * [[Дмитриева Наталья Витальевна]] (1963), [[йыр]]сы. 1987 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] вокалсыһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]]. Сығышы менән хәҙерге [[Приморье крайы]]ның Арсеньев ҡалаһынан. Йырсы Кәмилә Чертованың ҡыҙы. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Бажов Павел Петрович]] (1879—3.12.1950), [[рустар|рус]] [[яҙыусы]]һы, [[башҡорт]] халыҡ ижады мотивтары һәм образдары нигеҙендә яҙылған [[хикәйә]]ләр авторы. [[СССР]]-ҙың 2-се (1946—1950) һәм 3-сө (1950—1954) саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 2-се дәрәжә [[Сталин премияһы]] лауреаты (1943). [[Ленин ордены]] кавалеры (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Свердловск өлкәһе]]нең Сысәрт [[ҡала]]һынан. * [[Алексий]] (донъяуи исеме Сергеев Виктор Михайлович; 1899—6.04.1968), [[дин]] әһеле, 1942 йылда [[Өфө]] һәм [[Дәүләкән]] архиепискобы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғайсин Шакир Әхмәтдин улы]] (1904—4.10.1969), [[агрономия|агроном]]-[[фән|ғалим]], [[фән]]ни учреждение, [[ВКП(б)|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1945 йылдан [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]] [[ауыл хужалығы]] бүлегенең мөдир урынбаҫары, 1950 йылдан республика ауыл хужалығы министры урынбаҫары, 1952 йылдан — [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]] [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]] директоры, 1956—1965 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның бүлек мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1949). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1964). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1949). * [[Әмир Чаныш]] ([[Чанышев Әмир Иҙрис улы]]; 1909—4.04.1996), [[әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]-ғалим, [[яҙыусы]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1957—1977 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] [[уҡытыусы]]һы. 1979 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Филология]] фәндәре кандидаты (1949). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. * [[Заманов Мәсғүт Фәйзрахман улы]] (1914—16.02.1988), механизатор. 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында ҡатнашыусы. 1934—1938 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] хужалыҡтары механигы, 1941 йылдан — [[трактор]] бригадаһы бригадиры, 1955 йылдан Сибай МТС-ы, 1957—1960 йылдарҙа — «Сибай» совхозы комбайнсыһы. [[СССР]]-ҙың бишенсе саҡырылыш (1958—1962) [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫәнбәт]] ауылынан. * [[Әйүпов Хәмит Вәли улы]] (1914—26.03.1987), [[ветеринария|ветеринария табибы]]-ғалим. 1964 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1964—1983 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1978—1985 йылдарҙа кафедра мөдире. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш (1971—1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ветеринария]] [[фән докторы|фәндәре докторы]] (1969), профессор (1970). [[РСФСР]]‑ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР‑ының (1964) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). * [[Хәмиҙуллин Наил Ғәли улы]] (1929—1991), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1961—1990 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] Свердлов исемендәге [[колхоз]]дың техник-осеменаторы. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1981). РСФСР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалеры. * [[Әхтәмов Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы]] (1929—19.10.2020), [[башҡорт тел ғилеме|башҡорт теле белгесе]]-ғалим, 1972—2013 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1996), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2009), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1989), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001). * [[Абдразаҡов Әмир Ғәбделмән улы]] (1934—6.03.2008), [[театр]] актёры, кинорежиссёр һәм сценарист. «Башҡортостан» киностудияһын ойоштороусы һәм уның беренсе директоры. 1961 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы, 1997 йылдан Рәсәй Кинематографсылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974), [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2006) һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] (2010, үлгәндән һуң) лауреаты. * [[Әхийәретдинова Роза Әсләм ҡыҙы]] (1934—9.05.2003), [[бейеү]]се, балетмейстер. 1969—1992 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ның «Юбилейный» [[мәҙәниәт]] һарайы балетмейстеры. РСФСР‑ҙың (1983), Башҡорт АССР‑ының (1976) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы]] лауреаты (1986). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Баҡыев Әхмәт Вәхит улы]] (1939—13.08.2016), инженер‑механик-ғалим. 1960 йылдан [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1974 йылдан ситтән тороп һәм киске уҡыу буйынса проректор, 1989—1999 йылдарҙа — кафедра мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (1998), техник фәндәр докторы (1985), профессор (1986). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1989). * [[Ғәлиев Ринат Ғәзим улы]] (1949—2015), ауыл хужалығы һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1976 йылдан [[Миәкә районы]] «Сулпан» колхозының партбюро секретары, 1980—1999 йылдарҙа «Дружба» колхозы рәйесе. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1993) Юғары Советы депутаты. * [[Николаев Виталий Квинтильянович]] (1954), биҙәү-ҡулланма сәнғәте [[һынлы сәнғәт|рәссамы]]. 1995 йылдан Рәсәй Рәссамдәр союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2014). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бишбүләк районы]] [[Ҡушйылға (Бишбүләк районы)|Ҡушйылға]] ауылынан. * [[Назаров Алексей Михайлович]] (1964), [[физика|физик]]‑[[Химия|химик]]-ғалим. 1986 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1999 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, артабан Башҡортостан Республкаһы Фәндәр академияһы Тәжрибә заводының, «МедфармЦентр» йәмғиәтенең генераль директоры. [[Химия]] фәндәре докторы (2000). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:15 ғинуарҙа тыуғандар</categorytree>'' * [[1622]]: [[Мольер]], [[Франция]] драматургы, актёр. * [[1795]]: Александр Грибоедов, [[Рәсәй империяһы]] дипломаты, шағир, яҙыусы һәм драматург. * [[1850]]: Софья Ковалевская, Рәсәй империяһы ғалим-математигы, илдең беренсе ҡатын-ҡыҙ профессоры. * [[1850]]: Михай Эминеску, [[Румыния]] шағиры. * [[1891]]: [[Диана Будисавлевич]], [[Югославия]] табибы. * [[1933]]: [[Әлфиә Авзалова]], [[Татарстан]] йырсыһы. * [[1958]]: [[Борис Тадич]], [[Сербия]] сәйәсмәне. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:15 ғинуарҙа вафат булғандар</categorytree>'' * [[1919]]: [[Роза Люксембург]], марксизм тәғлимәте теоретиктарының береһе, философ, иҡтисадсы һәм публицист. * [[1943]]: [[Көбәкәев Тимерәй Көбәкәй улы]], [[Советтар Союзы Геройы]] (1943), Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. * [[1943]]: [[Үтәғолов Зөбәй Төхвәт улы]], Советтар Союзы Геройы (1943), Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. * [[1944]]: [[Сыртланов Муллайәр Исламгәрәй улы]], Советтар Союзы Геройы (1944). Бөйөк Ватан Һуғышында һәләк булған яугир. * [[2004]]: [[Муса Ғәли]], башҡорт яҙыусыһы, Бөйөк Ватан Һуғышында ҡатнашыусы, Салауат Юлаев исемендәге премияһы лауреаты. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|А15]] [[Категория:15 ғинуар]] c9weqxo00f8wqn9dy7xnqkmzifw716i 0 69714 1308023 1272719 2026-11-01T11:37:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308023 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ploughed acre 20041012 2603.jpg|thumb|right|Һөрөлгән баҫыу]] '''Башҡортостанда игенcелек''' — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Башҡортостан ауыл хужалығы|ауыл хужалығы]] тармағы == Башҡорттарҙа игенселек == XVII—XVIII быуаттарҙағы күп һанлы документтарҙы өйрәнгән [[Руденко Сергей Иванович|С. И. Руденко]] ''башҡорттарҙы күсмә халыҡ булараҡ күҙаллау шаҡтай арттырылған'', тип һанай. Аҫаба башҡорттар ситтән килгән халыҡҡа арендаға ер биргән саҡта килешеү документтарында ер һөрөү, иген сәсеү. бесән сабыу, балыҡ тотоу, ҡош аулау, һунар итеү, солоҡ ҡуйыу тураһында ентекләп яҙыр булған. Припущенниктар теге йәки был шөғөлгә тик аҫаба башҡорттарҙың рөхсәте менән генә тотона алған<ref>Руденко, С. И. Башкиры: историко-этнографические очерки Текст. / С. И. Руденко. Перепеч. с изд. 1955 г. (М.; Л.) с изм. и доп. — Уфа: Китап, 2006.</ref>. Төбәктенң тәбиғи шарттары һунарсылыҡ, ҡош аулау, солоҡсолоҡ, балыҡсылыҡ һәм игенселек менән шөғөлләнеүгә булышлыҡ иткән. Был шөғөлдәрҙең барыһы ла турана-тура ултыраҡ тормош менән бәйле. Археологик мәғлүмәттәр ҙә дә башҡорттар йәшәгән ерҙәрҙә халыҡтың б.э. тиклем беренсе мең йыллыҡта уҡ игенселеккә бәйле булыуын асыҡ күрһәтә. [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Әхмәтзәки Валиди]] «Башҡорттарҙың тарихы» китабында: «Шәриф Иҙриси яҙмаларына ҡарағанда, ХII быуатта уҡ башҡорттар тотош күсмә тормошта йәшәмәгән. Улар боронғо дәүерҙән уҡ үҙ тупраҡтарына бәйле булған», тип яҙа<ref>Әхмәтзәки Валиди Туған. Башҡорттарҙың тарихы. Өфө, «Китап», 1994.</ref>. Буржуаз историографияһының дөйөм концепцияһына ярашлы башҡорттарҙың игенселек үҫешенең түбән кимәле уларҙың ҡырағайлығы һәм примитив йәмғиәт үҫешенә бәйле тигән һығымталары дөрөҫлөккә тап килмәй. === Башҡортостанда игенселек менән шөғөлләнеү тарихы === [[Көньяҡ Урал]]да игенселек [[бронза быуаты]]нан билдәле. [[Абаш мәҙәниәте|Абаш]], [[Алакүл мәҙәниәте|Алакүл]], [[Межа мәҙәниәте|Межа]], [[Бура мәҙәниәте|Бура]] һ.б. мәҙәниәттәрҙең халҡы тәпке игенселеге менән таныш була, улар [[бойҙай]], [[тары]], [[арпа]] үҫтергән. [[Баланбаш]], [[Төбәк (археологик ҡомартҡы)|Төбәк]] һәм [[Еленовка археологик микрорайоны]], [[Бикҡол торамалары|Биҡҡол]] һәм [[Йомаҡ торамалары]]нда бронза ураҡ, таш иген ҡырғыстар, тәпкеләр, төйгөстәр табылған. Иртә тимер быуатта [[Ананьин мәҙәниәте|Ананьин]], [[Пьяный Бор мәҙәниәте|Пьяный Бор]], [[Бахмут мәҙәниәте|Бахмут]], [[Имәнкиҫкә мәҙәниәте|Имәнкиҫкә]] һәм [[Мазунин мәҙәниәте|Мазунин]] мәҙәниәттәре халыҡтарында — һөрөнтө игенселек, [[Ҡараяҡуп мәҙәниәте|Ҡараяҡуп]] һәм [[Кушнаренко мәҙәниәте|Кушнаренко]] мәҙәниәттәре халыҡтарында тәпке игенселеге үҫешкән. Был осор игенселәренең төп ер эшкәртеү ҡоралдары — тимер тәпке һәм һабандар, ә ашлыҡтыҡы — таш иген ҡырғыс һәм тирмән таштары булған, улар бойҙай, [[киндер]], [[арыш]], [[һоло]], тары, арпа үҫтергән. [[Яңы Ҡабан ҡаласығы]]нда (б.э.т. VII—VI бб.) бойҙай менән тулы булған балсыҡ көршәк<ref>{{китап |автор= Обыденнов М. Ф., Круглов Е. А.|заглавие= Клады и сокровища народов Урала и Поволжья|ответственный= |ссылка= https://vk.com/doc265974427_448219238?hash=d5c32123d312b72329&dl=60a8386b7de1fcc9bc|место= уфа|издательство= Китап|год= 2011|том= |страниц= 144|страницы= 10|isbn= 978-5-295-05275-0|ref= }}</ref>, [[Имәндәш ҡаласығы]]нда, [[Яңы Турбаҫлы тораҡтары]]нда һ.б. иген һаҡлау өсөн хужалыҡ соҡорҙары, ә хазиналарҙа (мәҫәлән, [[Миловка хазинаһы|Абаш]], [[Оло Әбеш хазинаһы|Оло Әбеш]], [[Түбәнге Хәжәт хазинаһы|Түбәнге Хәжәт]], [[Үрге Спас хазинаһы|Үрге Спас]] һ.б.) шулай уҡ бронза төрәндәр, тәпкеләр, һабан ҡырҡҡыстары, ураҡтар, салғылар табылған<ref>{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/5283-igenselek|Игенселек|автор=Бәхтизин Н. Р., Миңләхмәтов И. С., Щербаков Б. Т., [[Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы|Йәнғужин Р. З.]]}}</ref>. [[XVII быуат]]тың икенсе яртыһынан башлап башҡорттарҙың игенселек менән шөғөлләнеүе тураһында факттар бик күп документтарҙа теркәлгән. 1663 йылда ҡалмыҡ тайшаһы Далчинға, мәҫәлән, башҡорттар уның улустарына күсеүҙе игенде урып алғанға тиклем кисектереп тороуҙы үтенгән. Рәсәйҙә хеҙмәт итеүсе сит ил кешеләре Башҡортостанға 1675 йылда сауҙа маҡсаты менән килгән саҡта, меңле һәм бөрйән башҡорттарының ер һөрөп иген сәсеүе тураһында бәйән иткән. [[Татарҙар|Татар]], [[Мишәрҙәр|мишәр]], [[Мариҙар|мари]], [[сыуаштар]]ға игенселек менән шөғөлләнеүгә рөхсәт биреү тураһында яҙыуҙар дүрт даруғаның да улустарында теркәлгән. С. И. Руденко үҙенең хеҙмәтендә был улустарҙы исемләп киткән: [[Ҡаҙан даруғаһы]]нан [[Бүләр]], [[Дыуан]]ай, [[Елдәк]], [[Йылан (ҡәбилә)|Йылан]], [[Йылан (ҡәбилә)|Ҡыр-Йылан]], [[Ҡаңлы]], [[Ҡаңлы|Ҡыр-Ҡаңлы]], [[Ҡаршын]], [[Ҡырғыҙ (ҡәбилә)|Ҡырғыҙ]], Шәмшәҙе улустары, [[Себер даруғаһы]]нан — [[Әйле]], [[Дыуан]], [[Елдәк]], [[Ҡайпан]], [[Табын|Ҡара-Табын]], [[Унлар|Ҡыр-Унлар]], [[Көҙәй]], [[Ҡошсо]], [[Бәкәтин]], [[Һыҙғы]], [[Танып]], [[Унлар]] улустары, [[Нуғай даруғаһы]]нан — Бишауыл, [[Ҡумрыҡ|Ҡумрыҡ-Табын]], [[Мең]], Яйыҡ-Мең, Мәркәт, [[Уҫы даруғаһы]]нан — [[Ғәйнә]] улусы. Бик һирәк осраҡтарҙа ғына ошо уҡ улустарҙа милләттәштәргә лә ошондай рөхсәт бирелгән. Былары [[аҫабалыҡ]] хоҡуҡтарын юғалтҡан башҡорттар булырға тейеш ([[типтәрҙәр]]). [[Файл:Bashrir1.jpeg|220px|thumb|right|Ҡул тирмәне менән башҡорт ҡатын-ҡыҙы.]] 1726 йылда Башҡортостан буйынса мәғлүмәт йыйыусы Юхнев үҙенең белдермәһендә Уҫы юлындағы башҡорттар икмәкте күп сәсеүе тураһында яҙа. XVII быуаттың аҙағында Уҫы даруғаһы башҡорттары Соликамск баҙарында икмәк һатыу тигән мәғлүмәт тә бар. Себер юлындағы улустарҙа ла сабынлыҡтарының, һөрөлгән ерҙәренең күплеге, тиреҫ һалмайынса ла ҙур уңыш алыуҙары тураһында билдәләп үтә. [[Арпа]], ярма сәсәләр, [[арыш]] сәсмәйҙәр, тип яҙа. Тик [[Нуғай даруғаһы]] [[башҡорттар]]ы ғына, Юхневтың күҙәтеүе буйынса, һөрөнтө ерҙәре күп булыуға ҡарамаҫтан, иген сәсмәгәндәр. Башҡорт халҡы өсөн оло фажиғәгә әйләнгән [[Башҡорт ихтилалдары|ихтилалдарҙы]] баҫтырған ваҡыттағы хәрби чиндарҙың хәбәр итеүҙәре лә башҡорттарҙың ултыраҡ тормош алып барыуын, иген сәсеүен, бесән әҙерләүен һүрәтләй. Мәҫәлән, 1662 йылда Урал аръяғында полковник Д. Полуехтов [[Башҡорт ихтилалы (1662—1664)|ихтилалсыларҙың]] бесәнен яндырыуы тураһында яҙа. [[Соймонов Леонтий Яковлевич|Л. Я. Соймонов]] 1740 йылда [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|ихтилал барышын]] һүрәтләгәндә, Ағиҙел буйында йәшәүсе башҡорттар арыш, арпа, һоло, борай, киндер сәскәндәрен билдәләп үтә. Билдәле ғалим, крайҙы өйрәнеүсе [[Рычков Пётр Иванович|П. И. Рычков]] та «Топография оренбургская, то есть обстоятельное описание Оренбургской губернии» исемле хеҙмәтендә башҡорттар: {| |{{цитата башы}}…имея у себя множество скота, особливо хороших и крепких лошадей, способных к пашне, привыкли уже косить траву и довольно заготовляют ныне сена…есть между ними и такие, которые сами собой к пашне охотятся и для собственной своей потребности небольшой сев хлеба заводят, а особливо те, которые живут ближе к Уфе и к тем жительствам, где издавна было и есть земледелие, тип яҙа.{{цитата аҙағы}} |} П. И. Рычковтың күҙәтеүҙәре бигерәк тә ҙур әһәмиәткә эйә. 40 йылдан ашыу [[Ырымбур губернаһы]]нда йәшәгән тарихсы башҡорттарҙың бай ерҙәрен күреп-белеп, ерҙәрҙең иркенлегенә хайран ҡалған. Көнбайыш башҡорттары электән игенселек менән булышыуы тураһында фекер йөрөткән. Башҡорттарҙың игенселеге тураһында [[Лепёхин Иван Иванович|И. И. Лепехин]] 1770 йылдағы яҙмаларында билдәләп үтә. Ул [[Ҡотлоғужа]] ауылына барған саҡта, халыҡ мәж килеп [[һабантуй]]ға әҙерләнеүе, был байрамдың ер һөрөү ҡоралы һабан менән бәйле булыуын тасуирлап яҙған саҡта, башҡорттар, урыҫ һәм яһаҡ түләүсе татарҙарҙан өйрәнеп, иң кәмендә үҙҙәренә етерлек кимәлдә булһа ла ашлыҡ сәсергә тырышы, улар күбеһенсә [[һоло]], [[тары]], [[тарма]], [[киндер]] сәсә, киндерҙән туҡыма һуғыуҙары тураһында бәйән итә. Шул уҡ ваҡытта Әй буйы башҡорттарын ул яҡшы игенселәр, тип билдәләй. [[XIX быуат]] аҙағында — [[XX быуат]] башында игенселек, бесән сабыу, әҙерләү менән бөтә башҡорттар ҙа шөғөлләнгән. Был осорҙа Урал аръяғында, дала яҡтарында халыҡ һаман да йәйләүгә сыҡһа ла, ҡышҡы өй янында иген сәселә. === Баҫыуҙарҙы эшкәртеү ысулдары === [[Файл:Деревяный плуг у башкир.jpg|thumb|180px|[[Башҡорттар]]ҙа ағас [[һабан]]. [[Круковский Михаил Антонович|М. А. Круковский]] фотоһы, 1908 йыл.]] [[Файл:Башкири на посівній. Початок ХХ століття.jpg|thumb|right|180px|Башҡорттар иген сәскәндә. XX быуат башы.]] XVII, XVIII, XIX быуаттың тарихи документтарында сәсеүлек ерҙәрҙе әҙерләүҙә ике система ҡулланылған: урындан урынға күсерелеүсе һәм көл аҫты системалары (урыҫса — переложная и подзольная системы). Дала башҡорттары игенде бер үк ергә сәсмәгән. Ер күп булған, шуға өс-дүрт йыл дауамында бер ерҙә иген үҫтергәс, икенсе ергә күскәндәр (переложная система). Был ергә игенде ҡабаттан бер унлап йыл үткәс кенә ҡабат сәскәндәр. Ер уңдырышлы булғанлыҡтан, тиреҫ һалмағандар. Төньяҡ-көнбайышта икенсе ысул ҡулланғандар: иген сәсеү майҙанын көлгә әйләнгәндәр (подзольная система). Был ерҙәр хатта бер нисә мең гектар була алған. Ағас төптәре, лапы өйөмдәре, түмәрҙәр был ерҙәрҙе һөрөргә бирмәй. Төптәр араһын ғына кәтмән менән йомшартып, арыш сәскәндәр. Көллө ерҙә үлән шашып үҫеү сәбәпле, икенсе — өсөнсө сезонға яңы майҙанды яндырырға тура килгән. Тәбиғәт өсөн икенсе система айырыуса ҡыйратҡыс күренеш. Игенселек хужалығында был ике система шулай ҙа һирәк ҡулланылған. Күбеһенсә өс баҫыулы сәсеү әйләнеше киң таралған була. Баҫыуҙарҙың икеһендә иген сәселгән, өсөнсөһө сират буйынса ял иткән (пар аҫтында ҡалған). Башҡортостанда көн иткән барлыҡ халыҡтарҙа ла был система — ғәҙәти күренеш булыуы билдәле. Руденко С. И. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында яҙғы бойҙай (яровая пшеница), ужым арышы (озимая рожь), [[арпа]], [[һоло]], [[тары]], [[бойҙай]] сәскәндәр, тип яҙып ҡалдырған. Ужым арышын башҡорттар әҙ күләмдә август уртаһынан алып сентябрь бөткәнсе бер гектарға ике центнер сәскән, ғәҙәттә ағымдағы йылдың орлоғон ҡулланғандар. Төньяҡ — көнбайыш Башҡортостан территорияһын иҫәпкә алмағанда (был яҡта бөтөнләй сәселмәгән), башҡа ерҙә бойҙайҙы бик күп сәскәндәр. [[Арпа]]ны бик күп сәсмәгәндәр. Уны бойҙайҙан иртәрәк сәсеп башҡа игендән алдараҡ йыйғандар. Ҡарабойҙайҙы ла үҙ итмәгәндәр. [[Киндер]] әҙләп кенә өй янында, баҡсала үҫтерелгән. Баҫыуҙарҙы иген сәсеүгә бөтә ерҙә бер төрлө әҙерләгәндәр. Яҙ көнө ер бер мәртәбә һөрөлгән, шулай уҡ бер мәртәбә тырмағандар. Ер һай ғына һөрөлгән, ҡый-үләндән насар таҙартылған һәм йомшартылмаған. Уңдырышлы ерҙән генә мул уңыш алғандар. Дала яҡтарында, Урал аръяғында, ер көҙҙән үк һөрөлөп ҡуйылған, яҙ еткәс яңынан һөрөлгән, йәки тырмалаған саҡта орлоҡ ташлап барғандар. Икенсе йылда был урынға һоло сәскәндәр, өсөнсө йыл — парға һөрөлә. Ужым игене баҫыуҙарын ике мәртәбә һөргәндәр, июнь — июль айҙарында һәм сәсеү алдынан бер — ике аҙна элек. === Иген һуғыу һәм уны һаҡлау === [[Файл:Косьба проса у башкир. Коса с граблями.jpg|thumb|180px|[[Башҡорттар]] тырмалы салғы менән [[тары]] урыуҙа. М. А. Круковский фотоһы, 1908 йыл.]] [[Файл:Просушка снопов у башкир.jpg|thumb|180px|Көлтәләрҙе киптереү. М. А. Круковский фотоһы, 1908 йыл.]] [[Файл:Запасные хлебные магазины. с.Яхъя.jpg|thumb|180px|[[Яхъя (Салауат районы)|Яхъя]] ауылындағы иген келәттәре. М. А. Круковский фотоһы, 1908 йыл.]] Урылған игенде көлтәләргә бәйләп ырҙын табағына өйгәндәр. Иген келәттәре лә булған. Иген киптерә торған ''әүендәр'' булмаған тиерлек. Таштан һалынған, балсыҡ менән һыланған һәм яндырылған түңәрәк формалағы соҡорҙа ут яғып, соҡор өҫтөнә ҡыуыш эшләгәндәр. Көлтәләрҙе шул ҡыуыш өҫтөнә һалып киптергәндәр. Ашлыҡ һуғыу төрлө ысул менән атҡарылған. [[XVIII быуат]] аҙағында [[Иоганн Готлиб Георги|И. Г. Георги]] башҡорттар орлоҡто һаламдан айырыр өсөн эре малды атланып иген өҫтөнән йөрөйҙәр, тип яҙып ҡалдырған. Аптырарлыҡ түгел: башҡа халыҡтар ҙа ошо уҡ ысулды ҡулланғаны тураһында [[Черемшанский Василий Макарович|В. М. Черемшанский]] ҙа хәбәр итә. Был эштең үҙенә күрә тәртибе булған. Ысҡындырылған көлтәләрҙе түңәрәк буйлап өҫкә ҡаратып ҡуйғандар, унлап атты бер-береһенә муйынынан, йәки ҡойроғонан бәйләп йөрөтә башлайҙар. Уртала — сыбыртҡылы бер кеше, ситтән бер нисә кеше тырма — һәнәк менән һаламды аттарҙың аяҡ аҫтына ырғытып тора. Ваҡыты-ваҡыты менән таушалған һаламды өҫтөн аҫҡа әйләндереп һалалар. Шулайтып көнөнә йөҙләп бот һәйбәт бойҙай һуғып алғандар. [[XX быуат]] башында көньяҡ башҡорттары күсеп килгән украиндарҙан өйрәнеп ''таш тултырылған арба'' йөрөтөп тә ашлыҡ һуҡҡан''.'' ''Сыбағас (шыбағас,'' тип тә әйтәләр'')'' менән дә һуҡҡандар''.'' Тик был һуғыу ысулы көнбайыш-төньяҡ башҡорттарына ғына хас булған. Сыбағас ике өлөштән торған: еңел генә ҡолғана (көбәк) һәм һуға торған өлөшөнән (тәпәк). Көбәктең оҙонлоғо метран ашыуыраҡ була. Тәпәк 35 см оҙонлоҡтағы имән, ҡайын, ҡарама ағасынан эшләнгән. Ике өлөштөң дә ос яғында тишек барауланып тишелә (втулка), улар аша ҡайыш үткәрелә, был ҡайыш иркен әйләнергә тейеш — һуғыу өсөн был бик тә мөһим. Ҡайыш урынына киндер бау ҙа ҡулланғандар. Бойҙайҙы көрәк менән дә, һауыт -һаба менән елгәргәндәр. Ашауға ҡулланыр алдынан башҡорттар икмәк бойҙайын ҙур ағас килеләренә һалып ҡабығынан таҙартҡан. Ҡул тирмәне башҡорттар араһында киң ҡулланышта булғаны билдәле. Тирмән ике ялпаҡ 25 cм бейеклеге, 60-70 см диаметрлы ҡайын ағасынан эшләнгән түмәрҙәрҙән торған, был түмәрҙәргә бер-береһе менән тоташҡан яҡтарына тимер ярсыҡтары ҡатылған була, уртаһында- тимер йәки ағас күсәр ҡуйыла. Тирмән аша бер нисә мәртәбә үткәргәндән һуң бойҙайҙан он тарттырылған. Ҡул тирмәненән башҡа ''таш тирмәне'' лә булған. Улар шул уҡ ысул менән ҡомташтандан эшләнгән. Бындай тирмәндәрҙе хәҙер [[музей]]ҙа ғына осратып була. Башҡортостанда ''һыу тирмәндәре'' лә булған. Ырымбур яҡтарында [[Руденко Сергей Иванович|С. И. Руденко]] бәләкәй [[һыу тирмәне]]н күргәнен билдәләп үтә. Ҙур һыу тирмәнен (''ҡуласа'') башҡорттар урыҫтарҙан төҙөргә өйрәнгән. === Совет дәүере === [[Файл:Beloretsk Bashkirs tilled land4.JPG|thumb|right|220px|Белорет башҡорттары ат һабаны менән ер һөрәләр]] [[Файл:Кривой шест.jpg|thumb|right|220px|Игенселек байрамы [[һабантуй]]ҙан күренеш]] [[Октябрь революцияһы]]на тиклем [[аҫабалыҡ|аҫаба]] башҡорт халҡы батшалыҡ колониаль сәйәсәте арҡаһында бөлгөнлөккә төшкән хәлдә була. 1921 йылдағы ҡоролоҡ сәселгән игендең 62 % юҡ итә. 447 000 дисәтинә ерҙән тик 171 000 дисәтинә ер генә уңыш бирә. Был иген дә бик насар була. [[Башҡортостандағы аслыҡ (1921—1922)|Ҡот осҡос фажиғәле аслыҡтан]] сығыу юлдарын эҙләүҙән тыш ошо уҡ ваҡытта алдағы яҙғы сәсеү кампанияһын да ойошторорға кәрәк була. Ошо ҡырҡыу ситуацияла яҙғы сәсеүҙе орлоҡ менән тәьмин итеү, ошо эште ойоштороу — көнүҙәк тема һәм хәрби заданиеға тиң бурыс, тип билдәләй V өлкә конференцияһы делегаттары. 1922 йылдың яҙында 619 242 дисәтинә ер [[бойҙай]] менән сәселә. 1923 йылда һөрөнтө ерҙәр сағыштырмаса 535 187 дисәтинәгә артҡан. 30-сы йылдарҙа ауыл башлыса иген менән тәьмин итеүсе һәм арзан эшсе ҡулдар көсө сығанағы тип ҡабул ителде. Хөкүмәт әленән-әле иген әҙерләү нормаларын арттыра барҙы, ярты уңышты тиерлек тартып алды. Шул уҡ ваҡытта иген өсөн хаҡтар бик түбән булды һәм был хаҡтар тиҫтә йыллап үҙгәрмәне. [[Колхоз|Колхозсыларҙың]] эш хаҡы хөкүмәткә бөтә түләүҙәрҙән һуң ҡалған колхоз килеменә бәйле булды. Тере аҡса кеше күрмәне, эш хаҡы (трудодень) иген йәки башҡа төрлө етештерелгән продукция менән түләнде. [[Башҡортостанда аслыҡ (1921—1922)|1921—1922 йылдарҙағы ҡаты аслыҡ]], хәлле хужаларҙы бөтөрөүҙән һуң ҙур ауырлыҡтар менән колхоздар аяҡҡа баҫа башланы. Ошо уҡ ваҡытта ауылдарға быға тиклем ҡулланышта булмаған техника килә башлай. Трактор-комбайндар, автомашиналар игенселек эшен еңеләйтеүгә булышлыҡ итте. Халыҡта яңы власҡа ышаныс тыуа. Ауылға йәш специалистар — агрономдар, механизаторҙар ҡайта башлай. Эштәр яйға һалына. [[Файл:Зеленое поле.jpg|thumb|220px|Ауыл хужалығы биләмәләре [[Ишембай районы]]нда]] Ауыл хужалығы бигерәк тә 1940 йылдарҙың аҙағында — 1950 йылдың башында ныҡ үҫеште. 1945—1953 йылдарҙа, мәҫәлән, Башҡортостанда игенде дәүләткә һатыу 467,1 тоннанан 888,9 тоннаға тиклем артҡан. Шулай булһа ла планды тултырып булмаған ине. Әйтәйек, 1949 йылда иген тапшырыу буйынса план 52,2 % ғына үтәлгән. 1950 йылдан башлап Башҡортостанда колхоздарҙы эреләтеү кампанияһы үтә. Ауыл хужалыҡ артелдәре бик ныҡ кәмей. Партия етәкселеге иген проблемаһын хәл итеүҙә ҙур өмөттәрҙе сиҙәм үҙләштереүгә бағлағайны. Урал аръяғында 500 мең га сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәре һөрөлдө, яңы совхоздар барлыҡҡа килде. Шулай ҙа көтөлгән өмөттәр тулыһынса аҡланды, тип әйтеп булмай. 60—80 йылдарҙа игенселек өлкәһендә ыңғай динамика күҙәтелә. 60-сы йылдар уртаһынан дәүләт етәкселеге аграр сәйәсәткә мөһим үҙгәрештәр индерә. 1964—65 йылдарҙың КПСС пленумдарында ауыл хужалығы продукцияларын әҙерләү планлаштырыуында яңы тәртип булдырыла. 1965 йылдың иген етештереү планы 15 % кәметелә (4 млрд боттан 3,4 млрд ботҡа тиклем). Ошо план 1970 йылға тиклем үҙгәрешһеҙ ҡала һәм норманан артыҡ иген тапшырған өсөн өҫтәмә ҡарала башлай (бойҙай, арышҡа — 50 % өҫтәмә). Иген етештереүҙә Совет осоронда ла Башҡортостан алдынғыларҙан һанала. 1968 йылда республикала 99 совзоз, 651 колхоз иҫәптә була. Тракторҙар һаны ла үҫә: 1928 йылда, мәҫәлән, 0,1 меңдән 1969 йылдың башына − 62 меңгә тиклем еткән. Һөрөнтө ерҙәр 4,9 млн га тәшкил итә. [[Бойҙай]]ҙан башҡа [[арыш]], [[һоло]], [[тары]], [[ҡарабойҙай]], [[борсаҡ]], [[кукуруз]] (1955 йылдан алып) сәсәләр. Башҡа тармаҡтар араһында ауыл хужалығы проблемалары дәүләтселектең, партия органдарының даими иғтибар үҙәгендә була. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]]ның IV сессияһында [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы|Министрҙар Советы]] Рәйесе [[Аҡназаров Зәкәриә Шәрәфетдин улы|З. Аҡназаровтың]] докладында (1965 йыл, 8 ғинуар) аҙаҡҡы биш йылда иген етештереү буйынса уртаса күрһәткестәр 196 млн бот булһа, хөкүмәткә һатыу күрһәткесе — 83 млн ботҡа етте, тигән мәғлүмәт бирелә. Сағыштырыу өсөн: алдағы бишйыллыҡта 141 млн бот етештерелгән, 50 млн бот икмәк дәүләткә тапшырылған. Байтаҡ ҡына аҡса мелиорация эштәренә бүленә, колхоз системаһын яйға һалыр өсөн уның артабанғы махсуслаштырыуы үткәрелә. Был бигерәк тә үҫемселелекөлкәһенә ҙур файҙа килтерә. 80-се йылдар башында махсус игенселек менән колхоздарҙың бишенсе өлөшө генә шөғөлләнә, әммә улар совхоздар етештергән игендең яртыһын тиерлек бирә ине. Республика матбуғатында коммунистик партияның аграр өлкәһендәге сәйәсәте, башҡа органдарҙың эшмәкәрлеге тәнҡит күҙлегенән бер ҡасан да ҡаралманы. Ауыл хужалығы, игенселек үҙ сиратында, көн торошона, регион үҙенсәлегенә бик ныҡ бәйле. Өҫтән килгән ҡәтғи күрһәтмәләр йыш ҡына урындағы объектив хәлгә тура килмәгәне эште ҡатмарлыштарған саҡтар ҙа булған, әммә ауыл хужалығы дәүләт тарафынан даими хәстәрлектә һәм ҡурсаулыҡта булыуы шикһеҙ. Иген урыу ваҡыты бөтә Башҡортостан халҡы өсөн көтөп алынған ҙур ваҡиға һәм байрам төҫөн ала. Райондар араһында ярыш көсәйә. Көндә радио-телевидениенан урылған иген, ҡайҙа нисә центнер, нисә гектар эшкәртелгәне тураһында хәбәр ителеп бара. Мул уңышты йыйырға райондар бер-береһенә ярҙам итә. Ҡала предприятиелары, студенттар ҙа ситтә ҡалмай. {| align="right" cellpadding="4" style="margin: 1em 1em 10px; border: 1px solid rgb(170, 170, 170); font-size: 90%; background: rgb(240, 240, 240);" class="" | {| class="wikitable sortable" |+ '''Башҡортостанда ауыл хужалығы культураларының сәсәү майҙандары, мең га'''<ref>{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/5283-igenselek|Игенселек|автор=Бәхтизин Н. Р., Миңләхмәтов И. С., Щербаков Б. Т., [[Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы|Йәнғужин Р. З.]]}}</ref> |- ! Күрһәткестәр !! [[1940]] !! [[1960]] !! [[1980]] !! [[1990]] !! [[2000]] !! [[2010]] !! [[2011]] |- | Бөтә сәсеүлек майҙаны || 3512 || 4255 || 4587 || 4399 || 3713 || 3147 || 3098 |- | Иген культуралары || 2998 || 2828 || 3092 || 2594 || 1985 || 1761 || 1590 |- | Техник культуралар || 118 || 134 || 152 || 156 || 198 || 243 || 331 |- | Картуф һәм йәшелсә культуралары || 144 || 193 || 165 || 123 || 118 || 110 || 107 |- | Мал аҙағы культуралары || 248 || 1099 || 1176 || 1526 || 1412 || 1033 || 1070 |} |} Совет осоронда хеҙмәт кешеһенең баһаһы ҙур була. Таңдан төнгә тиклем баҫыу өҫтөндә, иген урған ҡыҙыу мәлдәрҙә механизаторҙарҙы ҡыҫҡа ялға туҡтатып, агитконцерттар ҡуйып, күңелдәрен күтәргәндәр. Оло эштәр бөткәс, район — ҡала, республика йыйылыштарында, һабантуйҙарҙа алдынғы эшселәрҙе грамота- дипломдар, аҡсалата премия йәки техника, ял итеү йорттарына йүнәлтмәләр менән бүләкләү ойошторолған. Иң яҡшылары, алдынғылары [[Ленин ордены]] менән бүләкләнгән, уларға [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеме бирелгән. == 1990 йылдан һуңғы үҙгәрештәр == [[Ауыл хужалығы]] тармағы [[Советтар Союзы]] емерелеүенән һуң үҙ тарихында иң ҡатмарлы осор кисерҙе. Илдең тарҡалыуы аграр производствоһын хәүефле хәлгә килтерҙе. Бер ниндәй әҙерлекһеҙ, тиҫтә йылдар буйы тәжрибә туплаған аграр секторын фермерлыҡ менән алыштырыу мөмкин түгел ине. Ауыл хужалығының, шул иҫәптән игенселектең дә, үҫеш кимәле түбәнәйеүе оло фажиғәғә килтереүен күҙаллап, Башҡортостан республика етәкселеге ошондай ҡырҡыу мәлдә колхоз-совхоз системаһынан баш тарманы. Был ҡыйыу аҙым аграр системаһын бөтөнләй емереүҙән һаҡлап ҡалды. {{Врезка | Выравнивание = right | Без разрывов = 2 | Заголовок = <center>ИА REGNUM<br /> белешмәһенән</center> | Содержание = Башҡортостанда хәҙерге<br /> көндә 590 меңдән артыҡ<br /> шәхси һәм 5,5 меңдән артыҡ<br /> фермер хужалыҡтары,<br /> шәхси эшҡыуарҙары теркәлгән.<br /> Фермерҙар республика<br /> территорияһының 22 % ер<br /> биләмәһен эшкәртә. }} Республика хәүефле игенселек зонаһында булыуына ҡарамаҫтан, иген етештереү буйынса әле лә алдынғыларҙан һанала. 2006 йылда аграрийҙар алдағы йылдарҙың позицияларын нығытты, 1990 йыл күрһәткестәренә барып етте. Шул уҡ ваҡытта Рәсәй буйынса ауыл хужалығы производствоһы был күрһәткестәрҙән 27 % -ҡа ҡалыша ине. 2006 йылда алдынғылар рәтендә [[Стәрлетамаҡ районы]] — бойҙай культураларын тулайым йыйыу буйынса беренсе урында, Баймаҡ районы — юғары сифатлы иген етештереү буйынса икенсе урында, [[Илеш районы|Илеш]], [[Саҡмағош районы|Саҡмағош]], [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө]], [[Өфө районы|Өфө]], [[Туймазы районы|Туймазы]] райондарында ла һәйбәт күрһәткестәр. Яҡшылар рәтендә -«Алексеевский», «Рощинский совхоздары», Саҡмағош районы «Баҙы», Йәрмәкәй районы «Приютовагрогаз», Шаран районы «Шаранагрогаз» хужалыҡтары билдәләнә. Был йылдарҙа ваҡ формалы хужалыҡтарҙы дәртләндереү саралары тейешенсә үтәлмәй, бирелгән аҡсанан бик әҙ сумма алына. Яңыса эшләргә өйрәнеү — замана талабы, тигән принцип һыҙыҡ аҫтына алына. Юғары уңыш биргән, республиканың климатына ярашлы иген сорттарын етештереү, шәхси хужалыҡтарҙа етештерелгән продукцияны иҫәпкә алыу кәрәклеге тураһында республика кәңәшмәләрендә киҫәтелә килә. 2007 йылда 4 млн. 288 мең тонн иген етештерелгән, был күрһәткес 2005 йыл менән сағыштырғанда 33, 7 % -ҡа күберәк. Аҙаҡҡы 20 йыл эсендә сөгөлдөр етештереү буйынса иң яҡшы уңышҡа — 1 млн. 850 мең тонн — ирешелгән. Көнбағыш, картуф, йәшелсә үҫтереү буйынса баҫыу майҙандары киңәйтелгән. 2008 йыл ҡоро ауыр килеүенә ҡарамаҫтан (кризис, ҡоролоҡ), аграрийҙар үҙ бурыстарын етди үтәй. 2009 йылда рекордлы иген алына — 5 млн тоннанан артыҡ. Был уңышҡа дәүләт ярҙамы ла булышлыҡ итә. Агросәнәғәт комплексын аяҡҡа баҫтырыу, шәхси хужалыҡтарын үҫештереү — көнүҙәк проблемалары булып һанала. Фермер хужалыҡтары ла күҙгә күренерлек өлөш индерә башлай. <!-- {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"| |width="25%"| |width="25%"| |width="25%"| |- |Ауыл хужалығы продукцияһында үҫемселек тармағының өлөшө |[[Шәкәр сөгөлдөрө]] үҫтереү күләме |[[Бәрәңге]] үҫтереү күләме |[[Көнбағыш]] үҫтереү күләме |} --> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/5283-igenselek|Игенселек|автор=Бәхтизин Н. Р., Миңләхмәтов И. С., Щербаков Б. Т., [[Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы|Йәнғужин Р. З.]]}} * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/5378-igenselek-sistema-y|Игенселек системаһы|автор=Мәғәфуров Ҡ. Б., Щербаков Б. Т.}} * [http://www.wikiznanie.ru/wikipedia/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD Викизнание. Башкортостан] * [http://www.yaklass.ru/materiali?mode=lsntheme&themeid=166&subid=58 Коллективизация сельского хозяйства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160410225813/http://www.yaklass.ru/materiali?mode=lsntheme&themeid=166&subid=58 |date=2016-04-10 }} * [http://davlekan.narod.ru/republic/culture.htm Материальная культура башкир]. * [http://www.zlatoust.ru/a/ze/ze.html?218 Златоустовская энциклопедия.] * [http://cheloveknauka.com/evolyutsiya-traditsionnyh-hozyaystvennyh-zanyatiy-bashkir-inzerskogo-basseynaЭволюция традиционных хозяйственных занятий башкир Инзерского бассейна. Автореферат диссертации. Хасанова З. Ф.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.bash-portal.ru/news/newshistory/79-khozjajjstvo-i-obshhestvennyjj-strojj-bashkir.html Хозяйство и общественный строй башкир IX—XII вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190129022013/http://bash-portal.ru/news/newshistory/79-khozjajjstvo-i-obshhestvennyjj-strojj-bashkir.html |date=2019-01-29 }} * [http://vk.com/doc-5248986_423080277?hash=44b674626b5ab4292b&dl=5a2feb664e1eb20058 Статья М. Маннапова. Зилаирский зерносовхоз в годы Великой отечественной войны] * [http://fdforum.ru/forum/18-43-1 Башкортостан в послевоенные годы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161129115341/http://fdforum.ru/forum/18-43-1 |date=2016-11-29 }} * [http://www.oldgazette.ru/kopravda/01021959/text3.html С. Чаянов. Степной поход продолжается.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200815204309/http://www.oldgazette.ru/kopravda/01021959/text3.html |date=2020-08-15 }} * [http://www.veteranrb.ru/archives/7144 Герои целинных земель.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://haib-vestnik.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=4315%3A2015-03-27-03-37-06&Itemid=29 С теплотой о тружениках района.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://bashgazet.ru/politika/2031-tarmaa-itibar-ksy.html Тармаҡҡа иғтибар көсәйә. «Башҡортостан» гәзите.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160706161124/http://bashgazet.ru/politika/2031-tarmaa-itibar-ksy.html |date=2016-07-06 }} * [https://web.archive.org/web/20160119153958/http://www.gsrb.ru/ru/supplement/message-rb/ Послания Президента Республики Башкортостан — Государственному собранию Курултаю Республики Башкортостан] * [https://agriculture.bashkortostan.ru/presscenter/news/300615/ В 2015 году фермеры республики получили более 1 млрд рублей господдержки]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://dir.orenlib.ru/bd/bd_rychkov/flash/topografii/topografii1887/index.html Рычков П. И. Топография оренбургская, то есть обстоятельное описание Оренбургской губернии] * [http://www.vatandash.ru/index.php?article=1524 Развитие земледелия у западных башкир в XVIII веке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102727/http://www.vatandash.ru/index.php?article=1524 |date=2016-03-04 }} == Әҙәбиәт == * ''Вахитов Р.'' Башкиры и венгры. «Ватандаш», № 6, 2010 г. * ''Вильямс В. Р.'' Почвоведение. Земледелие с основами почвоведения. — М., 1949. * {{статья|автор =[[Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы|Ишбирҙин Э. Ф.]]|заглавие =Боронғо башҡорттарҙа игенселек|ссылка = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|год = 2002|номер = 6|страницы=72—91|issn = 1683-3554}} * Заседания Верховного Совета Башкирской АССР Шестого созыва (Четвертая сессия 8-9 января 1965 года. Статистический отчет). Башкирское книжное издательство, Уфа, 1965. * ''[[Руденко Сергей Иванович|Руденко С. И.]]'' Башкиры: историко-этнографические очерки Текст. / С. И. Руденко. Перепеч. с изд. 1955 г. (М.; Л.) с изм. и доп. — Уфа: Китап, 2006. * ''Сайранов Х. С.'' Упрочение Советской власти в Башкирии (1919—1922 гг.), Башкирское книжное издательство, Уфа, 1957. * ''Умурзаков Г. Х.'' Древние башкиры. Некоторые вопросы истории. Под ред. Профессора Д. Ж. Валеева., Уфа, 1991. * ''[[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]].'' Башҡорттарҙың тарихы. Өфө, «Китап», 1994. == Видеояҙмалар == * {{YouTube|53lWrWeMkxY|logo=1}} Риза Яхин. * {{YouTube|6oixmF4oK00|logo=1}} Уборка урожая в ООО Заря Альшеевского района * {{YouTube|cMtj2-GlbUE|logo=1}} Ауыл хужалығы көнө. {{БТ}} {{Һайланған мәҡәлә|Иҡтисад}} [[Категория:Игенселек]] [[Категория:Башҡортостан ауыл хужалығы|игенселек]] tj1bg78yi0c41v0piwq3ud3mjl2ed4k 0 75683 1308014 1286852 2026-11-01T07:23:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308014 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Айгиз Баймөхәмәтов |Төп исеме = |Рәсеме = Baymuhametov aigiz.jpg |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 27.10.1988 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]]<br> {{ТыуғанУрыны|Белорет районы}}<br> [[Абҙаҡ (Белорет районы)|Абҙаҡ]] ауылы |Гражданлығы = {{USSR}}<br>{{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = {{журналист|Башҡортостан|XXI быуат}}, {{яҙыусы/кат|Башҡортостан|XXI быуат|башҡорт}} |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = проза |Әҫәрҙәренең телдәре = |Дебют = ''«Ҡалдырма, әсәй!»'', 2013. |Премиялары = [[Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы]] (2015) |Наградалары = Михаил Шолохов исемендәге халыҡ-ара миҙал (2018) |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викиһандыҡ = }} {{фш|Баймөхәмәтов}} '''Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы''' ([[27 октябрь]] [[1988 йыл]]) — [[Әҙәбиәт|яҙыусы]], [[Журналистика|журналист]], йәмәғәтсе. 2020 йылдан [[Шоңҡар (журнал)|«Шоңҡар»]] йәштәр журналының баш мөхәррире, 2022 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] рәйесе<ref>[https://kulturarb.ru/ru/news/ajgiz-bajmuhametov-izbran-novym-predsedatelem-soyuza-pisatelej-respubliki-bashkortostan Айгиз Баймухаметов избран новым председателем Союза писателей Республики Башкортостан]</ref>. Башҡортостан Республикаһының етенсе саҡырылыш (2023—2028) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы мәҙәниәт һәм сәнғәт буйынса Совет ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2020), [[Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы]] лауреаты (2015), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2024). [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы]] лауреаты<ref>[https://www.bashinform.ru/news/culture/2025-10-09/v-bashkirii-stali-izvestny-laureaty-premii-imeni-salavata-yulaeva-za-2025-god-4421709?ysclid=mgryb6qcd0374046711 В Башкирии стали известны лауреаты премии имени Салавата Юлаева за 2025 год]</ref> (2025). == Биографияһы == Айгиз Ғиззәт улы Баймөхәмәтов 1988 йылдың 27 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Белорет районы]] [[Абҙаҡ (Белорет районы)|Абҙаҡ]] ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Әсәһе — Гөлнур Нурғәли ҡыҙы Байымова (1957—1997), атаһы — Ғиззәт Мөхәррәм улы (1950—2001) — икеһе лә яман шеш (рак) ауырыуынан вафат була. Бала саҡтан үкһеҙ етем ҡалып, [[Сермән]] балалар йортонда тәрбиәләнә. [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетын тамамлаған. 2011 йылда, БДУ-ның 5-се курсында уҡығанда, [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзитенең]] әҙәбиәт һәм мәҙәниәт бүлегенә эшкә саҡырыла. 2011—2016 йылдарҙа ошо баҫмала хәбәрсе вазифаһында хеҙмәт һала. 2020 йылдың февралендә Айгиз Баймөхәмәтов «Шоңҡар» республика йәштәр журналының баш мөхәррире итеп тәғәйенләнде һәм бер ук ваҡытта Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының колегияһы составына индерелде<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1414323-v-trekh-bashkirskikh-smi-menyayutsya-glavnye-redaktora-/?utm_referrer=https%3A%2F%2Fzen.yandex.com&utm_campaign=dbr В трех башкирских журналах меняются главные редакторы. ИА «Башинформ», 2020, 14 февраля]{{ref-ru}}{{V|15|02|2020}}</ref>. 2020 йылдың июнендә әҙипкә «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелде<ref>[https://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/133831.html Радий Хабиров наградил деятелей культуры и искусства Башкортостана. Глава Республики Башкортостан. Официальный сайт. 27 июня 2020 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200808150304/https://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/133831.html |date=2020-08-08 }}{{ref-ru}}{{V|27|06|2020}}</ref><ref name="СН">[https://glavarb.ru/Список%20награждённых%20(культура)%20(2020.06.27).pdf СПИСОК награждённых государственными наградами Республики Башкортостан. Глава Республики Башкортостан. Официальный сайт. 27 июня 2020 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729140120/https://glavarb.ru/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D1%91%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0)%20(2020.06.27).pdf |date=2020-07-29 }}{{ref-ru}}{{V|27|06|2020}}</ref>. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * 2018 йылдың 10 сентябрендә Башҡортостан Республикаһының етенсе саҡырылыш (2023—2028) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ына депутат итеп һайланды<ref>[https://gsrb.ru/ru/organization/deputies/?PAGEN_1=2 Государственное Собрание — Курултай Республики Башкортостан (Официальный информационный портал). Депутаты.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231028054448/https://gsrb.ru/ru/organization/deputies/?PAGEN_1=2 |date=2023-10-28 }}{{ref-ru}}{{V|28|10|2023}}</ref>. * Башҡортостан Яҙыусылар союзының 2022 йылдың 16 декабрендә үткән XIX съезында алдағы биш йылға ижады ойошманың етәксеһе итеп һайланды <ref>[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-12-16/predsedatelem-soyuza-pisateley-bashkortostana-izbran-aygiz-baymuhametov-3076027 Председателем Союза писателей Башкортостана избран Айгиз Баймухаметов. ИА «Башинформ», 16 декабря 2022 года]{{ref-ru}}{{V|16|12|2022}}</ref>. * 2016 йылдан — Төрки донъяһы йәш яҙыусылары союзының ([[Әзербайжан]]) Башҡортостандағы рәсми вәкиле. === Халыҡ-ара сараларҙа === * [[Төркиә]]нең баш ҡалаһы Стамбулда Төрки донъяһы йәш яҙыусылары форумында ҡатнашыу (2017). * Әзербайжандың баш ҡалаһы [[Баҡы]]ла үткән Төрки донъяһы йәш яҙыусылары форумында ҡатнашыу (июль, 2016)<ref>[http://www.bashinform.ru/news/878192-v-baku-obsudili-perspektivy-perevoda-bashkirskoy-poezii-na-azerbaydzhanskiy-yazyk/ В Баку обсудили перспективы перевода башкирской поэзии на азербайджанский язык. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 28 июль]{{ref-ru}}{{V|28|07|2016}}</ref>. * [[Төркиә]]нең Трабзон ҡалаһында уҙғарылған Төрки донъяһы ҡоролтайы делегаты (2015). === Рәсәй төбәктәрендә === * Башҡортостан Яҙыусылар союзы тәҡдиме менән [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур]] һәм [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкәләрендә]] үткәрелгән [[Башҡортостан]] әҙәбиәте көндәрендә ҡатнашыу. * «Алтан сэргэ» Халыҡ—ара театрҙар фестивалендә автор булараҡ ҡатнашыу ([[Бүрәт Республикаһы]], Улан-Удэ ҡалаһы)<ref>[https://www.bashkortostan.ru/presscenter/news/422836/ На III Международном фестивале национальных театров «Алтан-Сэргэ» Башдрамтеатр удостоен двух специальных премий. Интернет-портал «Республика Башкортостан», 17 сентября 2016]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|31|10|2016}}{{ref-ru}}</ref>. === Башҡортостанда === * [[2018 йыл]]дың [[май]]ында Айгиз Баймөхәмәтов шағир, Ҡаҙағстандың «Серпер» йәштәр премияһы лауреаты, «Молдер булак» журналының баш мөхәррире Саят Камшыгер һәм уның ҡатыны — филология докторы, Жургенов исемендәге Ҡаҙағстан милли сәнғәт академияһы доценты Алиә Бияздыҡова менән берлектә төрлө ижади осрашыуҙарҙа ҡатнашты<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1158317-avtor-perevoda-bashkirskogo-bestsellera-na-kazakhskiy-yazyk-priekhal-v-ufu/. Автор перевода башкирского бестселлера на казахский язык приехал в Уфу. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 16 май]{{ref-ru}}{{V|16|05|2018}}</ref>. * Әҙип республика ҡала һәм райондарында, [[Башҡортостан]]дың күрше төбәктәрендә үткәрелгән яҙыусылар менән осрашыуҙарҙа, әҙәби кисәләрҙә, китап уҡыусылар конференцияларында бик теләп ҡатнаша. Оҫта һәм үҙенсәлекле башҡарыусы булараҡ, ул был сараларҙа халыҡ йырҙарын да тамашасыға еткерә. == Ижади эшмәкәрлеге == Айгиз Баймөхәмәтов — башҡорт әҙәбиәтенә XXI быуаттың тәүге ун йыллығында килгән йәш быуын яҙыусылары вәкиле. Республиканың башҡорт телендә сыҡҡан төп ижтимағи-сәйәси баҫмаһы — [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзитендә хеҙмәткәр булып эшләүе һәм, көндәлек тормоштан ҡалышмай, күп яҡлы темаларға арналған мәҡәләләр яҙыу менән бер рәттән ул әҙәби ижад менән дә әүҙем шөғөлләнә. Быға уның [[Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты]]нда әҙәби ижад буйынса махсус курс үтеүе лә ыңғай яҡтан булышлыҡ итә. Айгиздең хикәйәләре һуңғы тиҫтә йыл арауығында республика гәзит һәм журналдарында даими баҫылып килә, шуларҙың бер нисәһе өсөн ул [[«Аманат» журналы]] премияһына лайыҡ булды. 2013 йылда йәш яҙыусының «Ҡалдырма, әсәй!» исемле повесы [[«Китап» нәшриәте]]ндә донъя күрҙе. Шул уҡ йылда автор «[[Башҡортостан Республикаһы]]ның иң яҡшы башҡорт китабы» VIII республика конкурсының «Йыл асышы» номинацияһында еңеүсе тип табылды. 2014 йылда был әҫәр Гөлфирә Ғәскәрова тәржемәһендә [[Өфө]]нөң «Инеш» нәшриәтендә рус телендә баҫылды. 2014 йылдың май аҙағында ун шағир һәм дүрт прозаиктан торған йәш авторҙарҙың ҙур бер төркөмө составында Айгиз Баймөхәмәтов тә [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]]на ағза итеп ҡабул ителде<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/13702-yayusylar-artty.html Яҙыусылар артты — «Башҡортостан» гәзите, 2014, 6 июнь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309182425/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/13702-yayusylar-artty.html |date=2016-03-09 }}</ref><ref>[http://www.bashinform.ru/bash/634901/ Башҡортостан Яҙыусылар союзы йәш авторҙар менән тулыланды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2014, 30 май]</ref>. Йәмәғәт ойошмаһы идара ағзаларының бындай хәлдең ғүмерҙә лә булғаны юҡ тип билдәләүе генә лә күп нәмә һөйләй. Айгиздең үҙенә генә килгәндә, ул — күләме яғынан әллә ни оло булмаған «Ҡалдырма, әсәй!» тигән тәүге повесы менән үк әҙәбиәткә ысын мәғәнәһендә «атылып» килеп инде тип әйтергә була. Йәш яҙыусының был әҫәре тәү сиратта унда күтәрелгән ваҡиғалар, уларҙы тәрән хистәр аша һүрәтләү йәһәтенән төрлө быуын уҡыусыларҙы ла, әҙәбиәт белгестәрен дә тиҙ арала йәлеп итте. Повестың [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите биттәрендә баҫылған тәүге өҙөктәре үк күптәрҙә ҡыҙыҡһыныу уятты, шуға ла «Ҡалдырма, әсәй!» китап булып нәшер ителеү менән үк таралып та бөттө. Уның руссаға тәржемә ителгән баҫмаһы менән дә шул уҡ хәл ҡабатланды һәм, тиҙ арала һатылыуы сәбәпле, китап өҫтәлмә тираж менән икенсегә нәшер ителде<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/678644/ Баш ҡалала Айгиз Баймөхәмәтовтың етем балалар тураһында «Ҡалдырма, әсәй!» китабы нәшер ителде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2014, 25 ноябрь]</ref>. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев премияһы лауреаты]], билдәле яҙыусы [[Таңсулпан Ғарипова]], мәҫәлән, әҫәргә ыңғай баһа биреп, [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзитендә (2014 йыл, 18 апрель) түбәндәгеләрҙе яҙҙы: «Мин, проза өлкәһендә ҡәҙимге тәжрибә туплаған кеше, Айгиздең повесын тәнҡит күҙлегенән дә ентекләп уҡыным, бәйләнер урын тапманым. Шағир һәм драматург, ҡыҫҡаһы, талантлы йәш дуҫым [[Әбүзәров Салауат Нәзир улы|Салауат Әбүзәр]] әйтмешләй, әҫәр, тәүге ҡоймаҡ булһа ла, төйөрһөҙ килеп сыҡҡан. Характер логикаһын, психологик дөрөҫлөк ыҙанын әҫәр аҙағынаса үҫтереү һәм һаҡлау хатта, үкенескә ҡаршы, ошо эштә теше төшкән яҙыусыларыбыҙҙың да бөтәһенең дә хәленән килеп бөтмәй. Икенсенән, әҫәр үҙенең дөрөҫлөгө, хатта әсе дөрөҫлөктө сағылдырыуы менән отошло». Яҙыусының был повесы 2013—2014 йылдар өсөн бирелгән [[Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы]]на лайыҡ булды<ref name="bashinform.ru">[http://www.bashinform.ru/bash/764870/ Өфөлә Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт премияһы лауреаттары билдәле булды — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 18 сентябрь 2015 йыл]</ref>. «Ҡалдырма, әсәй!» повесын «Çамрăксен хаçачĕ» гәзитенең («Молодежная газета») баш мөхәррире, [[Сыуашстан]]дың дәүләт йәштәр премияһы лауреаты, прозаик Дмитрий Моисеев [[сыуаш теле]]нә тәржемәләгән. Әҫәр [[Сыуаш Республикаһы]]ның йәштәр гәзитендә баҫылды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/774793/ Башҡорт яҙыусыһы Айгиз Баймөхәмәтовтың «Ҡалдырма, әсәй!» китабы сыуаш теленә тәржемә ителгән — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 19 октябрь]</ref>. Айгиз Баймөхәмәтовтың «Ҡалдырма, әсәй!» автобиографик повесы, шулай уҡ [[әзербайжан теле]]нә тәржемә ителеп, «Ulduz» журналында баҫылды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/940376/ Башҡортостан яҙыусыһы Айгиз Баймөхәмәтовтың повесы әзербайжан телендә баҫылған. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 3 ғинуар]{{V|03|01|2017}}</ref>. [[2016 йыл]]да [[Башҡорт академия драма театры|Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында]] Айгиз Баймөхәмәтовтың «Ҡалдырма, әсәй!» повесы буйынса «Хыялға ҡаршы» спектакле ҡуйылды (режиссеры Илсур Ҡаҙаҡбаев)<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/810480/ Өфөлә балалар йорто тәрбиәләнеүселәре тураһында «Ҡалдырма, әсәй!» спектакле сәхнәләштерелә. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 29 ғинуар]{{V|29|01|2016}}</ref><ref>[http://www.bashinform.ru/news/825420-v-ufe-postavili-spektakl-po-nashumevshey-povesti-o-detyakh-sirotakh-ne-ostavlyay-mama-v-rolyakh-tolk/ В Уфе поставили спектакль по нашумевшей повести о детях-сиротах «Не оставляй, мама!» — в ролях только мужчины. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 11 март]{{ref-ru}}{{V|11|03|2016}}</ref>. Был әҫәрҙе шулай уҡ [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты|Рәми Ғарипов исемендәге 1-се башҡорт гимназияһында]] утыҙ йыллап уңышлы эшләп килгән ''«Таңсулпан» драма түңәрәге'' лә сәхнәләштерҙе<ref>[http://agidel-rb.ru/nomera/2016/52/bi-mni-mxit29.html. «Ағиҙел» журналы, 2016, № 8]{{V|01|09|2016}}</ref>. ''Башҡортостан студенттары ассоциацияһы'' башланғысы менән [[Мәскәү]]ҙә һәм [[Санкт-Петербург]]та «Ҡалдырма, әсәй!» китабының исем туйы үтте<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/843881/ Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургта Айгиз Баймөхәмәтовтың «Ҡалдырма, әсәй!» китабының исем туйы булды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 25 апрель]{{V|25|04|2016}}</ref>. 2016 йылдың [[ноябрь|ноябрендә]] ''Өфөнәң «Инеш» китап нәшриәтендә'' йәш яҙыусының ''«Әкиәтһеҙ бала саҡ»'' исемле икенсе китабы донъя күрҙе. Хикәйәләр тупланған был йыйынтыҡты мәғәнәүи яҡтан «Ҡалдырма, әсәй!» повесының дауамы итеп ҡабул итергә була: яңы баҫмала шул уҡ геройҙарҙың — балалар йорто тәрбиәләнеүселәренең артабанғы яҙмышы һүрәтләнә<ref name="НК">[http://www.bashinform.ru/news/920809-v-ufe-vyshla-novaya-kniga-aygiza-baymukhametova-detstvo-bez-skazok-o-sudbakh-detdomovtsev/ В Уфе вышла новая книга Айгиза Баймухаметова «Детство без сказок» о судьбах детдомовцев. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 12 ноябрь]<{{ref-ru}}{{V|13|11|2016}}</ref>. [[2017 йыл]] миҙгелендә [[Бүрәт Республикаһы|Бүрәт академия драма театры]] Айгиз Баймөхәмәтовтың «Ҡалдырма, әсәй!» повесы буйынса «Аба эжын ургынууд» спектаклен сәхнәгә ҡуйҙы.<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/975479/ Бүрәт театрында башҡорт яҙыусыһының повесы буйынса спекталь сәхнәләштерелә. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 22 март]{{V|23|03|2017}}</ref>. 2017 йылдың май айында Өфөнәң «Инеш» нәшриәтендә яҙыусының «Әкиәтһеҙ бала саҡ» («Детство без сказок»{{ref-ru}}) тигән китабы донъя күрҙе. Әҫәрҙе рус теленә Айгөл Ғәйнуллина тәржемә иткән, ул — етем балаларҙың тормошо хаҡындағы «Ҡалдырма, әсәй!» повесының дауамы. Китапта өс республиканың халыҡ шағирҙары: [[Ҡәҙим Аралбай]] (Башҡортостан), [[Роберт Миңнуллин]] (Татарстан), Юрий Семендерҙың (Сыуашстан) рецензиялары бирелгән. Баҫманың тиражы — ике мең дана. Автор әйтеүенсә, «Әкиәтһеҙ бала саҡ» татар, ҡаҙаҡ һәм сыуаш телдәренә тәржемә ителә<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/999885/ Өфөлә Айгиз Баймөхәмәтовтың «Әкиәтһеҙ бала саҡ» исемле рус теленә тәржемәләнгән яңы китабы баҫылды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 18 май]{{V|18|05|2017}}</ref><ref>[http://www.bashinform.ru/news/999730-v-ufe-izdana-novaya-kniga-aygiza-baymukhametova-detstvo-bez-skazok/ В Уфе издана новая книга Айгиза Баймухаметова «Детство без сказок» в переводе на русский язык. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 18 май]{{ref-ru}}{{V|18|05|2017}}</ref>. 2017 йылдың ноябрендә [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры]]ның «Хыялға ҡаршы» спектаклен Рәсәйҙең «Театр» телеканалында күрһәттеләр. Спектакль [[рус теле]]нә синхрон тәржемә ителә. Уны Айгиз Баймөхәмәтовтың «Ҡалдырма, әсәй!» повесы буйынса Илсур Ҡаҙаҡбаев ҡуйған. Инсценировка авторы — Әнгизә Ишбулдина. Етем ҡалған һәм балалар йортонда тәрбиәләнергә тура килгән үҫмерҙәр тураһында спектакль башҡорт актерҙары [[Мәскәү]]ҙә сығыш яһаған саҡта төшөрөлгән<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1080933/ Башҡорт театрының «Хыялға ҡаршы» спектаклен илдең «Театр» телеканалында күрһәтәләр. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 21 ноябрь]{{V|24|11|2017}}</ref>. [[2017 йыл]]да Айгиз Баймөхәмәтовтың «Ҡалдырма, әсәй!» повесы [[ҡаҙаҡ теле]]ндә айырым китап булып баҫылып сыҡты. Ул «Тастамашы, ана!» исеме менән [[Алматы]] ҡалаһының «Кокжиек» нәшриәтендә өс мең дана менән донъя күрҙе. Әҫәрҙе ҡаҙаҡсаға [[Ҡаҙағстан]]дың йәштәр премияһы лауреаты, «Мөлдір бұлақ» журналының мөхәррир урынбаҫары шағир Саят Камшыгер тәржемә иткән<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1100855-v-kazakhstane-izdana-kniga-bashkirskogo-pisatelya-aygiza-baymukhametova-na-kazakhskom-yazyke/ В Казахстане издана книга башкирского писателя Айгиза Баймухаметова на казахском языке. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 6 ғинуар]{{ref-ru}}{{V|09|01|2018}}</ref><ref>[http://bashgazet.ru/main/28924-aldyrma-sy-aa-telend.html «Ҡалдырма, әсәй!» — ҡаҙаҡ телендә. «Башҡортостан» гәзите, 2018, 12 ғинуар]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|12|01|2018}}</ref>. Әҫәр Ҡаҙағстанда бестселлер тип танылды<ref name="КТ">[http://www.bashinform.ru/news/1128783-avtobiograficheskuyu-knigu-bashkirskogo-pisatelya-priznali-bestsellerom/?sphrase_id=4725670. Автобиографическую книгу башкирского писателя признали бестселлером. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 15 март]{{ref-ru}}{{V|16|05|2018}}</ref>. Әҙиптең 2013—2017 йылдарҙа ижад иткән яңы китабы «Урам балалары» тип атала, һәм ул 2018 йылда [[Китап (нәшриәт)|Башҡортостандың Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте]] өс мең тираж менән баҫылып сығасаҡ<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1106160-avtor-nashumevshey-knigi-ne-ostavlyay-mama-aygiz-baymukhametov-napisal-novuyu-knigu-o-besprizornikakh/ Автор нашумевшей книги «Не оставляй, мама!» Айгиз Баймухаметов написал новую книгу — о беспризорниках. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 20 ғинуар]{{ref-ru}}{{V|21|01|2018}}</ref>. [[2018 йыл]]дың [[март]]ында Өфөләге «Инеш» нәшриәтендә әҙиптең повесы «Калдырма, әнкәй!» исеме менән [[татар теле]]ндә донъя күрҙе. Уны Руслан Сөләймәнов тәржемә иткән. Баҫманың тиражы — 3000 дана. Быға тиклем Ҡаҙағстанда бестселлер булып танылған әҫәр бында ла шундай уҡ билдә менән сығарылған. Автор һүҙҙәренсә, уның автобиографик әҫәре Татарстан уҡытыусылары үтенесе менән туғандаш республика теленә ауҙарылған<ref name="КТ" />. 2018 йылдың [[июль|июлендә]] «Инеш» нәшриәтендә Айгиз Баймөхәмәтовтың «Ҡыҙыҡ был тормош…» исемле яңы китабы сыҡты. Уға билдәле замандаштар тураһында лаҡаптар, көлкөлө хикәйәләр, шулай уҡ яҙыусының шәхси архивынан фотолар ингән. Баҫманың тиражы — ике мең дана<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1188047/ «Ҡалдырма, әсәй!» китабы авторы Айгиз Баймөхәмәтов яңы китап сығарҙы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 19 июль]{{V|20|07|2018}}</ref>. 2018 йылда Алматыла «Ҡалдырма, әсәй!» повесы 5000 дана менән ҡаҙаҡ телендә «Тастамашы, ана!» исеме менән баҫылды. Ҡаҙағстанда әҫәр шунда уҡ популярлыҡ яуланы һәм бестселлер тип аталды. «Эл-Жастар» Күкшетау йәштәр театрында повесть буйынса спектакль ҡуйылды. Яңыраҡ китап рус телендә лә донъя күрҙе<ref name="ТА">[http://www.bashinform.ru/bash/1292431/ Айгиз Баймөхәмәтовтың «Ҡалдырма, әсәй!» китабы бер юлы ике илдә донъя күрҙе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2019, 3 апрель]{{V|3|04|2019}}</ref>. 2019 йыл башында «Ҡалдырма, әсәй!» китабы бер юлы ике республикала баҫылып сыҡты. Ҡырғыҙстанда ул ҡаҙаҡсанан Жолдубек Ҡасҡынбаев тәржемәһендә ҡырғыҙ телендә «Таштабачы, апаке!» исеме аҫтында донъя күрҙе. Баҫманың тиражы — 2000 дана. Шулай уҡ Бишкәктә был китап Гөлфирә Ғәскәрова тәржемәһендә рус телендә нәшер ителде<ref name="ТА" />. 2019 йылдың май айында Ҡаҙағстанда «Әкиәтһеҙ бала саҡ» китабы «Ертегісіз өткен балалық» исеме менән «Самга» нәшриәтендә 2000 данала баҫылып сыҡты<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1307244/ Ҡаҙағстанда башҡорт яҙыусыһы Айгиз Баймөхәмәтовтың китабы донъя күрҙе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2019 йыл, 13 май]{{V|13|05|2019}}</ref>. 2019 йылдың майында «Ҡалдырма, әсәй!» китабы [[сыуаш теле]]ндә донъя күрҙе. Ул Сыуаш дәүләт китап нәшриәтендә «Хыпар» нәшриәт йорто директоры урынбаҫары Дмитрий Миосеев тәржемәһендә баҫылды<ref>[https://bash.rbsmi.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/-aldyrma-s-y-syuash-telend/ «Ҡалдырма, әсәй!» — сыуаш телендә. «Башҡортостан» гәзите, 2019, 27 май] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530062037/https://bash.rbsmi.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/-aldyrma-s-y-syuash-telend/ |date=2019-05-30 }}{{V|30|05|2019}}</ref>. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Айгиз Баймөхәмәтовтың ижадын Ҡырғыҙстан һәм Үзбәкстан мәктәптәрендә һәм юғары уҡыу йорттарында өйрәнәләр<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1386925/ Ҡырғыҙстанда һәм Үзбәкстанда Айгиз Баймөхәмәтовтың ижадын мәктәптәрҙә һәм юғары уҡыу йорттарында өйрәнәләр. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2019, 4 декабрь]{{V|4|12|2019}}</ref>. === Китаптары === # Ан парах, анне!: Повесть. — Сыуаш дәүләт китап нәшриәте, 2019{{ref-cv}} # Ертегісіз өткен балалық. : Повесть. — Самга, 2019{{ref-kz}} # Дети улицы: повесть. — Уфа: Китап, 2018. — # Ҡыҙыҡ был тормош… — Өфө: Инеш, 2018. — 128 бит. ISBN 978-5-903622-98-6 # Калдырма, әнкәй!: Повесть. — Өфө: Инеш, 2018.{{ref-tt}}. # Урам балалары. # Тастамашы, ана!: Повесть. — Алматы: Кокжиек, 2018.{{ref-kk}} # Әкиятсез балачак.{{ref-tt}}, «Казан утлары» сайтында [http://kazanutlary.ru/news/yana-isemner/ekiyatsez-balachak-povest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190421002748/http://kazanutlary.ru/news/yana-isemner/ekiyatsez-balachak-povest |date=2019-04-21 }}, [http://kazanutlary.ru/news/yana-isemner/ekiyatsez-balachak-povest-devamy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190421003732/http://kazanutlary.ru/news/yana-isemner/ekiyatsez-balachak-povest-devamy |date=2019-04-21 }}, [http://kazanutlary.ru/news/yana-isemner/ekiyatsez-balachak-povest-devamy-2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420115502/http://kazanutlary.ru/news/yana-isemner/ekiyatsez-balachak-povest-devamy-2 |date=2019-04-20 }} # Детство без сказок.: Рассказы. — Уфа: Инеш, 2017.{{ref-ru}} # Әкиәтһеҙ бала саҡ.: Хикәйәләр. — Өфө: Инеш, 2016. # Не оставляй, мама!: Повесть. — Уфа: Инеш, 2014, 2016. — 176 бит.{{ref-ru}} # Ҡалдырма, әсәй!: Повесть. — Өфө: Китап, 2013, 2016. — 160 бит. === Гәзит һәм журналдарҙағы мәҡәләләре === <!-- * {{cite web|author=|datepublished=|url=|title=|lang=|publisher=|accessdate=2019-02-03}} --> <!-- Яңы мәғлүмәт өҫтәү өсөн әҙерләмә. Өҫкө яҡҡа өҫтәгеҙ. --> * {{cite web|author=Мөнир Вафин.|datepublished=[[17 февраль]], [[2019]]|url=https://www.azatliq.org/a/29772663.html|title=Айгиз Баймөхәммәтов: «Кеше укый торган әсәрләр язарга кирәк» (Әңгәмә)|lang=tt|publisher=// «Азатлык Радиосы» порталы|accessdate=2019-02-18}} * {{cite web|author=Айгиз Баймөхәмәтов.|datepublished=[[2017]] йыл, [[12 май]]|url=http://bashgazet.ru/obshestvo/26313-talanttara-anat-uyyp.html|title=Таланттарға ҡанат ҡуйып... (Лилиә Абдуллина тураһында)|lang=|publisher=// [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите.|accessdate=2019-02-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180916215825/http://bashgazet.ru/obshestvo/26313-talanttara-anat-uyyp.html |date=2018-09-16 }} * {{cite web|author=Айгиз Баймөхәмәтов.|datepublished=[[2015]] йыл, [[20 ноябрь]]|url=http://bashgazet.ru/obshestvo/20347-haris-yosopovtan-alan-vasyyat-auyrlytaran-urmay-egeg-yshanyy.html|title=Харис Йосоповтан ҡалған васыят: «Ауырлыҡтарҙан ҡурҡмағыҙ! Үҙегеҙгә ышанығыҙ!»|lang=|publisher=// [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]]|accessdate=2019-02-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808201128/http://bashgazet.ru/obshestvo/20347-haris-yosopovtan-alan-vasyyat-auyrlytaran-urmay-egeg-yshanyy.html |date=2016-08-08 }} * ''Илгиз Ишбулатов.'' [http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=2534 Кешеләр китап уҡыһа, тормоштағы хаталар ҙа әҙерәк булмаҫ инеме икән?] (Әңгәмә). // [[Киске Өфө (гәзит)|«Киске Өфө» гәзите]], 2015, № 14. === Ижады тураһында мәҡәләләр === <!-- * {{cite web|author=|datepublished=|url=|title=|lang=|publisher=|accessdate=2019-02-03}} --> <!-- Яңы мәғлүмәт өҫтәү өсөн әҙерләмә. Өҫкө яҡҡа өҫтәгеҙ. --> * {{cite web|author=Алия Быяздыкова.|datepublished=[[2018]], 7-се һан|url=https://vatandash.rbsmi.ru/articles/literaturnaya-kritika/kognitivnaya-model-zhenshchina-mat-v-tvorchestve-aygiza-baymukhametova/|title=Когнитивная модель «женщина—мать» в творчестве Айгиза Баймухаметова (начало)|lang=ru|publisher=// «[[Ватандаш]]» журналы|accessdate=2019-02-19}} * {{cite web|author=[[Ҡотдос Латипов]], [[Суфиян Поварисов]], [[Ноғман Мусин]], [[Ҡәҙим Аралбай]], [[Хәсән Назар]], [[Таңсулпан Ғарипова]], [[Гаврил Андросов]].|datepublished=[[2015]] йыл, [[28 август]]|url=http://bashgazet.ru/obshestvo/19280-talant-bar-ikn-bashtan-u-kren.html|title=Талант бар икән — баштан уҡ күренә.|lang=|publisher=// [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите|accessdate=2019-02-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309182538/http://bashgazet.ru/obshestvo/19280-talant-bar-ikn-bashtan-u-kren.html |date=2016-03-09 }} * {{cite web|author=[[Таңсулпан Ғарипова]].|datepublished=[[2014]] йыл, [[18 апрель]]|url=http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/12816-sharshau-ktrelde.html|title=Шаршау күтәрелде.|lang=|publisher=// [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите.|accessdate=2019-02-19}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite web|author=[[Ноғман Мусин]].|datepublished=[[2013]] йыл, [[28 август]]|url=http://bashgazet.ru/litiratura/9824-asyshtar-yaaryna-yshanam.html|title=Асыштар яһарына ышанам|lang=|publisher=// [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите.|accessdate=2019-02-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190303013434/http://bashgazet.ru/litiratura/9824-asyshtar-yaaryna-yshanam.html |date=2019-03-03 }} * ''[[Рәлис Ураҙғолов]].'' [http://beladmin.ru/bash/news/30951/ Тетрәндерҙе, уйға һалды…]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Белорет районы муниципаль районының рәсми сайты. 2013, 23 август. * {{cite web|author=[[Гүзәл Ситдиҡова|Гузаль Ситдыкова]].|datepublished=[[2013]] йыл, [[10 август]]|url=https://resbash.ru/stat_m/2/4679|title=Когда плачет сирота, плачут с ним земля и вода.|lang=ru|publisher=[[Республика Башкортостан (гәзит)|«Республика Башкортостан» гәзите]]|accessdate=2019-02-19}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite web|author=Елена Шарова.|datepublished=[[2015]] йыл, [[3 сентябрь]]|url=https://resbash.ru/stat_m/2/4679|title=Когда плачет сирота, плачут с ним земля и вода.|lang=ru|publisher=[[Республика Башкортостан (гәзит)|«Республика Башкортостан» гәзите]]|accessdate=2019-02-19}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Әҙип менән әңгәмәләр == * Гөлнур Ҡыуатова. «Ябай кеше булараҡ уңыш яулап ҡара…» йәки Айгиз Баймөхәмәтов ниңә өйләнмәй? [[Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек»]] гәзите, 2019, 17 август<ref>[http://www.ye02.ru/kl/18075-jabaj-keshe-bulara-uysh-jaulap-ara.html Гөлнур Ҡыуатова. «Ябай кеше булараҡ уңыш яулап ҡара…» йәки Айгиз Баймөхәмәтов ниңә өйләнмәй? «Йәшлек» гәзите, 2019, 17 август] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190925042758/http://www.ye02.ru/kl/18075-jabaj-keshe-bulara-uysh-jaulap-ara.html |date=2019-09-25 }}{{V|25|09|2019}}</ref>. == Ҡаҙаныштары == * Ҡаҙағстанда яңы театр башҡорт яҙыусыһының китабы буйынса премьера менән асыла. Ҡаҙағстан телевидениеһы был турала сюжет күрһәтте<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1264793/ Ҡаҙағстанда яңы театр башҡорт яҙыусыһының китабы буйынса премьера менән асыла. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2019 йыл, 24 ғинуар]{{V|29|01|2019}}</ref>. * «[[Башинформ]]» агентлығы мәғлүмәттәре буйынса, 2018 йылдың мартына «Ҡалдырма, әсәй!» повесының төрлө телдәрҙә баҫылған дөйөм тиражы 30 мең дананан артып киткән, ә интернет аша әҫәрҙең электрон варианты 100 мең тапҡырҙан күберәк күсереп алынған. Был күрһәткес Рәсәйҙең милли республикалары араһында рекорд булып тора<ref name="КТ" />. * 2018 йылдың мартында Айгиз Баймөхәмәтов Михаил Шолохов исемендәге халыҡ-ара миҙал менән бүләкләнде. Награда уға [[ҡаҙаҡ әҙәбиәте]] үҫешенә өлөш индергән өсөн бирелде<ref name="МШ">[http://www.bashinform.ru/bash/1125566/ Башҡорт яҙыусыһын Михаил Шолохов исемендәге халыҡ-ара миҙал менән бүләкләнеләр. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 6 март]{{V|07|03|2018}}</ref>. * 2017 йылда ҡаҙаҡ телендә айырым китап булып баҫылып сыҡҡан «Ҡалдырма, әсәй!» повесы Ҡаҙағстанда бестселлер тип танылды<ref name="КТ" />. * «Ҡалдырма, әсәй!» повесы 2013—2014 йылдар өсөн бирелгән [[Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы]]на лайыҡ булды<ref name="bashinform.ru"/>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Михаил Шолохов исемендәге халыҡ-ара миҙал (2018)<ref name="МШ" /> * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2020)<ref name="СН" /> * [[Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы]] (2015) * [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] <ref>https://tatar-inform.tatar/news/baskortstan-yazucysy-aigiz-baimoxammatov-salavat-yulaev-ordeny-belan-bulaklande-5888198</ref>(2024) * [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы]] (2025) * [[Татарстан Республикаһы]] Мәҙәниәт министрлығының Рәхмәт хаты * Төрки донъяһы йәш яҙыусылары Союзының Почёт грамотаһы (Әзербайжан, 2016) * Төркиә Яҙыусылар союзы дипломы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|4}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}} * [http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=4572 Наши авторы: Айгиз Баймухаметов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305075815/http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=4572 |date=2016-03-05 }} // Башкирское издательство «Китап» имени Зайнаб Биишевой.{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә *: [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3642 рус телендәге әҫәрҙәре] ;башҡа сығанаҡтарҙа * [http://bashgazet.ru/red.html «Башҡортостан» гәзите редакцияһы хеҙмәткәрҙәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141224155422/http://bashgazet.ru/red.html |date=2014-12-24 }} * [http://bp01.ru/authors.php?new=3378 Авторы «Бельских Просторов»: Баймухаметов Айгиз. Сайт журнала «Бельские просторы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305035311/http://bp01.ru/authors.php?new=3378 |date=2016-03-05 }} [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Рәсәй Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:«Башҡортостан» гәзите журналистары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Баш мөхәррирҙәр]] [[Категория:«Шоңҡар» журналы баш мөхәррирҙәре]] [[Категория:Башҡорт балалар яҙыусылары]] [[Категория:7-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] qn5gl8dw9x23h2pbnrzaeb5y65pa9u1 0 77347 1308024 1267189 2026-11-01T11:41:23Z Айсар 10823 яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе) 1308024 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Хәсән Назар |Рәсеме = Хасан Назар.JPG |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = Назаров Хәсән<br />Мөҙәрис улы |Тыуыу датаһы = 15.01.1942 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Ейәнсура районы}} Таулыҡай ауылы |Вафат булыу датаһы = 01.11.2026 |Вафат булған урыны = {{ВБУ|Өфө}} |Гражданлығы = {{USSR}} → {{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = шағир, журналист-публицист, тәржемәсе |Әүҙемлек йылдары = 1965 — |Йүнәлеше = |Жанр = [[шиғриәт]], публицистика |Әҫәрҙәренең телдәре = [[башҡорт теле|башҡорт]] |Наградалары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден «За заслуги перед Республикой Башкортостан»}} (2022) {{!}} «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе {{!}} {{СЮП|2000}}{{!!}}{{Зәйнәб Биишева исемендәге премия|2007}} {{!}}} [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2017) |Викимилек = |Викикитапхана = }} {{ФШ|Назаров}} '''Хәсән Назар''' ('''Назаров Хәсән Мөҙәрис улы'''; [[15 ғинуар]] [[1942 йыл]] — [[1 ноябрь]] [[2026 йыл]]) — [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2017). [[журналистика|Журналист]]-публицист һәм [[тәржемә]]се, [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (2000), [[Рәми Ғарипов]] (2007) һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия|Зәйнәб Биишева]] (2007) исемендәге әҙәби премиялар лауреаты. [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2022). == Биографияһы == Хәсән Назар 1942 йылдың 15 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]] [[Ейәнсура районы]] Таулыҡай ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. [[Ҡужанаҡ]] ете йыллыҡ мәктәбен тамамлағас, колхозда малсы булып, көтөү көтә. [[Бөрө]] ҡалаһында кооператив училищелә уҡығас, район ҡулланыусылар йәмғиәтендә эшләй. Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, [[Бөрйән районы]]ның Таң гәзитендә эшләп ала, баҫманың бүлек мөдире була. Ижадтың ысын тәмен татыған һәм тормошҡа ныҡлап аяҡ баҫҡан Хәсән Назар 1967 йылда [[Өфө]]гә юллана. Баш ҡалала ул журналист ҡәләмен тәүҙә «Ленинсы» (1990 йылдан [[Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек»]]) гәзитендә һынап ҡарай, бер аҙҙан «[[Ағиҙел (журнал)|Ағиҙел]]» журналы редакцияһына күсә. Әйтергә кәрәк, тормош һәм ижад тәжрибәһен етерлек туплағас һәм республикала билдәле әҙипкә әйләнгәс, ул был тос баҫмаға тағы әйләнеп ҡайта һәм журналдың бүлек мөдире йөгөн тарта. Ә 1971 йылдан «Совет Башҡортостаны» (хәҙер [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]]) гәзитендә хеҙмәткәр, 1974—1977 йылдарҙа [[БАССР]] Министрҙар Советы ҡарамағындағы Телевидение һәм радиотапшырыуҙары комитетында редактор була. 1975 йылда ситтән тороп [[СССР Яҙыусылар союзы]]ның [[Мәскәү]]ҙәге [[А. М. Горький]] исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай. 1987 йылдан «Башҡортостан пионеры» (хәҙер [[Йәншишмә (гәзит)|«Йәншишмә»]]) гәзите редакцияһында бүлек мөдире, 1990—1992 йылдарҙа [[Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек»]] гәзитенең яуаплы секретары, 1994—1995 йылдарҙа редактор урынбаҫары була. 1995—2001 йылдарҙа «[[Ағиҙел (журнал)|Ағиҙел]]» журналының шиғриәт һәм сәнғәт бүлеген етәкләй, аҙаҡтан 2007 йылға тиклем «Башҡортостан» гәзитенең әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлегендә эшләй. == Ижади эшмәкәрлеге == Әҙәбиәткә һәм шиғриәткә үҫмер осоронан тартылған әҙип әүҙем ижадта тәүге аҙымдарын уҙған быуаттың 60-сы йылдар аҙағы — 70-се йылдар башында яһай. [[Бөрйән]] район гәзитендә эшләгәндә ныҡлап ҡәләм тирбәтә башлаған Хәсән Назар, [[Өфө]]гә күсеү менән, бар булмышы менән ижади мөхит донъяһына сума. Нәтижәлә «Бөркөттәр төйәге» тигән беренсе йыйынтығын 1971 йылда уҡыусыларға тәҡдим итә. Ул бик йылы ҡабул ителә һәм тиҙ арала китап магазины кәштәләренән таралып та бөтә. Ситтән тороп СССР Яҙыусылар Союзының Мәскәүҙәге А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай. 2017 йылдың 28 апрелендә Хәсән Назарға «Башҡортостандың халыҡ шағиры» тигән маҡтаулы исем бирелә<ref name="ГРБ">[http://glavarb.ru/rus/press_serv/pozdravleniya/67611.html Рустэм Хамитов вручил государственные награды Российской Федерации и Республики Башкортостан. Глава Республики Башкортостан. Официальный сайт. Пресс-служба. Новости. Поздравления. 2017, 28 апреля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170511144412/http://glavarb.ru/rus/press_serv/pozdravleniya/67611.html |date=2017-05-11 }}{{ref-ru}}{{V|28|04|2017}}</ref> 2022 йылдың 16 декабрендә «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены менән бүләкләнә<ref>[https://kulturarb.ru/ru/news/v-ufe-nagradili-pisatelej-i-poetov-bashkortostana В Уфе наградили писателей и поэтов Башкортостана. Интернет-портал «Культурный мир Башкортостана», 16 декабря 2022 года]{{ref-ru}}{{V|17|12|2022}}</ref><ref>[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-12-19/pisatelyam-i-poetam-bashkortostana-vruchili-gospremii-3077902 Писателям и поэтам Башкортостана вручили госпремии. ИА «Башинформ», 20 декабря 2022 года]{{ref-ru}}{{V|22|12|2022}}</ref>. Әҙип 2026 йылдың 1 ноябрендә ауырыуҙан һуң Өфө ҡалаһында вафат була<ref>{{cite web|author=Лейла Аралбаева|datepublished=1 ноября 2026 года|url= https://www.bashinform.ru/news/culture/2026-11-01/v-ufe-ushel-iz-zhizni-narodnyy-poet-bashkortostana-hasan-nazar-4670708|title=В Уфе ушел из жизни народный поэт Башкортостана Хасан Назар|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-11-01}}{{ref-ru}}</ref>. == Шиғри йыйынтыҡтары == * Бөркөттәр төйәге: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1971. — 64 бит. * Шоңҡар сөйәм: Шиғырҙар, тәржемәләр. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1992. — 112 бит. * Заман заңы: Шиғырҙар, поэмалар, тәржемәләр. — Өфө: Китап, 1995. — 158 бит. * Асманға ашыу: Шиғырҙар, поэмалар. — Өфө: Китап, 2000. == Ваҡытлы матбуғатта баҫылған әҫәрҙәре == * Заң үҙгәрә, таң үҙгәрмәй. (Шиғыр шәлкеме). [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел» журналы]], 2016, № 8<ref>[http://agidel-rb.ru/nomera/2016/63/xsn-nazar.html «Ағиҙел» журналы, 2016, № 8]{{V|01|09|2016}}</ref>. * Йәшәр милләт, сәме сүкмәҫ, булһа батырҙары менән шағирҙары… (шиғыр шәлкеме), [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 23 ғинуар 2015 йыл]<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/16479-yshr-millt-sme-skm-bula-batyrary-menn-shairary.html «Башҡортостан» гәзите, 2015, 23 ғинуар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309182203/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/16479-yshr-millt-sme-skm-bula-batyrary-menn-shairary.html |date=2016-03-09 }}</ref>. * Йәшә, «Башҡортостан»! [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 14 июнь 2012 йыл]<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/3678-ysh-bashortostan.html «Башҡортостан» гәзите, 2012, 14 июнь]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Украина!.. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 15 март 2014 йыл]<ref>[http://bashgazet.ru/poet/12266-hsn-nazar.html «Башҡортостан» гәзите, 2014, 15 март] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308040402/http://bashgazet.ru/poet/12266-hsn-nazar.html |date=2016-03-08 }}</ref>. * Башҡорт теле. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 14 март 2012 йыл<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/2246-bashort-tele.html «Башҡортостан» гәзите, 2012, 14 март] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903115827/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/2246-bashort-tele.html |date=2017-09-03 }}</ref>. * Яңы йыл сәғәте һуҡҡанда. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 31 декабрь 2011 йыл<ref>[http://bashgazet.ru/horoshie-vihadnie/1051-yay-yyl-ste-uanda.html «Башҡортостан» гәзите, 2011, 31 декабрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309171952/http://bashgazet.ru/horoshie-vihadnie/1051-yay-yyl-ste-uanda.html |date=2016-03-09 }}</ref>. == Әҙип тураһында ваҡытлы матбуғат == * Мусин Н. Ижадының үҙенсәлекле моңо бар. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2013, 9 ғинуар<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/6694-izhadyny-enslekle-moo-bar.html «Башҡортостан» гәзите, 2013, 9 ғинуар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309001709/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/6694-izhadyny-enslekle-moo-bar.html |date=2016-03-09 }}</ref>. * Мәртәбәле исемгә күптән лайыҡ. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2012, 5 сентябрь<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/4898-mrtble-isemg-kptn-layy.html «Башҡортостан» гәзите, 2012, 5 сентябрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308094721/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/4898-mrtble-isemg-kptn-layy.html |date=2016-03-08 }}</ref>. * Әбүзәров С. Арғымаҡлы Хәсән Назар. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2012, 15 февраль<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1780-arymaly-hsn-nazar.html «Башҡортостан» гәзите, 2012, 15 февраль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309001151/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1780-arymaly-hsn-nazar.html |date=2016-03-09 }}</ref>. * Һүҙ ҡөҙрәте — ил ҡеүәте [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2012, 19 ғинуар<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1323--rte-il-ete.html «Башҡортостан» гәзите, 2012, 19 ғинуар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309182210/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1323--rte-il-ete.html |date=2016-03-09 }}</ref>. * Бикбаев Р. Шағир яҙмышы (Хəсəн Назарға 70 йəш) // [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел»]] журналы, 2012 йыл, № 1. * Ямалетдин М. Уйы тәрән, рухы юғары. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2012, 17 ғинуар<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1247-uyy-trn-ruhy-yuary.html «Башҡортостан» гәзите, 2012, 17 ғинуар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820052625/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1247-uyy-trn-ruhy-yuary.html |date=2016-08-20 }}</ref>. * Ижадында — бөйөк рәссам, ирке өсөн — яугир уҙаман. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2012, 17 ғинуар<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1249-izhadynda-byk-rssam-irke-sn-yaugir-uaman.html «Башҡортостан» гәзите, 2012, 17 ғинуар]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Васикова С. Теле тиһәң, ҡылды телерлек. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2011, 13 декабрь<ref>[http://bashgazet.ru/obshestvo/663-tele-ti-yldy-telerlek.html «Башҡортостан» гәзите, 2011, 13 декабрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309121635/http://bashgazet.ru/obshestvo/663-tele-ti-yldy-telerlek.html |date=2016-03-09 }}</ref>. * Карим М. Слово всегда ново // Критический ежегодник «Современника». М., 1971. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (2022) * [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2017)<ref name="ГРБ" /><ref>[http://glavarb.ru/upload/iblock/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(2017.04.28).pdf СПИСОК награждённых государственными наградами Российской Федерации и Республики Башкортостан. Глава Республики Башкортостан. Официальный сайт. 2017, 28 апреля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181230173037/https://glavarb.ru/upload/iblock/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(2017.04.28).pdf |date=2018-12-30 }}{{ref-ru}}{{V|28|04|2017}}</ref> * [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (2000). * Рәми Ғарипов исемендәге әҙәби премия (Салауат районы, 2007). * [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] (2007). * [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]]. * [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]ның «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы (2019)<ref>[https://yeshlek.rbsmi.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/otlaybi-26052/ Ҡотлайбыҙ. «Йәшлек» гәзите сайты, 2019 йыл, 3 декабрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191204052841/https://yeshlek.rbsmi.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/otlaybi-26052/ |date=2019-12-04 }}{{V|4|12|2019}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * {{статья|автор =[[Күзбәков Фәнил Тимерйән улы|Күзбәков Ф. Т.]]|заглавие = Яҙмыш ҡиссаһы|ссылка = |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 2005|том = |номер = 8|страницы = 176—189|doi =|issn = 1683-3554}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. == Һылтанмалар == ; [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә * [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3569 башҡорт телендәге әҫәрҙәре] ; башҡа сығанаҡтар * {{БЭ|88568}}{{V|8|01|2022}} * [http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=845 Хасан Назар. Сайт Башкирского издательства «Китап» имени Зайнаб Биишевой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305015930/http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=845 |date=2016-03-05 }}. {{Башҡортостандың халыҡ шағирҙары}} {{Башҡортостандың халыҡ сәсәндәре}} {{Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары}} [[Категория:Башҡортостандың халыҡ шағирҙары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡорт шағирҙары]] [[Категория:Башҡортостан тәржемәселәре]] [[Категория:Рәми Ғарипов исемендәге премия (Салауат районы) лауреаттары]] [[Категория:М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаусылар]] [[Категория:«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе кавалерҙары]] csu7s00vxhilymr4aj4i2f5hgrxy59t 0 96637 1308010 1306357 2026-11-01T05:10:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308010 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ғинуар 2016}} {{Вооружённый конфликт |конфликт = Афған һуғышы (1979—1989) |часть = Афғанстанда [[Граждандар һуғышы]] |изображение = [[Файл:RIAN archive 21225 On watch.jpg|300px]] |заголовок = Афғанстанда совет һалдаты, 1988 йыл |дата = 25 декабрь 1979 — <br /> 15 февраль 1989 |место = [[Афғанстан]] |причина = [[СССР]]-ҙың Афғанстандың халыҡ демократик партияһына ярҙам итергә һәм үҙенең көньяҡ сиктәрендә хәүефһеҙлекте тәьмин итергә ынтылыуы |изменения = |итог = [[СССР|Совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты]] мөжәһиттәр ҡаршылығын баҫтыра алмай; Женева килешеүҙәренә ҡул ҡуйыу (1988); совет ғәскәрҙәрен Афғанстандан сығарыу; Афғанстанда граждандар һуғышы дауам итә. |противник1 = {{Флаг|СССР|1955}} [[СССР]]<br /> ** <small>{{comment|ОКСВ|Афғанстанда совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты}}</small> ** <small>[[СССР-ҙың Дәүләт Именлеге комитеты|КГБ]]</small> {{Флаг|Афғанстан|1979}} {{comment|АДР|Афғанстан Демократик Республикаһы}}<br /> ** <small>{{comment|АДР ҠК|Афғанстан демократик республикаһының Ҡораллы көстәре}}</small> ** <small> ХАД</small> ''булышлыҡ итеүсе:''<br />{{флагификация|Индия}}<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE5D7153EF934A35750C0A96F948260 India to Provide Aid to Government in Afghanistan – NYTimes.com, March 7, 1989]</ref><ref>[https://books.google.ru/books?id=QgX0bQ3Enj4C&printsec=frontcover&hl=de#v=onepage&q&f=false Ruud van Dijk,William Glenn Gray,Svetlana Savranskaya,Jeremi Suri,Qiang Zhai, Encyclopedia of the Cold War, p. 433]</ref> |противник2 = {{Флаг|Джихад}} Афған мөжәһиттәре: ** [[:ru:Пешаварская семёрка|«Пешәүәр етеһе»]] *** <small>{{comment|«ИПА»|Афғанстан ислам партияһы}}</small> *** <small>{{comment|«ИОА»|Афғанстан ислам йәмғиәте}}</small> *** <small>{{comment|«ИСОА»|Афғанстанды азат итеү ислам союзы}}</small> *** <small>{{comment|«НИФА»|Афғанстан милли ислам фронты}}</small> *** <small>{{comment|«ДИРА»|Афғанстан ислам инҡилабы хәрәкәте}}</small> *** <small>{{comment|«ИПА(ЮХ)»|Ю. Халестың Афғанстан ислам партияһы}}</small> *** <small>{{comment|«НФСА»|Афғанстанды ҡотҡарыу милли фронты}}</small> ** ''Сит ил боевиктары:'' *** <small>Мысыр ислам джихады </small> *** <small>[[:en:Maktab al-Khidamat|«Мактаб-аль-Хидамат»]]</small> *** <small>[[Аль-Каида]]</small> ''булышлыҡ итеүсе:''<br /> {{Флагификация|Пакистан}}<ref name=autogenerated10>в т.ч. учебные лагеря для боевиков</ref><br /> {{Флагификация|Саудовская Аравия}}<br /> {{Флагификация|АҠШ}}<ref name=autogenerated10 /><br /> {{Флагификация|Бөйөк Британия}}<ref name=autogenerated10 /><br /> {{Флагификация|Ҡытай}}<ref name=autogenerated10 /><br /> {{Флаг|Египет|1972}} [[Мысыр]]<br /> {{Флагификация|ФРГ}}<ref>[http://www.focus.de/politik/ausland/afghanistan/operation-sommerregen-bnd-war-im-afghanistan-krieg-der-sowjets-aktiv_aid_1121585.html „Operation Sommerregen“: BND-Agenten waren im Afghanistan-Krieg gegen die Sowjets aktiv - Afghanistan - FOCUS Online - Nachrichten<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924184116/http://www.focus.de/politik/ausland/afghanistan/operation-sommerregen-bnd-war-im-afghanistan-krieg-der-sowjets-aktiv_aid_1121585.html |date=2015-09-24 }}</ref> ---- {{Флаг|Джихад}} Шиғый мөжәһиттәре: ** [[:ru:Шиитская восьмерка|«Шиғый һигеҙе»]] *** <small>«Хезбе Алла»</small> *** <small>«Наср»</small> *** <small>{{comment|«КСИРА»|Афғанстанда ислам инҡилабы һаҡсылары корпусы}}</small> *** <small>Башҡалар</small> ''булышлыҡ итеүсе:''<br /> {{Флаг|Иран|1964}} [[Иран]]<br /><ref name=autogenerated10 /> ---- {{Красный флаг}} Маоистик ихтилалсылар: ** <small>[[:en:Afghanistan Liberation Organization|ALO]]</small> ** <small>[[:en:Liberation Organization of the People of Afghanistan|SAMA]]</small> ** <small>[[:en:Afghanistan Mujahedin Freedom Fighters Front|AMFFF]]</small> |командир1 = {{Флаг СССР}} '''[[Брежнев Леонид Ильич|Л. И. Брежнев]]'''<br /> {{Флаг СССР}} '''[[Андропов, Юрий Владимирович|Ю. В. Андропов]]'''<br /> {{Флаг СССР}} '''[[Черненко, Константин Устинович|К. У. Черненко]]'''<br /> {{Флаг СССР}} '''[[Горбачёв Михаил Сергеевич|М. С. Горбачёв]]'''<br /> {{Флаг СССР}} С. Л. Соколов<br /> {{Флаг СССР}}В. И. Варенников<br /> {{Флаг СССР}} Ю. В. Тухаринов<br /> {{Флаг СССР}} Б. И. Ткач<br /> {{Флаг СССР}} В. Ф. Ермаков<br /> {{Флаг СССР}} Л. Е. Генералов<br /> {{Флаг СССР}} И. Н. Родионов<br /> {{Флаг СССР}} В. П. Дубынин<br /> {{Флаг СССР}} Б. В. Громов<br /> {{Флаг Афганистана (1979-1987)}} '''Бабрак Кармаль'''<br /> {{Флаг Афганистана (1979-1987)}} '''Мөхәммәт Нәжибулла'''<br /> {{Флаг Афганистана (1979-1987)}} Мөхәммәт Рафи<br /> {{Флаг Афганистана (1979-1987)}} Әбделҡадир<br /> {{Флаг Афганистана (1979-1987)}} Назар Мөхәммәт<br /> {{Флаг Афганистана (1979-1987)}} Шахнаваз Танай<br /> {{Флаг Афганистана (1979-1987)}} Әбделрәшит Дустум |командир2 = {{Флаг|Джихад}} Г. Хекматияр,<br /> {{Флаг|Джихад}} Б. Раббани,<br /> {{Флаг|Джихад}} Әхмәт Шаһ Мәсғүт,<br /> {{Флаг|Джихад}} Исмәғил хан,<br /> {{Флаг|Джихад}} Юныс Халес,<br /> {{Флаг|Джихад}} Й. Хаккани,<br /> {{Флаг|Джихад}} Сәйет Мансур,<br /> {{Флаг|Джихад}} Әбделғәли Мазари,<br /> {{Флаг|Джихад}} М. Нәби,<br /> {{Флаг|Джихад}} С. Моджаддеди,<br /> {{Флаг|Джихад}} Ғабдулхаҡ,<br /> {{Флаг|Джихад}} Ғәбделрәхим Вардак,<br /> {{Флаг|Джихад}} Ғәбделрәсүл Сайяф,<br /> {{Флаг|Джихад}} Сәйет Гайлани<br /> |силы1 = {{Флаг СССР|22px}} 80—104 мең хәрби хеҙмәткәр<ref name=hro>[https://web.archive.org/web/20010519210510/http://www.hro.org/editions/karta/nr24-25/victim.htm Официальные данные о советских потерях в Афганистане]</ref>,<br />{{Флаг Афганистана (1979-1987)|22px}} 50—130 мең хәрби хеҙмәткәр<ref name=borba>[http://www.1917.com/International/Iran/1104263867.html Классовая борьба в афганском обществе во 2-й пол. XX века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926221902/http://www.1917.com/International/Iran/1104263867.html |date=2007-09-26 }}</ref> «НВО» мәғлүмәттәре буйынса, 300 меңдән артмай<ref>40-я армия, численность которой в различное время колебалась от 100 до 120 тыс. солдат и офицеров. Всего же советские и афганские вооружённые силы (с учётом войсковых подразделений всех силовых структур) не превышали 300 тыс. См. [http://nvo.ng.ru/spforces/2000-09-22/7_kaskader.html ''Валентин Ютов.'' Каскадёры // «НВО», 22.09.2000].</ref> |силы2 = {{Флаг|Джихад}} Совет мәғлүмәттәре буйынса: 25 меңдән ([[1980]]) <br /> 140 меңгә тиклем ([[1988]])<ref>''Никитенко Е. Г.'' Афганистан: От войны 80-х до прогноза новых войн. — М.: Астрель; АСТ, 2004. — ISBN 5-17-018154-X, 5-271-07363-7 — С. 94, 110.</ref>; Д. Крайл буйынса: 400 меңгә тиклем<ref>[http://www.afghanistan.ru/doc/14905.html] Потери в войне 1979—1989 гг.</ref> |потери1 = {{Флаг СССР|22px}} 15&nbsp;052 һәләк булған, <br /> 53&nbsp;753 яралаған, <br /> 417 хәбәрһеҙ юғалған,<br />{{Флаг Афганистана (1979-1987)|22px}} от 18&nbsp;000 до 243&nbsp;900 һәләк булған, <br /> 77&nbsp;000 яраланған. |потери2 = {{Флаг|Джихад}} 75&nbsp;000 алып 90&nbsp;000 тиклем һәләк булған, 75&nbsp;000 ашыу яраланған<ref>{{книга|url=http://books.google.com/?id=Hz5NzJtg48kC&pg=PA115&dq=soviet+afghan+war+safronov#v=onepage&q=soviet%20afghan%20war%20safronov&f=false|заглавие=War, politics and society in Afghanistan, 1978–1992|автор=Antonio Giustozzi|издательство=Hurst|год=2000|isbn=1-85065-396-8}} {{oq|en|A tentative estimate for total mujahideen losses in 1980-02 may be in the 150–180,000 range, with maybe half of them killed.}}</ref>. |общие потери = 670 меңдән 2 млн тиклем һәләк булған | Викисклад = Category:Soviet–Afghan War }} '''Афған һуғышы (1979—1989)''' — [[Афғанстан|Афғанстан Демократик Республикаһы]] (1978 йылдан Афғанстан Республикаһы) территорияһындағы бер яҡтан Афғанстан хөкүмәте көстәре һәм [[СССР|Совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты]], икенсе яҡтан [[НАТО]]-ның алдынғы дәүләттәренең сәйәси, финанс, матди, хәрби һәм консерватив ислам донъяһының ярҙамын алған күп һанлы афған мөжәһиттәренең ҡораллы формированиелары («дошмандар») араһында барған хәрби низағ<ref name="Oily">{{cite news|title=The Oily Americans|date=May 13, 2003|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,450997-92,00.html|work=[[Time (magazine)|Time]]|accessdate=2008-07-08|first1=Donald L.|last1=Barlett|first2=James B.|last2=Steele|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150504163915/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,450997-92,00.html|archivedate=2015-05-04}}</ref><ref name="Brzezinski">{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/coldwar/interviews/episode-17/brzezinski1.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20000829032721/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/coldwar/interviews/episode-17/brzezinski1.html|archivedate=2000-08-29|title=Interview with Dr. Zbigniew Brzezinski-(13/6/97).|publisher=|accessdate=October 2, 2014}}</ref><ref name="Wilson">{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/obituaries/charlie-wilson-congressman-whose-support-for-the-mujahideen-helped-force-the-soviet-union-out-of-afghanistan-1898180.html|title=Charlie Wilson: Congressman whose support for the mujahideen helped force the Soviet Union out of Afghanistan|work=The Independent|accessdate=October 2, 2014|location=London|first=Rupert|last=Cornwell|date=February 13, 2010}}</ref><ref name=kepel-143>{{cite book|last=Kepel |first=Gilles |title=Jihad: The Trail of Political Islam|url=https://archive.org/details/jihadtrailofpoli0000kepe |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |year=2002 |pages=[https://archive.org/details/jihadtrailofpoli0000kepe/page/143 143]|quote=By 1982 the jihad was receiving $600 million in U.S. aid per year, with a matching amount coming from the Gulf states.}}</ref><ref>Total aid from the CIA is estimated at $3 billion. The precise figures as well as a description of the mechanics of the aid process are given in Barnett R. Rubin, ''The Fragmentation of Afghanistan.'' Yale University Press, 2002</ref><ref>According to Milton Bearden, former CIA chief in charge of the Afghan department, "The Saudi dollar-for-dollar match with the US taxpayer was fundamental to the success [of the ten-year engagement in Afghanistan]" (from [http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/binladen/interviews/bearden.html Milton Bearden] Interview. PBS Frontline.)</ref><ref name=shichor>{{cite book|url=http://books.google.co.il/books?id=GXj4a3gss8wC&pg=PA157&redir_esc=y#v=onepage&q&f=true|title=Shichor. pp157–158|publisher=|accessdate=October 2, 2014}}</ref><ref name="unholy">Kinsella, Warren. "Unholy Alliances", Lester Publishing, 1992</ref>. «Афған һуғышы» — [[Советтар Союзы]]ның [[Афғанстан]]дағы ҡораллы низағта ҡатнашҡан осорон совет һәм постсовет осорондағы әҙәбиәттә һәм киң мәғлүмәт сараларында билдәләү өсөн ҡулланылған термин. Афғанстанда низағ, 1979 йылға тиклем башланып, бөгөнгәсә дауам итә ([[2015 йыл]]). Көнбайыш әҙәбиәтендә «советтарҙың баҫып алыуы» тигән һүҙбәйләнеш йыш ҡулланыла. [[СССР]] Афғанстанға хәрби контингентты 1979 йылдың 25 декабрендә индерә. Тиҙҙән [[БMO-ның Именлек Советы|БМО-ның Именлек Советы]] үҙенең ултырышында [[АҠШ]] әҙерләгән һәм Советтар Союзына ҡаршы булған резолюцияны ҡабул итә. СССР вето һала, уны Советтың биш ағза-дәүләте хуплай. СССР үҙенең ғәмәлдәрен Афғанстан хөкүмәтенең үтенесе һәм 1978 йылдың 5 декабрендәге Дуҫлыҡ, күршеләрсә мөнәсәбәт һәм хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүгә ярашлы индерелде, тип дәлилләй. 1980 йылдың 14 ғинуарында [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы]] үҙенең Ғәҙәттән тыш сессияһында «тәрән үкенес» һәм ҡасаҡтарҙың хәле буйынса борсолоу белдергән резолюция ҡабул итеп, «барлыҡ сит ил ғәскәрҙәрен» илдән сығарырға саҡыра, әммә резолюция мәжбүри көскә эйә булмай. Уның өсөн 108 — ыңғай, 14 кире тауыш бирелә<ref>{{Cite web|url = http://www.un.org/ru/ga/sessions/emergency.shtml|title = Чрезвычайные сессии Генеральной ассамблеи ООН (см. 15 января 1980 года)|author = ООН|work = |date = |publisher = }}{{Cite web|url = http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=S/PV.2189(OR)|title = Отчёт о заседании Совета Безопасности ООН 7 января 1980 года|author = ООН|work = |date = |publisher = }}</ref>. == Тарих башы == === «Ҙур уйын» === Афғанстандың Евразияның ҡап уртаһындағы геосәйәси урыны уны быуаттар дауамында донъяның барлыҡ алдынғы державаларының милли мәнфәғәттәре киҫешкән бөтөн Үҙәк Азия төбәгендәге хәрби-сәйәси хәл-тороштоң тотороҡлолоғон тәьмин итеүсе мөһим төбәктәр рәтенә ҡуя. XIX быуаттан башлап [[Рәсәй Империяһы|Рәсәй]] һәм [[Британия империяһы|Британия империялары]] араһында Афғанстанды контролдә тотоу өсөн «Ҙур уйын» ({{lang-en|The Great Game}}) атамаһы алған көрәш бара. === Инглиз-афған һуғыштары === [[Британия империяһы|Британдар]] 1893 йылдың ғинуарында күрше [[Британ Һиндостаны]]нан үҙ ғәскәрҙәрен ебәреп, көс ҡулланып Афғанстан өҫтөнән хакимлыҡ итергә тырыша. Беренсе инглиз-афған һуғышы шулай башлана. Тәүҙә инглиздәргә уңыш юлдаш була, улар әмир Дост-Мөхәммәтте ҡолатып, тәхеткә Шуджа-ханды ултырта. Әммә Шуджа-хандың хакимлығы оҙаҡҡа һуҙылмай, 1842 йылда уны алып ташлайҙар. Афғанстан Британия менән тыныслыҡ килешеүе төҙөй һәм үҙенең бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡала. Шул уҡ ваҡытта Рәсәй империяһы көньяҡҡа әүҙем үтеп инә башлай. 1860—1880 йылдарҙа нигеҙҙә Урта Азияның Рәсәйгә ҡушылыуы тамамлана. 1878 йылда Рәсәй ғәскәрҙәренең Афғанстан сигенә тиҙ темптар менән яҡынлашыуынан хәүефләнгән британдар Икенсе англо-афған һуғышын башлай. Киҫкен көрәш ике йыл даум итә, һәм 1880 йылда британдар илде ташлап китергә мәжбүр була, әммә тәхеттә лояль ҡарашлы әмир Абдул-Рахманды ҡалдыра һәм шулай итеп ил өҫтөнән контроллек итә. 1880—1890 йылдарҙа Рәсәй һәм Британияның берлектәге килешеүҙәре һөҙөмтәһендә Афғанстандың хәҙергәсә үҙгәрешһеҙ ҡалған сиктәре билдәләнә. === Афғанстандың бойондороҡһоҙлоғо === 1919 йылда Аманулла-хан Афғанстандың [[Бөйөк Британия]]нан бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. Шулай итеп Өсөнсө инглиз-афған һуғышы башлана. Бойондороҡһоҙлоҡто таныусы беренсе ил [[СССР|Совет]] [[Рәсәй]]е була, ул Афғанстанға иҡтисади һәм хәрби ярҙам күрһәтә. 1929 йылда СССР Афғанстандың тәхетенән ҡолатылған короле Аманулла-ханға ярҙам йөҙөнән хәрби акция ойоштора. 1930 йылда баҫмасылар базаһына ҡаршы операция башлай. XX быуат башында Афғанстан бөтөнләй сәнәғәтһеҙ, халҡының яртыһынан күберәген наҙандар һәм ярлылар тәшкил иткән артта ҡалған аграр ил була. === Дауд республикаһы === 1973 йылда Афғанстан короле Заһир-шаһтың [[Италия]]ға визиты ваҡытында илдә дәүләт түңкәрелеше яһала. Власты Заһир-шаһтың туғаны Мөхәммәт Дауд үҙ ҡулына ала һәм Афғанстанда беренсе республика иғлан итә. Дауд авторитар диктатура урынлаштырып, реформалар үткәрергә тырыша, әммә уларҙың күпселеге уңышһыҙлыҡҡа осрай. Шул уҡ ваҡытта илдә ҡатын-ҡыҙҙарҙың — 96,3, ир-аттарҙың яынса 90,5 проценты наҙан була. Ғәмәлдә Афғанстанда ырыу-ҡәбилә общинаһы һәм феодализм эпохаһына хас тәртиптәр өҫтөнлөк итә. Афғанстан тарихының беренсе республика осоро көслө сәйәси тотороҡһоҙлоҡ, прокоммунистик һәм исламист төркөмдәр араһындағы көнәркәшлек менән ҡылыҡһырлана. Исламистар бер нисә тапҡыр ихтилалға күтәрелә, әммә улар барыһы ла хөкүмәт ғәскәрҙәре тарафынан баҫтырыла. Даудтың идара итеүе 1978 йылда Саур революцияһы һәм президентты, уның барлыҡ ғаилә ағзаларын язалау менән тамамлана. === Саур революцияһы === 1978 йылдың 27 апрелендә Афғанстанда Апрель (Саур) революцияһы башлана һәм һөҙөмтәлә власҡа Афғанстандың Халыҡ-демократик партияһы (АХДР — НДПА) килеп, илде Афғанстан демократик республикаһы (АДР — ДРА) тип иғлан итә. Етәкселектең Афғанстандың артта ҡалыуын еңеп сығыу мөмкинлеге бирәсәк яңы реформалар үткәрергә тырышыуы ислам оппозицияһының ҡаршылығына осрай. 1978 йылда илдә [[Граждандар һуғышы]] башлана. == Ваҡиғалар == [[Файл:Day after Saur revolution.JPG|thumb|right|Ҡабул урамдары революцияның икенсе көнөндә, 1978 йылдың 28 апреле.]] === Совет ғәскәрҙәрен индереү тураһында ҡарар ҡабул итеү === 1979 йылдың мартында Герат ҡалаһындағы фетнә ваҡытында афған етәкселеге совет ғәскәрҙәрен индереүҙе һорап, беренсе үтенесен белдерә. Һуңынан был үтенестәр һаны 20-гә етә. Әммә КПСС Үҙәк комитетының 1978 йылда уҡ ойошторолған Афғанстан буйынса комиссияһы Политбюроға бындай ҡыҫылыштың буласаҡ эҙемтәләре тураһында белдерә һәм үтенес кире ҡағыла. Әммә Герат фетнәһе совет-афған сигендә совет ғәсәкрҙәрен көсәйтеүгә мәжбүр итә һәм оборона министры Д. Ф. Устиновтың бойороғона ярашлы, Афғанстанға 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһының ултырыу ихтималлығына әҙерлек башлана. Афғанстанда ҡапыл совет советниктарының һаны арттырыла: ғинуарҙа улар 409 булһа, июнь һуңына 4500-гә етә<ref>[http://www.artofwar.net.ru/profiles/korolev_aleksei_n/view_book/voorujennye_sily__afganistana_v__g Королев А. Н. Вооруженные силы Афганистана в 1979 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116210823/http://www.artofwar.net.ru/profiles/korolev_aleksei_n/view_book/voorujennye_sily__afganistana_v__g |date=2014-01-16 }}</ref>. ЦРУ-ның элекке директоры Роберт Гейтстың мемуарҙарына ярашлы, 1979 йылдың 3 июлендә Америка президенты [[Джимми Картер]] Афғанстанда хөкүмәткә ҡаршы көстәрҙе финанслауға рөхсәт биргән йәшерен указға ҡул ҡуя<ref name="gates">{{книга |автор=Gates, Robert |заглавие=From the Shadows: The Ultimate Insider's Story of Five Presidents and How They Won the Cold War |ссылка=http://books.google.com/?id=N_hfPrIMYuEC|издательство=Simon & Schuster |год=2007 |pages=146 |allpages=604 |isbn=9781416543367}}</ref>. ЦРУ-ның күҙәтеүе аҫтында хөкүмәткә ҡаршы ҡораллы формированиелар өсөн ҡорал килтерелә. Пакистандағы афған ҡасаҡтары лагерында ҡораллы төркөмдәр әҙерләү өсөн махсус үҙәктәр ойошторола. Уларҙың программаһы афғандарҙың ҡаршылыҡ күрһәтеүсе көстәрен финанслау, ҡорал менән тәьмин итеү һәм өйрәтеү өсөн Пакистан разведкаһына (ISI) аралашсы сифатында файҙаланыуға нигеҙләнә<ref name="pildat">[http://www.millat.com/democracy/Foreign%20Policy/Briefing_Paper_english_11.pdf Pakistan’s Foreign Policy: an Overview 1974—2004.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120623023124/http://www.millat.com/democracy/Foreign%20Policy/Briefing_Paper_english_11.pdf |date=2012-06-23 }} PILDAT briefing paper for Pakistani parliamentarians by Hasan-Askari Rizvi, 2004. pp19-20. {{en icon}}</ref>. Афғанстандағы хәл-торош артабан шундай үҫеш ала — Ислам оппозицияһының ҡораллы сығыштары, армиялағы фетнәләр, партия эсендәге көрәш, бигерәк тә НДПА лидеры Нур Мөхәммәт Тараки ҡулға алынып һуңынан уны властан ситләткән Хафизулла Әмин бойороғо буйынса үлтерелгән 1979 йылдың сентябрендәге ваҡиғалар — совет еткәселеген хафаланырға мәжбүр итә. Ул Әминдең амбицияларын, шәхси маҡсаттарына өлгәшеү өсөн көрәшкәндә ҡанһыҙлығын белә һәм уның Афғанстанға етәкселек итеүен хәүефләнеп күҙәтә. Әмин ваҡытында илдә исламистарға ҡаршы ғына түгел, Тараки яҡлы булған НДПА ағзаларына ҡаршы террор башлана. Золом НДПА-ның төп терәге булған армияға ла ҡағыла һәм был уның былай ҙа саҡ торған түбән хәрби рухын төшөрә, дезертирлыҡҡа һәм фетнәләргә килтерә. Совет етәкселеге Афғанстандағы хәлдәрҙең артабан киҫкенләшеүе НДПА режимының ҡолауына килтерер һәм власҡа СССР-ға ҡаршы көстәрҙең ултырыуын тәьмин итер, тип хәүефләнә. Был ғына ла түгел, КГБ линияһы буйынса Әминдең 1960 йылдарҙа ЦРУ менән бәйлнеше булыуы һәм уның эмиссарҙарының Тараки үлтерелгәндән һуң Американың рәсми вәкилдәре менән йәшерен бәйләнештәре булыуы тураһында мәғлүмәт килә. Һөҙөмтәлә Әминде ҡолатыу һәм уның урынына СССР-ға лояль ҡарашта булған лидерҙы ултыртыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Шундай лидер сифатында кандидатураһын КГБ рәйесе Ю. В. Андропов хуплаған Бабрак Кармаль ҡарала. Әминде ҡолатыу буйынса операцияны әҙерләгәндә Әминдең үҙенең советтарҙан хәрби ярҙам һорауын файҙаланырға булалар. 1979 йылдың сентябренән декабргә тиклем шундай 7 мөрәжәғәт була. 1979 йылдың декабре башында Баграмға «мосолман батальоны» — ГРК-ның махсус тәғәйенләнештәге отряды — 1979 йылдың йәйендә Таракиҙы һаҡлау һәм Афғанстанда махсус бурыстарҙы үтәү өсөн Урта Азиянан булған хәрби хеҙмәткәрҙәрҙән тупланған совет хәрбиҙәре ебәрелә<ref name="autogenerated2">[http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=412 А.Волков. Ввод советских войск в Афганистан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110920105057/http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=412 |date=2011-09-20 }}</ref>. 1979 йылдың декабренең беренсе көндәрендә СССР оборона министры Д. Ф. Устинов юғары хәрби етәкселектәге вазифалы тар диарә кешеләренә тиҙҙән Афғанстанға совет ғәскёрҙәрен индереү тураһында ҡарар ҡабул ителеү ихтималлығы хаҡында белдерә<ref>[http://gazeta.aif.ru/online/aif/1100/11_01?print Р. Пихоя, С. Кондрашов, С. Осипов. Как началась «наша» афганская война // «Аргументы и Факты», № 47 (1100) от 21.11.2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121215060600/http://gazeta.aif.ru/online/aif/1100/11_01?print |date=2012-12-15 }}</ref>. 10 декабрҙән башлап Д. Ф. Устиновтың шәхси бойороғо буйынса Төркөстан һәм Урта Азия хәрби округтарындағы частарҙы һәм берләшмәләрҙе мобилизациялау башлана. «Сбор» сигналы буйынса 103-сө Витебск гвардия һауа-десант дивизияһы күтәрелә һәм уларға алда торған ваҡиғаларҙа төп һөжүм итеү бурысы йөкмәтелә<ref name="autogenerated2" />. Шулай ҙа Генераль штаб начальнигы Н. В. Огарков ғәскәр индереүгә ҡаршы була<ref name="autogenerated3">[http://www.mysteriouscountry.ru/wiki/index.php/Варенников_Валентин_Иванович/Неповторимое/Книга_4/Часть_6/Глава_3#.D0.9D.D0.B0.D0.BA.D0.B0.D0.BB_.D0.BE.D1.81.D0.B8_.D0.A3.D1.81.D1.82.D0.B8.D0.BD.D0.BE.D0.B2_.E2.80.94_.D0.9E.D0.B3.D0.B0.D1.80.D0.BA.D0.BE.D0.B2 В. Варенников. «Неповторимо» Книга 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103170408/http://www.mysteriouscountry.ru/wiki/index.php/%D0%92%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B5/%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0_4/%D0%A7%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C_6/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_3#.D0.9D.D0.B0.D0.BA.D0.B0.D0.BB_.D0.BE.D1.81.D0.B8_.D0.A3.D1.81.D1.82.D0.B8.D0.BD.D0.BE.D0.B2_.E2.80.94_.D0.9E.D0.B3.D0.B0.D1.80.D0.BA.D0.BE.D0.B2 |date=2012-11-03 }}</ref>. 1979 йылдың 12 декабрендә Политбюро ултырышында ғәскәр индереү тураһында ҡарар ҡабул ителә. В. И. Варенников күрһәтмәләре буйынса, 1979 йылда Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереү тураһындағы ҡарарҙы хупламаусы берҙән-бер Политбюро ағзаһы А. Н. Косыгин була һәм ошо мәлдән алып уның Брежнев һәм уның диарәһе менән юлдары бөтөнләйгә айырыла<ref name="autogenerated3" />. Генштаб начальнигы Николай Огарков ғәскәр индереүгә ҡәтғи ҡаршы була һәм ошо нигеҙҙә КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы ағзаһы, СССР оборона министры Д. Ф. Устинов менән бәхәскә инә. === Әҙерлек === 1979 йылдың 13 декабренән Оборона министрлығының Афғанстан буйынса Оператив төркөмө ойошторола. Уның еткәсеһе итеп Генераль штаб начальнигының беренсе урынбаҫары, армия генералы С. Ф. Ахромеев тәғәйенләнә. Ул 14 декабрҙә Төркөстан хәрби округында эш башлай. 1979 йылдың 14 декабрендә Баграм ҡалаһына 1979 йылдың 7 июленән Баграмда совет хәрби-транспорт самолеттарын һәм вертолеттарын һаҡлаған 105-се гвардия һауа-десант дивизияһының 11-се гвардия парашют-десант полкының батальонын көсәйтеү өсөн 345-се гвардия айырым парашют-десант полкы батальоны ебәрелә. Бер үк ваҡытта Кармаль һәм уның бер нисә арҡаҙашы 1979 йылдың 14 декабрендә Афғанстанға йәшерен рәүештә килтерелеп, Баграмда, совет хәрбиҙәре араһында йәшәтелә. 1979 йылдың 16 декабрендә Х. Әминде үлтереү ынтылышы була, әммә ул иҫән ҡала һәм Кармалде ашығыс рәүештә ҡабат СССР-ға оҙаталар. 1979 йылдың 20 декабрендә Баграмдан Ҡабулға «мосолман батальоны» ташлана һәм ул Әмин һарайының һаҡ бригадаһына инеп, һарайҙы штурмлауға әҙерлекте еңеләйтә. Был операцияны тормошҡа ашырыу өсөн декабрь урталарында Афғанстанға шулай уҡ СССР КГБ-һының 2 махсус төркөмө килә. 1979 йылдың 25 декабренә тиклем Төркөстан хәрби округында Афғанстанға индереү өсөн 40-сы дөйөм ғәскәр армияһының ялан идаралығы, 2 мотоуҡсылар дивизияһы, армия артиллерия бригадаһы, зенит-ракета бригадаһы, десант-штурмлау бригадаһы, хәрби һәм тыл тәьминәте частары, ә Урта Азия хәрби округында — 2 мотоуҡсылар полкы, ҡатнаш авиакорпус идаралығы, 2 истребитель-бомбардировщик авиаполкы, 1 истребитель авиаполкы, 2 вертолет полкы, авиация-техник һәм аэродром тәтминәте частары әҙерләнә. Резерв сифатында ике округта ла тағы ла өс дивизия туплана. Частарҙы тулыландырыуға Урта Азия республикаларынан һәм Ҡаҙағстандан запастағы 50 меңдән ашыу кеше саҡыртыла, ауыл хужалығынан 8 мең автомобиль һәм башҡа техника тапшырыла. Был Совет Армияһының 1945 йылдан һуң ҙур мобилизация йәйелдереүе була. Бынан тыш, 14 декабрҙә үк Төрөкстан хәрби округы аэродромдарына килтерелгән Белоруссиянан 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы Афғанстанға индереү өсөн әҙерләнә. 1979 йылдың 23 декабре кисенә ғәскәрҙәрҙең Афғанстанға инергә әҙер булыуы тураһында рапорт бирелә. 24 декабрҙә Д. Ф. Устинов № 312/12/001 директиваһына ҡул ҡуя. [[Файл:SovietInvasionAfghanistanMap.png|thumb|300px|Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереү, 1979 йылдың декабре.]] Совет ғәскәрҙәренең Афғанстан территорияһында хәрби хәрәкәттәре директива тарафынан ҡаралмай, хатта үҙеңде һаҡлау маҡсатында ла ҡорал ҡулланыу тәртибе билдәләнмәй. Хәйер, 27 декабрҙә Д. Ф. Устиновтың һөжүм иткән осраҡта фетнәселәрҙең ҡаршылығын баҫтырыу тураһында бойороғо донъя күрә. Совет ғәкәрҙәренең гарнизондар булдырып, мөһим сәнәғәт һәм башҡа объекттарҙы һаҡ аҫтына алыуы, шулай итеп афған армияһы частарын оппозиция отрядтарына һәм эске ҡыҫылыу ихтималлығына ҡаршы тороу өсөн бушатыуы күҙаллана. Афғанстан сиген 1979 йылдың 27 декабрендә Мәскәү ваҡыты менән сәғәт өстә (Ҡабул ваҡыты менән сәғәт 5-тә) сығырға бойороҡ була. 1979 йылдың 25 декабрендә АДР территорияһына беренселәрҙән булып 108-се мотоуҡсылар дивизияһының 781-се айырым разведка батальоны сығарыла. Уның артынса 56-сы айырым десант-штурм бригадаһының 4-се десант-штурм батальоны (4-се дшб) сығарыла, уға Саланг артылышын һаҡлау бурысы йөкмәтелә. Шул уҡ көндө Ҡабул һәм Баграм аэродромдарына 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы частары ташлана. Ҡабул аэродромына беренселәрҙән булып подполковник Г. И. Шпако командалығында 350-се гвардия парашют-десант полкы десантсылары ултыра. Ултырған ваҡытта десантсылар ултырған бер самолет ҡолай. Ҡабулда 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы частары 27 декабрҙең көн үҙәгендә ултырып бөтә һәм афған авиацияһын һәм ПВО батареяларын ҡамап, аэропорт эшмәкәрлеген үҙ контроленә ала. Дивизияның башҡа бүлексәләре Ҡабулдың башҡа райондарында тупланып, төп хөкүмәт учреждениеларын, афған хәрби частарын һәм штабтарын, ҡаланың һәм уның тирә-яғындағы башҡа мөһим объекттарҙы ҡамау бурысын ала. Афған хәрби хеҙмәткәрҙәре менән бәрелештән һуң Баграм аэродромында 103-сө дивизияның 357-се гвардия парашют-десант полкы һәм 345-се гвардия парашют-десант полкы контроллек итә башлай. Улар шулай уҡ 23 декабрҙә ҡабаттан үҙенең арҡаҙаштары менән Ҡабулға килтерелгән Б. Кармалде һаҡлай<ref name="autogenerated2" />. СССР КГБ-һының Йәшерен разведкаһы идаралығының элекке начальнигы генерал-майор Ю. И. Дроздов, Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереү объектив ихтыяж булды, сөнки илдә АҠШ (улар Ҡытай менән Афғанстан буйынса килешеү төҙөп, үҙҙәренең техник күҙәтеү постарын СССР-ҙың көньяҡ сиктәренә яҡынайта) эшмәкәрлеген әүҙемләштерә башлағайны, тип билдәләй. Бынан тыш, СССР элек тә бер нисә тапҡыр Афғанстанға ошондай уҡ миссия менән ғәскәр индерә һәм унда оҙаҡ тотҡарланырға уйламай. Дроздов һүҙҙәренсә, уның армия генералы С. Ф. Ахромеев менән берлектә әҙерләгән 1980 йылда Афғанстандан совет ғәскәрҙәрен сығарыу планы ла була. Был документ һуңынан СССР КГБ-һы Рәйесе В. А. Крючков ҡушыуы буйынса юҡ ителә<ref name="Дроздов">[http://www.fontanka.ru/2011/03/05/042/ Л. Сирин. Юрий Дроздов: Россия для США — не поверженный противник // Фонтанка. RU от 05.03.2011]</ref>. === Әмин һарайын штурмлау һәм икенсе пландағы объекттарҙы баҫып алыу === [[Файл:Дворец со стороны правого крыла 27 12 79.jpg|300px|thumb|Штурмдан һуң һарайҙың уң яҡ өлөшө.]] 27 декабрь кисендә совет махсус подразделениелары Әмин һарайын штрумлай, операция 40 минут дауам итә, уның барышында Әмин үлтерелә. «Правда» гәзитендә баҫылған рәсми версия буйынса, «асыулы халыҡ хәрәкәте һөҙөмтәһендә Әмин үҙенең ҡуштандары менән ғәҙел халыҡ суды алдына баҫты һәм язаланды»<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_4093000/4093515.stm Андрей Остальский. Афганский симптом] {{V|19|10|2012}}</ref>. Төп объекттан башҡа 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы һәм 345-се айырым парашют-десант полкы бүлексәләре Ҡабул гарнизонының хәрби частарын, радио-телеүҙәкте, Хәүефһеҙлек һәм Эске эштәр министрлыҡтарын ҡамап, уларға контроллек итә башлай һәм шуның менән махсус подразделениелар алдына ҡуйылған бурысты үтәүҙе тәьмин итә. Әһәмиәте буйынса икенсе урында торған объектты — Афған армияһының генераль штабы бинаһы комплексын 250-се гвардия парашют-десант полкының 7-се парашют-десант ротаһы штурм менән ҡулға төшөрә. Афған армияһының генераль штабын Әминдең тоғро туғаны, Рязань һауа-десант команда училищеһын тамамлаусы Мөхәммәт Яҡуп етәкләй. Операция уңышлы үтһен өсөн уны нейтралләштереү талап ителә, сөнки ул афған армияһына ҡораллы ҡаршылыҡ күрһәтергә бойороҡ биреүе ихтимал була. Яҡубты нейтралләштереү 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы командиры генерал Иван Рябченкоға йөкмәтелә. Был бурыс шәхсән оборона министры маршал Устинов һәм КГБ рәйесе Андропов тарафынан ҡуйыла. «Шторм-333» операцияһы башланыр алдынан генерал Рябченко махсус һайлап алынған офицерҙар — бер туған Логовскийҙар менән Яҡубҡа, йәнәһе лә совет армияһы подразделениеларының урынлашыу урынын асыҡлар өсөн бара. Операция башлауға сигнал булып торған элемтә соҡоронда шартлау яңғырау менән Яҡуб барыһын да аңлай, ә генерал Рябченко етәкселегендәге офицерҙар төркөмө һаҡсыларҙы ҡыҫырыҡлап, Яҡупты нейтралләштерә һәм уға афған армияһы менән бәйләнешкә сығыу мөмкинлеген бирмәй. Әммә уның эш өҫтәлендә афған частары менән тура бәйләнештә эшләгән радиостанция тора. Генерал Рябченконың төркөмө үҙе Яҡуп бүлмәһендә ҡамауҙа ҡала. 350-се гвардия парашют-десант полкының 7-се парашют-десант ротаһы ҡараңғы, таныш булмаған ҡалала аҙашып, 40 минутҡа һуңлай. Ул килеп еткәс кенә беренсе ҡаттағы һаҡты алып алып ташлап, генштаб коридорҙарын үҙ контроле аҫтында тотҡан махсус подразделение составынан ойошторолған бәләкәй төркөм иркен тын ала. Уның составында ике кеше яраланып өлгөргән була. Улар десантсыларҙы: «Егеттәр, командирығыҙҙы ҡотҡарығыҙ! Ул Яҡуп бүлмәһендә ҡамауҙа», — тип ҡаршылай. Бер сәғәт тә үтмәй, бина тулыһынса десантсылар ҡулына күсә. 27 февралдән 28-енә ҡарай төндә Баграмдан Ҡабулға Б. Кармаль килә. Ҡабул радиоһы уның афған халҡына «революцияның икенсе этабы» иғлан ителгән мөрәжәғәтен тапшыра<ref name="autogenerated2" />. == Төп ваҡиғалар == СССР Оборона министрлығының Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәр тәжрибәһен дөйөмләштереү менән шөғөлләнгән офицерҙар төркөмө унда совет ғәскәрҙәренең булыу осорон дүрт этапҡа бүлә: * 1979 йылдың декабренән 1980 йылдың февраленә тиклем — Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереү һәм уларҙы гарнизондарға урынлаштырыу; * 1980 йылдың мартынан 1985 йылдың апреленә тиклем — актив, шул иҫәптән киң масштаблы хәрби хәрәкәттәр алып барыу, АДР-ҙың Ҡораллы көстәрен үҙгәртеп ҡороу һәм нығытыу; * 1985 йылдың апреленән 1987 йылдың ғинуарына тиклем — актив хәрәкәттәрҙән афған ғәскәрҙәренә совет авиацияһы, артиллерия һәм сапер подразделениелары менән ярҙам итеүгә күсеү. Был ваҡытта махсус тәғәйенләнештәге подразделениелар сит илдән ҡорал һәм һуғыш кәрәк-яраҡтары индереүҙе иҫкәртеү буйынса көрәш алып бара. Ошо осорҙа совет ғәскәрҙәренең бер өлөшө Афғанстандан сығарыла; * 1987 йылдың ғинуарынан 1989 йылдың февраленә тиклем — совет ғәскәрҙәренең афған ғәскәрҙәренең хәрби эшмәкәрлегенә ярҙам итеү менән бер рәттән милли ярашыу сәйәсәтен үткәреүҙә ҡатнашыуы. Совет ғәсәкәрҙәрен сығарырға әҙерләү һәм уларҙың тулыһынса Афғанстандан сығыуы.<ref>М.Гареев. Моя последняя война. (Афганистан без советских войск)</ref> == 1979 йыл == * Июлдә Баграмға 105-се һауа-десант дивизияһының 111-се гвардия парашют-десант полкының батальоны килә. 1979 йылдың көҙөндә ул таратылғандан һуң 345-се гвардия парашют-десант полкына ҡарай<ref name="Afgan">[http://www.combat345.ru/afgan.php 345 Гв. ОПДП | 345 ОПДП | 345 гвардейский отдельный парашютно-десантный полк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201055524/http://www.combat345.ru/afgan.php |date=2009-02-01 }} 345''опдп'' в боевом охранении [[Баграм|Баграмской авиабазы]] в [[1979 год]]у.</ref>. Афғанстанда Совет Армияһының беренсе подразделениеһы була ул. * 27 ноябрь — Афғанстанға Гостомель аэродромынан Ан-22 самолеттарында АДР Хәрби көстәре дивизиялары ҡарамағындағы хәрби советниктарҙың Ҡабулда булдырыласаҡ совет ғәскәрҙәре командованиеһы менән бәйләнеш булдырырға тейешле личный составтағы 120 кеше килә. Уларҙы ебәреү менән СССР Ҡораллы Көстәре генераль штабының 10-сы Идаралығы шөғөлләнә. Ахырғаса личный состав үҙҙәренең ҡайҙа ебәреләсәген дә белмәй. Уларҙың барыһы ла совет илендә тегелмәгән граждандар кейемендә була. Гостомелдән оҙатыу ваҡытында Киев хәрби округы командующийы армия генералы И. А. Герасимов үҙе ҡатнаша һәм самолеттарға ултырыр алдынан булған теҙелеүҙә: «Ватан һеҙгә иң ҡатмарлы бурыс йөкмәтә, һеҙ был хәрби бурысығыҙҙы ахырғаса үтәргә тейешһегеҙ», — тип белдерә. Самолетҡа ултырыр алдынан һәр кемгә йыл ярымға Афғанстанға виза булған СССР гражданинының сит ил паспорты тапшырыла. Улар Афғанстандың 10 провинцияһында 12 кешенән торған элемтә үҙәктәре ойоштора. Элемтә үҙәге начальниктан (прапорщик йәки офицер), ЗАС-та ике кешенән (офицер һәм прапорщик) һәм ваҡытлы хеҙмәттәге 9 һалдаттан тора. Һәр үҙәктә өс: КУНГ кузовлы аппаратлы ике (радиостанция һәм ЗАС) һәм кәрәкле урынға йөрөү өсөн тент менән көпләнгән ГАЗ-66 армия йөк машинаһы була. Барлыҡ һалдаттар ҙа Афғанстанда булғанда граждан кейемендә йөрөй. Элемтә үҙәктәренең дислокацияһы: # Ҡабул провинцияһы, Ҡабул ҡалаһы, Төп үҙәк; # Нангархар провинцияһы, Джелалабад ҡалаһы, дөрөҫөрәге — Самархель ҡасабаһы, афғандарҙың 25-се тау-пехота дивизияһы ҡарамағында; # Ҡондоҙ провинцияһы, Ҡондоҙ ҡалаһы; # Бадахшан провинцияһы, Файзабад ҡалаһы; # Балх провинцияһы, Мазари-Шәриф; # Газни провинцияһы, Газни ҡалаһы; # Баглан провинцияһы, Пули-Хумри ҡалаһы. * 9-12 декабрь — Афғанстанға беренсе «мосолман батальоны» — 15-се махсус тәғәйенләнештәге айырым бригаданың 154-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряды килә. * 14 декабрь — Баграмға тағы бер айырым батальон — 345-се парашют-десант полкы килә. * 25 декабрь — Төркөстан хәрби округының 40-сы армияһы колонналары Аму-Дарья йылғаһы аша Тажикстандың ғәскәри бурыслы кешеләрен йәнәһе лә күнекмәләргә тип туплап төҙөлгән хәрәкәтте тәьмин итеү ротаһы (201-се МСД САВО) төҙөгән понтон күпер аша Афғанстан сиген үтә. Х. Әмин СССР етәкселегенә рәхмәт белдерә һәм АДР Ҡораллы көстәренең Генераль штабына индерелгән ғәскәргә ярҙам күрһәтеү тураһында күрһәтмә бирә<ref name="drozdov">Дроздов Ю. И. В тот же день началась переброска подразделений [[103-я гвардейская воздушно-десантная дивизия|103 ВДД]] на аэродромы Кабула и Баграма. [http://www.lib.ru/MEMUARY/DROZDOW/nelegal.txt Записки начальника нелегальной разведки] Олма-Пресс, 2000, 416 с. ISBN 5-224-00755-0</ref>. * 27 декабрь — кисен «Шторм» — Әмин һарайын штурмлау<ref name="ivanov">Иванов Н. Ф. [http://militera.lib.ru/prose/russian/ivanov_nf/pre.html Операцию «Шторм» начать раньше… М.: Воениздат, 1993]</ref>. операцияһы була. * 29 декабрь — 201-се МСД САВО составындағы хәрәкәтте тәьмин итеү отрядының айырым ротаһы Мазари-Шәриф ҡалаһынан 5 км алыҫлыҡта база лагеры ойоштора һәм юл менән артылышты контролгә ала. == 1980 йыл == * 7 ғинуар — СССР КГБ-һы сик буйы ғәсәкәрҙәренең Пяндж йыйылма хәрби отряды (6 БТР-ы булған 204 кеше) вертолеттарҙа һәм йөҙөү ҡорамалдарында Пяндж йылғаһы аша сыға һәм Нусай ҡышлағында гарнизон ойоштороп, Калаи-Хумб совет район үҙәген һәм Дүшәнбе — Хорог сик буйы юлын һаҡлап тора. Һуңынан ул Шерхан афған йылға портына десантланып, уны фетнәселәрҙең баҫып алыу хәүефенән аралай. Тиҙҙән Афғанстан территорияһына сик буйы ғәскәрҙәренең башҡа йыйылма хәрби отрядтары ла килеп төпләнә. Совет-афған сик буйының һәр участкаһында 100—120 кеше булған өсәр йыйылма хәрби отряд ҡуйыла<ref>М. Жирохов, В. Иванов. [http://www.vertopedia.ru/articles/show/24 Афганская эпопея «зеленых фуражек»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823155647/http://www.vertopedia.ru/articles/show/24 |date=2011-08-23 }} // «Авиамастер», № 4, 2006</ref>. * 9-11 ғинуар — 108-се мотоуҡсылар дивизияһының 186-сы мотоуҡсылар полкы подразделениелары (2-се батальон, көсәйтелгән танк ротаһы, танк взводы булған 1-се батальондың 2-се ротаһы, миномёт батареяһы, артиллерия дивизионы, вертолет ярҙамы) 4-се афған артиллерия полкы Баглан провинцияһының фетнә күтәргән Нархин ҡышлағын ала. Фетнә ваҡытында барлыҡ совет советниктары үлтерлә. Фетнәселәрҙең юғалтыуы 100 кеше, 7 орудие һәм 5 автомобиль тәшкил итә. Совет ғәскәрҙәре ихтилалды баҫтырғанда ике кешеһен юғалта, икәү яралана һәм бер БМП-1 сафтан сыға. * 10-11 ғинуар — 20-се афған дивизияһының артполктары Ҡабулдағы хөкүмәткә ҡаршы фетнә ойошторорға тырыша. Алыш ваҡытында фетнәселәрҙең 100 самаһы кешеһе үлә. Совет ғәсәкәрҙәрендә ике кеше үлә, икеһе яралана. Шунда уҡ оборона министры Д. Устиновтың хәрби хәрәкәттәр башлауҙы планлаштырыу һәм башлау — Афғанстандың советтар менән сиктәш төньяҡ райондарында көсәйтелгән фетнәселәр отрядтарының ҡаршылығын<ref name="autogenerated2" /> баҫтырыу өсөн көсәйтелгән батальон көстәре ярҙамында рейдтар үткәреү тураһында директиваһы донъя күрә. * 14 февраль — СССР Оборона министрлығының 1980 йылдың 21 ғинуарындағы № 314/1/00160 директиваһына ярашлы, яңы штатҡа күсерелгән һәм Төркөстан хәрби округының 40-сы армияһы составына индерелгән 201-се Гатчина мотоуҡсылар дивизияһы яңыртылған составта СССР-ҙың Дәүләт сиген Хайратон һәм Айваджа райондарында понтон күперҙәр аша үтеп, «Хайратон — Ҡондоҙ» маршын яһай һәм даими дислокация урынында нығына башлай. 201-се мотоуҡсылар дивизияһының яуаплылыҡ зонаһына Афғанстандың төньяҡ-көнсығыш өлөшө инә (Каттаган провинцияһының тарихи өлөшө: Ҡондоҙ, Балх, Саманган, Баглан, Таһар һәм Бадаһшан провинцияһының айырым өлөшө). * 20-24 февраль — Ҡабулда Хөкүмәткә ҡаршы ихтилал (иң актив фазаһы — 22—23 февраль). Ихтилал барышында совет илселеге утҡа тотола, бер нисә совет гражданы һәләк була. * 23 февраль — Саланг артылышындағы тоннелдәге фажиғә. Уны үткән саҡта комендант хеҙмәтенең булмауы һәм юл-транспорт ваҡиғаһы һөҙөмтәһендә тығын барлыҡҡа килә. Һөҙөмтәлә 2-се зенит-ракета бригадаһының 16 хәрби хеҙмәткәре тонсоғоп үлә. Афған һалдаттары буйынса мәғлүмәттәр юҡ. * 29 февраль — 12 март — Кунар һөжүме — Совет армияһының өс батальонының Кунар провинцияһындағы рейды. Шигал ҡышлағы эргәһендәге алыш — Афған һуғышы тарихында Һауа-десант ғәскәрҙәренең беренсе тапҡыр мөжәһиттәр менән бәрелеше. Һөҙөмтәлә 37 совет яугиры һәләк була, 1 хәбәрһеҙ юғала, 26 кеше яралана. Рейд барышында дөйөм алғанда 52 кеше һәләк була һәм 43-ө яралана. * Апрель, көҙ — Панджшер тарлауығында 1-се һәм 2-се хәрби операциялар. * 20-24 апрель — Ҡабулдағы Хөкүмәткә ҡаршы демонстрациялар реактив самолеттарҙың түбән осошо ярҙамында таратыла. * Май — Кунар провинцияһындағы 2-се дөйөм ғәскәри операция. * 11 май — Кунар провиницяһының Хара ҡышлағы эргәһендә 66-сы айырым мотоуҡсылар бригадаһының (Джелалабад) 1-се мотоуҡсылар ротаһы һәләкәте. * 19 июнь — КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы Афғанстандан ҡайһы бер танк, ракета һәм зенит-ракета частарын сығарыу тураһында ҡарар ҡабул итә. * 3 август — Шаеста ҡышлағы эргәһендә 783-сө разведка батальоны һәм 201-се Гатчина мотоуҡсылар дивизияһының 149-сы гвардия мотоуҡсылар полкының 3-сө мотоуҡсылар батальонының миномёт батареяһы Бадаһшан провинцияһы Кишим өйәҙендәге Машһад тарлауығында мөжәһиттәрҙең күп һанлы формированиеһы менән бәрелешә. 201-се мотоуҡсылар дивизияһының подразделениелары хәрби бурыстарын үтәгәндә дошмандың ут боҫҡанына эләгә һәм оборона алышында юғалтыуҙар кисерә — 49 кеше һәләк була, шуларҙың 37-һе — 783-сө айырым разведка батальоны разведчиктары һәм 149-сы гвардия мотоуҡсылар полкының 12 гвардеецы. Яраланыусыларҙың дөйөм һаны 48-гә етә. Был Афған һуғышы (1979—1989) тарихындағы иң ҡан ҡойошло эпизодтарҙың береһе. * 12 август — илгә СССР КГБ-һының «Карпаты»<ref name="razvedka">Марковский В. Ю., Мильяченко В. В. ''Афганистан: война разведчиков'', М., ООО «Издательский центр Экспринт», 2001, 72 с.: ил. 4 цвет., ISBN 5-94038-014-X Фотоальбом с подробными текстами.</ref> махсус подразделениеһы килә. * 23 сентябрь — 40-сы армия командующийы итеп генерал-лейтенант Борис Ткач тәғәйенләнә. * 14 ноябрь — 5 декабрь — «Центр» зонаһында (Ҡабул, Парван һәм Бамиан провинцияларында) «Удар» («Удар-1») шартлы атамаһы аҫтында операция уҙғарыла. Унда 16 меңгәсә совет һәм афған яугиры, 600 танк һәм бронетранспортер, 300-ҙән ашыу орудие һәм миномёт, 100 тирәһе самолет һәм вертолет ҡатнаша. Совет мәғлүмәттәре буйынса, мөжәһиттәрҙең 500 кешеһе һәләк була, 736-һы яралана. Операция барышында 861 берәмек ҡорал һәм 25 мең боеприпас ҡулға төшөрөлә. == 1981 йыл == * Апрель — Панджшер операцияһы. * Май — Әхмәд Шаһ Масуд отрядтарының хәрәкәте һөҙөмтәһендә Ҡабул тирәләй хәл-торош киҫкенләшә. * 18-19 июнь — Нангархар провинцияһында, Джелалабадтан көньяҡҡараҡ 85-се километрҙа Афған-Пакистан сиге районында советтарҙың 66-сы мотоуҡсылар бригадаһы менән афғандарҙың 11-се Джелалабад пехота дивизияһы мөжәһиттәрҙең Тора-Боралағы нығытма районын штурм менән ала. * Август — 1-се Мармоль операцияһы. Балх провинцияһында Мазари-Шәрифтән 30 км көньяҡтараҡ фетнәселәрҙең база райондарын тар-мар итеү. * Август-сентябрь — 4-се Панджшер операцияһы. * Сентябрь — Фарах провинцияһының Луркох тауындағы алыш. * 5 сентябрь — генерал-майор Хахалов<ref name="xaxalov">[http://www.pandjsher.ru/PAMYAT/StranPogibshich/Chachalov.htm «ПАНДЖШЕР»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928222328/http://www.pandjsher.ru/PAMYAT/StranPogibshich/Chachalov.htm |date=2007-09-28 }}</ref> һәләк була. * 29 октябрь — майор Керимбаев («Ҡара-майор») <ref name="autogenerated20131125-1">Б. Керимбаев. [http://www.veterans.kz/modules/editor/editor/wysiwygpro/site_files/hist/Kaphagajskij_batalqon.rar Капчагайский батальон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913064301/http://www.veterans.kz/modules/editor/editor/wysiwygpro/site_files/hist/Kaphagajskij_batalqon.rar |date=2011-09-13 }}</ref> командалығында икенсе «мосолман батальонын» (117-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд) индерелә. Декабрь — совет һәм афған ғәскәрҙәре генерал-майор Н. Г. Тер-Григоряндың дөйөм етәкселегендә оппозицияның Джакзджан провинцияһының Дарзаб тарлауығында урынлашҡан база пунктын ҡыйрата. == 1982 йыл == * Ғинуар-февраль — Кандагар, Парван, Камиса провинцияларында актив хәрби хәрәкәттәр. Бигерәк тә Парван провинцияһының Панджшерск тарлауығы эргәһендә урынлашҡан Джабаль-ус-Сирадж ауылы тирәһендә алыш ҡаты була. * 10 февраль — Гератта губернатор резиденцияһында шартлау һөҙөмтәһендә бер нисә совет белгесе һәләк була. * 5 апрель — Афғанстандың көнбайышындағы хәрби операция барышында совет ғәскәрҙәре яңылышлыҡ менән Иран территорияһына барып инә. Ирандың хәрби авиацияһы ергә ултырған вертолеттарға һөжүм итә. Экипаж, машиналар ирандар ҡулына эләкмәһен өсөн, уларҙы юҡ итергә ҡарар ҡыла<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=609517 Как теряли ориентацию] // «Коммерсантъ», № 174 (3258) от 16 сентября 2005</ref><ref>[http://www.skywar.ru/Poteri1982 Потери авиационной техники в 1982 году]</ref>. * Апрель — Нимроз провинцияһында ғәскәри операция. * Май-июнь — 5-се ҙур масштаблы Панджшер операцияһы үткәрелә, уның барышында Афғанстанға күпләп десант төшөрөлә: тәүге өс көндә генә вертолеттарҙан 4 мең хәрби десантлана. Барлығы был операцияла төрлө ғәскәрҙәрҙән 12 мең совет ғәскәре ҡатнаша. Операция бер юлы тарлауыҡтың 120 км арауығында бара. Һөҙөмтәлә Панджшер яулана. Панджшер тарлауығын өлөшләтә контролдә тотоу өсөн Руха ҡышлағына 12 июндә 500 хәрби тупланған 177-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд индерелә һәм шунда ҡалдырыла. Уға ярҙамға 177-се мотоуҡсылар полкының 108-се мотоуҡсылар дивизияһы, шулай уҡ 108-се мотоуҡсылар дивизияһының артиллерия подразделениелары, йәмғеһе 1000-гә яҡын кеше ярҙамға ҡалдырыла. Операцияла ҡатнашҡан башҡа совет ғәскәрҙәре частары тралауыҡты ҡалдыра. Рухалағы йыйылма төркөм 1983 йылдың мартында<ref name="hronika">[http://www.bvvaul.ru/content/history/museum/afgan.php Хроника Афганской войны] Сайт выпускников БВВАУЛ им. В. П. Чкалова.</ref>. сығарыла. * Август-сентябрь — 6-сы Панджшер операцияһы: совет ғәскәрҙәре ҡабаттан тарлауыҡты ваҡытлыса контролгә ала. Декабрҙә операцияла ҡатнашыусы барлыҡ подразделениелар тарлауҡыты ҡалдырып китә. * 3 ноябрь — Саланг артылышында тоннелдән ситтә барлыҡҡа килгән тығын һөҙөмтәһендә тоннелдә 176 кеше, шул иҫәптән 64 совет хәрби хеҙмәткәре<ref name="hronika"/> һәләк була. * 15 ноябрь — Ю. Андропов менән Зия уль-Хак Мәскәүҙә осраша. * Афған хөкүмәтенең рәсми мәғлүмәттәре буйынса, 1981 йыл менән сағыштырғанда, 1982 йыл дауамында дошмандар ҡуйған мина һәм фугастарҙың һаны 8 тапҡырға арта. Йыл дауамында дошман формированиелары Америкала, Пакистанда, Мысырҙа эшләнгән<ref name="autogenerated7">А. Ахмедзянов. Афганистан: факты о необъявленной войне // «Известия», № 86 (20432) от 27 марта 1983. стр.5</ref> миналарҙы әүҙем ҡуллана. == 1983 йыл == * 1 ғинуар — ТАСС-тың Афғанстан буйынса белдереүендә, «Совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты тыштан йоғонто туҡтаған осраҡта ғына сығарыласаҡ» һәм президент Р. Рейгандың СССР-ҙың Афғанстанда химик ҡорал ҡулланыуы тураһындағы раҫлауы ҡабат инҡар ителә. [[Файл:Reagan sitting with people from the Afghanistan-Pakistan region in February 1983.jpg|thumb|280px|АҠШ президенты Рональд Рейган 1983 йылда Аҡ йортта афған мөжәһиттәре делегацияһы менән осраша.]] * 2 ғинуар — Мазари-Шәрифтә мөжәһиттәр 16 совет граждан белгесенән торған төркөмдө урлай. * 2 февраль — Мазари-Шәрифтә урланған һәм Вахшак ҡышлағында (Мазари-Шәрифтән 98 км көньяҡҡараҡ, Балх провинцияһы) тотолған аманаттар азат ителә, әммә операция барышында 6-һы һәләк була. Ҡышлаҡты штрумлағанда 10 совет һәм 22 афған һалдаты һәләк була, 3 вертолет һәм 4 бронеторанспортер юҡ ителә<ref name="autogenerated1">Дроздов Ю. И. [http://www.lib.ru/MEMUARY/DROZDOW/nelegal.txt Записки начальника нелегальной разведки] Олма-Пресс, 2000, 416 с ISBN 5-224-00755-0</ref>. Аманаттар һәм һалдаттар өсөн үс алыу һөҙөмтәһендә Вашхак ҡышлағы күләмле шартлау бомбалары менән юҡ ителә. * Март — 2-се Мармоль операцияһы. * 8 март — 40-сы армия етәкселеге һәм Әхмәд Шаһ Масуд менән ваҡытлыса тыныслыҡ килешеүе төҙөлә, уның һөҙөмтәһендә 177-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд һәм уға бирелгән подразделениелар Руха ҡышлағын ҡалдыра. Дөйөм алғанда 177-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд Панджшер тарлауығында Әхмәд Шаһ Масуд<ref name="autogenerated20131125-1" /> төркөмдәренә 8 ай актив ҡаршылыҡта тора. * 28 март — БМО-ның Перес де Куэльяр һәм Д. Кордовес етәкселегендәге делегацияһы Ю. В. Андропов менән осраша. * Апрель  ** Нимроз провинцияһында совет ғәскәрҙәре Рабати-Джали мөжәһиттәренең бер үк ваҡытта наркотиктар етештереү һәм тейәү буйынса база булып торған нығытма районын баҫып алып тар-мар итә. ** Каписа провинцияһының Ниджраб тарлауығында оппозиция отрядтарын тар-мар итеү буйынса дөйөм ғәскәри операция. Совет подразделениелары 14 кешеһен юғалта, 63 кеше яралана<ref name="Хроника Афганской войны. 1983 год">[http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=173 Хроника Афганской войны. 1983 год.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928120109/http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=173 |date=2007-09-28 }}</ref>. * 16 май — Сирканай районы Кунар провинцияһының Ганджагал тарлауығында алыш: мөжәһиттәр 66-сы айырым мотоуҡсылар бригадаһының (ППД Асадабад) 3-сө мотоуҡсылар батальоны 7-се мотоуҡсылар ротаһының 2-се взводын ҡамауға алып, ҙур зыян килтерә — алыш барышында 17 хәрбиҙең 16-һы, шул иҫәптән взвод командиры лейтенант Г. А. Демченко (СССР Геройы), 7-се рота замполиты дейтенант С. А. Амосов (РФ Геройы), рядовой Н. О. Гаджиев (РФ Геройы) һәләк була. * 19 май — Пакистандағы совет илсеһе В. С. Смирнов СССР-ҙың һәм Афғанстандың "совет ғәсәкәрҙәре контингентын сығарыу ваҡытын билдәләү"гә<ref name="Хроника Афганской войны. 1983 год" /> ынтылышын рәсми раҫлай. * Июль — мөжәһиттәр Хостҡа һөжүм итә. Ҡаланы ҡамауға алыу ынтылышы уңышһыҙ тамамлана. * 10 июль — Бадахшан провинцияһының Коран-о-Мунджан ауылы эргәһендә уңышһыҙ тамамланған операция һөҙөмтәһендә 860-сы айырым мотоуҡсылар полкының 1-се мотоуҡсылар батальоны бер алышта ғына 12 хәрби хеҙмәткәрен, шул иҫәптән полктың инженер хеҙмәте начальнигын юғалта. Тауға киткәндә ул яғыулыҡһыҙ ҡалған хәрби техниканы шартлатырға мәжбүр була<ref>[http://www.litmir.net/bd/?b=109060 «Лев Рохлин: Жизнь и смерть генерала». Антипов Андрей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141014185441/http://www.litmir.net/bd/?b=109060 |date=2014-10-14 }}</ref>. * Август — Д. Кордовестың Афған проблемаһын тыныс юл менән көйләү буйынса килешеү әҙерләү миссияһы тамамлана тиерлек: илдән ғәскәр сығарыуҙың 8 айлыҡ программаһы әҙерләнә, әммә Андроповтың ауырыуынан һуң Политбюро ултырышының көн тәртибенән низағ тураһындағы мәсьәлә алып ташлана. Хәҙер һүҙ бары тик «БМО менән диалог» тураһында ғына бара. * Август — 16 ғинуар (1984) — Пактика провинцияһының Ургун ҡалаһын мөжәһиттәр ҡамауға ала. Мөжәһиттәр зенит артиллерияһын һәм ПЗРК ҡулланыуы һөҙөмтәһендә ҡамауҙа ҡалыусыларға һауанан ярҙам итеү мөмкинлеге булмай. Блокаданы өҙөү өсөн совет һәм афған хөкүмәте ғәскәрҙәренең ҙур көстәре ташлана. * 2 октябрь — Ҡабулдың көньяҡ биҫтәһендә шартлау: 13 совет белгесе һәләк була, 12-һе яралана. * Ҡыш — Ҡабул провинцияһының Суроби районында һәм Джелалабад үҙәнендә (сводкаларҙа бик йыш Лагман провинцияһы иҫкә алына) хәрби хәрәкәттәр әүҙемләшә. Оппозицияның ҡораллы отрядтары беренсе тапҡыр Афғанстан территорияһында тулыһынса ҡышҡы осорға ҡала. Илдә нығытма райондары һәм ҡаршылыҡ базалары төҙөлә башлай<ref name="hro.org">[https://web.archive.org/web/20010224024347/http://www.hro.org/editions/karta/nr24-25/afg1.htm Краткая хронология событий. Карта № 24-25]</ref>. == 1984 йыл == [[Файл:Jaji 1984 Muja.jpg|thumb|300px|Пактия провинцияһы, Даджи районы, 1984 йыл.]] [[Файл:August 1984 - captured field guns in Jaji, Paktia.jpg|thumb|300px|Мөжәһиттәр хөкүмәт ғәскәрҙәренән Пактия провинцияһының Даджи районында СССР-ҙа эшләнгән танктарға ҡаршы ЗИС-2 57 миллиметрлы пушкалар менән, август 1984 йыл.]] * Йыл башында 40-сы армия командованиеһы шартлы рәүештә «Завеса» тип аталған план әҙерләй, уға ярашлы, мөжәһиттәрҙең каруан маршруттарын ябыу һәм уларҙы даими ҡорал һәм боеприпас сығанағынан мәхрүм итеү күҙаллана. Был эшкә 11 мотоуҡсылар батальоны, 3 разведка батальоны, ГРУ-ның 3 (1985 йылдың мартынан — 8) батальоны һәм махсус тәғәйенләнештәге ротаһы, 11 разведка ротаһы һәм 60 разведка взводы йәлеп ителә. Улар бер үк ваҡытта 180 боҫҡон (засада) ҡуя ала. Ғәмәлдә иһә көнөнә 30-40 самаһы боҫҡон ҡуйыла. Һәр бер спецназ батальонына 8 вертолет, саперҙар взводы, сигнал средстволары ротаһының бүлексәһе беркетелә. Хәрби хәрәкәттәр киңлеге — 100—300, оҙонлоғо 1000 километрғаса етә. 15 километр радиусында артиллерия подразделениелары бүленә. Әммә, барлыҡ сараларға ҡарамаҫтан, каруан юлдарын һөҙөмтәле ябыу мөмкин булмай: каруандарҙың ни бары 12-15 проценты ғына эләктерелә. * 16 ғинуар — мөжәһиттәр «Стрела-2М» ПЗРК-һынан Су-25 самолетын бәреп төшөрә. Был Афғанстанда ПРЗК ҡулланыуҙың беренсе уңышлы осрағы[49]. * 16 ғинуар — март — Ҡабул, Парван, Лагман һәм Каписа провинцияларында операциялар үтә. * Ғинуар — февраль — 3-сө Мармоль операцияһы. * 2 март — Ҡабул провинцияһының Суроби ауылы эргәһендә үткәрелгән ҙур операциянан һуң 40-сы армияның Хәрби-һауа көстәре вертолеттары кискеһен совет подразделениеларын эвакуациялай. Вертолет экипажының эвакуация сираты тәртибендә хаталаныуы һәм эвакуацияны планлаштырғандағы етешһеҙлектәр һөҙөмтәһендә 191-се айырым мотоуҡсылар полкының 13 хәрби хеҙмәткәре төп көстәрҙән айырылып, дошман ҡамауында ҡала. 3 март таңында эҙләү-ҡотҡарыу командаһы уларҙы үлтерелгән килеш таба (4 офицер, 9 һалдат) <ref>[http://artofwar.ru/r/rudenko_w_g/text_0540.shtml Командир и его солдаты. Руденко Виктор Григорьевич]</ref>. * 21 март — Ҡабулдың Собор мәсетендә шартлау: был ваҡытта мәсеттә һалдаттар булмай, тыныс халыҡ араһында үлеүселәр була. * 11 апрель  ** хөкүмәт тарафынан Ҡабулдағы АҠШ илселеге хеҙмәткәре Ричард С. Вандайвер[51] «нон грант» персонаһы тип иғлан ителеп, 12 апрелдә илдән һөрөлә. ** Ҡабул провинцияһының Суроби ауылы эргәһендә 66-сы айырым мотоуҡсылар бригадаһының 3-сө мотоуҡсылар батальонының (ППД Джелалабад) 7-се мотоуҡсылар ротаһының личный составы засадаға эләгеп, юғалтыуҙар кисерә. 15 хәрби хеҙмәткәр һәләк була, шуларҙың 11-е СССР Оборона министрының шул йылдың 26 мартындағы бойороғо буйынса демобилизацияланған була. * 19 апрель — 5 май — 7-се киң масштаблы дөйөм ғәскәри Панджшер операцияһы. * 30 апрель — Панджшер провинцияһының Панджшер тарлауығында киң масштаблы планлы дөйөм ғәскәри операция барышында Хазара тарлауығында 108-се Невельск мотоуҡсылар дивизияһының 682-се полкының 1-се батальоны боҫҡонға эләгеп, ҙур юғалтыуҙар кисерә. * 3 май — Панжшер тарлауығындағы киң масштаблы дөйөм ғәскәри операция барышында Арзу тарлауығында 201-се мотоуҡсылар дивизияһының 783-сө айырым разведка батальонының 3-сө разведка-десант ротаһы боҫҡонға эләгә. Ҡамауҙа ҡалып, рота ҡаты алыша, һөҙөмтәлә 13 совет хәрби хеҙмәткәре, шул иҫәптән 3 офицер һәләк була. * 3 июнь — Ҡабул уртаһында пассажирҙар менән автобус шартлатыла. * 31 август — мөжәһиттәр Ҡабул аэропортына һөжүм итә. * 17 сентябрь — Регистан сүллегендә ГРУ спецназының 173-сө отряды ике «Datsun» джибынан торған һәм Пакистан территорияһынан Афғанстанға үтеп инергә маташҡан автоколлонаны юҡ итә. Атыш һөҙөмтәһендә өс совет һалдаты яралана, машинала булған Франция гражданины Жак-Мишель Абушар (Jaques Abouchar)<ref name="autogenerated9">Рустэм Галиуллин. ЦРУ против Азии: тайные операции против Индии и Афганистана. М., «Прогресс», 1988. стр.128</ref> — Antenne 2 телеканалы журналисы ҡулға алына. Афған суды уны 18 йылға иркенән мәхрүм итергә ҡарар сығара, әммә * * 25 октябрҙә, Француз хөкүмәтенең СССР-ға үтенесе буйынса, азат ителә. * 27 октябрь — мөжәһиттәр Ҡабул өҫтөндә «Стрела-2М» ПЗРК-һы менән Ил-76<ref name="markovskij">''Марковский В. Ю.'' [http://www.lib.ru/MEMUARY/AFGAN/nebo.txt Жаркое небо Афганистана]. — М.: Техника-Молодёжи, 2000. — 100 с. — {{ISBN с опечаткой|номер_по_стандарту=5-93848-001-9|номер_с_опечаткой=93848-001-9}}</ref> транспорт самолетын бәреп төшөрә. * Декабрь — генерал-майор Г. П. Касперович командалығындағы 5-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы Фарах провинцияһындағы Луркох тауында мөжәһиттәрҙең нығытма районын ҡыйрата. == 1985 йыл == [[Файл:August 1985 Muja.jpg|thumb|300px|Кунар провинцияһы, август, 1985 йыл.]] [[Файл:Afghanistan insurgency 1985.png|thumb|300px|ЦРУ мәғлүмәттәре буйынса, 1985 йылдың сентябрендә Афғанстанда оппозиция көстәре.]] [[File:Приграничная зона Завеса.png|thumb|300px|<center>«Завеса» сик буйы зонаһын булдырыуҙа ҡатнашҡан махсус тәғәйенләнештәге формированиеларҙың дислокацияһы һәм ғәскәр составы.]] * 7 март — Гераттың көнбайыш провинцияһына Балтика буйы хәрби округынан 5-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы составына 12-се гвардия мотоуҡсылар полкы индерелә. * 21-29 март — СССР Оборона министрлығы Генераль штабы (ГШ МО СССР) ГРУ-һының махсус тәғәйенләнештәге 15-се һәм 22-се айырым бригадаларын Нангархар (Джелалабад) һәм Гильменд (Лашкаргах) провинцияларына индереү һәм урынлаштырыу. Уларға буйһонған махсус тәғәйенләнештәге отрядтарҙы Пакистан һәм Иран сигендәге (15-се махсус тәғәйенләнештәге айырым бригада (154-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Джелалабад, 177-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Газни, 334-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Асадабад (Кунар провинцияһы), 668-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Бараки-Барак (Логар провинцияһы)), 22-я махсус тәғәйенләнештәге айырым бригада (173-сө махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Кандагар, 186-сы махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Шахджой (Забуль провинцияһы), 370-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Лашкаргах, 411-се махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд — Фарах)) каруан юлдарына һәм дошмандарҙың тупланыу урындарына йүнәлтеү. Афғанстанда ГРУ спецназының дөйөм һаны 4 мең кешенән артып китә. * Май-июнь — Кунар операцияһы. * 21 апрель — Кунар провинцияһында ГРУ-ның 15-се махсус тәғәйенләнештәге бригадаһының 334-се отрядының (334-й махсус тәғәйенләнештәге айырым отряд) Маравар ротаһы һәләк була. * 26 апрель — Пакистанда, Пешаварҙан 10 км көньяҡтараҡ һәм Афғанстан сигенән 24 километр алыҫлыҡта урынлашҡан Бадабер лагерында совет һәм афған хәрби әсирҙәре баш күтәрә. * 25 май — Кунар провинцияһының Асадабад ҡалаһы эргәһендә Печдара тарлауығында киң масштбалы дөйөм ғәскәри Кунар операцияһы барышында Коньяк ҡышлағы эргәһендә 149-сы гвардия мотоуҡсылар полкының 4-се ротаһы ҡаты һуғыштар алып бара. 4-се мотоуҡсылар ротаһы, 2-се мототуҡсылар батальонының гранатомет һәм миномёт взводы гвардиясылары билдәләнгән рубежға сыҡҡанда үҙҙәренән күпкә артығыраҡ мөжәһиттәр формированиелары һәм Пакистандың «Черный аист» ялланма һалдаттарының боҫҡонона эләгә. Дошман һөжүмен кире ҡаҡҡанда совет хәрбиҙәре юғалтыуҙар кисерә — 23 кеше һәләк була, 28-е яралана. * Май-июль, көҙ — Панджшер тарлауығында 8-се һәм 9-сы киң масштаблы дөйөм ғәскәри операция. * 11 июндән 12-һенә ҡараған төн — Герат провинцияһының Шинданде авиабазаһында диверсия: АДР Хәрби-һауа көстәренең 19 самолеты (13 — Миг-21, алты Су-17) ҡыйратыла һәм 13 самолет зыян күрә. * 13 июль — 29 август — Хост эргәһендә алыш (Хост операцияһы). АДР Ҡораллы көстәре Генштабының мәғлүмәттәре буйынса, операция барышында 2,4 мең самаһы мөжәһит юҡ ителгән. * Йәй — КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһының «Афған проблемаһын» сәйәси хәл итеү буйынса яңы курсы. * Сентябрь — 4-се Мармоль операцияһы. 201-се Гатчина мототуҡсылар дивизияһы частары һәм КСАПО сик буйы ғәскәрҙәре мөжәһиттәрҙең ялан командирҙары Забиулло һәм Мөхәммәт Атта Нур етәкселегендә Балх провинцияһының Мазари-Шәрифтән көньяҡтараҡ һәм көньяҡ-көнбайыштараҡ булған Тангимармоль һәм Шадиан тарлауыҡтарындағы ҡеүәтле нығытма райондарын (Альбрус, Агарсай, Шорча, Байрамшаһ) ҡулға төшөрә. * Октябрь — Баглан провинцияһы Хинджан районының Вальян һәм Баджга тарлауыҡтарында ялан командиры Сәид Мансур етәкселегендә ИПА-ның күп һанлы ҡораллы формированиеларына ҡаршы уңышлы ғәскәри операция. Уның һөҙөмтәһе булып күп һанлы ҡорал, боеприпас һәм разведка документтарын ҡулға төшөрөү тора. * 16-17 октябрь — Шутуль фажиғәһе: 16 октябрҙә Панджшер тарлауығында Руха ҡышлағына табан юлда 108-се мотоуҡсылар дивизияһының 682-се полкының төркөмө боҫҡонға эләгә. Тиҙ тамамланған алышта 3 кеше һәләк була, 10-ы яралана, 5 БМП һәм 6 йөк машинаһы яндырыла. Шул уҡ көндөң кисендә 682-се полктың икенсе төркөмө Шутуль тарлауығының боҙлоғона етә, әммә билдәләнгән арауыҡтың яртыһын да үтмәгәс, кире боролмай, шунда төн уҙғарырға була. Һөҙөмтәлә 17 кеше туңып үлә, 30-ҙан ашыуы төрлө дәрәжәлә туңа<ref name="shutur">[http://glory.rin.ru/cgi-bin/article.pl?id=59 Шутульская трагедия. Ущелье Панджшер.]</ref>. * 40-сы армияның төп бурысы булып СССР-ҙың көньяҡ сиген һаҡлап тороу була һәм бының өсөн яңы мотоуҡсылар подразделениелары килтерелә. * Илдең барып етеүе ауыр булған райондарында нығытмалар төҙөү башлана. * 22 декабрь — бурыстарын үтәгәндә СССР КГБ-һының Көнсығыш сик буйы округының Панфилов сик буйы отрядының мотоманеврҙар төркөмө (ММГ) заставаһы боҫҡонға эләгә. Бадаһшан провинцияһының Зардевск тарлауығының Афридж ҡышлағы эргәһендәге алышта 19 сик буйы һаҡсыһы һәләк була. 1979—1989 йылғы Афған һуғышында был - бер һуғышта ғына сик буйы һалдаттарының иң ҙур юғалтыуы. == 1986 йыл == [[Файл:Afgan1986Kabul 40ArmyShtab.jpg|thumb|250px|Афғандарҙың Оброна министрлығын һәм Генштабты урынлаштырыу өсөн файҙаланылған «Дар уль-Аман» һарайы эргәһендә торған "Волга"лар (ГАЗ-24), фото автомобиль китеп барған ыңғайы төшөрөлгән. 1986 йыл.]] [[Файл:RIAN archive 12070 Najibullah giving decorations.jpg|thumb|right|250px|НДПА Генераль секретаре Нәжибулла (һулда) совет һалдатына АДР наградаһын тапшыра, 1 октябрь, 1986 йыл.]] [[Файл:RIAN archive 24609 Troop withdrawal from Afghanistan.jpg|thumb|right|250px|Совет һалдаттары Афғанстандан Тыуған илгә ҡайта, 15 октябрь, 1986 йыл.]] * Февраль — КПСС-тың XXVII съезында М. С. Горбачев ғәскәрҙәрҙе этаплы сығарыу планы эшләнә башлауы хаҡында белдерә. *29 март — ГРУ спецназының 15-се бригадаһының хәрби хәрәкәттәре барышында 154-се Джелалабад батальоны 334-се Асадабад батальоны ярҙамы менән мөжәһиттәрҙең ҙур «Карера» базаһын (Кунар провинцияһы, Асадабадтан 20 км көньяҡҡараҡ)<ref>[http://azh.kz/2010/02/11/jetot-bojj-progremel-na-ves-mir.html Этот бой прогремел на весь мир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227070326/http://azh.kz/2010/02/11/jetot-bojj-progremel-na-ves-mir.html |date=2010-02-27 }}</ref> тар-мар итә. * Апрель — ялан командиры Исмаил-хандың күп һанлы отрядтары Герат тирәләй «хәүефһеҙлек зона»һын өҙөргә уңышһыҙ ынтылыштар яһай. Ҡондоҙ һәм Балх провинцияларында СССР КГБ-һының сик буйы ғәскәрҙәре планлы операция үткәрә. *4-20 апрель — Джавар базаһын ҡыйратыу буйынса операция: мөжәһиттәрҙең ҙур еңелеүе. *15 апрель — Рустака районында дошмандарҙың сигенеүсе төркөмөн ҡамау сигенә ҡыҫырыҡлағанда фугаста 117-се Мәскәү погранотрядының 4-се мотоманевр төркөмө БТР-ы фугасҡа эләгеп шартлай. Һөҙөмтәлә 8 сик буйы һаҡсыһы һәләк була. *17 апрель — 13 июнь — Пактия провинцияһының Даджи районындағы операция. *4 май — НДПА Үҙәк комитетының XVIII пленумында Б. Кармаль урынына генераль секретарь итеп элек ХАД афған контрразведкаһын етәкләгән М. Нәжибулла һайлана. Пленум Афғанстан проблемаларын сәйәси ысулдар менән хәл итеүҙе иғлан итә. Июнь — Ҡондоҙ, Таһар, Бадаһшан провинцияларында «Маневр» киң масштаблы дөйөм ғәскәри операция үтә. *17-18 июнь — Джарав тарлауығында 201-се мотоуҡсылар дивизияһының 783-сө айырым разведка батальоны Яфсадж тауында оҙайлы һуғыш алып бара. Уның барышында 18 яугир һәләк була, 22-һе яралана. Был — Ҡондоҙ разведбатының ҙур юғалтыуҙар кисергән икенсе алышы. *28 июль — Владивостокта М. С. Горбачев Афғанстандан тиҙҙән 40-сы армияның 6 полкын сығарыу (7 мең самаһы кеше) тураһында белдерә. Һуңғараҡ хәрбиҙәрҙе сығарыу ваҡыты кисектерелә. Мәскәүҙә, ғәскәрҙе тулыһынса сығарырғамы-юҡмы, тигән бәхәстәр бара. Август — Масуд Таһар провинцияһының Фахрар өйәҙендә хөкүмәт ғәскәрҙәренең базаһын ҡыйрата. *18-26 август — армия генералы В. И. Варенников командалығында «Западная» киң масштаблы дөйөм ғәсәкри операция. Афғанстандың көнбайышындағы стратегик әһәмиәтле — ялан командиры Исмаил-хандың Герат провинцияһындағы нығытма районын һәм «Кокари-Шаршари» базаһы ҡыйратыла. *25 сентябрь — «Стингер» ПЗРК-һы беренсе тапҡыр ҡулланыла. Джелалабад районында ике (совет мәғлүмәттәре буйынса<ref>[http://skywar.ru/Poteri1986_2.html Потери авиационной техники, 1986]</ref>, Ми-8 и Ми-24) йәки өс (мөжәһиттәр мәғлүмәте буйынса)<ref>[http://artofwar.ru/i/izchuzhogookopa/text_0010.shtml Юсуф Мохаммад. «Стингеры» против авиации]</ref> совет вертолеты бәреп төшөрөлә. * Көҙ — 22-се махсус тәғәйенләнештәге айырым бригаданың 173-сө махсус тәғәйенләнештәге айырым отрядының майор Белов етәкләгән разведка төркөмө Кандагар<ref>[http://biblioteka.org.ua/book.php?id=1120000546&p=10 Виктор Марковский. Жаркое небо Афганистана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160222011103/http://biblioteka.org.ua/book.php?id=1120000546&p=10 |date=2016-02-22 }}</ref> районында тәүге өс «Стингер»ҙы ҡулға төшөрә. *15-31 октябрь — [[Горбачёв Михаил Сергеевич|М. С. Горбачевтың]] 28 июлдәге белдереүенә ярашлы, 40-сы армия өлөшләтә ҡыҫҡартыла. Ғәмәлдә белдереү пропаганда характерына эйә була, сөнки сығарылған полктар хәрби хәрәкәттәрҙә актив ҡатнашҡан формированиелар булып тормай, ғәскәрҙәрҙе лә һаҡламай, ә артыҡ була. Мәҫәлән, 5-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһынан 220-се мотоуҡсылар гвардия полкы, 24-се гвардия танк полкы, 1122-се зенит-ракета полкы, 201-се мотоуҡсылар дивизияһынан — 620-се мотоуҡсылар полкы һәм 990-сы зенит артиллерия полкы, 108-се мотоуҡсылар дивизияһы составынан — 1415-се зенит ракета полкы сығарыла. 5-се гвардия һәм 201-се мотоуҡсылар дивизияларынна сығарылған мотоуҡсылар полктары сит дәүләттәрҙең полктарҙы сығарыуҙы яҡтыртҡан киң мәғлүмәт сараларын алдауға ҡорола. Мәҫәлән, 620-се мотоуҡсылар полкы Ҡондоҙ ҡалаһы гарнизоны хәрби частарының ваҡытлы хеҙмәткә саҡырылған һәм запасҡа ебәрелергә тейешле хәрби хеҙмәткәрҙәрҙән, ә 342-се Инженер эштәре идаралығының (40-сы армия составында хәрби-төҙөлөш ғәсәкәрҙәре берләшмәһе) 1630-сы айырым хәрби-төҙөлөш батальоны (45951-се хәрби часть) яугирҙарынан ойошторола. 1986 йылдың сентябренә тиклем 201-се мотоуҡсылар дивизияһы составында — 620-се мотоуҡсылар полкы (65290-сы хәрби часть), 5-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһында 220-се мотоуҡсылар полкы (73938-се хәрби часть) булмай<ref name="Бешкарёв">[http://artofwar.ru/b/beshkarew_a_i/perechenx.shtml Бешкарев Александр Иванович. Перечень советских воинских частей (40-я Армия)]</ref><ref>[http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=63 А. Волков — 40-я Армия: история создания, состав, изменение структуры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141025233134/http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?id=63 |date=2014-10-25 }}</ref>. *13 ноябрь — КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы ултырышында Михаил Горбачев: «Афғанстанда алты йыл һуғышабыҙ. Әгәр алымдарҙы үҙгәртмәһәк, тағы ла 20-30 йыл һуғышасаҡбыҙ», — ти. Генштаб начальнигы маршал С. Ф. Ахромеев: «Алға ҡуйылған һәр хәрби бурыс үтәлә, ә һөҙөмтә юҡ. … Беҙ Ҡабулды һәм провинция үҙәктәрен контролдә тотабыҙ, әммә яуланған территорияла власть урынлаштыра алмайбыҙ. Беҙ афған халҡы өсөн көрәштә еңелдек» <ref>[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 Ю. Рубцов: Уроки «Афгана». СССР проиграл борьбу за афганский народ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160731023853/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 |date=2016-07-31 }}</ref>. Ошо уҡ ултырышта ике йыл эсендә Афғанстандан барлыҡ ғәсәкәрҙәрҙе сығарыу бурысы ҡуйыла. *30-31 декабрь — НДПА Үҙәк комитетының ғәҙәттән тыш киңәйтелгән XXI пленумы милли татыулыҡ сәйәсәтен һәм туған-ара үлтерешеү һуғышын тиҙ арала туҡтатыу курсын иғлан итә. == 1987 йыл == [[Файл:Mortar attack on Shigal Tarna garrison, Kunar Province, 87.jpg|thumb|200px|Кунар провинцияһы, 1987.]] [[Файл:Afgan1987 Gardez UAZ469.jpg|thumb|250px|Гардезда дислокацияланған десант-штурм бригадаһы яугирҙары.]] [[Файл:October 87 - Khalis-loyal Muja.jpg|thumb|200px|Афғанстандың Ислам партияһы мөжәһиттәре, 1987 йыл.]] * 2 ғинуар — Ҡабулға СССР Хәрби көстәре Генштабы начальнигының беренсе урынбаҫары етәкселегендә СССР Оборона министрлығының оператив төркөмө ебәрелә. * 4 февраль — 11 март — «Шквал» эре дөйөм ғәскәри операция, Кандагар провинцияһы. * 16-21 февраль — «Удар» ("Удар-2) операцияһы, Ҡондоҙ провинцияһы. * 26-27 февраль — Афғанстан Хәрби-һауа көстәре самолеттары бер нисә тапҡыр Пакистандың һауа киңлегенә үтеп инә һәм ике ауылды һәм ҡасаҡтарҙың ике лагерын утҡа тота. Һөҙөмтәлә 66 кеше һәләк була, 250 кеше яралана<ref>Afghan Bombers Strike Pakistan Again; 31 Die. // Los Angeles Times, February 28, 1987.</ref>. * Яҙ — 40-сы армия командующийы генерал-лейтенант В. П. Дубинин «Барьер» планын эшләй: уға ярашлы Пакистан менән Иран сигендәге айырым участкалар тотош боҫҡон сылбыры менән ҡаплана һәм уларға каруандарҙы юлда булғанда түгел, ә уларҙың хәрәкәт итеүенә һәм йөк тейәү базаларында йөк туплауына юл ҡуймау, артабан авиация һөжүме менән юҡ итеү бурысы ҡуйыла. * 2-21 март — «Гроза» операцияһы, Газни провинцияһы. * 8 март — Таджик ССР-ының Пяндж ҡалаһын мөжәһиттәр утҡа тота. * 8 — 21 март — «Круг» операцияһы, Ҡабул һәм Логар провинциялары. * 8-9 апрель төнө — «инженер Башир» етәкселегендәге 50-60 кешенән торған дошман отряды 11-се һәм 12-се застава сигенә ҡуйылған 117-се сик буйы һаҡсылары отрядын ҡамауға алып һөжүм итергә тырышып ҡарай. Совет территорияһына Мир Әхмәд һәм Нур Али командалығында ике төркөм боевик сыға, өсөнсө төркөм пулемёттар менән йылға уртаһындағы утрауҙа урынлаша һәм һөжүмгә күтәрелеүселәргә ярҙам итеү өсөн ут нөктәләре булдыра. Ике сәғәт алышҡандан һуң дошмандар афған территорияһына сигенергә мәжбүр була. Улар 20 кешеһен юғалта, берәү (Мөхәммәт Аюз) әсирлеккә алына. Шулай уҡ ике сик буйы һаҡсыһы — рядовойҙар А. С. Артамонов менән А. П. Куркин һәләк була<ref>А. Карпов, Д. Мещанинов. На границе вступили в бой с бандой душманов советские воины // «Известия», № 112 (21919) от 24 апреля 1987. стр.6</ref>. * 11-21 апрель — Герат провинцияһында дөйөм ғәскәри операция. * 12 апрель — Милов фетнәселәре базаһы тар-мар ителә, Нангархар провинцияһы. * 12-24 апрель — «Весна» операцияһы, Ҡабул провинцияһы. * 20 май — август — «Залп» дөйөм ғәскәри операция, Логар, Пактия, Ҡабул провинциялары. * 21 май — сентябрь — «Юг-87» дөйөм ғәскәри операция, Кандагар провинцияһы. * 31 октябрь — Забуль провинцияһының Дадури ҡышлағы янында 22-се айырым махсус тәғәйенләнештәге бригаданың «Каспий-724» разведка төркөмө тар-мар ителә. * 23 ноябрь — 10 ғинуар (1988) — Хост ҡалаһын ҡамауҙан азат итеү буйынса «Магистраль» дөйөм ғәскәри операция. == 1988 йыл == [[Файл:Evstafiev-spetsnaz-prepare-for-mission.jpg|thumb|right|250px|Махсус тәғәйенләнештәге совет төркөмө заданиеға сығыр алдынан. Афғанстан, 1988.]] [[Файл:Mujahid-MANPAD.JPEG|thumb|250px|Афған мөжәһите Стрела-2 күсмә зенит-ракета комплексы менән, 1988 йылдың 26 авгусы. * 7-8 ғинуар — 3234 бейеклегендәге алыш.]] * 7 апрель — [[Ташкент]]та КПСС Үҙәк комитеты Генераль секретары М. С. Горбачев менән Афғанстан Президенты М. Нәжибулла осрашып, Женева килешеүенә ҡул ҡуйыу мөмкинлеге бирәсәк һәм Афғанстандан совет ғәскәрҙәрен сығара башлау тураһында ҡарарҙар ҡабул итә. * 14 апрель — [[БМО]] ҡатнашлығында Швейцарияла Афғанстан һәм Пакистан сит ил эштәре министрҙары осрашып, АДР тирәләй килеп тыуған хәл-торошто сәйәси көйләү тураһында Женева килешеүенә ҡул ҡуя. Килешеү гаранттары булып СССР һәм АҠШ сығыш яһай. СССР 15 майҙан алып 9 ай эсендә үҙенең контингентын сығарып бөтөү йөкләмәһен ала; АҠШ менән Пакистан, үҙ сираттарында, мөжәһиттәргә ярҙам итеүҙе туҡтатырға тейеш була<ref name="soldat">[http://www.soldat.ru/book/afganistan/chronic.html Хроника Афганской войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071216140617/http://www.soldat.ru/book/afganistan/chronic.html |date=2007-12-16 }} @ soldat.ru</ref>.. * 13 май — Мармоль ҡышлағы районында (Балх провинцияһындағы Мазари-Шәрифтән 18 км көньяҡҡараҡ), 81-се Термез погранотрядының («База» нөктәһе) «Мармоль» 1-се мотоманевр төркөмө (ММГ-1) колоннаһын 1534-се нөктәгә күсергәндә 8 саперҙан торған төркөм боҫҡонға эләгә һәм алышта «Мармоль» ММГ-1 пограничниктарынан 6 сапер һәләк була. * 15 май — 15 август — Афғанстандан совет ғәскәоҙәрен сығарыуҙың беренсе этабы. * 25 май — Панджшер тарлауығынан 108-се мотоуҡслар дивизияһының 682-се мотоуҡсылар полкы һәм 345-се айырым гвардия парашют-десант полкының 2-се парашют-десант батальоны сығарыла. Улар Панджшерҙа дөйөм алғанда 4 йыл була. * 24 июнь — оппозиция отрядтары Вардак провинцияһының үҙәге — Майданшахр ҡалаһын баҫып ала. Сентябрҙә совет ғәскәрҙәре Майданшахр эргәһендә Хуркабуль база районын тар-мар итеү буйынса операция үткәрә. Июль — мөжәһиттәрҙең Забуль провинцияһының административ үҙәге Калатты ҡулға төшөрөргә тырышыуы уңышһыҙлыҡҡа осрай. * 4 август — Паҡстандың F-16 истрибителе Су-25 совет штурмовигын бәреп төшөрә. Уның пилоты, Хәрби-һауа көстәренең 40-сы армияһы командующийы урынбаҫары Александр Руцкойҙы мөжәһиттәр әсирлеккә ала. * 7 — 8 август — мөжәһиттәр һуғышһыҙ ғына Ҡондоҙ, Ханабад (Ҡондоҙ провинцияһы), Талукан (Тахар провинцияһы) ҡалаларын ала. * 10 август — Пули-Хумриҙа артиллерия складтары шартлай. * 15 август — Афғанстандан совет ғәсәкәрҙәрен сығарыуҙың 1-се этабы таммалана. СССР-ға 50,2 мең кеше — ОКСВ-ның шәхси составының 50 проценты ҡайта. Составында 50,1 мең кеше булған Совет ғәскәрҙәре Ҡабул, Герат, Парван, Саманган, Балх, Баглан провинцияларында, бынан тыш Афғанстанда Хәрби-һауа көстәренең 40-сы армияһының 55 проценты ҡала. * 28-се сентябрь — МиГ-23МЛД совет истрибителдәре Афғанстан өҫтөнән Ирандың ике AH-1J «Кобра»[65] хәрби вертолетын бәреп төшөрә. * 29 октябрь — Луна-М ТРК-һы менән ҡоралланған 47-се айырым ракета дивизионы (47-се ордн) афған мөжәһиттәренең позицияларын утҡа тотоу буйынса хәрби эшмәкәрлек башлай. Был — СССР Ҡораллы көстәре тарихында тактик ракеталарҙы хәрби ҡулланыу буйынса берҙән-бер прецедент. Совет ғәсәкәрҙәре сығарылып бөткәнгә тиклем өс ай эсендә шундай 92 ракета ҡулланыла[59][66]. Ноябрь — КГБ, ГРУ, 40-сы армия штабы һәм ХАД мәғлүмәттәре буйынса, Бамиан, Пактика, Кунар провинциялары тулыһынса мөжәһиттәр ҡулына күсә. Нәжибулла хөкүмәте 30191 ҡышлаҡтың 8,5 мең самаһын (28 процент), 27 провинция үҙҫгенең — 22-һен, Хост ҡалаһын, 39 районды һәм 290 район үҙәгенең 91-ен генә контролдә тота. * 15 ноябрь — 15 февраль (1989) — Афғанстандан совет ғәсәкәрҙәрен сығарыуҙың икенсе, йомғаҡлау этабы. == 1989 йыл == 23- 26 ғинуар — Парван, Баглан, Ҡондоҙ провинцияларында «Тайфун» операцияһы. Афғанстанда Совет армияһының һуңғы ғәскәри операцияһы. * 13 февраль — Совет Армияһының һуңғы подразделениеһы Ҡабулды ҡалдыра. * 15 февраль — Афғанстандан совет ғәсәкәрҙәре тулыһынса сығарыла. 40-сы армия ғәсәкрҙәрен сығарыу менән Сикләнгән хәрби контингенттың һуңғы командующийы генерал-лейтенант Б. В. Громов еткәселек итә. Рәсми версия буйынса, ул Амударья (Термез ҡалаһы)<ref>[http://interpretive.ru/dictionary/408/word/%C0%D4%C3%C0%CD%D1%CA%C0%DF+%C2%CE%C9%CD%C0++%281979-1989+%E3%EE%E4%FB%29/ Афганская война в Национальной исторической энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> сик буйы йылғаһын иң һуңғы булып үтә һәм: «Минең артымда бер генә совет һалдаты ла ҡалманы», — тип белдерә. Был раҫлау ысынбарлыҡҡа тура килмәй, сөнки Афғанстанда мөжәһиттәргә әсирлеккә эләккән совет яугирҙары, шулай уҡ ғәскәрҙәрҙең сығыуын тәьмин итеүсе һәм СССР территорияһына бары тик 15 февралдең икенсе яртыһында ғына сыҡҡан сик буйы һаҡсылары подразделениелары ҡала. СССР КГБ-һының сик буйы ғәсәкәрҙәре совет-афған сиген һаҡлау буйынса бурысын айырым подразделениеларға бүленеп, 1989 йылдың апреленә<ref>[http://greenzone3000.narod.ru/pressa/zavsyu.htm В. Филин. За всю войну — ни одного дезертира] {{V|18|2|2010}}</ref><ref>[http://www.stapravda.ru/20090228/afganistan_god_1989y_khayraton_36130.html С. Скрипаль. Год 1989-й. Хайратон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100408115344/http://www.stapravda.ru/20090228/afganistan_god_1989y_khayraton_36130.html |date=2010-04-08 }} {{V|18|2|2010}}</ref><ref>[http://smi.liga.net/articles/IT090729.html М. Будилов, А. Чаленко. Томенко в Афганистане толкал «налево» горючее] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212224447/http://smi.liga.net/articles/IT090729.html |date=2009-02-12 }} {{V|18|2|2010}}</ref> тиклем дауам итә. Бынан тыш, айырым совет яугирҙары мөжәһиттәр яғына сығып, үҙ теләктәре менән Афғанстанда ҡала<ref name="autogenerated5">[http://podrobnosti.ua/accidents/warandterror/2005/06/20/221157.html Советские солдаты-дезертиры до сих пор скрываются в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111107080050/http://podrobnosti.ua/accidents/warandterror/2005/06/20/221157.html |date=2011-11-07 }}</ref>. == Һөҙөмтәләр == 40-сы армияның һуңғы командующийы генерал-полковник Б. В. Громов үҙенең «Ограниченный контингент» китабында Совет Армияһының Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәре йомғаҡтары тураһында былай тип яҙа<ref>[http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/limited_contingent/5.shtml?part=17 Победа или поражение?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071209034541/http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/limited_contingent/5.shtml?part=17 |date=2007-12-09 }}</ref>: <blockquote> «Я глубоко убежден: не существует оснований для утверждения о том, что 40-я армия потерпела поражение, равно как и о том, что мы одержали военную победу в Афганистане. Советские войска в конце 1979 года беспрепятственно вошли в страну, выполнили — в отличие от американцев во Вьетнаме — свои задачи и организованно вернулись на Родину. Если в качестве основного противника Ограниченного контингента рассматривать вооруженные отряды оппозиции, то различие между нами заключается в том, что 40-я армия делала то, что считала нужным, а душманы — лишь то, что могли». </blockquote> Совет ғәсәкәрҙәрен 1988 йылдың майында сығара башлағанға тиклем мөжәһиттәр бер генә ҙур операция үткәрә, бер генә ҙур ҡаланы баҫып ала алмай. Шул уҡ ваҡытта Громовтың, 40-сы армия алдына хәрби еңеү бурысы ҡуйылманы, тиеүе ҡайһы бер башҡа авторҙарҙың баһаһы менән тап килмәй. Атап әйткәндә, 1985—1987 йылдарҙа 40-сы армия штабының оператив бүлеге начальнигы урынбаҫары булған генерал-майор Евгений Никитенко, бөтә һуғыш дауамында СССР бер маҡсатты — ҡораллы оппозиция ҡаршылығын еңеүҙе һәм афған хөкүмәте власын нығытыуҙы<ref>Никитенко Е. Г. Афганистан: От войны 80-х до прогноза новых войн. — М.: Астрель; АСТ, 2004. — С. 278.</ref> күҙалланы, ти. Барлыҡ тырышлыҡҡа ҡарамаҫтан, оппозиция формированиеларының һаны йылдан-йыл арта барып<ref>Оценки численности оппозиции см: Никитенко Е. Г. Афганистан: От войны 80-х до прогноза новых войн. — М.: Астрель; АСТ, 2004. — С. 94—110.</ref>, 1986 йылда (совет хәрбиҙәре буған осорҙа) мөжәһиттәр Афғанстандың 70 процент территорияһын контролдә тота<ref>Никитенко Е. Г. Афганистан: От войны 80-х до прогноза новых войн. — М.: Астрель; АСТ, 2004. — С. 105.</ref>. Афғанстан демократик республикаһында СССР Оборона министрлығының Оператив төркөмө начальнигы урынбаҫары булған генерал-полковник Виктор Меримскийҙың фекеренсә, Афғанстан етәкселеге үҙ халҡы өсөн мөжәһиттәр менән көрәштә еңелде, 300 меңлек хәрби формированиеларға (армия, милиция, именлек хеҙмәте)<ref>В. А. Меримский. Загадки Афганской войны. — М.: Вече, 2006. — С. 341.</ref> эйә булып та, илдә хәл-торошто тотороҡландыра алманы. == Артабанғы ваҡиғалар == Афғанстандан совет ғәскәрҙәре сыҡҡандан һуң совет-афған сигендәге хәл-торош ҡатмарлаша: СССР территорияһын утҡа тотоу, СССР территорияһына үтеп инергә тырышыу осраҡтары күҙәтелә (1989 йылда ғына шундай 250 осраҡ теркәлә), совет сик буйы һаҡсыларына һөжүм яһала, совет территорияһы миналана (1990 йылдың 9 майына тиклем сик буйы һаҡсылары 17 мина: инглиздәрҙең Mk.3, американдарҙың M-19, итальяндарҙың TS-2,5 и TS-6,0 зарарһыҙландыра)<ref>капитан В. Филин. Стой, кто идёт? Уже больше года, как наши войска ушли из Афганистана. Но на советско-афганской границе по-прежнему неспокойно // «Комсомольская правда» от 9 мая 1990. стр.3</ref>.. == Юғалтыуҙар == === Афғанстан яғынан юғалтыуҙар === 1988 йылдың 7 июнендә БМО генераль Ассамблеяһы ултырышындағы сығышында Афғанстан президенты Нәжибулла, 1978 йылда башланған хәрби хәрәкәттәрҙән алып әлегә тиклем» (йәғни 1988 йылдың 7 июленә тиклем) илдә хөкүмәт ғәскәрҙәренән, именлек хеҙмәтенән, дәүләт хеҙмәткәрҙәренән, тыныс халыҡтан 243,9 мең кеше һәләк булды, шул иҫәптән 208,2 мең ир-ат, 35,7 мең ҡатын-ҡыҙ, 20,7 мең 10 йәшкә тиклемге бала; 77 мең кеше, шул иҫәптән 17,1 мең ҡатын-ҡыҙ, 10 йәшкә тиклемге 900 бала яралана[78], тип белдерә. Икенсе мәғлүмәттәр буйынса 18 мең хәрби хеҙмәткәр һәләк була<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=k86jifnA3oYC&pg=PA5&dq=osprey+russia+afghanistan#v=onepage&q&f=false|title=Russia's War in Afghanistan|author=David C. Isby|publisher=Books.google.es|accessdate=February 15, 2012|isbn=978-0-85045-691-2|date=1986-06-15}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Һуғышта һәләк булған афғандарҙың аныҡ һаны билдәһеҙ. Йыш ҡына 1 миллион тигән һан осрай; баһалар 670 мең ябай халыҡтан алып дөйөм һан 2 миллионға тиклем тирбәлә<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat2.htm#Afghanistan Death Tolls for the Major Wars and Atrocities of the Twentieth Century]</ref>. АҠШ-тың афған һуғышын өйрәнеүсе профессоры М. Крамерҙың тикшеренеүҙәре буйынса, 9 йыл барған һуғышта 2,7 миллион афған һәләк булған йәки ғәрипләнгән, нигеҙҙә улар ябай халыҡ, миллиондарса кеше ҡасаҡтар рәтен тулыландырған, күптәре илен ташлап киткән<ref>Mark Kramer. «The Soviets Nearly Won Afghan War». 26.12.2004, N.Y.</ref>. Ҡорбандарҙы хөкүмәт армияһы һалдаттарына, мөжәһиттәргә һәм ябай халыҡҡа аныҡ ҡына бүлеү юҡ. Әхмәд Шаһ Масуд Афғанстандағы совет илсеһе Ю. Воронцовҡа 1989 йылдың 2 сентябрендәге хатында, Советтар Союзының НДПА-ға ярҙамы 1,5 миллион афғандың үлеменә килтерҙе, 5 миллион кеше ҡасаҡҡа әүерелде[82], тип яҙа. БМО-ның 1980 йылдан 1990 йылға тиклем Афғанстандың демографик хәл-торошо тураһындағы статистика мәғлүмәттәренә ярашлы, илдең дөйөм үлем күрһәткесе 614000 кеше тәшкил иткән. Шул уҡ ваҡытта был осорҙа Афғанстанда халыҡтың вафат булыуы башҡа йылдар менән сағыштырғанда кәмегән<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/index.htm World Population Prospects: The 2010 Revision]</ref>. {| class="wikitable" |- ! width="80pt"|Осор ! width="80pt"|Үлем күрһәткесе |- | 1950—1955 | align="right" | 313 000 |- | 1955—1960 | align="right" | 322 000 |- | 1960—1965 | align="right" | 333 000 |- | 1965—1970 | align="right" | 343 000 |- | 1970—1975 | align="right" | 356 000 |- | 1975—1980 | align="right" | 354 000 |- | '''1980—1985''' | align="right" | '''323 000''' |- | '''1985—1990''' | align="right" | '''291 000''' |- | 1990—1995 | align="right" | 352 000 |- | 1995—2000 | align="right" | 429 000 |- | 2000—2005 | align="right" | 463 000 |- | 2005—2010 | align="right" | 496 000 |- |} 1978—1990 йылдарҙағы хәрби хәрәкәттәр һөҙөмтәһендә афған ҡасаҡтары Иранға һәм Пакистанға ағыла. 1985 йылда National Geographic журналының тышлығына Шарбат Гулының «Афған ҡыҙы» атамаһы аҫтында баҫтырылған фотоһы бөтөн донъяла афған низағы һәм ҡасаҡтар проблемалары символы булып тора. 1979—1989 йылдарҙа Афғанстан демократик республикаһы армияһы хәрби техникала 362 танк, 804 бронетранспортер һәм пехотаның хәрби машинаһын, 120 самолет, 169 вертолет юғалта<ref>А. Ляховский. Трагедия и доблесть Афгана. Приложение № 14. Таблица основных показателей безвозвратных санитарных потерь личного состава и техники советских и афганских войск в Республике Афганистан в период с 25 декабря 1979 года по 15 февраля 1989 года.</ref>. === СССР-ҙың юғалтыуҙары === Һуғыш бөткәндән һуң СССР-ҙа йылдар буйынса һәләк булған совет һалдаттарының һаны баҫыла: {|class="standard" |1979 йыл || 86 кеше |- |1980 йыл || 1484 кеше |- |1981 йыл || 1298 кеше |- |1982 йыл || 1948 кеше |- |1983 йыл || 1448 кеше |- |1984 йыл || 2343 кеше |- |1985 йыл || 1868 кеше |- |1986 йыл || 1333 кеше |- |1987 йыл || 1215 кеше |- |1988 йыл || 759 кеше |- |1989 йыл || 53 кеше |} * Йәмғеһе — 13835 кеше Был мәғлүмәттәр «Правда» гәзитендә 1989 йылдың 17 авгусында донъя күрә. Һуңынан был һан бер ни тиклем арта. 1999 йылдың 1 ғинуарына ҡарата афған һуғышында һәләк булыусылар, яраларҙан, ауырыуҙарҙан һ.б. вафат булыусылар, хәбәрһеҙ юғалыусылар түбәндәгесә баһалана<ref>Россия и СССР в войнах XX века. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2001. — С. 537.</ref>: # Совет Армияһы — 14427 # КГБ — 576 (шул иҫәптән сик буйы ғәсәкрҙәренең 514 хәрби хеҙмәткәре[86]) # МВД — 28 * Йәмғеһе — 15031 кеше. Санитар юғалтыуҙар — 53753 яралы, контузия алыусы, травмаланыусы; 415932 ауырыусы<ref>[http://army.lv/ru/Obshchie-lyudskie-poteri-i-poteri-tehniki-v-Afganistane/91/3588 Общие людские потери и потери техники в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100418173034/http://army.lv/ru/Obshchie-lyudskie-poteri-i-poteri-tehniki-v-Afganistane/91/3588 |date=2010-04-18 }}</ref>. Ауырыусыларҙан — йоғошло гепатит менән — 115 308 кеше, ҡорһаҡ тифы — 31080, башҡа йоғошло сирҙәр менән 140665 кеше. Сәләмәтлек торошо буйынса хәрби хеҙмәттән азат ителеүсе 11294 кешенең 10751-е инвалид булып ҡала, шуларҙың 672-һе — беренсе, 4216-һы — икенсе, 5863-ө өсөнсө төркөм инвалиды<ref>Книга Памяти РФ. М., 1999. Т. 10.</ref>. Санкт-Петербургтың Хәрби-медицина академияһы профессоры Владимир Сидельников мәғлүмәттәре буйынса, йомғаҡлау мәғлүмәттәрендә СССР территорияһында яраларҙан һәм ауырыуҙарған госпиталдәрҙә вафат булған хәрби хеҙмәткәрҙәр иҫәпкә алынмаған<ref>[http://nw.rian.ru/society/20070215/81524476.html Статистика потерь Советской Армии в Афганистане не включает умерших от ранений в госпиталях в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023161914/http://nw.rian.ru/society/20070215/81524476.html |date=2008-10-23 }}</ref>. Профессор Валентин Рунов<ref>Рунов В. А. Афганская война. Боевые операции. — Яуза, Эксмо, 2008. — С. 92.</ref> етәкселегендә Генераль штаб офицерҙары үткәргән тикшеренеүҙә һәләк булыусылар һаны, яуҙа үлеүселәр, яраларҙан һәм ауырыуҙан вафат булыусылар, бәхетһеҙ осраҡ ҡорбаны булыусыларҙы ла индереп, 26 мең типкүрһәтелә. Йылдар буйынса улар түбәндәгесә бирелә: {| class="wikitable" |- | йыл || яҡынса йәмғеһе || шул иҫәптән офицерҙар |- | 1979 йыл ||150-гә тиклем ||15-кә тиклем |- | 1980 йыл ||2800 самаһы ||320 самаһы |- | 1981 йыл ||2400 самаһы ||300 самаһы |- | 1982 йыл ||3650 самаһы ||400 самаһы |- | 1983 йыл ||2800 самаһы ||350 самаһы |- | 1984 йыл ||4400 ||500-гә тиклем |- | 1985 йыл ||3500 самаһы ||380 самаһы |- | 1986 йыл ||2500 самаһы ||300-гә тиклем |- | 1987 йыл ||2300 самаһы ||280-гә тиклем |- | 1988 йыл ||1400 самаһы ||130 самаһы |- | 1989 йыл ||100-гә тиклем ||15-кә тиклем |- | Йәмғеһе |||26 000 ||2990 |} Рәсми статистика буйынса, Афғанстан территорияһында хәрби хәрәкәттәр барған ваҡытта 417 кеше әсирлеккә эләгә һәм хәбәрһеҙ юғала (шуларҙың 130-ы совет ғәсәкрҙәре сығарылғанға тиклем азат ителә). 1988 йылғы Женева килешеүендә совет әсирҙәрен азат итеү шарттары теркәлмәй<ref>[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 Ю. Рубцов. Уроки «Афгана». СССР проиграл борьбу за афганский народ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160731023853/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 |date=2016-07-31 }} // информагентство «ЦентрАзия» от 16 февраля 2009 {{V|3|5|2012}}</ref>. Афғанстандан совет ғәскәрҙәрен сығарғандан һуң совет әсирҙәрен азат итеү тураһында АДР һәм Пакистан хөкүмәттәре аралашлығында дауам итә: * 1989 йылдың 28 ноябрендә Пакистан территорияһында, Пешавар ҡалаһында СССР вәкилдәренә ике совет һалдаты — Андрей Лопух менән Валерий Прокопчук тапшырыла<ref>Вернулись домой // «Известия», № 334 (22872) от 30 ноября 1989. стр.4</ref>. Уларға алмашҡа АДР хөкүмәте элек ҡулға алынған 8 боевикты (5 афған, Сәғүд Ғәрәбстанының 2 гражданы, 1 фәләстан) һәм Афғанстан территорияһында ҡулға алынған Пакистандың 25 граджданын иреккә сығара<ref>Двое на родине. Вернутся ли остальные? // «Известия», № 336 (22874) от 2 декабря 1989. стр.7</ref>. Әсирлеккә эләгеүселәрҙең яҙмышы төрлөсә: 8 кеше дошман яғына сыға, 21-е илгә ҡайтыуҙан баш тарта, 100-ҙән ашыуы һәләк була<ref>М. Елисеева. Разыскиваются… // «Красная звезда», № 26 (26486) от 14-20 января 2014. стр.11</ref>. 1983 йылда АҠШ-та рус эмигранттары тырышлығы менән Афғанстандағы Совет әсирҙәрен ҡотҡарыу комитеты ойошторола. Комитет вәкилдәренә афған оппозицияһы менән осрашырға һәм уларҙың ҡайһы берҙәрен, бигерәк тә Көнбайышта ҡалырға теләүселәрҙе (СССР Сит ил эштәре министрлығы мәғлүмәттәре буйынса 30 самаһы кеше) азат итергә күндереү мөмкин була. Шуларҙың өсәүһе, СССР генераль прокуроры, элекке әсирҙәр енәйәти эҙәрлекләүҙәргә думар булмаясаҡ, тигән белдереүенән һуң Советтар Союзына ҡайта<ref>[http://www.bbratstvo.com/magazine/archive/2008/02/213 Александр Окороков. Неизвестные судьбы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120807183520/http://www.bbratstvo.com/magazine/archive/2008/02/213 |date=2012-08-07 }}</ref>. Совет һалдаттарының үҙҙәре теләп мөжәһиттәр яғына сығыу һәм һуңынан Совет Армияһына ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыу осраҡтары ла билдәле<ref>[http://www.newsru.ru/world/20jun2005/partisans.html Советские солдаты-дезертиры, воевавшие на стороне моджахедов, до сих пор скрываются в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013034/http://newsru.ru/world/20jun2005/partisans.html |date=2016-03-05 }}</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/life/newsid_4180000/4180392.stm В Афганистане живут бывшие советские солдаты]</ref>. 1992 йылдың мартында хәрби әсирҙәр һәм хәбәрһеҙ юғалыусыларҙың эштәре буйынса Рәсәй-Америка берлектәге комиссияһы ойошторола. Уның эше барышында АҠШ Рәсәйгә Афғанстанда хәбәрһеҙ юғалған 163 Рәсәй гражданы тураһында мәғлүмәт бирә<ref>[http://www.nhat-nam.ru/vietnamwar/poisk4.html Российско-американская совместная комиссия по делам военнопленных и пропавших без вести]</ref>.. '''Һәләк булған совет генералдары''' һаны матбуғат сараларында дүртәү тип бирелһә, ҡайһы берҙә уларҙы бишәү тиҙәр. {|class="wikitable sortable" |- ! Исем-шәрифе !! Ғәскәр төрө!! Дәрәжәһе, вазифаһы !! Урыны !!class="unsortable"|Дата !!class="unsortable"|Шарттары |- |1. Вадим Николаевич Хахалов||Хәрби-һауа көстәре||генерал-майор, Төркөстан Хәрби округының Хәрби-һауа көстәре командующийы урынбаҫары||Луркох тарлауығы||5 сентябрь 1981||Мөжәһиттәр бәреп төшөргән вертолетта һәләк була |- |2. Пётр Иванович Шкидченко||Ҡоро ер ғәскәрҙәре||генерал-лейтенант, Афғанстан Оборона министры ҡарамағындағы хәрби хәрәкәттәр идаралығы төркөмө начальнигы||Пактия провинцияһы||19 ғинуар 1982||Бәреп төшөрөлгән вертолетта һәләк була. Үлгәндән һуң [[Рәсәй Федерацияһы]] Геройы исеме бирелә (4.07.2000) |- |3. Анатолий Андреевич Драгун||Ҡоро ер ғәскәрҙәре ||генерал-лейтенант, [[СССР]] Ҡораллы Көстәре Генераль штабының идаралыҡ начальнигы||ДРА, Ҡабул-?||10 ғинуар 1984||Афғанстанға командировкаһы ваҡытында кинәттән вафат була |- |4. Николай Васильевич Власов||Хәрби-һауа көстәре||генерал-майор, Афғанстан Хәрби Һауа Көстәре командующийы советнигы||АДР, Шинданд провинцияһы||12 ноябрь 1985||МиГ-21 самолетында осҡанда ПРЗК атып төшөрә |- |5. Леонид Кириллович Цуканов||Ҡоро ер ғәскәрҙәре||генерал-майор, Афғанстан Хәрби Көстәре артиллерияһы командующийы советнигы||АДР, Ҡабул||2 июнь 1988||Ауырыуҙан вафат була |} Киң таралған рәсми мәғлүмәттәр буйынса, техникала юғалтыуҙар 147 танк, 1314 бронялы машиналар (БТР, БМП, БМД, БРДМ-2), 510 инженер машинаһы, 11369 йөк машинаһы һәм бензовоз, 433 артсистема, 118 самолет, 333 вертолет тәшкил итә<ref name="hro" /> (бында 40-сы армияның ғына вертолеттары иҫәпләнә, сик буйы ғәскәрҙәренең һәм Урта Азия хәрби округының<ref>[http://www.skywar.ru/afghstatloss.html Статистика потерь в Афганистане], см. комментарий к таблице г)</ref> вертолеттарын иҫәпләмәй). Шул уҡ ваҡытта был һандар- атап әйткәндә авиацияның хәрби һәм хәрби булмаған юғалтыуҙары, самолеттар һәм вертолеттарҙың төрҙәре буйынса юғалтыуҙар һ.б. буйынса бер нисек тә аныҡланмай. Бында шуны ла билдәләп китергә кәрәк, 40-сы армияның ҡоралланыу буйынса командующийҙың элекке урынбаҫары генерал-лейтенант В. С. Королев техника юғалтыуҙары буйынса икенсерәк, күберәк һандар килтерә. Уның мәғлүмәттәре буйынса, 1980—1989 йылдарҙа совет ғәскәрҙәре 285 танкыһын, 2530 берәмек БТР, БРДМ, БМП, БДМ-ын юғалта (һандар түңәрәкләнеп алынды)<ref>В. С. Королёв. Техническое обеспечение ОКСВ при подготовке и выводе войск из Афганистана. // Техника и вооружение. — 2007. — № 7. — С. 11.</ref>. ==== СССР-ҙың сығымдары ==== [[Файл:Воин-интернационалист СССР гос.нагр.знак.jpg|thumb|170px|«СССР-ҙың яугир-интернационалисы» билдәһе]] Ҡабул хөкүмәтенә ярҙамға СССР хөкүмәте бюджетынан йыл һайын 800 миллион АҠШ доллары <ref name="start">[http://www.start.crimea.ua/news/news_print.php?news_id=99504 Живите без войны, ребята] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111173459/http://www.start.crimea.ua/news/news_print.php?news_id=99504 |date=2012-01-11 }} источник: Крым.ру</ref>, 40-сы армияны тотоуға һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыуға йылына 3 миллиондан 8,2 миллионғаса АҠШ доллары тотонола<ref name="start" /><ref>Spencer C. Tucker. The Encyclopedia of Middle East Wars. ABC-CLIO, 2010, с. 26.</ref>. СССР Министрҙар советы Рәйесе Н. Рыжков төрлө министерство һәм ведомстволар белгестәре менән берлектә Советтар Союзы өсөн был һуғыштың күпмегә төшөүен иҫәпләү өсөн иҡтисадсылар төркөмөн ойоштора. Был комиссияның эш һөҙөмтәләре билдәле. Генерал Борис Громовтың фекеренсә, «Күрәһең, хатта тулы булмаған статистика ла иҫ киткес булғандыр, хатта уны халыҡҡа еткерегә лә йөрьәт итмәнеләр. Әлеге ваҡытта бер кем дә Советтар Союзының Афған революцияһын тотоуға киткән сығымдарын аныҡ әйтә алмайҙыр»<ref>[http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=10949893@cmsArticle Борис Громов. Ограниченный контингент людей чести и долга] {{V|19|5|2012}}</ref>. === Башҡа дәүләттәрҙең юғалтыуҙары === Пакистан Хәрби-һауа көстәре һауа һуғышында бер самолетын юғалта. Шулай уҡ Пакистан властары мәғлүмәте буйынса, 1987 йылдың тәүге дүрт айында афған авиацияһының Пакистан территорияһына һөжүме һөҙөмтәһендә 300-ҙән ашыу ябай халыҡ һәләк була<ref>Steven Weisman. [http://www.nytimes.com/1987/05/02/world/afghans-down-a-pakistani-f-16-saying-fighter-jet-crossed-border.html?pagewanted=1 AFGHANS DOWN A PAKISTANI F-16, SAYING FIGHTER JET CROSSED BORDER] // «The New York Times»</ref>. Иран Хәрби-һауа көстәре һауа һуғышында ике хәрби вертолетын юғалта<ref>{{cite web|url=http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&task=view&id=53&Itemid=47|title=Soviet Air-to-Air Victories of the Cold War|publisher=|accessdate=October 2, 2014}}</ref>. == Афған мөжәһиттәренә сит илдәрҙең ярҙамы == Һуғыш осоронда АҠШ һәм Бөйөк Британия СССР-ға ҡаршы «Фарадей» атамаһы аҫтында йәшерен операцияһы алып бара. Был эш ошо илдәрҙең Оборона министрлыҡтары етәкелегендә Британияның SAS махсус подразделениеһы һәм АҠШ ОМ-ның разведка идаралығы хеҙмәткәрҙәре тарафынан тормошҡа ашырыла. Операцияның маҡсаты күнекмә лагерҙары ойоштороу (шул иҫәптән Пакистан һәм Шотландия территорияларында ла); Кандагар — Баграм — Ҡабул райондарында разведка үткәреү өсөн махсус тәғәйенләнештәге частарҙан Америка һәм британ диверсанттарын ебәреү; ҡорал, боеприпастар, мина-шартлатыу средстволары индереүҙе ойоштороу; афған мөжәһиттәренә диверсия эшмәкәрлеге тактикаһы буйынса инструктаж<ref>Об участии западных спецслужб в войне в Афганистане // «Зарубежное военное обозрение», № 8 (653), 2001, стр. 63</ref> үткәреү була. «The New York Times» Америка гәзите хәбәр итеүенсә, 1982 йылдың декабрендә АҠШ ЦРУ-һы АҠШ хөкүмәтенән мөжәһиттәрҙе ауыр ҡоралланыу, шул иҫәптән атҡандан һуң кире типмәүсе ҡоралдар, миномёттар һәм танкыларға ҡаршы гранатометтар<ref name="autogenerated8">США уже не скрывают // «Известия», № 126 (20472) от 6 мая 1983. стр.1</ref> менән тәьмин итеү тураһында күрһәтмә ала. Афғанстанда совет ғәсәкрҙәренә ҡаршы йыһат иғлан ителә. Һуғышҡа күп һанлы ғәрәп ялланып һуғышыусылары ла ҡушыла[108]. Ярҙам халыҡ-ара ислам ойошмалары аша инә. Улар иҫәбендә 1984 йылда Пешавар ҡалаһында (Пакистан) Абдулла Аззам һәм Усама бен Ладен тарафынан ойошторолған «Мактаб-аль-Хидамат»[109] айырым урын биләй. Мәғлүмәт-психологик һуғышын алып барыу һәм пропаганда өсөн Пакистан территорияһында, Пакистан-афған сигенән алыҫ түгел "Азат Ҡабул радиоһы"ның<ref>Об участии западных спецслужб в войне в Афганистане // «Зарубежное военное обозрение», № 8 (653), 2001, стр. 63</ref>. 11 радиотапшырғысы ҡуйыла. Бынан тыш, Пакистан хөкүмәте ярҙамы менән Пакистан территорияһында: * «Эйдженси Афган Пресс» мәғлүмәт агентлығы ойошторола. Уның директоры -Пакистан гражданины Мөхтәр Хәсән, Шабир Хуссейн, Әхтәр Рашид, А. Х. Ризви һ.б. Пакистан журналистары хеҙмәткәрҙәр була. * «Афғанстан документтар үҙәге»<ref>Л. Басик, В. Кротов. Дезинформаторы // «Известия», № 125 (20471) от 5 мая 1983. стр.5</ref>. 1985 йылда Америка сенаторы Гордон Хамфри инициативаһы буйынса Мюнхенда АҠШ хөкүмәте структуралары тарафынан финансланған «Азат Афғанстан» радиостанцияһы ойошторола. Тәүҙә ул аҙнаһына 6 сәғәт дари телендә бара; 1987 йылдың сентябренән эфир ваҡытын ике тапҡырға арттырып, аҙнаһына 6 сәғәт пушту телендә лә эшләй башлай<ref>Ю. Штыканов. Двойная клевета // «Известия», 248 (22055) от 5 сентября 1987. стр.4</ref>. 1983 йыл башында, Афғанстан территорияһында операцияның бер-нисә ҡатнашыусыһын ҡулға алғандан һуң, Афғанстанға ЦРУ ойошторған ҡорал индереү каналы мәғлүм була: Бөйөк Британия территорияһында ойошторолған «Интерармз компани оф Манчестер» фирмаһы Манчестерҙан Карачиға, артабан Пакистан-афған сигендәге Пешеварҙағы һәм Парачинарҙағы<ref name="autogenerated8"/> йөк тейәп ебәреү пункттарына ҡорал һәм хәрби припастар оҙатыу менән шөғөлләнә. 1983 йылдың 5 майында АҠШ Дәүләт департаменты вәкиле мөжәһиттәргә ярҙам күрһәтелеүен рәсми таный<ref name="autogenerated8"/>. 1983 йылдың 16 сентябрендә Афғанстан хөкүмәте Ҡабулдағы АҠШ вәкиллегенең ике хеҙмәткәрен: вәкиллектең икенсе секретары Тэрнер Хейг Джефферсонды һәм атташе Блэкборн Роберт Кинлиҙы<ref name="autogenerated8" /> дипломат статусына тап килмәгән эшмәкәрлегенә бәйле «нон грант» персонаһы тип иғлан итә. Матбуғат конференцияһында американдарҙың Афғанстан һәм Пакистан граждандары ҡатнашлығында разведка мәғлүмәттәре йыйыуға, хөкүмәткә ҡаршы эшмәкәрлек алып барыусыларҙы финанслауҙа һәм хөкүмәткә ҡаршы листовкалар таратыуҙа ҡатнашлығы булыуына дәлилләүсе материалдар күрһәтелә<ref name="autogenerated8" />. 1986 йылдың июнендә АҠШ армияһының махсус тәғәйенләнештәге ғәскәрҙәренең отставкалағы подполковнигы Джеймс «Бо» Грайд афған мөжәһиттәре төркөмөн АҠШ-та, Невада штатында уҡытыуҙы ойоштора. «Махсус хәрби әҙерлек» программаһы бер ай дауам итә һәм разведка алып барыуға, шартлатыу эшенә һәм элемтә средстволарын, төнөн күрһәтеүсе приборҙарҙы ҡулланырға өйрәтеүҙе үҙ эсенә ала<ref>В. Кикило. США: готовят душманов на своей территории // «Известия», № 231 (22038) от 19 августа 1987. стр.1</ref>. АҠШ оборона министрлығы эксперттары мәғлүмәттәре буйынса, АҠШ ЦРУ-һы мөжәһиттәрҙе 1000 «Стингер» ракетаһы менән тәьмин итә, шул иҫәптән афған һуғышы барышында 350 самаһы файҙаланыла. Һуғыш тамамланғас, АҠШ конгресы ПЗРК һәм ракеталарға түләп алыуға 65 миллион доллар бүлә, уларҙың күпмелер өлөшө алына, әммә 400 «Стингер» Афғанстанда ҡала[115]. 1981 йылдың башында Американың «Солдат удачи» («Soldier of Fortune») журналы мөжәһиттәрҙең лидерҙары менән интервьюлар серияһын баҫтырып сығара, унда улар «бөтөн донъя ирекмәндәрен» үҙәренә ҡушылырға саҡыра. Был журналдарҙа һуғышта ҡатнашырға теләүселәр өсөн адрестар һәм бәйләнештәр бирелгән «шәхси иғландар» ҙа донъя күрә. Һуңынан, АДР-ҙың Именлек хеҙмәте органдары, 1981 йылдың ғинуары һуңында Афғанстанда Лихтенштейнда теркәлгән «Monte Franco Scandinabia Est.» фирмаһының филиалы асылыуын һәм уның аша Пакистанға АҠШ-тан һәм Бөйөк Британиянан мөжәһиттәрҙе хәрби әҙерләүҙә туранан-тура ҡатнашҡан кәм тигәндә 5 инструкторҙың килеүен белдерә<ref>Афганистан // «Зарубежное военное обозрение», № 5, 1994. стр.61</ref>. Афған һуғышы барышында АДР территорияһында НАТО һәм Пакистан илдәренең граждандары булыуы, уларҙың хөкүмәткә ҡаршы көстәр хәрәкәтендә ҡатнашыуы (шул иҫәптән хөкүмәт армияһына һәм совет ғәсәкрҙәренә ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙә турана-тура ҡатнашыуы) осраҡтары теркәлә. Уларҙың ҡайһы берҙәре ҡулға алына: Һуғыштың башланған осоронда Мысырҙан Зия эд-дин Махмуд[117] ҡулға алына; * 1980 йылдың 25 мартында Гераттан төньяҡ-көнбайышҡа 1,086 бейеклегендә 27 боевиктан торған төркөм ҡыйратыла (24-е үлтерелә, 3-һө әсирлеккә алына). Әсирҙәрҙең береһе сит ил гражданины Махди Бахрам Али Наджад була<ref>''В. Ф. Изгаршев.'' По долгу интернационалистов (из афганского дневника военного журналиста). — М., Воениздат, 1981. — с. 16</ref>; * Бер ни тиклем һуңыраҡ Иран гражданы Мохсен Резаи ҡулға алына. Матбуғат конференцияһында ул, Иран территорияһында Кахреманшаре мосолман үҙәгендә вербовкаланыуы, унан Мешхед ҡалаһына килеүе, Пакистан территорияһында Кветта әҙерлек үткәндән һуң «джамаате исламие» отряды составында Ҡабул һәм Гератты<ref>''В. Ф. Изгаршев.'' По долгу интернационалистов (из афганского дневника военного журналиста). — М., Воениздат, 1981. — с. 20</ref> ҡорал менән тәьмин итеүе хаҡында белдерә. * 1981 йылда Мехтарлама район үҙәгендә Афған армияһы һалдаттары афған милли кейемендә булған, «джамаате исламие» төркөмө оҙатыусыһы менән бергә Пакистан менән Афғанстан сиген рөхсәтһеҙ үткән Франция гражданины Жан-Поль Сильвты (Француз армияһының парашют-десант частарының элекке хәрби хеҙмәткәре) ҡулға ала. Ж.-П. Сильв сикте рөхсәтһеҙ үткәне өсөн 5 йылға иркенән мәхрүм ителә, әммә 9 айҙан һуң иреккә сығарыла<ref>М. Ростарчук. Пошел по шерсть… (о том, как не состоялась сенсация) // «Известия», № 17 (19998) от 17.01.1982. стр.5</ref>. * 1982 йылдың авгусы һуңында Афғанстан территорияһында Кветтағы хәрби-десант училищеһын тамалаусы, Лахорҙағы[121] курстарҙа өҫтәмә рәүештә тел, илде өйрәнеү һәм махсус әҙерлек буйынса белем алған Пакистан армияһы офицеры Саид Мөхәммәт Али ҡулға алына. Али Пакистандан Афғанстандың Нимруз провинцияһында хәрәкәт иткән Алауддин отрядын тәьмин итеү менән шөғөлләнгән. Ҡабулдағы матбуғат конференцияһында ул шулай уҡ АДР хәрби ҡеүәте, ҡоралланыуы, афған армияһы частарының дислокацияһы тураһында разведка мәғлүмәте йыйыу бурысын да үтәүен белдерә. Шул уҡ сарала АДР Сит ил эштәре министрлығы вәкилдәре Пакистан территорияһында диверсанттар һәм террорсылар әҙерләү буйынса 80 үҙәк, мәктәп һәм лагерь эшләүен белдерә<ref>''А. Ахмедзянов.'' Ставка на наёмников. // «Известия», № 278 (20259) от 05.10.1982. стр. 5</ref>. * 1983 йылдың июлендә Параван провинцияһының Баграм өйәҙендә мөжәһиттәрҙең бер төркөмөн ҡыйратҡандан һуң, һуғыш урынында Бөйөк Британия гражданины Стюарт Боудмен (Stuart Bodman) исеменә документтары, шулай уҡ уның совет һәм афған ғәскәрҙәренең дислокацияһы<ref>''А. Асеевский.'' ЦРУ: шпионаж, терроризм, зловещие планы. — М., Политиздат, 1985. — с. 265—266</ref> тураһында мәғлүмәттәр тупланған документтары, ҡағыҙҙары һәм фотоматериалдары булған Европа кешеһенең мәйете табыла. Бер ни тиклем һуңыраҡ, «Санди таймс» инглиз гәзите үҙенең тикшеренеүен үткәреп[124], ысын Стюарт Боудмендың иҫәнлеген, Бөйөк Британияла йәшәүен һәм кладовщик булып эшләүен асыҡлай<ref>см. «The Sunday Times» от 9 и 16 октября 1983</ref>. * 1984 йыл башында АДР Сит ил эштәре министрлығы 1983 йылдың декабрендә ил территорияһында француз гражданины «хөкүмәткә ҡаршы емереү эштәрендә туранан-тура ҡатнашҡан»<ref>Путём диверсий и провокаций // «Известия», № 18 (20729) от 18 января 1984. стр. 4</ref> Филипа Огайяра (Phillippe Agouyarde) ҡулға алыныуға бәйле Францияға протест ебәрә. 1984 йылдың октябрендә Ҡабулда матбуғат конференцияһында сит ил журналистар алдына Афғанстан территорияһында тотолған Пакистан армияһы капитаны Зульфикар Хайдар (Zulficar Khaider)<ref>А. Иванов. В позорной роли. Пакистан принимает активное участие в необъявленной войне против против Афганистана // «Красная звезда», № 273 (18560) от 28 ноября 1984. стр. 3</ref> баҫа. * 1985 йылдың ғинуарында Нангархар провинцияһында Пакистан хәрби разведкаһы хеҙмәткәре, Пешаварҙағы разведка үҙәген тамамлаусы һәм 9 айлыҡ әҙерлек үткәндән һуң үҙәкте тамамлаусы ике кеше менән Афғанстанға сығарылған Джамиль ҡулға алына. Ул афған армияһы подразделениеларының ҡоралланыуы, һаны һәм дислокацияһы тураһында мәғлүмәт йыйыу менән шөғөлләнә<ref>[Афганистан] Признания диверсанта // «Известия», № 20 (21097) от 20 января 1985. стр. 4</ref>. * 1985 йылдың 19-нан 20-һенә ҡараған төндә Кандагар провинцияһының Шаһваликот өйәҙендә бер нисә джиптан торған мөжәһиттәр колоннаһы спецназ боҫҡонона эләгә һәм тар-мар ителә. Тикшереү ваҡытында машиналарҙың береһендә АҠШ гражданины Чарльз Торнтондың мәйете, уның мөжәһиттәр менән бәйләнешен раҫлаусы документтар, ҡағыҙҙар һәм фотоматериалдар табыла[129][130]. * 1985 йылдың 23 февралендә Барикот районында Пакистан армияһының 400 самаһы кешенән торған подразделениеһы АДР армияһы подразделениеһын утҡа тота, афған хәрби хеҙмәткәрҙәренең 5-е һәләк була, 4-е яралана<ref>[Афганистан] Решительное осуждение // «Известия», № 62 (21139) от 3 марта 1985. стр. 4</ref>. * 1986 йылдың апрелендә Кандагар районында хөкүмәткә ҡаршы көрәшеүҙәрен туҡтатырға ҡарар иткән боевиктар төркөмө тарафынан АДР-ның именлек хеҙмәте органдарына ГФР хәрби контрразведкаһы агенты, сығышы менән Төркиәнән булған Осман Демир тапшырыла. Ул 1983 йылдан ГФР гражданины булыуын, 1986 йылдың мартынан Пакистан территорияһынан Афғанстанға ебәрелгәнгә тиклем шымсы полицейский булыуын белдерә<ref>''Д. Мещанинов.'' Вмешательство продолжается // «Известия», № 364 (22171) от 30 декабря 1987. стр. 1,4</ref>.. 1987 йылдың ноябрендә Фарьяб провинцияһында хөкүмәткә ҡаршы көрәшеүҙәрен туҡтатырға ҡарар иткән боевиктар төркөмө АДР-ның Именлек хеҙмәте органдарына үҙҙәренең отрядында булған һәм разведка мәғлүмәте йыйыу менән шөғөлләнгән Франция гражданины Ален Гийоны тапшыра<ref>''Д. Мещанинов.'' С чёрного хода… // «Известия», № 333 (22140) от 29 ноября 1987. стр. 5</ref>. * 1987 йылдың декабрендә Хоста районында Афғанстандың хөкүмәт армияһы менән дошмандар алышы барышында бер европалы үлтерелә, әсирлеккә алынған боевиктар уны «Американың хәрби инструкторы» булараҡ таный. Пентагон вәкиле уның Американың хәрби советнигы булыуы тураһындағы мәғлүмәтте кире ҡаға; АҠШ дәүләт департаментының рәсми вәкиле Ф. Оукли, һәләк булыусы АҠШ гражданины булыуы мөмкин, әммә Американың хәрби советнигы түгел — Афғанстан территорияһында ул «үҙ аллы, шәхси кеше булараҡ йөрөгән», тип белдерә[134]. * Бынан тыш, Афғанстан территорияһында Turgit Uzala исемле Төркиә һәм Abdus Ali<ref name="autogenerated9" /> исемле Мысыр гражданы ҡулға алыныуы тураһында иҫкә алыуҙар бар. Дөйөм алғанда, контрразведканың тырышлығы һөҙөмтәһендә, АҠШ-тың, Пакистандың, Францияның һәм башҡа илдәрҙең махсус хеҙмәттәренең 44 агенты асыҡлана. Афғанстандағы совет ғәскәрҙәренә ҡаршы пропаганда алып барыу менән Халыҡ-хеҙмәт союзы, ОУН, «Халыҡтарҙың большевиктарға ҡаршы блогы» һәм башҡа ойошмалар шөғөлләнә. Францияла Красная звезда гәзитенең ялған һаны миллион тираж менән баҫыла һәм һуңынан Афғанстанда таратыла. Мөжәһиттәрҙең ҡайһы бер отрядтары Ирандан -атап әйткәндә, Герат районында хәрәкәт иткән «һыңар ҡуллы Кари» («Кяри-якдаста») отрядынан һәм Мешхедтың тирә-йүнендә хәрәкәт иткән Туран Исмаил отрядынан ярҙам ала<ref>''А. Ахмедзянов.'' Страж революции // «Известия», № 147 (20493) от 27 мая 1983. стр. 4</ref>. == Хәрби енәйәттәр == Совет хәрби хеҙмәткәрҙәрен совет хәрби трибуналдары афғандарҙы үлтергән, афған ҡатын-ҡыҙҙарын көсләгән өсөн төрлө язаға, шул иҫәптән үлем язаһына ла хөкөм итеү осраҡтары була<ref>[http://afgan-war-soldiers.narod.ru/crime-098.html История одного ЧП]</ref><ref name="autogenerated6">[http://blog.zaotechestvo.ru/2010/01/16/%d0%b2%d0%be%d0%b5%d0%bd%d0%bd%d1%8b%d0%b9-%d1%81%d0%bb%d0%b5%d0%b4%d0%be%d0%b2%d0%b0%d1%82%d0%b5%d0%bb%d1%8c-%d1%83-%d0%b2%d0%be%d0%b9%d0%bd%d1%8b-%d0%b2%d0%be%d0%be%d0%b1%d1%89%d0%b5-%d0%bd%d0%b5/#more-301 Военный следователь. У войны вообще нет лица] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120222064255/http://blog.zaotechestvo.ru/2010/01/16/%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D1%83-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B-%D0%B2%D0%BE%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5-%D0%BD%D0%B5/#more-301 |date=2012-02-22 }}</ref>. 1989 йылдың ноябрендә СССР Юғары Советы Афғанстанда совет хәрби хеҙмәткәрҙәре ҡылған барлыҡ енәйәттәр буйынса ла амнистия иғлан итә<ref>[http://lawru.info/base19/part1/d19ru1470.htm Постановление ВС СССР от 28 ноября 1989 г. N 842-1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103094248/http://lawru.info/base19/part1/d19ru1470.htm |date=2012-11-03 }}</ref>. Хәрби прокуратура мәғлүмәттәре буйынса, 1979 йылдың декабренән 1989 йылдың февраленә тиклем АДР-да 40-сы армия составынан 4307 кеше енәйәти яуаплылыҡҡа тарттырыла. СССР Юғары Советының ҡарары көсөнә ингәндә 420 элекке яугир-интернацилоналист иректән мәхрүм итеү урындарында була<ref>{{cite web|date=13 февраля 2004|url=http://nvo.ng.ru/wars/2004-02-13/7_afgan.html|title=Прокляты и забыты?|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2012-11-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CIVTYjKI|archivedate=2012-11-19}}</ref>.. АҠШ властарының 1982 йылдың мартында совет ғәскәрҙәре тарафынан Афғанстанда химик ҡорал ҡулланыуы тураһындғы белдереүе<ref>Mauroni A. America’s Struggle with Chemical-biological Warfare. Р. 82.</ref>, так и не были документально подтверждены<ref>См. по теме дискуссию: Гай Д., Снегирев В. Вторжение. Неизвестные страницы необъявленной войны. С. 185—187.</ref> документтар менән раҫланмай. Афған мөжәһиттәре ҡулға алынған совет хәрби хеҙмәткәрҙәрен<ref name="autogenerated5" /> һәм НДПА активистарын язалай, үлтерә. == Совет киң матбуғат сараларының һуғышты яҡтыртыуы һәм совет йәмғиәтенең мөнәсәбәте == Һуғышҡа ҡаршы совет диссиденттары сығыш яһай. 1980 йылда академик А. Д. Сахаров асыҡтан-асыҡ һуғышҡа ҡаршы белдереүе өсөн һөргөнгә оҙатыла. 1987 йылға тиклем һәләк булыусыларҙың мәйеттәре һалынған цинк табуттарҙы ярым йәшерен рәүештә ерләйҙәр, ә урынлаштырылған һәйкәлдәргә һалдаттың Афғанстанда һәләк булыуы<ref name="autogenerated4">[http://his.1september.ru/articlef.php?ID=199904303 Сенявская Е.Войны ХХ столетия: социальная роль, идеология, психология] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204063815/http://his.1september.ru/articlef.php?ID=199904303 |date=2013-12-04 }}</ref> тураһында мәғлүмәт яҙыу тыйыла. Совет киң мәғлүмәт сараларына башта бары тик бер взвод ҡатнашлығындағы хәрби хәрәкәттәрҙе яҡтыртырға, бары тик рядовойҙарҙың ғына фамилияларын атарға, ә һәләк булыусылар тураһында — берәм-бөртөк осраҡта ғына яҙырға рөхсәт ителә. 1985 йылдың 19 июнендә В.Варенников менән В. Кирпиченко ҡултамғаһы аҫтында «АДР территорияһында совет ғәсәкрҙәренең сикләнгән контингентының хәрәкәттәренә ҡағылышлы, асыҡтан-асыҡ нәешр итергә рөхсәт ителгән мәғлүмәттәр исемлеге» донъя күрә. 1989 йылға тиклем «яугир-интернационалистарҙың» образын ҡаһарманлаштырыу өҫтөнлөк итә һәм һуғыштың үҙен үк ыңғай яҡтан күҙалларға тырышыу бара. Асыҡлыҡ сәйәсәтенә бәйле совет матбуғатында был һуғышта советтарҙың ҡатнашыуын тәнҡитләгән мәҡәләләр күренә башлай<ref name="autogenerated4" />. 1989 йылдың декабрендә СССР Халыҡ депутаттарының икенсе съезында Афғанстанға совет ғәсәкәрҙәрен индереү тураһында ҡарар ҡабул итеүҙе сәйәси баһалау тураһында ҡарар ҡабул ителә. Унда Афғанстанға инеү сәйәси һәм әхлаҡи ғәйепләүгә хаҡлы булыуы тураһында билдәләнә<ref>[http://magazines.russ.ru/nlo/2007/84/pr2.html Пролог. События конца 1989 года]</ref>. 1989 йылдың декабрендә үткәрелгән социологик һорау алыу мәғлүмәттәре буйынса (унда 15 мең самаһы кеше ҡатнаша, шуларҙың яртыһы — Афғанды үтеүеселәр), «афғандарҙың» 35 проценты һәм һуғышта булмаған респонденттарҙың 10 проценты совет хәрбиҙәренең сик буйындағы илгә инеүен «интернациональ бурыс» үтәү, тип баһалай. Уны «Интернациональ бурыс төшөнсәһен дискредитациялау» тип «афғандарҙың» 19 проценты һәм башҡаларҙың 30 проценты белдерә. 17 процент «афған» һәм 46 процент башҡа респонденттар «беҙҙең ғәрлек» тип баһалаһа, 17 процент «афған» һәм башҡа яуап биреүселәрҙең 6 проценты «Ғорурланам!», тип белдерә. 1991 йылда СССР тарҡалғандан, социаль-иҡтисади система алышынғандан һуң килеп тыуған иҡтисади көрсөк һөҙөмтәһендә тамамланған һуғышҡа ҡыҙыҡһыныу яйлап кәмей<ref name="autogenerated4" />. 1992 йылдың апрелендә советтарҙың ярҙамы туҡталыуы арҡаһында Мөхәммәт Наджибулла режимы ҡолатыла һәм Афғанстанда Граждандар һуғышының яңы этабы башлана — хәҙер инде унда еңеү яулаған мөжәһиттәр төркөмдәре үҙ-ара һуғыша. == «Афған синдромы» == 1979 йылдың 25 декабренән 1989 йылдың 15 февраленә тиклем Афғанстан территорияһындағы ғәскәрҙәрҙә 620 мең кеше хәрби хеҙмәт үтә, шул иҫәптән Совет Армияһы частарында — 525 мең, СССР КГБ-һының сик буйы ғәскәрҙәрендә һәм башҡа частарында — 90 мең, СССР Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәрендә — 5 мең. Бынан тыш, совет ғәскәрҙәрендә эшсе һәм хеҙмәткәр вазифаларында 21 мең кеше иҫәпләнә. Совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингент составындағы һаны 80 меңдән 104 мең хәрби хеҙмәткәр һәм 5 — 7 мең эшсе һәм хеҙмәткәр (ялланған хеҙмәткәр) була. Башҡа сығанаҡтар Афған аша миллион самаһы кеше үткән, тип белдерә<ref>[http://www.redstar.ru/2011/09/14_09/4_02.html «Красная звезда», 14.09.2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112043500/http://www.redstar.ru/2011/09/14_09/4_02.html |date=2012-01-12 }} [http://nvo.ng.ru/wars/2004-02-13/7_afgan.html «НВО»]</ref>. Цензура сәйәсәте арҡаһында һуғыш башында Афғанстанға ебәрелгән һалдаттар һәм кесе офицерҙар унда нимә булғанын да — хәрби хәрәкәттәр, һәләк булыусылар, яралылар хаҡында бер нәмә лә белмәй. {{начало цитаты}}Бары тик бик һирәктәр генә алда нимә көткәнен аныҡ күҙаллай. Ҡаһарманлыҡ, һуғыш, үҙеңде «ысын ир-егет» итеп күрһәтеү теләге лә була. «Әгәр йәш егетәр эргәһендә өлкәнерәк берәйһе булһа, был файҙаға ғына булыр ине, — тип иҫләй батальон командиры М. М. Пашкевич. — Ул ваҡытта йәшлек ынтылышы һәм энергияһы тормош аҡылы һәм тыныслыҡ менән компенсацияланыр ине. Әммә һалдатҡа — 18-20, взвод командирына — 21-23, рота командирына — 23-25, ә батальон командирына иң яҡшы осраҡта 30-33 йәш. Барыһы ла йәш, барыһы ла ҡаһарманлыҡ һәм дан көҫәй. Һәм был кешелек сифаттары ҡайһы бер ваҡытта юғалтыуҙарға ла килтерҙе» {{конец цитаты|источник=<ref>[http://militera.lib.ru/research/senyavskaya1/07.html Сенявская Е. С. Психология войны в XX веке: исторический опыт России. — М.: РОССПЭН, 1999]</ref>}}. Һалдаттар афған халҡына ышанмай. Совет спецназы тәжрибәһе күрһәтеүенсә, әгәр ниндәйҙер операция барышында ҡулға алынған афғанды иреккә ебәрһәң, ул, ғәҙәттә, партизан отряды менән килә. Спецназдың күпселеге афған халҡы теге йәки был дәрәжәлә мөжәһиттәргә ярҙам итте, тип иҫәпләй. Шундай миҫал да килтерелә. Спецназ еңелеү кисергән бер алыштан һуң, эргәләге ҡышлаҡтың ҡарттары һәм үҫмерҙәре тирә-яҡты ентекләп ҡарап сығып, яралы спецназсыларҙы тәпке һәм көрәктәр менән бәргеләп үлтереп ҡуялар. Урындағы халыҡ совет һалдаттарына ялған мәғлүмәт бирә, уларҙы боҫҡонға индерә<ref>Чикишев А. В. Спецназ в Афганистане. — М.: Олма-Пресс, 2004. — С. 275—278.</ref>. Афғанстанда совет частарындағы тәртип кимәле бик йыш түбән була. Уларҙа «олатайлыҡ» сәскә ата. Күп һалдаттар һәм офицерҙар алкоголь һәм наркотик ҡуллана<ref>[http://afganistana.net/cms/top-secret.php Секреты войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111119025438/http://afganistana.net/cms/top-secret.php |date=2011-11-19 }}</ref><ref>[http://www.nasledie.ru/voenpol/14_14/article.php?art=9 ''А.Васильев, В. Сальников, С. Степашин''. Наркотизм в Вооружённых Силах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110123145601/http://www.nasledie.ru/voenpol/14_14/article.php?art=9 |date=2011-01-23 }}</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/12/091225_tajik_afghan.shtml А.Саркорова. Таджики в афганской войне: неожиданный марш-бросок]</ref><ref>[http://www.proza.ru/2010/11/26/808 Афганская тема]</ref>. Элекке спецназ офицеры Алексей Чикишев раҫлауынса, айырым роталарҙа һәм батареяларҙа рядовой составтың 90 проценты чарас (гашиштың бер төрө) тарта<ref>Чикишев А. В. Спецназ в Афганистане. — М.: Олма-Пресс, 2004. — С. 304.</ref>. Төрлө сәйәси көстәр йәш ветерандарҙы халыҡтың социаль актив ҡатламы булараҡ, үҙ мәнфәғәтендә файҙаланырға тырыша. Дошманлашыусы яҡтар барлыҡ милләт-ара низағтарҙа үҙ сафтарына боевиктарҙы вербовкаларға тырыша. Уларҙың күптәре ойошҡан енәйәти төркөмдәргә инә. 1989 йылдың ноябренә ҡарата, афған һуғышының 3700 ветераны иректән мәхрүм итеү урындарында була, «афғандарҙың» ғаиләләрендә киҫкен ғаилә низағтары һәм айырылышыуҙар 75 процентҡа етә; ветерандарҙың 2/3 өлөшө эше менән ҡәнәғәтһеҙлек белдерә һәм килеп тыуған низағтар арҡаһында эш урынын йыш алмаштыра, студент-«афғандар» ҙың 90 процентының академик бурысы була йәки улар насар өлгәшә, 60 проценты алкоголизм һәм наркоманиянан интегә. 1989 йылда «афғандарҙың» кәйефен уларҙың бер вәкиленең "Комсомольская правда"ла баҫылып сыҡҡан түбәндәге хат асыҡ сағылдыра: {{начало цитаты}} «Беләһегеҙме, әгәр хәҙер Союз буйынса : „Теләүселәр! Кире Афғанға!“- тигән оран ташлаһалар, мин китер инем… Бында йәшәп ошо бөтөн бысраҡлыҡты, кабинет ҡомаҡтарының май баҫҡан йөҙҙәрен, кешеләрҙең уҫаллығын, бөтөн нәмәне күрә алмауын, бер кемгә лә кәрәкмәгән лозунгыларҙы күргәнсе, кире китер инем! Унда барыһы ла ябай ғына» {{конец цитаты}}. 1990 йылдар башында уҙғарылған тест тикшереүе афған һуғышында ҡатнашыусыларҙың кәм тигәндә 35-40 проценты профессиональ психологтар ярҙамына мохтаж булыуын күрһәтә<ref>[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 Ю. Рубцов. Уроки «Афгана». СССР проиграл борьбу за афганский народ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160731023853/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1234759860 |date=2016-07-31 }}</ref>. == Хәтер == Элекке Советтар Союзының күпселек ҡалаларында [[Вильнюс]]та, [[Киев]]та, [[Одесса]]ла, Ульяновскиҙа, Нежинда, Запорожьела, Хабаровскиҙа, Краснотурьинскта, Пермдә, Орелда, Екатеринбургта<ref>[http://www.afisha.ru/ekaterinburg/other/996/ «Чёрный тюльпан»]</ref>, Норильскиҙа, Вологдала, Тирасполдә, Сыктывкарҙа, Волгоградта, Читала һ.б. афған яугирҙарына һәйкәлдәр бар. <center><gallery perrow="4" widths="200" heights="200" caption="Һуғышта ҡатнашыусы яугирҙарға һәйкәлдәр"> Файл:Minsk.Ostrov Slez.JPG|Йәш уртауы — афған һуғышы яугирҙарына һәйкәл, [[Минск]] Файл:RIAN archive 746401 Laying wreaths to Afghan war veterans.jpg|Һәләк булған яугир-интернационалистарға обелиск, <br /> Красногорск Файл:Герои-Афганцы-Тольятти.jpg|Афған һуғышында һәләк булыусыларға һәйкәл, Тольятти Файл:Сынам отечества - войнам Афганской войны - Донор.jpg|Афған яугирҙарына һәйкәл, Тирасполь Файл:Памятник воинам-афганцам в Ильичевске 1.jpg|Афған яугирҙарына һәйкәл, Ильичёвск Файл:Памятник погибшим воинам-афганцам (Усть-Каменогорск).jpg|Яугир-интернационалистар иҫтәлегенә монумент, Усть-Каменогорск File:Һәйкәл1.jpg|[[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]] [[Лағыр|Лағыр ауылы]]нда яугир-интернационалистарға һәм чечендарға ҡуйылған һәйкәл File:Һәйкәл.jpg|[[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]] [[Лағыр|Лағыр ауылы]]нда яугир-интернационалистарға һәм чечендарға ҡуйылған һәйкәлдәге исемлек </gallery></center> == Мәҙәниәт һәм сәнғәт әҫәрҙәрендә == Афған һуғышы һәм уға бәйле ваҡиғалар монументаль һәм һынлы сәнғәттә, шиғриәттә, кинофильмдарҙа, нәфис әҙәбиәттә, публицистика әҫәрҙәрендә, шулай уҡ филателияла ла сағылыш таба. [[Файл:2009. Stamp of Belarus 02-2009-01-16-m.jpg|150 px|right|thumb| [[Беларус]]тәге [[почта маркаһы]], [[2009 йыл]]]] === Нәфис әҙәбиәттә === * Хәлил Һөйөндөков. Тау тотҡоно. — Өфө: «Шоңҡар». — ??? * Эдуард Тополь. Красная площадь (1983) * Эдуард Тополь. Русская Семёрка. — М.: Молодая гвардия, 1992. — ISBN 5-235-02027-8 * Фридрих Незнанский. Операция «Фауст». — Смоленск: Полиграмма, 1994. — ISBN 5-87264-029-3 * Николай Иванов. Операцию «Шторм» начать раньше. — М.: Эксмо, 1996. * Андрей Дышев. Разведрота. — M.: Эксмо, 2006. — ISBN 5-699-14711-X * Дышев Сергей. Потерянный взвод. — M.: Эксмо, 2006. — ISBN 5-699-15709-3 * Михаил Евстафьев. В двух шагах от рая. — M.: Эксмо, 2006. — ISBN 5-699-18424-4 * Николай Прокудин. Рейдовый батальон. — M.: Эксмо, 2006. — ISBN 5-699-18904-1 * Сергей Скрипаль, Геннадий Рытченко. Обречённый контингент. — M.: Эксмо, 2006. — ISBN 5-699-16949-0 * Глеб Бобров. Солдатская сага. — M.: Эксмо, 2007. — ISBN 978-5-699-20879-1 * Александр Проханов. Дерево в центре Кабула. — М.: Советский писатель, 1982. — 240 с. * [[Светлана Алексиевич]]. Цинковые мальчики. — M.: Время, 2007. — ISBN 978-5-9691-0189-3 (ошибоч.) * Фролов И. А. Прогулки с борттехником. Вертолётчик. — M.: ЭКСМО, 2007. — ISBN 978-5-699-21881-3 * Виктор Николаев. Живый в помощи. Записки «афганца». — M.: Софт Издат, 2006. — ISBN 5-93876-026-7 * Павел Андреев. Двенадцать рассказов. «Афганская война 1979—1989 гг.», 1998—2002. * Александр Сегень. Заблудившийся БТР. — М.: Армада-Пресс, 2001. — 224 с. — ISBN 5-309-00098-4 * Олег Ермаков. Афганские рассказы. Знак зверя. * Игорь Моисеенко. Сектор обстрела. — М.: Эксмо, 2008. ISBN * Андрей Волос. Победитель.-Аст,2008 * Олег Ермаков. Арифметика войны.- Аст,2011 * Андрей Константинов, Борис Подопригора. Если кто меня слышит. Легенда крепости Бадабер.- Астрель-Спб, 2013, сетевая публикация- «Фонтанка.ру» * Миргазиян Динмухаметов. Верность воинской присяге (тат. Хэрби антка тугрылык). — М.: Азн, 2014 * Анджей Сапковский. Змея — роман Анджея Сапковского в жанре военной фэнтези. Действие произведения происходит вовремя войны в Афганистане. * Алексей Иванов. Ненастье. — М.: АСТ, 2015. ISBN 978-5-17-089923-4 === Кинематографта === * «Жаркое лето в Кабуле» (1983, ДРА — СССР) — фильм режиссёров Али Хамраева и Вали Латифи[155]; * «Человек, который брал интервью» (1987, СССР) — фильм режиссёра Юрия Марухина[156]; * «Рэмбо 3» (1988, США) — фильм режиссёра Питера МакДональда; * «Зверь войны» (также: «Зверь») (1988, США) — фильм режиссёра Кевина Рейнольдса; * «За всё заплачено» (1988, СССР) — фильм режиссёра Алексея Салтыкова; * «Шурави» (1988, СССР) — фильм режиссёра Сергея Нилова; * «Сержант» (1988, СССР) — фильм режиссёра Станислава Гайдука (киноальманах «Мостик»); * «Груз 300» (1989, СССР) — фильм режиссёра Георгия Кузнецова; * «Опалённые Кандагаром» (1989, СССР) * «Мы» (1989, СССР, Великобритания) — документальный фильм режиссёра Юриса Подниекса. * «Два шага до тишины» (1991, СССР) — фильм режиссёра Юрия Тупицкого; * «Ущелье духов» (1991, СССР, Туркменистан) — фильм режиссёра Сергея Нилова; * «Афганский излом» (1991, СССР, Италия) — фильм режиссёра Владимира Бортко; * «Нога» (1991, СССР) — фильм режиссёра Никиты Тягунова; * «Караван смерти» (1991, СССР) — фильм режиссёра Ивана Соловова; * «Афганец» (1991, Украина) — фильм режиссёра Владимира Мазура; * «Тридцатого уничтожить!» (1992, Россия) — фильм режиссёра Виктора Доценко; * «Чёрная акула» (1993, Россия) — фильм режиссёра Виталия Лукина * «Афганец 2» (1994, Украина) — фильм режиссёра Владимира Мазура; * «Пешаварский вальс» («Побег из Афганистана») (1994, Россия) — фильм режиссёров Т. Бекмамбетова и Г. Каюмова; * «Мусульманин» (1995, Россия) — фильм режиссёра Владимира Хотиненко; * «Дезертир» («Русский Рэмбо») (1996, Молдова-Болгария-Россия) — фильм режиссёра Юрия Музыки; * «Рикошет» (1997, Молдова-Россия) — фильм режиссёра Игоря Талпы; * «Господа офицеры» (2004, Россия) — 8-серийный фильм режиссёра Андрея Кравчука * «Сармат» (2004, Россия) — 12-серийный фильм режиссёра Игоря Талпы; * «9 рота» (2005, Россия-Украина-Финляндия) — фильм режиссёра Фёдора Бондарчука; * «Звезда солдата» (2006, Франция, Германия, Афганистан) — фильм режиссёра Кристофа де Понфилли; * «Война Чарли Уилсона» (2007, США) — фильм режиссёра Майка Николса; * «Афганский призрак» (2008, Россия) — 8-серийный фильм режиссёров Павла Малькова и Олега Фомина; * «Афганская война» (2009, Россия) — документальный фильм режиссёров Алексея и Татьяны Крол; * «Охотники за караванами» (2010, Россия-Украина) — 4-серийный фильм режиссёра Сергея Чекалова. * «Возвращение в „А“» (2011, Казахстан-Россия) — фильм режиссёра Егора Кончаловского * «Афган» (2014, Россия) — документальный фильм Андрея Кондрашова === Музыкала === * Группа «Алиса» (Константин Кинчев) «Завтра может быть поздно» (альбом «Нервная ночь», 1984) * Группа ДДТ (Юрий Шевчук) Не стреляй, Война бывает детская * Группа Наутилус Помпилиус «Мой брат Каин» (альбом «Раскол», 1988) * Группа «Ария»: Бой Продолжается * «Голубые береты»: Наш Афган, Афганский излом, Серебристый самолёт, Война не прогулка, Границы * «Ростов» Синева, Память * «Каскад»: Кукушка, Мы выходим на рассвете, На Баграмской дороге, Я вернусь, Мы уходим, Воинам-автомобилистам, Кому нужна была эта война? * «Контингент»: Кукушка, Пленным, Метр на два * «Эхо Афгана»: Я убит под Кандагаром, Дым сигареты * «Любэ»: За тебя * «Инструкция по выживанию»: «Афганский синдром» (Конфронтация в Москве, 1988) * Игорь Тальков: Баллада об афганце * Максим Трошин: Афганистан * Валерий Леонтьев. Афганский ветер (И. Николаев — Н. Зиновьев) * Александр Розенбаум. Монолог пилота «Чёрного тюльпана», Караван, В горах Афгани, На перевале дождь, Мы вернёмся * Группа «Кино» (Виктор Цой) Группа крови, (1986) * Н. Анисимов. Последний монолог Ми-8, Песня бортстрелка вертолёта * М. Бессонов. До боли сжимается сердце * И. Бурляев. Памяти вертолётчиков Афганистана * В. Верстаков. Аллах Акбар * В. Верстаков. Джелалабад * А. Дорошенко. Афган * В. Горский. Афганец * С. Кузнецов. Случай в дороге * И. Морозов. Конвой Талукан-Файзабад, Полночный тост, Вертолётчикам * А. Смирнов. Водителям КамАЗов * И. Баранов. Случай в бою, В горах под Пешаваром * Спринт. Афганистан * Несмеяна. «Шуба из Афгана», «Бутылочка», «Лифт любви» * Сборник афганских песен «Время выбрало нас», 1988 * Глеб Самойлоff & The Matrixx «Афганец», 2013 * Константин Силко «Алый трассер» === Компьютер уйындарында === * Squad Battles: Soviet-Afghan War * Rambo III * 9 рота * Правда о девятой роте * Линия фронта. Афганистан’82 * Call of Duty: Black Ops II * Medal of Honor * Metal Gear Solid V: The Phantom Pain === Филателияла === 2014 йылдың 15 февралендә «Днестр буйы маркаһы» предприятиеһы Афғанстандан [[СССР|Совет ғәскәрҙөре]] сығарылыуҙың 25 йыллығына арнап маркалар серияһын баҫтырып тарата. Почта блогында [[Амударъя]] аша һалынған күперҙән совет бронетехникаһы үтеүе, шулай уҡ Тирасполдәге яугир-интернационалист һәйкәле һәм Бендералағы «Ҡара ләлә» монументы һүрәтләнгән маркалар бар. Тиражы — 8000 дана<ref>{{cite news|url=http://novostipmr.com/ru/news/14-02-15/pochta-pridnestrovya-vypustila-marki-posvyashchyonnye-25-letiyu|title=Почта Приднестровья выпустила марки, посвящённые 25-летию вывода советских войск из Афганистана|date=2014-02-15|accessdate=2014-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140221064932/http://novostipmr.com/ru/news/14-02-15/pochta-pridnestrovya-vypustila-marki-posvyashchyonnye-25-letiyu|archivedate=2014-02-21}}</ref><ref>{{cite news|url=http://tv.pgtrk.ru/news/20140217/16490|title=К 25-летию вывода войск из Афганистана Почта Приднестровья выпустила специальную марку|date=2014-02-17|accessdate=2014-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222165131/http://tv.pgtrk.ru/news/20140217/16490|archivedate=2014-02-22}}</ref>.. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Афған һуғышында һәләк булған башҡорттар исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * White Book. Pakistan’s subversive activities against Afghan revolution. Kabul, DRA Ministry of Foreign Affairs, Information and Press Department. 1984 — 63 pages * ''Philip Bonosky.'' Washington’s secret war against Afghanistan. New York, 1985. * ''Ляховский А. А., Забродин В. М.'' Тайны афганской войны. — М.: Планета, 1991. — 272 с., ил. — ISBN 5-85250-486-6 * Mohammad Yousaf, Mark Adkin: Afghanistan — The Bear Trap: The Defeat of a Superpower. Casemate, 2001, ISBN 0-9711709-2-4. (deutsche Übersetzung: Die Bärenfalle. Der Kampf der Mudschaheddin gegen die Rote Armee — ISBN 3-924753-50-4 bzw. ISBN 3-89555-482-0). * Lester W.Grau, Michael A.Gress.The Russian General Staff: The soviet-afghan war: How a superpower fought and lost, 2002 by the University of Kansas. * Steve Coll: ''Ghost Wars: The Secret History of the CIA, Afghanistan, and Bin Laden, from the Soviet Invasion to September 10, 2001.'' Penguin Books, London 2005, ISBN 978-0-14-193579-9. * ''Грешнов А. Б.'' [http://www.artofwar.net.ru/profiles/greshnov_andrei_b/view_book/afganistan_zalojniki_vremeni «Афганистан: заложники времени»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2006. — ISBN 5-87317-318-4 * ''Костыря А. А.'' Историография, источниковедение, библиография спецоперации СССР в Афганистане (1979 − 1989 гг.): монография. — 2-е изд., доп. и испр. — Донецк: Промінь, 2009. — 600 с. * ''Сергей Бояркин.'' [http://afgan-war-soldiers.narod.ru/index.html#ogl Солдаты Афганской войны.] * ''Брейтвейт, Родрик'' {{cite book|title=Afgantsy: The Russians in Afghanistan, 1979–89|year=2011|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=9780199832651|pages=417}} * Corera, Gordon (2011). MI6: Life and Death in the British Secret Service. London: Phoenix. ISBN 978-0-7538-2833-5 * {{книга |автор = Родрик Брейтвейт |часть = |ссылка часть = |заглавие = Афган |оригинал = Afgantsy: The Russians in Afghanistan 1979-1989 |ссылка = http://www.ozon.ru/context/detail/id/20231010/ |викитека = |ответственный = Переводчик: Антон Шириков |издание = |место = |издательство = Corpus |год = 2013 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 496 |серия = |isbn = 978-5-17-077823-2 |тираж = }} ; Мемуарҙар * [http://iona-andronov.narod.ru/index/0-4 ''Андронов И. И.'' «Под огнем от Афгана до Москвы. Мемуары» («Моя война») (1999), ООО «Деловой мир 2000», 416 с. —] ISBN 5-93681-001-1 * ''Громов Б. В.'' [http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/limited_contingent/index.shtml «Ограниченный контингент».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070125143141/http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/limited_contingent/index.shtml |date=2007-01-25 }} — М.: Прогресс, Культура, 1994. — 352 с. В книге последнего командующего 40-й армии приведены многие документы, раскрывающие причины ввода войск, описаны многие события войны. * ''Ляховский А. А.'' [http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/afgan_tragedy_and_glory/index.shtml Трагедия и доблесть Афгана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070427064114/http://www.rsva.ru/biblio/prose_af/afgan_tragedy_and_glory/index.shtml |date=2007-04-27 }} — М.: Искона, 1995. — 720 с. — ISBN 5-85844-047-9 Большие фрагменты текста совпадают с книгой Громова Б. В. * ''Лебедь А. И.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/lebed_ai/index.html За державу обидно.] — М.: Редакция газеты «Московская правда», 1995. — 464 с. Доп. тираж 15 000 экз. — ISBN 5-7482-0006-6 Часть книги посвящена воспоминаниям о службе в Афганистане в 1981—1982 гг. в составе 345-го отдельного парашютно-десантного полка. * ''Майоров А. М.'' Правда об Афганской войне. Свидетельства главного военного советника. — М.: Права Человека, 1996. — ISBN 5-7712-0032-8 * ''Гордиенко А. Н.'' Войны второй половины XX века. — Минск: Литература, 1999. — ISBN 985-437-507-2 Большой раздел книги посвящён предпосылкам и ходу боевых действий в Афганистане * ''Подушков Д. Л.'' Исповедь самому себе (об участии в боевых действиях в Афганистане). — Вышний Волочёк, 2002. — 48 с. * {{книга |часть = Афганистан. Советская победа |автор = Дэвид С. Инсби. |заглавие = Пламя «холодной войны»: Победы, которых не было |оригинал = Cold War Hot:Alternative Decisuicions of the Cold War |ссылка = |ответственный = под ред. [[:en:Peter Tsouras|Питера Цуроса]], пер. Ю. Яблокова |место = М. |издательство = АСТ, Люкс |год = 2004 |страницы = 353-398 |страниц = 480 |серия = Великие противостояния |isbn = 5-17-024051-1 |тираж = 5000 }} (альтернативная история войны) * ''Аблазов В. И.'' Афганистан. Четвёртая война. — Киев, 2002.; Над всем Афганистаном безоблачное небо. — Киев, 2005.; Долгий путь из афганского плена и безвестия. — Киев, 2005. * ''Нешумов Ю. А.'' Границы Афганистана: Трагедия и уроки. — М.; Жуковский: Граница; Кучково поле, 2006. — ISBN 5-901679-21-0 * ''Бондаренко И. Н.'' Как мы строили в Афганистане. — М., 2009. * ''Марченко В. Г.'' [http://kupolos.jimdo.com/ Афган: разведка ВДВ в действии.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630053505/http://kupolos.jimdo.com/ |date=2015-06-30 }} — Минск: Минское кн. изд., 2009. * ''Кожухов М. Ю.'' Над Кабулом чужие звёзды. — М.: Олимп; Эксмо, 2010. — 352 с. — ISBN 978-5-699-39744-0 == Һылтанмалар == * [https://www.msk.kp.ru/daily/26942/3993121/?utm_referrer=https%3A%2F%2Fzen.yandex.com ВИКТОР БАРАНЕЦ. Генерал-полковник Борис Громов: Приказывая вывести войска из Афгана, маршалы извинялись. 15 февраля 2019 года исполняется 30 лет со дня вывода гигантской группировки Советской армии из Афганистана. «Комсомольская правда», официальный сайт. 2019, 15 февраля]{{ref-ru}}{{V|16|02|2019}} {{Навигация |Тема = Афганская война |Портал = |Портал2 = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник= Афганская война |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = Category:Soviet Army in Afghanistan |Метавики = }} * [http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?cid=11 Һуғыш тарихы буйынса мәҡәләләр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004122904/http://www.rsva-ural.ru/library/mbook.php?cid=11 |date=2011-10-04 }} * [http://www.historycommons.org/context.jsp?item=a86operationcyclone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080912195929/http://www.historycommons.org/context.jsp?item=a86operationcyclone |date=2008-09-12 }} Как ЦРУ планировала вооруженные нападения на территорию СССР * [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_4093000/4093515.stm ''А. Остальский.'' Афганский симптом] * [http://rsva-ural.ru/library/?id=857 ''Стодеревский И. Ю.'' Автобиография (Записки офицера спецназа ГРУ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415162040/http://rsva-ural.ru/library/?id=857 |date=2009-04-15 }} * [http://artofwar.ru/s/sukonkin_a_s/text_0130-1.shtml 1979 — 1989 йылдар: а 40-сы армия (Афғанстан Республикаһында совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты) составына инеүсе частар һәм берләшмәләр.] * [http://psi.ece.jhu.edu/~kaplan/IRUSS/BUK/GBARC/pdfs/afgh/afgh-rus.html Оригиналы секретных документов Политбюро и ЦК КПСС, связанные с вводом советских войск и военными действиями в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070426153057/http://psi.ece.jhu.edu/%7ekaplan/IRUSS/BUK/GBARC/pdfs/afgh/afgh-rus.html |date=2007-04-26 }} * [http://www.vrazvedka.ru/main/learning/last-confl/afgan.shtml Особенности разведывательно-боевой деятельности частей и подразделений специальной разведки в условиях Афганистана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133556/http://www.vrazvedka.ru/main/learning/last-confl/afgan.shtml |date=2016-03-04 }} * [http://www.vrazvedka.ru/main/learning/last-confl/dra-01.shtml Некоторый опыт ведения боевых действий разведывательными подразделениями ВДВ с контрреволюционными формированиями на территории ДРА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304075450/http://www.vrazvedka.ru/main/learning/last-confl/dra-01.shtml |date=2016-03-04 }} * [http://artofwar.ru/ Art of War — Творчество ветеранов последних войн] * [http://www.zharov.com/afgan/ssylki.html «Русские вернулись». Путеводитель по Афганистану для рождённых в СССР] * [http://beta.rsva.ru/biblio/prose_af/ Подборка литературы про войну в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100201181229/http://beta.rsva.ru/biblio/prose_af/ |date=2010-02-01 }} * [http://ogorin.ru/ Кандагарский десантно-штурмовой батальон 70 ОМСБр] * [http://kolizey.net.ua/load/afganistan_khozhdenie_po_krugu_2010/25-1-0-4386 Афганистан: хождение по кругу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150922112302/http://kolizey.net.ua/load/afganistan_khozhdenie_po_krugu_2010/25-1-0-4386 |date=2015-09-22 }} (видео, 2010) * [http://afgan-war-soldiers.narod.ru/ Документальное свидетельство участника ввода войск в Афганистан, воспоминания о жестоких нравах, царивших в солдатской среде воздушно-десантных войск] [http://www.simvolika.org/project01_83.htm Памятный знак «25 лет вывода советских войск из Афганистана»] * [http://modernarmy.ru/article/42 Партизанская война в Афганистане 1979—1989] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921201339/http://www.modernarmy.ru/article/42 |date=2013-09-21 }} * [http://rcrp-saratov.livejournal.com/1083.html И вновь об Афганской войне] * ''Густерин П. В.'' [http://topwar.ru/57934-kak-vyrozhdaetsya-taliban.html Как вырождается «Талибан»] * [https://web.archive.org/web/20151002204134/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/postanovlenie-politbyuro-tsk-kpss-p176-125-k-polozheniyu-v-afganistane/ Постановление Политбюро ЦК КПСС № П176/125 «К положению в Афганистане»]. 12.12.1979. Проект Российского военно-исторического общества «100 главных документов российской истории». {{Һайланған мәҡәлә|Тарих}} [[Категория:Афған һуғышы]] koxtyq4f3uxoycaiu91ar8r6isi9700 0 102697 1308004 1061524 2026-11-01T00:26:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308004 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Абрахам Маслоу | Оригинал имени = Abraham Maslow | Ширина = 180px | Описание изображения = | Изображение = <!-- Abraham Maslow.jpg --> | Гражданство = {{USA}} | Дата рождения = 1.4.1908 | Место рождения = {{ТУ|Бруклин}}, [[Нью-Йорк]] | Дата смерти = 8.6.1970 | Место смерти = Менло-Парк, {{ВБУ|Калифорния}} | Место работы = Брандей университеты һәм Бруклин колледжы | Учёная степень = фәндәр докторы | Научная сфера = [[психология]], нигеҙ һалыусы гуманистик психология | Альма-матер = Мадисондағы Висконсин университеты һәм Корнель университеты | Научный руководитель = Гарри Фредерик Харлоу }} А́брахам Ма́слоу (англ. Abraham Maslow; [[1 апрель]] [[1908 йыл]], Нью-Йорк — [[8 июнь]] [[1970 йыл]], Менло-Парк, Калифорния) — танылған Америка психологы, гуманизм психологияһына нигеҙ һалыусы. Маслоу авторлығы аҫтында хатта билгеле “Маслоу пирамидаһы” киң танылған. Был пирамида кешеләрҙең ихтыяждарын иерархик диаграмма рәүешендә күҙалландыра. Әммә Маслоуҙың бер хеҙмәтендә лә бындай схема юҡ, киреһенсә, ул ихтыяждар иерархияһы бер рәүештә билдәләнмәгән һәм күбеһенсә кешенең шәхси үҙенсәлектәренән тора, тип иҫәпләгән. “Маслоу пирамидаһы” ихтыяждар иерархияһы идеяларын төшөнөүҙе еңелләштереү өсөн кертелгәндер. Был һүҙбәйләнеш беренсе тапҡыр 1970-се йылғы немец әҙәбиәтендә осрай (мәҫәлән, У. Стопп дәреслегенең беренсе сығарылышында, 1975 йыл)<ref>История проблемы, или Почему Маслоу не строил пирамиду потребностей? // ''Генкин Б. М.'' [http://www.socioline.ru/node/673 Экономика и социология труда : учебник для ВУЗов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101201035714/http://socioline.ru/node/673 |date=2010-12-01 }} — М. : НОРМА, 2007. — ISBN 978-5-468-00061-8. — Гл. 3.1.</ref>. Маслоуҙың ихтыяждар иерархияһы моделе экономикала киң ҡулланыла, мотивация һәм һатып алыусыларҙың ғәҙәттәрен (поведение потребителей) өйрәнеүсе теориялар төҙөлөшөндә ҙур роль уйнай. == Биография == Маслоу мискәсе Самуил Маслоу һәм Роза Шиловскаяның ете балаһы араһында иң олоһо була. Уның ата-әсәһе XX быуат башында Киев губернияһынан АҠШға күсеп китә.<ref name=autogenerated1>[http://www.news-gazette.com/obituaries/2008-06-21/ruth-lewis.html Ruth Lewis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407062142/http://www.news-gazette.com/obituaries/2008-06-21/ruth-lewis.html |date=2014-04-07 }}</ref> Абрахам Бруклиндың йәһүд районында донъяға килә. Уның бала-сағын бәхетле тип атауы ауыр. Мискәсе булып эшләүсе атаһы оҙаҡ ара ғаиләнән ситтә тора, ә әсәһе ҡаты һәм хөрәфәттәргә бирелеүсән ҡатын була. Ата-әсәһе йыш талаша. Абрахамға туғыҙ йәш булғанда, уның ғаиләһе ҡаланың йәһүд районынан икенсе районға күсә. Маслоуҙың йәһүд булыуы сағыу булғанға күрә, уға антисемитизм нимә икән татырға тура килә. Ул яңғыҙ, оялсан һәм төшөнкөлөккә бирелгән егет була.<ref name="Ф1">{{книга|автор= Фрейджер, Роберт; Фейдимен, Джеймс. |заглавие= Личность. Теории, упражнения, эксперименты |место= |издательство= Прайм-Еврознак |год= 2004|страницы=}}</ref> {{начало цитаты}}Бала-сағымды иҫәпкә алғанда, минең психик яҡтан ауырыу булмауым ғәжәйеп. Мин йәһүдтәр булмаған мөхиттә бәләкәй генә йәһүд малайы инем. Был аҡ тәнлеләр генә уҡыған мәктәптә беренсе негр булыуы кеүек. Мин яңғыҙ һәм бәхетһеҙ булдым. Китапханала үҫтем, дуҫтарһыҙ.{{конец цитаты|источник=<ref name="М1">{{книга|автор= Маслоу А. |заглавие= Мотивация и личность |место= СПб. |издательство= Питер |год= 2008 |страницы=}}</ref>}} Маслоу мәктәптең иң һәләтле уҡыусыларының береһе була. 1926 йылда мәктәпте тамамлағандан һуң, атаһының тәҡдиме буйынса Нью-Йорк Сити-колледжының юридик факультетына инә, әммә беренсе курсты ла тамамламай. Беренсе тапҡыр психология фәне менән Маслоу Корнель университетында таныша (Cornell University, Ithaca), психологияны алып барыусы профессор Э. Б. Титченер аша. 1928 йылда Маслоу Мадисон ҡалаһында урынлашҡан Висконсин университетына күсә. Уның ғилми етәксеһе приматтарҙы өйрәнеүсе билгеле тикшеренеүсе Гарри Харлоу була. Шул уҡ йылда Маслоу 12 йәштән яратҡан ике туған һеңлеһе Бертаға өйләнә. Висконсин университетында ул бакалавр (1930), магистр (1931) һәм фәндәр докторы (1934) ғилми дәрәжәләренә өлгәшә. Маслоу классик бихевиористик белем ала. Фән өлкәһендә ҙур уңыштарға өлгәшеүен алдан күрһәткән беренсе ғилми эше приматтарҙың енси мөнәсәбәттәренә бәйле психик хәл (сексуальность) һәм үҙ-үҙҙәрен социаль тотош бәйләнешәнә арналған. 1934 йылда Маслоу Колумбия университетында билгеле бихевиорист, научение өлкәһендәге теоретик Эдвард Торндайктың ассистенты булып эшләй башлай. Башта Маслоу ҙа бихевиоризм яҡлы, Джон Б. Уотсон хеҙмәттәре менән һоҡлана, әммә яйлап башҡа идеялар менән мауығып китә. Уотсондың бик яҡшы программаһы мине психологияға килтерҙе. Әммә уның хәл иткес етешһеҙлеге бар: ул тик лаборатория өсөн һәм лабораторияла яҡшы эшләй. Һеҙ уны кейә лә, сисә лә алаһығыҙ, тап лаборатория халаты кеүек… Ул кеше хаҡында төшөнсә, ғүмер фәлсәфәһе, кеше тәбиғәте хаҡында концепция бирмәй. Ул йәшәү өсөн ориентирҙар, үтмәй торған ҡиммәтәр асмай, дөрөҫ юлды һайлауға ярҙам итмәй. Ул тик кешеләрҙең үҙ-үҙҙәрен тотошо хаҡында мәғлүмәттәр йыйыу ысулы, һеҙ күрә, һиҙә, ишетә алған әйберҙәр тураһында. 1937 йылда Маслоу Бруклин колледжына профессор булып саҡырыла, һәм бында 14 йыл эшләй. Ошо ваҡытта ул европа илдәренең иң билгеле психологтары менән таныша, мәҫәлән, нацист ғәскәрҙәре эҙәрлекләүҙәренән ҡасҡан Альфред Адлер, Эрих Фромм, Карен Хорни, Маргарет Мид, гештальтпсихологияһына нигеҙ һалыусы Макс Вертгеймер һәм антрополог Рут Бенедикт. Һуңғы ике ғалим Маслоуҙың остаздары, дуҫтарына әйләнә, улар ярҙамында “үҙ-үҙенән актуалләшкән” (самоактуализирующийся) шәхес идеяһы барлыҡҡа килә. Самоактуализацияны өйрәнеүем ғилми тикшеренеү булараҡ планлаштырылмағайны. Был тикшеренеү йәш фекерләүсенең яратҡан, һоҡланған ике остазын, ғәҙәттән тыш көслө шәхестәрҙе аңларға тырышыу булараҡ башланды. Был үҙенә күрә бөйөк интеллектҡа табыныу ине. Уларҙы өҙөлөп һөйөү миңә аҙ ине, мин ни өсөн был ике кеше башҡаларҙан шул тиклем айырылыуын аңларға теләнем. Был ике кеше Рут Бенедикт һәм Макс Вертхаймер ине. Маслоуҙың яңы идеяларын танытыу теләген америка психологтары, күбеһе бихевиорист булғанға күрә, насар ҡаршы ала. Хатта бер факультетта эшләгән хеҙмәттәштәре лә унан ситләшә, төп журналдар уның хеҙмәттәрен баҫтырып сығармай. 1951 йылда Маслоу Брандейс университетында яңы асылған беренсе психология факультетының деканы булып тәғәйенләнә. 1969 йылға тиклем ул был вазифаны биләй. Тап ошо ваҡытта уның идеялары танылыу таба, айырым бер йүнәлеш, гуманистик психология, булып формалаша. 1960-сы йылдарҙа Маслоуҙың идеялары бик популяр була, хатта ул үҙе көтмәгәндә 1967 йылда ғалимды Америка психология ассоциацияһының президенты булып һайлайҙар. А. Маслоу миокард инфаркты арҡаһында 62 йәшендә вафат була. Уның апайы — антрополог һәм этнограф Рут Маслоу Льюис (1916—2008), антрополог Оскар Льюистың ҡатыны. == Фәнни ҡараштары == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса психологтар]] [[Категория:АҠШ психологтары]] [[Категория:Фән докторҙары]] 1rpttgobnkp3jn22306cn4j0q0ta3ua 0 109232 1307979 1276774 2026-10-31T13:04:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307979 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡараяҡуп мәҙәниәте''' — [[Көньяҡ Урал]]дағы археологик мәҙәниәт<ref>[https://bashenc.online/ru/articles/86572/ КАРА‑ЯКУПОВСКАЯ КУЛЬТУРА]</ref>. Тикшеренеүселәр тарафынан ҡараяҡуп мәҙәниәте кушнаренко археология мәҙәниәте менән бергә [[венгрҙар]]<nowiki/>ҙың<ref>[http://soraman.livejournal.com/4894.html Иванов В. А Юлдары, степты косвей. Өфө, Башкнигоиздат, 1984, С. 38-58.]</ref> ата-бабалары булған уғырҙар йәки протобашҡортар менән сағыштырыла. == Үҙенсәлектәре== Ҡараяҡуп мәҙәниәте IX-Х быуаттарҙағы Тарихи Башҡортостан сиктәренә инә. Ҡайсағында уны иртә башҡорттар мәҙәниәте тип тә атайҙар. Ҡараяҡуп мәҙәниәте һәйкәлдәренең күп һанлы һәйкәлдәре халыҡ йәшәгән урындар булып тора. Улар — Ҡараяҡуп, Иҫке Ҡалмаш, Сатра, Таптыҡ, Кушнаренко, Суҡраҡлы, Удельно-Дыуанай, Һаҫыҡкүл, Дәүләкән ҡаласыҡтары. Майҙандары 1000 квадрат метрға тиклем етә. Улар убаларҙа урынлашып, бер йә ике бейек булмаған вал һәм соҡор менән уратып алына. Мәҙәниәткә шулай уҡ диаметры 8-10 метр, ҡәбер өҫтөнән бейеклеге 40-60 см булған ҡурғандар ҙа ҡарай. Ҡәберҙәр эргәһендә һәм уның эсендә атты ниндәйҙер ритуал менән ерләү эҙе һаҡлана (тиреләре, баштары һәм дүрт тояғы). Кешеләрҙе ағас табуттарҙа ерләйҙәр. Уның төбөнә кейеҙ, йөн туҡыма йәки септә түшәлә. Ҡәбергә төшөрөр алдынан табутты ут өҫтөндә тотҡандар. Бының менән мәйетте яндырыу йолаһы имитацияланған. мәйеттәрҙең аяғы бик йыш бау менән бәйләнгән — йәнәһе, ул тороп, тереләргә зыян килтермәһен. Табуттарға эйәр-өпсөн һалынған. Ҡайһы берҙә был әйберҙәрҙе һалырға ҡҡәбер эргәһендә айырым йәшерен соҡорҙар ҡаҙылған. == Ҡомартҡылары == Караяҡуп мәҙәниәте ерләү ҡомартҡылары булып ҡурғанлы ҡәберлектәр тора. Мәйеттәр һай, оҙонса йәки тура мөйөшлө ҡәбер соҡорҙарында салҡан һалып, башы менән көнбайышҡа ҡаратып ерләнгән. Баш осонда ат һөйәктәре, йәғни ҡорбан аҙығы һалынған балсыҡ һауыттар, аяҡ осонда — төрөлгән йылҡы тиреһе йәки ат егеү кәрәк-ярағы табылған. Ир заты ҡәберҙәренә тимер ҡылыстар, балталар, тимер һәм һөйәк уҡ башаҡтары - ҡорал предметтары, ҡатын-ҡыҙҙыҡына бронза һәм көмөш беләҙектәр, медальондар, сәс биҙәүестәр, сулпылар, быяла муйынсаҡтар һалынған. Билбау йыйылмалары - бронза һәм көмөш менән биҙәлгән ҡаптырмалар, көмөш пластинкалар менән биҙәлгән сулпылар, алтын пластинкалар менән биҙәлгән ҡайыш остары осрай. Ҡараяҡуп мәҙәниәте Көнбайыш Себерҙең урман-дала райондарында формалаша, тип иҫәпләй ҡайһы бер тикшеренеүселәр, ә башҡалары икенсе версияны — Ҡаҙағстандың һәм Көньяҡ Себерҙең көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш далаларында тигәнде иҫбатлай. Н.А. Мәжитов, Ә.Н. Солтанова һәм башҡаларға ярашлы, Ҡараяҡуп мәҙәниәтен төрки ҡәбиләләр йөрөткән, шулай уҡ улар Ҡараяҡуп мәҙәниәте ҡомартҡыларының таралыу өлкәһен башҡорттар йәшәгән территориялар тиңләштерелә; ҡара: Башҡортостан). В. А. Иванов, Е. П. Казаков, Е. А. Халикова фекеренсә, Бөйөк Венгрия йәки фин-уғыр ҡәбиләләре территорияһы менән тап килә, ти<ref>[https://bashenc.online/ru/articles/86572/ КАРА‑ЯКУПОВСКАЯ КУЛЬТУРА]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * История башкирского народа : в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов ; Институт истории, языка и литературы УНЦ РАН. Уфа.: изд. Гилем, 2012. — 400 с.: ил. — ISBN 978-5-02-037008-1. т. 2. — 2012. — ISBN 978-5-91608-100-8 * Иванов В. А. Путями степных кочевий. Уфа, Башкнижиздат, 1984, С. 38-58. * Васюткин С. М. Некоторые спорные вопросы археологии Башкирии. СА, № 1, 1968, с. 69-71; Археологическая карта Башкирии. М., 1976, с. 31, 32. * Мажитов Н. А. Новые материалы о ранней истории башкир. Уфа, АЭБ, Т.2, 1964б, с. 104—108; 1968, с. 69, 70. * Матвеева Г. И., 1968а, 1975; Мажитов Н. А. Южный Урал в VII—XIV вв. Москва, 1977, с. 60-74. .* Мажитов Н. А. Курганный могильник в деревне Ново-Турбаслы//Башкирский археологический сборник. Уфа, 1959, с. 125, рис. 3; Матвеева Г. И., 1968б, рис. 19. * Мажитов Н. А. Бахмутинская культура. М., 1968, табл. 26. * Мажитов Н. А. Южный Урал в VII—XIV вв. Москва, 1977, с. 63, 73, 74, табл. XXI, XXII. * Мажитов Н. А. Южный Урал в VII—XIV вв. Москва, 1977, с. 17, 19. * Ковалевская В. Б., Краснов Ю. А. Рецензия на книгу Эрдели//СА, № 2, 1973, с. 287; Амброз А. К. Рецензия на книгу Эрдели//СА, № 2, 1973б, с. 297. * Матвеева Г. И. Памятники караякуповского типа в Приуралье//Из истории Среднего Поволжья и Приуралья. Куйбышев, вып.5, 1975, с. 19; Генинг В. Ф., 1972, с. 270—272. * Старостин П. Н. Памятники именьковской культуры//САИ, вып. Д1-32, 1967, с. 21, 26, табл. 13, 13, 15. * Генинг В. Ф. Азелинская культура III—V вв//Вопросы археологии Урала. Ижевск, вып.5, 1963, с. 26, 27, табл. XXIV, 5. * Ахмеров Р. Б. Уфимские погребения VI—VIII вв. н. э. и их место в древней истории Башкирии//Древности Башкирии. М., 1951, с. 126—131. == Һылтанмалар == * [https://bashenc.online/ru/articles/86572/ КАРА‑ЯКУПОВСКАЯ КУЛЬТУРА] * [https://web.archive.org/web/20240615195809/https://old.bigenc.ru/archeology/text/2045361 Караякуповская культура] * [http://irkipedia.ru/content/karayakupovskaya_kultura_istoricheskaya_enciklopediya_sibiri_2009 Караякуповская культура // «Историческая энциклопедия Сибири» (2009)] [[Категория:Башҡорттар]] [[Категория:Венгрҙар]] [[Категория:Башҡортостан тарихы]] [[Категория:Төрки халыҡтар]] [[Категория:Уғырҙар]] [[Категория:Урал]] [[Категория:Фин-уғыр халыҡтары]] [[Категория:Археологик мәҙәниәттәр]] qjjq42yci6bgafqj3sw45lvarvgy72d 0 111229 1307991 1306135 2026-10-31T16:12:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307991 wikitext text/x-wiki {{Календари|Лунно-солнечный}} '''Ҡытай календары''' ике төр календары менән күрһәтелгән: '''ҡояш''' (ауыл хужалығы) һәм '''ҡояш-ай'''. Һуңғыһы ике вариантта билдәле: бигерәк тә Көнсығыш Азияла популяр булған ''Ся'' календары ({{lang-zh|夏}}, [[Ся династияһы]] исеме буйынса аталған) — йылды яҙ миҙгеле буйынса һанай; һәм шулай уҡ ''Чжуань'' календары ({{lang-zh|顓頊曆}}, [[Цинь (династия)|Цинь династияһын]] нигеҙләүсе Чжуань-сюй исеме буйынса аталған) — йылды көҙ миҙгеле буйынса һанай. Хәҙерге [[Ҡытай]]ҙа шулай уҡ ҡулланышҡа [[григориан календары]] индерелгән, әммә ай календары, элекке замандағы һымаҡ, бөтә урындарҙа ла традицион байрамдарҙың ваҡытын билдәләү өсөн ҡулланыла: [[Ҡытай Яңы йылы|«Яҙ байрамы» (Ҡытай Яңы йылы)]], Көҙ уртаһы байрамы һәм башҡаларҙы, шулай уҡ теге йәки был ауыл хужалығы эш төрҙәрен башлау ваҡытын билдәләү өсөн файҙаланыла. Ай календары буйынса «Яҙ байрамы» (Яңы йыл) үҙгәреүсән һәм йыл һайын «Тәүге яңы ай» көнөнә тура килә. Яңы йылдың килеп етеүе тип ҡышҡы ҡояш торошонан (21—22 декабрь) һуң, 1645 йылдан 2644 йылға ҡәҙәр 21 ғинуарҙан иртәрәк һәм 21 февралдән һуң булмаған икенсе яңы ай һанала<ref name=math/> (мәҫәлән, 4713 ҡыҙыл маймыл йылы 2016 йылдың 8 февраленән 2017 йылдың 27 ғинуарына тиклем дауам итә). ''Ся'' календарына ярашлы, «Яҙ башланыу» йыл һайын 4, 5 йәки 6 февралгә тап килә. ''Ся'' календарын мантик маҡсаттарҙа ла, мәҫәлән, никах тантанаһын уҙғарыуҙың, учреждениеларҙы асыуҙың һ.б. иң уңайлы көнөн һайлауҙа, шәхсән «яҙмыш картаһын» ('''мин шу''' 命书) иҫәпләүҙә ҡулланалар. Ҡытайҙа григориан календарын «стандарт» (公曆 gōnglì), «көнбайыш» (西曆 xīlì) йәғни "ҡояш" (日曆 rìlì) календары тип атайҙар. Григориан календары индерелгәндән һуң уны шулай уҡ - яңы, ә ай календарын иҫке тип исемләйҙәр. == Тарих == === Шан дәүере календары === [[Шан (династия)|Шан]] дәүеренең (б.э.т. XVI—XI бб.) күҙаллау һөйәктәрендәге (цзягувэнь) боронғо яҙыуҙарҙа йыл 12 ай айҙан тора тип һүрәтләнә. Календарь шылмаһын өсөн һәм уны йыл миҙгелдәренә, ҡояш торошона бәйләү маҡсатында уға эмпирик рәүештә 13-сө һәм 14-се айҙар өҫтәлмәләр булып торған. Шул ваҡытта уҡ йылдарҙы һәм көндәрҙе иҫәпләү маҡсатында алтмыш йыллыҡ цикл ҡулланылған. Был традиция буйынса йыл ҡышҡы ҡояш торошонан һуң беренсе яңы айҙан башланған. === Чжоу дәүере календары === [[Чжоу (династия)|Чжоу]] дәүеренең (б.э.т. XI—III бб.) иртә яҙмалары, шул иҫәптән ''Чуньцю'' хроникаһы, йылды 12 ай айынан тора тип һүрәтләгән, йыл аҙағында эмпирик күҙлектән сығып, ун өсөнсө ай өҫтәлгән. Айҙарҙың оҙонлоғо алмашынып 29 һәм 30 көндән тора, ә ай аҙағында ҡайһы саҡта, айҙың башланыуын һәм күҙәтелгән яңы айҙы тап килтереү өсөн, йәнә бер көн өҫтәлгән. Өҫтәмә көн һәм ай һайлауҙа башбаштаҡлыҡ элементы булғанға күрә, төрлө батшалыҡтарҙың календарҙары бер ни тиклем айырылған, әммә рәсми календарь булып Чжоу батшалығы календары иҫәпләнгән. Йылдың башы бер айға артҡа шылдырылған, һәм ҡышҡы ҡояш торошона тиклемге яңы ай тулыу иҫәпләнгән. Әммә ''Чуньцю'' хроникаһына ярашлы, урыны менән (мәҫәлән Лу батшалығында) хатта б.э.т. VII быуатта, [[Шан (династия)|Шан]] дәүерендә һымаҡ, яңы йыл башланыуы ҡышҡы ҡояш торошонан һуң билдәләнгән һәм уның бер айға артҡа шылыуы б.э.т. 650 йылда булған тип фаразлайҙар. === Цинь дәүере календары === Б.э.т. 221 йылда император [[Цинь Шихуанди]] Ҡытайҙы берләштергәс, берҙәм календарь урынлаштыра. Стихиялар өҫтөнлөгө нигеҙендә, йыл башы йәнә бер айға артҡа, ҡышҡы ҡояш торошо алдынан икенсе яңы айға (унынсы айҙың аҙағына) шылдырыла. Цинь династияһы осоронда эклиптикалағы ҡояш торошо (йондоҙнамәнең 12 знагы аналогияһы), буйынса билдәләнгән 24 миҙгел ғәмәлгә индерелә, аҙаҡ улар ауыл хужалығы календарының нигеҙе була. Миҙгелдәр Ай хәрәкәтенә тура бәйләнмәгәндәр. === Хань календарҙары === * Тайчу Конфуциан ғалимдарының, шул иҫәптән Сыма Цяндең, күп йыллыҡ эштәре һөҙөмтәһендә хәҙерге заман төрөнә яҡын булған Ҡытай календары [[Хань (династия)|Хань династияһы]] императоры [[У-ди]] указына ярашлы б.э.т. 104 йылда ҡабул ителә<ref>Сыма Цянь, Исторические записки, перевод Р. В. Вяткина, т.2 гл. 12, стр. 282.</ref> Был календарь Тайчу ({{lang|zh|太初}}, Бөйөк Башланғыс) исемен ала, У-ди идара итеүенең яңы дәүере шул уҡ рәүештә аталған. Ошо календарға ярашлы йыл башы яҙ башына (Инь юлбарыҫ өсөнсө цикл знагына) күсерелгән, йылдың башланыуы ғинуар аҙағы — февраль башы яңы айға тура килгән, ә өҫтәмә ай айы ҡояш ай дауамында эклиптиканың ("йондоҙлоҡ билдәһенә", дөрөҫөрәге ике ауыл хужалығы миҙгеле) тейешле секторы сиктәренән сыҡмағанда индерелә, ай башы ҡояш менән айҙың уртаса хәрәкәте буйынса иҫәпләнә. * ''Саньтун ли'' 三统历 Лю Синь етәкселегендәге комиссия тарафынан Ван Мандың (б. э . т. 9 - 23 йылдарҙа) реформалары аҙымы булараҡ эшләнә. Астрономик принциптар менән бер рәттән нумерологик принциптарҙы ла файҙалана. * ''Хань ли'' Көнсығыш Хань календары ''саньтун ли'' календарына төҙәтмәләр индерә. Беҙҙең эраның 85 йылында ҡабул ителә. * ''Цяньсян ли'' 乾象历 Лю Хун 刘洪 (яҡынса 135—210) тарафынан тәҡдим ителгән календарь реформаһы проекты: Хань 220 йылда Хань империяһы тарҡалғандан һуң барлыҡҡа килгән батшалыҡтарҙың береһе менән ҡабул ителгән. == Варианттар == Башҡа көнсығыш календарҙары йә тулыһынса ҡытайҙыҡына тап килә (корей), йә күбеһенсә ҡытайҙыҡына оҡшаш, әммә бер ни тиклем айырмалары була (вьетнам календарында — йондоҙлоҡ циклда Ҡуян Бесәй менән алыштырылған; тибет календарында — зодиак буйынса хайуандарҙың исемдәре бер ни тиклем үҙгәртелгән; япон календарында — иҫәпләү принцибы үҙгәртелгән, шунлыҡтан башҡа календарҙар менән сағыштырғанда йылдарҙа айырмалыҡтар барлыҡҡа килә). Ҡытай (ҡытай-уйғыр) календары элементтары монгол баҫып алыуҙары арҡаһында мосолман халыҡтары араһында таралыу ала. Айырым әйткәндә, монгол теленән төрөк (ғосман) һәм фарсы телдәренә тәржемә ителгән хайуан атамалары хронологик яҙмаларҙы, рәсми һәм тарихи документтарҙы алып барыу өсөн урта быуаттарҙан яңы тарихҡа тиклем фарсы һәм төрөк телдәре таралған территорияларҙа — Кесе Азиянан Һиндостанға ҡәҙәр ҡулланылған. [[Иран]]да ай календары менән крәҫтиәндәр һәм һалым йыйыусылар 1925 йылда тыйылыуына тиклем файҙаланған. == Ҡытай ауыл хужалығы календары == Был календарь йылды Ҡояштың эклиптикалағы торошо буйынса 24 ауыл хужалығы сезонына бүлеүҙе билдәләй. Сезондар бер нисектә Айҙың хәрәкәтенә бәйләнмәгән. {| class="wikitable" cellpadding="3" cellspacing="0" |- style="background:#efefef;" ! Эклиптик<br />оҙонлоҡ !Тәржемә ! [[Ҡытай теле|Ҡытай]]<br /> атамаһы<ref name=kliv201>{{Книга |автор = Климишин И. А. |часть = |заглавие = Календарь и хронология |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = Изд. 3 |место = М. |издательство = Наука |год = 1990 |том = |страницы = 201|страниц = 478 |серия = |isbn = 5-02-014354-5|тираж = 105&nbsp;000}}.</ref> ! [[Япон теле|Япон]]<br /> атамаһы ! [[Корей теле|Корей]]<br /> атамаһы ! [[Вьетнам теле|Вьетнам]]<br /> атамаһы ! [[Григориан календары]]нда<br /> яҡынса көнө<ref name=kliv201/> |- ! align="right" | 315° | Яҙ башы | 立春 <br /> личунь | 立春 <br /> риссюн | 입춘 (立春) <br /> ипчхун | Lập xuân <br /> лэп сюан | 4—5 февраль |- ! align="right" | 330° | Ямғыр һыуы | 雨水 <br /> юйшуй | 雨水 <br /> усуй | 우수 (雨水) <br /> усу | Vũ thủy <br /> ву тхюи | 19—20 февраль |- ! align="right" | 345° | Ҡарышлауыҡтар уяныу осоро | 驚蟄 (惊蛰) <br /> цзинчжэ | 啓蟄 <br /> кэйтицу | 경칩 (驚蟄) <br /> кёнъчхип | Kinh trập <br /> кинь чап | 5—6 март |- ! align="right" | 0° | Яҙғы көн һәм төндөң тигеҙләнеүе | 春分 <br /> чуньфэнь | 春分 <br /> сюмбун | 춘분 (春分) <br /> чхунбун | Xuân phân <br /> сюан фан | 20—21 март |- ! align="right" | 15° | Асыҡ һәм яҡты | 清明 <br /> цинмин | 清明 <br /> сэймэй | 청명 (清明) <br /> чхёнъмён | Thanh minh <br /> тхань минь | 4—5 апрель |- ! align="right" | 30° | Икмәк ямғырҙары | 穀雨 (谷雨)<br /> гуюй | 穀雨 <br /> коку: | 곡우 (穀雨) <br /> когу | Cốc vũ <br /> кок ву | 20—21 апрель |- ! align="right" | 45° | Йәй башы | 立夏 <br /> лися | 立夏 <br /> рикка | 입하 (立夏) <br /> ипха | Lập hạ <br /> лап ха | 5—6 май |- ! align="right" | 60° | Бәләкәй муллыҡ | 小滿 (小满) <br /> сяомань | 小満 <br /> сё: ман | 소만 (小滿) <br /> соман | Tiểu mãn <br /> тьеу ман | 21—22 май |- ! align="right" | 75° | Икмәк башаҡланыуы | 芒種 (芒种) <br /> манчжун | 芒種 <br /> бо: сю | 망종 (芒種) <br /> манъджон | Mang chủng <br /> манг тюнг | 5—6 июнь |- ! align="right" | 90° | Йәйге ҡояш торошо | 夏至 <br /> сячжи | 夏至 <br /> гэси | 하지 (夏至) <br /> haji | Hạ chí <br /> ха ти | 21—22 июнь |- ! align="right" | 105° | Бәләкәй селлә | 小暑 <br /> сяошу | 小暑 <br /> сё: сё | 소서 (小暑) <br /> сосо | Tiểu thử <br /> тьеу тхы | 7—8 июль |- ! align="right" | 120° | Ҙур селлә | 大暑 <br /> дашу | 大暑 <br /> тайсё | 대서 (大暑) <br /> дэсо | Đại thử <br /> дай тхы | 23—24 июль |- ! align="right" | 135° | Көҙ башы | 立秋 <br /> лицю | 立秋 <br /> риссю: | 입추 (立秋) <br /> ипхчху | Lập thu <br /> лап тху | 7—8 август |- ! align="right" | 150° | Селлә бөтөүе | 處暑 (处暑) <br /> чушу | 処暑 <br /> сёсё | 처서 (處暑) <br /> чхосо | Xử thử <br /> сьы тхы | 23—24 август |- ! align="right" | 165° | Аҡ ысыҡтар | 白露 <br /> байлу | 白露 <br /> хакуро | 백로 (白露) <br /> пэкхро | Bạch lộ <br /> бать ло | 7—8 сентябрь |- ! align="right" | 180° | Көҙгө көн һәм төндөң тигеҙләнеүе | 秋分 <br /> цюфэнь | 秋分 <br /> сю: бун | 추분 (秋分) <br /> чхупун | Thu phân <br /> тху фан | 23—24 сентябрь |- ! align="right" | 195° | Һалҡын ысыҡтар | 寒露 <br /> ханьлу | 寒露 <br /> канро | 한로 (寒露) <br /> халло | Hàn lộ <br /> хан ло | 8—9 октябрь |- ! align="right" | 210° | Бәҫ яуыуы | 霜降 <br /> шуанцзян | 霜降 <br /> со: ко: | 상강 (霜降) <br /> санъган | Sương giáng <br /> шыонг зянг | 23—24 октябрь |- ! align="right" | 225° | Ҡыш башы | 立冬 <br /> лидун | 立冬 <br /> ритто: | 입동 (立冬) <br /> ипдон | Lập đông <br /> лап донг | 7—8 ноябрь |- ! align="right" | 240° | Бәләкәй ҡарҙар | 小雪 <br /> сяосюэ | 小雪 <br /> сё: сэцу | 소설 (小雪) <br /> сосоль | Tiểu tuyết <br /> тьеу тует | 22—23 ноябрь |- ! align="right" | 255° | Ҙур ҡарҙар | 大雪 <br /> дасюэ | 大雪 <br /> тайсэцу | 대설 (大雪) <br /> дэсоль | Đại tuyết <br /> дай тует | 7—8 декабря |- ! align="right" | 270° | Ҡышҡы ҡояш торошо | 冬至 <br /> дунчжи | 冬至 <br /> то: дзи | 동지 (冬至) <br /> тонъджи | Đông chí <br /> донг ти | 21—22 декабрь |- ! align="right" | 285° | Бәләкәй һыуыҡтар | 小寒 <br /> сяохань | 小寒 <br /> сё: кан | 소한 (小寒) <br /> сохан | Tiểu hàn <br /> тьеу хан | 5—6 ғинуар |- ! align="right" | 300° | Ҙур һыуыҡтар | 大寒 <br /> дахань | 大寒 <br /> дайкан | 대한 (大寒) <br /> дэхан | Đại hàn <br /> дай хан | 20—21 ғинуар |} == Ҡытай циклик календары == Ҡытай циклик календары алтмыш йыллыҡ циклды ҡуллана, 10 йыллыҡ («күк олондары») һәм 12 йыллыҡ («ер ботаҡтары») циклдар комбинацияһынан тора. <!-- [[Наименьшее общее кратное]] 10 и 12 равняется 60, таким образом, половина сочетаний (у которых разная [[Чётные и нечётные числа|чётность]]) не используется, и календарный цикл повторяется через 60 лет. Найдены кости животных и панцири черепах с вырезанными на них знаками 60-летнего цикла, которые относятся к эпохе Шань-Инь (1766—1122 годы до н. э.). За начало такого циклического счёта принят 2397 (по другим данным — 2697) год до н. э.<ref name="kliv196—197"/> При использовании начала цикла 2697 года до н. э. сейчас идёт 4713 год (с 8 февраля 2016 года по 27 января 2017 года). Кроме календарных, эти циклы имеют и другие значения в китайской культуре, некоторые упомянуты в таблице ниже. --> Циклда йыл ике иероглиф менән билдәләнә: [күк олоно] һәм [ер ботағы]. Ҡайһы саҡта «ер ботағын» ғына күрһәтәләр. <!-- Начало года в календаре зависит от астрономического явления ([[новолуние|новолуния]]), а не от даты в григорианском календаре. Поэтому, из-за протяжённости территории, на которой использовался календарь, в разных местах Новый Год могли отмечать в разные (±1) дни григорианского календаря. Соответственно, такую же точность имеют данные о дате Нового Года в таблицах ниже (если не оговаривается, для какого [[Часовой пояс|часового пояса]] произведены расчёты). --> <!-- в этой таблице вроде бы для Пекина, для остальных — не знаю --ManN --> {| class="standard" |+ '''Алтмыш йыллыҡ цикл (干支)'''<br /> Григориан календары буйынса ҡытай календары йылдарының башланыуы<ref name=math>[http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/calendar/cal.pdf The Mathematics of the Chinese Calendar.]{{Ref-en}}</ref><ref name=math.nus.edu.sg/> ! colspan="3" rowspan="4" | <br />Циклда йылдың иероглифтары<br />2-се \ 1-се ! colspan="10" | Күк олоно ! rowspan="4" | Ҡытай зодиагы ! rowspan="4" | тәүлек ваҡыты |- ! colspan="2" | ағас 木 mù ! colspan="2" | ут 火 huŏ ! colspan="2" | ер 土 tŭ ! colspan="2" | металл 金 jīn ! colspan="2" | һыу 水 shuĭ |- ! 甲 jiă ! 乙 yĭ ! 丙 bĭng ! 丁 dīng ! 戊 wù ! 己 jĭ ! 庚 gēng ! 辛 xīn ! 壬 rén ! 癸 guĭ |- ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 |- ! rowspan="12" | Е<br /> р<br /><br />б<br /> о<br /> т<br /> а<br /> ҡ<br /> т<br /> а<br /> р<br /> ы ! 子<br />zĭ ! I | 1<br /> 05.02.1924<br /> 02.02.1984 | | 13<br /> 24.01.1936<br /> 19.02.1996 | | 25<br /> 10.02.1948<br /> 07.02.2008 | | 37<br /> 28.01.1960<br /> 25.01.2020 | | 49<br /> 15.02.1972<br /> 11.02.2032 | ! ҡомаҡ<br />鼠<br /> shŭ ! 23…1 |- ! 丑<br />chŏu ! II | | 2<br /> 24.01.1925<br /> 20.02.1985 | | 14<br /> 11.02.1937<br /> 07.02.1997 | | 26<br /> 29.01.1949<br /> 26.01.2009 | | 38<br /> 15.02.1961<br /> 12.02.2021 | | 50<br /> 03.02.1973<br /> 31.01.2033 ! үгеҙ<br />牛 <br />niú ! 1…3 |- ! 寅<br />yín ! III | 51<br /> 23.01.1974<br /> 19.02.2034 | | 3<br /> 13.02.1926<br /> 09.02.1986 | | 15<br /> 31.01.1938<br /> 28.01.1998 | | 27<br /> 17.02.1950<br /> 14.02.2010 | | 39<br /> 05.02.1962<br /> 01.02.2022 | ! юлбарыҫ<br />虎 <br />hŭ ! 3…5 |- ! 卯<br />măo ! IV | | 52<br /> 11.02.1975<br /> 08.02.2035 | | 4<br /> 02.02.1927<br /> 29.01.1987 | | 16<br /> 19.02.1939<br /> 16.02.1999 | | 28<br /> 06.02.1951<br /> 03.02.2011 | | 40<br /> 25.01.1963<br /> 22.01.2023 ! ҡуян<br />兔 <br />tù ! 5…7 |- ! 辰<br />chén ! V | 41<br /> 13.02.1964<br /> 10.02.2024 | | 53<br /> 31.01.1976<br /> 28.01.2036 | | 5<br /> 23.01.1928<br /> 17.02.1988 | | 17<br /> 08.02.1940<br /> 05.02.2000 | | 29<br /> 27.01.1952<br /> 23.01.2012 | ! аждаһа<br />龍 <br />lóng ! 7…9 |- ! 巳<br />sì ! VI | | 42<br /> 02.02.1965<br /> 29.01.2025 | | 54<br /> 18.02.1977<br /> 15.02.2037 | | 6<br /> 10.02.1929<br /> 06.02.1989 | | 18<br /> 27.01.1941<br /> 24.01.2001 | | 30<br /> 14.02.1953<br /> 10.02.2013 ! йылан<br />蛇 <br />shé ! 9…11 |- ! 午<br />wŭ ! VII | 31<br /> 03.02.1954<br /> 31.01.2014 | | 43<br /> 21.01.1966<br /> 17.02.2026 | | 55<br /> 07.02.1978<br /> 04.02.2038 | | 7<br /> 30.01.1930<br /> 27.01.1990 | | 19<br /> 15.02.1942<br /> 12.02.2002 | ! йылҡы<br />馬 <br />mă ! 11…13 |- ! 未<br />wèi ! VIII | | 32<br /> 24.01.1955<br /> 19.02.2015 | | 44<br /> 09.02.1967<br /> 06.02.2027 | | 56<br /> 28.01.1979<br /> 24.01.2039 | | 8<br /> 17.02.1931<br /> 15.02.1991 | | 20<br /> 05.02.1943<br /> 01.02.2003 ! һарыҡ<br />羊<br /> yáng ! 13…15 |- ! 申<br />shēn ! IX | 21<br /> 25.01.1944<br /> 22.01.2004 | | 33<br /> 12.02.1956<br /> 08.02.2016 | | 45<br /> 30.01.1968<br /> 26.01.2028 | | 57<br /> 16.02.1980<br /> 12.02.2040 | | 9<br /> 06.02.1932<br /> 04.02.1992 | ! маймыл<br />猴 <br />hóu ! 15…17 |- ! 酉<br />yŏu ! X | | 22<br /> 13.02.1945<br /> 09.02.2005 | | 34<br /> 31.01.1957<br /> 28.01.2017 | | 46<br /> 17.02.1969<br /> 13.02.2029 | | 58<br /> 05.02.1981<br /> 01.02.2041 | | 10<br /> 26.01.1933<br /> 23.01.1993 ! әтәс<br />鷄 <br />jī ! 17…19 |- ! 戌<br />xū ! XI | 11<br /> 14.02.1934<br /> 10.02.1994 | | 23<br /> 02.02.1946<br /> 29.01.2006 | | 35<br /> 18.02.1958<br /> 16.02.2018 | | 47<br /> 06.02.1970<br /> 03.02.2030 | | 59<br /> 25.01.1982<br /> 22.01.2042 | ! эт<br />狗 <br />gŏu ! 19…21 |- ! 亥<br />hài ! XII | | 12<br /> 04.02.1935<br /> 31.01.1995 | | 24<br /> 22.01.1947<br /> 18.02.2007 | | 36<br /> 08.02.1959<br /> 05.02.2019 | | 48<br /> 27.01.1971<br /> 23.01.2031 | | 60<br /> 13.02.1983<br /> 10.02.2043 ! сусҡа<br />猪 <br />zhū ! 21…23 |- ! colspan="3" rowspan="4" | Соответ-<br />ствия: ! colspan="2" | фирүзә, йәшел ! colspan="2" | ҡыҙыл ! colspan="2" |һары ! colspan="2" | аҡ ! colspan="2" | ҡара, күк ! colspan="2" style="text-align:left" | —төҫ |- ! colspan="2" | [[Юпитер (планета)|Юпитер]] ! colspan="2" | [[Марс (планета)|Марс]] ! colspan="2" | [[Сатурн (планета)|Сатурн]] ! colspan="2" | [[Сулпан]] ! colspan="2" | [[Меркурий (планета)|Меркурий]] ! colspan="2" style="text-align:left" | —планета |- ! colspan="2" | яҙ ! colspan="2" | йәй ! colspan="2" | йәй аҙағы ! colspan="2" | көҙ ! colspan="2" | ҡыш ! colspan="2" style="text-align:left" | —йыл миҙгеле |- ! colspan="2" | көнсығыш ! colspan="2" | көньяҡ ! colspan="2" | урта ! colspan="2" | көнбайыш ! colspan="2" | төньяҡ ! colspan="2" style="text-align:left" | —сторона света |} === Григориан календары йылы буйынса циклдың номерын иҫәпләп сығарыу === * Хәҙерге заман ысулы:<ref name="kliv196—197">{{Книга |автор = Климишин И. А.|часть = |заглавие = Календарь и хронология |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = Изд. 3 |место = М. |издательство = Наука |год = 1990 |том = |страницы = 196—197|страниц = 478 |серия = |isbn = 5-02-014354-5|тираж = 105&nbsp;000}}.</ref> :: 2006 年 − ''3'' = ''60'' × 33 + 23; 2006 ≈ 34-се цикл, 23-сө йыл * Традицион ысул:<ref name="kliv196—197"/> :: 2006 年 + ''2397'' = ''60'' × 73 + 23; 2006 ≈ 74-се цикл, 23-сө йыл * Бик боронғо ысул:<ref name="kliv196—197"/> :: 2006 年 + ''2697'' = ''60'' × 78 + 23; 2006 ≈ 79-сы цикл, 23-сө йыл * Тағы бер ысул:<ref>{{Книга |автор = Володомонов Н. В. |часть = |заглавие = Календарь: прошлое, настоящее, будущее |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = Изд. 2 |место = М. |издательство = Наука |год = 1987 |том = |страницы = 15|страниц = 80 |серия = |isbn = |тираж = 310 &nbsp;000}}</ref> :: 2006 年 + ''2637'' = ''60'' × 77 + 23; 2006 ≈ 78-се цикл, 23-сө йыл === Йылдарҙы (1888…2067) һәм ботаҡтарҙы тап килтереү буйынса ябайлаштырылған таблица === {| align="center" class="standard" ! | ! Ағас (фирүзә, йәшел) ! Ут (ҡыҙыл) ! Ер (һары) ! Металл (аҡ) ! Һыу (ҡара, күк) |------ | [[Ҡомаҡ (ҡытай зодиагы)|ҡомаҡ]] | 1924, 1984, 2044 | 1936, 1996, 2056 | 1888, 1948, 2008 | 1900, 1960, 2020 | 1912, 1972, 2032 |------ | [[Үгеҙ (ҡытай зодиагы)|үгеҙ]] | 1925, 1985, 2045 | 1937, 1997, 2057 | 1889, 1949, 2009 | 1901, 1961, 2021 | 1913, 1973, 2033 |------ | [[Юлбарыҫ (ҡытай зодиагы)|юлбарыҫ]] | 1914, 1974, 2034 | 1926, 1986, 2046 | 1938, 1998, 2058 | 1890, 1950, 2010 | 1902, 1962, 2022 |------ | [[Ҡуян (ҡытай зодиагы)|ҡуян]] | 1915, 1975, 2035 | 1927, 1987, 2047 | 1939, 1999, 2059 | 1891, 1951, 2011 | 1903, 1963, 2023 |------ | [[Аждаһа (ҡытай зодиагы)|аждаһа]] | 1904, 1964, 2024 | 1916, 1976, 2036 | 1928, 1988, 2048 | 1940, 2000, 2060 | 1892, 1952, 2012 |------ | [[Йылан (ҡытай зодиагы)|йылан]] | 1905, 1965, 2025 | 1917, 1977, 2037 | 1929, 1989, 2049 | 1941, 2001, 2061 | 1893, 1953, 2013 |------ | [[Йылҡы (ҡытай зодиагы)|йылҡы]] | 1894, 1954, 2014 | 1906, 1966, 2026 | 1918, 1978, 2038 | 1930, 1990, 2050 | 1942, 2002, 2062 |------ | [[Һарыҡ (ҡытай зодиагы)|һарыҡ]] | 1895, 1955, 2015 | 1907, 1967, 2027 | 1919, 1979, 2039 | 1931, 1991, 2051 | 1943, 2003, 2063 |------ | [[Маймыл (ҡытай зодиагы)|маймыл]] | 1944, 2004, 2064 | 1896, 1956, 2016 | 1908, 1968, 2028 | 1920, 1980, 2040 | 1932, 1992, 2052 |------ | [[Әтәс (ҡытай зодиагы)|әтәс]] | 1945, 2005, 2065 | 1897, 1957, 2017 | 1909, 1969, 2029 | 1921, 1981, 2041 | 1933, 1993, 2053 |------ | [[Эт (ҡытай зодиагы)|эт]] | 1934, 1994, 2054 | 1946, 2006, 2066 | 1898, 1958, 2018 | 1910, 1970, 2030 | 1922, 1982, 2042 |------ | [[Сусҡа (ҡытай зодиагы)|сусҡа]] | 1935, 1995, 2055 | 1947, 2007, 2067 | 1899, 1959, 2019 | 1911, 1971, 2031 | 1923, 1983, 2043 |} == 60 йыллыҡ циклды беҙҙең эра быуаттарына күсереүҙең хронологик таблицаһы == {| class="standard" ! Быуат ! Циклдың<br />тәүге<br /> йылы !rowspan="8"| ! Быуат ! Циклдың<br />тәүге<br /> йылы !rowspan="8"| ! Быуат ! Циклдың<br />тәүге<br /> йылы !rowspan="8"| ! Быуат ! Циклдың<br />тәүге<br /> йылы |- align="center" | I || 04<br /> 64 | VIII || 724<br /> 784 | XV || 1444 | XXII || 2104<br /> 2164 |- align="center" | II || 124<br /> 184 | IX || 844 | XVI || 1504<br /> 1564 | XXIII || 2224<br /> 2284 |- align="center" | III || 244 | X || 904<br /> 964 | XVII || 1624<br /> 1684 | XXIV || 2344 |- align="center" | IV || 304<br /> 364 | XI || 1024<br /> 1084 | XVIII || 1744 | XXV || 2404<br /> 2464 |- align="center" | V || 424<br /> 484 | XII || 1144 | XIX || 1804<br /> 1864 | XXVI || 2524<br /> 2584 |- align="center" | VI || 544 | XIII || 1204<br /> 1264 | XX || 1924<br /> 1984 |- align="center" | VII || 604<br /> 664 | XIV || 1324<br /> 1384 | XXI || 2044 |} == Ай календары буйынса дөрөҫ даталар == ''(Даталар КК.АА.ЙЙ форматында бирелгән, йылдың тәүге 2 цифрҙары күрһәтелмәгән)''<ref name=math.nus.edu.sg>[http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/calendar/ChineseNewYear1000.nb New year on the Chinese calendar year of 1645—2644.]{{Ref-en}}</ref> === Йылдың тәүге ике цифрҙары: 19 === {| class="standard" |31.01.00||19.02.01||08.02.02||29.01.03||16.02.04||04.02.05||25.01.06||13.02.07||02.02.08||22.01.09 |- |10.02.10||30.01.11||18.02.12||06.02.13||26.01.14||14.02.15||03.02.16||23.01.17||11.02.18||01.02.19 |- |20.02.20||08.02.21||28.01.22||16.02.23||05.02.24||24.01.25||13.02.26||02.02.27||23.01.28||10.02.29 |- |30.01.30||17.02.31||06.02.32||26.01.33||14.02.34||04.02.35||24.01.36||11.02.37||31.01.38||19.02.39 |- |08.02.40||27.01.41||15.02.42||05.02.43||25.01.44||13.02.45||02.02.46||22.01.47||10.02.48||29.01.49 |- |17.02.50||06.02.51||27.01.52||14.02.53||03.02.54||24.01.55||12.02.56||31.01.57||18.02.58||08.02.59 |- |28.01.60||15.02.61||05.02.62||25.01.63||13.02.64||02.02.65||21.01.66||09.02.67||30.01.68||17.02.69 |- |06.02.70||27.01.71||15.02.72||03.02.73||23.01.74||11.02.75||31.01.76||18.02.77||07.02.78||28.01.79 |- |16.02.80||05.02.81||25.01.82||13.02.83||02.02.84||20.02.85||09.02.86||29.01.87||17.02.88||06.02.89 |- |27.01.90||15.02.91||04.02.92||23.01.93||10.02.94||31.01.95||19.02.96||07.02.97||28.01.98||16.02.99 |} === Йылдың тәүге ике цифрҙары: 20 === {| class="standard" |05.02.00||24.01.01||12.02.02||01.02.03||22.01.04||09.02.05||29.01.06||18.02.07||07.02.08||26.01.09 |- |14.02.10||03.02.11||23.01.12||10.02.13||31.01.14||19.02.15||bgcolor=yellow|'''08.02.16'''||bgcolor=yellow|'''28.01.17'''||16.02.18||05.02.19 |- |25.01.20||12.02.21||01.02.22||22.01.23||10.02.24||29.01.25||17.02.26||06.02.27||26.01.28||13.02.29 |- |03.02.30||23.01.31||11.02.32||31.01.33||19.02.34||08.02.35||28.01.36||15.02.37||04.02.38||24.01.39 |- |12.02.40||01.02.41||22.01.42||10.02.43||30.01.44||17.02.45||06.02.46||26.01.47||14.02.48||02.02.49 |- |23.01.50||11.02.51||01.02.52||19.02.53||08.02.54||28.01.55||15.02.56||04.02.57||24.01.58||12.02.59 |- |02.02.60||21.01.61||09.02.62||29.01.63||17.02.64||05.02.65||26.01.66||14.02.67||03.02.68||23.01.69 |- |11.02.70||31.01.71||19.02.72||07.02.73||27.01.74||15.02.75||05.02.76||24.01.77||12.02.78||02.02.79 |- |22.01.80||09.02.81||29.01.82||17.02.83||06.02.84||26.01.85||14.02.86||03.02.87||24.01.88||10.02.89 |- |30.01.90||18.02.91||07.02.92||27.01.93||15.02.94||05.02.95||25.01.96||12.02.97||01.02.98||21.01.99 |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Воробьёв А. Н. Традиционный китайский календарь: Ежегодник, 2002 год /Авт. ст. и пер. с кит. А. Н. Воробьёв; Отв. ред. М. Л. Титаренко.- М.: Изд. дом «Восток», 2001.- 102 с.: ил., схемы, вкладыш. * Крюков М. В. К проблеме циклических знаков в древнем Китае // Древние системы письма. Этническая семиотика. М., 1986. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20110909063105/http://apps.creounity.com/time_machine/index.php?go=china.php Раздел китайского календаря в веб-приложении «Creounity Машина Времени»] — приведены инструкции по датировке монет китайских провинций конца XIX — начала XX веков в соответствии с китайским циклическим календарём. * [http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/calendar/chinese.html The Mathematics of the Chinese Calendar]{{ref-en}} — «Математика китайского календаря». * [http://astronet.ru/db/msg/1182321/node10.html Клаус Тондеринг. Часто задаваемые вопросы о календарях. Раздел 9. Китайский календарь.] * [http://art-hanoi.com/chrono Циклическая Хронология Вьетнама] * [https://web.archive.org/web/20181005112223/http://cheshuyka.ru/rub_Legendy_100202141140.html 12 животных восточного календаря] * [http://www.timeanddate.com/calendar/?year=2016&country=41 Календарь на 1—3999 год с праздниками и памятными датами (Китай, 1—1752 по юлианскому календарю, 1753—3999 по григорианскому календарю, англ.)] * [http://calendum.ru/2016 Календарь на 1583—2299 год с датами начала года.] [[Категория:Календарҙар]] [[Категория:Ҡытай]] [[Категория:Ҡытай календары| ]] [[Категория:Ҡытай астрологияһы]] 9mp2etfnkf72r5mw5tqaa7b25vp95mq 0 126138 1307984 1190557 2026-10-31T14:38:39Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт, күренеште төҙәтеү 1307984 wikitext text/x-wiki {{Театр эшмәкәре | Имя = Робин Анна Николаевна | Изображение = | Описание изображения = | Дата рождения = 01.11.1891 | Место рождения = | Дата смерти = 1974 | Профессия = {{артист|СССР|Рәсәй|XX быуат}} | Гражданство = {{Флагификация|СССР}}→<br/>{{Флагификация|Рәсәй Федерацияһы}} | Годы активности = | Театр = Республика рус драма театры; Һарытау, [[Архангельск]], [[Киев]], [[Краснодар]], [[Харьков]] ҡалаларының драма театрҙары | Награды = Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1955) | imdb_id = }} '''Робин Анна Николаевна''' ([[1 ноябрь]] [[1891 йыл]] — [[1974 йыл]]) — [[театр]] артисы. 1933—1959 йылдарҙа [[Өфө]]ләге хәҙерге [[Республика рус драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1955)<ref name="КТ">{{cite web|author=|datepublished= 04.02.2026|url=https://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/w/sov/337419/bio/|title=Анна Робин / биография|lang=ru|publisher=Сайт «kino-teatr.ru»|accessdate=2026-10-31}}</ref>. == Биографияһы == Анна Николаевна Робин (Анна Дарвин) 1891 йылдың 1 ноябрендә тыуған<ref name="КТ" />. 1919 йылда [[Мәскәү]]ҙә Кесе дәүләт академия театры янында драма курсын тамамлай. Артабан [[Архангельск]], [[Киев]], [[Краснодар]], [[Харьков]] ҡалаларының театрҙарында эшләй. Оҙаҡ ваҡыт, 1933 йылдан алып 1959 йылға тиклем, Өфөлә хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры]]нда эшләй. 1974 йылда вафат була<ref name="КТ" />. == Спектаклдәрҙәге ролдәре == * Мигачев («Не было ни гроша, да вдруг алтын», А. Н. Островский) * Домна Пантелевна («Таланты и поклонники», А. Н. Островский) * Чебоксарова («Бешеные деньги», А. Н. Островский) * Марья («Любовь Яровая», К. А. Тренев) * Екатерина Лагутина («Мать своих детей», А. Н. Афиногенов) * Вера Александровна («Одна», С. И. Алешин) * Марья Тарасовна («Платон Кречет», А. Е. Корнейчук). == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1944) * Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1955) == Әҙәбиәт == * Волков — Кривуша С. В. Русский театр драмы в Уфе: ист. очерк. Уфа. 1959. == Һылтанмалар == * {{БЭ|78247}}{{V|29|10|2022}} [[Категория:XX быуат актрисалары]] [[Категория:Рәсәй актрисалары]] [[Категория:СССР актрисалары]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Башҡортостандың халыҡ артистары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1891 йылда тыуғандар]] dey1l013qhizvhrgylzb9qennbhvz9a 0 128320 1307985 925103 2026-10-31T14:57:41Z Айсар 10823 аныҡлаштырыу, күренеште төҙәтеү 1307985 wikitext text/x-wiki {{Военный деятель |имя = Иван Андреевич Ласкин |дата рождения = 14.11.1901 (1) |дата смерти = 1.07.1988 |место рождения = д. [[Васильевка (Ермекеевский район)|Васильевка]], {{МестоРождения|Белебеевский уезд|в Белебеевском уезде}}, [[Уфимская губерния]], [[Российская империя]] |место смерти = {{МестоСмерти|Минск}}, [[Белорусская ССР]], [[СССР]] |изображение = Иван Андреевич Ласкин.jpg |прозвище = |принадлежность = {{Флагификация|СССР}} |годы службы = {{Флаг|СССР}} [[1919]]—[[1943]],[[1953]]—[[1965]] |звание = {{СССР, Генерал-лейтенант|тип=пехота}} |род войск = [[пехота]], [[мотострелковые войска]] |командовал = начальник штаба [[62-я армия]], [[64-я армия]], [[Северо-Кавказский фронт]], [[Южно-Уральский ВО]] |часть = |сражения = [[Гражданская война в России]],<br>[[Великая Отечественная война]]: [[Оборона Севастополя (1941—1942)]]; [[Сталинградская битва]]; [[Керченско-Эльтигенская десантная операция]] |награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Орден Ленина}}{{!!}}{{Орден Красного Знамени}}{{!!}}{{Орден Красного Знамени}}{{!!}}{{Орден Красного Знамени}} {{!}}- {{!}}{{Орден Кутузова 1 степени}}{{!!}}{{Орден Отечественной войны 1-й степени}}{{!!}}{{Медаль За боевые заслуги}}{{!!}}{{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}}{{!!}} {{!}}- {{!}}{{!!}}{{!!}}{{Медаль За оборону Кавказа}}{{!!}}{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} {{!}}- {{!}}{{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} {{!!}}{{Медаль Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} {{!!}}{{Медаль Ветеран Вооружённых Сил СССР}} {{!}}- {{!}}{{Медаль XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии}}{{!!}}{{Медаль 30 лет Советской Армии и Флота}}{{!!}}{{Медаль 40 лет Вооруженных Сил СССР}}{{!!}}{{Медаль 50 лет Вооружённых Сил СССР}} {{!}}- {{!}}{{Медаль 60 лет Вооружённых Сил СССР}}{{!!}}{{Медаль 70 лет Вооружённых Сил СССР}} {{!}}} }} '''Ласкин Иван Андреевич''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] хәрби етәксеһе, генерал-лейтенант, Ҡырымды обороналауҙа һәм Сталинград һуғышында ҡатнашыусы. == Биографияһы == === Балалыҡ, үҫмер йылдары === Иван Андреевич Ласкин 1901 йылдың 1 ноябрендә [[Өфө губернаһы]]ның [[Бәләбәй өйәҙе]] Васильевка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа, сабый ваҡытында әсәһен юғалта. 1912 йылда, уға 11 йәш булғанда, ғаилә өйәҙ ҡалаһы [[Бәләбәй]]гә күсенә, Иван мәхәллә мәктәбенең өсөнсө класында уҡый башлай, артабан ҡала башланғыс училищеһына күсә, әммә аҡса етешмәү арҡаһында (атаһы һәм үгәй әсәһенең айына 7 һум түләргә хәленән килмәй) уҡыуын ташлай. Ул магазинда приказчик-малай, ташсы ярҙамсыһы була, ҡала управаһында яҙыу эшен башҡара. [[Октябрь революцияһы|Революция]] башланғас, 18 йәшлек егет 1919 йылда Бәләбәйҙә дислокацияланған ҡыҙыл хәрби часҡа доброволец булып китә, ә 1920 йылда 3-сө Киев курсант бригадаһы курсанты була, Ҡырым өсөн барған һуғыштарҙа ҡатнаша, Екатеринославтан Перекопҡа тиклем яу юлы үтә. === РККА командиры === [[1921 йыл]]да [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышы]] тамамланғандан һуң, 20 йәшлек Ласкин — 5-се Киев хәрби мәктәбе курсанты була, 1923—1931 йылдарҙа Кавказ аръяғында (Манглиси ҡалаһы) 2-се уҡсылар полкының төрлө бүлексәләре менән командалыҡ итә, 1933—1934 йылдарҙа М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академияла уҡый, һуңынан яңы тәғәйенләнеш ала — Украинала 44-се дивизияның 132-се полкында штаб начальнигы вазифаһында эшләй, бер йылдан һуң тағы ла үрләтелә, яңы дәрәжәгә күтәрелә. 1937—1939 йылдарҙа — полковник, Киев хәрби округы командующийы И. Ф. Федьконың (Киев) махсус йөкләмәләрен үтәүсе офицер, СССР Оборона наркомының беренсе урынбаҫары ҡарамағындағы айырым йөкләмәләрҙе башҡарыусы офицер. Шул йылдарҙағы билдәле хәрби начальниктар менән бер рәттән И. Ф. Федько ла дусар ителгән репрессияларҙан мөғжизә менән ҡотолоп, Иван Андреевич 1939—1941 йылдарҙа 15-се Сиваш мотодивизияһының (Молдова) штаб начальнигы була. Бөйөк Ватан һуғышын Молдавияла ҡаршылай, 1941 йылдың авгусында Умань эргәһендә ҡамауға эләгә. Ҡамауҙан сыҡҡан, ике офицер менән бергә Ласкин немецтар ҡулына эләгә. Бер нисә сәғәттән әсирҙәргә ҡасырға насип була. Ласкин офицерҙар менән бергә Ҡыҙыл армия частарының береһенә килеп ҡушыла. Махсус бүлектәрҙең эше тураһында белеп, юлдаштар әсирлек һәм тотҡонлоҡ тураһында өндәшмәҫкә килешә<ref name="Справка">[http://kopilka.wolfschanze.ru/naumov.pdf Справка Комиссии по реабилитации жертв политических репрессий]. — С. 94.</ref>. 1941 йылдың 1 октябренән — Ҡырымда төҙөлгән ([[Симферополь]]) 172-се уҡсылар бригадаһының штаб начальнигы, ярты йылдан һуң 51-се армия составына ингән ошо дивизияның командиры була. Приморье армияһы составында 172-се уҡсылар дивизияһы Севастополде оборонаның һуңғы көнөнә тиклем яҡлай. Херсонес ярымутрауынан эвакуацияланғандан һуң Ласкин Көньяҡ-Көнсығыш фронты штабы начальнигы була, 1942 йылдың 26 авгусынан 7 сентябргә тиклем — 62-се армия штабы начальнигы, 1942 йылдың 7 сентябренән 1943 йылдың 16 16 апрелендә — 64-се армияның штаб начальнигы, 1943 йылдың 16 апреленән 15 майына тиклем — 7-се гвардия армияһы (командарм генерал Шумилов С. М.) штабы начальнигы. Ике армия ла 65 километр оҙонлоғонда фронтты биләп, Сталинградты обороналауҙа ҡатнаша. Оҫта командалыҡ иткәне өсөн Ласкин бер нисә тапҡыр командование тарафынан бүләкләнә, 1942 йылдың 14 октябрендә уға генерал-майор дәрәжәһе бирелә<ref>''Рудь, А.'' Мой генерал. // ''Литературный Крым'' : газета.</ref>. === Сталинград һуғышы һәм Паулюсты әсиргә алыу === 1943 йылдың ғинуарында 64-се армия ингән Сталинград фронты ҡала районында дошман частарын ҡамауға алып, «Ҡулса» операцияһын таммалай, ә ошо уҡ йылдың 31 ғинуарында Фронттың хәрби советы штаб начальнигы генерал-лейтенант Ласкинға совет командованиеһының рәсми вәкиле сифатында хәрби хәрәкәттәр районына сығырға һәм Гитлер командованиеһы менән немецтар тарафынан хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу һәм уларҙың капитуляцияһы, шулай уҡ 6-сы армия командующийы Ф. Паулюсты әсирлеккә тапшырыу һөйләшеүҙәр алып барыуҙы йөкмәтә. Ласкин фельдмаршал менән осрашыуын «Һынылыш юлында» китабында түбәндәгесә яҙа: <blockquote>…Мы сразу увидели Паулюса. Одетый в шинель, заложив назад руки, медленно шагал от двери в противоположную сторону. Я вошёл в комнату. Паулюс повернулся к двери и, увидев меня, остановился… Пятидесятитрёхлетний фельдмаршал был выше среднего роста, худощавый, пожалуй, излишне прямой, подтянутый, выхоленный. Сейчас лицо его было бледно. Он смотрел на нас усталыми глазами. Я назвал себя и объявил его пленником. Паулюс подошёл ко мне и, высоко подняв правую руку, на скверном русском языке произнёс: — Фельдмаршал германской армии Паулюс сдаётся Красной Армии в плен.</blockquote> Паулюс менән бергә 91 меңдән ашыу һалдат һәм офицер, 24 генерал әсирлеккә алына. === Ҡулға алыныуы һәм һуғыштан һуңғы тормошо === == Китаптары == * «На пути к перелому». Москва, Воениздат. 1977 г. * У Волги и на Кубани. * «Размышления о прожитом и пережитом» осталась в рукописях. == Кинематографта == * «[[Исторические хроники]]<nowiki/>» — 1943 й. Маршал Василевский. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://mechcorps.rkka.ru/files/spravochnik/personalii/biograf_l.htm mechcorps.rkka.ru/files/spravochnik/personalii/biograf_l.htm] * [http://nvo.ng.ru/notes/2008-02-08/8_laskin.html nvo.ng.ru/notes/2008-02-08/8_laskin.html] * http://www.lit-crimea.narod.ru/164-167/rud17-20.html [[Категория:Генерал-лейтенанттар (СССР)]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Кутузов ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында дивизия командирҙары]] [[Категория:«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияға XX йыл» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Минскиҙа вафат булғандар]] [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Башҡортостан генералдары]] pe4fg2t3f5ckure87ovduknbkybvhw5 0 132793 1307972 1057679 2026-10-31T12:25:28Z Айсар 10823 аныҡлаштырыу 1307972 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сәйәхова Лена Ғәле ҡыҙы''' ([[1 ноябрь]], [[1931 йыл]] — [[16 февраль]] [[2022 йыл]]) — [[рус теле]] [[Тел ғилеме|теле белгесе]], [[Педагогика|педагог]]-методист-ғалим. 1964 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990—2011 йылдарҙа рус теле һәм уны уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (1983), профессор (1985). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп (2007) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ мәғарифы (1986) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2001), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2013)<ref></ref>. == Биографияһы == Сәйәхова Лена Ғәле ҡыҙы 1931 йылдың 1 ноябрендә Башҡорт АССР-ының (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы) [[Дәүләкән районы]] [[Бик-Ҡарамалы]] ауылында тыуа. [[1953]] — [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институты]]н отличие менән тамамлай һәмң Дәүләкән районында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1954—1961 йылдарҙа Өфөнөң 47-се урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1961—1964 — РСФСР Педагогия фәндәре академияһының Милли мәктәптәр ғилми-тикшеренеү институтында аспирантурала уҡый. 1964 — Башҡорт дәүләт университетында эшләй башлай. 1990—2011 йылдар — [[БДУ]]-ның рус теле һәм уны уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире<ref name="Писать о ней легко и приятно">http://www.istoki-rb.ru/test.php?article=5256{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Эшмәкәрлеге == Фәнни тикшеренеүҙәре лингводидактика, лексикография, лингвокультурология проблемаларына, мәктәптәрҙә һәм юғары уҡыу йорттарында рус телен уҡытыу теорияһына һәм методикаһына арналған. 500-гә яҡын фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән рус теле буйынсаса дәреслектәр, уҡытыусылар һәм студенттар өсөн уҡытыу-методик әсбаптар, авторы. Уның етәкселегендә 20 кандидатлыҡ һәм ике докторлыҡ диссертацияһы яҙылған һәм яҡланған<ref name="Писать о ней легко и приятно" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2013). * Донъяла рус телен пропагандалау һәм уҡытыу йүнәлешендәге актив эшмәкәрлеге өсөн А. С. Пушкин миҙалы <ref name="Писать о ней легко и приятно" />. == Хеҙмәттәре == : Лексика как система и методика её усвоения. Уфа, 1979; : Русский язык в диалоге культур. М., 2006 (авторҙаш); : Методология и методическая система формирования лингвокультурологической компетенции тюркоязычных учащихся на уроках русского языка. Уфа, 2010. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты профессорҙары]] [[Категория:Фән докторҙары]] 15smyebhb281cp59n5lbab8hokv3ss3 1307973 1307972 2026-10-31T12:37:19Z Айсар 10823 аныҡлаштырыу 1307973 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сәйәхова Лена Ғәле ҡыҙы''' ([[1 ноябрь]], [[1931 йыл]] — [[16 февраль]] [[2022 йыл]]) — [[рус теле]] [[Тел ғилеме|теле белгесе]], [[Педагогика|педагог]]-методист-ғалим. 1964 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990—2011 йылдарҙа рус теле һәм уны уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (1983), профессор (1985). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп (2007) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ мәғарифы (1986) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2001), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2013)<ref>{{БЭ|78789}}{{V|31|10|2026}}</ref>. == Биографияһы == Сәйәхова Лена Ғәле ҡыҙы 1931 йылдың 1 ноябрендә Башҡорт АССР-ының (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы) [[Дәүләкән районы]] [[Бик-Ҡарамалы]] ауылында тыуа. [[1953]] — [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институты]]н отличие менән тамамлай һәмң Дәүләкән районында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1954—1961 йылдарҙа Өфөнөң 47-се урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1961—1964 — РСФСР Педагогия фәндәре академияһының Милли мәктәптәр ғилми-тикшеренеү институтында аспирантурала уҡый. 1964 — Башҡорт дәүләт университетында эшләй башлай. 1990—2011 йылдар — [[БДУ]]-ның рус теле һәм уны уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире<ref name="Писать о ней легко и приятно">http://www.istoki-rb.ru/test.php?article=5256{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Эшмәкәрлеге == Фәнни тикшеренеүҙәре лингводидактика, лексикография, лингвокультурология проблемаларына, мәктәптәрҙә һәм юғары уҡыу йорттарында рус телен уҡытыу теорияһына һәм методикаһына арналған. 500-гә яҡын фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән рус теле буйынсаса дәреслектәр, уҡытыусылар һәм студенттар өсөн уҡытыу-методик әсбаптар, авторы. Уның етәкселегендә 20 кандидатлыҡ һәм ике докторлыҡ диссертацияһы яҙылған һәм яҡланған<ref name="Писать о ней легко и приятно" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2013). * Донъяла рус телен пропагандалау һәм уҡытыу йүнәлешендәге актив эшмәкәрлеге өсөн А. С. Пушкин миҙалы <ref name="Писать о ней легко и приятно" />. == Хеҙмәттәре == : Лексика как система и методика её усвоения. Уфа, 1979; : Русский язык в диалоге культур. М., 2006 (авторҙаш); : Методология и методическая система формирования лингвокультурологической компетенции тюркоязычных учащихся на уроках русского языка. Уфа, 2010. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты профессорҙары]] [[Категория:Фән докторҙары]] fbg2it86h12yzvl9tdxbcfq4r9ibz9u 1307974 1307973 2026-10-31T12:47:05Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт 1307974 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сәйәхова Лена Ғәле ҡыҙы''' ([[1 ноябрь]], [[1931 йыл]] — [[16 февраль]] [[2022 йыл]]) — [[рус теле]] [[Тел ғилеме|теле белгесе]], [[Педагогика|педагог]]-методист-ғалим. 1964 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990—2011 йылдарҙа рус теле һәм уны уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (1983), профессор (1985). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп (2007) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ мәғарифы (1986) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2001), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2013)<ref name="БЭ">{{БЭ|78789}}{{V|31|10|2026}}</ref>. == Биографияһы == Сәйәхова Лена Ғәле ҡыҙы 1931 йылдың 1 ноябрендә Башҡорт АССР-ының (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы) [[Дәүләкән районы]] [[Бик-Ҡарамалы]] ауылында тыуа. [[1953]] — [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институты]]н отличие менән тамамлай һәмң Дәүләкән районында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1954—1961 йылдарҙа Өфөнөң 47-се урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1961—1964 — РСФСР Педагогия фәндәре академияһының Милли мәктәптәр ғилми-тикшеренеү институтында аспирантурала уҡый. 1964 — Башҡорт дәүләт университетында эшләй башлай. 1990—2011 йылдар — [[БДУ]]-ның рус теле һәм уны уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире<ref name="БЭ" />. == Эшмәкәрлеге == Фәнни тикшеренеүҙәре лингводидактика, лексикография, лингвокультурология проблемаларына, мәктәптәрҙә һәм юғары уҡыу йорттарында рус телен уҡытыу теорияһына һәм методикаһына арналған. 500-гә яҡын фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән рус теле буйынсаса дәреслектәр, уҡытыусылар һәм студенттар өсөн уҡытыу-методик әсбаптар, авторы. Уның етәкселегендә 20 кандидатлыҡ һәм ике докторлыҡ диссертацияһы яҙылған һәм яҡланған. Ғалим 2022 йылдың 16 февралендә Өфө ҡадаһында вафат була<ref>{{cite web|author=|datepublished=18 евраля 2022 года|url= https://ufacitynews.ru/obshestvo/125287-ne-stalo-professora-bashgu-uchitelya-uchitelej-leny-sayahovoj.html |title=Не стало профессора БашГУ, учителя учителей Лены Саяховой|lang=ru|publisher=Сайт UfacityNews.ru|accessdate=2026-10-31}}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2013). * Донъяла рус телен пропагандалау һәм уҡытыу йүнәлешендәге актив эшмәкәрлеге өсөн А. С. Пушкин миҙалы. == Хеҙмәттәре == : Лексика как система и методика её усвоения. Уфа, 1979; : Русский язык в диалоге культур. М., 2006 (авторҙаш); : Методология и методическая система формирования лингвокультурологической компетенции тюркоязычных учащихся на уроках русского языка. Уфа, 2010. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты профессорҙары]] [[Категория:Фән докторҙары]] 53fi5dvd01qa2tu4gqam62otnpjlhoa 0 133642 1308007 1178562 2026-11-01T03:22:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308007 wikitext text/x-wiki {{учёный}} '''Антал Регули''' ({{lang-hu|Reguly Antal}}) ([[11 июль]] [[1819 йыл]], Зирц, Секешфехервар округы — [[23 август]] [[1858 йыл]], [[Будапешт]]) — [[Венгрия]]ла фин-уғыр халыҡтары тарихын, этнографияһын, телдәрен тикшереүсе, лингвист. Тәүге сыуаш-венгр, венгр-манси һүҙлеген төҙөүсе, карел халыҡ эпосы [[Калевала]]ны венгр теленә тәржемә итеүсе. == Венгр тарихы менән ҡыҙыҡһыныуы == Адвокат атаһының теләге буйынса Антал Венгрия короле университетында (Будапешт университеты) хоҡуҡ факультетында уҡый. Юриспруденция уны бик мауыҡтырмай, ул күберәк география, тарих, лингвистика менән ҡыҙыҡһына башлай. Бигерәк тә уны венгр халҡының сығышы борсой- ни өсөн венгрҙар яҡын тирәләге илдәр халыҡтарының теленә оҡшамаған телдә һөйләшә, халыҡтың психологияһы, менталитеты ла нисектер үҙенсәлекле, яҡындағы Европа илдәренең береһенекенә оҡшамаған. Студент Антал Регули 1839 йылда [[Швеция]]ла [[фенноман]] Адольф Арвидссон менән таныша. Фенномандар Швецияла финдарҙың фин теленә кире әйләнеп ҡайтыуҙарын ҡайғырта, фин халыҡтарының милли үҙаңын үҫтереүгә ҙур өлөш индерә. 1843 йылда Уралда фин ғалимы [[Кастрен Матиас Александр|Матиас Кастрен]] булып ҡайта, ул фин-уғыр халыҡтарының боронғо Ватаны [[Урал]] булырға тейеш тигән һығымтаға килә. Уның маршруты Поляр Уралдан Обдорск яғына, шунан ары — Төмәндән Верхотурье аша Екатеринбургҡа бара, һуңынан кире Петербургҡа әйләнеп ҡайта. 1841 йылда Антал Регули [[Санкт-Петербург]]ҡа Рәсәйҙә венгрҙарҙың фин халыҡтарының берәйһе менән ҡәрҙәшлек эҙҙәрен табыу ниәте менән килә. Фин һәм саам телдәрен өйрәнгәндән һуң, ул фин һәм Лапландия саамдарының теленең оҡшашлығына, шулай уҡ уларҙың венгр теленә яҡынлығына бик ныҡ аптырай. Венгр теле фин халыҡтары теленә яҡын, ләкин венгр теленең был телдәр араһындағы урынын табырға кәрәк була. Регули венгрҙарға яҡын халыҡты Рәсәйҙең көнсығыш яғында, Уралда, Урал артында эҙләргә кәрәк икәнен аңлай. Бының өсөн күп кенә аҡса кәрәк була, Венгрия фәндәр академияһы уға 200 форинт (200 алтын һум) аҡса бирә. == Төньяҡ Уралға экспедиция == [[Файл:Урал small.png|164px|thumb|Урал]] 1843 йылда Уралда урындағы властарҙан рөхсәт алып ул Сосьва йылғаһы буйлап, төньяҡҡа китә, Всеволодо-Благодатское ауылы янында манси халҡы араһында өс ай йәшәй, манси телен өйрәнә. [[Файл:Usva river.jpg|thumb|[[Тайга]] в долине реки [[Усьва]]]] 1843 йылдың ноябрь айынан 1845 йылғаса [[Урал]] буйлап, [[Пермь]] янындағы Соликамск ҡалаһынан Төньяҡ Боҙло океанғаса һәм кирегә сәйәхәт ҡыла, этнография һәм лингвистика буйынса материалдарҙы [[Марий|мари]], [[эрзя]], [[манси]] һәм [[хант]] халыҡтары араһында эҙләй<ref>urbibl.ru/Knigi/kak-otkriti-uralskie-gori/41.htm</ref>. Антал Регули тәүге булып венгр, хант һәм манси телдәренең туғанлығын дәлилләй. Шунан Верхотурье аша көньяҡҡа, Эрбет, Тура, Тавда аша Тобольск ҡалаһына килә. Был губерна үҙәгендә 10 көн тороп, властарҙан Урал буйлап ары сәйәхәт итергә рөхсәт алып, Регули 15 марта 1844 йылдың 15 мартында Иртыш һәм Конда йылғалары буйлап, Пелым ауылына килә. Июнь айында Пелым йылғаһының үрге ағымына тиклем етеп, Тапсуй йылғаһына, унан һуң Төньяҡ Сосьва йылғаһына күсә. 11 августа Регули Щекурьинский ауылына барып етә. Бында йәшәгән мансиҙар ляпин диалектында һөйләшә, Регули уны өйрәнә башлай. [[Файл:Famille de Vogoules 82.JPG|мини|Вогулы на почтовой карточке 1901 года.]] Щекурьинскийҙан Регули Поляр Урал алдына китә, 26 сентябрҙә Төньяҡ түңәрәкте үтеп, 40 өйҙән торған Обдорск (Салехард) ауылына килеп етә. Туңған Обь йылғаһы буйлап, Регули боландарҙа төньяҡҡа китә. 1844 йылдың 21 октябрендә Карский диңгеҙе ярына бирып етә. Был уның сәйәхетендәге иң төньяҡ нөктә була (сөнки 69,5 градус). Унан һуң Уса йылғаһы буйындағы коми (зырян) халҡы менән таныша. Ары Урал тауҙарындағы Лаготин тау юлы аша Войкар йылғаһына, Обь буйлап Мужи ауылы аша Тобольск губернаһы өйәҙ ҡалаһы Березовоға (1593 йылда нигеҙләнгән) етә. Был яҡтарҙа Төньяҡ Сосьва йылғаһы буйында йәшәгән мансиҙар менән таныша, Яңы йылды, ҡышты ошонда үткәрә, көндәлектәрен тәртипкә килтерә. Үҙе булған ерҙәрҙә Регули манси һәм хант халыҡтары тураһында ҡиммәтле материалдар йыя. Ул яҙып алған әкиәттәр, йырҙар төньяҡ халыҡтарының үҙенсәлекле эске рухи донъяһы тураһында һөйләй. Кеше бик һирәк йөрөгән яҡтарҙа Регули схема- карталар төҙөй, был яҡтарҙағы тау, йылғалар, ауылдар исемдәрен яҙып ҡуя. Регулиның Урал һәм Урал арты буйлап үткән юлы бик ауыр һәм ҡатмарлы була. Ул йор йылғалар буйлап, кәмәлә, тауҙарҙа атта, боланда, нарта саналарында, йәйәү бик күп ара үтә. Уны манси, хант йәки ненец кешеләре оҙатып йөрөй. Тикшеренеүсе ябай кешеләрҙең уй-хисен аңлай, уларҙың рухи ҡиммәттәрен юғары баһалай. Ул заманда «ҡырағай» тип йөрөгән халыҡтар күңелендә Регули фекеренсә, юғары хистәргә урын бар, улар башҡаларҙы йәлләй белә һәм кешегә ярҙам итергә лә һәр саҡ әҙер торалар. [[Файл:Ostjaken_vom_Ob_Ende_19tes_Jhdt.jpg|thumb|right|Ханты возле реки Обь.]] Березовтан Регули Венгрия фәндәр академияһына һәм Петербургҡа хаттар ебәрә. К. Е. Бэрға ул манси теле венгр теленә һис шикһеҙ иң яҡын тел икәнен яҙа. Регули төҙөгән манси-венгр һүҙлегендә венгр теленә яҡын 2600 манси һүҙе теркәлгән. Березовта ғалим ауырый башлай, 1845 йылдың мартында боландарҙа, аттарҙа алыҫ араны үтеп, Екатеринбургҡа килеп етә, шунан 1845 йылдың 12 мартында Пермгә килә. '''Төньяҡ Урал картаһын төҙөү''' 1846 йылдың 25 авгусында Регули [[Петербург]]ҡа барып етә. 1845 йылда булдырылған [[Рус география йәмғиәте]] үҙ отчетында венгр Антал фәнни экспедициянан ҡайтты, тип яҙа: «''Регули провел около 8 месяцев в краю между Обью и Печорой и, странствуя между тамошними инородцами, коих он изучал язык и нравы, записывая все, что слышал, и отмечал направление рек и гор, он успел приобрести весьма подробные сведения о местной географии''» (Отчет о деятельности Русского географического общества за 1846—1847 гг./Зап. Русск. геогр. об-ва—Кн. III.—СПб, 1849.— С. 5). География йәмғиәте Регулиға Төньяҡ Урал картаһын әҙерләргә тәҡдим яһай, сөнки ул ваҡытта Э. К. Гофман етәкселегендә Уралға экспедиция әҙерләнеп ятҡан була. Антал Регули сәйәхттән ҡайтҡас, Петербургта шул эш менән шөғөлләнә. == Регули төҙөгән Төньяҡ Урал картаһы == Буласаҡ карта эскизын Регули үҙ юлы маршруты буйлап төҙөй, ул үҙ күҙәтеүҙәренә һәм урындағы халыҡ биргән мәғлүмәттәргә таяна. Академик П. И. Кеппенгә 1847 йылдың 21 ғинуарында ул: «''Карта моя, будучи составлена для этнографических целей, не должна быть рассматриваема с одной только географической точки зрения. Для интересов этнографа нет необходимости, чтобы в географическом начертании страны соблюдена была строгая математическая точность… Я старался… составить полную картину главнейших географических условий страны… показать главные направления и повороты рек и возвышенностей, обусловливающих общую физиономию страны''», - тип яҙа (Перевод письма венгерского путешественника г-на Регули к члену Русского географического общества академику П. И. Кеппену от 21 января 1847 г./Зап. Русск. геогр. об-ва.— Кн. III —СПб., 1849.—С. 160). Регулиҙың картаһы геодезия нигеҙе булмағанлыҡтан бик теүәл тип әйтеп булмай, ләкин ул Урал тауҙарының төнъяғын быға тиклем төҙөлгән карталарға ҡарағанда теүәлерәк, дөрөҫөрәк тасуирлай. Был картаның төп әһәмиәте — география объекттарының манси атамалары һаҡланыуҙа, уларҙың күбеһе, бигерәк тә тауҙар атамалары, беҙҙең көнгәсә килеп еткән. «''Что касается до имен и названий мест'', — тип яҙа Регули бер хатында, — ''то они обозначены со всею полнотой там, где живут вогулы''». Карта топонимика буйынса бай материал бирә, тикшеренеүсе үҙе әйткәнсә, «''нет ни одной деревушки, ни одной вогульской жилой лачуги, которая не была бы показана на карте''» (Перевод письма…— С. 162. 1983 йылда Регулиның хаттары нәшер ителә)<ref>https://books.google.ru/books?id=yaNMAAAAcAAJ</ref>. Регули картаһы бығаса бер кем эшләмәгән этнография һәм география буйынса мәғлүмәт биреүсе карта була, уның исеме үк шуны әйтеп тора: «Этнографическо-географическая карта области Северного Урала, составленная Анталом Регули во время путешествия в 1844 и 1845 годах. СПб., 1846». Унда тәү башлап төньяҡ Уралдың ерле (иҫке исемдәре) вогул, остяк, самоед һәм зырян халыҡтарының биләп торған ерҙәре теүәл итеп күрһәтелгән. Венгр ғалимы картала Урал һырты аша үткән бар боронғо төп юлдарҙы (Елецк, Щугор, Вишера һәм башҡа) күрһәткән. Картала ер эшкәртеүҙең, урман, йылҡы малы, һарыҡтар, болан үрсетеү райондары сиктәре күрһәтелгән — был Регулиҙың асышы тиергә була. Бығаса карталарҙа ла ундай мәғлүмәт биреү ғәҙәте булмаған. Ер эшкәртеүҙең иң төньяҡ сиге итеп Регули үҙе йөрөгән саҡта ер эшкәртеү булған, йә иһә уға тиклем ер эшкәртеү булған ерҙәрҙе күрһәтә. Ул сик Урал һыртының көнбайышында 65°— 65°30', 64° с. ш. үткән, Урал артында Лозьва йылғаһындағы Першин юрт янынан үткән. Регули Пелым менән Конда йылғалары тирәһендә ер эшкәртеп ҡарау уңышһыҙ булғаны тураһында яҙа. Совет власы осоронда ер эшкәртеү хатта Нарьян-Мар, Воркута, Салехард яҡтарына хәтле барып етә. Регули үҙе төҙөгән картаны Рус география йәмғиәтенең тәүге ултырыштарының береһендә күрһәтә. Уға бик юғары баһа бирелә. Оҙаҡламай Төньяҡ Уралға киткән экспедиция етәксеһе 3. К. Гофман: «''Чтобы увеличить столь очевидно важную пользу этой карты, г. генерал-квартирмейстер Берг приказал тотчас ее налитографировать, так что не только каждый член экспедиции получил по экземпляру для собственного употребления, но можно было на всякий случай разослать их по тамошним местам''», - тип яҙа. [[Файл:Russian minority ethnics uk.jpg|thumb|Современная территория проживания коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока Российской Федерации]] Регули Венгрияға был экспедициянан бик күп көнкүреш һәм табыныу әйберҙәрен алып ҡайта, улар 1847 йылда Венгрия фәндәр академияһының этнография күргәҙәмәһендә күрһәтелә. == Ғүмеренең һуңғы йылдары == 1849 йылда Регули [[Будапешт]]та университет китапханаһы һәм кафедра етәксеһе итеп тәғәйенләнә. 1850 йылда Венгрия фәндәр академияһы уны ағза итеп һайлай. Уралдан алып ҡайтҡан материалды Регули ғүмеренең һуңғы көндәренсә өйрәнә. Ул үҙенең «Вогульская страна и ее обитатели» тигән төп хеҙмәтен яҙа, ләкин был эште теүәлләп өлгөрмәй. Был китапты дуҫтары Р. Хунфальви менән Ф. Торенц ғалимдың вафатынан һуң баҫтырырға әҙерләп, нәшриәткә тапшыра. Китап Будапешта 1864 йылда сыға. Был китап Венгрияла фин-уғыр халыҡтарын өйрәнеүсе ғалимдарҙың төп китаптарының береһенә әйләнә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, рус теленә ул тәржемә ителмәгән (Hunfalvy P. Reguli Antal Haguomayai, Vogul fold es nep.— Pest, 1864). Төньяҡ Уралға сәйәхәт ғалимдың һаулығын ҡаҡшата, 1858 йылдың 23 авгусында Антал Регули вафат була. Регулиның ҡайһы бер материалдары әле булһа өйрәнелмәгән килеш ҡала. Ғалимдың көндәлектәре белгестәр өсөн бигерәк тә ҡыҙыҡлы. Был материалдар Венгрия фәндәр академияһының ҡулъяҙмалар фондында һаҡлана. 1898 йылда Антал Регули экспедицияһы маршруты икенсе венгр этнографы һәм лингвисы [[Папаи Йожеф|Йожеф Папаи]] тарафынан ҡабатлана. [[Файл:Uralic-Yukaghir(Rus).png|thumb|300px|Географическое распространение юкагирских, финно-угорских и самодийских языков]] == Хәтер == * Ғалим хөрмәтенә хөрмәтенә Поляр Уралда Регули тауы аталған<ref>pppsu.ru/vershina/sverdlova.html</ref>. * * == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Федотов Михаил Романович'' Исследователи чувашского языка. — Чебоксары, 1987 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200924212944/http://www.babel.gwi.uni-muenchen.de/index.php?abfrage=prominentresearchers_ru#Reguly_ru Исследователи обско-угорских языков] * [http://www.mvk-yamal.ru/yamal/ssledovateli_YAmala/Yozhef_Papay/ Экспедиция Йожефа Папай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218093726/http://www.mvk-yamal.ru/yamal/ssledovateli_YAmala/Yozhef_Papay/ |date=2020-02-18 }} {{ВС}} {{ВС}} [[Категория:Уралды өйрәнеүселәр]] [[Категория:Венгрия лингвистары]] [[Категория:Венгрия этнографтары]] adob27m7cbrje7hkgps1dser2pmrz3v 0 135113 1308005 1306274 2026-11-01T01:20:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308005 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Айшә Эрзан''' ({{lang-tr|Ayşe Erzan}}; [[1949]], [[Анкара]]) — төрөк физик-теоретигы. == Биографияһы == Айшә Эрзан [[1949 йыл]]да [[Төркиә]]нең баш ҡалаһы [[Анкара]]ла тыуа. [[Истанбул]]да белем алғас, [[АҠШ]]-ҡа китә, унда 1970 йылда Брин-Мар колледжын тамамлап, бакалавр дәрәжәһен ала. Айшә Эрзан 1976 йылда Стоуни-Брукта Нью-Йорк штаты университетында физика өлкәһендә философия докторы дәрәжәһен ала<ref>{{cite web|title=Ayşe Erzan|url=http://www.palestineacademy.org/main/en/palast/honorary-members/academy-honorary-members/306-prof-aye-erzan.html|publisher=Palestine Academy for Science & Technology|accessdate=2 апреля 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208082935/http://www.palestineacademy.org/main/en/palast/honorary-members/academy-honorary-members/306-prof-aye-erzan.html |date=2015-12-08 }}</ref>. Артабан Айшә Эрзан Анкараға ҡайта, бында Яҡын Көнсығыш техник университетында физика департаменты ағзаһы була. 1977 йылда Истанбул техник университетына эшкә инә. Ошо осорҙа Эрзан тыныслыҡ һәм ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн хәрәкәттәрҙә ҡатнаша<ref name="BM">{{cite web|last1=Hahn-Koenig|first1=Monica Anke|title=Alumnae Profiles: Ayse Erzan, 'outstanding' scientist|url=http://www.brynmawr.edu/alumnae/bulletin/erzan.htm|publisher=Bryn Mawr Alumnae Bulletin|accessdate=2 апреля 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019032005/http://www.brynmawr.edu/alumnae/bulletin/erzan.htm |date=2017-10-19 }}</ref>. 1980 йылда Төркиәлә булған дәүләт түңкәрелешенән һуң тыуған иленән китә<ref name="Hürriyet">{{cite news|last1=Hizlan|first1=Doğan|title=Fizikçi|url=http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=132489|work=[[Hürriyet]]|date=9 марта 2003|language=Turkish|accessdate=2018-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208141123/http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=132489|archivedate=2015-12-08}}</ref>. 1981—1990 йылдарҙа Эрзан төрлө тикшеренеү институттарында һәм университеттарҙа эшләй. 1981—1982 йылдарҙа Женева университетының теоретик физика департаментында эшләй. 1982—1985 йылда Эрзан Порту университетының ([[Португалия]]) саҡырылған ассистент-профессоры була. 1985—1987 йылдарҙа Эрзан — Марбург университетының теоретик физика департаментында Александр фон Гумбольдт стипендиаты. 1987—1990 йылдарҙа — Гронинген университетының ғилми хеҙмәткәре. Истанбул техник университетына ҡайтҡанға тиклем бер аҙ ваҡыт Эрзан Триестағы ([[Италия]]) Халыҡ-ара теоретик физика үҙәгендә ғилми хеҙмәткәр булып эшләп ала. Ғилми тикшеренеүҙәрен шулай уҡ Феза Гүрсей институтында ла дауам итә. Айшә Эрзан 1995 йылда Төркиә Фәндәр академияһының берләшмә ағзаһы, ике йылдан ғәмәли ағзаһы була. Шунда саҡта Төркиәнең фәнни-техник тикшеренеүҙәр советының призына лайыҡ була. Бынан тыш Эрзан 2003 йылда Л’Ореаль — ЮНЕСКО-ның «Фәндәге ҡатын-ҡыҙҙар өсөн» премияһы һәм 2009 йылда Раммаль премияһы менән бүләкләнә. Айшә Эрзан — Бөтә донъя Фәндәр академияһы ағзаһы<ref>{{cite web|title=Rammal Award 2009|url=http://www.euroscience.org/news/rammal-award-2009-has-been-granted/|publisher=EuroScience|date=10 июля 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208134300/http://www.euroscience.org/news/rammal-award-2009-has-been-granted/ |date=2015-12-08 }}</ref>. Шулай уҡ Journal of Statistical Physics һәм European Physical Journal B фәнни журналдарының мөхәрририәтенә индерелгән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20180429161510/http://web.itu.edu.tr/~erzan/ Айше Эрзан] на сайте Стамбульского технического университета [[Категория:Шәхестәр:Анкара]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1949 йылда тыуғандар]] 9hvw265sx81oqbjyno9zt6g7tu58rkj 0 136828 1308025 1095781 2026-11-01T11:44:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308025 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:BSMU.jpg|мини|250x250пкс|Башҡорт медицина университеты]] '''Башҡортостан Республикаһында һаулыҡ һаҡлау''' — Башҡортостан Республикаһы халҡының һаулығын нығытыу һәм һаҡлауға йүнәлтелгән, уларға һаулығын юғалтҡан осраҡта медицина ярҙамы күрһәтеү һәм ғүмерен оҙайтыу өсөн сәйәси, иҡтисади, хоҡуҡи, социаль, мәҙәниәт, фәнни, медицина, санитар-гигиеник һәм эпидимияға ҡаршы саралар йыйылмаһы.   == Тарихы == Башҡортостанда медицина учреждениелары XVII быуатта тау заводы һәм [[Башҡорт ғәскәрҙәре|Башҡорт ғәскәре]] янында барлыҡҡа килгән. [[Өфө]], [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] һәм [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаларында дауаханалар асыла.  1819 йылда тәүге ике табип участкалары ойошторола, уларға [[Бәләбәй]], [[Минзәлә]], Бөрө, [[Златоуст]], [[Стәрлетамаҡ]] һәм [[Өфө]] өйәҙҙәре инә. [[1876 йыл]]да Өфөлә губерна земство дауаханаһы асыла. [[1913 йыл]]ға Өфөлә губерна земство дауаханаһы, Психиатрик дауахана, Чижов дауаханаһы<ref>[http://ufagen.ru/ufa_history/ufa_artic/chizovskaya Чижовская больница | Генеалогия и архивы]</ref>, 35 койкалыҡ йоғошло  ауырыуҙар өсөн дауахана,  бала табыу йорто, күҙ дауаханаһы, тимер юл дауаханаһы, төрмә дауаханаһы, 2 дини училищела  ҡабул итеү бүлмәләре була. 1919 йылға республикала 60 медицина учреждениеһы, шул иҫәптән 520 койкалыҡ 2 госпиталь, 220 койкалыҡ  11 дауахана, йоғошло ауырыуҙар өсөн 1045 койкалыҡ 22  барак, 3 амбулатория, 21 фельдшер пункты, теш дауалау кабинеты, шулай уҡ аптека һәм аптека магазины була.  1924 йылда Республика Ҡыҙыл Тәре Йәмғиәте вәкилдәренең Беренсе Бөтә Башҡорт съезы үтә. 30-сы йылдарҙа БАССР-ҙа трахома, тапма ауырыуын бөтөрөү буйынса, халыҡта туберкулез һәм венерик ауырыуҙарҙы кәметеү буйынса саралар күрелә.  [[1935 йыл]]да 1-се Бөтә Башҡорт тапма ауырыуына ҡаршы кәңәшмәлә БАССР-ҙа тапманы  бөтөрөү бурысы ҡуйыла. [[1937 йыл]]да туберкулезға ҡаршы көрәш буйынса 1-се Бөтә Башҡорт өлкә конференцияһы уҙғарыла.  [[1938 йыл]]да БАССР-ҙа 6050 дауахана койкаһы, 374 амбулатория, 507 шәфҡәт туташтарының трахоматоз  пункты иҫәпләнә;  әсәлекте һәм балалыҡты һаҡлау буйынса йөклөләр һәм бала табыусылар өсөн 590 койкалыҡ 88  медицина учреждениеһы, 63 балалар консультацияһы,  12 һөт кухняһы эшләй.  Бөйөк Ватан һуғышы алдынан дөйөм дауахана учреждениелары 182,  табип амбулаторияһы, поликлиникалар, һаулыҡ һаҡлау пункттары  413 тәшкил итә. Һуғыш йылдарында БАССР армия сафтарына 490 табипты һәм 817  урта медицина хеҙмәткәрҙәрен ебәрә. БАССР-ҙың эвакуация госпиталдәрендә 340 табип һәм 1000 -гә яҡын шәфҡәт туташы медицина хеҙмәтләндереүе күрһәтә. 1941—1945 йылдар осоронда БАССР-ҙа дауахана учреждениеларының һаны 213-кә, фельдшер, фельдшер-акушерлыҡ һәм һаулыҡ һаҡлау пункттары  — 1219-ға, дауаханалар койкаһы — 11708-гә тиклем арта.  Һуғыш аҙағына табиптар һаны 1163, урта медицина хеҙмәткәрҙәре  5171 кеше тәшкил итә. 1960 йылға  дауахана учреждениеларының һаны  346-ға, дауахана койкалары  21800-гә тиклем арта (10 мең кешегә 62,9). [[1968 йыл]]да республика халҡының медицина хеҙмәтләндереүен 375 дауалау-профилактик учреждение үткәргән. 1971-1975 йылдарҙа 138000 ҡабул итеүгә иҫәпләнгән поликлиникалар,  7589 койка индерелә, Республика балалар клиник дауаханаһы төҙөлә. 1963 йылда Өфөлә Г.Г. Ҡыуатов исемендәге ҡала дауаханаһы базаһында  СССР-ҙа  беренсе «Яһалма бөйөр» бүлектәренең береһе асыла 90-сы йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының маҡсатлы программалары тормошҡа ашырыла: «Хәүефһеҙ әсәлек», «Инвалид балалар», «Вакцинопрофилактика» һ.б.  2001—2004 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһында 932 койкалыҡ дауахана учреждениелары һәм тәүлегенә  3620 барыуға иҫәпләнгән амбулатор- поликлиника учреждениелары сафҡа индерелә.  Бөтә Рәсәй  күҙ һәм пластик хирургия үҙәге комплексы төҙөлә, [[2002 йыл]]да Башҡортостанда Республика клиник дауаханаһының диагностикалау үҙәге асыла. [[2004 йыл]]дан алып күп профилле дауалау-профилактика учреждениелары базаһында лаборатор функциональ диагностика үҙәге ойошторола. == Хәҙерге торошо == [[2006 йыл]]дан алып Башҡортостан Республикаһында «Һаулыҡ» милли проекты эшләй. Проекттың төп йүнәлеше булып беренсел  медик-санитар ярҙамды, дауалау-профилактик учреждениеларҙың диагностик хеҙмәтләндереүен һәм тиҙ ярҙам учреждениеларының матди-техник базаһын нығытыу, бала табыу  сертификаттары индереү, медицина ярҙамының юғары технологиялы төрҙәренең үтемлелеген арттырыу тора. 2006 йылда республикала 480  учреждение эшләй: 180 дауахана  (30588 койка), 209 амбулатор-поликлиника (сменала 27680 барыу), 13 — әсәлек һәм балалыҡты һаҡлау (1554 койка), 8 — тиҙ ярҙам (уларҙан 4 тиҙ ярҙам станцияһы, 4 ҡан ебәреү станицяһы), 34 диспансер (4596 койка),3266 урынлыҡ  22 шифахана (өлкәндәр өсөн — 3, балалар өсөн — 19) , айырым типтағы  10  учреждение, 2 медицина үҙәге, 2 гигиена һәм эпидемиология үҙәге.  Һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә уртаса айлыҡ эш хаҡы 2012 йылда 20,46 мең һум тәшкил итә. [[2012 йыл]]да һаулыҡ һаҡлау өсөн Башҡортостан Республикаһы бюджетының сығымдары 10174249 мең һум тәшкил итә: төп мөлкәттең ҡиммәте артыу өлөшөндә  — 415325,4 мең һум, ағымдағы сығымдар өлөшөндә — 9043112,4 мең һум. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау системаһында 2013 йылдың 1 ғинуарына 206  һаулыҡ һаҡлау учреждениелары эшләп килә, шуларҙың 95 дауахана учреждениелары, 12 диспансер, шул иҫәптән тәүлек әйләнәһенә тороу өсөн койкалар менән10 диспансер , 53 амбулатор-поликлиника учреждениелары, махсус төрҙәге 11 медицина ойошмалары (Катастрофа медицинаһы үҙәге, Суд-медицина экспертизаһы бюроһы, Медицина мәғлүмәт-аналитика үҙәге, медицина профилактикаһы үҙәге һ. б.) һәм 25 шифахана-курорт ойошмалары. Башҡортостанда «Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлауҙың 2013—2020 йылдарға үҫеше» программаһы ҡабул ителә. Программаны финанслауҙың дөйөм күләме 647188257,9 мең һум тәшкил итә. Программаның бурыстары булып бөтә сәбәптәрҙән халыҡтың үлемен 1000 кешегә 11,8 осраҡҡа тиклем кәметеү;  100 мең әсәгә үлем осраҡтарын 4,8 осраҡҡа тиклем кәметеп, тере бала табыу менән тамамлау, 1000 тере тыуған сабыйҙарҙың  үлеменең  6,8 осраҡҡа  тиклем кәметеү, табиптар менән тәьмин ителгәнлек 10 мең кешегә 40,1 белгес; көтөлгән ғүмер оҙайлығын тыуғандан алып 74,2 йәшкә тиклем арттырыу; 2020 йылға Башҡортостан Республикаһында табиптарҙың һәм медицина ойошмаларының  юғары медицина белеме булған (фармацевтика) башҡа хеҙмәткәрҙәрҙең уртаса эш хаҡын 200 процентҡа арттырыу; урта медицина (фармацевтика) персоналының уртаса эш хаҡын 100 процентҡа арттырыу тора. Башҡортостан Республикаһында һаулыҡ һаҡлау системаһы менән етәкселек итеүҙе [[Башҡортостан Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығы|Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министрлығы]] башҡара. == Уҡыу йорттары == Медицина хеҙмәткәрҙәрен Башҡортостанда [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]], Салауат медицина колледжы, Бөрө медицина-фармацевтика колледжы, Стәрлетамаҡ медицина колледжы һәм башҡа  республика медицина колледждары әҙерләй. Өфөлә медицина хеҙмәткәрҙәренең  квалификацияһын күтәреү үҙәге эшләй, унда Башҡортостан Республикаһының  12 меңгә яҡын дипломлы урта медицина һәм фармацевтика бүлеге белгестәре белемен камиллаштыра.   == Әҙәбиәт == Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлауы «Здравоохранение и социальное развитие Башкортостана», «Медицинский вестник Республики Башкортостан», «Вестник БГМУ»<ref>[http://vestnikbgmu.ru/ Вестник БГМУ — Вестник Башкирского государственного медицинского университета]</ref> журналдарында ,«Медик» (БГМУ), «Медицинская газета Республики Башкортостан» гәзиттәрендә яҡтыртыла. == Һылтанмалар == * {{Cite web|title=Здравоохранение|url=http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/12695-zdravookhranenie/component/content/article/2-statya/3596-soyuz-pisatelej|author=А. А. Евсюхов, А. У. Киньябулатов, Х. М. Мустафин|publisher=[[ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия»]]|date=2013|accessdate=2017-04-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170424180059/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/12695-zdravookhranenie/component/content/article/2-statya/3596-soyuz-pisatelej |date=2017-04-24 }} * [https://web.archive.org/web/20190823001144/http://medicinarf.ru/journals/680/8034/ ЗДРАВООХРАНЕНИЕ БАШКОРТОСТАНА: КАЧЕСТВО И ДОСТУПНОСТЬ] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} {{Башҡортостан темаларҙа}} [[Категория:Башҡортостанда һаулыҡ һаҡлау]] 6fh91mrvkuij06k2xkibuzojzamlzx0 0 142975 1308012 1272210 2026-11-01T06:45:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308012 wikitext text/x-wiki [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] 1937 йылда БАССР Конституцияһына ярашлы булдырыла. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы, СССР Конституцияһы, РСФСР Конституцияһы һәм Башҡорт АССР-ы Конституцияһы тарафынан Башҡорт АССР-ы ҡарамағына ҡалдырылған бөтә һорауҙарҙы хәл итергә тулы хоҡуҡлы [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] дәүләт власының юғары органы булып тора. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы эшмәкәрлеге мәсьәләләрҙе коллектив, ирекле, эшлекле тикшереү һәм хәл итеүгә, асыҡлыҡҡа, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы алдында уның булдырған органдарының даими отчет биреүенә, граждандарҙы дәүләт һәм йәмәғәт эштәре менән идара итеүгә киңерәк йәлеп итеүгә, даими йәмәғәт фекерен иҫәпкә алыуға нигеҙләнә. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы үҙ вәкәләттәрен тормошҡа ашырыуҙы уның эшендә һәр Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутатының әүҙем ҡатнашыуы нигеҙендә төҙөй. Депутат үҙ вәкәләттәрен производствонан йәки хеҙмәт эшмәкәрлегенән айырылмайса тормошҡа ашыра. Башта Башҡорт АССР-ы Юғары Советы түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: БАССР, Өфө ҡалаһы, Пушкин урамы, 106-сы йорт. XX быуаттың 90-се йылдарында Башҡорт АССР-ы Юғары Советы түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан бинаға күсә: Өфө ҡалаһы, Зәки Вәлиди урамы, 40, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы Йорто. Башҡорт АССР-ының беренсе саҡырылыш (1938—1947) Юғары Советы депутаттары исемлеге<ref>{{Китап|заглавие=Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. Документы и материалы.|ссылка=http://www.gsrb.ru/ru/about/history/parlament_tom_2-1.pdf|ответственный=Под ред. К. Б Толкачева. Сост.: В. Г. Азнагулов З. Г. Хамитова|издание=Кн.2|место=Уфа|издательство=ГРИ "Башкортостан"|год=2005|страниц=304|isbn=5-8258-0204-5}}</ref>: == А == * [[Әбдрәзаҡова Тутыйғош Мөхәмәт ҡыҙы]], Әбйәлил округы, Әбйәлил районы * [[Әбдулғәниев Апканий Апкаликович]], Көндәшле округы, Балтас районы * [[Әбүзәров Миңнияр Шәкирйән улы]], Ҡарғалы округы, Благовар районы * [[Авзянов Сибәғәт Хәсән улы]], Суйынсы округы, Дәүләкән районы * [[Акшинцев Матвей Иванович]], Тирлән округы, Белорет районы * [[Әлибаев Сәғит Рәхмәт улы]], Лаҡлы округы, Малаяҙ районы * [[Аллаяров Фазылйән Зәкир улы]], Учалы округы, Учалы районы * [[Алябушева Анна Афанасьевна]], Ҡариҙел округы, Ҡариҙел районы * [[Андрианов Иван Георгиевич]], Поляковка округы, Учалы районы * [[Андрианов Семен Михайлович]], Аллағыуат округы, Ишембай районы * [[Антюфеев Иван Михайлович]], Яңауыл округы, Яңауыл районы * [[Аритҡолов Дәүләт Шағай улы]], Күрҙем округы, Тәтешле районы * [[Артемьев Иван Дмитриевич]], Благовещен округы, Благовещен районы * [[Асҡаров Фат Хәким улы]], Түрһәгәҙе округы, Ауырғазы районы * [[Астафьев Константин Иванович]], Ишембай округы, Ишембай районы * [[Әхмәтова Һылыу Әхмәт ҡыҙы]], Ҡыйғы округы, Ҡыйғы районы == Б == * [[Бабкаев Хажиәхмәт Рамаҙан улы]], Талбаҙы округы, Талбаҙы районы * [[Бабкина Дарья Ивановна]], Туймазы округы, Туймазы районы * [[Бәҙретдинов Имамғәлей Бәҙретдин улы]], Аҡтанышбаш округы, Краснокама районы * [[Байков Ғаймаҡ Ғәйзетдин улы]], Шөңгәккүл округы, Шишмә районы * [[Баранов Ефрем Харитонович]], Уҫылы округы, Стәрлетамаҡ районы * [[Баталов Дмитрий Федорович]], Бәҙрәш округы, Яңауыл районы * [[Баязитов Исмәғил Баймөхәмәт улы]], Ҡорос округы, Баҡалы районы * [[Бикбулатова Фаина Ғиниәт ҡыҙы]], Мораҡ округы, Күгәрсен районы * [[Бикмәтов Әбделхаҡ Яҡуп улы]], Елемҡаран округы, Красноусол районы * [[Блинников Антон Александрович]], Федоровка округы, Федоровка районы * [[Булганин Николай Александрович]], Стәрлетамаҡ-Первомайский округы, Стәрлетамаҡ ҡалаһы * [[Буренкин Николай Дмитриевич]], Уржум округы, Архангел районы == В == * [[Вәлшин Мөхит Ғариф улы]], Мәсетле округы, Мәсетле районы * [[Витушкин Максим Иванович]], Белорет-заводы округы, Белорет ҡалаһы * [[Водопьянов Михаил Васильевич]], Олотеләк округы, Нуриман районы * [[Ворошилов Климент Ефремович]], Уфимский-Нижегородский округы, Өфө ҡалаһы == Г == * [[Гәрәева Мәүлиҙә Гәрәй ҡыҙы]], Урмияҙ округы, Асҡын районы * [[Горячев Федор Степанович]], Мишкә округы, Мишкә районы * [[Гумилевский Лев Александрович]], Маҡар округы, Маҡар районы == Ғ == * [[Ғәлиев Ғәлийән Шәйхетдин улы]], Стәрлебаш округы, Стәрлебаш районы * [[Ғарифуллина Һылыу Ғатаулла ҡыҙы]], Ҡандра округы, Ҡандра районы * [[Ғимаев Шәйех Ғимай улы]], Йомағужа округы, Йомағужа районы * [[Ғималетдинов Афзал Ғаяз улы]], Шәрип округы, Кушнаренко районы * [[Ғүмәров Бикмөхәмәт Сәлим улы]], Андреевка округы, Илеш районы * [[Ғүмәров Хәйбрахман Ғаббас улы]], Арыҫлан округы, Стәрлебаш районы == Д == * [[Дәүләтҡолова Хәлимә Шәрип ҡыҙы]], Күлсум округы, Йәрмәкәй районы * [[Долганов Илья Борисович]], Бүздәк округы, Бүздәк районы == Е == * [[Емельяненко, Николай Васильевич]], Краснохолмский округы, Ҡалтасы районы * [[Ерин Александр Федорович]], Дыуан округы, Дыуан районы * [[Ермолаев Алексей Константинович]], Балтас округы, Балтас районы == Ж == * [[Жданов Андрей Александрович]], Өфө мотор-завод округы, Өфө ҡалаһы == З == * [[Заликин Александр Тарасович]], Өфө-Сталин округы, Өфө ҡалаһы * [[Заманов Таһау Сәитҡол улы]], Сибай округы, Баймаҡ районы * [[Зорин Федор Степанович]], Туҡмаҡлы округы, Кушнаренко районы == И == * [[Ибраһимов Рәхим Кирәй улы]], Преображеновка округы, Стәрлетамаҡ районы * [[Ибраһимов Ишмөхәмәт Билал улы]], Архангел округы, Архангел районы * [[Иванов Леонид Александрович]], Шаран округы, Шаранрайоны * [[Исаев Хәбиб Хисмәтулла улы]], Ҡалмаш округы, Саҡмағош районы * [[Исламов Пайрам Ислам улы]], Йөгәмеш округы, Яңауыл районы * [[Ишмөхәмәтов Хәйерзаман Ишмөхәмәт улы]], Кушнаренко округы, Кушнаренко районы == Й == * [[Йосопов Миңлеғәле Мөхәмәтйәр улы]], Яңы Троицкий округы, Шишмә районы == Ҡ == * [[Ҡаҙанбаева Минәс Ҡаҙанбай ҡыҙы]], Келтей округы, Ҡалтасы районы == К == * [[Калинин Михаил Иванович]], Боғҙан округы, Миәкә районы * [[Калмыкова Клавдия Петровна]], Талалаевка округы, Стәрлетамаҡ районы * [[Камалов Ниғмәт Ғибат улы]], Стәрлетамаҡ тимер юл округы, Стәрлетамаҡ ҡалаһы * [[Карпович Владимир Станиславович]], Бөрйән округы, Бөрйән районы * [[Кенәҙханов Зәкей Гәрәй улы]], Маншыр округы, Илеш районы * [[Ковшов Василий Александрович]], Таутөмән округы, Иглин районы * [[Козлов Михаил Леонтьевич]], Яңы Күл округы, Нуриман районы * [[Кондратьев Петр Павлович]], Иглин округы, Иглин районы * [[Корнилов Николай Матвеевич]], Усень-Ивановский округы, Бәләбәй районы * [[Коршунов Павел Иванович]], Баҡалы округы, Баҡалы районы * [[Кочерова Анна Семеновна]], Әлшәй округы, Әлшәй районы * [[Красавин Олег Николаевич]], Аделькин округы, Бәләбәй районы * [[Крюков Владимир Петрович]], Языков округы, Благовар районы * [[Кузнецов Александр Никитьевич]], Николо-Берёзовка округы, Краснокама районы * [[Кулагин Иван Яковлевич]], Йылайыр округы, Йылайыр районы * [[Куренков Федор Григорьевич]], Күҙәй округы, Бүздәк районы == Л == * [[Левковцев Сергей Афанасьевич]], Баҙан округы, Бөрө районы * [[Литвинов Иван Алексеевич]], Охлебин округы, Иглин районы * [[Лукьянов Кирилл Исаакович]], Дүртөйлө округы, Дүртөйлө районы == М == * [[Макушин Анатолий Филиппович]], Шафран округы, Әлшәй районы * [[Манаков Булат Ситдыҡ улы]], Миндәк округы, Учалы районы * [[Маркова Ксения Яковлевна]], Мәнәүез-Мәскәү округы, Бишбүләк районы * [[Маслин Александр Никифорович]], Пугачев округы, Федоровка районы * [[Медведева Анна Ивановна]], Түбәнге Троицк округы, Туймазы районы * [[Микоян Анастас Иванович]], Өфө-Горький округы, Өфө ҡалаһы * [[Миңлебаева Сәмәрә Ниғмәтйән ҡыҙы]], Малаяҙ округы, Малаяҙ районы * [[Моисеев Иван Васильевич]], Әүжән округы, Белорет районы * [[Молотов Вячеслав Михайлович]], Өфө Крекингзавод округы, Өфө ҡалаһы * [[Мөбәрәков Арслан Ҡотләхмәт улы]], Саҡмағош округы, Саҡмағош районы * [[Моратшин Мансур Мөхәмәтша улы]], Ишле округы, Боҙаяҙ районы * [[Мөсәлләмова Шәмсиямал Мортаза ҡыҙы]], Бишҡайын округы, Ауырғазы районы * [[Мостафина Райхана Мустафиновна]], Исмаил округы, Дүртөйлө районы * [[Мостафина Хәнифә Зәкир ҡыҙы]], Йәрмәкәй округы, Йәрмәкәй районы * [[Мөхәмәҙиева Хәтирә Әхмәтйән ҡыҙы]], Ерекле округы, Шаран районы == Н == * [[Нәбиуллин Вәли Ғәбей улы]], Ноғай округы, Өфө районы * [[Наҙыршина Зөлфиә Исламғол ҡыҙы]], Яңғыҙҡайын округы, Красноусол районы * [[Назаров Александр Иванович]], Шишмә округы, Шишмә районы * [[Неверов Виктор Федорович]], Мәсәғүт округы, Дыуан районы * [[Николаев Петр Яковлевич]], Бишбүләк округы, Бишбүләк районы * [[Нурғәлиева Ғәҙелбанат Ғәлләм ҡыҙы]], Сәлих округы, Маҡар районы == П == * [[Пестов Алексей Антонович]], Орловка округы, Благовещен районы * [[Петров Алексей Тарасович]], Дим округы, Өфө районы * [[Поскрёбышев Александр Николаевич]], Өфө-Аксаков округы, Өфө ҡалаһы == Р == * [[Разбежкина Пелагея Михайловна]], Дмитриевка округы, Өфө районы * [[Рәхмәтуллин Ғәтиәт Хәбибулла улы]], Өфө-Фрузненский округы, Өфө ҡалаһы * [[Ремеев Хәбибулла Ғәлиулла улы]], Борай округы, Борай районы == С == * [[Савинов Михаил Иванович]], Красноусол округы, Красноусол районы * [[Саҙрисламов Миңлеғәлей Саҙрислам улы]], Асҡар округы, Әлшәй районы * [[Саҙрисламова Хөснийыһан Саҙрислам ҡыҙы]], Тәтешле округы, Тәтешле районы * [[Сәитборханова Миңлейыһан Фәтҡолислам ҡыҙы]], Ҡырмыҫҡалы округы, Ҡырмыҫҡалы районы * [[Саликаев Салиш Саликаевич]], Сурай округы, Мишкә районы * [[Сафина Гөлниса Зәкир ҡыҙы]], Өфө-Пушкин округы, Өфө ҡалаһы * [[Симашев Дмитрий Петрович]], Мәләүез округы, Мәләүез районы * [[Симонов Павел Васильевич]], Түбә округы, Баймаҡ районы * [[Симонов Александр Васильевич]], Байҡыбаш округы, Байҡыбаш районы * [[Синкевич Марк Степанович]], Дәүләкән округы, Дәүләкән районы * [[Сиражетдинова Маһира Низаметдин ҡыҙы]], Миәкә округы, Миәкә районы * [[Скоков Константин Иванович]], Өфө-Октябрьский округы, Өфө ҡалаһы * [[Соловьев Александр Николаевич]], Бөрө округы, Бөрө районы * [[Сталин Иосиф Виссарионович]], Өфө-Ленин округы, Өфө ҡалаһы * [[Старынин Дмитрий Ефимович]], Нуриман округы, Нуриман районы * [[Столяров Александр Михайлович]], Баймаҡ округы, Баймаҡ районы * [[Суфиянова Шәкирә Суфиян ҡыҙы]], Ағарҙы округы, Благовар районы * [[Сынбулатов Хәйретдин Мөстәк улы]], Хәйбуллай округы, Хәйбулла районы == Т == * [[Терентьев Макар Леонтьевич]], Покровка округы, Покровка районы * [[Тимерғәлиева Шәмсиә Шәрифғәле ҡыҙы]], Ҡайынлыҡ округы, Борай районы * [[Тимофеева Фекла Тимофеевна]], Отрада округы, Көйөргәҙе районы * [[Токарев Федор Лукьянович]], Ермолаевка округы, Көйөргәҙе районы * [[Тормашев Прокофий Петрович]], Ергән округы, Мәләүез районы * [[Тохуатшин Йыһанша Тохуатша улы]], Шаранбаш округы, Шаран районы == У == * [[Ульянов Василий Михайлович]], Иҫәнғол округы, Ейәнсура районы == Һ == * [[Һамбалова Мәсниә Зариф ҡыҙы]], Мрәсем округы, Байҡыбаш районы == Ф == * [[Фәтихов Зәкей Фәтих улы]], Байыш округы, Дүртөйлө районы == Х == * [[Хәзинурова Байна Хәзинур ҡыҙы]], Рәжәп округы, Саҡмағош районы * [[Хәмиҙуллин Ғәлей Заһит улы]], Боҙаяҙ округы, Боҙаяҙ районы * [[Ханжин Сергей Григорьевич]], Күлләр округы, Ҡырмыҫҡалы районы * [[Хәсәнов Ситдыҡ Вәлиәхмәт улы]], Бәләбәй округы, Бәләбәй районы * [[Холкин Василий Игнатьевич]], Ямаш округы, Балаҡатай районы == Ц == * [[Царегородцев Анатолий Николаевич]], Балаҡатай округы, Балаҡатай районы == Ч == * [[Чванова Анастасия Степановна]], Воскресенский округы, Воскресенский районы * [[Чувашаев Вәхит Ғәзиз улы]], Юлдыбай округы, Ейәнсура районы * [[Чугунова Таисия Дмитриевна]], Бозор округы, Баҡалы районы * [[Чупрынин Евсей Арсентьевич]], Ленинский округы, Дәүләкән районы == Ш == * [[Шаһимырҙанов Фазыл Вәлиәхмәт улы]], Белорет-Совет округы, Белорет ҡалаһы * [[Шадрин Василий Автономович]], Инйәр округы, Белорет районы * [[Шәйхетдинов Камил Шәйхетдин улы]], Асҡын округы, Асҡын районы * [[Шәрипова Ғәтиә Шәрип ҡыҙы]], Йәркәй округы, Илеш районы * [[Шафиҡов Баҙыҡ Шафиҡ улы]], Киҙгән округы, Борай районы * [[Шилов Матвей Михайлович]], Осиновка округы, Бөрө районы == Ю == * [[Юланов Мәүлетдин Сәйфулмөлөк улы]], Матрай округы, Матрай районы == Ҡыҙыҡлы факттар == [[Сталин Иосиф Виссарионович]] Өфө ҡалаһының Өфө-Ленин, Сталин округтарынан I, II, III саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы]] депутаты була<ref>[http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/supreme_council_bassr/iii_convocation/ III созыв].&#x20;Проверено 6 февраля 2013.&#x20; 13&nbsp;февраля 2013&nbsp;года.</ref>. == Әҙәбиәт == Парламентаризм в Башкортостане. История и современность. Документы и материалы. ГРИ Башкортостан. Кн. 2. Составитель В. Г. Азнагулов, З. Г. Хамитова. Уфа, 2005. ISBN 5-8258-0204-5. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == ;[[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаттары * [[Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|6-сы саҡырылыш депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|5-се саҡырылыш депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|4-се саҡырылыш депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|3-сө саҡырылыш депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|2-се саҡырылыш депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|1-се саҡырылыш депутаттары]] == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20181009090529/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37926/ Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың рәсми сайтында БАССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге] {{БАССР-ҙың Юғары Советы депутаттары}} [[Категория:1-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Башҡортостан шәхестәре]] [[Категория:Исемлектәр:Башҡортостан]] szof8m60hij3fc64nta1gbtqfykh3so 0 143194 1308013 1272216 2026-11-01T06:49:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308013 wikitext text/x-wiki '''БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш (1990—1993) Юғары Советы депутаттары исемлеге''' — БАССР-ҙың һуңғы саҡырылыш Юғары Советы. Башҡортостан Республикаһының XII саҡырылыш Юғары Советы 1990 йылдың мартында 267 депутат составында һайлана. Һуңынан ул айырым округтар, өҫтәмә һайлауҙар үткәреп тулыландырыла, сөнки Конституцияла Юғары Советта 280 халыҡ депутаты булырға тейеш тип ҡаралған. 1991 йылдың 1 ғинуарында [[Борисов Константин Алексеевич]] 51-се Яңы Александровка һайлау округы, һайлана 1991 йылдың 17 мартында — [[Емченко Владимир Степанович]], 80-се Тирлән һайлау округы, һайлана. 1990 йылдың 15 майында — [[Протопопов Владимир Васильевич (депутат)]], 99-сы Кама һайлау округы 1991 йылдың 6 ғинуарында — [[Йәләев Тимерйән Сәхәүетдин улы]], 269-сы Яңы Балтас һайлау округы 1993 йылдың 7 февралендә — [[Сигаков Николай Иванович]], 113-сө Муса һайлау округы 1992 йыл 17 июнендә — [[Фәррәхетдинов Рауил Ғоссаметдин улы]], 29-сы Нижегородка һайлау округы 1992 йылдың 20 майында — [[Зайцев Михаил Алексеевич]], 67-се Төньяҡ-Пасад һайлау округы 1992 йылдың 20 майында — [[Заяш Владимир Николаевич]], 106-сы Губкин һайлау округы Шулай итеп, Заяш/Заяш Владимир Николаевич һуңғы һайланған БАССР-ҙың Юғары Советы депутаты була. == Тарихы == [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] 1937 йылда БАССР Конституцияһына ярашлы булдырыла. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы, СССР Конституцияһы, РСФСР Конституцияһы һәм Башҡорт АССР-ы Конституцияһы тарафынан Башҡорт АССР-ы ҡарамағына ҡалдырылған бөтә һорауҙарҙы хәл итергә тулы хоҡуҡлы Башҡорт АССР-ы дәүләт власының юғары органы булып тора. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы эшмәкәрлеге мәсьәләләрҙе коллектив, ирекле, эшлекле тикшереү һәм хәл итеүгә, асыҡлыҡҡа, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы алдында уның булдырған органдарының даими отчет биреүенә, граждандарҙы дәүләт һәм йәмәғәт эштәре менән идара итеүгә киңерәк йәлеп итеүгә, даими йәмәғәт фекерен иҫәпкә алыуға нигеҙләнә. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы үҙ вәкәләттәрен тормошҡа ашырыуҙы уның эшендә һәр Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутатының әүҙем ҡатнашыуы нигеҙендә төҙөй. Депутат үҙ вәкәләттәрен производствонан йәки хеҙмәт эшмәкәрлегенән айырылмайса тормошҡа ашыра. 1970 йылға тиклем Башҡорт АССР-ы Юғары Советы түбәндәге адрес, урынлашҡан: БАССР, Өфө ҡалаһы, Пушкин урамы, 106-сы йорт. == Депутаттар корпусы == ; Башҡортостан Республикаһының XII саҡырылыш Юғары Советы Президиумы ағзалары. 1993 й. [[Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы|Рәхимов М. Ғ.]] — Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Рәйесе. Демин Ю. С. — Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Рәйесенең беренсе урынбаҫары, 1994 йылдың октябренән — Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Рәйесе Мусин Р. С. — Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Рәйесе урынбаҫары (1994 йылдың 9 мартында фәжиғәле һәләк була). Шаретдинов Э. Ф. — 1994 йылдың мартынан Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Рәйесе урынбаҫары Дауытов В. Ю. Шәйәхмәтов И. Т. Әйүпов М. А. Горбунов Игорь Алексеевич ; Һайланыусылар исемлеге<ref>{{Книга|автор=|заглавие=Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. Документы и материалы.|ссылка=http://www.gsrb.ru/ru/about/history/parlament_tom_2-2.pdf|ответственный=Под ред. К. Б Толкачева. Сост.: В. Г. Азнагулов, З. Г. Хамитова|издание=Кн.2|место=Уфа|издательство=ГРИ "Башкортостан"|год=2005|страницы=|страниц=304|isbn=5-8258-0204-5}}</ref><nowiki>: </nowiki> == А == * [[Абайҙуллин Ишморат Ғәйфулла улы]] — Ишембай районы, 215-се Урман-Бишҡаҙаҡ һайлау округы * [[Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы]] -Учалы, 148-се һайлау округы * [[Абдрахманов Әнүәр Муллағәли улы]] - Әлшәй районы, 154-се Раевка һайлау округы * [[Аҙнабаев Марат Тәлғәт улы]] — Көйөргәҙе районы, 233-сө Таймаҫ һайлау округы * [[Аҙнабаев Румил Тәлғәт улы]] — Баҡалы районы, 167-се Дияш һайлау округы * [[Аҙнағолов Венир Ғәлимйән улы]] — Күгәрсен районы, 230-сы Мораҡ һайлау округы * [[Аҡбүләков Мәнзәүи Мөхәмәт улы]] — Ҡариҙел районы, 219-сы Ҡариҙел һайлау округы * [[Аликин Владимир Александрович]] — Өфө ҡалаһының Калинин районы, 12-се Феринск һайлау округы * [[Андреев Алексей Васильевич]] — Нуриман районы, 245-се Ҡыҙыл Шишмә һайлау округы * [[Андреев Иван Ильич]] — Өфө ҡалаһының Киров районы, 24-се Туҡай һайлау округы * [[Артемьев Ринат Александрович]] — Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы, 48-се Невский һайлау округы == Б == * [[Байтимеров Әбүбәкер Хөсәйен улы]] — Балаҡатай районы, 173-сө Балаҡатай һайлау округы * [[Бакулин Алексей Вениаминови]]ч — Бөрө ҡалаһы, 81-се Революционный һайлау округы * [[Барсуков Анатолий Иванович]] — Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 126-сы Коммунистик һайлау округы * [[Бартенев Евгений Константинович]] — Салауат ҡалаһы, 117-се Баҡса һайлау округы * [[Баһауетдинов Ғәмил Әмир улы]] — Өфө районы, 260-сы Михайловка һайлау округы * [[Баһауетдинов Марат Риф улы]] — Нефтекама ҡалаһы, 98-се Дорожный һайлау округы * [[Бобер Николай Васильевич]] — Бөрө ҡалаһы, 82-се Мәктәп һайлау округы * [[Бобылёв Пётр Миронович]] — Күмертау ҡалаһы, 92-се Ломоносов һайлау округы * [[Бобылев Юрий Яковлевич]] — Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы, 57-се Щербаков һайлау округы * [[Борзенко Валентин Иванович]] — Салауат ҡалаһы, 112-се Восток һайлау округы * [[Борисов Константин Алексеевич]] — Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы, 51-се Яңы-Александровка һайлау округы * [[Бочков Валентин Алексеевич]] — Күмертау ҡалаһы, 93-сө Матросов һайлау округы * [[Брянцев Борис Иванович]] — Бәләбәй ҡалаһы, 70-се Аксаков һайлау округы * [[Бугера Михаил Евгеньевич]] — Өфө ҡалаһының Совет районы, 65-се Ырымбур һайлау округы * [[Буйлов Александр Сергеевич]] — Бәләбәй ҡалаһы, 71-се Волгоград һайлау округы * [[Булатов Салауат Ғабдулла улы]] — Ишембай районы, 214-се Петровский һайлау округы * [[Бәширов Рәҡит Ғәбит улы]] — Иглин районы, 209-сы Иглин һайлау округы == В == * [[Васильев Петр Клавдиевич]] — Нефтекама ҡалаһы, 102-се Нефть һайлау округы * [[Васюк Григорий Иванович]] — Өфө ҡалаһының Ленин районы, 27-се Дзержинский һайлау округы * [[Васютин Иван Федорович]] — Белорет ҡалаһы, 77-се Металлург һайлау округы * [[Вахитов Наил Шәрәф улы]] — Ишембай ҡалаһы, 89-сы Тайрук һайлау округы * [[Вахитов Риф Хәйрулла улы]] — Салауат районы, 247-се Малаяҙ һайлау округы * [[Вахитов Шамил Хөснулла улы]] — Мәләүез районы, 236-сы Воскресенск һайлау округы * [[Вахитова Лена Нурулла ҡыҙы]] — Туймазы районы, 256-сы Ҡарамалы-Ғөбәй һайлау округы * [[Вилданов Әхмәт Шафиҡ улы]] — Бүздәк районы, 187-се Уртакүл һайлау округы * [[Вәсиҡов Шамил Вәсил улы]] — Нуриман районы, 246-сы Нуриман һайлау округы == Г == * [[Гаврилов Александр Васильевич]] — Өфө ҡалаһының Ленин районы, 31-се Свердлов һайлау округы * [[Гәрәев Риф Рәхим улы]] — Өфө ҡалаһының Совет районы, 67-се Северо-Посадский һайлау округы * [[Горбань Виталий Иванович]] — Октябрьский ҡалаһы, 105-се Автозавод һайлау округы * [[Горбунов Игорь Алексеевич]] — Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы, 44-се Вельский һайлау округы * [[Горшечников Анатолий Васильевич]] — Ҡырмыҫҡалы районы, 221-се Боҙаяҙ һайлау округы * [[Гришенков Анатолий Яковлевич]] — Туймазы ҡалаһы, 144-се Серафимовка һайлау округы * [[Гугучкин Виктор Иванович]] — Стәрлетамаҡ районы, 252-се Рощинский һайлау округы == Ғ == * [[Ғайнуллин Флюр Музип улы]] — Ҡырмыҫҡалы районы, 223-сө Прибельский һайлау округы * [[Ғайсин Салауат Мөхтәр улы]] — Учалы ҡалаһы, 147-се Социалистик һайлау округы * [[Ғәйфуллин Вәҡиф Шәһиморат улы]] — Учалы районы, 263-сө Байрамғол һайлау округы * [[Ғабдуллин Таһир Хажмөхәмәт улы]] — Әбйәлил районы, 150-се Әлмөхәмәт һайлау округы * [[Ғарипов Фәүзи Ғариф улы]] — Борай районы, 188-се Ваныш һайлау округы * [[Ғатауллин Ринат Фазлытдин улы]] — Өфө ҡалаһының Совет районы, 69-сы Чапаев һайлау округы * [[Ғафуров Мадрил Абдрахман улы]] — Өфө ҡалаһының Калинин районы, 4-се Александр-Невский һайлау округы * [[Ғибатов Франгил Ғиззәт улы]] — Өфө ҡалаһының Киров районы, 17-се Батыр һайлау округы * [[Ғиләжетдинов Мөхәмәт Миңнейәр улы]] — Бишбүләк районы, 179-сы Бишбүләк һайлау округы * [[Ғимаев Рәғиб Насретдин улы]] — Йылайыр районы, 207-се Юлдыбай һайлау округы * [[Ғүмәров Әсғәт Ғәлимйән улы]] — Өфө ҡалаһының Октябрь районы, 34-се Ладыгин һайлау округы * [[Ғүмәров Камил Әмир улы]] — Бәләбәй ҡалаһы, 72-се Красноармейский һайлау округы * [[Ғәзизов Йәҙгәр Хәйҙәр улы]] — Миәкә районы, 243-сө Елдәр һайлау округы * [[Ғәлиев Ринат Ғәзим улы]] — Миәкә районы, 244-се Миәкә һайлау округы * [[Ғәлиев Сөләймән Әхмәтдин улы]] — Туймазы ҡалаһы, 145-се Усенько һайлау округы * [[Ғәлиев Әсҡәт Тәлғәт улы]] — Салауат ҡалаһы, 113-сө Мусин һайлау округы * [[Ғәлимов Шамил Миәссар улы]] — Бәләбәй районы, 172-се Мәтәүбаш һайлау округы * [[Ғәлимов Әнүәр Ғабдулла улы]] — Йәрмәкәй районы, 203-сө Иҫке Сүлле һайлау округы * [[Ғәлимуллин Рауил Йыһангир улы]] — Шишмә районы, 274-се Шишмә һайлау округы * [[Ғәлиәскәров Рифғәт Хажиәкбәр улы]] — Ҡариҙел районы, 218-се Байҡыбаш һайлау округы * [[Ғәләмшин Ренат Биктимер улы]] — Тәтешле районы, 255-се Тәтешле һайлау округы == Д == * [[Дауытов Салауат Әхәт улы]] — Салауат ҡалаһы, 121-се Южный һайлау округы * [[Дегтярёв Николай Егорович]] — Салауат ҡалаһы, 115-се Профилакторий һайлау округы * [[Дёмин Юрий Сергеевич]] — Өфө ҡалаһының Киров районы, 22-се Рабкоров һайлау округы * [[Дорин Вячеслав Николаевич]] — Өфө ҡалаһының Ленин районы, 29-сы Нижегородка һайлау округы * [[Дубовский Анатолий Николаевич]] — Өфө ҡалаһының Калинин районы, 13-сө Фурманов һайлау округы * [[Дусов Данис Әкрәм улы]] — Салауат районы, 248-се Нәсибаш һайлау округы * [[Дәүләтов Шәйхинур Рамаҙан улы]] — Краснокама районы, 228-се Николо-Берёзовка һайлау округы == Е == * [[Егоров Игорь Владимирович]] — Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы, 52-се Первомайский һайлау округы * [[Емченко Владимир Степанович]] — Белорет ҡалаһы, 80-се Тирлән һайлау округы * [[Еникеев Зөфәр Ирғәли улы]] — Баймаҡ районы, 165-се Түбә һайлау округы * [[Еникеева Светлана Әхмәт ҡыҙы]] — Өфө ҡалаһының Дим районы, 1-се Дим һайлау округы == Ж == * [[Жиганов Виктор Викторович]] — Өфө ҡалаһының Киров районы, 26-сы Фрунзе һайлау округы * [[Жукова Раиса Васильевна]] — Өфө ҡалаһының Совет районы, 61-се Менделеев һайлау округы * [[Журавлёв Вячеслав Васильевич]] — Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 130-сы Нагуманов һайлау округы * [[Журин Николай Семенович]] — Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 133-сө Пионер һайлау округы == З == * [[Зайцев Михаил Алексеевич]] — Өфө ҡалаһының Совет районы, 67-се Северо-Посадский һайлау округы * [[Закиров Ринат Закир улы]] — Тәтешле районы, 254-се Күрҙем һайлау округы * [[Зарипов Риф Әхмәтнур улы]] — Яңауыл районы, 277-се Айбүләк һайлау округы * [[Заяш Владимир Николаевич]] — Октябрьский ҡалаһы, 106-сы Губкин һайлау округы * [[Звонов Виктор Алексеевич]] — Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 132-се Ольховка һайлау округы * [[Зиязов Нәзир Заһит улы]] — Яңауыл районы, 280-се Яңауыл һайлау округы * [[Зюрин Виктор Григорьевич]] — Өфө ҡалаһы, 103-сө Парк һайлау округы == И == * [[Иванов, Пётр Федотович]] — Туймазы ҡалаһы, 143-сө Островский һайлау округы * [[Иҙиәтуллин Хәсән Сәғитйән улы]] — Иглин районы, 210-сы Оло Тәләк һайлау округы * [[Иҙрисов Мәхмүтйән Мөҙәрис улы]] — Краснокама районы, 229-сы Редькин һайлау округы * [[Изотова Татьяна Алексеевна]] — Өфө ҡалаһы Орджоникидзе районы, 55-се Техник һайлау округы * [[Илсеғолов Евгений Илекбай улы]] — Ҡалтасы районы, 216-сы Ҡалтасы һайлау округы * [[Имамғаязов Мәжит Имамғаяз улы]] — Благовещен ҡалаһы, 84-се Старик һайлау округы * [[Исламов Рәшит Тараки улы]] — Балтас районы, 170-се Түбәнге Ҡарыш һайлау округы * [[Исмәғилева Әлфиә Ибраһим ҡыҙы]] — Өфө ҡалаһының Октябрь районы, 40-сы Спорт һайлау округы * [[Ишморатов Миңлерәйес Миңлеғәли улы]] — Ауырғазы районы, 159-сы Ишле һайлау округы == Й == * [[Йосопов Борис Хафиз улы]] — Дәүләкән районы, 196-сы Бик-Ҡарамалы һайлау округы * [[Йәғәфәров Мәғәсүм Мотаһар улы]] — Бүздәк районы, 186-сы Күҙәй һайлау округы * [[Йәләев Тимерйән Сәхәүетдин улы]] — Саҡмағош районы, 269-сы Яңы Балтас һайлау округы * [[Йәрмөхәмәтов Зиннур Ғөбәйҙулла улы]] — Сибай ҡалаһы, 124-се Рудник һайлау округы == К == * [[Кавардаков Владимир Александрович]] — Асҡын районы, 157-се Асҡын һайлау округы * [[Кальной Анатолий Иванович ]]— Салауат ҡалаһы, 116-сыт Речной һайлау округы * [[Камалетдинов Венер Хәйернас улы]] — Благовар районы, 183-сөТаң һайлау округы * [[Камалов Атлас Закир улы]] — Мәсетле районы, 239-сы Ләмәҙтамаҡ һайлау округы * [[Каракуц Владимир Никитович]] — Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы, 50-се Нефтезавод һайлау округы * [[Кәримов Азат Әхмәтхан улы]] — Учалы ҡалаһы, 146-сы Горный һайлау округы * [[Катаев Николай Анатольевич]] — Өфө ҡалаһының Киров районы, 20-се Перовский һайлау округы * [[Катков Алексей Алексеевич]] — Ишембай ҡалаһы, 88-се Промысла һайлау округы * [[Кинйәғолов Барый Исмай улы]] — Ғафури районы, 193-сө Красноусол һайлау округы * [[Кирилова Татьяна Александровна]] — Ишембай ҡалаһы, 90-сы Чкалов һайлау округы * [[Кнакис Альберт Антонович]] — Өфө ҡалаһының Калинин районы, 16-сы Шаҡша һайлау округы * [[Ковалев Анатолий Андреевич]] — Өфө ҡалаһының Совет районы, 64-се Новиков һайлау округы * [[Копсов Анатолий Яковлевич]] — Баҡалы районы, 168-се Иҫке Ҡорос һайлау округы * [[Корнилов Анатолий Степанович]] — Өфө районы, 259-сы Булгаков һайлау округы * [[Корольков Григорий Прокофьевич]] — Белорет ҡалаһы, 78-се Нур һайлау округы * [[Корольков Юрий Васильевич]] — Октябрьский ҡалаһы, 109-сы Нарыш һайлау округы * [[Котов Александр Тимофеевич]] — Салауат ҡалаһы, 120-се Үҙәк һайлау округы * [[Крицкий Иван Романович]] — Ишембай ҡалаһы, 87-се Май һайлау округы * [[Крючков Анатолий Иванович]] — Мәсетле районы, 238-се Оло Ыҡтамаҡ һайлау округы * [[Күзбәков Рөстәм Сөләймән улы]] — Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 131-се Нахимов һайлау округы * [[Кузнецов Анатолий Васильевич]] — Өфө ҡалаһының Совет районы, 59-сы Володар һайлау округы * [[Кузнецов Анатолий Игнатьевич]] — Салауат ҡалаһы, 118-се Стеклозавод һайлау округы * [[Кузьменко Владимир Петрович]] — Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы, 53-сө Северный һайлау округы * [[Кулагин Евгений Анатольевич]] — Өфө ҡалаһының Октябрь районы, 35-се Лесопарковый һайлау округы * [[Кәүҫәров Роберт Дамир улы]] — Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы, 54-се Строитель һайлау округы == Ҡ == * [[Ҡадиров Рәфис Фәйез улы]] — Өфө ҡалаһы Совет районы, 63-сө Молодежный һайлау округы * [[Ҡазыханов Вил Суфиян улы]] — Дүртөйлө ҡалаһы, 85-се Горшков һайлау округы * [[Ҡыуатов Дамир Мөҙәрис улы]] — Ейәнсура районы, 205-се Иҫәнғол һайлау округы * [[Ҡудашев Шамил Закир улы]] — Ауырғазы районы, 161-се Түрһәгәҙе һайлау округы * [[Ҡәйүпов Фәрит Гәрәй улы]] — Стәрлебаш районы, 249-сы Стәрлебаш һайлау округы == Л == * [[Лаврентьев Владимир Николаевич]] — Белорет ҡалаһы, 76-сы Куйбышев һайлау округы * [[Ларионов Иван Александрович]] — Өфө ҡалаһының Киров районы, 21-се Пушкин һайлау округы * [[Латипов Әхәт Фәсхетдин улы]] — Бәләбәй ҡалаһы, 74-се Дала һайлау округы * [[Латыпов Наил Миңлеәхмәт улы]] — Благовещен ҡалаһы, 83-сө Седов һайлау округы * [[Лебедьков Валерий Иванович]] — Өфө ҡалаһының Калинин районы, 8-се Кремль һайлау округы * [[Литюшкин Петр Николаевич]] — Мәләүез ҡалаһы, 9-сы Завод һайлау округы * [[Лобанов Анатолий Капитонович]] — Салауат ҡалаһы, 114-се Новый һайлау округы * [[Лоҡманов Ильвер Әнүәрбәк улы]] —Саҡмағош районы, 271-се Саҡмағош һайлау округы * [[Лукьянчикова Любовь Алексеевна]] — Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 134-се Станкостроительный һайлау округы == М == * [[Мағазов Риза Шәйехйән улы]] — Өфө ҡалаһының Дим районы, 2-се Новороссийский һайлау округы * [[Мамцев Александр Николаевич]] — Мәләүез ҡалаһы, 97-се Заречный һайлау округы * [[Машкин Фёдор Иванович]] — Стәрлетамаҡ районы, 251-се Ашҡаҙар һайлау округы * [[Мельников Анатолий Иванович (директор АО БИД)]] — Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы, 49-сы Нежинский һайлау округы * [[Мерзляков Владимир Филиппович]] — Бәләбәй ҡалаһы, 73-сө Приют һайлау округы * [[Мещеряков Григорий Андриянович]] — Яңауыл районы, 278-се Яңы Артауыл һайлау округы * [[Мирғәлиев Ринат Хәтмулла улы]] — Кушнаренко районы, 235-се Шәрип һайлау округы * [[Мирғәсимов Феликс Мирғәриф улы]] —Бәләбәй районы, 171-се Малиновка һайлау округы * [[Миронов Валерий Гавриилович]] — Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы, 56-сы Ульянов һайлау округы * [[Мирсаев Рәмил Нурый улы]] — Дәүләкән районы, 195-се Аслыкүл һайлау округы * [[Михайлов Владимир Сергеевич (Новойл)]] — Благовещен районы, 185-се Благовещен һайлау округы * [[Мороз Галина Ивановна]] — Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 137-се Хоҙайберҙин һайлау округы * [[Мөлөков Ғәлинур Мөхәррәм улы]] — Стәрлебаш районы, 250-се Йәшергән һайлау округы * [[Мусин Рәзил Ситдиҡ улы]] — Дүртөйлө районы, 201-се Әсән һайлау округы * [[Мусин Хәбир Хәләф улы]] — Миәкә районы, 242-се Биҡҡол һайлау округы * [[Мөхәметдинов Радил Ҡыяметдин улы]] — Шишмә районы, 272-се Арыҫлан һайлау округы * [[Мөхәмәтов Исфар Фәтҡелислам улы]] — Өфө ҡалаһының Октябрь районы, 41-се Транспорт һайлау округы * [[Мәмлиев Рәшит Фәрит улы]] — Өфө ҡалаһының Октябрь районы, 37-се Российский һайлау округы * [[Мәһәҙиев Марат Шәриф улы]] — Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 140-сы Юго-Западный һайлау округы * [[Мәхмүтйәнов Кәримйән Мөбәрәк улы]] — Асҡын районы, 158-се Үрмияҙ һайлау округы == Н == * [[Насибуллин Сәләхетдин Ғилметдин улы]] — Сибай ҡалаһы, 122-се Горняк һайлау округы * [[Насретдинов Фәүәрис Хәниф улы]] — Борай районы, 190-сы Иҫке Бикмәт һайлау округы * [[Ниғмәтуллин Әкрәм Әғзәм улы]] — Баймаҡ районы, 163-сө Зауралье һайлау округы * [[Никитин Александр Васильеви]]ч — Бишбүләк районы, 180-се Ҡушйылға һайлау округы * [[Никитин Пётр Ильич]] — Баҡалы районы, 166-сы Баҡалы һайлау округы * [[Носов Олег Николаевич]] — Октябрьский ҡалаһы, 110-сы Нефтепромысла һайлау округы == О == * [[Оренбуркина Раиса Павловна]] — Өфө ҡалаһының Октябрь районы, 43-сө Шафиев һайлау округы == П == * [[Панов Евгений Иванович]] — Өфө ҡалаһының Калинин районы, 6-сы Гончаров һайлау округы * [[Папернюк Александр Яковлевич]] — Өфө ҡалаһының Совет районы, 66-сы Привокзальный һайлау округы * [[Пастухов Василий Васильевич]] — Балаҡатай районы, 174-се Яңыбай һайлау округы * [[Певцов Владимир Андреевич]] — Өфө ҡалаһының Калинин районы, 5-се Архитектура һайлау округы * [[Пеннер Петр Исаакович]] — Бөрө районы, 181-се Калинники һайлау округы * [[Перин Борис Александрович]] — Өфө районы, 261-се Нагаев һайлау округы * [[Петров Александр Леонидович]] — Өфө ҡалаһының Калинин районы, 10-сы Мушников һайлау округы * [[Попов Николай Петрович]] — Өфө ҡалаһының Ленин районы, 30-сы Профсоюз һайлау округы * [[Протасов Николай Михайлови]]ч — Өфө ҡалаһының Совет районы, 60-сы Тимер юл һайлау округы * [[Протопопов Владимир Васильевич (депутат)]] — Нефтекама ҡалаһы, 99-сы Кама һайлау округы == Р == * [[Рабухин Павел Семенович]] — Өфө ҡалаһының Октябрь районы, 32-се Делегат һайлау округы * [[Разгоняев Николай Федорович]] — Октябрьский ҡалаһы, 107-се Девон һайлау округы * [[Резяпов Виктор Семёнович‎]] — Өфө ҡалаһының Октябрь районы, 39-сы Рязань һайлау округы * [[Ржевский Владимир Петрович]] — Белорет районы, 175-се Үрге Әүжән һайлау округы * [[Ростовцев Александр Михайлович]] —Дыуан районы, 199-сы Таҙтүбә һайлау округы * [[Рыбаков Сергей Дмитриевич]] — Өфө ҡалаһының Калинин районы, 9-сы Машиностроитель һайлау округы * [[Рысбаев Марат Кашаф улы]] — Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 136-сы Урал һайлау округы * [[Рыбалко Василий Михайлович]] — Благовар районы, 184-се Языков һайлау округы * [[Рәжетдинов Урал Зәғәфрән улы]] — Өфө ҡалаһының Дим районы, 3-сө Ухтом һайлау округы * [[Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы]] — Күгәрсен районы, 231-се Йомағужа һайлау округы * [[Рәхмәтуллин Әнәс Сәғиҙулла улы]] — Күмертау ҡалаһы, 91-се Шахтёр һайлау округы == С == * [[Саватнеев Савген Курмилович]] — [[Ауырғазы районы]], 160-сы Толбазы һайлау округы * [[Самсонова Галина Алексеевна]] — [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһы, 135-се Стәрле һайлау округы * [[Саниев Ильяс Сәғит улы]] — [[Туймазы районы]], 257-се Иҫке Ҡандра һайлау округы * [[Саутин Владимир Николаевич]] — [[Архангел районы]], 155-се Архангел һайлау округы * [[Сафиуллина Альмира Морат ҡыҙы]] — [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһы, 125-се Авангард һайлау округы * [[Сафронов Леонид Павлович]] — [[Мишкә районы]], 240-сы Камай һайлау округы * [[Свободин Николай Михайлович ]]— [[Фёдоровка районы]], 265-се Пугачёв һайлау округы * [[Сигаков Николай Иванович]] — [[Салауат]] ҡалаһы, 113-сө Муса һайлау округы * [[Силиванов Айрат Имаметдин улы]] — [[Стәрлетамаҡ районы]], 253-сө Уҫылы һайлау округы * [[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы]] — [[Белорет районы]], 176-сы Инйәр һайлау округы * [[Скутин Александр Николаевич]] — [[Өфө]] ҡалаһының Киров районы, 23-сө Сочи һайлау округы * [[Сократов Анатолий Сакриевич]] — [[Ҡалтасы районы]], 217-се Краснохолмский һайлау округы * [[Сологуб Валерий Александрович]] — [[Өфө]] ҡалаһының Совет районы, 68-се Харьков һайлау округы * [[Сөләймәнов Миҙхәт Мәхмүт улы]] — [[Өфө]] ҡалаһының Октябрь районы, 36-сы һайлау округы * [[Старцев Михаил Гаврилович]] — [[Өфө]] ҡалаһының Орджоникидзе районы, 47-се Коммунар һайлау округы * [[Старченко Виктор Павлович]] — [[Шаран районы]], 275-се Ерекле һайлау округы * [[Стрелков Сергей Иванович]] — [[Федоровка районы]], 266-сы Федоровка һайлау округы * [[Солтанов Мөхәмәткамил Шафиҡ улы]] — [[Иглин районы]], 208-се Балтика һайлау округы * [[Сырлыбаев Рим Әшрәф улы]] — [[Баймаҡ районы]], 162-се Аҡморон һайлау округы * [[Сәғиҙуллин Рәмил Шәйҙулла улы]] — [[Туймазы]] ҡалаһы, 142-се Ҡандра һайлау округы * [[Сәйетғәлиев Зифҡәт Ислам улы]] — [[Дүртөйлө районы]], 200-сө Әңгәсәк һайлау округы * [[Сәйетов Марат Шакир улы]] — [[Өфө]] ҡалаһының Киров районы, 25-се Утро һайлау округы * [[Сәйфуллин Франис Әсҡәрйән улы]] — [[Дыуан районы]], 198-се Мәсәғүт һайлау округы * [[Сәмиғуллин Рафаэль Исхаҡ улы]] — [[Илеш районы]], 212-се Үрге Йәркәй һайлау округы * [[Сәфәрғәлин Ғилман Зәйнәғәле улы]] — [[Бөрйән районы]], 191-се Бөрйән һайлау округы * [[Сәхәбетдинов Зәнфир Абзал улы]] — [[Шишмә районы]], 273-сө Ибраһим һайлау округы == Т == * [[Тереғолов Флорид Шамил улы]] — Туймазы ҡалаһы, 141-се Ҡала һайлау округы * [[Титов Борис Иванович]] — Өфө ҡалаһының Калинин районы, 7-се Интернационал һайлау округы * [[Титов Вячеслав Михайлович]] — Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 138-сет Шахтау һайлау округы * [[Трофимов Владимир Иванович]] — Өфө ҡалаһының Калинин районы, 14-се Цимлянск һайлау округы * [[Тулыбаев Марат Сәйфулла улы]] — Ейәнсура районы, 204-се Абҙан һайлау округы * [[Тюгаев Прокофий Федорович]] — Салауат ҡалаһы, 119-сы Учебный һайлау округы * [[Тәминдәров Ринат Ғиниәт улы]] — Ғафури районы, 192-се Бурлы һайлау округы == У == * [[Ульянов Александр Евгеньевич]] — Белорет ҡалаһы, 79-сы Сталепроволочный һайлау округы * [[Ураҙбаев Булат Насир улы]] — Өфө ҡалаһының Совет районы, 58-се Әй һайлау округы * [[Уралбаев Радий Рәүеф улы]] — Баймаҡ районы, 164-се Таналыҡ һайлау округы == Ф == * [[Фазлыәхмәтов Ирек Юныс улы]] — Ҡыйғы районы, 225-се Ҡыйғы һайлау округы * [[Федорин Иван Сергеевич]] — Дәүләкән районы, 197-се Дәүләкән һайлау округы * [[Фролов Геннадий Николаевич]] —Шаран районы, 276-сы Шаран һайлау округы * [[Фәйзрахманов Ришат Шәрип улы]] — Өфө ҡалаһының Совет районы, 62-се Минһажев һайлау округы * [[Фәйрушин Дамир Зөфәр улы]] — Ҡырмыҫҡалы районы, 222-се Ҡырмыҫҡалы һайлау округы * [[Фәррәхетдинов Рауил Ғоссаметдин улы]] — Өфө ҡалаһының Ленин районы, 29-сы Нижегородка һайлау округы * [[Фәттәхов Рафаэль Сәлих улы]] — Кушнаренко районы, 234-се Кушнаренко һайлау округы == Х == * [[Хажиев Ризван Закирхан улы]] — Ҡыйғы районы, 226-сы Ләүйылға һайлау округы * [[Халиҡов Айҙар Шәрифйән улы]] — Сибай ҡалаһы, 123-сө Ирәндек һайлау округы * [[Халиҡов Хәлил Мырҙайән улы]] — Илеш районы, 211-се Андреевка һайлау округы * [[Харисов Фәһим Хәтим улы]] — Баҡалы районы, 168-се Иҫке Ҡорос һайлау округы * [[Харисов Фәрит Мотаһар улы]] — Нефтекама ҡалаһы, 101-се Кувыкин һайлау округы * [[Харрасов Рәшит Мирхәҙи улы]] — Балтас районы, 169-сы Балтас һайлау округы * [[Хөсәйенов Искәндәр Хәсән улы]] — Нефтекама ҡалаһы, 100-сө Касев һайлау округы * [[Хөснийәров Наил Шакирйән улы]] — Саҡмағош районы, 270-се Иҫке Ҡалмаш һайлау округы * [[Хисаметдинов Рәбис Аҡмал улы]] — Йәрмәкәй районы, 202-се Йәрмәкәй һайлау округы * [[Худяков Владимир Александрович]] — Өфө ҡалаһының Ленин районы, 28-се Затон һайлау округы * [[Хужин Валериан Дәүләтша улы]] — Бөрө районы, 182-се Иҫке Баҙан һайлау округы * [[Хәбибуллин Равмер Хәсән улы]] — Хәйбулла районы, 267-се Аҡъяр һайлау округы * [[Хәкимов Миҙхәт Ғәйнан улы]] — Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 129-сы Курчатов һайлау округы * [[Хәкимов Милләт Ташбулат улы]] — Әбйәлил районы, 149-сы Әбйәлил һайлау округы * [[Хәмитов Рөстәм Зәки улы]] — Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы, 45-се Гагарин һайлау округы * [[Хәмитов Эдуард Шәйхулла улы]] — Өфө ҡалаһының Киров районы, 19-сы Зенцов һайлау округы * [[Хәсәнов Ринат Шәймулла улы]] — Өфө ҡалаһының Киров районы, 18-се Зеленая роща һайлау округы * [[Хәсәнов Фәнир Миңлеғәлим улы]] — Мәләүез районы, 237-се Ергән һайлау округы == Ц == * [[Целищев Борис Валентинович]] — Өфө ҡалаһының Калинин районы, 11-се Плеханов һайлау округы == Ч == * [[Чепайкин Валерий Васильевич]] —Белорет ҡалаһы, 75-се Белореченский һайлау округы * [[Черенков Александр Александрович]] — Өфө ҡалаһының Калинин районы, 15-се Черниковка һайлау округы == Ш == * [[Шаһиев Марс Хызыр улы]] — Хәйбулла районы, 268-се Бүребай һайлау округы * [[Шакиров Миҙхәт Әхмәт улы]] — Краснокама районы, 227-се Ағиҙел һайлау округы * [[Шакиров Мәғнәүи Мәүли улы]] — Борай районы, 189-сы Ҡайынлыҡ һайлау округы * [[Шакиров Әхмәтнур Сәлих улы]] — Нефтекама ҡалаһы, 104-се Энергетик һайлау округы * [[Шафиҡова Закира Рәзетдин ҡыҙы]] — Яңауыл районы, 279-сы Ямъяҙы һайлау округы * [[Шибин Александр Васильевич]] — Өфө ҡалаһының Октябрь районы, 38-се Ростов һайлау округы * [[Шишков Анатолий Ильич ]]— Архангел районы, 156-сы Валентиновка һайлау округы * [[Шоғаев Рим Сәлимулла улы]] — Ғафури районы, 194-се Яңғыҙҡайын һайлау округы * [[Шәмсетдинов Рәшит Мәһәҙей улы]] — Әлшәй районы, 152-се Әбдәрәшит һайлау округы * [[Шәңгәрәев Миңзаһит Мозаһит улы]] — Туймазы районы, 258-се Иҫке Туймазы һайлау округы * [[Шәретдинов Эдуард Фәүзи улы]] — Октябрьский ҡалаһы, 108-се Иков һайлау округы * [[Шәрифуллин Фән Шәмсулла улы]] — Яңауыл районы, 279-сы Ямаҙы һайлау округы * [[Шәйәхмәтов Әнәс Ноғоман улы]] — Белорет районы, 177-се Сәрмән һайлау округы * [[Шәйәхмәтов Илдар Тимерғасим улы]] — Илеш районы, 213-сө Рсай һайлау округы * [[Щепотин Анатолий Кондратьевич]] — Мәләүез ҡалаһы, 95-се Вокзал һайлау округы == Ә == * [[Әбдрәшитов Рәил Абдулла улы]] — Көйөргәҙе районы, 232-се Ермолаевка һайлау округы. * [[Әбделмәнов Ғосман Ғайнан улы]] — Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 128-се Краснознаменск һайлау округы * [[Әбсәләмов Рафаил Риза улы]] — Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 127-се Красногвардейский һайлау округы * [[Әлимғафаров Рифхәт Зәйнәғетдин улы]] — Ҡырмыҫҡалы районы, 224-се Шайморатов һайлау округы * [[Әптелмәнов Алексей Әптелмән улы]] — Мишкә районы, 241-се Сурай һайлау округы * [[Әсәҙуллин Диас Тәлғәт улы]] — Ҡариҙел районы, 220-се Магинск һайлау округы * [[Әхмәҙиев Әмир Муллағәли улы]] — Әлшәй районы, 153-сө Аксенов һайлау округы * [[Әхмәтов Роберт Сәлим улы]] — Өфө ҡалаһының Октябрь районы, 42-се Фабрика һайлау округы * [[Әхмәтов Спартак Ғәли улы]] — Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 139-сы Юбилейный һайлау округы * [[Әхтәмов Азат Зиннәт улы]] — Әбйәлил районы, 151-се Асҡар һайлау округы == Ю == * [[Юнысов Зәбир Кәбир улы]] — Өфө районы, 262-се Николаевка һайлау округы * [[Юрин Александр Сергеевич]] — Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы, 46-сы Институт һайлау округы == Я == * [[Янбаев Марат Салауат улы]] — Учалы районы, 264-се Поляковка һайлау округы * [[Яппаров Рауил Вафа улы]] — Күмертау ҡалаһы, 91-се Урман һайлау округы * [[Яркина Валентина Николаевна]] — Өфө ҡалаһының Октябрь районы, 33-сө Комсомол һайлау округы == Әҙәбиәт == Парламентаризм в Башкортостане. История и современность. Документы и материалы. ГРИ Башкортостан. Кн. 2. Составитель В. Г. Азнагулов, З. Г. Хамитова. Уфа, 2005. ISBN 5-8258-0204-5. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == ;[[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаттары * [[Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|6-сы саҡырылыш депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|5-се саҡырылыш депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|4-се саҡырылыш депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|3-сө саҡырылыш депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|2-се саҡырылыш депутаттары]] * [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|1-се саҡырылыш депутаттары]] == Һылтанмалар == * http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=32294{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://web.archive.org/web/20181021225532/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940 12 созыв (БАССР) * https://web.archive.org/web/20181020062658/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37939 Список депутатов Верховного Совета Башкирской АССР первого-двенадцатого созывов, избранных на дополнительных выборах {{БАССР-ҙың Юғары Советы депутаттары}} [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Башҡортостан шәхестәре]] [[Категория:Исемлектәр:Башҡортостан]] kds18jak68f0hebknt1jfqxto6stwr8 0 146829 1307970 1306090 2026-10-31T12:03:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307970 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡалпаҡ''' — [[башҡорттар]]ҙың боронғо милли баш кейеме. Ирҙәр ҙә, ҡатын-ҡыҙ ҙа кейгән. == Тәғәйенләнеше һәм эшләнеше == ;ир-ат ҡалпағы Ир-ат өсөн ҡалпаҡ тирәсләп, [[кейеҙ баҫыу|кейеҙҙән]] йәки [[һалам]]дан үреп эшләнгән. Был баш кейемен [[эшләпә]] тип тә атағандар. [[File:Башкиры на празднике Джиен.jpg|thumb|350px|слева|Башҡорттар йыйында. Ир-ат кейеҙ ҡалпаҡ (эшләпә) кейгән]] ;ҡатын-ҡыҙ ҡалпағы Ҡатын-ҡыҙ ҡалпағын ғәҙәттә айырым ғына кеймәгәндәр, ә өҫтөнән яулыҡ ябынғандар. Уны тәңкә-мәрйен менән биҙәп, түбәтәй рәүешле итеп тә, ситен ҡатырып (эсенә ҡатырға йә ҡаты туҡыманы ҡатлап һырып ҡуйып) текә итеп теккәндәр ҙә, түбәһен янсыҡлап тегеп,йөн менән суҡлап биҙәгәндәр. Уны маңлайға ғына кейеп, осон түбәгә һалып ҡуйғандар. Был "артлы" йәки "текә" ҡалпаҡ тип аталған <ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 861 бит. -621-се бит</ref>. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[File:Оренбуржье. Башкирка - 5. 1870-е. Автор К. Фишер.jpg|thumb|350px|Ырымбур төбәге. ''Артлы'' йәки ''текә'' ҡалпаҡ кейгән башҡорт ҡатыны. 1870-се йылдар Авторы К. Фишер]] |width="25%"| |width="25%"| |} == Тарихы == Ҡалпаҡ, таҡыя менән бер рәттән, башлыса ҡыҙҙарҙың баш кейеме тип һаналған. Уны алтын һәм көмөш ептәр менән сиккәндәр, мәрйен баҫҡандар. ''Ынйылы ҡалпаҡтар'', ''уҡалы ҡалпаҡтар'' булыуы билдәле Ҡалпаҡты татар ҡатын-ҡыҙҙарының ғына баш кейеме тип һанау хата.Ҡалпаҡты йышыраҡ бай ғаиләләрҙә, ҡала ерендә йәшәгән [[башҡорттар]] араһында ҡулланғандар. [[Пруссия]] подданыйы атаҡлы фотограф [[Фишер Карл Андреевич]] 1878 йылдан [[Ырымбур]]ҙа йәшәй һәм бик күп башҡорт кешеләрен (балаларҙы ла, ололарҙы ла) фотоға төшөрөп ала, тотош галерея булдыра. Был образдар араһында ҡалпаҡ кейгән башҡорт ҡатыны ла бар<ref>Фишер и другие...[https://oren-reader.livejournal.com/4024780.html].</ref> <ref>Таинственное Оренбуржье[http://xn--80accmaabhm4ccaclb6adgpe6a4r.xn--p1ai/2018/09/28/148-%D0%BB%D0%B5%D1%82-%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%B4-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181002211104/http://xn--80accmaabhm4ccaclb6adgpe6a4r.xn--p1ai/2018/09/28/148-%D0%BB%D0%B5%D1%82-%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%B4-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80-%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD/ |date=2018-10-02 }}</ref> . == Әҙәбиәттә == ''Һәҙиә Дәүләтшина'' <blockquote>Бабай...йәпрәйгән ҡалпағы аҫтынан ҡыҙҙар яғына боролоп ҡараны</blockquote> ''Шәйхзада Бабич'' <blockquote>Әсҡәпъямал, нурың арта сәсҡап менән, Ынйы теҙгән кесерәк кенә ҡалпаҡ менән</blockquote> == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Әҙәбиәт == * ''Авижанская С. А., [[Бикбулатов Наил Вәли улы|Бикбулатов Н. В.]], [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Кузеев Р. Г.]]'' Декоративно-прикладное искусство башкир. Уфа, 1964. * Башкиры: Этническая история и традиционная культура. Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2002. * Женская одежда северных башкир // Археология и этнография Башкирии. Т. I. Уфа, 1962. * ''Казбулатова Г. Х.'' Историческая память и символика костюма // Ватандаш. — № 3, 2005. * [http://folk-costume.com/kostyum-tatar-i-bashkir-urala/0/ Костюм татар и башкир Урала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216192405/http://folk-costume.com/kostyum-tatar-i-bashkir-urala/0/ |date=2013-12-16 }}//Народное искусство Урала. Традиционный костюм, ред.-сост. А. А. Бобрихин. Екатеринбург, 2006. * ''[[Руденко Сергей Иванович|Руденко С. И.]]'' Башкиры: Историко-этнографические очерки. — Уфа: Китап, 2006. * ''Шитова С. Н.'' Башкирская народная одежда. — Уфа: Китап, 1995. *Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 861 бит. -621-се бит * Исковский А. Е. Карл Фишер. Фотограф в Оренбурге. — Оренбург: ООО "Издательство «Оренбургская книга», 2015. — 128 с., ил. ISBN 978-5-94529-053-2 == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|87630}}{{V|03|09|2022}} * {{ЭБЭ2013|index.php/2-statya/12383-kostyum-bashkirskij|Костюм башкирский|автор=Шитова С. Н.}} * https://web.archive.org/web/20191123144401/http://www.refu.ru/refs/31/5501/1.html * [https://web.archive.org/web/20180319073120/http://www.photographer.ru/resources/names/photographers/190.htm Карл Андреевич Фишер на photographer.ru] [[Категория:Башҡорт мәҙәниәте]] [[Категория:Башҡорт милли кейеме]] tpu2mwu9824rtsbw2swyf1gt4ij14zs 0 147816 1308011 989435 2026-11-01T06:03:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308011 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{БМ|Аҡ күл}} '''Аҡ күл''' — [[Волга]] буйы ҡалҡыулығының урта өлөшөндәге үҙе тәбиғи рәүештә таҙара торған күл, ул абсолют бейеклеге 320 метр булған яҫы тигеҙлектә ята. Боҙлоҡ осороноң һәйкәле, күл йәше 250 мең йыл тип баһалана (ООПТ тарафынан 1974 йылдан алып)<ref name="оопт"><span class="citation"><span lang="und">[http://www.mpr73.ru/public/document/docs/2015/1/005PP.xls Аҡ күл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160501131924/http://mpr73.ru/public/document/docs/2015/1/005PP.xls |date=2016-05-01 }}</span><span style="display:none" class="hidden-ref">''' <span title="на неопределённом языке" style="cursor:help;" class="ref-info">(неопра.)</span>'''</span>. mpr73.ba. <small>13 апрель 2016 тикшерелде.</small></span></ref>. == Урынлашыуы == Аҡ күл [[Ульяновск|Ульяновскиҙан]] 260 км алыҫлыҡта , [[Ульяновск өлкәһе|, Ульяновск өлкәһенең Николаевский районында]]<ref name="оопт"/>урынлашҡан. Курорты [[Урал (автомобиль юлы)|Мәскәү — һамар — Өфө — Силәбе]] автомагистраленән 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Автомобиль юлына параллель рәүештә тимер юл үтә. == Тасуирлама == Аҡ күлдең һыуы таҙа, аҙ минераллашҡан, шунлыҡтан ул үҙ исемен алған да инде. Күл оҙонса формала. Төбөндәге ләме башлыса күл ылымыҡтары ҡалдыҡтарынан, ылыҫлы үҫемлектәрҙең ылыҫынан һәм һеркәһенән тора. Яры түбән, тигеҙ, ҡайһы бер урындары һаҙлыҡлы. Күл ағар һыуһыҙ һәм атмосфера һәм грунт һыуҙары иҫәбенә туҡлана. Ҡыш еткәс боҙ ҡалынлығы 0,5-0,6 м тәшкил итә. Күл ҙур фәнни ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра, сөнки бында боҙлоҡ дәүеренең флораһы вәкилдәре һаҡланып ҡалған. Яр буйҙарында ҡарағай, саған, йүкә, кәрлә ҡайын, мүк һәм лишайниктарҙы осратырға мөмкин. Академик Б. А. Келлер, 1911 йылда күлгә килгәнендә, уны Финляндияның өлөшө тип атаған. Куйбышев медицина институты профессорҙары Н. П. Климовицкий һәм В. Н. Шиклеев бындағы һауа Кисловодск ҡалаһы һауаһына ҡарағанда юғары аэрондар менән 2,3 тапҡырға байыраҡ тип табалар. Аҡ күл тәбиғәтенең үҙенсәлеге уны тәбиғәт һәйкәле тип атарға мөмкинлек бирә. == Тарих == [[Файл:Белое_озеро2.jpg|справа|мини|Күл ярының күренеше]] [[1930 йыл]]да бында пионер лагерҙары, ял йорттары төҙөлә башлай. 1980 йылдар аҙағында — 1990-йылдар башында бында өс ял йорто, шифахана, ял базаһы һәм 12 пионер лагеры, автокемпинг төҙөлә. Йәйге миҙгелдә 30 меңгә тиклем кеше ял итә. Аҡ күл районы үпкә ауырыулы һәм йөрәк-ҡан системалары сирле балаларҙы дауалау урыны булып тора. 1990 йылда бында геология ойошмалары тарафынан минераль һыуҙар һәм шифалы батҡаҡ булыу ихтималлығы билдәләнә. Әлеге ваҡытта күлдең яр буйҙары, улар 70 гектарға яҡын тәшкил итә, шифахана-курорт зонаһы итеп үҙләштерелгән. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""> <ref name="карта">Лист карты '''[//www.google.ru/webhp?#q=%22N-38-106 %22%20OR%20%22N38-106 %22 N-38-106]''' '''Кузнецк'''. Масштаб: 1 : 100 000. Издание 1976 г.</ref> <ref name="оопт"/> </references> == Һылтанмалар == * [http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B5-0 Озеро Белое на сайте ООПТ России] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Рәсәй күлдәре]] [[Категория:Ульяновск өлкәһе географияһы]] t5nyucsvumwipaib4mffpw7k1ni368l 0 150991 1307990 1250636 2026-10-31T16:03:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307990 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡырым һәм шарап театры''' ({{Lang-ru|Театр вина и Крыма}}) — [[Ҡырым|Ҡырым Республикаһы]] Ялта ҡалаһында [[2011 йыл]]дан алып эшләгән, Ҡырымда йөҙөм үҫтереү һәм шарап етештереү тарихына бағышланған музей. == Тарихы == Ялта шарап театры туристар өсөн үҙ ишектәрен 2011 йылдың [[16 август|16 авгусында]] аса. Ҡала көнөнә тап килтерелгән тантанала ҡатнашыусылар иң яҡшы Ҡырым шараптарын ауыҙ итә, театр постановкалары ҡарай, шампан шешәһен асыу конкурсында ҡатнаша. Музейҙа Ҡырымда йөҙөм үҫтереү, шарап эшләү, шулай уҡ башҡа күп нәмәләр тураһында мәғлүмәт алырға мөмкин. Ул ҡаланың үҙәк өлөшөндә боронғо йортта урынлашҡан. Шарап театры бүлектәргә бүленгән бер нисә күргәҙмә залынан тора. Кинотеатры залында Ҡырым ҡунаҡтары шарап етештереүҙең тарихы һәм үҫеше, бөтөн донъяла танылыу алған брендтар тураһында фильм ҡарай. Икенсе залда ҡунаҡтар төрлө шараптан ауыҙ итә, уларҙың тәмен һәм еҫен баһалай ала. Теләге булғандар шарап мөгәрәбенә төшә, һуңынан шарап магазинынан үҙенә оҡшаған сортты һатып алырға мөмкин. Музейҙа шарап етештереүгә ҡағылышы булған 800-ҙән ашыу экспонат бар. Шулай уҡ бында Ҡырымда элек йәшәгән һәм хәҙерге рәссамдарҙың картиналары күргәҙмәһе менән танышырға була. == Сығанаҡтар == * [https://crimeaz.ru/dostoprimechatelnosti-yubk/dostoprimechatelnosti-yalty/669-vinnyj-teatr.html Винный театр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514085430/https://crimeaz.ru/dostoprimechatelnosti-yubk/dostoprimechatelnosti-yalty/669-vinnyj-teatr.html |date=2019-05-14 }} * [https://web.archive.org/web/20190514085426/https://ekskursii-krym.ru/dostoprimechatelnost-TeatrVinaIKrym.aspx Театр Вина и Крыма] * [https://www.101hotels.ru/recreation/russia/yalta/points/museums/teatr_vina_i_krima Театр вина и Крыма] [[Категория:Ялта]] c4qdm2wmn8h2d4pf264fv7docpfes0w 0 153795 1307999 1299523 2026-10-31T22:51:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307999 wikitext text/x-wiki {{Карточка сайта |название = WikiLeaks |логотип = Wikileaks logo.svg |URL = {{url|wikileaks.org}} |скриншот = |коммерческий = Нет |тип = Хранилище документов |регистрация = Отсутствует |языки = английский; доступны переводы отдельных депеш |расположение = |владелец = The Sunshine Press<ref name="aboutwikileaks">{{cite web |url=http://www.wikileaks.org/wiki/WikiLeaks:About |title=Wikileaks:About |publisher=WikiLeaks |date= |accessdate=3 июня 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080314204422/http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks%3AAbout |archivedate=2008-03-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080314204422/http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About |date=2008-03-14 }}</ref> |автор = [[Ассанж, Джулиан|Джулиан Ассанж]] |открыт = [[4 октября]] [[2006 год]]а<ref name="whois">{{cite web |title=Whois Search Results: wikileaks.org |url=http://who.godaddy.com/WhoIs.aspx?domain=wikileaks.org&isc=ALEXADOM |work=GoDaddy.com |accessdate=2010-12-10 |archiveurl=https://www.webcitation.org/662r4RgPy?url=http://who.godaddy.com/WhoIs.aspx?domain=wikileaks.org |archivedate=2012-03-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120502162443/http://who.godaddy.com/WhoIs.aspx?domain=wikileaks.org&isc=ALEXADOM |date=2012-05-02 }}</ref> |закрыт = |текущий статус = Активен |оборот = |чистая прибыль = |телефон = }} '''WikiLeaks''' (<small>МФА:</small> {{IPA|[ˈwɪkiliːks]}}; от {{lang-en|[[Вики|wiki]]}} и {{lang-en2|leak}} — «утечка») — коммерцияға ҡарамаған халыҡ-ара ойошма<ref name="hrono1600">[http://www.wikileaks.org/About.html «About». WikiLeaks. Archived from the original on 11 October 2012. Retrieved 11 October 2012]</ref>, аноним сығанаҡтарҙан алынған йәки һарҡылып сыҡҡан йәшерен мәғлүмәттәрҙе баҫтырыусы ойошма.<ref>Editors, The (16 August 2012). «WikiLeaks — The New York Times». Topics.nytimes.com. Archived from the original on 2012-09-16. Retrieved 24 August 2012. https://web.archive.org/web/20130512040308/http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/organizations/w/wikileaks/</ref>. Sunshine Press ойошмаһы 2006 йылда [[сайт]]ты асыусылар<ref>Chatriwala, Omar (5 April 2010). «WikiLeaks vs the Pentagon». Al Jazeera blog. Retrieved 27 January 2011., http://blogs.aljazeera.com/blog/americas/wikileaks-vs-pentagon {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209163305/http://blogs.aljazeera.com/blog/americas/wikileaks-vs-pentagon |date=2014-02-09 }}</ref> сайт эшләгән тәүге йылда 1,2 миллион документтан торған мәғлүмәт базаһы булдырғанын хәбәр итә<ref>[«Wikileaks has 1.2 million documents?». WikiLeaks. Archived from the original on 16 February 2008. Retrieved 28 February 2008., https://web.archive.org/web/20080216000537/http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks%3AAbout#Wikileaks_has_1.2_million_documents.3F , https://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About#Wikileaks_has_1.2_million_documents.3F]</ref>. WikiLeaks ойошмаһына нигеҙ һалыусы, баш редакторы һәм директоры— Австралия интернет-журналисы һәм телетапшырыуҙар алып барыусы [[Ассанж, Джулиан|Джулиан Ассанж]]<ref>[McGreal, Chris (5 April 2010). «Wikileaks reveals video showing US air crew shooting down Iraqi civilians». The Guardian (London). Archived from the original on 2012-09-16. Retrieved 15 December 2010. https://www.theguardian.com/world/2010/apr/05/wikileaks-us-army-iraq-attack , https://web.archive.org/web/20100407021656/http://www.guardian.co.uk/world/2010/apr/05/WikiLeaks-us-army-iraq-attack]</ref>. Джулиан Ассанждың партнерҙары — [[Храфнсон, Кристин|Кристин Храфнсон]], Джозеф Фаррелл, Метью Харсфорд һәм [[Харрисон, Сара (журналист)|Сара Харрисон]]. Храфнсон Ассанж менән бер рәттән Sunshine Press Productions ағзаһы ла булып тора<ref>[Mostrous, Alexi (4 August 2011). «He came for a week and stayed a year». The Times (London). Archived from the original on 4 August 2012 , http://www.thetimes.co.uk/tto/life/article3114254.ece]</ref>. Был сайтта навигация өсөн [[HTTPS]] протоколын ҡулланып һаҡланған инергә рөхсәт алырға була. Wikileaks—[[вики]]-сайт түгел: тейешле рөхсәт алмаған кешеләр уның эстәлеген үҙгәртә алмай. Ләкин «редакция»ға мәғлүмәт ебәргән һәр кем аноним мәғлүмәт сығанағы булып иҫәпләнә ала. == Тарих == {{Main|Ассанж, Джулиан}} === Тәүге аҙымдар === [[Файл:Julian Assange (1).jpg|мини|[[Ассанж, Джулиан|Джулиан Ассанж]] — один из первых участников организации и создатель веб-сайта WikiLeaks.]] Ойошманың wikileaks.org тигән исеме 2006 йылдың 4 октябрендә рәсми теркәлгән<ref>[Whois Search Results: wikileaks.org". GoDaddy. Archived from the original on 11 October 2012. {{cite web |url=http://who.godaddy.com/WhoIs.aspx?domain=wikileaks.org&isc=ALEXADOM |title=アーカイブされたコピー |accessdate=2012-05-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120502162443/http://who.godaddy.com/WhoIs.aspx?domain=wikileaks.org&isc=ALEXADOM |archivedate=2012-05-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120502162443/http://who.godaddy.com/WhoIs.aspx?domain=wikileaks.org&isc=ALEXADOM |date=2012-05-02 }}]</ref>. Веб-сайтта тәүге документ 2006 йылдың декабрендә сыҡҡан<ref>[Calabresi, Massimo (2 December 2010). «WikiLeaks' War on Secrecy: Truth’s Consequences»."Reportedly spurred by the leak of the Pentagon papers, Assange unveiled WikiLeaks in December 2006.http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,2034488,00.html «]</ref>. WikiLeaks ойошмаһына нигеҙ һалған [[Ассанж, Джулиан|Джулиан Ассанж]] 2007 йылда киң йәмәғәтселекте сайт менән таныштыра<ref>[Guilliatt, Richard (30 May 2009). „Rudd Government blacklist hacker monitors police“. The Australian (Sydney). http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/policy/rudd-government-blacklist-hacker-monitors-police/story-e6frg8yx-1225718288350 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224071026/http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/policy/rudd-government-blacklist-hacker-monitors-police/story-e6frg8yx-1225718288350 |date=2013-12-24 }}]</ref>. Wired журналы, волонтёр уның менән һөйләшкәндә Ассанж үҙен „ был ойошманың йөрәге һәм йәне, уға нигеҙ һалған кеше, спикеры, ойоштороусыһы, финансисы һ.б. тип атай .“<ref>[„WikiLeaks Founder on the Run, Trailed by Notoriety“. The New York Times. https://www.nytimes.com/2010/10/24/world/24assange.html?_r=0]</ref>. WikiLeaks күпмелер кимәлдә волонтёрҙарға таяна. Элегерәк ойошмаға нигеҙ һалыусылар тип [[Америка Ҡушма Штаттары]], [[Европа]], [[Австралия]], [[Көньяҡ Африка]] һәм [[Тайвань]] журналистары, математиктары һәм технологтары иҫәпләнә<ref>[Jump up to: a b „About WikiLeaks“. http://www.wikileaks.org/wiki/WikiLeaks:About {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080314204422/http://www.wikileaks.org/wiki/Wikileaks:About |date=2008-03-14 }}]</ref>. Бер аҙҙан веб-сайт материалдарҙы ғәҙәттәгесә сығара башлай- башҡаса редакторҙар материалдарын, сайт ҡунаҡтарының комментарийҙарын төҙәтмәй . 2009 йылда, мәҫәлән, сайтта 1200 волонтёр теркәлгән, шулай уҡ уның кәңәшмә советы бар, унда Ассанж, уның урынбаҫарҙары һәм тағы 7 кеше инә, уларҙың ҡайһы берҙәре был ойошма менән бәйләнештә тороуын инҡар итә<ref>[Inside WikiLeaks’ Leak Factory». http://www.motherjones.com/politics/2010/04/wikileaks-julian-assange-iraq-video?page=2]</ref>. Исеме WikiLeaks булһа ла, веб-сайт 2010 йылдың майынан Wiki ысулдарын ҡулланмай<ref>[Gilson, Dave (19 May 2010). «WikiLeaks Gets A Facelift». http://www.motherjones.com/mojo/2010/05/wikileaks-assange-returns]</ref>. Исемендә ''wiki-'' һүҙе булһа ла, [[Wikipedia]] менән Wikileaks сайттарының бер-береһе менән бәйләнеше юҡ . Wiki фирма билдәһе түгел<ref>[Rawlinson, Kevin; Peck, Tom (30 August 2010). «Wiki giants on a collision course over shared name». The Independent (London). https://www.independent.co.uk/news/media/online/wiki-giants-on-a-collision-course-over-shared-name-2065561.html]</ref>. [[Wikia]], коммерческая корпорация, входящая в состав фонда [[Wikimedia]], действительно покупала в 2007 году несколько доменных имён, косвенно относящихся к Wikileaks (включая wikileaks.com и wikileaks.net)<ref>[«Press:Wikia Does Not Own Wikileaks Domain Names». Wikia. Wikia. http://www.wikia.com/Press:Wikia_Does_Not_Own_Wikileaks_Domain_Names {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140510121146/http://www.wikia.com/Press%3AWikia_Does_Not_Own_Wikileaks_Domain_Names |date=2014-05-10 }}]</ref>. === Маҡсаттар === WikiLeaks веб-сайты үҙе билдәләүенсә, уның маҡсаттары: «йәмәғәтселеккә мөһим яңылыҡтар һәм мәғлүмәтте еткереү… Беҙҙең ойошма эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше тәүсәғанаҡты беҙҙең яңылыҡтар менән бергә, уҡыусылар һәм тарихсылар дөрөҫлөктөң барлығына дәлилдәрҙе күрһендәр өсөн, сығарыу». Ойошманың икенсе маҡсаты- журналистарҙы һәм дөрөҫлөктө асып һалыусыларҙы был ойошмаға биргән мәғлүмәттәр өсөн рәшәткә артына ултытылмаясағанына инандырыу. WikiLeaks веб-сайты тарафынан онлайн эшләүсе «Drop box» WikiLeaks журналистарына ниндәй ҙә булһа мәғлүмәт бирергә теләгән кешеләр өсөн инновацион, хәүефһеҙ һәм аноним юл тип аңлатыла<ref>[«EPIC v. DOJ, FBI: Wikileaks». Electronic Privacy Information Center. https://en.wikipedia.org/wiki/Electronic_Privacy_Information_Center]</ref>. «The Colbert Report» Америка телетапшырыуы ваҡытында биргән интервьюһында Ассанж һүҙ иркен сикләү тураһында үҙ фекерен еткерҙе : «Был абсолют ирек түгел, ләкин һүҙ ирке хөкүмәт эшмәкәрлегенә йүнәлеш бирә һәм закондарҙы яҡшыртырға ярҙам итә ала. Шуның өсөн АҠШ Конституцияһының „Хоҡуҡтар тураһында биллендә“ Конгресс матбуғат иркен сикләүсе закондар сығара алмай тип яҙылған. Матбуғат тураһында закон ҡабул итеүҙең закон менән бер ниндәй ҙә бәйләнеше булмаҫҡа тейеш, сөнки матбуғат тураһында закон закондан өҫтөнөрәк, уны ул үҙе булдыра. Барлыҡ конституция йәки хоҡуҡи статьялар ҙа мәғлүмәт ағымынан алына. Шулай уҡ һәр бер хөкүмәт кешеләрҙең ысынбарлыҡты аңлауына нигеҙләнеп һайлана»<ref>[«Exclusive — Julian Assange Extended Interview» http://www.colbertnation.com/the-colbert-report-videos/260785/april-12-2010/exclusives---julian-assange-unedited-interview]</ref>. === Рәсәй тураһында мәғлүмәттәр === Эшмәкәрлегенң башында сайт ''Ҡытай, Рәсәй һәм Үҙәк Евразиялағы репрессия режимдары'' уның төп тәнҡит йүнәлеше буласаҡ тип белдерә. 2010 йылда бер Рәсәй гәзитенә биргән интервьюһында Ассанж «Рәсәйҙең, һеҙҙең етәкселектең һәм һеҙҙең бизнесмендарығыҙҙың» абруйын төшөрә торған материалдар сығарырасағы турһында әйтә <ref name="DW08032017">''Михаил Бушуев''. [http://p.dw.com/p/2Yr0i Wikileaks и Кремль все ближе друг к другу] «[[Deutsche Welle]]», 08.03.2017</ref>. == Джулиан Ассанж Бөйөк Британия төрмәһендә == Джулиан Ассанж 2012-2019 йылдарҙа [[Лондон]]да [[Эквадор]] илселеге бинаһында йәшәй. Эквадор хөкүмәте уға сәйәси ҡасҡын статусын бирә. Ассанж АҠШ хөкүмәте тарафынан WikiLeaks веб-сайтында [[Афғанстан]] һәм, [[Ираҡ]]тағы АҠШ-тың хәрби операцияларын, [[Гуантанамо]] лагерендә (Куба ерендә) АҠШ хеҙмәткәрҙәренең тотҡондарға ҡарата рәхимһеҙ ҡылыҡтарын һәм б. фашлаған өсөн эҙәрлекләнә. АҠШ баҫымы аҫтында Эквадор хөкүмәте Ассанждың Эквадорҙың Лондондағы илселеген ҡалдырыуҙы талап итә. 2019 йылдың 11 апрелендә ул Лондон уртаһында ҡулға алына. Журналист Вон Смит 2019 йыл аҙағында RT телевидениеһына дуҫы Джулиан Ассанж менән булған телефон аша һөйләшеүе хаҡында һөйләй. Ассанж үҙе әйтеүенсә, [[Бөйөк Британия]] төрмәһендә ул әкренләп үлә. Уның телмәре яртылаш аңлайышһыҙ, бик әкрен булыуы хәленең ысынлап та аяныслы булыуын күрһәтә <ref name="Джулиан Ассанж Лондон төрмәһендә">[https://russian.rt.com/tag/dzhulian-assanzh Джулиан Ассанж Лондон төрмәһендә]</ref>. == Ҡарағыҙ == * [[Свобода информации]] * [[Свобода массовой информации]] * [[Багдадский авиаудар 12 июля 2007 года]] * [[RusLeaks.com]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == ;Книги * {{книга |автор= |заглавие=WikiLeaks. Избранные материалы |оригинал= |страниц=280 |год=2011 |место=М. |издательство=[[Альпина нон-фикшн (издательство)|«Альпина нон-фикшн»]] |isbn=978-5-91671-111-0}} * {{книга |автор=Н. Горбатюк |заглавие=WikiLeaks. Разоблачения, изменившие мир |оригинал= |страниц=208 |год=2011 |место=М. |издательство=[[Эксмо]] |isbn=978-5-699-48548-2}} ;Журналы * {{статья |автор=Александр Птица |заглавие=WikiLeaks. Большой онлайновый скандал |ссылка=http://dpk.itc.ua/content/33448 |издание=[[Домашний ПК]] |тип=журнал |год=2011 |номер=1 (145) |страницы=80—81 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131205073329/http://dpk.itc.ua/content/33448 |archivedate=2013-12-05 }} == Һылтанмалар == {{Навигация}} {{внешние ссылки нежелательны}} * {{ВТ-ЛП|WikiLeaks}} * [http://wikileaksorg.blogspot.com Хроника Wikileaks] * [https://web.archive.org/web/20110221043603/http://ru-wikileaks.ru/ Wikileaks в России] * {{cite web|author=Александр Тимофеев|date=июль 2010|url=http://www.popmech.ru/blogs/post/2409-mama-anarhiya-papa-internet/|title=Мама-анархия, Папа-интернет|publisher=Популярная Механика|archiveurl=https://www.webcitation.org/662r5ofqp?url=http://www.popmech.ru/blogs/post/2409-mama-anarhiya-papa-internet/|archivedate=2012-03-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104190507/http://www.popmech.ru/blogs/post/2409-mama-anarhiya-papa-internet/ |date=2011-11-04 }} * {{cite news|url=http://www.rg.ru/2010/12/28/radzihovskiy.html|title=Викигод|author=Леонид Радзиховский|date=28 декабря 2010|publisher=Российская газета|accessdate=2010-12-28}} * [http://www.pravmir.ru/nravstvennyj-motiv-wikileaks/ Нравственный мотив WikiLeaks. Интервью с Исраэлем Шамиром.] // [[Православие и мир]], 8 декабря 2010 * [http://text.newlookmedia.ru/?p=11707/ Викиликс. Чужая игра] {{WikiLeaks}} {{Арабская весна}} {{ВС}} [[Категория:WikiLeaks| ]] [[Категория:Интернет-цензура]] [[Категория:Международные негосударственные организации]] [[Категория:Международные журналистские организации]] [[Категория:Организации Швеции]] [[Категория:Проекты на движке MediaWiki]] [[Категория:Свобода слова]] [[Категория:Сайты, появившиеся в 2006 году]] he4qsholp4nel1v16ec448t9n8krobi 0 157946 1308008 1299678 2026-11-01T03:52:03Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы С._А._Есенин_и_С._А._Толстая-Есенина.jpg рәсеме [[commons:User:Abzeronow|Abzeronow]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|]]. 1308008 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Яҙыусы|Жанр=[[шиғыр]], [[поэма]]|Lib=http://az.lib.ru/e/esenin_s_a/}} '''Есенин Сергей Александрович''' (тыуған көнөн 4 октябрҙә билдәләгән)<ref>{{Книга|заглавие=Свидание с другом|автор=[[Вольпин, Надежда Давыдовна]]|год=1984|часть=Часть вторая. Отравленное счастье|ссылка=http://esenin.ru/o-esenine/vospominaniia/volpin-nadezhda-svidanie-s-drugom}}</ref>, Константиново (хәҙерге Рыбновский район), [[Рәсәй империяһы]] Рязань губернаһы, Рязань өйәҙе, Кузьминский улусы — 1925 йылдың 28 октябрендә, Ленинградта<ref>Гипотеза об убийстве поэта 27 декабря не принята большинством криминалистов и биографов поэта.</ref>, Совет Социалистик Республикалар Союзы вафат булған) — рус шағиры, яңы крәҫтиән шиғриәте һәм лирикаһы, ә ижадының һуңғыраҡ осоронда — имажинизм ағымы вәкиле<ref name=ReferenceA>{{cite web|url=http://www.museum-esenin.ru/biography|title=Биография Сергея Есенина|accessdate=2013-03-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EzJaqUQ4?url=http://www.museum-esenin.ru/biography|archivedate=2013-03-09}}</ref>. == Биографияһы == Серге́й Алекса́ндрович Есе́нин Рязань губернаһы Рязань өйәҙенең Кузьминский улусы Константиново ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Александр Никитич Есенин (1873—1931), әсәһе — Татьяна Фёдоровна Титов (1875—1955). Һеңлеләре Екатерина (1905—1977), Александра (1911—1981). [[Файл:Дом, где родился С.А. Есенин. Константиново..JPG|thumb|С. А. Есениндың тыуған йорто. Константиново (Рыбновский район)]] 1904 йылда Есенин Константинов земский училищеһында, уны тамамлағандан һуң, 1909 йылда сиркәү-мәхәллә мәктәбендә, Спас-Клепики икенсе класлы уҡытыусылар мәктәбендә<ref>{{Cite web|url=http://www.museum-esenin.ru/biography|title=Биография Сергея Есенина|author=Administrator|publisher=www.museum-esenin.ru|lang=ru-ru|accessdate=2019-11-29}}</ref> (хәҙер С. А. Есенин музейы) уҡый. [[Файл:Klepiki school.jpg|thumb|[[Спас-Клепики]] ҡалаһында С. Есенин уҡыған мәктәп бинаһы]] Мәктәпте тамамлағандан һуң, 1912 йылдың авгусында Есенин [[Мәскәү]]гә килә һәм атаһы өлкән приказчик булып хеҙмәт иткән сауҙагәр Крыловтың ит кибетендә эш башлай. Был ваҡытта Есенин сауҙагәр Н. В. Крыловтың (хәҙер унда Мәскәү дәүләт С. А. Есенин музейы урынлашҡан) Яңғыҙ приказчиктар ятағында йәшәй. Һуңғараҡ Есенин Иван Дмитриевич Сытин типографияһында эш таба. 1913 йылда А. Л. Шанявский исемендәге Мәскәү ҡала халыҡ университетының тарих-фәлсәфә бүлегенә ирекле тыңлаусы булып уҡырға инә. Типографияла эшләй, суриковсылар әҙәби-музыкаль түңәрәге шағирҙары менән дуҫлаша<ref name=ReferenceA />. === Һөнәри эшмәкәрлеге === 1914 йылда «Мирок» балалар журналында Есениндың тәүге шиғырҙары баҫыла. «Берёза» тигән тәүге шиғырын «Аристон» псевдонимы менән баҫтыра<ref>{{Cite web|url=http://esenin.ru/o-esenine/zhenshchiny-esenina/anna-izriadnova/ratkevich-a-esenin-i-izriadnova|title=РАТКЕВИЧ А. Есенин и Изряднова - С.А. Есенин ::: Жизнь моя, иль ты приснилась мне...|author=Сергей|publisher=esenin.ru|lang=ru-ru|accessdate=2019-11-29}}</ref>. 1915 йылда Есенин Мәскәүҙән [[Петроград]]ҡа күсә, үҙенең шиғырҙарын Александр Александрович Блокҡа, Сергей Митрофанович Городецкийға һәм башҡа шағирҙарға уҡый. Апрель айында кисәләрҙең береһендә Есенин искрасыларҙың береһе, әҙәбиәтсе-рецензент, РСДРП Үҙәк Комитеты ағзаһы Фёдор Иванович Щеколдин (Повар) менән таныша. 1916 йылдың ғинуарында Есенинды [[Беренсе донъя һуғышы]]на саҡыралар. Дуҫтарының хәстәрлеге арҡаһында, Григорий Ефимович Распутин һәм Николай Алексеевич Клюев тәҡдиме менән, Император Николай II Ғали йәнәптәренең ҡатыны Императрица Александра Фёдоровнаның ул 143-сө Царскосельский хәрби-санитарный поезына эләгә<ref>{{Cite web|url=http://www.up74.ru/articles/kultura/48413/|title=В несостоявшегося челябинского режиссера вселился дух Григория Распутина|publisher=www.up74.ru|accessdate=2019-11-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.liveinternet.ru/users/4995290/post321838170/|title=ЕСЕНИН и РАСПУТИН. Обсуждение на LiveInternet - Российский Сервис Онлайн-Дневников|author=сандро_пятый|publisher=www.liveinternet.ru|lang=ru|accessdate=2019-11-29}}</ref>. Шул осорҙа ул «яңы крәҫтиән шағирҙары» төркөмө менән яҡыная һәм уға танылыу алып килгән тәүге йыйынтыҡтарын («Радуница» — 1916) баҫтырып сығара. Николай Алексеевич Клюев менән, шул иҫәптән Царское Село ауылында императрица Александра Фёдоровна һәм батша ҡыҙҙары алдында йыш сығыш яһай. 1915—1917 йылдарҙа Есенин<ref>{{Cite web|url=http://sergeiesenin.niv.ru/menu/rannyia.html|title=Ранняя лирика|author=|website=|date=|publisher=Сергей Есенин|accessdate=2019-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080201171317/http://sergeiesenin.niv.ru/menu/rannyia.html|archivedate=2008-02-01|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080201171317/http://sergeiesenin.niv.ru/menu/rannyia.html |date=2008-02-01 }}</ref>, аҙағыраҡ Петроград ЧК рәйесе Моисей Соломонович Урицкийҙы үлтергән Леонид Иоакимович Каннегисер менән дуҫ була. 1918 — 1920-се йылдар башында Есенин Анатолий Борисович Мариенгоф менән дуҫлаша һәм мәскәү имажинистары төркөмәндә әүҙем ҡатнаша. Был дәүерҙә — «Трерядница», «Исповедь хулигана» (1921), «Стихи скандалиста» (1923), «Москва кабацкая» (1924) йыйынтыҡтары, «Пугачёв» поэмаһы донъя күрә. 1921 йылда шағир дуҫы Яков Григорьевич Блюмкин менән Урта Азияға, Урал һәм Ырымбур яҡтарына бара. 13 майҙан<ref>{{Cite web|url=http://zinin-miresenina.narod.ru/photo_12.html|title=Поездка Есенина в Туркестан|publisher=zinin-miresenina.narod.ru|accessdate=2019-11-29}}</ref> 3 июнгә саҡлы [[Ташкент]]та дуҫы шағир Александр Ширяевецта ҡунаҡ була. Бында Есенин күмәк халыҡ алдына сығып шиғырҙарын уҡый. Есенин иҫке ҡала биләмәләрендә (Урҙала), ҡаланың тирә-яғын байҡарға, сәйханаларҙа ултырырға, үзбәк шиғриәтен, музыкаһын һәм йырҙарын тыңларға яратҡан. Шағир Сәмәрҡәндте барып күрә<ref name=ReferenceA />. [[Файл:Есенин и Дункан..jpg|thumb|Есенин һәм Айседора Дункан, 1922]] 1921 йылдың көҙөндә Георгий Богданович Якуловтың оҫтаханаһында Есенин бейеүсе Айседора Дункан менән таныша, ярты йылдан уоар өйләнешә. Туйҙарынан һуң, Есенин менән Дункан сит илгә (Германия, Франция, Бельгия, Италия һәм Америка Ҡушма Штаттары) бара. Штаттарҙа ул 1922 йылдың майынан 1923 йылдың авгусына тиклем була<ref>{{Cite web|url=http://www.museum-esenin.ru/depository/compilation_2006_5.pdf|title=От редколлегии|author=|website=Музей Есенина|date=|publisher=|accessdate=2019-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110409133301/http://www.museum-esenin.ru/depository/compilation_2006_5.pdf|archivedate=2011-04-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110409133301/http://www.museum-esenin.ru/depository/compilation_2006_5.pdf |date=2011-04-09 }}</ref>. «Известия» гәзите Есениндың Америка тураһындағы «Железный Миргород» яҙмаларын баҫтыра. Сит илдән ҡайтыуҙарына күп тә үтмәй, Дункан менән никахы тарҡала. 1920-се йылдар башында Есенин Большая Никитская урамында ҡортомға алынған китап кибетендә китап нәшер итеү һәм шулай уҡ китап һатыу эше менән әүҙем шөғөлләнә, һәм был уның бөтә ваҡытын ала. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Есенин ил буйлап күп сәйәхәт итә. Ул өс тапҡыр Кавказға, бер нисә тапҡыр Ленинградҡа бара, ете тапҡыр — Константиновоға ҡайта. 1924—1925 йылдарҙа Есенин [[Әзербайжан]]ға бара, «Красный Восток» типографияһында шиғырҙар йыйынтығын сығара, әҫәрҙәрен урындағы нәшриәттә баҫтыра. [[Файл:New Europe.jpg|thumb|left|Баҡы ҡалаһында Есенин туҡталған «Яңы Европа» ҡунаҡханаһы]] 1924 йылда Есенин, Анатолий Борисович Мариенгоф менән килешә алмағанлыҡтан, имажинизм менән өҙөргә ҡарар итә. Есенин һәм Иван Васильевич Грузинов төркөмдөң таралыуы тураһында асыҡ хат яҙа. Гәзиттәрҙә Есенин тураһында, уны эскелектә, ғауғаларҙа, кеше туҡмауҙа һ. б. антисоциаль тәртипһеҙлектәрҙә ғәйепләгән, киҫкен тәнҡитле мәҡәләләр күренә башлай. Шағир ҡайһы берҙә, бигерәк тә ғүмеренең һуңғы йылдарында, үҙенең тәртибе менән шуға оҡшаш тәнҡиткә нигеҙ биргән. Есенинды хулиганлыҡта ғәйепләүсе бер нисә енәйәти эш асыла. Шулай уҡ Дүрт шағир эше билдәле, унда Есенин һәм уның дуҫтары антисемитизмға ҡоролған һүҙ ысҡындырыуҙа ғәйепләнә. Совет власы Есениндың сәләмәтлеге хаҡында борсола. Шулай, Христиан Георгиевич Раковскийҙың Феликс Эдмундович Дзержинскийға 1925 йылдың 25 октябрендә яҙған хатында Раковский «танылған шағир Есениндың — беҙҙең Союзда иң талантлы шағирҙарҙың береһенең ғүмерен һаҡлап алып ҡалыуҙы үтенә», һәм: «уны үҙегеҙгә саҡырығыҙ, яҡшылап һөйләшегеҙ һәм уның менән бергә санаториумға РСФСР Эске Эштәр Халыҡ Комиссариатындағы Дәүләт сәйәси идаралығынан эсеүенә ҡаршы тора алырлыҡ иптәште ҡуйығыҙ…» тип тәҡдим итә.<ref>[https://web.archive.org/web/20130729061009/http://www.zn.ua/newspaper/articles/38485#article Штрихи к трагедии поэта — Газета — Зеркало недели. Украина]</ref> Хатта Дзержинскийҙың иптәше, сәркәтибе, Дәүләт сәйәси идаралығы эштәр атҡарыусыһы В. Д. Герсонға адресланған: «Бәлки, Һеҙ шөғөлләнерһегеҙ?» тигән һүҙҙәре һәм резолюцияһы бар. Шунда уҡ Герсондың яуабы: «Бик күп тапҡыр шылтыраттым — Есенинды таба алманым». 1925 йылдың ноябрь аҙағында Софья Андреевна Толстая-Есенина менән Мәскәү университеты профессоры түләүле психоневрологик клиникаһы директоры Пётр Борисович Ганнушкин менән шағирҙы уның клиникаһына дауалау буйынса килешәләр. Быны шағирға яҡын торған бер нисә кеше генә белә. 1925 йылдың 21 декабрендә Есенин клиниканан сыға, Дәүләт нәшриәтендә бөтә ышаныс ҡағыҙҙарын ғәмәлдән сығара, банк {{comment|кертеме|вклад}}ндә һаҡланған бөтә аҡсаһын ала ла, бер көндән Ленинградҡа китә, һәм унда «Англетер» ҡунаҡханаһының 5-се һанында туҡтай. Ленинградта, ғүмеренең һуңғы көндәрендә, Есенин Н. А. Клюев, Георгий Феофанович Устинов, Иван Приблудный, В. И. Эрлих, И. И. Садофьев, Н. Н. Никитин һ. б. әҙәбиәтселәр менән осраша<ref name=ReferenceA />. === Шәхси тормошо === 1913 йылда Сергей Есенин «И. Д. Сытин Товариществоһы»на эшкә алына һәм шунда корректор булып эшләүсе Анна Романовна Изряднова менән таныша. 1914 йылда улар гражданлыҡ никахына инә. 1914 йылдың 21 декабрендә Анна Изряднова Юрий исемле ул тыуҙыра (1937 йылда нахаҡ ғәйеп тағылып, атыла һәм СССР {{comment|Юғары судының Хәрби коллегияһы|ВКВС}} 1956 й. 28 ноябрендә аҡлана<ref>[https://bessmertnybarak.ru/Esenin_Yuriy_Sergeevich/ Бессмертный барак. Есенин (Изряднов) Юрий Сергеевич]</ref>). 1917 йылда рәсәй актрисаһы, режиссёр Всеволод Эмильевич Мейерхольдтың буласаҡ ҡатыны Зинаида Николаевна Райх менән таныша һәм шул уҡ йылдың 30 июлендә [[Вологда губернаһы]] Кирики-Улита ауылында ҡауыша. Павел Павлович Хитров, Спасский улусы Ивановская ауылы крәҫтиәне һәм Сергей Михайлович Бараев<ref>{{Cite web|url=http://surmachev.ru/sergey-baraev-drug-sergeya-esenina/|title=Сергей Бараев – друг Сергея Есенина {{!}} Адвокат Сурмачёв Олег Григорьевич|author=Олег Сурмачёв|date=2018-12-24|lang=ru-RU|accessdate=2019-11-29}}</ref>, Устьянский улусы Устья ауылы крәҫтиәне кейәү егет яғынан яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә алыусы поручитель, кәләш яғынан яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә алыусы поручитель — Алексей Алексеевич Ганин һәм Дмитрий Дмитриевич Девятков, Вологда ҡалаһынан сауҙагәр улы <ref>[[Государственный архив Вологодской области|ГАВО]]. Ф. 496. Оп. 38. Д. 186. Л. 164.</ref>. Туй «Пассаж» ҡунаҡханаһы бинаһында үтә. Был никахтан шағирҙың ҡыҙы Есенина Татьяна Сергеевна (1918—1992), ул журналист һәм яҙыусы була<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://esenin-lit.ru/esenin/people/tatyana-esenina-tashkent.htm|title=Татьяна Сергеевна Есенина в Ташкенте|publisher=esenin-lit.ru|accessdate=2019-11-29}}</ref>, һәм улы Есенин Константин Сергеевич (1920—1986) тыуа. Улы инженер-төҙөүсе, футбол статистигы һәм журналист була. 1919 йылдың аҙағында (әллә 1920 йылдың башында) Есенин ғаиләһенән китә, улына (Константинға) йөклө Зинаида Райх ҡулында йәш ярымлыҡ ҡыҙы Есенина Татьяна Сергеевна менән яңғыҙ тороп ҡала. 1921 йылдың 19 февралендә шағир айырылышыуға ғариза яҙа, һәм матди яҡтан тәьмин итәсәген һыҙыҡ өҫтөнә ала (1921 й. октябрендә айырылыу рәсми теркәлә). Всеволод Эмильевич Мейерхольд уллыҡҡа алған балаларын Есенин бер нисә тапҡыр килеп күрә. 1919—1921 йылдарҙа шағирә Екатерина Романовна Эйгес менән осраша, уға үҙенең ҡулъяҙма архивының бер өлөшөн һаҡлауға ҡалдыра. 1920 йылда Есенин үҙенең әҙәби сәркәтибе Галина Артуровна Бениславскаяның өйөндә йәшәй. Уларҙың шәхси мөнәсәбәттәре 1925 йылдың көҙөнә, Софья Андреевна Толстая-Есенинаға өйләнгәнгә, тиклем дауам итә. 1921 йылдың 13 майынан 3 июненә саҡлы шағир Ташкентта, үҙенең дуҫы ташкент шағиры Ширяевец Александрҙа ҡунаҡта була<ref>{{Cite web|url=http://mytashkent.uz/2007/07/28/esenin-v-tashkente/|title=Есенин в Ташкенте — Письма о Ташкенте|publisher=mytashkent.uz|accessdate=2019-11-29}}</ref>. 1921 йылдың 25 майында Төркөөстан публика китапханаһы директоры саҡырыуы буйынса, Есенин китапханала «Сәнғәт студияһы» тыңлаусылары өсөн уның дуҫтары ойошторған әҙәби кисәлә сығыш яһай<ref>{{Cite web|url=http://mytashkent.uz/2012/02/26/tashkentskie-adresa-sergeya-esenina-publichnaya-biblioteka-v-tashkente/#more-29121|title=Ташкентские адреса Сергея Есенина. Публичная библиотека в Ташкенте — Письма о Ташкенте|publisher=mytashkent.uz|accessdate=2019-11-29}}</ref>. Төркөстанға Есенин үҙенең дуҫы Колобовтың<ref>Колобов, Григорий Романович (1893—1952).</ref> — СССР Тимер юлдар Халыҡ Комиссариатының яуаплы хеҙмәткәренең вагонында килә. Ташкентта булған осорҙа Есенин ошо вагонда йәшәй, артабан ошо поезда [[Сәмәрҡәнд]]ҡа, [[Бохара]]ға һәм Полторацкиға (хәҙерге [[Ашхабад]]) сәйәхәт итә. 1921 йылдың 3 июнендә Сергей Есенин Ташкенттан китә һәм 1921 йылдың 9 июнендә Мәскәүгә ҡайта. Ваҡиғалар теҙмәһе тап килептер, шағирҙың ҡыҙы Татьяна Есенина ғүмеренең ҙур өлөшө Ташкентта үтә<ref name=autogenerated1 />. [[Файл:Есенин Сергей 1924.jpg|thumb|left|Есенин 1924 йылда]] 1921 йылдың көҙөндә Георгий Богданович Якуловтың оҫтаханаһында Есенин бейеүсе Айседора Дункан менән таныша<ref>{{книга|автор=Сироткина И.|заглавие=Свободное движение и пластический танец в России|место=М.|издательство=Новое литературное обозрение|год=2011|страниц=319}}</ref>, [[1922 йыл]]дың [[2 май]]ында уға өйләнә. Есенин инглиз телендә һөйләшә белмәй, ә Дункан рус телендә аралашмай. Туйҙан һуң Есенин Дунканды Европа (Германия, Бельгия, Франция, Италия) һәм АҠШ буйынса турҙарында оҙатып йөрөй<ref name=ReferenceA />. Был парҙың ғауғалы антуражына ҡарамаҫтан, әҙәбиәтселәр, уларҙың икеһен ижадҡа мөнәсәбәт берләштергәндер, тип иҫәпләй<ref>{{Cite web|url=http://psyjournals.ru/kip/2011/n3/48007.shtml|title=Танцеслово: анализ истории творческих взаимоотношений Есенина и Дункан|author=Аристов В.в, Сироткина И.е|date=2011|publisher=Культурно-историческая психология|lang=ru-RU|accessdate=2019-11-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120811065129/http://psyjournals.ru/kip/2011/n3/48007.shtml |date=2012-08-11 }}</ref>. Шулай ҙа, уларҙың никахы ҡыҫҡа була һәм 1923 йылдың авгусында Есенин Мәскәүгә әйләнеп ҡайта. 1923 йылда Есенин актриса Августа Леонидовна Миклашевская менән таныша, һәм «Хулиган мөхәббәте» циклынан {{comment|ихлас күңелдән яҙылған|проникновенный}} ете шиғырын уға бағышлай.<ref>{{Cite web |url=http://www.mgme.ru/index.php?mod=news&act=show&id=83 |title=Музей Есенина в Москве|accessdate=2012-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131015115022/http://www.mgme.ru/index.php?mod=news&act=show&id=83 |archivedate=2013-10-15 |deadlink=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.museum.ru/N44291|title=Музыкально-поэтическая композиция «Что ж так имя твоё звенит, словно августовская прохлада…»|publisher=www.museum.ru|accessdate=2019-11-29}}</ref>. 1976 йылдың көҙөндә, 85 йәшлек актриса Августа Леонидовна әҙәбиәтселәр биргән һорауға Есенин менән уларҙың романы платоник сифатта булыуын һәм шағир менән хатта үбешмәүен дә белдерә<ref>{{Cite web|url=https://magazines.gorky.media/neva/2006/12/aktrisa-i-poet.html|title=Актриса и поэт — Журнальный зал|publisher=magazines.gorky.media|accessdate=2019-11-29}}</ref>. 1924 йылдың 12 майында Есениндың шағирә һәм тәржемәсе Надежда Давыдовна Вольпин менән мауығыуы һөҙөмтәһендә улы - Есенин-Вольпин Александр Сергеевич тыуа. Александр Сергеевич танылған математик һәм диссидент хәрәкәте эшмәкәре була. Александр Есенин-Вольпин 91 йәшендә, 2016 йылдың 15 мартында, АҠШ-та вафат булды<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/photo/v_ssha_umer_syn_sergeya_esenina.shtml|title=Фото: В США умер сын Сергея Есенина|publisher=Газета.Ru|lang=ru|accessdate=2019-11-29}}</ref>. 1925 йылдың 18 сентябрендә Есенин өсөнсө (һәм һуңғы) тапҡыр — Софья Андреевна Толстаяға (1900—1957)<ref>{{cite web|url=http://www.museum-esenin.ru/biography|title=Биография Сергея Есенина|accessdate=2013-03-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FQsquVWK?url=http://www.museum-esenin.ru/biography|archivedate=2013-03-27}}</ref>, ул ваҡытта Яҙыусылар Союзы китапханаһы мөдире Лев Николаевич Толстойҙың ейәнсәренә өйләнә. Был никах та шағирҙы бәхетле итмәй һәм тиҙҙән тарҡала. Үҙенә-үҙе урын тапмаған неприкаянное яңғыҙлығы Есениндың трагик ахырының төп сәбәптәренең береһе була ла инде. Шағирҙың вафатфнан һуң, Толстая үҙенең тормошон Есениндың әҫәрҙәрен йыйыу, һаҡлау, тасуирлау һәм баҫмаға әҙерләү эшенә бағышлай, уның тураһында мемуарҙар ҡалдыра<ref>{{cite web|url=http://esenin.ru/o-esenine/vospominaniia/tolstaia-esenina-s-a-otdelnye-zapisi|title=Отдельные записи|author=Толстая-Есенина С. А.|date=1940|publisher=С. А. Есенин : Жизнь моя, иль ты приснилась мне…|accessdate=2012-11-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CIAly24C?url=http://esenin.ru/vospominaniya/tolstaya-esenina-s-a-otdelnie-zapisi.html|archivedate=2012-11-19}}</ref>. Н. Сардановский иҫтәлектәренә һәм шағирҙың хаттарына ярашлы, Есенин күпмелер ваҡыт вегетарианлыҡ менән мауыҡҡан<ref>{{Cite web|url=http://esenin.ru/o-esenine/vospominaniia/sardanovskii-n-o-moikh-vospominaniiakh-o-sergee-esenine|title=САРДАНОВСКИЙ Н. О моих воспоминаниях о Сергее Есенине — С. А. Есенин ::: Жизнь моя, иль ты приснилась мне…|author=Сергей|publisher=esenin.ru|lang=ru-ru|accessdate=2019-11-29}}</ref>. === Вафаты === [[Файл:Angleterre & Astoria 1930.jpg|thumb|260px|[[Англетер]] ҡунаҡханаһы (һулда)]] 1925 йылдың 28 декабрендә дуҫы Георгий Феофанович Устинов ҡатыны менән ленинград ҡунаҡханаһы «[[Англетер]]»ҙа Есениндың үле кәүҙәһен таба. Шағирҙың үлеме мәлендә номер ишеге эстән ныҡ бикләнгән була, уны лом менән емереп инәләр. Есениндың дуҫтары ҡурҡыныс күренеш шаһиты була: бүлмә эсе бола, диванда ятҡан шағирҙың муйынында простыня йыртығынан ҡулайлаштырылған бау була. Һуңғы шиғырын — «До свиданья, друг мой, до свиданья...»<ref name=ReferenceA /> — Вольф Иосифович Эрлих иҫләгәнсә, Есенин уға яңыраҡ тапшырған була: номерҙа ҡара тапмағанлыҡтан, ҡаны менән яҙғанын әйткән<ref>{{cite web|url=http://esenin.niv.ru/esenin/text/stihi-kommentarii/kommentarii-37.htm|title=Есенин С.А.: Комментарии к стихам (страница 37)|accessdate=2013-03-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EzJeE6hL?url=http://esenin.niv.ru/esenin/text/stihi-kommentarii/kommentarii-37.htm|archivedate=2013-03-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121108132453/http://esenin.niv.ru/esenin/text/stihi-kommentarii/kommentarii-37.htm |date=2012-11-08 }}</ref>. Есенин тормошон академик өйрәнгән тикшеренеүселәрҙең дөйөм фараз буйынса, [[депрессия]] хәлендәге шағир (бер аҙна элегерәк психоневрологик дауаханала дауаланып сыҡҡан) үҙен-үҙе үлтергән (аҫылынған). Ленинград Яҙыусылар союзында граждандар йыназаһынан панихида һуң Есениндың кәүҙәһе 29 декабрҙә поезда Мәскәүгә килтерелә, Матбуғат йортонда мәрхүмдең туғандары һәм яҡындары хушлаша. 1925 йылдың 31 декабрендә Мәскәүҙә Ваганьков зыяратында ерләнә. ==== Үлеме буйынса фараз ==== [[Файл:Yesenin in coffin.jpg|thumb|left|Шағирҙы ерләү. Һулда — Есениндың икенсе ҡатыны Зинаида Николаевна Райх (ҡулын күтәргән) һәм Всеволод Эмильевич Мейерхольд, уңда — һеңлеһе Екатерина һәм әсәһе Татьяна Фёдоровна]] 1970 — 1980-се йылдарҙа йәнәһе шағирҙы үлтергәндән һуң, үҙенә-үҙе ҡул һалған икән тигәнде инсценировкалау булған (ҡағиҙә булараҡ, үлтереүҙе ойоштороуҙа СССР Халыҡ комиссарҙары советы эргәһендәге Дәүләт сәйәси идаралығы хеҙмәткәрҙәре ғәйепләнә). Был фаразға {{comment|Мәскәү енәйәти эҙәрләү|Московский уголовный розыск}} {{comment|тәфтишсеһе|следователь}}, отставкалағы полковник Эдуард Александрович Хлысталов үҙ өлөшөн индерә<ref>{{cite web|url=http://readr.ru/eduard-hlistalov-kak-ubili-sergeya-esenina.html|title=«Как убили Сергея Есенина», Эдуард Хлысталов &#124; Readr – читатель двадцать первого века|accessdate=2013-02-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EKz4sqzV?url=http://readr.ru/eduard-hlistalov-kak-ubili-sergeya-esenina.html|archivedate=2013-02-10}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hrono.ru/text/2008/fomi_pisateli.html|title=МОЛОКО - русский литературный журнал|accessdate=2013-02-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EKz5zVFW?url=http://www.hrono.ru/text/2008/fomi_pisateli.html|archivedate=2013-02-10}}</ref>. Есенинды үлтереү фаразы массовый мәҙәниәткә үтеп инде: атап әйткәндә, «Есенин» телесериалында (2005) художестволы формала күҙ алдына баҫтырылған. Был фараз яҡлылар, үлтерелер алдынан шағирҙы ҡаты туҡмағандар тип раҫлайҙар<ref>[http://esenin.su/o-esenine/gibel-poeta/esenina-s-p-istina-viditsia-na-rasstoianii-vnov-o-gibeli-s-esenina ЕСЕНИНА С. П. Истина видится на расстоянии (вновь о гибели С. Есенина) — С. А. Есенин ::: Жизнь моя, иль ты приснилась мне]</ref>. Улар фекеренсә, был фараз файҙаһына билдәле факт һөйләй: Сергей Есенин, йәштән үк йоҙроҡ һуғыштары менән мауыҡҡан, амандаштары иҫтәлектәре буйынса, үҙенә һөжүм иткәндәргә лайыҡлы яуап бирерлек көрәшсе булған. [[Файл:Могила Сергея Есенина в 1983 году.jpg|thumb|1983 й. Сергей Есенин ҡәбере]] 1989 йылда Рәсәй Фәндәр Академияһының А. М. Горький исемендәге донъя әҙәбиәте институты эгидаһы аҫтында СССР һәм Рәсәй есенин ижадын өйрәнеүсеһе Юрий Львович Прокушев етәкселегендәге һәм шағирҙың башҡа биографтарын да үҙ эсенә алған Есенин комиссияһы булдырылған; уның үтенесе буйынса бер нисә экспертиза үткәрелгән һәм түбәндәге һығымта яһалған: «''төрлө төҫтә килтерелгән һәм баҫылып сыҡҡан шағирҙы үлтереү һәм ахырҙа үҙе аҫылынып үлгән тигән инсценировка „фаразы“ …, махсус мәғлүмәтте аңлатыуҙы боҙоп, экспертиза һөҙөмтәләрен фальсификациялау - вульгар ҙа, компетентһыҙ ҙа''» (суд медицинаһы кафедраһы профессоры, медицина фәндәре докторы Б. С. Свадковскийҙың комиссия рәйесе Ю. Л. Прокушевтың запросына рәсми яуабынан)<ref>{{Cite web|url=http://chernosvitov.narod.ru/daftd.html|title=Профессор Черносвитов Евгений Васильевич |publisher=chernosvitov.narod.ru |accessdate=2019-11-29}}</ref>. Есенинды үлтереү фараздары һуңлап килеп сыҡҡан һәм аҙ ышандырырлыҡ уйҙырма<ref>''Азадовский К. М.'' Есенин Сергей Александрович // Русские писатели 1800—1917, т. 2, 1992, с. 241</ref>. == Ижады == === Шиғриәте === Тәүге шиғри йыйынтыҡтарынан («Радуница», 1916; «Сельский часослов», 1918) башлап, нескә лирик, тәрән психологлаштырылған пейзаж оҫтаһы, крәҫтиән Русе йырсыһы, халыҡ теле һәм халыҡ күңеле белгес икәне ярылып ята. 1919—1923 йылдарҙа имажинистар төркөмөнә ҡараған. {{comment|Ысынбарлыҡты тойоу|мироощущение}} трагедияһы, күңел {{comment|тынғыһыҙлығы|смятение}} «[[:s:ru:Кобыльи корабли (Есенин)|Кобыльи корабли]]» (1920), «Москва кабацкая» (1924) циклдарында, «Чёрный человек» (1925) поэмаһында сағыла. Баҡы комиссарына бағышланған «Баллада о двадцати шести» (1924) поэмаһында, «Русь Советская» (1925) йыйынтығында, поэме «[[:s:ru:Анна Снегина (Есенин)|Анна Снегина]]» (1925) поэмаһында Есенин, үҙен «элекке Русь», «алтын бүрәнә йорт» шағиры итеп тойһа ла, «коммуна күтәргән Рус»те аңлап төшөнөргә тырышҡан. «Пугачёв» драматик поэмаһы (1921). Үҙәк партия органы «Правда» гәзитендә Николай Иванович Бухариндың Есенин «рус ауылының иң тиҫкәре һыҙаттарын сағылдыра», һәм «синфи яҡтан ят» есенинщинаға «яҡшы итеп залп» бирергә саҡырған<ref>[http://esenin.ru/o-esenine/stati/kazarin-v-p-ne-ver-glazam-svoim КАЗАРИН В. П. Не верь глазам своим]</ref>, «Злые заметки» мәҡәләһе сыҡҡандан һуң, шағир исеменә яла яғыу кампанияһы йәйелдерелә. Бының һөҙөмтәһендә шағирҙың китаптары оҙаҡ ҡына баҫылмай. Әммә был шағирҙың танылыуына ҡамасауламай. бөтә ерҙә лә Есенин һүҙҙәренә йырҙар йырлана, уның ҡулдан күсереп яҙған йыйынтыҡтары тарала <ref>[http://www.dmitriykovalev.com/biography/1448214284.0KHRgtCw0YLRjNC4/980.0JTQvNC40YLRgNC40Lkg0JrQvtCy0LDQu9GR0LIg0KLQoNCj0JTQndCQ0K8g0KHQm9CQ0JLQkCAo0KHRgtCw0YLRjNGPINC-INC_0L7RjdC30LjQuCDQldGB0LXQvdC40L3QsC4p Д. М. Ковалёв Трудная слава (статья известного советского поэта о творчестве Есенина)] </ref>. === Әҫәрҙәренең тематикаһы === Есениндың 1911—1913 йылдарҙағы хаттарынан башлап яҙыусы шағирҙың ҡатмарлы тормошо, уның рухи өлгөрөүе аныҡ күренә. 60-тан артыҡ шиғыр һәм поэмаһы яҙылған 1910—1913 йылдарҙағы лирикаһы шиғри донъяһында сағылыш тапҡан. Бында уның бөтә тереклеккә, тормошҡа, Тыуған иленә мөхәббәте сағылған. Уратып алған ғәжәйеп тәбиғәт шағирҙы бындай көйгә ҡорған («Выткался на озере алый свет зари…», «Дымом половодье…», «Берёза», «Весенний вечер», «Ночь», «Восход солнца», «Поёт зима — аукает…», «Звёзды», «Темна ноченька, не спится…» һ. б.). [[Файл:Есенин портрет.jpg|thumb|200px|right|Есениндың паспартуҙағы портреты һәм автографы, 1923 йыл]] Тәүге шиғырҙарынан уҡ Есенин шиғриәтенә Тыуған ил һәм революция темалары инә. 1914 йылдың ғинуарынан Есенин шиғырҙары матбуғатта («Берёза», «Кузнец» һ.б.) күренә. «Декабрҙә ул эшен ташлай һәм шиғырҙарына бирелә, көндәр буйы яҙа», — тип хәтерләй Изряднова. Поэтик донъяһы ҡатмарлыраҡ, күп үлсәмлерәк була бара, тәүрат образдары һәм христиан мотивтары унда әһәмиәтле урын ала. Һуңғараҡ шағир: «Дини икеләнеүҙәр миңә иртә килде. Балалыҡ йылдарында минең киҫкен үҙгәрештәр: бер доғалар һыҙаты, йә көфөрлөккә тиң иҫ китмәле шуҡлыҡтар булды. Һуңғараҡ ижадымда ла шундай һыҙаттар булды» тип билдәләй. 1915 йылдың мартында Есенин [[Санкт-Петербург|Петроград]]ҡа килә, "талантлы крәҫтиән шағир-самородок"тың «күп һүҙ менән» айырылып торһа ла, «саф, таҙа, яңғырауыҡлы» шиғырҙарын юғары баһалаған, уға ярҙам иткән, яҙыусылар һәм нәшриәтселәр менән таныштырған Блок менән осраша. Николай Клюевҡа яҙған хатында Есенин: «Питерҙа минең шиғырҙарым уңышлы үтте. 60-тан 51-ен ҡабул иттеләр» тип хәбәр итә. Шул уҡ йылда Есенин «крәҫтиән» шағирҙарының «Краса» төркөмөнә инә. Есенин билдәлелек ала, уны шиғри кисәләргә һәм әҙәби салондарға саҡыралар. [[Максим Горький]] писал Ромен Ролланға: «Ҡомһоҙ нисек итеп ғинуар айында ҡайын еләген ҡаршы ала, ҡала ла уны шундай һоҡланыу менән ҡаршы алды. Шиғырҙарын, быны ике йөҙлөләр һәм көнсөлдәр нисек итеп ҡупайта белә, саманан тыш, ысын күңелдән булмағанса, маҡтай башланылар» тип яҙған. 1916 йылдың башында Есениндың тәүге китабы — «Радуница» баҫыла. Атамаһында,күпселек шиғырҙарының йөкмәткеһендә (1910—1915) һәм уларҙы һайлап алыуҙа Есениндың публика кәйефенә һәм матурлыҡ тойғоһона буйһоноуы һиҙелә. Есениндың 1914—1917 йылдарҙағы ижады ҡатмарлы һәм ҡапма-ҡаршылыҡлы («Микола», «Егорий», «Русь», «Марфа Посадница», «Ус», «Иисус-младенец», «Голубень» һ.б. шиғырҙары). Был әҫәрҙәрендә уның донъя һәм кеше тураһында шиғри концепцияһы сағылған. Есенин йыһанының нигеҙе булып барлыҡ атрибуттары менән ауыл йорто тора. «Ключи Марии» (1918) китабында шағир: «{{comment|Ябай ярлы|простолюдин}} өйө — аталары һәм ата-бабалары тойолмаҫ һәм алыҫ донъяны үҙҙәренең баҫалҡы усаҡтарына оҡшаған әйберҙәргә буйһондороп ентекле эшләгән донъя төшөнсәләре һәм донъяға мөнәсәбәттәре символы» тип яҙған. Ситәнле ихаталар менән уратылған һәм үҙ-ара юл менән «бәйләнгән» өйҙәр ауыл тәшкил итә. Ә баҫыу ҡапҡаһы менән сикләнгән ауыл — ҙур донъянан урман һәм һаҙлыҡтар менән киҫелгән Есенин Русе, «Мордва һәм Чудтә… юғалған». Һәм артабан: {{цитата|<poem> Не видать конца и края, Только синь сосёт глаза… </poem>}} Һуңғараҡ Есенин: «Минең барлыҡ Иисустарыма, Алиһәләремәһәм Миколаларыма әкиәти шиғриәт тип ҡарағыҙ» тип яҙған. Лирик герой «төтәп ятҡан ергә», «ал таңдарға», «күбә һәм кәбәндәргә», Тыуған иленә табына. «Минең лирикам, — тип яҙған Есенин, — бер ҙур һөйөү, Тыуған илгә һөйөү менән тере. Тыуған ил тойғоһо — минең ижадымда төп урын биләй». Есениндың революцияға тиклемге шиғри донъяһында Русь төрлө төҫтә: «уйсан һәм нескә», баҫалҡы һәм ярһыу, хәйерсе һәм күңелле, «еңеү байрамдары» билдәләүсе. «Тучи с ожереба…» (1916) шиғырында шағир революцияны — Рәсәйҙең «ғазаптары һәм {{comment|күрәсәге|крест}}» аша «үҙгәрешен», граждандар һуғышын күҙаллай. Есенин ерҙә лә, күктә лә фәҡәт яҡшыларҙы һәм яуыздарҙы, «таҙаларҙы» һәм «келеләрҙе» ҡапма-ҡаршы ҡуя. Яуыз яҙмыш Тыуған иленә ҡағылды, уның образына мисәт баҫты, тип уйлай шағир. == Адрестары == === Мәскәүҙә === [[Файл:Дом Сергея Есенина в Замоскворечье.jpeg|thumb|Замоскворечье тарихи районындағы өй, бында Есенин 1911 йылдан 1918 йылға саҡлы йәшәгән, хәҙер музей]] * Большой Строченовский тыҡрығы, 24 — Замоскворечье, 1911—1918 йй. * Чернышевский тыҡрығы, 4 — Есениндың мәскәү музейы филиалы. Был өйҙә 1913—1915 йй. йәшәй, Суриковсы әҙәби түңәрәгендә ҡатнаша. Яҡында ғына «Парус» журналы редакцияһы, бында шағир баҫылған. * Петровский тыҡрығы (элекке Богословский), 5 — шағир иптәше Анатолий Борисович Мариенгоф менән өс бүлмәне ҡортомға алған, 1918-1921 йй. * Большая Никитская урамы, 15 — бында Имажинистар кибете булған. * Тверская урамы, 37 — «Стойло Пегаса» кафеһы адресы. * Большая Садовая урамы, 10 — 1921 йылдың 3 октябрендә рәссам Георгий Якуловтың оҫтаханаһында Есенин Айседора Дункан менән таныша. * Пречистенка, 20 — Айседора Дункандың йорт-студяһы, Есенин 1921-1922 йй. йәшәй. * Брюсов тыҡрығы, 2/14 — был йортта Галина Бениславская йәшәгән. 1922-1924 йй. уның фатирында Есенин йәшәй. * Гагаринский тыҡрығы, 20 — Старая Конюшенная слободаһындағы изге Власий ҡорамы. Есенин һәм Дункан экипажы был ҡорамды өс тапҡыр урай. * Померанцев тыҡрығы, 3 — Есенин һуңғы ҡатыны Софьи Толстая йортонда 1925 й. йәшәй. * Ваганьков зыяраты, 17-се участка — С. А. Есенин ҡәбере. === Петроградта — Ленинградта === * 1915 й. — С. М. Городецкий фатиры — Малая Посадская урамы, 14, 8-се фатир. * 1915 й. декабре — 1916 й. марты — килем йортонда К. А. Расшепина йорто — Фонтанка йылғаһы яр буйы, 149, 9-сы фатир. * 1917—1918 йй. — килем йорто — Литейный проспект, 33. * 1917—1918 йй. — П. В. Орешин фатиры — 7-се Совет урамы, 40. * 1922 й. башы — «Англетер» ҡунаҡханаһы — Малая Морская (Гоголь) урамы, 24. * 1924 й. апреле — «Европейская» ҡунаҡханаһы — Михайловская (Ласаль) урамы, 1. * Апрель — 1924 й. июле — А. М. Захаров фатиры — Гагаринская урамы, 1, 12-се фатир. * 1925 й. 24—28 декабре — «Англетер» ҡунаҡханаһы — Малая Морская (Гоголь) урамы, 24. == Есенин шиғырҙарына йырҙар == {{also|Список песен на стихи Сергея Есенина}} [[Файл:Сергей Есенин (1922).jpg|thumb|200px|С. А. Есенин 1922 йылда]] * «Письмо матери» романсы (1924), музыкаһын Василий Николаевич Липатов (1897—1965). Йырсылар Дмитрий Михайлович Гнатюк, Юрий Александрович Гуляев, Вадим Алексеевич Козин, Клавдия Ивановна Шульженко, Александр Николаевич Малинин, башҡалар. Липатов был йырҙы бер көндә яҙа.<ref>{{Cite web|url=https://shkolazhizni.ru/culture/articles/23344/|title=«Быть поэтом — значит петь раздолье…», или Как стихи С. Есенина стали песнями?|publisher=shkolazhizni.ru|accessdate=2019-11-29}}</ref> Липатов шулай уҡ «Клён ты мой опавший, клён заледенелый» романсының көйөн яҙған. Композитор, СССР халыҡ артисы Григорий Фёдорович Пономаренко ла (1921—1996) Есенин лирикаһын романсҡа әйләндергән. «Отговорила роща золотая», «Не бродить, не мять в кустах багряных», «Пускай ты выпита другим», «Не жалею, не зову, не плачу», «Выткался на озере», «Шаганэ ты моя, Шаганэ», «Заметался пожар голубой», «Собаке Качалова» романстары Иосиф Давыдович Кобзон, Владимир Константинович Трошин, Аркадий Северный, ансамбля «Радуница» ансамбле, «Орэра» вокаль-инструменталь ансамбле репертуарҙарына ингән. Есенин ижадына Александр Николаевич Вертинский («В том краю, где жёлтая крапива», «До свиданья, друг мой, до свиданья»), Иван Семёнович Козловский («Ты поила коня», «Я по первому снегу»), Мөслим Магометович Мағомаев («Королева», «Прощай, Баку»), Евгений Григорьевич Мартынов («Берёзка»), Валерий Владимирович Ободзинский («До свиданья друг мой, до свиданья»), Владимир Семёнович Высоцкий (һәүәҫкәр таҫмала «Сиротка» әкиәтенән өҙөк һаҡланған) мөрәжәғәт иткән<ref>{{Cite web|url=http://www.esenin.ru/fonoteka/esenin-v-muzyke/pesni-na-stikhi-s-esenina-i-o-nem/vysotckii-vladimir|title=ВЫСОЦКИЙ Владимир - С.А. Есенин ::: Жизнь моя, иль ты приснилась мне...|author=Сергей|publisher=www.esenin.ru|lang=ru-ru|accessdate=2019-11-29}}</ref>). Есенин һүҙҙәренә яҙылғанйырҙар Рәсәйҙең атҡаҙанған артисткаһы Клавдия Хабарованың репертуарына ингән. Алексей Карелин музыкаһына яҙылған «Цветы мне говорят — прощай», «Черёмуха душистая», «Вот оно — глупое счастье» һ.б. билдәлелек ала. Аркадий Дмитриевич Северный сығыштарына «Ты меня не любишь», «Белая свитка и алый кушак», «Вечер чёрные брови насопил», «До свиданья друг мой, до свиданья» һ.б. романстарҙы индергән. Александр Николаевич Вертинский музыкаһына Алексей Николаевич Покровский «Последнее письмо» һ. б. бик күп йырҙарҙы башҡарған. Композитор Сергей Илларионович Сарычев һәм «Альфа» төркөмө «Я московский озорной гуляка» йырын бөтә союз хитына әйләндергән, композитор Сергей Васильевич Беляев һәм башҡарыусы Александр Николаевич Малинин тандемы «Забава» йырын таныулы итә. Есенин юлдарын ҡатын-ҡыҙҙар ҙа: Людмила Георгиевна Зыкина («Слышишь, мчатся сани»), Галина Алексеевна Ненашева («Берёза»), Нина Васильевна Пантелеева («Не жалею, не зову, не плачу»), Ирина Витальевна Понаровская («Капли»), Надежда Георгиевна Бабкина («Отговорила роща золотая») һ.б. башҡарған. Сергей Есенин шиғырҙары кинематограф менән тығыҙ бәйләнгән. Романстары актёрҙарҙың ижад кисәләренә индерелгән: («Я зажёг свой костёр» Юрий Эдуардович Эрикона музыкаһына Николай Петрович Караченцов, «Королева» Ларисы Голубкинаның телевизион бенефисында Лариса Ивановна Голубкина башҡарыуында). Йырҙар фильм сюжетына үрелгән («Клён ты мой опавший» гитара оҙатыуында йыр уҡытыусылары Андрей Алексеевич Попов һәм йыр уҡытыусыһы «Учитель пения» фильмында). Билдәле йырҙарҙы үҙенсәлекле итеп уҡыу нәфис кинола («Под окошком месяц» Ян Абрамович Френкель музыкаһына «Корона Российской империи, или Снова неуловимые» фильмы өсөн, «Клён ты мой опавший» «Чайф» төркөмө башҡарыуында «По ту сторону волков» фильмы өсөн һ.б.). Есенин шиғырҙарының тәржемәһе яңғырай. Итальян йырсыһы һәм композиторы Анджело Брандуарди үҙенең 1975 йылғы «La luna» альбомына «Исповедь хулигана» мотивына яҙылған йырын индерә. Польша эстрада йырсыһы һәм композитор Кшиштоф Кравчик 1977 йылда пластинка яҙҙыра, һәм унда Есенин шиғырҙары Владислав Броневский тәржемәһендә бирелә. 1979 йылда болгар башҡарыусыһы Николай Любенов Есенин шиғырҙарына пластинкаһын яҙҙыра. Сергей Есенин шиғырҙары актуаль булыуын дауам итә: уның шиғырҙарына ижад ителгән йырҙарҙы Олег Евгеньевич Погудин, Павел Пикалов, Андрей Александрович Мисин, Станислав Владимирович Михайлов, Вика Цыганова, Александр Васильевич Новиков, Валерий Власов, Земфира, Елена Владимировна Ваенга, Никита Борисович Джигурда, Женя Максимова, Прохор Андреевич Шаляпин, «Реликт» триоһы, «Соловушко» триоһы, «Монгол Шуудан» төркөмө, «Кукрыниксы» һ.б. «Есенин» телесериалына саундтрек булараҡ Сергей Витальевич Безруковтың «Хулиган» исемле альбомы донъя күрҙе, һәм артист тәүге тапҡыр музыка авторы булараҡ сығыш яһаны. 2016 йылда «Рок-Синдром» төркөмө Сергей Есениндың 1922 йылда сыҡҡан «Пугачов» драматик поэмаһының тулы тексы буйынса «Пугачов — музыка бунтарей» рок-операһын сығарҙы. Есенин шиғырҙары рэп жанрында яңғырай — «Письмо к женщине», «Московский озорной гуляка» (Миша Маваши) һәм «Письмо к женщине» рэпер ST башҡарыуында, пэган-метал — «Я обманывать себя не стану» («Невидь» төркөмө), «Братья» («Путь Солнца» төркөмө) инди-фолк — «Заметался пожар голубой», «Письмо к женщине» (The Retuses төркөмө), дэткор — «До свидания, друг мой, до свидания» («Bring Me the Horizon» төркөмө), «Есенин Сергей» рок-сюитаһын «Мастерская Игоря Ковалёва» сығарҙы.<ref>{{Cite web|url=http://esenin.ru/esenin-segodnia/esenin-v-teatre-muzyke-kino/rok-siuita-esenin-sergei|title=Рок-сюита «Есенин Сергей» — С. А. Есенин ::: Жизнь моя, иль ты приснилась мне…|author=Сергей|publisher=esenin.ru|lang=ru-ru|accessdate=2019-11-29}}</ref> Югославия рок-төркөмө «Bolero» 1988 йылда Есенин ижадына бағышланған «O Jesenjinu» альбомын сығара. 2005 йылда «Отпетые мошенники» төркөмө Есениндың «Московский озорной гуляка» шиғыры буйынса «Гуляка» йырын сығара. == Хәтер == [[Файл:RR5110-0011R 100-летие со дня рождения С.А.Есенина.gif|thumb|справа|200px|С. А. Есениндың 100 йәшенә арналған Рәсәй Банкының иҫтәлекле тәңкәһе. 2 һум, көмөш, 1995 йыл]] [[Файл:Yesenin Street in Mardakan.jpg|thumb|250px|Мардакянда Сергей Есенин урамы (Баҡы, Әзербайжан)]] * Константиновола Дәүләт С. А. Есенин музей-заповеднигы (Рыбновский районы) (Рязань өлкәһе) * Мәскәү дәүләт С. А. Есенин музейы * Спас-Клепикиҙа Есенин музейы (филиал ГМЗЕ) * Санкт-Петербургтың Невский районындағы Есенин исемендәге парк. * Воронеждағы Есенин С. А. халыҡ музейы (2011 й. 3 октябрендә асыла)<ref>{{Cite web|url=http://www.esenin-vrn.ru/|title=Негосударственное учреждение культуры «Народный музкй Есенина С.А.»|publisher=www.esenin-vrn.ru|accessdate=2019-11-29}}</ref> * С. А. Есенин исемендәге Рязань дәүләт университеты * Сергей Есенин исемендәге «О Русь, взмахни крылами…» халыҡ-ара әҙәби премия, Рәсәй Яҙыусылар союзы һәм Мәҙәниәт һәм туризмды үҫтереү Милли Фонды нигеҙ һалған. * «Сергей Есенин» Мәскәү — Рязань экспресы * Сергей Есенин йорт-музейы һәм Мардакян ҡасабаһындағы урам (Баҡы, [[Әзербайжан]]) * Ташкентта Сергей Есенин музейы (Толстой тыҡрығы, 20, Хәмид Алимжан метроһы) * 2013 йылға Есенин исемен Рәсәй ҡалаларында һәм ауылдарында 611 майҙан, урам һәм тыҡрыҡ йөрөтә<ref>[http://fias.nalog.ru/Public/SearchPage.aspx?SearchState=2 Федеральная информационная адресная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111114193508/http://fias.nalog.ru/Public/SearchPage.aspx?SearchState=2 |date=2011-11-14 }}</ref> * Мәскәүҙә Сергей Есенин исемендәге 641-се мәктәп === Документаль фильмдар === * Сергей Есенин (1965) * Константиново (1981) * Есенину посвящается. Альманах «Поэзия» (1986) * Земля Сергея Есенина (1990) * Сергей Есенин. Ночь в «Англетере» (2004) * Дети Есенина (2005) * Дорогие мои! Хорошие! (2005) * Сергей Есенин (2005) * Сергей Есенин. 1925—2010 (2011) === Кинола һынландырылыуы === {| class="standard sortable" !Год|| Ил || Исеме || Режиссёры || Сергей Есенин |- | {{год в кино|1968}} || {{GBR}}<br>{{FRA}} || «Айседора» || Карел Рейш || Звонимир Чрнко |- | {{год в кино|1969}} || {{USSR}} || «Анна Снегина» || Виктор Серков || Виталий Сергеевич Безруков |- | {{год в кино|1971}} || {{USSR}} || «Пой песню, поэт…» || Сергей Павлович Урусевский || Сергей Петрович Никоненко<br>Фарик Захарян (''Есенин-мальчик'') |- | {{год в кино|2004}} || {{RUS}} || «Золотая голова на плахе» || Семён Рябиков || Дмитрий Сергеевич Муляр |- | {{год в кино|2005}} || {{RUS}} || «Есенин» || Игорь Григорьевич Зайцев || Сергей Витальевич Безруков |- | {{год в кино|2013}} || {{RUS}} || «Маяковский. Два дня» || Владимир Николаевич Досталь || Евгений Титов |- |} === Һәйкәлдәре һәм мемориаль билдәләре === ;Мәскәүҙә * Тверской бульварындағы һәйкәле * Есенинский бульварындағы һәйкәле * Барельеф{{Надстрочное предупреждение |link = Википедия:Избегайте неопределённых выражений |text = где? |talk = |anchor = |comment = |cat = |nocat = }} * Петровский тыҡрығындағы Есенин барельефы, шағир бында 1918-1923 йй. йәшәгән. ;Санкт-Петербургта * Есенин урамындағы һәйкәле * Таврический баҡсаһында Есенин һәйкәле * Есенин исемендәге паркта Есенин бюсы ;Рязанда * Кремль яр буйындағы һәйкәле * Ҡала паркында бюсы * Рязань губерна Бөтә Рәсәй контрреволюция һәм саботаж менән көрәш буйынса ғәҙәттән тыш комиссияһы бинаһындағы иҫтәлекле таҡта (Астраханская (элекке Ленин) урамы, 46): ''«Бында, рязань губерна Ғәҙәттән тыш комиссияһына, 1918 йылдың йәйендә бөйөк рус шағиры Сергей Александрович Есенин ЧК хеҙмәткәрҙәре ҡулға алған ауылдаштарын иреккә сығарыуҙы юллап килә»''<ref name="Мемориал">{{cite web|url=http://stopgulag.org/object/63954994?lc=ru|title=Памятная доска на здании Рязанской ГубЧК|publisher=Рязанское общество «Мемориал»|accessdate=2015-05-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150531022636/http://stopgulag.org/object/63954994?lc=ru |date=2015-05-31 }}</ref>. ;башҡа ҡалаларҙа * Белгородтың С. Есенин урамындағы һәйкәле * 1920 йылда Дондағы Ростовтың Большая Садовая урамында урынлашҡан бинала Есенин сығыш яһаған биналағы иҫтәлекле яҙыу * Константиновола Есенин усадьбаһы территорияһындағы һәйкәле (Рыбновский районы, Рязань өлкәһе) {{кол}} * Воронежда һәйкәле * Краснодарҙа һәйкәле * Константиново ауылында һәйкәле (Рыбновский район) * Ташкентта һәйкәле * Черкесскиҙа һәйкәле * Тула ҡалаһының П. П. Белоусов исемендәге Үҙәк ял паркындағы Есенин һәйкәле {{конец}} * Частоозерье ауылындағы һәйкәле (Ҡорған өлкәһе), 2016 йылдың 3 октябрендә асыла, скульпторы Красношеина Ольга Юрьевна <ref>[https://kurgan.ru/news/society/4765-govoryashhij-s-serdczami-v-chastoozere-ustanovili-pamyatnik-sergeyu-eseninu/ Говорящий с сердцами. В Частоозерье установили памятник Сергею Есенину.]</ref> * Ивановолағы Шереметевский проспектында бюсы * Спас-Клепикиҙа Просвещения урамында шағир уҡыған мәктәп бинаһы янындағы бюсы * Вологда эргәһендә Изге Кирик һәм Иулитт сиркәүендә Сергей Есениндың Зинаида Николаевна Райх менән ҡауышыуының Иҫтәлекле билдәһе * Орёлдың Комсомольская урамындағы бюсы * Плиск ҡалаһында Яҙыусылар аллеяһының «Двор Кириллицы» мәҙәни-тарихи комплексында шағир бюсы ҡуйылған (Болгария)<ref>[http://planetadaily.ucoz.ru/news/2018-03-07-7038 Бюсты трех великих писателей украсили «Двор Кирилицы» болгарского города. Планета-Дэйли, 07.03.2018]</ref> * Мардакянда, Баҡы янында Есенин барельефы * Ульяновскиҙа XX—XXI быуаттар һынлы сәнғәте музейы скверында шағир бюсы (1961 йылда скульптор Анатолий Андреевич Бичуков ижад итә, 2019 йылда ҡуйыла)<ref>{{cite web |url=https://tass.ru/kultura/6928432 |title=В Ульяновске установили бюст Сергея Есенина, 50 лет хранившийся в запасниках музея |date=2019-09-25 |publisher=ТАСС |accessdate=2019-09-27}} </ref>. <gallery widths="120" heights="120"> Файл:Надгробие Есенина С А на Ваганьковском кладбище 2015.jpg|{{small|Мәскәүҙә Ваганьков зыяратында С. А. Есениндың ҡәбер өҫтөнә ҡуйылған һәйкәл. 26.7.2015 й. фото.}} Файл:Памятник С.Есенину в Рязани.JPG|{{small|Рязандың Кремль яр буйында С. А. Есенин һәйкәле. 21.2.2016 й. фото}} Файл:Eseninb.JPG|{{small|Липецкиҙа Сергей Есенин һәйкәле}} Файл:Памятник Есенину Воронеж.jpg|{{small|Воронежда С. А. Есенин һәйкәле}} Файл:Мемориальная доска Сергея Есенина на Большой Садовой (угол Ворошиловского) Ростов-на-Дону.JPG|{{small|Дондағы Ростовта Большая Садовая урамында Есенин һәйкәле}} Файл:Yesenin monument (Ivanovo).jpg|{{small|Ивановола Шереметевский проспектында Сергей Есенин һәйкәле}} Файл:Константиново 2008.10.04 (360).JPG|{{small|Константиновола Сергей Есенин һәйкәле. 1970 йылда ҡуйылған. Скульпторы А. А. Бичуков.}} Файл:Бюст Есенина в Краснодаре.jpeg|{{small|Краснодарҙа «Солнечный остров» паркында Сергей Есенин бюсы}} </gallery> <!-- |Бюст в городе [[Спас-Клепики]] |Бюст на станции [[Дивово (станция)|Дивово]] --> === Филателияла === * С. А. Есенин Албанияла 1995 йылда сыҡҡан почта маркаһында һынланған<ref>{{Cite web|url=http://www.philatelia.net/classik/stamps/?id=13090|title=Philatelia.Net: The literature / Stamps / Sergei Yesenin|publisher=www.philatelia.net|accessdate=2019-11-29}}</ref>. <gallery widths="170" heights="170" class="center" caption="СССР почта маркалары"> Файл:Stamp of USSR 2261.jpg|<small>Күренекле рус шағиры, <br> 1958 йыл, 40 тин</small> Файл:1975 CPA 4505.jpg|<small>С. А. Есенинға арналған марка, 1975, 6 тин (ЦФА каталогы 4505, Скотт (маркалар каталогы) 4369)</small> </gallery> === Сигиллатияла === * 1965 йылда СССР Элемтә министрлығы С. А. Есенин портреты менән конверт сығара (рәссам С. Ф. Соколов). Хаҡы 5 тин. * 1970 йылда СССР Элемтә министрлығы С. А. Есенин портреты менән конверт сығара (рәссам Анатолий Никифорович Яр-Кравченко). Хаҡы 5 тин. * 1975 йылда СССР Элемтә министрлығы С. А. Есенин портреты менән конверт сығара (рәссам А. Яр-Кравченко). Хаҡы 5 тин. * 1985 йылда СССР Элемтә министрлығы С. А. Есенин портреты менән конверт сығара (рәссам Н. Мишуров). Хаҡы 6 тин. <gallery widths="170" heights="170" class="center" caption="СССР конверты"> Файл:Есенин Сергей Александрович, почтовый конверт, 1965.jpg|Почта конверты, 1965 йыл, рәссам С.Ф. Соколов Файл:Есенин Сергей Александрович, почтовый конверт, 1970.jpg|Почта конверты, 1970 йыл, рәссам А. Яр-Кравченко Файл:Есенин Сергей Александрович, почтовый конверт, 1975.jpg|Почта конверты, 1975 йыл, рәссам А. Яр-Кравченко Файл:Есенин Сергей Александрович, почтовый конверт, 1985.jpg|Почта конверты, 1985 йыл, рәссам Н. Мишуров </gallery> === Нумизматикала === 1995 йылда РФ Үҙәк банкы С. А. Есениндың 100 йәшенә арналған «Рәсәйҙең күренекле шәхестәре» серияһында иҫтәлекле монета (2 һум, көмөш, пруф) сығара.<ref>[http://www.cbr.ru/bank-notes_coins/base_of_memorable_coins/coins1.asp?cat_num=5110-0011 100 лет со дня рождения С. А. Есенина | Памятные монеты России | Банк России]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Библиография == === Тере сағында баҫылған әҫәрҙәре === [[Файл:Esen radun.jpg|thumb|{{center|Первый сборник стихов<br>С. Есенина, 1916 г.}}]] ; [[1916 год в литературе|1916]] * ''Есенин С. А.'' Радуница. — Петроград: Издание М. В. Аверьянова, 1916. — 62 с. ; Әҙәбиәттә 1918 йыл * ''Есенин С. А.'' Иисус-младенец. — П.: Сегодня, 1918. — 6 с. * ''Есенин С. А.'' Голубень. — М.: Революционный социализм, 1918. * ''Есенин С. А.'' Сельский часослов. — М.: Московская трудовая артель художников слова, 1918. — 28 с. * ''Есенин С. А.'' Преображение. — М.: Московская трудовая артель художников слова, 1918. — 68 с. ; Әҙәбиәттә 1920 йыл * ''Есенин С. А.'' Голубень. — 2-е изд. — М.: Московская трудовая артель художников слова, 1920 * ''Есенин С. А.'' Ключи Марии. — М.: Московская трудовая артель художников слова, 1920. — 42 с. * ''Есенин С. А.'' Руссеянь. — М.: Альциона, 1920. * ''Есенин С. А.'' Трерядница. — М.: Злак, 1920. * ''Есенин С. А.'' Триптих. Поэмы. — Берлин: Скифы, 1920. — 30 с. * ''Есенин С. А.'' Россия и Инония. — Берлин: Скифы, 1920. — ??? с. ; Әҙәбиәттә 1921 йыл * ''Есенин С. А.'' Иисус-младенец. — Чита, 1921 * ''Есенин С. А.'' Исповедь хулигана. — М.,1921. — 14 с. * ''Есенин С. А.'' Ржаные кони. — М.: Альциона, 1921. * ''Есенин С. А.'' Преображение. — 2-е изд. — М.: Имажинисты, 1921 * ''Есенин С. А''. Трерядница. — 2-е изд. — М.: Имажинисты, 1921 * ''Есенин С. А.'' Радуница. — 3-е изд. — М.: Имажинисты, 1921 * ''Есенин С. А.'' Пугачёв. — М.: Имажинисты, 1922. — 54 с. (год издания указан ошибочно) ; Әҙәбиәттә 1922 йыл * ''Есенин С. А.'' Автобиография // Современное обозрение : Журнал нового типа (Литература — искусство — жизнь). — Петроград: Изд-во «Ars». — 1922, ноябрь. — № 2. — С. ??? (Первая прижизненная публикация автобиографии Сергея Есенина в России). * ''Есенин С. А.'' Пугачёв. — 2-е изд. — Петроград: Эльзевир, 1922. — 64 с. * ''Есенин С. А.'' Пугачёв. — 3-е изд. — Берлин: Русское универсальное издательство, 1922 * ''Есенин С. А.'' Избранное. — М.: Госиздат, 1922. — 116 с. * ''Есенин С. А.'' Собрание стихов и поэм. — Т. 1. — Берлин: Изд-во З. И. Гржебина, 1922. — 178 с. (Второй том не выходил.) * {{книга|автор=Essenine, S.|заглавие=Confession d'un voyou|оригинал=[Есенин, С. Исповедь хулигана / вступ. Ф. Элленса; пер. М. Милославской и Ф. Элленса]|ответственный=Preface de F. Hellens, traduit du russe par М. Miloslawsky et F. Hellens|место=Paris|издательство=J. Povolozky|год=1922 [на суперобложке — 1923]|allpages=82}} [На фр. яз.] ; Әҙәбиәттә 1923 йыл * ''Есенин С. А.'' Стихи скандалиста. — Берлин: Изд-во И. Т. Благова, 1923. — 232 с. ; Әҙәбиәттә 1924 йыл * ''Есенин С. А.'' Москва кабацкая. — Л., 1924. — 44 с. (издательство не обозначено) * ''Есенин С. А.'' Стихи (1920-24). — М.: Круг, 1924. — 86 с. * ''Есенин С. А.'' Русь советская. — Баку: Бакинский рабочий, 1924. — 80 с. ; Әҙәбиәттә 1925 йыл * ''Есенин С. А.'' Страна советская. — Тифлис: Советский Кавказ, 1925. — 62 с. * ''Есенин С. А.'' Песнь о великом походе. — М.: Госиздат, 1925. — 32 с. * ''Есенин С. А.'' О России и революции. — М.: Современная Россия, 1925. — 96 с. * ''Есенин С. А.'' Берёзовый ситец. — М.: Госиздат, 1925. — 100 с. * ''Есенин С. А.'' Избранные стихи. — М.: Огонёк, 1925. — 44 с. (Библиотека «Огонька» № 40) * ''Есенин С. А.'' Персидские мотивы. — М.: Современная Россия, 1925. — 48 с. ; Другие издания * ''Есенин С. А.'' Стихи и проза / Сост И. В. Евдокимов, 1927 * ''Есенин С. А.'' Стихотворения. — Л.: Сов. писатель, 1953. — 392 с. (Библиотека поэта. Малая серия. Изд. третье) * ''Есенин С. А.'' Стихотворения и поэмы. — Л.: Сов. писатель, 1956. — 438 с. (Библиотека поэта. Большая серия. Второе изд.) * ''Есенин С. А.'' Стихотворения и поэмы / Сост. и подгот. текста И. С. Эвентова и И. В. Алексахиной, примеч. И. В. Алексахиной. — Л.: Сов. писатель, 1986. — 464 с. (Библиотека поэта. Большая серия. Изд. третье) ; Әҫәрҙәре йыйынтығы * ''Есенин С. А.'' Собрание стихотворений в 3 т. — М.: Госиздат, 1926; * ''Есенин С. А.'' Собрание сочинений в 5 т. — М.: Гослитиздат, 1961—1962, 500 000 экз. * ''Есенин С. А.'' Собрание сочинений в 5 т. — 2-е изд. — М.: Худож. лит., 1966—1968, 500 000 экз. * ''Есенин С. А.'' Собрание сочинений в 3 т. — М.: «Правда», 1970, 1 940 000 экз. (серия "Библиотека «Огонёк»); * ''Есенин С. А.'' Собрание сочинений в 3 т. — М.: «Правда», 1977, 375 000 экз. (серия "Библиотека «Огонёк»); * ''Есенин С. А.'' Собрание сочинений в 6 т. — М.: Худож. литература, 1977—1980, 500 000 экз. * ''Есенин С. А.'' Собрание сочинений в 3 т. — М.: «Правда», 1983, 700 000 экз. (серия "Библиотека «Огонёк»); * ''Есенин С. А.'' Полное собрание сочинений. В 7 томах / Главный редактор Ю. Л. Прокушев. — М.: Наука, Голос, 1995—2000. (Российская академия наук. Институт мировой литературы им. А. М. Горького): {{кол}} :* Т. 1. Стихотворения; :* Т. 2. Стихотворения («маленькие поэмы»); :* Т. 3. Поэмы; :* Т. 4. Стихотворения, не вошедшие в «Собрание стихотворений»; * Т. 5. Проза; * Т. 6. Письма; * Т. 7. Автобиографии, дарственные надписи, фольклорные записи, литературные манифесты и др., хронологическая канва жизни и творчества, справочные материалы) ISBN 5-02-011245-3 {{конец}} === Халыҡ-ара проекттар === * ''Есенин С. А.'' Анна Снегина. Поэма / Издание на 12 языках (рус., англ., болг., венг., итал., нем., рум., сербск., словенск., словацк., хорв., чешск.). — М.: Центр книги ВГБИЛ им. М. И. Рудомино, 2010. ISBN 978-5-7380-0336-3 == Иҫкәрмәләр == {{примечания|3}} {{комментарии}} === Комментарийҙар === == Әҙәбиәт == * ''Базанов В. Г.'' Сергей Есенин и крестьянская Россия. — Ленинград: Советский писатель, Ленинградское отделение, 1982 * ''Белоусов В. Г.'' Сергей Есенин. Литературная хроника. Часть 1. (1895—1920). — М.: Сов. Россия, 1969. — 303 с. * ''Белоусов В. Г.'' Сергей Есенин. Литературная хроника. Часть 2. (1921—1925). — М.: Сов. Россия, 1970. — 446 с. * ''Бухарин Н.'' Злые заметки. — М.: ГИЗ, 1927. — 20 с. * ''А. Ветлугин''. Воспоминания о Есенине. Русское зарубежье о Сергее Есенине. — М.: ТЕРРА—Книжный клуб, 2007. — 544 с. ISBN 978-5-275-01352-8 * ''Виноградская Н.'' Как жил Есенин. — Л.: Огонёк, 1926. — 36 с. * Воспоминания о Сергее Есенине. — М.: Московский рабочий, 1965. — 520 с., 100 000 экз. * ''[[Городецкий, Сергей Митрофанович|Городецкий С. М.]]'' Сергей Есенин. Журнал «[[Искусство трудящимся]]» — [[1926]] — № 1 — С. 3. * Есенин и современность. Сборник. — М.: Современник, 1975. — 406 с. * ''Есенина А. А.'' Родное и близкое. — М.: Советская Россия, 1968. — 88 с., 100 000 экз.; 2-е изд. дополн. М.: Советская Россия, 1979 — 96 с., 100 000 экз. * ''[[Куняев, Станислав Юрьевич|Куняев Ст. Ю.]], Куняев С. C.'' Сергей Есенин. — М.: Мол. гвардия, 2005. — 593(13) c.: ил. ([[ЖЗЛ]]; вып. 922) 5000 экз. ISBN 5-235-02758-2 * ''[[Лекманов, Олег Андершанович|Лекманов О.]], [[Свердлов, Михаил Игоревич|Свердлов М.]]'' Сергей Есенин: Биография. — М.: Астрель, Corpus, 2011. — 608 с. 5000 экз. ISBN 978-5-271-34953-9 * ''[[Мариенгоф, Анатолий Борисович|Мариенгоф А.]]'' Роман без вранья. — Л.: 1928. * ''Марченко А. М.'' Есенин: Путь и беспутье. — М.: Астрель, 2012. — 606 с. 5000 экз. ISBN 978-5-271-39257-3 * Сергей Александрович Есенин / Сост. С. С. Куняев. М.: Русскій Міръ, Жизнь и мысль, 2013. — 736 с., ил. — (Русскій Міръ в лицах). — 5000 экз., ISBN 978-5-8455-0136-3 * {{публикация|книга |автор=Скороходов М. В. |заглавие=Сергей Есенин: истоки творчества (вопросы научной биографии) |ответственный=Отв. ред. Т. К. Савченко |место=М. |издательство=ИМЛИ РАН |год=2014 |isbn=978-5-9208-0449-5 |страниц=384}} * ''Юсов Н. Г.'' Известный и неизвестный Есенин. — М.: Новый индекс, 2012. — 640 с., ил., 3000 экз., ISBN 978-5-94268-033-6 * ''[[Прилепин, Захар|Прилепин Захар]]''. Есенин: Обещая встречу впереди. — М.: Мол. гвардия, 2020. — 1029(11) c.: ил. ([[ЖЗЛ]]; вып. 1800) ISBN 978-5-235-04341-1 ;Есениндың вафаты тураһында * [[s:Акт о самоубийстве Есенина|Акт о самоубийстве Есенина]], 1925 г. * [[s:Акт патологоанатомического вскрытия тела Есенина|Акт патологоанатомического вскрытия тела Есенина]], 1925 г. * [[s:Заключение об обоснованности прекращения 23.01.26 г. дознания по факту самоубийства С. А. Есенина|Заключение об обоснованности прекращения 23.01.26 г. дознания по факту самоубийства С. А. Есенина]], 1993 г. * Ойцевич Г., Влодарчик Р. [http://www.esenin.ru/o-esenine/gibel-poeta/oitcevich-g-vlodarchik-r-kriminalisticheskie-eksperimenty-i-delo-o-smerti-poeta-sergeia-esenina Криминалистические эксперименты и дело о смерти поэта Сергея Есенина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200726193855/http://esenin.ru/o-esenine/gibel-poeta/oitcevich-g-vlodarchik-r-kriminalisticheskie-eksperimenty-i-delo-o-smerti-poeta-sergeia-esenina |date=2020-07-26 }} (сжатый фрагмент одной из глав книги: G. Ojcewicz, R. Włodarczyk, D. Zajdel. Zabójstwo Sergiusza Jesienina. Studium kryminalistyczno-historycznoliterackie. — Szczytno, 2009) * [[s:Справка о смерти Есенина Ленинградского ЗАГСа|Справка Ленинградского ЗАГСа о смерти Есенина]], 1926 г. * Эдуард Хлысталов. [https://web.archive.org/web/20130621015959/http://readr.ru/eduard-hlistalov-kak-ubili-sergeya-esenina.html Как убили Сергея Есенина], 1991 г. == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема=Сергей Есенин}} * [http://www.Esenin.ru О жизни и творчестве С. А. Есенина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080220031339/http://www.esenin.ru/ |date=2008-02-20 }} * ''Быков Д. Л.'' [http://www.newlookmedia.ru/?p=2873 «Ошибка Сталина» (к 110-летию поэта).] [[Новый взгляд]] № 10, 2006 * [http://imwerden.de/cat/modules.php?name=books&pa=showbook&pid=202 Есенин «6 стихотворений в чтении автора»] [[Библиотека Imwerden]]. * {{lib.ru|http://az.lib.ru/e/esenin_s_a/| Классика: Есенин Сергей Александрович: Собрание сочинений}}. * ''Кручёных А. Е.'' [http://www.bibliophika.ru/index.php?id=3525 Гибель Есенина. Как Есенин пришёл к самоубийству.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814191320/http://bibliophika.ru/index.php?id=3525 |date=2020-08-14 }} 4-е доп. изд. — Продукция № 134 в. — М.: Изд. автора, 1926. * [http://www.aif.ru/culture/person/pod_ikonami_umirat_pravda_i_mify_o_sergee_esenine «Под иконами умирать…» Правда и мифы о Сергее Есенине] {{Сергей Александрович Есенин}} {{Внешние ссылки нежелательны}} {{ВС}} [[Категория:Сергей Есенин| ]] [[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]] [[Категория:Рус шағирҙары]] [[Категория:Көмөш быуат]] [[Категория:Имажинизм]] [[Категория:Яңы крәҫтиән шағирҙары]] [[Категория:Рус авангарды шағирҙары]] [[Категория:Рәсәй империяһы шағирҙары]] [[Категория:Рәсәйҙең XX быуат шағирҙары]] [[Категория:СССР шағирҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]] [[Категория:1925 йылда вафат булғандар]] [[Категория:28 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1895 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Аҡса билдәләрендә шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] i32icdyia7ladh71m4j74dvtk9z2nfh 0 164699 1307995 1301346 2026-10-31T19:02:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307995 wikitext text/x-wiki {{УК}}'''Һөрмә''' ({{lang-lat|Stibium}}, Sb) — ({{lang-ru|Сурьма}}) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 5-се осоро, 15-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 51. Атом һаны 51. Ябай һөрмә матдәһе көмөшһыу-аҡ, күкһел төҫмөрлө ярмаланып торған ярым металл. Төрлө баҫым ваҡытында дүрт металл аллотроп модификацияһы һәм өс аморф модификацияһы (шартлаусан, ҡара һәм һары һөрмә) билдәле. == Символы == Һөрмә элементының символы — Sb (''Стибиум'' тип уҡыла). == Тарихы == Һөрмә борондан билдәле. Яҡынса беҙҙең эраға тиклем 3000 йылдар самаһында уны көнсығыш илдәрендә һауыт эшләү өсөн ҡулланалар. Б.э.т. XIX быуатта уҡ боронғо Мысырҙа ялтырауыҡ һөрмә онтағы (тәбиғи Sb₂'S₃) ҡулланылған, ул ''mesten'' йәки ''stem'' исеме аҫтында ҡаш ҡарайтыр өсөн ҡулланылған. [[Боронғо Греция]]ла ул στίμμι һәм στίβι тип аталған, ошонан килеп сыҡҡан да инде {{Lang-la|stibium}}<ref>{{Китап|автор=Walde A., Hofmann J. B|заглавие=Lateinisches etymologisches Wörterbuch|том=2|место=Heidelberg|издательство=Carl Winter’s Universitätsbuchhandlung|год=1938|seite=591}}</ref>. Яҡынса б.э. XII—XIV быуаттарында ''antimonium тигән'' .атамаһы барлыҡҡа килә. [[1789 йыл]]да А. Лавуазье һөрмәне ''antimoine'' исеме аҫтында химик элементтар исемлегенә индергән<ref>{{Китап|год=1789|заглавие=Traité Élémentaire de Chimie, présenté dans un ordre nouveau, et d'après des découvertes modernes|издательство=Cuchet, Libraire|место=Paris|страницы=192|ссылка=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8615746s/f252.image.r=.langEN|ref=Lavoisier|автор=Lavoisier, Antoine}}</ref> (хәҙерге инглизсә ''antimony'', испан һәм итальян — ''antimonio'', немецса — ''Antimon''). Урыҫ теленә «сурьма» төрөк һәм ҡырым татарҙарынан килеп ингән<ref>{{Китап|автор=Фасмер М.|заглавие=Этимологический словарь русского языка|том=3|ссылка=http://etymolog.ruslang.ru/vasmer.php?id=809&vol=3|место=М.|издание=Прогресс|год=1964–1973|страницы=809}}</ref> === Ятҡылыҡтары === Һөрмә ятҡылыҡтары [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]], [[Алжир]], [[Әзербайжан]], [[Тажикстан]], [[Болгария]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Финляндия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Сербия]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], [[Ҡырғыҙстан]] дәүләттәрендә билдәле<ref>[http://kosmopark.com/poleznie-iskopaemie/mestorozhdenie-surmi Месторождение сурьмы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110405160233/http://kosmopark.com/poleznie-iskopaemie/mestorozhdenie-surmi |date=2011-04-05 }}</ref><ref>[http://wiki.web.ru/wiki/Категория:Месторождения_сурьмы Категория: Месторождения сурьмы — wiki.web.ru]</ref>. === Миҡдары === АҠШ Геология хеҙмәте статистика мәғлүмәттәре буйынса: {| class="wikitable" |+2010 йылда һөрмәнең донъя резервы (һөрмә миҡдары тонналарҙа)<ref>{{Cite web|title=Antimony Uses, Production and Prices Primer|url=http://tri-starresources.com/assets/Antimony%20Primer%20Final%20Jan%202012(1).pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121025010012/http://tri-starresources.com/assets/Antimony%20Primer%20Final%20Jan%202012%281%29.pdf|archivedate=2012-10-25|accessdate=2012-04-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121025010012/http://tri-starresources.com/assets/Antimony%20Primer%20Final%20Jan%202012%281%29.pdf |date=2012-10-25 }}</ref> !Илдә !Резерв !% |- |{{CHN}} |950 000 |51,88 |- |{{RUS}} |350 000 |19,12 |- |{{BOL}} |310 000 |16,93 |- |{{TJK}} |50 000 |2,73 |- |{{ZAF}} |21 000 |1,15 |- |Башҡа (Канада/Австралия) |150 000 |8,19 |- !Донъяла бөтәһе !831 1 000 !100,0 |} == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Сурьма// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 25-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. == Һылтанмалар == * [https://bigenc.ru/literature/text/4174637 Сурьма//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sb/key.html Сурьма на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061231132730/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sb/key.html |date=2006-12-31 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb051.htm Сурьма в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161205085315/http://n-t.ru/ri/ps/pb051.htm |date=2016-12-05 }} * [http://wiki.web.ru/wiki/_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%A1%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BA%D0%B8 Сеннайоки (Финляндия) — уникальное месторождение самородной сурьмы] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Үтә хәүефле матдәләр]] [[Категория:Пниктогендар]] [[Категория:Химик элементтар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] sllclibbykdsolid0lbhji84nym9uqu 0 165097 1308021 1306400 2026-11-01T08:52:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308021 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сергей Владимирович Бахрушин''' ({{OldStyleDate2|8|октябрь|1882|26|сентябрь}}, [[Мәскәү]] — [[8 март]] [[1950 йыл]], [[Мәскәү]]) — СССР һәм Рәсәй [[тарих]]сыһы, СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, (1939), РСФСР АПН тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1945). Сталин премияһы лауреаты (1941). == Биографияһы == Сергей Владимирович Бахрушин Мәскәү сауҙагәрҙәре династияһынан. Уның олатаһы А.А. Бахрушин — театр музейын нигеҙләүсе; атаһы һәм ҡартатаһы — Мәскәү янындағы Иваново имениеһына эйә була. Өйҙә башланғыс белем ала, артабан уҡыуын Император Николай иҫтәлегенә лицейҙа дауам итә, уны алтын миҙал менән тамамлай. Мәскәү университетының тарих-филология факультетында (1900—1904) уҡый. Университетты тамамлағандан һуң профессор дәрәжәһенә әҙерләү өсөн ҡалдырыла Университетта М.М.Богословский, [[Любавский Матвей Кузьмич|М. К. Любавский]], Ю В. Готье, А И. Яковлев, П. Г. Виноградов, В О. Ключевскийҙа уҡый. 1909 йылдан Мәскәү университетының приват-доценты, ә 1927 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем — Мәскәү дәүләт университетының профессоры. 1910—1912 йылдарҙа Мәскәү ҡала думаһында прогрессив төркөм ''Комитеты ағзаһы''; 1913—1917 ''Комитет секретары'' була. 1913—1916 йылдарҙа Мәскәүҙән земство гласныйы. "Монархия заговоры" ҡатнашыусыһы тип Семипалатинскҡа һөргөнгә (1931—33) тарихсы С. Ф. Платонов менән бергә ебәрелә, (Академия эштәре сиктәрендә<ref>Был реабилитирован в 1967 году.</ref>). Һөргөндә китапханала эшләй, Семипалатинск педагогия һәм геология институттарында уҡыта Шулай эшләй, 1937 йылдан башлап ссср фәндәр академияһының тарих институты. 1940-50 йылдарҙа тарихы секторы мөдире булып осор феодализм. Хеҙмәт коллективтары мөхәррире һәм авторҙашы булыуы Тарихы «Мәскәү» (1-2 т., 1952, 1953), «ссср тарихы очерктары» (1953), ҡатнашҡан яҙыуы тарихы «дипломатия» (сталин премияһы, 1941), СССР юғары мәктәптәре өсөн тарих буйынса дәреслек. == Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары == С.В.Вахрушиндың ғилми ҡыҙыҡһыныуҙары даирәһе бик киң: Киев Русенән алып XIX быуатҡа тиклем, айырым тарихи шәхестәрҙең характеристикаларынан алып Рәсәй тарихи үҫешенең киң ҡатламдарына тиклем, киң уҡыусылар өсөн пропаганда һәм популяр мәҡәләләрҙән алып фундаменталь академик тикшеренеүҙәргә тиклем. Үҙенең фәнни эҙләенүҙәре тураһында һөйләгәндә, С. В. Бахрушин уларҙың тематикаһын дүрт төркөмгә бүлә: # XV—XVII быуаттарҙа рус дәүләте тарихы буйынса # Киев Русе тарихы буйынса # Себер тарихы буйынса # башҡа эштәре. == Төп эштәре == * Княжеское хозяйство XV и первой пол. XVI вв. // Сб. статей, посвященных В. О. Ключевскому… М., 1909; * [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003800435#?page=5 Москва в 1812 году.] — М.: Имп. о-во истории и древностей рос. при Моск. ун-те, 1913. — 40 с. * Малолетние нищие и бродяги в Москве: (Ист. очерк). — Москва : Гор. тип., 1913. — 51 с. * Московский мятеж 1648 г. // Сб. статей в честь М. К. Любавского. П., 1917; * Очерки по истории колонизации Сибири в XVI и XVII вв. М., 1927; * Остяцкие и вогульские княжества в XVI—XVII веках. — Л.: Изд-во Ин-та народов Севера ЦИК СССР, 1935. — 91 с. * [http://dlib.rsl.ru/viewer/01005319908#?page=5 Завоевание Сибири]: Стеногр. лекции проф. С. В. Бахрушина, прочит. 4 марта 1938 г.: [На правах рукописи]: [Только для слушателей и препод.]. — М.: Ин-т усовершенствования педагогов и руководящих работников комсельхозшкол, 1938. — 16 с. * Героическое прошлое славян. — М.: Воен. изд-во, 1941. — 14 с. * Дмитрий Донской. — Ташкент : Изд-во УзФАН, 1942. — 40 с. — ([Великие русские полководцы] / Акад. наук СССР, Узбекистан. филиал, Ин-т языка, лит. и истории) * Минин и Пожарский — Ташкент : Изд-во УзФАН, 1942. — 56 с. — ([Великие русские полководцы] / Акад. наук СССР, Узбекистан. филиал, Ин-т языка, лит. и истории) * Разгром Ливонского ордена в Прибалтике. (XVI в.). — Ташкент: Госиздат УзССР, 1942. — 32 с. * [http://dlib.rsl.ru/viewer/01005348137#?page=5 Иван Грозный]. — М.: Гос. изд. полит. лит., 1945. — 100 с. (ранее — М.: Гос. изд. полит. лит., 1942. — 73 с.) * [http://dlib.rsl.ru/viewer/01005756317#?page=5 Самодержавие Ивана lV]. — М.: Воен. изд-во, 1946. — 80 с. — (В помощь преподавателю дивизионной школы партийного актива. История СССР). * Москве 800 лет. [1147-1947] — М: Госполитиздат, 1947. — 48 с. (с Г.&amp;nbsp;Д.&amp;nbsp;Костомаровым) * Старая Москва. —М.: изд-во и тип. Госкультпросветиздата, 1947. — 31 с. * Научные труды. — М., 1952—1959. — Т. 1—4. (список трудов в 1-м томе). * [https://web.archive.org/web/20111221153909/http://libelli.ru/works/discurs.htm Беседа об исторической науке] // ''Бахрушин С. В.'' [http://dlib.rsl.ru/viewer/01001369438#?page=1 Труды по источниковедению, историографии и истории эпохи феодализма (Научное наследие)]. — М.: Наука, 1987. — С. 80—86. * Из воспоминаний // Проблемы социальной истории Европы: от античности до нового времени. Брянск, 1995. == Бүләктәре һәм премиялары == * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (10.06.1945) * Беренсе дәрәжәлә Сталин премияһы (1941) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БСЭ3|заглавие=Бахрушин Сергей Владимирович}} * ''{{Comment|Вовина-Лебедева В. Г.|Варвара Гелиевна Вовина-Лебедева}}'' [https://cyberleninka.ru/article/n/s-v-bahrushin-i-m-n-tihomirov-k-voprosu-o-shkolah-v-issledovaniyah-drevney-rusi С. В. Бахрушин и М. Н. Тихомиров: к вопросу о школах в исследованиях Древней Руси] // Петербургский исторический журнал. 2015; * ''{{Comment|Дубровский А. М.|Александр Михайлович Дубровский}}'' С. В. Бахрушин // Портреты историков. Время и судьбы. Т. 1 / отв. ред. Г.&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Севостьянов. М. — Иерусалим, 2000; * ''Дубровский А. М.'' С. В. Бахрушин и его время. М., 1992; * {{Мәҡәлә|автор=[[Зимин, Александр Александрович|Зимин А. А.]]|заглавие=Творческий путь С. В. Бахрушина|издание=Научные доклады высшей школы. Исторические науки|год=1961|номер=2}} * {{Мәҡәлә|автор=[[Кафенгауз, Бернгард Борисович|Кафенгауз Б. Б.]]|заглавие=С. В. Бахрушин|издание=Учёные записки МГУ|год=1952|выпуск=156}} * ''Каштанов С. М.'' Творческое наследие С. В. Бахрушина и его значение для советской исторической науки (К 100-летию со дня рождения) // История СССР. — 1982. — № 6. * ''{{Comment|Преображенский А. А.|Александр Александрович Преображенский}}'' Бахрушин Сергей Владимирович // Историки России. Биографии / сост. А.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Чернобаев; под ред. {{Comment|В. А. Динеса|Владимир Александрович Динес}}. М., 2001. * Проблемы социально-экономической истории истории феодальной России. К 100-летию со дня рождения чл.-корр. АН СССР С. В. Бахрушина / отв. ред. А. А. Преображенский. М., 1984; * {{Китап|автор=Тихонов В. В.|заглавие=Московские историки первой половины XX века: научное творчество [[Готье, Юрий Владимирович|Ю. В. Готье]], [[Веселовский, Степан Борисович|С. Б. Веселовского]], [[Яковлев, Алексей Иванович|А. И. Яковлева]], С. В. Бахрушина|ответственный=В. В. Тихонов; Рецензенты: д.и.н. [[Шестаков, Владимир Алексеевич|В. А. Шестаков]], д.и.н. [[Дурновцев, Валерий Иванович|В. И. Дурновцев]]; [[Институт российской истории РАН]]|место=М.|год=2012|страниц=390|isbn=978-5-8055-0233-1|тираж=300}} * {{Мәҡәлә|автор={{nobr|Тришкин И. Е.}}, {{nobr|Цыганков Д. А.}}|заглавие=БАХРУШИН Сергей Владимирович|издание=Императорский Московский университет: 1755—1917|тип=энциклопедический словарь|автор издания={{nobr|А. Ю. Андреев}}, {{nobr|Д. А. Цыганков}}|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|страницы=58—59|isbn=978-5-8243-1429-8|ref=Императорский Московский университет}} * ''Черепнин Л. В.'' К 10-летию со дня смерти С. В. Бахрушина и К. В. Базилевича // ''Черепнин Л. В.'' Отечественные историки XVIII—XX вв. М., 1984. == Һылтанмалар == * {{Сотрудник РАН|49494|Сергея Владимировича Бахрушина}} * [https://web.archive.org/web/20130509180647/http://gublibrary.ru/tum/Issledov_Sibiri/Bakhrushin.html Краткая биография] * [http://pedagogic.ru/persons/item/f00/s00/e0000047/index.shtml Статья] в «Педагогической энциклопедии» * [http://www.megabook.ru/article?%d0%91%d0%90%d0%a5%d0%a0%d0%a3%d0%a8%d0%98%d0%9d%20%d0%a1%d0%b5%d1%80%d0%b3%d0%b5%d0%b9%20%d0%92%d0%bb%d0%b0%d0%b4%d0%b8%d0%bc%d0%b8%d1%80%d0%be%d0%b2%d0%b8%d1%87 Статья] в «Энциклопедии Кирилла и Мефодия» * [http://russiasib.ru/baxrushin-sergej-vladimirovich Статья]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018|bot=InternetArchiveBot}} в «Энциклопедии Сибири» * Бахрушин, Сергей Владимирович. На сайте «Хронос». * Бахрушин Сергей Владимирович (неопр.). Летопись Московского университета. Дата обращения 17 декабря 2017. * [http://isaran.ru/?q=ru/fund&guid=4DA0BA0E-EDAE-CB39-9F95-A147C3B492CD&ida=1 Историческая справка] на сайте Архива РАН * ''Тихонов В. В.'' [http://cliohvit.ru/view_post.php?id=75 Об одной тенденции развития отечественной историографии в начале XX в.: историко-антропологические работы А. И. Яковлева и С. В. Бахрушина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610214407/http://cliohvit.ru/view_post.php?id=75 |date=2015-06-10 }} * ''Тихонов В. В.'' [http://cliohvit.ru/view_post.php?id=84 История Москвы и Московского края в научном наследии С. В. Бахрушина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610223914/http://cliohvit.ru/view_post.php?id=84 |date=2015-06-10 }} * ''Тихонов В. В.'' [http://cliohvit.ru/view_post.php?id=98 Эпоха Ивана Грозного в интерпретации С. В. Бахрушина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610214844/http://cliohvit.ru/view_post.php?id=98 |date=2015-06-10 }} * ''Митрофанов В. В.'' [https://web.archive.org/web/20150610210307/http://library.ikz.ru/georg-steller/aus-sibirien-2013-2006/mitrofanov-v.v.-o-programme-kursa-s.v.-bahrushina О программе курса С. В. Бахрушина по истории Сибири] * ''Решетникова С. Н.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/inostrannye-istochniki-po-istorii-kolonizatsii-sibiri-v-otsenkah-s-v-bahrushina Иностранные источники по истории колонизации Сибири в оценках С. В. Бахрушина] * ''Решетникова С. Н.'' [http://cheloveknauka.com/osnovnye-problemy-istochnikovedeniya-sibirskoy-istorii-v-tvorchestve-s-v-bahrushina Основные проблемы источниковедения сибирской истории в творчестве С. В. Бахрушина] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:СССР тарихсылары]] [[Категория:Рәсәй империяһы тарихсылары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Сталин премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]] [[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1950 йылда вафат булғандар]] [[Категория:8 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:1882 йылда тыуғандар]] [[Категория:8 октябрҙә тыуғандар]] qb0zh7d0hzg25qkogxsi9qdeby09njg 0 167274 1308018 1182039 2026-11-01T07:42:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308018 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бак йорто''' — [[Санкт-Петербург]]тың үҙәк өлөшөндә тарихи бина, 1904—1905 йылдарҙа «Речь» гәзите нәшриәтсеһе Юлиан Бак өсөн архитектор Борис Гиршович проекты буйынса төҙөлгән{{Sfn|Жерихина|2006}}<ref name="expertise">{{Cite web|url=https://kgiop.gov.spb.ru/media/uploads/userfiles/2016/10/14/9207.pdf|title=Акт по результатам государственной историко-культурной экспертизы выявленного объекта культурного наследия «Дом Ю. Б. Бака», расположенного под адресу: Санкт-Петербург, Кирочная улица, дом 24, с целью обоснования включения объекта в единый государственный реестр объектов культурного наследия (памятников истории и культуры) народов Российской Федерации|publisher=|date=2019-08-18|accessdate=2019-09-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190923152956/https://kgiop.gov.spb.ru/media/uploads/userfiles/2016/10/14/9207.pdf |date=2019-09-23 }}</ref>. Фасадтарының матур декоры һәм ихата өлөшөнөң үҙенсәлекле төҙөлөшө менән айырылып тора: төп корпустың икенсе һәм бишенсе һәм флигелдәре өҫкө галереялар менән тоташа<ref name="lurie">{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/architecture/227027-dvory-spb|title=Самые удивительные дворы Петербурга|publisher=The Village|date=2015-12-02|accessdate=2019-09-17}} </ref>{{Sfn|Гусаров|2018}}. 2001 йылда Бак йорто яңы асыҡланған мәҙәни мираҫ объекттары статусын ала, ә 2016 йылда тарихи-мәҙәни экспертиза һөҙөмтәләре буйынса Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының мәҙәни мираҫ объекттарының Берҙәм дәүләт реестрына индерелеүгә тәҡдим ителә (тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡы)<ref name="expertise"/>. == Тарихы == === Төҙөү === 1844 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Бактың буласаҡ йорто участкаһын элегерәк медицина докторы, император йәшерен советнигы Карл Федорович Гаугер биләй. Планында П ҡат-рәүешле ике ҡатлы бина [[классицизм]] стилендә биҙәлә, беренсе ҡаты таштан, ә икенсе ҡаты ағастан төҙөлә. Унда бөтәһе 17 фатир иҫәпләнә, шуларҙың ике бүлмәһе һыу үткәргес менән йыһазландырылған. Йортта шулай уҡ кер йыуыу бүлмәһе һәм 9 атҡа аҙбар була. Һуңғараҡ бина бер нисә хужаны алмаштыра — Гаугерҙан бина почётлы граждан Петр Ильич Ларионовҡа күсә, унан һуң ниндәйҙер Афанасьевҡа һәм Мейерға күсә. Үҙгәртеп ҡороуҙар башланғанға тиклем милексеһе булып Эмилий-Иоганн һәм Эдуард Фёдорович Мейзе тора. 1903 йылдың 21 ғинуарында улар килешеү буйынса йортто инженер Юлиан Бакҡа 212 500 һумға һаталар. Инде май айына иҫке бинаны һүтәләр һәм яңы төҙөлөш өсөн ерҙе таҙарталар{{Sfn|Гусаров|2018}}<ref name="expertise"/>. Яңы бина өсөн архитектор сифатында Борис Гиршовичты саҡыралар, ул был мәлгә Птеербургтың йәһүд общинаһы өсөн бер нисә матур йорт төҙөгән була. Гиршович ике проект әҙерләй; заказсыға оҡшаған проект варианты буйынса төҙөлөштө тормошҡа ашыра башлайҙар. Күләмле бина биш инеү урынына (ике түр инеү урыны һәм өс ихата инеү урыны) проектлана, ҡапҡанан үтеп йөрөү урынын үҙ-ара тоташтырылған өс ихата тормошҡа ашыра, ә дүртенсе ихата төп корпус һәм флигель араһында өҫкө галереялар ярҙамында башҡарыла. Биш ҡатлы корпусты урамдың ҡыҙыл һыҙығы буйлап мансарда ослай, ихата флигелдәре 6-сы ҡатты ала. Бинаға коммуникациялар — электр, һыу торбалары селтәре үткәрелә, түрҙә лифттар ҡуйыла һәм консьерж өсөн бүлмә күҙ уңында тотола<ref name="expertise"/>. Юлиан Бак үлгәндән һуң уның тол ҡатыны Анна Ильинична бинаны надворный советник Афанасий Михайлович Сомовҡа һата. Билдәле булыуынса, бинаның аҙаҡҡы милексеһе булып 1-се гильдия сауҙагәре һәм нәҫелдән килгән почётлы граждан Константин Александрович Варгунин тора. === Архитектураһы === [[Файл:Кирочная_24_03.jpg|мини|260x260пкс|Ихатанан ябыҡ галереяларға күренеш, 2017]] Йорттоң дөйөм стиле «өсөнсө [[барокко]]» кеүек һүрәтләнә{{Sfn|Юхнева|2019}}. Йорттоң фасады ҡат -ара кәрниздәр, эркерҙар һәм һылап яһалған биҙәктәр менән һәм металл декорлы (сүкеп эшләнгән рәшәткәләр, аҫма түбәләр, байраҡ тотоп тороусы яйланмалар) күләмле аттиктар менән бүлгеләнә. Ихата фасадтары йыйнаҡ, төп элементтары булып асыҡ балкондар һәм галереялар тора. Цоколе эзбизташ менән түшәлгән, беренсе ҡаты рустовкаланған, композицияны ағас кәрниз тамамлай<ref name="expertise"/>. Баштағы проект буйынса бинала ике башня була, уларҙың береһе [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында емерелә, икенсеһе яҡынса 1968 йылда юғала<ref name="sobaka">{{Cite web|url=http://www.sobaka.ru/city/city/90681|title=От перепутанной мастерской Бакста до потерянного витража: самые интересные истории из дома Бака|publisher=Собака.ру|date=2019-09-16|accessdate=2019-09-17}} </ref>. Бинаны биҙәү өсөн тик ҡиммәтле һәм сифатлы материалдар ҡулланыла. Мәҫәлән, вестибюль һәм баҫҡыс тороҡтарын биҙәү өсөн витраждар «М. Франк һәм К°» оҫтаханаһында заказ буйынса эшләнә{{Sfn|Кириков|2006|страницы=209, 361}}. Йәмәғәт зонаһында иҙәндәр метлах плиткалары менән түшәлә, колонналар һәм баҫҡыстар мәрмәр менән көпләнә, стена һәм түшәмдәр һылап яһалған биҙәктәр менән эшләнә, семәрле имән ишектәр һәм бейек көҙгөләр ҡуйыла. Бинаның архитектура үҙенсәлеге булып корпустарҙың ғәҙәти булмаған тоташтырылыуы тора: икенсе һәм бишенсе ҡаттарҙы ябыҡ галереялар тоташтыра, асыҡ балкондар рәте менән улар үҙенсәлекле төҫ бирә, уны Мауриц Эшер лабиринты менән сағыштыралар{{Sfn|Гусаров|2018}}. Эстетик яҡтан тыш, ябыҡ галереялар прагматик мәғәнәгә эйә була — улар арҡаһында эске флигелдәрҙә йәшәүселәргә төп инеү урыны менән файҙаланырға тура килә, был ҡуртымдың хаҡын арттыра. Йорт подвалында шарап мөгәрәптәре, шулай уҡ ялға биреү өсөн бүлмәләр урынлаша<ref>''Лиханова Т.''Дом Бака – обретение утраченного. «Новая газета» Санкт-Петербург(3 декабря 2017).<small>Дата обращения: 17 сентября 2019.</small><small>Архивировано 12 сентября 2019;года.</small></ref> === Билдәле йәшәүселәре === Йортта төрлө профессиялы күп хәлле ҡала кешеләре, чиновниктарҙан башлап шағирҙарға тиклем кешеләр йәшәп китә. Төҙөлөп бөткәндән һуң беренсе йәшәүсеһе булып Рәсәй империяһының хәрби министры Александр Редигер тора. Өсөнсө ҡатты нефть сәнәғәтсеһе Павел Гукас биләй. Мансарда ҡатында оҫтаханалар урынлаша, иң ҙур бүлмәне рәссам Николай Беккер, Петербургта билдәле портрет яҙыусы Федор Беккерҙың улы ҡуртымға ала<ref name="sobaka"/>. 1906 йылдан 1910 йылға тиклем осорҙа 6-сы фатирҙы Леон Бакст оҫтахана сифатында ҡуртымға ала (ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса — 31-се йәки 32-се, унда Дягилевтың «[[Рус миҙгелдәре]]<nowiki/>» өсөн костюмдар өҫтөндә эшләй<ref name="bumaga">{{Cite web|url=https://paperpaper.ru/photos/dom-baka/|title=Как жильцы дома Бака отмывают мраморные лестницы и витражи, выпускают собственные сувениры и ищут двери здания на «Авито»|publisher=Бумага|date=2017-04-25|accessdate=2019-09-17}}</ref>. Шулай уҡ Октябрь революцияһына тиклем йортта сенатор Нил Зуев ғаиләһе менән, генерал [[Комаров Дмитрий Егорович|Дмитрий Комаров]]<nowiki/>тың тол ҡатыны һәм балалары, инфантериянан генерал Андрей Косич, инженер Эдуард Тотлебен ҡыҙы Александра, эре сәнәғәтсе һәм медицина докторы Сергей Колачевский йәшәй{{Sfn|Гусаров|2018}}.С Совет власы осоронда йорт коммуналь торлаҡ була<ref>''Рыбина Ю.''&#x20;Дом Бака: галереи историй и судеб.&#x20; Градозащитный Петербург&#x20;(12&nbsp;января 2018).&#x20;<small>Дата обращения: 17 сентября 2019.</small>&#x20;<small>Архивировано 16&nbsp;сентября 2019&nbsp;года.</small></ref>, фатирҙың бер бүлмәһендә ( № 31) актер Юрий Каморный йәшәй{{Sfn|Гусаров|2018}}, ә 37-се фатирҙа (1930 йылдан алып 1941 йылға тиклем) 11 йыл Анатолий Мариенгоф ҡатыны Анна Никритина менән йәшәй<ref name="protect">{{Cite web|url=https://protect812.com/2018/01/12/dom-baka/|title=Дом Бака: галереи историй и судеб|publisher=Градозащитный Петербург|date=2018-01-12|accessdate=2019-09-17}} </ref>. 22 -се фатирҙа 1956 йылға тиклем балерина Тимофеева Нина, ә 1970 йылдарҙа балет артисы Василий Островский йәшәй{{Sfn|Гусаров|2018}}. == Хәҙерге заман == === Туҙыуы === 1905 йылда төҙөлөш тамамланғандан һуң бина бер тапҡыр ҙа йүнәтелмәй<ref name="expertise"/>. [[Бөйөк Ватан һуғышы|Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында йортҡа ике тапҡыр бомба эләгә: снаряд бер нисә ҡатты тишеп үтә, икенсе снаряд фасад стенаһына эләгә, бинала ярыҡтар барлыҡҡа килә<ref>''Галкина Ю.''&#x20;Я живу в доме Бака на Кирочной.&#x20; The Village&#x20;(3&nbsp;июня 2016).&#x20;<small>Дата обращения: 17 сентября 2019.</small>&#x20;<small>Архивировано 16&nbsp;сентября 2019&nbsp;года.</small></ref>. XX быуаттың икенсе яртыһында йәмәғәт зонаһы биҙәлешенең барлыҡ тиерлек элементтары урлана һәм юҡҡа сыға (витраж, металлодекор), көҙгөләре ватыла, 1960 йылда лифт кабинаһы юҡҡа сыға, ә 1988 йылда шахта селтәрҙе һүтеп алына. 1990 йылда фатирҙа йәшәүселәр фатирҙарҙан тарихи мебелде, ишектәрен, ванналарын сығарып ташлай, үҙенсәлекле камин һүтеп алына<ref name="village">{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/where/236093-buck|title=Я живу в доме Бака на Кирочной|publisher=The Village|date=2016-06-03|accessdate=2019-09-17}} </ref>. 2000 йылдарҙан Бак йорто «Ленфильм» студияһының төшөрөүҙәре өсөн урын исемлегенә индерелә, шул уҡ ваҡытта бинаның дөйөм торошо ҡәнәғәтләнерлек булмай — ҡаттарҙа яҡтылыҡ булмай, түр бүлмәләрҙә йортһоҙҙар ҡунып сыға һәм сүп-сар ҡалдыра. 2010 йылдың ҡышында подъездарының береһендә түшәме емерелеп төшә<ref name="bumaga"/>. Йәшәүселәрҙең һүҙҙәре буйынса, шул уҡ йылдан фатирҙарҙың береһен «билдәле порнобарон» ала<ref name="village"/>. 2010 йылдан 2013 йылға тиклем бинала легаль булмаған казино эшләй, 2016 йылда уның урынында хостел асыла. === Капиталь ремонт === Тәбиғи туҙыуынан тыш бина вандалдарҙан һәм намыҫһыҙ йүнәтеүҙәрҙән зыян күрә. Мәҫәлән, 2017 йылда коммуналь хеҙмәттәр хеҙмәткәрҙәре витраждарҙы һүтеп ала һәм сүплеккә сығара, ә тарихи ишектәрҙе яңы ишектәр менән алмаштырырға маташалар. 2018 йылда матбуғатта йортта үҙенең быуат тарихы осоронда тәүге тапҡыр фасадтарының ремонты үтәсәк тигән мәғлүмәт барлыҡҡа килә (ул йәшәүселәрҙең күп тапҡыр мөрәжәғәттәренән һуң иртә срокҡа күсерелә, башта 2033 йылға планлаштырыла). 2019 йылда йүнәтеү эштәренә ҡала бюджетынан 50 миллион һум аҡса бүленә, аукционда реставрациялау компания «Мир» еңеп сыға<ref>''Лиханова Т.'' Бака – обретение утраченного. «Новая газета» Санкт-Петербург (3 декабря 2017).<small>Дата обращения: 17 сентября 2019.</small><small>Архивировано 12 сентября 2019 года.</small></ref><ref>{{Cite web|url=https://spbvedomosti.ru/news/gorod/kaprizy-u-pamyatnika-pochemu-remont-fasadov-doma-baka-v-peterburge-obernulsya-skandalom/|title=Капризы у памятника|publisher=«Санкт-Петербургские ведомости» № 108 (6461)|date=2019-06-18|accessdate=2019-09-17}} </ref><ref>{{Cite web|url=https://moika78.ru/news/2018-01-18/11635-fasady-doma-baka-dozhdalis-restavratsii/|title=Фасады Дома Бака дождались реставрации|publisher=Мойка-78|date=2018-01-18|accessdate=2019-09-17}} </ref>. Ремонт сифаты йәшәүселәрҙең һәм күҙәтеүселәрҙең ҡәнәғәтһеҙлеген тыуҙыра: бөхтә һүтеп алыу урынына подъездарҙың металл декоры элементтарын бысалар, фасадтар уңайһыҙ температура шарттарында буяла, тәҙрә быялалары һәм витраждары лезвие менән таҙартыла<ref>{{Cite web|url=http://www.sobaka.ru/city/city/85118|title=«Все криво-косо»: дом Бака отремонтировали, но жильцы жалуются на низкое качество работ|publisher=«Собака.ru»|date=|accessdate=2019-09-17}} </ref>. 2019 йылдың февраль айында фасадынан штукатуркаһы ҡойола башлай, декабрь айында балкондарҙан һәм урам фасадтарынан ике тапҡыр ҡойола<ref>{{Cite web|url=https://karpovka.com/2019/03/27/383488/|title=С отремонтированного дома Бака обвалилась штукатурка|publisher=Карповка|date=2019-03-27|accessdate=2019-12-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224160121/https://karpovka.com/2019/03/27/383488/ |date=2019-12-24 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.the-village.ru/village/city/news-city/370629-dom-baka-obrushenie|title=С дома Бака обрушилась штукатурка. Недавно там провели капремонт|publisher=The Village|date=2019-12-23|accessdate=2019-12-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://moika78.ru/news/2019-12-22/339287-ne-prostoyal-i-goda-s-fasada-doma-baka-obvalilas-shtukaturka/|title=«Не простоял и года»: с фасада Дома Бака обвалилась штукатурка|publisher=Мойка-78|date=2019-12-22|accessdate=2019-12-22}}</ref>. === Ижтимағи эшмәкәрлек === Йорттоң насар торошо һәм тәртип булдырыу буйынса проблемалар йәшәүселәрҙе инициатив төркөмгә берләштерә, улар үҙ проектын тормошҡа ашыра башлай: 2013—2014 йылдарҙа [[ВКонтакте]] социаль селтәрендә «Кирочная 24» берлеге барлыҡҡа килә<ref name="village"/>, бина буйлап экскурсиялар үткәрә башлайҙар, [[логотип]] әҙерләнә һәм йорттоң һүрәте менән сувенирҙар сығара башлайҙар<ref>''Лиханова Т.''&#x20;Дом Бака – обретение утраченного.&#x20; «Новая газета» Санкт-Петербург&#x20;(3&nbsp;декабря 2017).&#x20;<small>Дата обращения: 17 сентября 2019.</small>&#x20;<small>Архивировано 12&nbsp;сентября 2019&nbsp;года.</small></ref>. Йәшәүселәрҙең әүҙемлеге арҡаһында бинаның эске имән ишектәре табыла һәм кире бинаға ҡайтарыла, улар 2000 йылдар аҙағында реставрацияға ебәрелеп коммерция файҙаланыуына һатылған була<ref>{{Cite web|url=https://protect812.com/2017/11/10/kak-zhe-ne-vernut-dom-baka/|title=«Как же можно было не вернуть?»|publisher=Градозащитный Петербург|date=2017-11-10|accessdate=2019-09-17}} </ref>. 2019 йылда коммерциялы булмаған «Иғтибар» фонды менән берлектә беренсе һәм икенсе түр тамбурҙарының реставрацияһы буйынса кампания эш башлай, уға аҡса шәхси иғәнә юлы менән йыйыла<ref>Дом Бака.&#x20; Фонд сохранения исторического наследия «Внимание».&#x20;<small>Дата обращения: 17 сентября 2019.</small>&#x20;<small>Архивировано 17&nbsp;сентября 2019&nbsp;года.</small></ref>. Киләсәктә музей асыу планлаштырыла, экспонаттары булып интерьерҙың тарихи әйберҙәре торасаҡ<ref>''Орлова Л.''&#x20;В Петербурге откроется музей дома Бака. Посмотрите, какие в нем будут экспонаты.&#x20; Собака.ру&#x20;(10&nbsp;апреля 2019).&#x20;<small>Дата обращения: 17 сентября 2019.</small>&#x20;<small>Архивировано 3&nbsp;сентября 2019&nbsp;года.</small></ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Коллектив авторов|часть=Дом Бака|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=yBmQDwAAQBAJ&pg=PA161&dq=%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F+24+%D0%B4%D0%BE%D0%BC+%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B0&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjHkcGa4srkAhXPG5oKHWUlD0kQ6AEIXzAH#v=onepage&q=%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F%2024%20%D0%B4%D0%BE%D0%BC%20%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B0&f=false|заглавие=The Village. Петербург, где мы живём|ответственный=под ред. Лавриненко&nbsp;А|издательство=Эксмо|год=2019|страницы=162—169|страниц=216|isbn=978-5-04-101292-2|ref=The Village}} * {{Китап|автор=Гусаров&nbsp;А.&nbsp;Ю.|часть=Доходный дом Ю. Б. Бака (Кирочная ул., 24)|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=2uVTDwAAQBAJ&pg=PT321&dq=1844+%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%B3%D0%B0%D1%83%D0%B3%D0%B5%D1%80&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjv-paYh9jkAhUsz6YKHS0CDoUQ6AEILDAA#v=onepage&q=1844%20%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%B3%D0%B0%D1%83%D0%B3%D0%B5%D1%80&f|заглавие=Исторические здания Петербурга. Прошлое и современность. Адреса и обитатели|ответственный=под ред. Янцевой&nbsp;Л.&nbsp;И|издательство=Центрполиграф|год=2018|страниц=350|isbn=978-5-227-08042-4|ref=Гусаров}} * {{Китап|автор=Жерихина&nbsp;Е.&nbsp;И.|заглавие=Литейная часть: от Невы до Кирочной, 1710-1918|ответственный=под ред. Середнякова В. Н|издательство=Центрополиграф|год=2006|страниц=410|isbn=5-9524-2415-5|ref=Жерихина}} * {{Китап|автор=Кириков&nbsp;Б.&nbsp;М.|заглавие=Архитектура Петербурга конца ХIХ-начала ХХ века: Эклектика, Модерн, Неоклассицизм|место={{СПб}}|издательство=Коло|год=2006|isbn=5-901841-36-0|страницы=209—361|страниц=447|ref=Кириков}} * {{Китап|автор=Юхнева&nbsp;Е.&nbsp;Д.|заглавие=Петербургские доходные дома. Очерки из истории быта|часть=Глава 2: Архитектурные облики доходных домов. Необарокко|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=zL-wwHq6GJsC&pg=PT111&dq=%D1%8E%D1%85%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B0+%D0%B4%D0%BE%D0%BC+%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B0+%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C%D0%B5+%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%BE&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiu46eH-4fmAhW2xcQBHSS8CmwQ6AEIKTAA#v=onepage&q=%D1%8E%D1%85%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B0%20%D0%B4%D0%BE%D0%BC%20%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B0%20%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C%D0%B5%20%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%BE&f=false|ответственный=под ред. Устинова М. Е|издательство=Центрполиграф|год=2019|isbn=978-5-227-03741-1|ref=Юхнева}} == Һылтанмалар == * [https://vk.com/kiroch24 Официальное сообщество] дома Бака Вконтакте * [https://fondvnimanie.ru/project/215/dom-baka Проект] реставрации тамбура от фонда «Внимание» * [https://www.nrfmir.ru/ru/content/kapitalnyy-remont-doma-baka-v-49-slaydah Презентация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128113331/https://www.nrfmir.ru/ru/content/kapitalnyy-remont-doma-baka-v-49-slaydah |date=2020-11-28 }} этапов реставрации, проведённой компанией «Мир» * [https://web.archive.org/web/20200811230019/https://www.the-village.ru/village/city/where/236093-buck Интервью] с жильцом * [https://web.archive.org/web/20200903191958/https://www.the-village.ru/village/city/architecture/227027-dvory-spb Галерея] фотографий двора [[Категория:Санкт-Петербургтың архитектура һәйкәлдәре]] [[Категория:Биналар һәм ҡоролмалар]] [[Категория:Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] fu2kemdj8tqzw418hars4s1o0xzsl3d 0 168313 1307998 1306241 2026-10-31T22:42:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307998 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Times Higher Education World University Rankings''' ― университеттарҙың ''Times Higher Education (THE)'' журналы йыл һайын баҫтырған глобаль рейтингы. 2004—2009 йылдарҙа нәшриәтсе Quacquarelli Symonds (QS) менән хеҙмәттәшлек итә: улар бергәләп ''TTHE-QS World University Rankings рейтингын баҫтыра''. 2010—2013 йылдарҙа THE менән Thomson Reuters араһында килешеү ғәмәлдә була, ә 2014 йылдан журнал Elsevier менән яңы килешеүгә ҡул менән, ул хәҙерге көнгә тиклем THE-ға рейтинг төҙөү өсөн мәғлүмәттәр бирә<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.elsevier.com/connect/discover-the-data-behind-the-times-higher-education-world-university-rankings|title=Discover the data behind the Times Higher Education World University Rankings|author=Elsevier|accessdate=2019-08-30}}</ref>. THE дөйөм донъя, предмет, репутация, шулай уҡ өс төбәк: Азия, Латин Америкаһы һәм [[БРИКС]] илдәре'','' рейтингын баҫтыра, улар төрлө күрһәткестәрҙе ҡулланып төҙөлә. THE халыҡ-ара рейтингы ''[[Донъя университеттарының академик рейтингы]]'' һәм ''[[:ru:QS World University Rankings|QS World University Rankings]]''<ref>{{Cite news|url=http://qswownews.com/history-development-higher-education-ranking-systems/|title=The history and development of higher education ranking systems - QS WOWNEWS|author=Network|first=QS Asia News|date=2018-03-02|website=QS WOWNEWS|accessdate=2018-03-29|lang=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180821112252/https://qswownews.com/history-development-higher-education-ranking-systems/|archivedate=2018-08-21}}</ref><ref name=":02">{{Cite news|url=https://www.nst.com.my/news/2016/09/172958/strength-and-weakness-varsity-rankings|title=Strength and weakness of varsity rankings|date=2016-09-14|website=NST Online|accessdate=2018-03-29|lang=en}}</ref><ref name="new world ranking2">{{Cite news|url=http://www.csmonitor.com/World/2010/0916/New-world-university-ranking-puts-Harvard-back-on-top|title=New world university ranking puts Harvard back on top|author=Ariel Zirulnick|website=The Christian Science Monitor|quote=Those two, as well as Shanghai Jiao Tong University, produce the most influential international university rankings out there}}</ref><ref name="edmont2">{{Cite news|title=Top schools don't always get top marks|author=Indira Samarasekera & Carl Amrhein|website=The Edmonton Journal|url=https://edmontonjournal.com/news/schools+always+marks/3560240/story.html|quote=There are currently three major international rankings that receive widespread commentary: The Academic World Ranking of Universities, the QS World University Rankings and the Times Higher Education Rankings.|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101003203348/http://www.edmontonjournal.com/news/schools+always+marks/3560240/story.html|archivedate=3 October 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101003203348/http://www.edmontonjournal.com/news/schools%2Balways%2Bmarks/3560240/story.html |date=3 October 2010 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.insidehighered.com/views/2010/11/11/altbach|title=The State of the Rankings|author=Philip G. Altbach|first=|website=Inside Higher Ed|date=11 November 2010|archiveurl=|archivedate=|accessdate=27 January 2015|quote=The major international rankings have appeared in recent months – the Academic Ranking of World Universities, the QS World University Rankings, and the Times Higher Education World University Rankings (THE).|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219200436/https://www.insidehighered.com/views/2010/11/11/altbach |date=19 December 2014 }}</ref> менән бер рәттән университеттарҙың иң абруйлы рейтингы тип һанала. 2010 йылдан яңы, яҡшыртылған методология индергәне өсөн THE маҡтау һүҙҙәре ишетә, әммә академик йәмәғәтселек университеттарҙың репутацияһын тикшеренеүҙәр методологияһында субъективизм, бигерәк тә инглиз телле донъянан ситтә, сағылыш табыуы борсой<ref name="praise1">Andrew Trounson, «[http://www.theaustralian.com.au/higher-education/science-bias-will-affect-local-rankings/story-e6frgcjx-1225877209849 Science bias will affect local rankings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140820002804/http://www.theaustralian.com.au/higher-education/science-bias-will-affect-local-rankings/story-e6frgcjx-1225877209849 |date=2014-08-20 }}» (9 June 2010). ''[[The Australian]]''.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hepi.ac.uk/wp-content/uploads/2016/12/Hepi_International-university-rankings-For-good-or-for-ill-REPORT-89-10_12_16_Screen.pdf|title=International university rankings: For good or ill?|author=Bekhradnia}}</ref>. 2020 йылдан THE рейтингында Рәсәй ҡалалары рейтингын башында [[Мәскәү дәүләт университеты|М. В. Ломоносов исемендәге МДУ]] (174-се позиция), МТФИ (201― 250 интервалында) һәм [[Юғары иҡтисад мәктәбе]] (251 ― 300 интервалында) тора. Рейтингка Рәсәйҙән 48 юғары уҡыу йорто инә<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://academia.interfax.ru/ru/analytics/research/5243/|title=Рейтинг мировых университетов Times Higher Education 2021 / Интерфакс - Высшее образование в России|accessdate=2020-11-30}}</ref>. == Тарихы == ''Times Higher Education–QS World University Rankings'' тәүге рейтингын төҙөүҙе Бен Вильдавски «''The Great Brain Race: How Global Universities are Reshaping the World»'' китабында ''Times Higher Education-''дың ул саҡтағы мөхәррире Джон О’Лириҙан башланыуы тураһында яҙа. ''Times Higher Education'' QS компанияһы менән мәғариф һәм карьера мәсьәләләре буйынса хеҙмәттәшлек итергә ҡарар итә. 2009 йылда рейтинг баҫылғандан һуң ''Higher Education Times'' QS менән килешеүен өҙә һәм Thomson Reuters менән килешеү төҙөй. Баҫма Thomson Reuters, редакция һәм уҡыусылары менән кәңәшләшеп, рейтингтың яңы методологияһын эшләй. Thomson Reuters Times Higher Education исеменән рейтинг төҙөү өсөн мәғлүмәт йыя, анализлай. Уларҙың беренсе рейтингы 2010 йылда баҫылып сыға. Университеттарҙың Times Higher Education рейтингы, QS World University Rankings, [[Донъя университеттарының академик рейтингы]] менән бер рәттән университеттарҙың иң йоғонтоло халыҡ-ара рейтингы иҫәбенә инә<ref name="new world ranking">{{Cite news|url=http://www.csmonitor.com/World/2010/0916/New-world-university-ranking-puts-Harvard-back-on-top|title=New world university ranking puts Harvard back on top|author=Ariel Zirulnick|quote=Those two, as well as Shanghai Jiao Tong University, produce the most influential international university rankings out there|work=The Christian Science Monitor}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://edmontonjournal.com/news/schools+always+marks/3560240/story.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101003203348/http://www.edmontonjournal.com/news/schools+always+marks/3560240/story.html|archivedate=2010-10-03|title=Top schools don't always get top marks|author=Indira Samarasekera and Carl Amrhein|work=[[The Edmonton Journal]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101003203348/http://www.edmontonjournal.com/news/schools%2Balways%2Bmarks/3560240/story.html |date=2010-10-03 }}</ref>. 2010 йылда ''[[:ru:The Globe and Mail|The Globe and Mail]]'' Times Higher Education рейтингын, «моғайын, иң йоғонтолоһолор», тип белдерә<ref>{{Cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/news/national/canadas-universities-make-the-grade-globally/article1709616/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213172820/http://www.theglobeandmail.com/news/national/canadas-universities-make-the-grade-globally/article1709616/|archivedate=2011-02-13|title=Canada's universities make the grade globally|author=Simon Beck and Adrian Morrow|work=[[The Globe and Mail]]|date=16 September 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110213172820/http://www.theglobeandmail.com/news/national/canadas-universities-make-the-grade-globally/article1709616/ |date=2011-02-13 }}</ref>. 2014 йылда Times Higher Education университеттарҙың дөйөм донъя рейтингында мөһим үҙгәрештәр тураһында белдерә<ref>[http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/news/times-higher-education-announces-reforms-to-world-university-rankings Times Higher Education announces reforms to its World University Rankings.]</ref>. == Методология == === Критерийҙар һәм баһалау === 2010—2011 йылдарҙа ҡулланылған тәүге методологияла 13 айырым күрһәткес файҙаланыла, улар биш төркөмгә туплана: уҡытыу (йомғаҡлау баһаһының 30 проценты), тикшеренеүҙәр (30 процент), өҙөмтәләр (тикшереү йоғонтоһо) (32,5 процент), халыҡ-ара хеҙмәттәшлек (5 процент), килем (2,5 процент). Индикаторҙар һаны 2004—2009 йылдарҙа алты ғына күрһәткес ҡулланылған Times-QS рейтингы осоронан күпкә арта<ref name="Methodology">«[http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2010-2011/analysis-methodology.html World University Rankings subject tables: Robust, transparent and sophisticated]» (16 September 2010). ''Times Higher Education World University Rankings''.</ref>. 2010 йылдың 3 июнендә беренсе методологияһы проекты сығарыла. Унда тәүҙә 13 күрһәткес ҡулланылырға тейеш була, киләсәктә уларҙың һаны 16-ға тиклем артыу ихтималлығы билдәләнә. «Тикшеренеү күрһәткесе» (55 процент), «институциональ күрһәткес» (25 процент), «иҡтисади әүҙемлек/инновациялар» (10 процент) һәм «халыҡ-ара хеҙмәттәшлек» (10 процент) категориялары индерелә. Категория атамалары һәм уларҙың йоғонтоһо 2010 йылдың 16 сентябрендә сығарылған методологияла үҙгәртелә<ref name="Methodology"/>. Рейтинг төҙөү методологияһына 2011—2012 йылдарҙа үҙгәреш индерелә<ref>[http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2011-2012/analysis-rankings-methodology.html THE Global Rankings: Change for the better]. Times Higher Education (2011-10-06). Retrieved on 2013-07-17.</ref>. Проекттың мөхәррире Фил Бэти, THE рейтингы ― ул университеттарҙың уҡыу мөхитен тикшереү менән шөғөлләнгән берҙән-бер глобаль рейтинг, башҡалар тикшеренеүҙәргә иғтибар туплай, тип белдерә<ref>{{Cite web|url=http://www.universityworldnews.com/article.php?story=20101126204406989|title=GLOBAL: Crucial to measure teaching in rankings|date=2010-11-28|publisher=Universityworldnews.com|accessdate=2013-12-19}}</ref>. Бэти шулай уҡ был рейтингтың, техник һәм тәбиғи фәндәр менән бер рәттән сәнғәт, гуманитар һәм социаль өлкә тикшеренеүҙәрен ҡуйыусы берҙән-бер рейтинг булыуын билдәләй<ref>{{Cite web|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?sectioncode=26&storycode=417136&c=1|title=Arts on an equal footing|date=2011-08-16|publisher=Timeshighereducation.co.uk|accessdate=2013-12-19}}</ref>. Был раҫлау хәҙер инде ысынбарлыҡҡа тура килмәй: үҙеңде баһалау рейтинг 2015 йылда QS үҙенең QS World University Rankings рейтингына ғилми белемдең барлыҡ өлкәләрен баһаһын нормалләштереүҙе индерә, инженерия һәм тәбиғи фәндәр буйынса шөғөлләнгән университеттар өҫтөнлөк алмаһын өсөн өҙөмтәләр күләме үҙенсәлекле рәүештә баһалана<ref>{{Cite web|url=http://content.qs.com/qsiu/Faculty_Area_Normalization_-_Technical_Explanation.pdf|title=Faculty Area Normalization – Technical Explanation|publisher=QS Quacquarelli Symonds|accessdate=14 September 2016}}</ref>. === Баһалар === Рейтинг төҙөгәндә ҡулланылған баһалау методологияһы төрлөсә була. 2010—2011 йылдарҙағы проектты баһалап, Мельбурн институтынан Росс Уильямс ундағы методологияның күберәк махсуслашҡан «студенттар һаны сағыштырмаса күп булмаған фәнни-тикшеренеү учреждениеларына» өҫтөнлөк бирәсәген һәм студенттар һаны күп булған комплекслы программалы учреждениелар зыян күрәсәген белдерә. Ул шулай уҡ индикаторҙарҙың, «аккдемик тотороҡло» булыуын, ҙур күләмле күрһәткестәрҙе ҡулланыу йоғонтоно түгел, ә мәҡәләләрҙе баһалаясағын билдәләй<ref name="praise1"/>. Universities UK президенты Стив Смит, яңы методологияны «репутацияны субъектив баһалауға йүнәлтелмәгән һәм өҙөмтәләр килтереүҙең ышаныслы сараларын ҡуллана», тип маҡтай һәм бының , «баһалау ысулдарына ышанысты нығытыуын» билдәләй<ref name="praise2">{{Cite web|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2010-2011/analysis-uk-performance.html|title=Pride before the fall?|author=Steve Smith|date=16 September 2010|publisher=Times Higher Education World University Rankings}}</ref>. Бөйөк Британияның Университеттар һәм фән эштәре буйынса министры Дэвид Уиллеттс, рейтингты юғары баһалай, «был юлы репутацияға әҙерәк иғтибар бирелә, ә уҡытыу һәм уҡыу сифатына — ҙурыраҡ», ти ул<ref name="praise3">"[http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2010-2011/analysis-uk-education.html Global path for the best of British], " (16 September 2010). ''Times Higher Education'' World University Rankings.</ref>. 2014 йылда Дэвид Уиллетс TES Глобаль консультатив советы рәйесе итеп һайлана, ул Times Higher Education өсөн стратегик рекомендациялар тәҡдим итеүгә яуаплы<ref>{{Cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/news/new-partner-for-the-rankings-david-willetts-joins-tes-global-advisory-board/2017164.article|title=New partner for THE rankings; David Willetts joins TES Global advisory board|publisher=Times Higher Education}}</ref>. Times Higher Education рейтинг булдырыуҙа өҙөмтәләргә ҙур әһәмиәт бирәә. Өҙөмтәләр белем биреү һөҙөмтәлелеген билдәләүҙә дөрөҫ түгел: ул төп тел булараҡ инглиз телен ҡулланмаған университеттарҙы уңайһыҙ хәлгә ҡуя, сөнки күпселек академик йәмәғәтселек һәм журналдар өсөн инглиз теле халыҡ-ара тел сифатында ҡабул ителгәнлектән, инглиз теленән башҡа телдәге мәҡәләләргә һылтанмалар табыуы ауыр<ref>http://www.cwts.nl/TvR/documents/AvR-Language-Scientometrics.pdf</ref>. Шулай итеп, бындай методологияны уның урынһыҙ һәм инклюзив булмауы өсөн тәнҡитләйҙәр<ref name="RankingWatch">{{Cite web|url=http://rankingwatch.blogspot.com/2006/09/so-thats-how-they-did-it-for-some-time.html|title=So That's how They Did It|date=2006-09-05|publisher=Rankingwatch.blogspot.com|accessdate=2 October 2014}}</ref>. Методологияның икенсе мөһим етешһеҙлеге шунда: социаль һәм гуманитар фәндәр дисциплиналары сиктәрендә мәҡәләләрҙе баҫма матбуғатта баҫтырыу төп төр булһа, улар цифрлы яҙма өҙөмтәһенә индерелмәй йәиһә унда бик һирәк эләгә<ref>{{Cite web|url=http://www.ecoom.be/sites/ecoom.be/files/downloads/Engels%20et%20al%20changing%20pub%20patterns%20SSH%20Scientometrics%202012.pdf|title=Changingpublication patterns in the Social Sciences and Humanities 2000-2009|accessdate=7 December 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130102194516/http://www.ecoom.be/sites/ecoom.be/files/downloads/Engels%20et%20al%20changing%20pub%20patterns%20SSH%20Scientometrics%202012.pdf |date=2 January 2013 }}</ref>. Times Higher Education шулай уҡ «аныҡ фәндәр»ҙе уҡытҡан учреждениеларға алдан уҡ билдәле фекерҙә (уйҙа) булған өсөн көслө тәнҡиткә дусар ителә. Мәҫәлән, THE-QS донъя университеттары рейтингында Лондондың иҡтисад мәктәбе 2004—2005 йылдарҙа 11-се урын биләй, әммә 2008—2009 йылдарҙа 66-сы һәм 67-се урындарға төшә. 2010 йылдың ғинуарында THE Quacquarelli Symonds, ҡулланған ысул дөрөҫ булмаған, унда айырым учреждениеларға, шул иҫәптән LSE, ҡарата алдан уҡ билдәле фекер булған, тигән фекергә килә<ref name="autogenerated4">{{Cite web|url=http://www2.lse.ac.uk/intranet/LSEServices/divisionsAndDepartments/ERD/LSEinUniversityLeagueTables.aspx|title=LSE in university league tables – External Relations Division – Administrative and academic support divisions – Services and divisions – Staff and students – Home|publisher=London School of Economics|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100429102759/http://www2.lse.ac.uk/intranet/LSEServices/divisionsAndDepartments/ERD/LSEinUniversityLeagueTables.aspx|archivedate=29 April 2010|accessdate=26 April 2010|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100429102759/http://www2.lse.ac.uk/intranet/LSEServices/divisionsAndDepartments/ERD/LSEinUniversityLeagueTables.aspx |date=29 April 2010 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Университеттарҙың рейтингы]] hzwdgibxjrj53ctnlaj1r54r5x5lcja 0 168630 1308000 1290528 2026-10-31T22:57:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308000 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Зингер» компанияһы йорто''' (шулай уҡ «'''Китап йорто'''» булараҡ билдәле) — [[Санкт-Петербург]] ҡалаһындағы бина, Невский проспекты, 28-се йорт адресы буйынса урынлашҡан, федераль әһәмиәттәге архитектура ҡомартҡыһы, [[Рәсәй Федерацияһы субъекттары|Рәсәй Федерацияһы төбәге]] милкендә тора. == Тарих == [[Файл:Singer_House_in_Saint_Petersburg_at_Night.jpg|мини|270x270пкс|Бина Яңы йыл байрамына яҡтыртыуында]] Алты ҡатлы мансардалы бина модерн стилендә төҙөлгән, майҙаны 7000 кв. метр тирәһе, [[1902 йыл|1902]]—[[1904 йыл]]да архитектор Павел Сюзор проекты буйынса «Рәсәйҙәге Зингер акционерҙар компанияһы» өсөн төҙөлгән. Төҙөлөш өсөн урынды сауҙа-эшлеклелектең әүҙем барған Нева проспектының [[Грибоедов каналы|Екатерина каналы]] менән киҫешкән ерендә һайлағандар. Утыҙ йыл стажы булған арҙаҡлы архитектор йомарт заказсының һорауы буйынса модерн стилендә проект эшләргә тотонорға баҙнат итә. [[ХХ быуат]] башында йәмәғәт биналарын күләмле киңлеккә, яҡтылыҡҡа, функционаллыҡҡа ынтылдырып төҙөгәндәр, сөнки табыш алыу бүлмәләрҙең һанына бәйле булған була, ә ҡала үҙәгендәге ер ҡыйбат, шунлыҡтан киңлек менән һыйҙырышлыҡ араһында баланс табырға кәрәк булған. [[Нью-Йорк]] һәм Чикагола был хәл бейек йорт күтәреүгә килтерә. Әммә Санкт-Петербургта төҙөлөш ҡаттарының сикләүҙәре буйынса ҡоролмалар 11 сажиндан (23,47 метрҙан)<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=О ограничении постройки в С. Петербурге высоких зданий и надстроек этажей на существующих зданиях|ссылка=http://www.nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=483&regim=3|издание=[[Полное собрание законов Российской империи]], собрание второе|место=СПб.|издательство=Типография II отделения [[Собственная Его Императорского Величества канцелярия|Собственной Его Императорского Величества канцелярии]]|год=1845|том=XIX, отделение первое, 1844, № 18398|страницы=752—753}}</ref> бейек булырға тейеш булмаған, уларҙың бейеклеге [[Ҡышҡы һарай|Ҡышҡы һарайҙың]] бейеклеге менән билдәләнгән. Шулай уҡ Санкт-Петербургтың һаҙлыҡлы тупрағында бейек биналар төҙөү ҡыйын. Ошо барлыҡ дәлилдәр ҙә — Зингер йорто бейек булырға тейеш булмауға хеҙмәт иткән. Ә Нью-Йорктағы баштағы Зингер-Билдинг йортона манара өҫтәгәндәр һәм ул 53 ҡатлы булып, донъяның иң бейек (1908 йылда башняның төҙөлөшө тамамлана) бинаһына әйләнгән була<ref name=":0">{{Cite news|title=«Я работаю в Доме Зингера на Невском проспекте»|url=http://www.the-village.ru/village/business/wherework/308691-dom-zingera|work=The Village|accessdate=2018-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200629175759/https://www.the-village.ru/village/business/wherework/308691-dom-zingera|archivedate=2020-06-29}}</ref> [[Файл:Купол_дом_компании_«Зингер».jpg|мини|300x300пкс|Бина көмбәҙе]] [[Файл:Глобус_Дома_Книги.jpg|мини|267x267пкс|Башнялағы глобус]] Биналарҙың бейеклеге нисбәтенә ҡуйылған талаптарҙы Санкт-Петербургта урап үткәндәр: төҙөлөштөң бейеклеге бинаның ҡыҙыл һыҙыҡта торған фасадына ҡарата тыйыла, ә мансарда һәм [[көмбәҙ]] фасадтың бер өлөшө лә булып тормаған. Мәҫәлән, Зингер йортоноң етенсе ҡатындағы мансардаһы 11 сажин кимәленән үрҙә башланған. Павел Сюзор менән архитектор Building Singer {{Тәржемәһеҙ 3|Флэгг, Эрнест|Эрнестом Флэггом||Ernest Flagg}} араһында бер оҡшашлыҡ бар: был Париж нәфис сәнғәт мәктәбе һәм француз архитектураһы ҡанундарына тартылыу. Петербург бинаһы проектын башта Флэгг әҙерләй, ә һуңынан Сюзор эште дауам итә. Зингер йорто — ике стилдәр ҡатнашмаһы. Картушалар, ростарҙағы валькириялар, шунда уҡ күренмәле ҡабырсаҡ необарокко стилен хәтерләтә. Киреһенсә, иристарҙан үҫеп сыҡҡан үҫемлек орнаменттары, маскарон, ялтыраҡ плиткалар — модерн стиленә ҡарай. Барокко ябай ғына аллегориялар индерә: бер валькирия Меркурийҙың жезлын тотоп тора (сауҙа символы), икенсеһенең ҡулында орсоҡ (еңел сәнәғәттең символы), ә уң терһәге аҫтында — тегеү машинкаһы («Зингер» компанияһының төп продукцияһының объекты) бар. Архитекторҙың нәзәкәтте, нәфислекте тойоуы шәп булһа ла, уның эше бик ауыр күренеп тора: бинаның фасады артыҡ биҙәлгән<ref name=":0"/> Бинаны төҙөгән саҡта ҡайһы бер техник яңылыҡтар индерелә: [[Рәсәй]]ҙә тәүге тапҡыр металл каркас ҡулланыла. Санкт-Петербург архитектураһында атриумдар ҙа (эске ихаталарҙың быяла менән көпләнгән ҡыйыҡтары) яңылыҡ булып тора. Бина шул замандың иң алдынғы технологиялары менән йыһазландырылған, лифттан башлап ҡыйыҡтарҙы ҡарҙан автоматик рәүештә таҙартыуға тиклем. Бина модерн стилендә биҙәлгән. Биҙәлешендә «органика» линиялары ҡулланылған, интерьеры бронзанан ҡойоп эшләнгән үҫемлек орнаменты менән биҙәлгән. Фасадына А. Г. Адамсон авторлығында скульптура ҡуйылған, ул прогресты һәм тегеү индустрияһы үҫешен символлаштыра, йәғни «Зингер» компанияһының төп профилен һүрәтләп тора, башҡа эштәр скульптор Обер Артемий тарафынан башҡарылған. Был бина Санкт-Петербург архитектураһында модерн стиленең сағыу өлгөһө булып тора. [[Файл:Dom_Knigi_-_House_of_Books_IMG_3419.JPG|мини|300x300пкс|Китап магазинының интерьеры]] [[1917 йыл|1917 йылдға]] тиклем бина «Зингер» компанияһына ҡарай; 1904—1911 йылда бинаның күпселек өлөшө [[Санкт-Петербург]] шәхси коммерция банкыһы тарафынан ҡуртымға алынған була<ref>{{Китап|заглавие=Петроградский частный коммерческий банк за пятидесятилетие его существования. 1864—1914|место=Петроград|издательство=Якорь|год=1914|страницы=30|страниц=143}}</ref>. [[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында бинаның беренсе ҡатында [[АҠШ]] илселеге урынлашҡан. [[1919 йыл|1919 йылдың]] декабренән алып бинала «Петрогосиздат» урынлашҡан (1938 йылдан алып — «Лениздат»), ә [[1920-се йылдар|1920]] — 1930 йылдарҙа — башҡа нәшриәттәр урынлашҡан. Бинала шулай уҡ китап һатҡандар, ә [[1938 йыл]]да бында «Китап йорто» урынлашҡан. 2004 йылдан алып 2006 йылдың сентябренә тиклем бинала реконструкция үткәрелә, уны Росохранкультура һәм КГИОП менән килешеп ЯСЙ «кПетербург үсемһеҙ милек агентлығы (ПАННА)» башҡара, ул {{Comment|КУГИ|Комитет по управлению городским имуществом}} менән оҙайлы ваҡытҡа бинаны ҡуртымға алыу тураһында килешеү төҙөй. 2006 йылдың ноябрендә бинаның бер өлөшөндә яңынан «Китап йорто» эшләй башлай, шул уҡ ваҡытта бинаның икенсе өлөшөн ЯАО «ПАНДА» ҡуртымға тапшыра<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=709020 ''Павел Никифоров, Анна Пушкарская''. Просчитанная книга]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}} // [[Коммерсантъ]]-СПб, № 183 (3514) от 30.09.2006.</ref>. Бинаның өҫкө биш ҡатын «[[ВКонтакте|Бәйләнештә]]<nowiki/>» командаһы биләй, аҫҡы ике ҡатында — «Китап йорто» тора<ref>{{Cite web|url=https://vk.com/about|title=О компании|author=|date=|publisher=vk.com|accessdate=2018-03-02}}</ref> == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Рубашкин А. И.|заглавие=В Доме Зингера и вокруг него|место=СПб|издательство=Logos|год=2003|страниц=568|серия=Петербуржцы о городе и людях|isbn=5-87288-255-6}} * {{Китап|автор=[[Кириков, Борис Михайлович|Кириков Б. М.]], Вознесенский А. В.|заглавие=Дом компании «Зингер» — Дом Книги|место=СПб|издательство=[[Издательский дом «Коло»|Коло]]|год=2008|страниц=44|isbn=978-5-901841-53-4}} == Һылтанмалар == * [http://walkspb.ru/zd/nevskiy28.html «Дом Книги» (Невский пр., 28)] * С. Н. Стрижак. [http://www.d-c.spb.ru/archiv/24/16/index.htm К 100-летию возведения «небоскрёба» на Невском]{{Недоступная ссылка|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // «Дизайн и Строительство», № 3 (24), [[2004 йыл|2004 год]]. * [https://web.archive.org/web/20081011123556/http://singerco.com/company/history.html История компании «Зингер»{{ref-en}}] * [http://dk-spb.ru/ Сайт Санкт-Петербургского Дома книги] * [http://www.citywalls.ru/house228.html Дом компании «Зингер» на сайте петербургской архитектуры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414181113/http://www.citywalls.ru/house228.html |date=2012-04-14 }}. * [http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/23834/episode_id/959704/video_id/965327 «Красуйся, град Петров!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920062032/http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/23834/episode_id/959704/video_id/965327 |date=2019-09-20 }}, док. фильм об архитекторе Павле Сюзоре и истории возведения Дома Зингера. * [http://spbdk.ru/ Сайт Санкт-Петербургского Дома Книги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120920075530/http://spbdk.ru/ |date=2012-09-20 }} [[Категория:Санкт-Петербургтың архитектура һәйкәлдәре]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] 3c99r3tudvofqo7hygnppbezkou22dc 0 169392 1308001 995960 2026-10-31T23:18:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308001 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Мәскәү электрон техника институты» милли тикшеренеү университеты''' ('''МЭТИ''') — электроника, компьютер һәм информацион технологиялар өлкәһендә [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] техник университеты, 29 милли тикшеренеү университетарҙың береһе. [[1965 йыл]]да нигеҙ һалынған, Зеленоград ҡалаһында урынлашҡан «Известия высших учебных заведений. Электроника» (1996 йылдан) һәм «Экономические и социально-гуманитарные исследования» фәнни журналдарын нәшер итә (2014 йылдан). == Тарихы == [[1965 йыл]]дың [[26 ноябрь|26 ноябрендә]] нигеҙ һалына<ref>Постановление Совета министров СССР от 26 ноября 1965 года № 1006</ref>, рәсми датаһы тип [[1965 йыл]]дың [[9 декабрь|9 декабре]] иҫәпләнә<ref>Приказ Министерства высшего и среднего специального образования СССР 9 декабря 1963 года № 363 и Приказ Министерства высшего и среднего специального образования РСФСР 9 декабря 1963 года № 633 «Об организации Московского института электронной техники»</ref>. 1966 йылдың ғинуарында Мәскәү тау институты профессоры Леонид Ершов ректор вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә. [[1966 йыл]]дың [[1 сентябрь|1 сентябрендә]] яңы уҡыу йортонда уҡыуҙар башлана. Беренсе курсҡа 250 кеше килә, тағы башҡа уҡыу йорттарында уҡыған 35 кеше икенсе курс студенттары булып килә. Шул уҡ йылда физика-техника, техник кибернитка микроприборҙары, физика-химия һәм электрон машина төҙөү факультеттары, шулай уҡ киске факультет ойошторола. [[1969 йыл]]дан яйлап уҡыу корпустары төҙөлә<ref name="the-village.ru">[http://www.the-village.ru/village/city/modern-architecture/171409-kak-v-sssr-stroili-doma-dlya-kompyuterov Советская утопия: Как Зеленоград не стал Кремниевой долиной] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315152544/http://www.the-village.ru/village/city/modern-architecture/171409-kak-v-sssr-stroili-doma-dlya-kompyuterov |date=2016-03-15 }} // The Village, 7 августа 2015</ref>. Как и в проекте Аалто, учебные корпуса, библиотека, клуб и спорткомплекс должны были быть построены из красного кирпича и объединены переходами в один микрогород<ref name="the-village.ru" />.. Төп корпус китапханаһының тышҡы стеналарын художестволы биҙәүҙе 1974 йылда скульптор Эрнст Неизвестный башҡара. 1972—1973 уҡыу йылында институтта 6000 самаһы студент уҡый, шулай уҡ уларҙың 30-ы профессорҙар һәм фән докторҙары була, йәнә 200-гә яҡын фән доценты һәм кандидаты була<ref name="GSE3-MIET">{{БСЭ3|статья=Московский институт электронной техники |автор=[[Преснухин, Леонид Николаевич|Преснухин Л. Н.]] |том=17 |страницы= |ref=}}</ref>. [[1984 йыл]]дың [[11 март]]ында институт махсус техника булдырыуҙа һәм юғары квалификациялы белгестәр әҙерләү эшендә күрһәткән хеҙмәттәре өсөн [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә<ref>Указ Президиума Верховного Совета СССР от 11 марта 1984 года</ref> [[1992 йыл]]да институт университет статусын ала һәм ''дәүләт Мәскәү электрон техника институты (техник университеты)'' тип атала<ref>Приказ Министерства науки, высшей школы и технической политики Российской Федерации от 24 декабря 1992 года № 1133</ref>. [[Файл:МИЭТ.svg|мини|Классик МИЭТ-осциллограмма]] [[Файл:Gerb_miet.jpg|мини|МИЭТ-тың рәсми гербы]] 2000 йылда университет үҙенең классик логотипына - МЭТИ -осциллограммаға өҫтәп "Марс" ойошмаһы менән әҙерләнгән гербҡа эйә була<ref>[http://www.simvolika.org/kollekz_gerbi.htm Описание герба МИЭТ на сайте разработчика — РОО «Академия русской символики „Марс“»]</ref>. [[2010 йыл]]да МЭТИ милли тикшеренеү университеты статусын ала<ref>Распоряжение Правительства Российской Федерации от 20 мая 2010 года № 812-р</ref>. 2017-2019 йылдарҙа университетта факультет һәм кафедраларҙың ике кимәлле системаһына, университет етәкселегенә туранан-тура буйһоноусы институттарҙың һәм айырым кафедраларҙың бер кимәлле системаһына күсеү менән ойоштороу структураһы үҙгәртеп ҡорола<ref>[http://www.russianelectronics.ru/developer-r/news/russianmarket/doc/77102/ В МИЭТе уничтожат факультеты и деканаты] // Время электроники, 13 января 2017 года</ref><ref>[https://www.zelenograd.ru/news/41724/ В МИЭТе начались реформы. Деканаты заменит департамент учебной работы, факультетов скоро не станет] // Zelenograd.ru, 11 января 2017 года</ref> == Ректорҙары == * Ершов Леонид Викторович (техник фәндәр докторы, профессор) — [[1966 йыл|1966]] (ректор вазифаһын башҡарыусы) * Преснухин Леонид Николаевич (Рәсәй Фәндәр академияһының техник ағза -корреспонденты, профессор) — [[1966 йыл|1966]]—[[1988 йыл|1988]] * Вернер Виталий Дмитриевич (ф.-м. ф д., профессор) — [[1988 йыл|1988]]—[[1998 йыл|1998]] * Чаплыгин Юрий Александрович (Рәсәй Фәндәр академияһының техник ағза -корреспонденты<ref>Статус указан на момент завершения работы ректором. Впоследствии избран академиком РАН.</ref>, профессор) — [[1998 йыл|1998]]—[[2016 йыл|2016]] * Беспалов Владимир Александрович (техник фәндәр докторы, профессор) — [[2016 йыл|2016]]— хәҙерге ваҡытта <gallery> Файл:Chaplygin YuA.jpg|МЭТИ президенты [[Чаплыгин, Юрий Александрович|Ю. А. Чаплыгин]], 1998—2016 йылдарҙа МЭТИ ректоры </gallery> == Рейтингтары == [[2016 йыл]]да МЭТИ тәүге тапҡыр World University Rankings 2016-2017 журналы рейтингына инә, унда 800+ урынды яулап, был рейтингта 24-се Рәсәй вуздарының береһе була<ref>[https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2017/world-ranking World University Rankings 2016-2017] // Times Higher Education (опубликовано 21 сентября 2016 года)</ref>. [[2020 йыл]]ға ҡарата 1500+ 1001 тиклем киңәйтелгән World University Rankings 2021 ҡатнашыусыларынан МЭТИ 1001+ урынды биләй һәм был рейтингта 48 Рәсәй вуздарының береһе була<ref>[https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2021/world-ranking World University Rankings 2021] // Times Higher Education (проверено 5 сентября 2020 года)</ref>. == Институттары һәм әҙерлек йүнәлештәре == * '''Биомедицина системалар институты''' (БМС) ** Биотехник системалары һәм технологиялар * '''Хәрби әҙерләү институтын''' * '''Педагогия һәм лингвистик белем биреү институты'''(ЛПО) ** Лингвистика * '''Халыҡ-ара белем биреү институты''' (ИМО) * '''Микроприбор һәм идара итеү системалары институты'''(МПС) ** Информатика һәм иҫәпләү техникаһы ** Радиотехника ** Техник системаларҙа идара итеү * '''Нано - техника һәм микросистема институты''' (НМСТ) ** Конструкция һәм электрон саралар технологияһы * '''Перспективалы материалдар һәм технологиялар институты'''(ПМТ) ** Наноматериалдар ** Материал өйрәнеү фәне һәм материалдар технологияһы ** Техносфера хәүефһеҙлеге * '''Системалы һәм программа инженерияһы һәм мәғлүмәт технологиялары институты''' (СПИНТех) ** Ғәмәли информатика ** Программа инженерияһы ** Сифат менән идара итеү * Институттарҙан ситтә тормошҡа ашырылған әҙерлек һәм һөнәр йүнәлештәре ** Дизайн ** Инфокоммуникацион технологиялар һәм элемтә системалары ** Технологик һәм мәғлүмәт системаһы ** Информацион хәүефһеҙлек ** Менеджмент ** Хоҡуҡи тәьмин итеү, милли именлек ** Ғәмәли математика ** Электроника һәм наноэлектроника == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Мәскәү электроника һәм математика институты, рәсәй вуздарының тағы бер нигеҙләнгән 1960 йылда совет электроника һәм микроэлектрон үҫеш программаһы сиктәрендә. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * МИЭТ 50 лет. Годы, люди, события. — М.: МИЭТ, 2015. — 392 с. ISBN 978-5-7256-0825-0 == Һылтанмалар == * [http://www.miet.ru/ Официальный сайт МИЭТ] [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған ойошмалар]] [[Категория:Рәсәйҙең юғары техник вуздары]] [[Категория:Рәсәйҙең юғары уҡыу йорттары]] 0uwyfk0fszehqyjk3xys4r2xv269xla 0 171670 1307996 1067952 2026-10-31T20:16:20Z ~2026-58070-98 49338 /* */ 1307996 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Төкәле''' (''урыҫ. Тюкалинск'') — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Омск өлкәһе]]ндәге ҡалаһы. Административ үҙәге — Төкәле районы һәм Төкәле ҡалаһы тораҡ пункты. Халҡы — 9 559 кеше (2025<ref>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Сhisl_MO_01-01-2025.xlsx</ref>) == Географияһы == Ҡала Ишем тигеҙлегенең көнсығышында Төкәле йылғаһы буйында, [[Омск]] ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 124 км , [[Төмән]] — [[Омск]] тимер юлының Называевская станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 79 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Тарихы == [[Себер тракты]]ндағы был тораҡ пунктына 1763 йылда ''Төкәле слободаһы''<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Тюкалинск}}</ref> исеме аҫтында — ямсыларпҙың ''Төкәле'' слободаһы булараҡ нигеҙ һалына (ул ваҡытта Себер тракты Тара тораҡ пунктының көньяғынан үткән була). Ҡала исеменең килеп сығышын Төкәле йылғаһы менән бәйләйҙәр. Иҫке төрки телендәге «TÜKAL» һүҙе «тулы, камил» тигән мәғәнәне аңлата. 1823 йылда киң булып үҫешкән биҫтә икенсел ҡала статусын ала. 1838 йылда ҡала булып китә. 1876 йылдың 26 ноябрендә Тубыл губернаһының Төкәле округы ҡалаһы булып китә. XIX быуат аҙағында Төкәлелә 700-гә яҡын йорт, 2 сиркәү, мәхәллә һәм ике класлы училище була. Халҡы малсылыҡ һәм игенселек менән шөғөлләнә. Йәрминкәләрҙә , иген, ит, балыҡ, тире, йәнлек тиреһе, һыйыр малы, аттар менән сауҙа йәнле бара. XХ быуат башында Төкәлелә 27 завод һәм фабрика, шул иҫәптән май һурҙыртҡыстар эшләй. 1903 йылда Төкәлелә сит илдәргә (Германия, Англия, Швецияға) аҡ май экспортлау буйынса контора асыла. Төкәленең оло юл трактында урынлашыуы ҡаланың социаль-мәҙәни йөҙөндә сағылыш таба. Төрмә, хәрби командалар, чиновниктар булғанға күрә, ҡалаға кеше ағымы көсәйә. XIX быуат аҙағында, ХХ быуат башында Төкәлелә бик күп административ, сауҙа, сәгәғәт һәм көнкүреш тәғәйенләнешендәге биналар төҙөлә. 1914 йылдаТөкәлелә 28 предприятие иҫәпләнә. Транссебер тимер юлы төҙөлгәндән һуң Мәскәү-Себер тракты, шулай уҡ Төкәле ҡалаһы үҙҙәренең сауҙала тотҡан урынын юғалта. 1930 йылдың 27 мартында район гәзите сыға башлай<ref>№ 1846. Знамя Ильича // Летопись периодических и продолжающихся изданий СССР 1986—1990. Часть 2. Газеты. М., «Книжная палата», 1994. стр.241</ref>. == Ҡала тораҡ пункты == 2004 йылдың 30 июлендә Омск өлкәһенең 548-ОЗ «Омск өлкәһендә муниципаль берәмектәрҙең сиктәре һәм статустары тураһындағы» законы нигеҙендә Төкәле ҡалаһы тораҡ пунктының статусы һәм ҡала биләмәләре сиктәре билдәләнә<ref>[http://docs.cntd.ru/document/943013630 Закон Омской области от 30 июля 2004 года № 548-ОЗ «О границах и статусе муниципальных образований Омской области»]</ref>. == Гербы == 1867 йылда ҡала гербын булдырыу буйынса тәүге аҙымдар яһала: герб проекты тәҡдим ителә. Әммә тәҡдим ителгән проект ҡабул ителмәй, һәм ҡаланың оҙаҡ ҡына ваҡыт гербы булмай. Беренсе донъя һуғышы аҙағында Төкәле ҡалаһының гербы рәсми рәүештә раҫлана. Унда Омск өйәҙе гербы һыҙаттары сағылдырыла. Гербтың күренеше түбәндәгесә һүрәтләнә:<blockquote>''«Йәшел фонда көмөш ҡырғыҙ ҡәбер ташы төшөрөлгән»''</blockquote><gallery> Файл:Герб Тюкалинского уезда.gif|<center>Неутвержденный гербы. 1867</center> Файл:Герб Тюкалинского уезда Тобольской губернии.png|<center>Гербы раҫланды. 1916-1917 варианты</center> Файл:Coat of Arms of Tyukalinsk.png|<center>[ru→ba]Современный герб. 2008</center> </gallery> == Халҡы == 2019 йылдың 1 ғинуарына ҡала Рәсәй Федерацияһының 1115 ҡалаһы араһында халҡының һаны буйынса 916-сы урында тора. == Иҡтисады == Төкәле ҡалаһындағы май-сыр эшләү комбинаты өлкәлә етештерелгән һөттән төр һөт ризыҡтарын эшләү менән мәшғүл. Өлкәлә тәбиғи урмандарҙы һәм яһалма урман объекттарын һаҡлауға ҙур иғтибар бүленә. Ҡалала был эш урман хужалығына йөкмәтелгән. «Сапропели» производствоһы, «Шатлыҡ» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте ҡала халҡын эш менән тәьмин итеүҙе хәстәрләй. === Радиостанциялары === Төкәле ҡалаһынд киң радио селтәре эшләй. Оҙаҡламай 101,3 FM — Хорошее FM (ООО «Алекс Медиа») сафҡа инәсәк. Әлеге ваҡытта 102,0 FM — Радио Сингл (ООО «Вещатель»), 103,1 FM — Радио Сибирь (ООО «Алекс Медиа»), 106,4 FM — Радио Шансон (АО «ГТРК „Омск“») предприятиелары ҡала халҡының радио аша хәбәрҙәргә тыңлауға булған ихтыяжын ҡәнәғәтләндерә. === Телевидение === ГТРК Омск / 12 каналы 2015 йылда үҙ эшмәкәрлеген туҡтата. === Һанлы телевидение === Ҡала халҡы үҙәк телеканалдары тапшырыуҙарын тотҡарлыҡһыҙ ҡарай ала: Беренсе канал, Рәсәй 1, Рәсәй 2, НТВ, Бишенсе канал, Рәсәй К, Рәсәй 24, Карусель, ОТР,ТВЦ каналдары эшләй. == Һылтанмалар == * № 1846. Знамя Ильича // Летопись периодических и продолжающихся изданий СССР 1986—1990. Часть 2. Газеты. М., «Книжная палата», 1994. стр.241</ref>. * {{ВТ-ЭСБЕ|Тюкалинск}} * [http://docs.cntd.ru/document/943013630 Закон Омской области от 30 июля 2004 года № 548-ОЗ «О границах и статусе муниципальных образований Омской области»] == Иҫкәрмәләр == [[Категория:Омск өлкәһенең ҡала биләмәләре]] [[Категория:Төкәле районының тораҡ пункттары]] [[Категория:1759 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] hkw7un9qa8dyzj42pxodq11s67tidxe 0 175788 1308003 1102949 2026-10-31T23:59:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308003 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Абдуллин Зиннәтулла Абдулла улы''' ({{lang-ru|Абдуллин Зиннатулла Абдуллович}}) ([[1897]]—[[1943]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] штабында писарь вазифаһын башҡара. Ҡыҙылармеец<ref name="АЗА">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/312-abdullin-zinnatulla-abdullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдуллин Зиннатулла Абдуллович]</ref> == Биографияһы == Зиннәтулла Абдулла улы Абдуллин [[1897 йыл]]да Һамар губернасы Бөгөлмә өязе (бүгенге [[Татарстан]]ның [[Аҙнаҡай районы]]нда) тыуған<ref name="АЗА"/>. [[1941 йыл]]да [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына хеҙмәткә алына. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] штабында писарь булып хеҙмәт итә. 1943 йылда хәбәрһеҙ юғала<ref name="АЗА" />. == Хәтер == Абдуллин Зиннәтулла Абдулла улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм Татарстанда [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941-1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. - Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0</ref>. == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/312-abdullin-zinnatulla-abdullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдуллин Зиннатулла Абдуллович] * [https://web.archive.org/web/20210606145029/https://www.kremnik.ru/node/1672 Абдуллин Зиннатулла Абдуллович] * [https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941-1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. - Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1897 йылда тыуғандар]] [[Категория:1943 йылда вафат булғандар]] p8h1ohmnj06gqcdviw767ejdupveagv 0 181912 1307997 1181766 2026-10-31T22:32:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307997 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''QRpedia''' — [[Википедия]]<nowiki/>ла мәҡәләләрҙе туған телендә уҡыу өсөн [[QR-код]] файҙаланыусы мобиль интернет базаһындағы система<ref name="EdenT-1">{{Cite web|url=http://shkspr.mobi/blog/index.php/2011/04/introducing-qrpedia/|title=Introducing QRpedia|last=Eden|first=Terence|date=2011-04-03|accessdate=2011-08-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ACwbJyln?url=http://shkspr.mobi/blog/index.php/2011/04/introducing-qrpedia/|archivedate=2012-08-26}}</ref><ref name="CmoI">{{Cite web|url=http://www.childrensmuseum.org/Childrens-Museum-Indianapolis-Creates-New-Learning-Opportunities-through-Wikipedian-in-Residence|title=The Children's Museum of Indianapolis Creates New Learning Opportunities through Wikipedian-in-Residence|last=Anon|date=2011-08-19|accessdate=2011-08-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ACwcoDqN?url=http://www.childrensmuseum.org/Childrens-Museum-Indianapolis-Creates-New-Learning-Opportunities-through-Wikipedian-in-Residence|archivedate=2012-08-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120329035310/http://www.childrensmuseum.org/Childrens-Museum-Indianapolis-Creates-New-Learning-Opportunities-through-Wikipedian-in-Residence |date=2012-03-29 }}</ref>. == Процесс == [[Файл:QR_code_for_QRpedia.png|слева|мини|100x100пкс|Мәҡәләгә алып сығыусы, QR-код өлгөһө]] [[Файл:Derby_Museum_visitor_uses_QR_Code.jpg|мини|Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһына килеүселәр QRpedia кодын уҡыу өсөн кеҫә телефонын ҡуллана ]] Ҡулланыусы QRpedia QR-кодын үҙ мобиль яйланмаһы менән сканлағанда, ҡулайлама QR-код уны Википедия мәҡәләһенә алып сыға, бер үк ваҡытта һылтанма буйынса күрһәтелгән мәҡәләне QRpedia серверына һорау ебәрә, яйланманың тел көйләнешен дә тапшыра<ref name="ByrdPhillips-2">{{Cite web|url=http://midea.nmc.org/2011/06/qrpedia/|title=Going Multilingual with QRpedia|last=Byrd Phillips|first=Lori|date=2011-06-15|publisher=[[Marcus Institute for Digital Education in the Arts]]|accessdate=2011-08-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ACwdLuzA?url=http://midea.nmc.org/2011/06/qrpedia/|archivedate=2012-08-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121026171515/http://midea.nmc.org/2011/06/qrpedia/ |date=2012-10-26 }}</ref>. QRpedia серверы, был мәғлүмәтте алғас, ҡорамал телендә мәҡәлә бармы-юҡмы икәнлеген асыҡлау өсөн Википедияның API файҙалана, мәҡәлә булғанда, уны кеҫә телефонынан уҡыу уңайлы булған форматта күрһәтә. Әгәр ҙә һоралған мәҡәләнең тәржемәһе булмаһа, QRpedia Википедияның кәрәкле тел бүлегендә мәҡәләнең исеме буйынса эҙләргә тәҡдим итә һәм һөҙөмтәне күрһәтә. Шулай итеп, бер QR-код бер ңк мәҡәләне төрлө телдәрҙә кңрһәтә ала<ref name="ByrdPhillips-2"/>. QRpedia Шулай уҡ ҡулланыу статистикаһын йыя<ref name="ByrdPhillips-2" />. == Барлыҡҡа килеүе == QRpedia Бөйөк Британия Викимедиаһы<ref name="Board">{{Cite web|url=http://uk.wikimedia.org/wiki/Board|title=Board|accessdate=2011-08-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ACwduobc?url=http://uk.wikimedia.org/wiki/Board|archivedate=2012-08-26}}</ref> рәйесе Роджер Бамкин<ref name="EdenT-1"/> һәм мобиль интернет буйынса консультант<ref name="Imperica" /> Теренс Эден<ref name="EdenT-1" /> тарафынан уйлап сығарылып, Википедияла музейға бәйле мәҡәләләр яҙып яҡшыртыу буйынса берлектәге проект<ref>[[:en:Wikipedia:GLAM/Derby/Multilingual Challenge|Wikipedia:GLAM/Derby/Multilingual Challenge]]</ref> сиктәрендә 2011 йылдың 9 апрелендә<ref name="EdenT-1" /><ref name="GLAM/D-1">{{Cite web|url=http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:GLAM/Derby/QR_code_experiment|title=Wikipedia:GLAM/Derby/QR code experiment|last=Various|accessdate=2011-08-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ACwfT35j?url=http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:GLAM/Derby/QR_code_experiment|archivedate=2012-08-26}}</ref> Википедия һәм музей араһындағы хеҙмәттәшлек хөрмәтенә ''Backstage'' ''Pass'' [[Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы]]<ref name="EdenT-1" /><ref name="Imperica">{{Cite web|url=http://www.imperica.com/features/quiet-realities|title=Quiet Realities|last=Anon|date=2011-05-21|accessdate=2011-08-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ACweR5TM?url=http://www.imperica.com/features/quiet-realities|archivedate=2012-08-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121108020123/http://www.imperica.com/features/quiet-realities |date=2012-11-08 }}</ref> сараһында күрһәтелә<ref name="BSP">{{Cite web|url=http://uk.wikimedia.org/wiki/Derby_Backstage_Pass|title=Derby Backstage Pass|last=Various|accessdate=2011-08-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ACweyCrE?url=http://uk.wikimedia.org/wiki/Derby_Backstage_Pass|archivedate=2012-08-26}}</ref>. Музейға килеүселәр система ярҙамында<ref>{{Cite web|url=http://www.derby.gov.uk/NR/exeres/6CD670A4-0958-4C44-9CEA-497199D5EBB5.htm|title=Derby Museums and Wikipedia Join Forces to Improve Content|accessdate=2011-05-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/5zBxNUe6Y?url=http://www.derby.gov.uk/NR/exeres/6CD670A4-0958-4C44-9CEA-497199D5EBB5.htm|archivedate=2011-06-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110616192558/http://www.derby.gov.uk/NR/exeres/6CD670A4-0958-4C44-9CEA-497199D5EBB5.htm |date=2011-06-16 }}</ref> [[QR-код]] аша проект сиктәрендә яҙылған мәҡәләләрҙе уҡый ала. Теренс Эден һүҙҙәре буйынса, системаның исеме '''QR''' — инглиз теленән тиҙ табыу һәм Wikipediaнан алынған '''-pedia''' һүҙен ҡушып яһала, сөнки QRpedia тик уның менән генә эшләй. Проекттың башланғыс коды ирекле һәм ҡабаттан MIT лицензияһы менән урынлаштырылған булараҡ ҡулланыла ала<ref name="code">{{Cite web|url=http://code.google.com/p/qrwp/|title=qrwp - QR Redirection to Wikipedia|work=[[Google Project Hosting]]|accessdate=2011-08-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ACwh78gI?url=http://code.google.com/p/qrwp/|archivedate=2012-08-26}}</ref>. == Ҡулланылыуы == 2012 йылдың мартында QRpediaны * Индианаполис балалар музейы<ref name="ByrdPhillips">{{Cite web|url=http://blog.childrensmuseum.org/blog/wikipedian-in-residence/qr-codes-wikipedia-qrpedia|title=QR codes + Wikipedia = QRpedia|accessdate=2011-08-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ACwhWkDY?url=http://www.childrensmuseum.org/blog/wikipedian-in-residence/qr-codes-wikipedia-qrpedia|archivedate=2012-08-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723071454/http://www.childrensmuseum.org/blog/wikipedian-in-residence/qr-codes-wikipedia-qrpedia |date=2012-07-23 }}</ref><ref name="CmoI"/> * [[Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы]]<ref name="ByrdPhillips-2"/> * Жоан Миро Фонды<ref name="ByrdPhillips-2" /><ref name="Hinojo">{{Cite web|url=http://theglamwikiexperience.blogspot.com/2011/05/qrpedia-codes-at-fundacio-joan-miro.html|title=QRpedia Codes at Fundació Joan Miró|work=The GLAM-Wiki Experience|accessdate=2011-08-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AD1IRPVL?url=http://theglamwikiexperience.blogspot.com/2011/05/qrpedia-codes-at-fundacio-joan-miro.html|archivedate=2012-08-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321203627/http://theglamwikiexperience.blogspot.com/2011/05/qrpedia-codes-at-fundacio-joan-miro.html |date=2012-03-21 }}</ref>, уның Тейт галереяһы күсмә күргәҙмәһен индереп<ref name="ByrdPhillips-2" />. * Бөйөк Британия Милли архивы<ref name="TNA">{{Cite web|url=http://www.nationalarchives.gov.uk/news/620.htm|title=New collaboration between Wikimedia UK and The National Archives {{!}} The National Archives|accessdate=2011-09-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AD1J4vM8?url=http://www.nationalarchives.gov.uk/news/620.htm|archivedate=2012-08-26}}</ref><ref name="EdenT-TNA">{{Cite web|url=http://shkspr.mobi/blog/index.php/2011/09/national-archives-and-qrpedia/|title=National Archives and QRpedia|accessdate=2011-09-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AD1JYj5b?url=http://shkspr.mobi/blog/index.php/2011/09/national-archives-and-qrpedia/|archivedate=2012-08-26}}</ref> * MonmouthpediA проекты сиктәрендә [[Монмут]] ҡалаһы<ref name="MonToday">{{Cite web|url=http://www.monmouth-today.co.uk/news.cfm?id=7508&headline=Monmouth%20to%20be%20Wales'%20first%20WiFi%20town|title=Monmouth to be Wales' first WiFi town|work=Monmouth Today|accessdate=2012-03-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AD1L6L4b?url=http://www.monmouth-today.co.uk/news.cfm?id=7508|archivedate=2012-08-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110192308/http://www.monmouth-today.co.uk/news.cfm?id=7508 |date=2013-11-10 }}</ref> * Изге Павел Сиркәүе (Бирменгем) * София зоопаркы<ref name="SofiaZoo">{{Cite web|url=http://bg.wikipedia.org/wiki/%D0%A3:%D0%97%D0%9E%D0%9E|title=Уикипедия:Сътрудничество/Софийски зоопарк|work=[[Wikipedia]]|accessdate=2012-02-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AD1LyD8e?url=http://bg.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%3A%D0%97%D0%9E%D0%9E|archivedate=2012-08-26}}</ref> * Милли иҫәпләү музейы<ref name="SmartUK">{{Cite web|url=http://www.smartukproject.co.uk/archives/1750|title=Become an instant expert with a little help from your mobile|accessdate=2012-02-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AD1MRL0v?url=http://www.smartukproject.co.uk/archives/1750|archivedate=2012-08-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130721014716/http://www.smartukproject.co.uk/archives/1750 |date=2013-07-21 }}</ref> * Сиднейҙағы Дева Мария һәм Фәрештәләр музейы. * Хосеп Коста Собрепер күргәҙмәһе. 2013 йылда Одессала Украина Викимедиаһы менән Одесса 2.0-нең QRpedia табличкалар урынлаштырыу буйынса берлектәге проекты тормошҡа ашырыла<ref name="Ukraine">[https://www.ukrinform.ua/rubric-regions/1552961-pershim_v_ukraiini_wiki_mistom_stala_odesa_1867714.html Першим в Україні Wiki-містом стала Одеса], Укрінформ, 27.09.2013</ref><ref>[http://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/50112/ Одесса стала первым вики-городом Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210619125815/https://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/50112/ |date=2021-06-19 }}, Мир Энциклопедий, 28 сентября 2013</ref>. QRpedia шулай уҡ учреждениеларҙың мәғлүмәтенән тыш та ҡулланыла. Мәҫәлән, уны Баҫып алыу хәрәкәте ҡуллана<ref name="Occupy">{{Cite web|url=http://wedontmakedemands.org/posters.php|title=We Don't Make Demands: Posters|date=2011-12-02|accessdate=2011-12-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AD1NNP49?url=http://wedontmakedemands.org/posters.php|archivedate=2012-08-26}}</ref>. == Наградалары == == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20110407082805/http://qrpedia.org/ QRpedia] — сгенерировать QR-коды со ссылками на QRpedia * QRpedia в «Твиттере» [[Категория:2011 йылда барлыҡҡа килгән сайттар]] [[Категория:Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы]] [[Категория:Википедия]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] j5b20cx6gwg9izhb8fzxze6ysp6wv7l 0 182718 1308020 1299583 2026-11-01T08:47:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308020 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Баулин Олег Александрович''' ([[15 июль]] [[1981 йыл]]) — инженер-технолог, техник фәндәр кандидаты. [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] ректоры (2020). == Биографияһы == Баулин Олег Александрович [[1981 йыл]]дың [[15 июль|15 июлендә]] [[Өфө]] ҡалаһында тыуа. Урта мәктәптән һуң Өфө дәүләт нефть-техник университетына уҡырға инә һәм уны 2003 йылда «Тәбиғи энергия йөрөтөүселәр һәм унлерод материалдарының химик технологияһы» һөнәре буйынса тамамлай. Хеҙмәт юлын Нефть һәм газ технологияһы кафедраһында әйҙәүсе инженер вазифаһында башлай. 2003—2006 йылдарҙа ошо уҡ уҡыу йортоноң аспирантураһында белем ала, туған кафедраһында ассистент, доцент булып эшләй. 2007 йылда уҡытыу менән бер рәттән Технология факультетының уҡытыу эше буйынса декан урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ йылдың декабрендә университеттың Йәш ғалимдар советы рәйесе итеп һайлана. 2008 йылда Рәсәйҙең йәш ғалимдар берлегенең Башҡортостан Республикаһы төбәк бүлексәһе рәйесе урынбаҫары була<ref>[http://bash.rosmu.ru/activity/opinions/60.html СОВЕТ МОЛОДЫХ УЧЕНЫХ УФИМСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО НЕФТЯНОГО ТЕХНИЧЕСКОГО УНИВЕРСИТЕТА — ПРОШЛОЕ, НАСТОЯЩЕЕ, БУДУЩЕЕ]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2011—2013 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай ҡарамағындағы Йәштәр Йәмәғәт палатаһы ағзаһы<ref>[http://gsrb.ru/ru/mop/members/deputat/1392/ Баулин Олег Александрович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221013193702/https://gsrb.ru/ru/mop/members/deputat/1392/ |date=2022-10-13 }}</ref>. 2011 йылда университеттың уҡыу-методика идаралығы начальнигы итеп тәғәйенләнә. 2015 йылда уҡыу-методик эшмәкәрлек буйынса проректор вазифаһына күсерелә. 2019 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университеты ректоры<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4207142 Новым ректором УГНТУ избран бывший проректор Олег Баулин]</ref>. Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — яҡшыртылған экологик ҡылыҡһырламалы мотор яғыулыҡтары, автомобиль бензины һәм дизель яғыулыҡтары присадкалары. 100-ҙән ашыу хеҙмәт авторы. Ике кандидат әҙерләгән. == Наградалары == Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығының Маҡтау ҡағыҙы (2015)<br> «Рәсәй Федерацияһы мәғариф тармағының маҡтаулы хеҙмәткәре» маҡтаулы исеме (2018)<br> Башҡортостан Республикаһы Башлығының Почет грамотаһы (2020)<ref>[https://industry.bashkortostan.ru/presscenter/news/302686/ Глава Башкортостана Радий Хабиров вручил специалистам нефтегазовой отрасли государственные награды республики]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Башҡортостан Республикаһының идара итеү кадрҙарын әҙерләү һәм формалаштырыу буйынса комиссия ағзаһы<ref name="Указ">[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0200202006130004?index=0&rangeSize=1 Указ Главы Республики Башкортостан от 09.06.2020 № УГ-207 «О внесении изменений в отдельные акты Президента Республики Башкортостан и Главы Республики Башкортостан»]{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.<br> Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы дәғүәселекте үҫтереүгә ярҙам итеү буйынса йәмәғәт советы ағзаһы<ref name="Указ" />.<br> Башҡортостан Республикаһы ҡарамағындағы экспортты үҫтереү буйынса йәмәғәт советы ағзаһы.<br> Донъя кимәлендәге Евразия фәнни-белем биреү үҙәгенең күҙәтеү советы ағзаһы<ref>[https://nocrb.ru/nabs Наблюдательный совет]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://rusoil.net/page/stranica-rektora-privetstvie Страница ректора] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308150743/https://rusoil.net/page/stranica-rektora-privetstvie |date=2022-03-08 }} 4mi13unmgiseb0ra6wx9qo96o3mpufp 0 188468 1308006 1237979 2026-11-01T02:57:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308006 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Amazzone ferita - Musei Capitolini.jpg|thumb|[[Яралы амазонка|Яралы Амазонка]] (Капитолий музейы)|454x454пкс]] [[Файл:Produzione greca o magnogreca, sarcofago delle amazzoni, 350-325 a.C. ca, da tarquinia 05.JPG|thumb|Гректың амазонка менән алышы. Италияла табылған саркофаг детале. 350-325 г. до н. э.|303x303пкс]] [[Файл:Herakles Amazones Staatliche Antikensammlungen 1711.jpg|thumb|[[Геракл]] һәм амазонкалар|303x303пкс]] '''Амазонкалар''' (''бор. грек.'' ἀμαζόνες}}<ref>Chantraine P. Dictionnaire étymologique de la langue grecque. Histoire des mots. Paris, 1968. P. 69</ref>) — боронғо грек мифологияһында үҙҙәре янында ирҙәрҙе түҙмәгән, батшабикәләре етәкселегендә походтарға сыҡҡан һәм айырым ғәскәри дәүләт барлыҡҡа килтергән тик ҡатын-ҡыҙҙарҙан торған халыҡ. Легенда буйынса, амазонкалар Арес һәм Гармониянан сыҡҡан. Амазонкалар тоҡомон үрсетеү өсөн башҡа халыҡ ирҙәре менән бәйләнешкә ингән. Улар яңы тыуған малайҙарҙы аталарына ебәргән (икенсе версия буйынса, үлтергәндәр), ҡыҙҙарҙан яңы амазонкалар тәрбиәләгәндәр<ref>''Мурзин В. Ю.'' «Стрела и меч знакомы девам стали…» // Мелитопольский краеведческий журнал, 2017, № 9, с. 34-39</ref>. == Этимологияһы == Исеменең барлыҡҡа килеүе билдәһеҙ. Фараздарҙың береһе буйынса, «амазонка» тигән атама боронғо грек ἀμαζός һүҙенән килеп сыға һәм «түшһеҙ» кеүек аңлатыла, ә күсмә мәғәнәлә был уларҙың башҡа ҡатын-ҡыҙҙарҙан айырмаһын аңлата<ref>Миф об амазонках и его развитие в античной традиции. www.lib.ua-ru.net. <small>Дата обращения: 13 августа 2017.</small> <small>Архивировано 15 февраля 2017 года.</small></ref>. Мифтарға ярашлы, уҡтан атыу уңайлы булһын өсөн, бала саҡтан уҡ амазонкаларҙың уң түшен көйҙөргәндәр. Башҡа версиялар ҙа бар. Был атама иран теленән «ha-mazan» (яугир) барлыҡҡа килеүе мөмкин, әммә яңғырашы яғынан оҡшаш булған грек «a mazos» фразаһында «а» киҫәксәһен көсәйтәеүсе тип иҫәпләһәң, был һүҙбәйләнеш киреһенсә, «тулы күкрәкле» кеүек тәржемә ителер ине<ref>Амазонки: реальные и мифические | Легенды, Наука, Прошлое. ''Мир фантастики и фэнтези'' (6 марта 2021). <small>Дата обращения: 14 сентября 2021.</small> <small>Архивировано 14 сентября 2021 года.</small></ref>. Ошо версияны хуплап, антик һынлы сәнғәт әҫәрҙәрендә амазонкаларҙы ике түшле итеп күҙ алдына килтереүҙәрен билдәләп үтергә кәрәк. Йәйә лә, тарихсылар әйтеүенсә, күкрәк кимәленән түгел, ҡолаҡ кимәленән тартылған<ref>Где жили амазонки? (Фатхула Джамалов) / Проза.ру. ''proza.ru''. <small>Дата обращения: 14 сентября 2021.</small> <small>Архивировано 14 сентября 2021 года.</small></ref>. Был исем Кесе Азияның төньяҡ-көнсығышында һәм Көньяҡ Кавказда йәшәгән ҡәбиләләр исеменән барлыҡҡа килеүе мөмкин, тигән фараздар ҙа бар (яңғырашы яғынан оҡшаш булған грек «a mazos» фразаһында «а» киҫәксәһен көсәйтәеүсе тип иҫәпләргә). Гомер, Плутарх, Геродот һәм башҡаларҙың хәбәрҙәренә ярашлы: (а)мазонкалар йәшәгән райондар күбеһенсә боронғо ҡәбиләләр йәшәгән урындар: моссинойкалар, макрондар, мосхиҙар, маскуттар менән тап килә. == Тасуирламаһы == Мифҡа ярашлы, амазонкалар Амазон йылғаһы буйында, Фермодонт һәм Ирис, хәҙерге Ешильырмаҡ йылғалары буйында йәшәгән. Тарихсы А. Б. Снисаренко иҫәпләүенсә, ҡәбилә ареалы Амасия һәм Самсун төрөк виләйәттәре контурҙары менән тап килә тиерлек, йәғни боронғо ҡәбиләләр йәшәгән урындар: Моссинойкалар (Көньяҡ Ҡара диңгеҙ буйында йәшәгән) һәм Макрондар (Көньяҡ-Көнсығыш Ҡара диңгеҙ буйында йәшәгән). Бынан амазонкалар Азияға поход яһаған. Мифҡа ярашлы, улар Эфес, Смирна һәм башҡа ҡалаларҙы төҙөгән. Мифологик традиция амазонкаларҙың Эвбейҙан һәм Беотиянан алып Танаисҡа һәм Каспийға тиклем «эҙҙәрен» билдәләй<ref>{{Cite web|url=http://ru.vestnik.udsu.ru/files/originsl_articles/vuu_12_051_24.pdf|title=Культурные традиции Эллады в античных государствах Северного Причерноморья|author=Скржинская М. В.|website=Вестник удмуртского университета|deadlink=yes|access-date=2016-03-26|archive-date=2016-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413095014/http://ru.vestnik.udsu.ru/files/originsl_articles/vuu_12_051_24.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413095014/http://ru.vestnik.udsu.ru/files/originsl_articles/vuu_12_051_24.pdf |date=2016-04-13 }} с. 160</ref>. Плутарх, амазонкалар Каспий яры буйындағы Кавказ һыртында Кура тамағынан Самур йылғаһына тиклем, ә ҡайһы бер дәүерҙәрҙә Дербентҡа тиклем, йәғни боронғо ҡәбиләләр йәшәгән ерҙә йәшәгән, тип хәбәр иткән: Маскуттар (Аракс менән Кура ҡушылған урындан алып һуңғыһы үҙәне буйлап Каспий диңгеҙе ярҙарына тиклем, уның ярҙары буйлап төньяҡҡа, Чола / хәҙер Дербент/ ҡалаһына тиклем йәшәп киткән). Шулай уҡ ул, улар албандарҙың, гелдарҙың һәм легтарҙың туранан-тура күршеһе түгел, тип асыҡлыҡ индерә<ref>''Тревер К. В.'' Очерки по истории и культуре Кавказской Албании: IV в. до н. э. — VII в. н. э. — М.-Л.: Академия наук СССР, 1959. — С. 103.</ref>. Төньяҡ Кавказдан тыш, VIII быуаттан амазонкалар менән Урта Европаны бәйләгәндәр, был турала Павел Дьякон, Козьма Пражский («Чех хроникаһы»), «Далимила хроникаһы» һ.б. хәбәр иткән. Чех амазонкалары тураһында, Козьма Пражскийҙан тыш Ян Длугош («Польша тарихы») һәм аббат Гюйондың «Боронғо һәм хәҙерге заман амазонкалары тарихы» хәбәр итә<ref>Histoire des amazones anciennes et modernes, enrichie de médailles by Guyon, M. l’abbé (Claude-Marie); Pre-1801 Imprint Collection (Library of Congress) DLC</ref><ref>''Косвен М. О.'' Амазонки (История легенды). Советская этнография. 1947. № 3. С. 33—59</ref><ref>''Косвен М. О.'' Амазонки (История легенды). Советская этнография. 1947. № 3. С. 3—32</ref>. Профессор И. Е. Суриков «алыҫлашып барған амазонкалар» тураһында тезис тәҡдим итә — улар Ойкумендың киңәйеүенә ҡарап, Эллин донъяһы үҙәгенән алыҫыраҡҡа китеүе ихтимал<ref>{{Cite web|url=http://ru.vestnik.udsu.ru/files/originsl_articles/vuu_12_051_24.pdf|title=Культурные традиции Эллады в античных государствах Северного Причерноморья|author=Скржинская М. В.|website=Вестник удмуртского университета|deadlink=yes|access-date=2016-03-26|archive-date=2016-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413095014/http://ru.vestnik.udsu.ru/files/originsl_articles/vuu_12_051_24.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413095014/http://ru.vestnik.udsu.ru/files/originsl_articles/vuu_12_051_24.pdf |date=2016-04-13 }} с. 160</ref>. Тарих фәндәре докторы М. В. Скржинская антиклыҡта эволюцияланған амазонка образын билдәләй — ҡыҫҡа грек хитонынан алып скиф ҡоралы менән сигелгән костюмға тиклем<ref>{{Cite web|url=http://ru.vestnik.udsu.ru/files/originsl_articles/vuu_12_051_24.pdf|title=Культурные традиции Эллады в античных государствах Северного Причерноморья|author=Скржинская М. В.|website=Вестник удмуртского университета|deadlink=yes|access-date=2016-03-26|archive-date=2016-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413095014/http://ru.vestnik.udsu.ru/files/originsl_articles/vuu_12_051_24.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413095014/http://ru.vestnik.udsu.ru/files/originsl_articles/vuu_12_051_24.pdf |date=2016-04-13 }} с. 160</ref> Гомер Беллерофонт менән фригийҙарҙың амазонкалар менән һуғышын иҫкә ала. Ырыу батшабикәһе Ипполита (башҡа хикәйәләр буйынса Антиопа), [[Геракл]] тарафынан үлтерелә, Гераклға Еврисфей уның билбауын алырға ҡушҡан була. Был поход ваҡытында Тесей Антиопаны үҙенә табан ылыҡтыра, һөҙөмтәлә амазонкаларҙың Аттикаға баҫып инеүе башлана. "Тормош һүрәтләмәләре"ндә Плутарх Гелланикаға һылтанып, Боспор Киммерийский аша боҙ аша сығып, амазонкаларҙың Аттикаға юлланыуҙары тураһында һөйләй. Шул саҡтағы Аттиканың хакимы Тесей менән дүрт айлыҡ уңышһыҙ һуғыштан һуң, ҡәбилә тыуған яғына ҡайта<ref>Плутарх, Тесей, 26</ref>. Пентесилея батшабикәһе етәкселегендә амазонкалар гректарға ҡаршы сыға: Приам батша менән бергә гректар Трояны уларҙың һөжүмдәренән һаҡлай. Һуң осорҙағы хикәйәттәрҙә Александр Македонскийға барған амазонкалар батшабикәһе Фалестра тураһында легендала иҫкә алына. [[Файл:Брачные_обычаи_амазонок.jpg|мини|300x300пкс|Амазонкаларҙың никах йолалары: яҙғыһын улар тирә-яҡтағы ир-егеттәр менән ҡауыша. Радзивиллова йылъяҙмаһының миниатюраһы]] Амазонкалар боронғо «Повести временных лет» йыйынтығында телгә алына, был турала йылъяҙмасы Нестор Георгий Амартолдан мәғлүмәт ала<ref>''Петрухин В. Я., Раевский Д. С.'' Очерки истории народов России в древности и раннем средневековье. — М.: Знак, 2004. — С. 281.</ref>:{{начало цитаты}} «…Амазоняни же мужа не имуть, акы скотъ бесловесный, но единою лѣтом к вешнимъ днемъ озѣмьствени будуть и съчитаются съ окрѣстныхъ <…> мужи, яко нѣкоторое имъ торжество и велико празднество время тѣ мнять. От нихъ заченшим въ чревѣ, и пакы разбѣгнутся отсюду вси. Въ время же хотящимъ родити, аще родится отроча — погубять и́, аще ли дѣвическъ полъ, то въздоять и прилѣжьно и въспитают»<ref>[http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4869 Повесть временных лет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160906170335/http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4869 |date=2016-09-06 }} // Библиотека литературы Древней Руси. — СПб.: Наука, 1997. — Т. 1. — С. 72.</ref>. {{конец цитаты}} Амазонкалар тураһында мифтар эпик шиғриәткә генә инмәгән, шулай уҡ грек һынлы сәнғәте предметына ла әүерелгән. Боронғо грек рәссамдары, мәҫәлән, рәссам Микон, скульпторҙар Фидий һәм Поликлет, статуяларҙа, рельефтарҙа һәм картиналарҙа амазонкалар образын төшөргән. Оҫталар статуяларына антик өлгөләр, Галикарнастан рельефтар һәм вазаларҙа һүрәттәр һаҡланған. Амазонкалар ысынлап та булғанмы, юҡмы икәне тураһында мәсьәлә әле булһа хәл ителмәгән. Амазонкаларҙың антик һүрәттәрҙә бик күп булыуы, етмәһә, мифологик һәм ысын тарихи персонаждар менән, ҡәбиләнең барлығын раҫлай. Боронғо һүрәттәрҙә уларҙың яулап алыу походтары, мәҫәлән, амазонкаларҙың Аттикаға үтеп инеүе һүрәтләнгән. Күп кенә тарихсылар, был фактты кире ҡағыуға амазонкалар тураһында бик күп мифтар булышлыҡ итте, тип иҫәпләй. Был ҡәбиләнең йәшәү теорияһы яҡлылар билдәләүенсә, амазонкаларҙың һуңғы тарихи телгә алыныуы Александр Македонский идара иткән осорға ҡарай. Амазонкалар барлығын раҫлаусы һуңғыраҡ сығанаҡтар юҡ. Бәлки, өлөшләтә мифологик хикәйәттәр һәм амазонкалар тураһында күҙаллауҙарҙың нигеҙе булып боронғо гректарҙың, нигеҙҙә, хәрбиҙәрҙекелер, хеттар менән контакттары хеҙмәт иткәндер.<ref>Гиндин Л. А. Население Гомеровской Трои. Историко-филологические исследования по этнологии древней Анатолии {{Wayback|url=http://www.bulgari-istoria-2010.com/booksRu/L_Gindin_Naselenie_gomerovskoj_Troi.pdf|date=20170714001240}}. {{М.}}: Наука, издательская фирма «Восточная литература», 1993. 211 с. <nowiki>ISBN 5-02-017512-9</nowiki>. С. 74.</ref> Көньяҡ Америкала йылғаны тиккә генә яугир ҡатын-ҡыҙҙар хөрмәтенә атамағандар<ref>Амазонки: реальные и мифические | Легенды, Наука, Прошлое. ''Мир фантастики и фэнтези'' (6 марта 2021). <small>Дата обращения: 14 сентября 2021.</small> <small>Архивировано 14 сентября 2021 года.</small></ref>. 1542 йылда конкистадор Франсиско де Орельяна отряды йәнәһе легендар амазонкадарҙы күреп ҡала, улар менән алышҡа инә<ref>Амазонки: реальные и мифические | Легенды, Наука, Прошлое. ''Мир фантастики и фэнтези'' (6 марта 2021). <small>Дата обращения: 14 сентября 2021.</small> <small>Архивировано 14 сентября 2021 года.</small></ref>. Былар ирҙәр менән йәнәш һуғышҡан индей ҡатындары, йә оҙон сәсле индей ирҙәре була, баҫҡынсылар уларҙы хаталанып ҡатын-ҡыҙҙар тип ҡабул итә<ref>Амазонки: реальные и мифические | Легенды, Наука, Прошлое. ''Мир фантастики и фэнтези'' (6 марта 2021). <small>Дата обращения: 14 сентября 2021.</small> <small>Архивировано 14 сентября 2021 года.</small></ref>. Башта конкистадор йылғаны үҙенең исеме менән атарға теләй, әммә был бәрелештән һуң «[[:ru:Амазонка|Амазонка]]<nowiki/>» вариантында туҡтай<ref>Амазонки: реальные и мифические | Легенды, Наука, Прошлое. ''Мир фантастики и фэнтези'' (6 марта 2021). <small>Дата обращения: 14 сентября 2021.</small> <small>Архивировано 14 сентября 2021 года.</small></ref>. == Амазонкалар тураһында мифтарҙың килеп сығышы == Амазонкалар тураһында мифтар сығанағы бик боронғо, тамырҙары менән Миной цивилизацияһына барып тоташа<ref>Миф об амазонках и его развитие в античной традиции. www.lib.ua-ru.net. <small>Дата обращения: 13 августа 2017.</small> <small>Архивировано 15 февраля 2017 года.</small></ref>. А. В. Котина фекеренсә, амазонкалар тураһындағы миф Бөйөк Аллаһ культы менән бәйле, унда ҡатын-ҡыҙҙың юғары хәле тураһында иҫтәлек бар<ref>Миф об амазонках и его развитие в античной традиции. www.lib.ua-ru.net. <small>Дата обращения: 13 августа 2017.</small> <small>Архивировано 15 февраля 2017 года.</small></ref>. Котина әйтеүенсә, амазонкалар тураһында мифтар циклы өсөн сюжет линиялары мөһим роль уйнамай, ә боронғо грек ойкументы сиктәрендә ҡатын-ҡыҙ-яугирҙар феноменын аңлау мөһимерәк<ref>Миф об амазонках и его развитие в античной традиции. www.lib.ua-ru.net. <small>Дата обращения: 13 августа 2017.</small> <small>Архивировано 15 февраля 2017 года.</small></ref>. Геродот Сарматияны «ҡатын-ҡыҙҙар идара иткән» (''Gynaecocratumeni'') ҡәбилә йәшәгән урын тип билдәләгән<ref>''Huntingford G. W. B.'' Who Were the Scythians? : &#x5B;англ.&#x5D; // Anthropos. — 1935. — September. — P. 785—795.</ref>. Әгәр боронғо грек тарихсыһына ышанһаҡ, амазонкалар Скиф дәүләтендә (хәҙерге Крым) һәм Меотида күле (Аҙау диңгеҙе) буйында йәшәгән. Геродот сарматты амазонкалар һәм скифтар тоҡомдары итеп һүрәтләгән: уларҙың ҡатындары, «йыш ҡына ирҙәре менән һунар итеп, боронғо йолаларҙы үтәгән; һуғышта ҡатнашып, улар ҙа ирҙәр кейгән кейемде кейгән»<ref>Где жили амазонки? (Фатхула Джамалов) / Проза.ру. ''proza.ru''. <small>Дата обращения: 14 сентября 2021.</small> <small>Архивировано 14 сентября 2021 года.</small></ref>. Албандар араһында хәрби походта ҡатнашҡан Феофан Митиленский амазонкалар һәм албандар араһында гелдар һәм легтар — скифтар йәшәүен билдәләй<ref>''Vasiliĭ Stepanovich Peredol’skiĭ.'' Новгородскія древности: записка для мѣстных изысканій. — Gubernskai︠a︡ tip., 1898. — 802 с.</ref><ref>Journal of ancient history <small>(англ.)</small>. — Nauka, 1967. — 1056 p.</ref><ref>''К. В. Тревер.'' Очерки по истории и культуре Кавказской Албании. — Изд-во Академии наук СССР, 1959. — 446 с.</ref><ref>''Али Сумбатович Сумбатзаде.'' Азербайджанцы, этногенез и формирование народа. — Ėlm, 1990. — 312 с. — <nowiki>ISBN 978-5-8066-0177-4</nowiki>.</ref><ref>''Kh Kh Ramazanov.'' Ocherki istorii I︠U︡zhnogo Dagestana: materialy k istorii narodov Dagestana s derevneĭshikh vremen do nachala XX veka. — Dagestanskiĭ filial Akademii nauk SSSR, 1964. — 286 с.</ref>. [[Файл:Alexander_den_stores_rike,_Nordisk_familjebok.jpg|мини|Александр Македонский идара иткән дәүерҙәге кадусийҙар биләмәһе]] Рус тарихсыһы Вячеслав Ивановҡа<ref>''В. Иванов.'' Религия Диониса. Её происхождение и влияние. РВБ. <small>Дата обращения: 10 октября 2010.</small> <small>Архивировано 17 июля 2012 года.</small></ref> ярашлы, Дионис культы, асылда, ир-егеттәр башланғысы культы булып тора: уның төп идеяһы ҡатын-ҡыҙҙарҙың ир-егеттәрҙән үс алыуынан һәм «ир-егеттәрҙең ғүмерен ҡыйыу»ҙан ғибәрәт. 1601 йылда Мавро Орбини амазонкалар сармат ҡатындары булған һәм меланхелендар менән сербтар араһында Волга буйында йәшәгән тип фаразлай<ref>''Мавро Орбини.'' Книга историография початия имени, славы и расширения народа славянского (20 июля 1722).</ref> == Археологияла == Археологик ҡаҙылмалар яугир ҡатын-ҡыҙҙарҙың булыуын, уларҙың сармат йәмғиәтенең социаль тормошонда һәм хәрби походтарҙа әүҙем ролен раҫлай<ref>Где жили амазонки? (Фатхула Джамалов) / Проза.ру. ''proza.ru''. <small>Дата обращения: 14 сентября 2021.</small> <small>Архивировано 14 сентября 2021 года.</small></ref>. Сармат ҡәберҙәрен өйрәнгәндә күреүебеҙсә, сарматтарҙа ҡораллы ҡатын-ҡыҙҙарҙың һаны ҡорал менән күмелгәндәрҙең дөйөм һанынан яҡынса 25 процент тәшкил итә<ref>Где жили амазонки? (Фатхула Джамалов) / Проза.ру. ''proza.ru''. <small>Дата обращения: 14 сентября 2021.</small> <small>Архивировано 14 сентября 2021 года.</small></ref> == Амазонкалар сәнғәттә == [[Файл:Amazonomachia_Louvre_Ma2119_2.jpg|мини|303x303пкс|Гректарҙың амазонкалар менән һуғышы]] === Кинола === * «Геракл и амазонки» пилот миҙгеленең тәүге серияһында «Удивительные странствия Геракла» сериалында күренә башлай. * 1945 йылғы «Тарзан и амазонки» фильмы бар * «[[:ru:Новые амазонки (фильм)|Секс-миссия, или Новые амазонки]]<nowiki/>» * «[[:ru:Амазонки на Луне|Амазонки на Луне]]<nowiki/>». * «Амазонки» (1973 йылғы фильм) * «Амазонки и Гладиаторы» * Шулай уҡ фэнтезий «Амазонки» фильмы * «Амазонки» сериалы * [[:ru:DC Comics|DC Comics]] нәшриәтенең шул уҡ исемле комиксына нигеҙләнгән «[[:ru:Чудо-женщина (фильм)|Чудо-женщина]]<nowiki/>» (2017) фильмы === Әҙәбиәттә === * Роман [[:ru:Крупняков, Аркадий Степанович|Аркадия Крупнякова]] «Амазонки». * [[:ru:Фортье, Энн|Энн Фортье]] «Царица Амазонок». * В романе писательницы [[:ru:Мэри Рено|Мэри Рено]] «[[:ru:Бык из моря|Бык из моря]]<nowiki/>» афинский герой [[:ru:Тесей|Тесей]] пленяет царицу амазонок Ипполиту. * Пьеса [[:ru:Клейст, Генрих фон|Генриха фон Клейста]] «[[:ru:Пентесилея (пьеса)|Пентесилея]]<nowiki/>». * [[:ru:Литература ужасов|В романе ужасов]] американского писателя [[:ru:Маккаммон, Роберт|Роберта Маккаммона]] «Грех бессмертия» кровожадные духи амазонок вселяются в жительниц провинциального городка «Вифаниин грех». == Амазонкалар астрономияла == * 1868 йылда Климена хөрмәтенә асылған Климена астероиды * 1908 йылда Астерия хөрмәтенә асылған Астерия астероиды (658) * 1988 йылда Ипполита хөрмәтенә асылған Ипполита астероиды * 2004 йылда Отрера хөрмәтенә Нептундың троя астероиды (385571) Отрера атала. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Амазонская рота — женское воинское подразделение [[Рәсәй империяһы|Российской империи]]. * Раненая амазонка — тип древнегреческой скульптуры. * Дева-воительница — женщина-воин — архетипичный образ. * Дагомейские амазонки — женское военное формирование в королевстве Дагомея. * Богемская война женщин * [[Яралы амазонка]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Амазонки, в мифологии}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Амазонки, в литературе}} * ''Баклыков Л. И.'', ''Чащин В. С.'', ''Валиев В. А.'' Синдия: Синдская Гавань — столица государства синдов: Очерки из истории древнейшего города Анапы. — Краснодар: Советская Кубань, 2010. — 122 с. ISBN 978-5-7221-0883-8 * ''Богаченко Т. В.'', ''Максименко В. Е.'' Амазонки. Античная традиция о воинственных женщинах. Хрестоматия. — Ростов-на-Дону: Издательство ЮФУ, 2011. — 246 с. ISBN 978-5-9275-0910-2 * ''Богаченко Т. В.'' [http://semrez.ru/wp-content/uploads/2020/02/YUzhnorusskie-voitelniczy-Bogachenko.pdf Исторические основы сказаний о женщинах-воительницах южнорусских степей. Монография.] Архивная копия от 26 октября 2020 на Wayback Machine — Ростов-на-Дону; Таганрог: Изд-во Южного федерального ун-та, 2017. — 266 с. ISBN 978-5-9275-2705-2 * ''Вейденбаум Е. Г.'' [https://web.archive.org/web/20221203115914/https://www.universalinternetlibrary.ru/book/25299/ogl.shtml Кавказские амазонки.] — Серия «Народы Кавказа» — Нальчик; Издательский дом М. и В. Котляровы, 2011. * ''Дюпарк Э.'' Воительницы. О самых прекрасных и самых бесстрашных; / пер. с фр., предисл. и коммент. Сергея Нечаева. — Москва: Эксмо, 2007. — 318 с. ISBN 978-5-699-20780-0 * ''Косвен&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;О.'' Амазонки. История легенды. — Журнал «Советская этнография», 1947, № 2, 3. * ''Ротери Г. К.'', Беннет Ф. М.'' Золотой век амазонок. — Серия «Великие тайны истории» — М; Вече: Литературная газета, 2012. — 286 с. ISBN 978-5-9533-6387-7'' * ''Таркова Р. А.'' Амазонки. По следам легенды. Историко-культурологическое исследование. — Астрахань; Центр полиграфии по распространению науч.-техн., экономич. и экологич. документации, 1999. — 84 с., ISBN 5-89388-025-0 * ''Тюхтина, А. В.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/amazonki-v-antichnoy-traditsii-etimologicheskiy-territorialno-geograficheskiy-religioznyy-aspekty Амазонки в античной традиции: этимологический, территориально-географический, религиозный аспекты] Архивная копия от 26 октября 2020 на Wayback Machine — Научные ведомости БелГУ. «Серия История. Политология. Экономика. Информатика.» — 2009. — № 15(70), вып.12 * ''Фатыхов C. Г.'' Мировая история женщины. — 2-е изд., испр. и доп. — Екатеринбург: Банк культурной информации, 2008. — 943 с. ISBN 978-5-7851-0653-6 * ''Фатыхов C. Г.'' Новая археология матриархата. Cоциокультурный анализ реликтов. — Федер. гос. образоват. учреждение высш. проф. образования «Челяб. Гос. акад. культуры и искусств». — Челябинск: ЧГАКИ, 2009. — 249 с. ISBN 978-5-7114-0341-8 * ''Фатыхов C. Г.'' Тюркско-скифские амазонки. Кто они? — Россия-Узбекистан. Международные образовательные и социально-культурные технологии. Векторы развития. Сборник материалов международной научной конференции. — Челябинск: ЧГИК, 2019. — 243 с. ISBN 978-5-94839-711-5 == Һылтанмалар == * ''Родин М.'' [https://proshloe.com/grobnicza-skifskih-amazonok-byla-najdena-pod-voronezhem.html Гробница скифских «амазонок» была найдена под Воронежем.] // Proshloe.Com. 6 декабря 2019 года. * {{Cite web|url=http://liberea.gerodot.ru/a_hist/amazon01.htm|title=Амазонки в античной традиции|author=Скрипник Т. A.|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CWx6xGxj?url=http://liberea.gerodot.ru/a_hist/amazon01.htm|archivedate=2012-11-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728234334/http://liberea.gerodot.ru/a_hist/amazon01.htm |date=2013-07-28 }} * {{Cite web|url=http://svetaland.webgarden.cz/file/15702607|title=Индоевропейское языкознание и классическая филология-VIII|author=Скржинская М. В.|coauthors=Амазонки и аримаспы в античной литературе и изображениях на памятниках искусства из Северного Причерноморья|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CaJWpqnT?url=http://svetaland.webgarden.cz/file/15702607|archivedate=2012-12-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140830033821/http://svetaland.webgarden.cz/file/15702607 |date=2014-08-30 }} * {{Cite web|url=http://liberea.gerodot.ru/a_hist/amazon01.htm|title=Амазонки и их место в античной историографии|author=Пономарев В.|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CWx6xGxj?url=http://liberea.gerodot.ru/a_hist/amazon01.htm|access-date=2007-09-05|archivedate=2012-11-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728234334/http://liberea.gerodot.ru/a_hist/amazon01.htm |date=2013-07-28 }} * {{Cite web|url=http://ec-dejavu.ru/a/Amazons.html|title=Амазонки; Геродот об амазонках|author=Тахо-Годи А.|access-date=2007-09-05|archivedate=2012-08-07|archiveurl=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120807070203/http://ec-dejavu.ru/a/Amazons.html |date=2012-08-07 }} * {{Cite web|url=http://www.iriston.com/nogbon/news.php?newsid=104|title=Нартские амазонки и сарматский «матриархат»|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CWx9LKdH?url=http://www.iriston.com/nogbon/news.php?newsid=104|archivedate=2012-11-29}} * {{Cite web|url=http://kurgany.ucoz.ru/publ/5-1-0-35|title=Курганы амазонок|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CWxBAxHJ?url=http://kurgany.ucoz.ru/publ/5-1-0-35|archivedate=2012-11-29}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Сарматтар]] [[Категория:Грек мифологияһы сюжеттары буйынса скульптуралар]] [[Категория:Боронғо грек мифологияһы]] [[Категория:Риүәйәттәр]] olt42wn132q35535tn81zwvsg2jxfs3 0 188758 1308019 1216351 2026-11-01T08:02:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1308019 wikitext text/x-wiki {{Ислам}}'''Бәлиғ, Балиғ''' ({{Lang-ar|بالغ}}, әйтелеше — бәлиғ; {{lang-ru|Ба́лиг}}) — [[ислам]] [[фиҡһ]]ында ([[Фиҡһ|хоҡуҡ]]) йәше етеү, өлгөрөп етеү. == Балиғлыҡ йәше етеү == Ислам дине белгестәре — [[фаҡиһ]]тар — фекеренсә, ҡыҙҙарҙың (бәлиғә) бәлиғ булыу йәшенең түбәнге сиге 10 йәш булып, малайҙарҙыҡы (бәлиғ) — 13 йәш. [[Хәнәфи мәҙһәб]] буйынса, быға тиклем башҡа бәлиғ булыу билдәләре булмаһа, ҡыҙҙар өсөн иң юғары сик 17 йәш, ә егеттәр өсөн — 18 йәш {{Sfn|Абдулгани аль-Майдани}}. Башҡа мәҙһәб ғалимдары фекеренсә, малайҙарҙың да, ҡыҙҙарҙың да бәлиғ булыу йәше — 16 йәш. Бәлиғ булыуҙың тышҡы билдәләренә малайҙың спермаһы бүленә һәм ҡыҙҙың күрем күрә башлауы (''хәйеҙ'') ҡарай{{sfn|Абдулгани аль-Майдани}}. [[Хәнбәли мәҙһәб]]е ғалимдары, шулай уҡ [[Шәфиғи мәҙһәб|шәфиғи]] һәм [[Мәлики мәҙһәб|мәлики]] мәҙһәбтәрҙең ҡайһы бер ғалимдары, түмһәкәйҙә ҡырыуға мохтаж төктәр барлыҡҡа килеүе бәлиғ булыу билдәһе тип иҫәпләй. Мәлики ғалимдары быға ҡултыҡ аҫтындағы төктәрҙе лә өҫтәгән == Бурыстары һәм хоҡуҡтары == Бәлиғ булыу йәше етеү менән һәр мосолманға дин ғилеме һәм хоҡуҡи нигеҙҙәрен үтәү бурысы йөкмәтелә, шулай уҡ уларҙың [[Никах|никахҡа]] инеү мөмкинле тыуа{{Sfn|Али-заде|2007}}. Үҫмер үҙ ғәмәлдәре өсөн тулыһынса яуаплы була. == Ҡөрьәндә == Бәлиғ [[Ән-Нур сүрәһе|Ән-Нур сүрәһенең]] 58-се [[аят]]ында осрай. {{Ҡөрьән/Цитата|Эй һеҙ, иман килтергән кешеләр! Ҡулығыҙ биләгән һәм балиғ булмаған кешеләр һеҙҙең янға керер өсөн һеҙҙән өс тапҡыр рөхсәт һораһын: иртәнге намаҙ алдынан, төшлөктә намаҙға , аҡшам намаҙынан һуң кейемегеҙҙе алмаштырғанда, ошо өс ваҡытта — һеҙҙең харам ерҙәрегеҙ асыҡ булыуы ихтимал. Шул ваҡыттарҙан һуң бер-берегеҙгә кереп йөрөү һеҙгә лә, уларға ла гөнаһ булмаҫ. Үҙенең аяттарын Алла һеҙгә шулай тип аңлата. Аллаһ белә, Ул хикмәтле!|24|58}} <ref>О вы, которые уверовали, вам следует приказать своим рабам и слугам, не достигшим зрелости (''лям яблюгу''), не входить к вам без разрешения в трёх определённых случаях: до [[Фаджр|утренней молитвы]] на заре (''фаджр''), когда вы снимаете свою одежду в полуденный час и после [[Иша|вечерней молитвы]] (''иша''), когда вы готовитесь ко сну. В этих трёх случаях порядок одевания изменяется: снимают одежду, в которой спали, и надевают повседневную одежду, и наоборот. В это время обнажается тело человека, и могут открыться те места, на которые нельзя смотреть. Нет греха в том, что они к вам будут входить без разрешения в другое время дня, кроме трёх вышеупомянутых случаев, ибо обычно вы ходите друг к другу, чтобы выполнять свои дела и разрешать свои задачи…<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— <cite> [https://koran.islamnews.ru/muntahab/24/58.html 24:58] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230214055035/https://koran.islamnews.ru/muntahab/24/58.html |date=2023-02-14 }} ^{([[Әл-Әзһәр университеты|Аль-Азхар]])}</cite></div></blockquote></ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == *Али-заде А. А. Балиг // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — ISBN 978-5-98443-025-8. (CC BY-SA 3.0) *Абду-ль-Гани аль-Майдани. Определение совершеннолетия по ханафитскому мазхабу. // аль-Любаб фи шарх аль-китаб. Дата обращения: 13 июля 2013. Архивировано 19 июля 2013 года. *Bālig̲h̲ / Ed. // Encyclopaedia of Islam. 2nd ed : [англ.] : in 12 vol. / edited by B. Lewis; J. Schacht[en] & Ch. Pellat. Assisted by J. Burton-Page, C. Dumont and V. L. Ménage. — Leiden : E.J. Brill, 1991. — Vol. 2. (платн.) {{islam-stub}} {{Ислам һәм иман}} {{Ислам ғаилә хоҡуғы}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Ислам терминдары]] jjq85o9jrsv1flbj380x1hgzp39x1am 0 190679 1307981 1241910 2026-10-31T13:46:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307981 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Ҡаҙағстан]]да бик күп төрлө ер аҫты байлыҡтары бар. Был Ер ҡабығының геологик төҙөлөшөнә һәм үҙенсәлегенә бәйле. Тау тоҡомдарының барлыҡҡа килеүе, магматик тау тоҡомдары инеүе һәм метаморфизм (үҙгәртелгән), йәғни төрлө эндоген процестар, шулай уҡ тау тоҡомдарының төҙөлөшө, минераль-химик составының үҙгәреүе төрлө файҙалы ҡаҙылмалар барлыҡҡа килтерә.Мәғдән ғәҙәттә таулы райондарҙа (ҡаты һәм ҡаты участкаларҙа) һәм ултырма тоҡомдарҙан айырылып торған платформаларҙа осрай. Файҙалы ҡаҙылмаларға файҙалы ҡаҙылмалар һәм тау тоҡомдары инә, уларҙы халыҡ хужалығында заманса технологиялар үҫеше кимәлендә, тәбиғи формала йәки эшкәрткәндән һуң ҡулланырға була. Ултырма рәүешендәге файҙалы ҡаҙылмалар ([[нефть]], газ, [[күмер]], уран һ. б.) ултырма ҡабырсаҡлы платформаларҙа (яҫылыҡтарҙа) осратырға мөмкин. [[Файл:Kalgoorlie open cast mine.jpg|мини|Күмер ятҡылығында карьер самосвалы]] 1919—1923 йылдарҙа [[Ҡарағанды]] күмер ятҡылығының сәнәғәт потенциалы асыҡлана. Шул ваҡыттан алып Ҡаҙағстанда геологик яҡтан файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтары асыла һәм системалы тикшеренеүҙәр үткәрелә. Ҡаҙағстанда файҙалы ҡаҙылмалар сеймалының бөтә мөһим төрҙәре бар тиерлек. Бында [[Менделеев таблицаһы]]ның 105 элементы бар, шуларҙың 70-е өйрәнелгән һәм 60-тан ашыуы сығарыла башлаған. Яҡынса 6000 файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылығы табылған. Энергетика һәм файҙалы ҡаҙылмалар министрлығы (2007) эксперттары фекеренсә, республика уран, хром һәм марганец запастары, цинк, молибден, ҡурғаш (свинец), [[баҡыр]], алтын, нефть, тимер һәм аҡ ҡурғаш запастары буйынса донъяла икенсе урынды биләй<ref name="БРЭ.Казахстан">[https://old.bigenc.ru/geography/text/2032993 БРЭ.Казахстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230410070832/https://old.bigenc.ru/geography/text/2032993 |date=2023-04-10 }}</ref>. Ҡаҙағстан — [[Евразия]] континентында хром запастары булған иң бай ил, [[БДБ]]-ла марганец ятҡылыҡтары буйынсала иң бай илдәрҙән һанала. Ҡаҙағстан донъяла 5-се, БДБ-ла Рәсәй һәм [[Үзбәкстан]]дан ҡала 3-сө урынды биләй. БДБ-ла баҡыр һәм ҡурғаштың яртыһынан күберәге һәм цинктың 70 проценттан ашыуы Ҡаҙағстанда тупланған. Файҙалы ҡаҙылмалар өс төркөмгә бүленә: янар, минераль һәм минераль булмаған. Янар файҙалы ҡаҙылмаларына нефть һәм газ, күмер, уран һ. б. инә. Ҡайһы бер белгестәр Ҡаҙағстанда геология тарихы бик бай, тик уның киләсәге нисек булырын төҫмәрләүе ауыр тигән фекерҙә<ref name=" Ҡаҙағстанда геология тарихы бай">[https://stanradar.com/news/full/32798-geologija-v-kazahstane-bogatoe-proshloe-i-smutnoe-buduschee.html Ҡаҙағстанда геология тарихы бай ]</ref>. == Нефть һәм газ== [[Файл:Qarashungyl Oil Sign.jpg|thumb|left|250px|Ҡарашунғыл нефть ятҡылығында нефть сығара башлауға 120 йыл айҡанлы ҡуйылған стела]] [[Нефть]] һәм газдың ҙур запастары [[Атырау]], Мангистау, Ҡыҙылурҙа, [[Аҡтүбә]] һәм Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәләрендә тупланған. Ҡаҙағстанда беренсе тапҡыр нефть 1899 йылда табыла- Ҡарашуңғылдағы Эмба ятҡылығында нефть скважинаһы быраулана. 1911 йылда Доссор, 1915 йылда Маҡат ятҡылыҡтары сафҡа индерелә. Был ятҡылыҡтарға 1960-сы йылдарҙа Мангистау ярымутрауындағы Үҙән һәм Жетыбай өҫтәлә. Һуңыраҡ Ҡаражамбас һәм Каламкас, Тенгиз (Атырау өлкәһе), Кенкияк һәм Жанажол (Аҡтүбә өлкәһе), Ҡарасағанаҡ (Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһе) һәм Ҡумҡол (Ҡыҙыллорда өлкәһе) табыла. Хәҙерге ваҡытта Ҡаҙағстанда 14 бассейн һәм 207 ятҡылыҡ бар, унда нефть һәм газ тупланған. 1999 йылда Ҡаҙағстан беренсе тапҡыр нефть сығара башлауҙың 100 йыллығын билдәләй. Бөгөнгө көндә сит илдәргә йылына яҡынса 50,2 миллион нефть сығарыласаҡ (2005). 2000 йылда Каспий шельфында Атырауҙан төньяҡ-көнсығышҡа табан 45 км алыҫлыҡта Ҡашаған диңгеҙ нефть ятҡылығы табыла. Ул һуңғы 30 йылда табылған донъялағы иң ҙур ятҡылыҡ булып тора. Геологик запастар 4,8 млрд тонна тип баһалана. Дөйөм алғанда, Ҡаҙағстандың нефть запастары 20-25 миллиард тонна тәшкил итә. Ҡаҙағстанда газдың дөйөм күләме — 6 триллион м3. Донъяла ул 12-се урынды биләй. Ҡарасағанаҡҡа уларҙың 70 проценты тура килә. ==Күмер == Ҡаҙағстанда ҙур күмер запасы бар. 10 күмер һәм һоро күмер ятҡылығы, барлығы 300 ятҡылыҡ бар. Ҡаҙағстандың дөйөм күмер запасы 164 миллиард тоннаға етә. 1990-сы йылдарға республика йылына 90 миллион тонна күмер сығара. Ғалимдар фекеренсә, йылына 140 миллион тонна күмер сығарыла, ә илдең күмер запасы 250 йылға етәсәк. Күмер ятҡылыҡтарының күп өлөшө Ҡараганда, Павлодар һәм Ҡостанай райондарында урынлашҡан. [[Файл:Ekibastuz Energy post USSR 1981.jpg|thumb|right|Экибастуз энергияһы — халыҡ хужалығына.<br><small> СССР маркаһы, 1981 йыл.</small>]] Хәҙерге ваҡытта [[Ҡарағанды]] ятҡылығы майҙаны 3600 км2 тәшкил итә. Был Ҡаҙағстандың төп күмер базаһы. Ҡарағанды күмере— юғары сифатлы коксланыусы күмер. Күмерҙең 80 ҡатламы асыҡланған, уларҙың дөйөм ҡалынлығы — 120 м. Әһәмиәте буйынса икенсе урынды Экибастуз күмер бассейны биләй. Был район Саръярка һәм [[Иртыш]] тигеҙлектәре араһында урынлашҡан. Павлодар өлкәһе — илдең иң арзан күмере, майҙаны 160 км2, тау күмеренең ҡалынлығы — 150 м. Донъялағы иң ҙур ятҡылыҡ «Алға» йылына 36 миллион тонна күмер сығара. Һуңғы йылдарҙа Майкуба (Павлодар өлкәһе) һәм Торғай (Убаган), шулай уҡ «Алға», «Төньяҡ» һәм «Көнсығыш» күмер бассейны ятҡылыҡтарын үҙләштереү, реконструкциялау һәм ҡайтанан тәьмин итеү эштәре алып барыла. == Уран == Ҡаҙағстандың файҙалы ҡаҙылмалар базаһы донъяла урандың 25 процентын тәшкил итә. Экзоген ятҡылыҡтары йышыраҡ осрай. Илдә 100-гә яҡын уран ятҡылыҡтары өйрәнелгән. Уларҙың яртыһы Төньяҡ Ҡаҙағстанда. Иң ҙур органоген ятҡылыҡтары Мангистау ярымутрауында осрай. Ҡаҙағстан запастары буйынса донъяла икенсе урынды биләй (470 мең тонна). Ҡаҙағстан БДБ территорияһында иң ҡеүәтле уран минераль базаһына эйә. <ref>Қазақстанньң физикалық географиясы, Алматы: Атам.ра, 2008. ISBN 9965-34-809-Х</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == [[Ҡаҙағстан]] [[Ҡаймирасова Таңһылыу Ғимал ҡыҙы]] == Әҙәбиәт == Бакенов М.М.Нетрадиционные и новые виды полезных ископаемых Казахстана. КазНТУ, Алматы, 2008 г., 140 стр., УДК: 553.6 (075), ISBN: 9965-48742-1 == Һылтанмалар == [https://informburo.kz/stati/ot-pervoy-skvazhiny-do-intellektualnogo-mestorozhdeniya-kak-dobyvayut-neft-v-zapadnom-kazahstane.html Ҡарашуңғыл нефть ятҡылығы тураһында ] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Ҡаҙағстан географияһы]] [[Категория:Ҡаҙағстан иҡтисады]] szs3kmgzs80ble05x05mghg9i0cqpqd 0 192446 1307975 1260258 2026-10-31T12:52:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 9 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 1307975 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡарапахалар''' ({{Lang-az|Qarapapaqlar}}, диал. ''Qarapapaxdar'') — төрки халыҡ<ref>[https://books.google.ru/books?id=qf4uAAAAMAAJ&q=%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%85%D0%B8+%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C&dq=%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%85%D0%B8+%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjdlOm20s_eAhWkw4sKHaC4BmcQ6AEILjAB Советская страна после окончания гражданской войны: территория и население — Юрий Александрович Поляков — Google Книги]</ref><ref>[https://books.google.ru/books?id=MbwKAQAAIAAJ&q=%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%85%D0%B8+%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C&dq=%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%85%D0%B8+%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjdlOm20s_eAhWkw4sKHaC4BmcQ6AEISzAH Современные этнические процессы в СССР — Юлиан Владимирович Бромлей — Google Книги]</ref>, ҡәбиләләр төркөмө йәки әзербайжандарҙың этнографик төркөмдәренең береһе<ref name="БСЭ">{{cite web|url=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/003/058.htm|title=Азербайджанцы|publisher=БСЭ|access-date=2012-11-03|archive-date=2012-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120906194407/http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/003/058.htm|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ethnomuseum.ru/glossary/?%EA%E0%F0%E0%EF%E0%EF%E0%F5%E8|title=Карапапахи|publisher=Российский Этнографический музей|access-date=2010-11-24|archive-date=2013-04-17|archive-url=https://archive.today/20130417022205/http://www.ethnomuseum.ru/glossary/?%EA%E0%F0%E0%EF%E0%EF%E0%F5%E8|deadlink=yes}}</ref><ref name="АСЭ">{{книга |заглавие = Гарапапаглар |издание =[[Азербайджанская советская энциклопедия]] |том =III |место =Б. |издательство = Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии |ответственный = Под ред. Дж. Кулиева |год = 1979 |страницы = 64 }}</ref><ref>{{статья | автор = Волкова Н. Г. | заглавие = Этнические процессы в Закавказье в XIX - XX вв. | издание = Кавказский этнографический сборник | место = М. | год = 1969 | том = IV | страницы = 24 }}</ref><ref>{{статья | автор = Бахышов Ч. А. | заглавие = Изменение этнического состава населения Азербайджанской ССР (по данным переписей 1897-1979 гг.) | издание = [[Советская этнография]] | год = 1982 | номер = 5 | страницы = 65 }} </ref><ref>{{книга |автор = Мамедли А. Соловьева Л. Т. |заглавие = Азербайджанцы |ссылка = https://archive.org/details/azerbaidzhantsy0000unse/page/n28 |место =М. |том = |издательство = Наука |год = 2017 |страниц = 708 |страницы = 25, 49 |isbn = 978-5-02-040007-8 }}</ref><ref>{{книга |автор = |часть = |заглавие = Îslam Ansiklopedisi |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = cilt VI |место = |издательство = |год = |том = |страницы = 330—331 |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>. Улар [[Төркиә]]нең төньяҡ-көнсығышында (Карс һәм Ыгдыр) һәм [[Иран]]дың төньяҡ-көнбайышында<ref>[https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2044871 Большая российская энциклопедия 2004—2017] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, шулай уҡ [[Грузия]]ла (Квемо-Картли) һәм [[Әзербайжан]]да (башлыса Газах<ref name="АСЭ"/> һәм Агстафин райондарында) йәшәй. Ҡарапапахтарҙа түбәндәге ҡәбиләләр бар: теркәүен (икенсе исеме — борчало, «хан ҡәбиләһе» тип һанала), сарал, араплы, йән-Әхмәди, чахарли, улахли<ref name="Народы">{{книга |автор = |заглавие = Народы Передней Азии |часть = Азербайджанцы, армяне, айсоры |издательство = Изд-во Академии наук СССР |место = М. |год = 1957 |страницы = 286 |isbn = }}</ref>. [[Әзербайжан теле]] диалектында һөйләшәләр<ref>[https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2044871 Большая российская энциклопедия 2004—2017] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name = "Мамедли"/>. 1935 һәм 1950 йылдарҙағы төрөк халҡы иҫәбен алыуҙа ҡарапапахтар [[төрөктәр]] һәм [[төркмәндәр]] менән бер рәттән [[төрөк теле]]ндә<ref>{{книга |автор = |заглавие = Численность и расселение народов мира |часть = Народы Зарубежной Азии |издательство = Изд-во Академии наук СССР |место = М. |год = 1962 |страницы = 205—206 |isbn = }}</ref>, ә 1897 йылғы урыҫ халыҡ иҫәбен алыуҙа ҡарапапахтарҙың [[Ҡарапапах теле|үҙ телендә]] һөйләшә тип күрһәтелә. [[Ислам]] динен тоталар. Иран ҡарапапахтары башлыса [[шиғыйҙар]] (күбеһенсә [[әлиүиҙәр]])<ref>[https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2044871 Большая российская энциклопедия 2004—2017] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>), Төркиәләгеләр — [[сөнниҙәр]]<ref>[https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2044871 Большая российская энциклопедия 2004—2017] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Таралыуы һәм һаны == Традицион рәүештә Төркиәнең төньяҡ-көнсығышында һәм Ирандың төньяҡ-көнбайышында, шулай уҡ Грузияла (Квемо-Картли) һәм Әзербайжанда (башлыса Газах<ref name="АСЭ2">{{книга|заглавие=Гарапапаглар|ответственный=Под ред. Дж. Кулиева|год=1979|издание=[[Азербайджанская советская энциклопедия]]|место=Б.|издательство=Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии|том=III|страницы=64}}</ref> һәм Агстафин райондарында) йәшәйҙәр. 1926 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Кавказ аръяғында 6,3 мең ҡарапапах йәшәгән. 1944 йылда улар [[Урта Азия]]ға [[СССР-ҙа Халыҡтарҙы депортациялау|депортацияланғандар]], уларҙың бер өлөшө [[Грузия]]ға һәм [[Әрмәнстан]]ға 1980 йылдарҙа ҡайта<ref>[https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2044871 Большая российская энциклопедия 2004—2017] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2015 йылғы баһа буйынса донъяла бөтәһе 300—700 мең самаһы ҡарапапах бар<ref>[https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2044871 Большая российская энциклопедия 2004—2017] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Теле == Рәсәй империяһының 1897 йылғы беренсе дөйөм халыҡ иҫәбен алыуҙа «ҡарапапах теле» айырым тел булараҡ теркәлгән<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=399|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам Российской Империи кроме губерний Европейской России|archive-url=https://web.archive.org/web/20150707102934/http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=399|archive-date=2015-07-07}}. «[[Демоскоп Weekly]]»</ref>. Әммә хәҙерге ҡарапапахтар [[әзербайжан теле]]нең ҡарапапах диалектында һөйләшә<ref name="Мамедли">{{Китап|автор=Мамедли А. Соловьева Л. Т.|заглавие=Азербайджанцы|ссылка=https://archive.org/details/azerbaidzhantsy0000unse/page/n30|место=М.|том=|издательство=Наука|год=2017|страниц=708|страницы=27|isbn=978-5-02-040007-8}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/15/show_country.asp?name=AZ|title=Languages of Azerbaijan. Ethnologue 15 report for Azerbaijan|deadlink=yes}}</ref>. == Этимологияһы == «Ҡарапапаха» этнонимы һүҙмә-һүҙ «ҡара баш кейеме» йәки ҡарапах телендә «карабёрка» («ҡара» баш кейеме) тигәнде аңлата<ref name="Мамедли2">{{книга|автор=Мамедли А. Соловьева Л. Т.|заглавие=Азербайджанцы|ссылка=https://archive.org/details/azerbaidzhantsy0000unse/page/n30|место=М.|том=|издательство=Наука|год=2017|страниц=708|страницы=27|isbn=978-5-02-040007-8}}</ref>. Ҡарапапахтарҙың бер өлөшө "ҡарабёрк"тип атала. Билдәле булыуынса, улар XVI быуатта [[Ширван]]да<ref name="onomi2">{{книга|автор=Алиев А. И., Мамедов И. О.|часть=Об этнониме карапапах|заглавие=Ономастика Кавказа (межвузовский сборник статей)|издательство=Северо-Осетинский гос. университет им. К. Л. Хетагурова|место=Орджоникидзе|год=1980|страницы=62|isbn=}}</ref> (Әзербайжандың хәҙерге Уджар районында — Карабёрк ауылында йәшәгән; Ҡарабёрк исеме аҫтында ҡырғыҙ эпосы "[[Манас (эпос)|Манас]]"та шул исемле ҡыҙ-батыр булыуы билдәле, улар шулай уҡ [[Ҡарағалпаҡтар|ҡарағалпаҡ халҡы]] формалашыуында роль уйнаған ҡәбиләләрҙең береһе). == Дине == Ҡарапапах диндарҙары [[хәнәфи мәҙһәб]]е исламының сөнни ағымын үҙ итә<ref name="Мамедли">{{Китап|автор=Мамедли А. Соловьева Л. Т.|заглавие=Азербайджанцы|ссылка=https://archive.org/details/azerbaidzhantsy0000unse/page/n30|место=М.|том=|издательство=Наука|год=2017|страниц=708|страницы=27|isbn=978-5-02-040007-8}}</ref>. == Тарихы == 1814 йылда һуңғы эриван сардары Хөсәйен хан Ҡажар ҡарапапахтарҙың бер өлөшөн [[Ереван|Эриван]] өлкәһенә күсерә<ref>{{книга|автор = И. Шопен.|заглавие = Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху его присоединения к Российской империи|ссылка = |ответственный = |место = Санкт-Петербург|издательство = Императорская Академия наук|год = 1852|том = |страниц = |страницы =446 |isbn = }}</ref>. Был ханлыҡ территорияһында ҡарапапахтар Дарачичаг магалының 28 ауылында йәшәгән<ref>{{статья | автор=Еганян М. | заглавие = О мульке и мулькадарском праве в Армении | издание = Известия АН Армянской ССР. Серия общественных наук | место = |страницы = 71 | год = 1958 | номер = 11 }}</ref>. XIX быуаттың икенсе сирегенә тиклем [[Севан]] күленән төньяҡтараҡ йәшәйҙәр (хәҙер был территория [[Әрмәнстан]], [[Грузия]] һәм [[Әзербайжан]] араһында бүленгән)<ref>[https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2044871 Большая российская энциклопедия 2004—2017] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Файл:Group of Karapapakh Hamidiyeh Cavalry.jpg|thumb|Ҡарапапах «Хәмиҙиә» кавалерия полкы кавалеристары]] Ҡарапапах отрядтары 1826—1828 йылдарҙағы Рус-фарсы һуғышында әүҙем ҡатнаша. Һуғыштан һуң Севан күле районында йәшәгән һигеҙ йөҙ ҡарапапах ғаиләһе Фарсы һәм [[Ғосман империяһы]]на күсеп килә<ref name="Ономастика">{{книга |автор = Савина В. И. |часть = Этнонимы и топонимии Ирана |заглавие = Ономастика Востока |место = М. |издательство = Наука |год = 1980 |страницы = 151 |isbn = }}</ref>. Фарсы шаһтары уларға [[Урмия (күл)|Резая]] күленең көньяҡ ярында ер бирә<ref name="Народы"/>. Бында ҡарапапахтар күрше мамаш курд ҡәбиләһе менән ҡатнашып, курд мәҙәниәте элементтарын үҙләштерә<ref>[https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2044871 Большая российская энциклопедия 2004—2017] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Төркиәлә ҡарапапахтар Карс өлкәһендә ер ала<ref>[https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2044871 Большая российская энциклопедия 2004—2017] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге]] (ул XIX быуат аҙағы — XX быуат башында баҫылып сыға) ҡарапапахтарҙы айырым этник төркөм тип телгә ала<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Кавказский край}}</ref>, әммә ҡарапапахтарҙы «Кавказ аръяғы татарҙары (йәғни әзербайжандар) тип атайҙар, улар Карс өлкәһенә Кавказ аръяғы провинцияларынан күсеп киләләр»<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Кавказские языки}}</ref>. Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге мәғлүмәттәре буйынса, XIX быуат аҙағында ҡарапапахтар Карс ҡалаһы халҡының 22,5 процентын<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Карс, областной город Карсской области}}</ref>, Карс өлкәһе халҡының 14 процентын тәшкил итә<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Карсская область}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0187/perep04.php|title=«Алфавитный список народов, обитающих в Российской Империи»|publisher=«[[Демоскоп]]»|access-date=2010-11-28|archive-date=2012-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205042823/http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0187/perep04.php|deadlink=no}}</ref>. Х. А. Вермишев, Тифлис губернияһының Ахалцих һәм Ахалкалак өйәҙҙәрендә йәшәгән азербайжандар карапапахтар тип аталғандар, тип иҫбатлай<ref>{{книга |автор = Волкова Н. Г. |часть = Этнонимия в трудах экономического обследования Кавказа 1880-х годов |заглавие = Имя и этнос: общие вопросы ономастики, этнонимия, антропонимия, теонимия, топонимия: сборник |издательство = Ин-т этнологии и антропологии |место =М. |год = 1996 |страницы = 26 |isbn =5-201-00825-9 }}</ref>. 1926 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Әрмән ССР-ында 6311 кеше үҙен ҡарапапах тип һанай<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_26.php?reg=2314|title=Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам республик СССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|access-date=2011-04-06|archive-date=2012-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210090028/http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_26.php?reg=2314|deadlink=no}}</ref>. Әрмәнстандың Агбабин районында йәшәгәндәр. 1944 йылда улар төрөк-месхетинсылар менән бергә Урта Азияға ҡыуыла<ref>[https://archive.org/details/peoplesofussreth0000wixm The peoples of the USSR : an ethnographic handbook]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == ; Видеоматериалдар * [https://www.youtube.com/watch?v=qo2AZrisoEs&feature=related Репортаж турецкого телевидения о карапапахах в Грузии] {{Төрки халыҡтар}} {{Әзербайжандар}} [[Категория:Кавказ халыҡтары]] [[Категория:Иран халыҡтары]] [[Категория:Төркиә халыҡтары]] [[Категория:Төрки халыҡтар]] hto8c8kboqmc2wiqtjewqdd9r6zdxn5 0 201322 1308009 1301428 2026-11-01T03:52:10Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы С._А._Есенин_и_С._А._Толстая-Есенина.jpg рәсеме [[commons:User:Abzeronow|Abzeronow]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|]]. 1308009 wikitext text/x-wiki {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. . [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…») «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный<ref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…») («Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925) Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай. {{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә. {{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана<ref name="Белоусов3" />. ;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…») 1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға. Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}} Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә: {{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}} Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра<ref name="Юшин" />: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай<ref name="Белоусов3" />: {{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }} ;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…») («Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле) Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…») «Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға. Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә<ref name="Белоусов3" />: {{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}} {{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» («Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925) Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң<ref name="Юшин" />: {{Цитата|Йөрәгеңде телеп, ҡаның бүлеп,|Башҡа күңелдәрҙе наҙлау ул. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора<ref>{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}</ref>. Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя: {{Цитата|Шағир булыу – ул киңлекте йырлау,|Тик киңлектә күңел йылмайыр.|Һандуғасҡа, ана, ни һуң һайрау!|Күпме һайрамаһын – бер үк йыр. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Канарейка образы ла символик мәғәнәгә эйә. Ул Есенин тарафынан хөкүмәткә буйһонған һәм заказлы әҫәрҙәр яҙған рәссамдарға ҡарата нәфрәтен белдереү өсөн ҡулланыла. {{Цитата|Сыйырсыҡ та, башҡаларҙан урлап,|Йырлай яҙын – әҙер ояла. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Есениндың лирик геройы киләсәккә ҡыйыу ҡараһа ла, яҡшылыҡҡа өмөт итмәй: ул һағыш һәм һыҙланыуҙары араҡы менән баҫыуҙы хуп күрә,{{|Мөхәммәт ул тыйған Ҡөрьәнендә|Дуҫ булыуҙы хәмер-шарапҡа.}} ә ҡотолғоһоҙ үлемгә битараф ҡарашта: {{Цитата|«Ярай, – тиер, – бер дөмөгөп ятһам,|Был да таныш беҙгә донъяла...» (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ; «Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» («Руки милой — пара лебедей…») («Баҡы эшсеһе» No 179, 1925 йылдың 10 авгусы) «Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» шиғыры мөхәббәт темаһына арналған. Есенин тағы фарсы ҡатынына «наҙлы Шаһәм» өндәшә. Шағирҙың наҙлы һүҙҙәре тәрән һәм ихлас яңғырай. Ул таныш «аҡҡош ҡулдары» образын үҫтерә, хәҙер уларҙы «пар аҡҡоштар» тип һүрәтләй. Уҡыусы шағир өсөн фарсы ҡыҙының мөхәббәте ни тиклем мөһим икәнлеген яҡшыраҡ аңлаһын өсөн, Есенин, «ике аҡҡош харап итмәһә», үҙенең шиғырҙары «мәрхәмәтлерәк һәм мөғжизәлерәк» булыр ине, тип иҫбатлай: {{Цитата|Был йырҙарым өсөн аҙыраҡ|Һүҙ ҙә тейер, оҡшап етмәһә,|Йырлар инем моңло-наҙлыраҡ,|Ике аҡҡош харап итмәһә. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Был шиғырҙа Есениндың Фарсы иленә сәфәренә мөнәсәбәтенең үҙгәреүе күҙәтелә. Хәҙер ул шағирға ҡыҙыҡлы түгел, ә яҙылғанға ҡарағанда тәрәнерәк әҫәрҙәр ижад итеүгә илһамландыра алмаған һымаҡ тойола. Ул «Таһаран айы йырҙарҙы йылы менән йылытмаясаҡ» икәнен яҡшы аңлай. Был Фарсы иленә сәфәр тураһында уйланыуҙарҙың тамамланыуын аңлата<ref name="Белоусов4" />: {{Цитата|Булыр ине алтын тауындай,|Ахырғаса һөйһә йөрәгең.|Тик Таһаран айы, ҡауындай,|Йылытмай шул йырҙы, күрәһең. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Нилектән ай шулай тоноҡ ҡарай…» («Отчего луна так светит тускло…») («Бакинский рабочий» № 183, 1925 йылдың 14 авгусы) Был шиғыр Есениндың «Фарсы мотивтары» циклындағы мөхәббәт һыҙығының мөһим өлөшө булып тора. Шағир кипарис һәм сәскәләргә: «Ниңә ай шундай тоноҡ ҡарай?» — тип мөрәжәғәт итә. Яуап ала алмағас, ул үҙенең һағышын фарсы ҡыҙы Ләләгә еткерә. Тик рауза ғына шағирға Шаганэның хыянаты тураһында һөйләй, һәм ул былай тип йомғаҡ яһай<ref name="Белоусов4" />: {{Цитата|«Шаһәнәң бит башҡа менән ҡасты,|Шаһәнәң бит... үпте... хәсисте!..»|Шуға ла шул айҙың бойоҡ мәле,|Шуға ла шул төҫө ҡомһарған... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Владимир Белоусов билдәләүенсә, Есенин менән Шаганэ Тальян 1925 йылда дуҫтарса айырылышалар һәм башҡаса осрашмайҙар. Тикшеренеүсе фекеренсә, Шаганэның хыянаты темаһы фарсы ҡыҙы менән булған романдың сюжет һыҙығын тамамлау өсөн генә индерелә. ; «Типмә инде, һантый йөрәк…» «Глупое сердце, не бейся…» («Бакинский рабочий» № 177, 1925 йылдың 7 авгусы) Яҙмыш темаһын дауам итеп, был шиғыр лирик герой тормошондағы һынылышлы мәлде һүрәтләй. Ул яҙмышына үтенестәр аша бәхеткә ирешеүгә өмөтөн юғалта һәм уны эҙләүҙән баш тарта. Лала образы, элеккесә символик һәм билдәһеҙ булып ҡалһа ла, был юлы ул геройҙы хыянат итмәгән берҙән-бер кеше булараҡ сығыш яһай, һәм уның мөхәббәте геройға терәк булып тора<ref name="Белоусов4" />: {{Цитата|Типмә инде, һантый йөрәк!|Бәхет йөрөй ул ситтәрәк,|Тик фәҡирҙе йәлләү кәрәк,|Типмә улай, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе) }} {{Цитата|Айҙың һары сихырынан|Сайҡалыша тал да тирәк.|Һаҡла, Лалым, ай нурынан,|Пәрәнжәңде яп тиҙерәк,|Типмә, типмә, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ; «Эй һин, зәңгәр илдең алсаҡ алыҫы…» («Голубая да весёлая страна…») («Бакинский рабочий» № 179, 1925 йылдың 10 авгусы) Биш томлыҡ әҫәрҙәр йыйынтығы"на ярашлы, П. И. Чагиндың автографтары «Гелия Николаевна» һәм «Гелия Николаевна Чагина» тигән бағышламаларҙан тора. Автограф шулай уҡ «[[Ғүмәр Хәйәм|Омар Хәйәм]]ға оҡшатыу» тигән исем һәм «8. IV-25. Баҡы» тигән дата менән билдәләнгән. Шағир был шиғырҙы фарсы циклына һуңғыларҙан (15-се) индергән<ref name="Белоусов4" />. {{Цитата|Эй һин, зәңгәр илдең алсаҡ алыҫы!|Һатылды бит йыр-моңдарға намыҫым.|Сеү, талғын иҫ, диңгеҙ еле, тын йә ҡас –|Ишетәһеңме, гөлөн арбай һандуғас? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙың төп темаһы — дуҫлыҡ-мөхәббәт темаһы. Шағир был теманы асып биреү өсөн көнсығыш поэзияһының традицион алымдарын ҡуллана. Лирик геройҙың бала менән үҙ-ара мөнәсәбәте һандуғас менән гөл тураһындағы романтик мәҫәл менән үрелеп бара. Лала һәм Шаганэ исемдәре урынына яңы образ — Гелия (Ғәлиә) килә. Әҫәрҙең икенсе өлөшөндә ижадтың шағир тормошондағы роле тикшерелә. Был тема бөтә шәхси мәнфәғәттәрҙең һәм тормош принциптарының ижад процесына тулыһынса буйһондоролоуын раҫлаған декларация менән асыла: «Честь моя за песню продана» («Намыҫым йырым өсөн һатылды»). Ошо уҡ фекер, тағы ла көслөрәк яңғырап, әҫәрҙең һуңғы строфаһында ла ҡабатлана: «вся жизнь моя за песню продана» («бөтә ғүмерем йырым өсөн һатылды»)<ref name="Белоусов4" />. == Мәҙәни йоғонто == Күп халыҡтар «Фарсы моңдары» менән үҙ телдәренә тәржемәләр аша таныша. Был шиғри циклдың фарсы теленә ике тапҡыр тулыһынса тәржемә ителеүе иғтибарға лайыҡ, ләкин беренсе версияһы һаҡланмаған, сөнки Ислам революцияһы ваҡытында юҡ ителгән<ref name="Хамидреза">{{книга |ссылка=http://www.philol.msu.ru/~ref/avtoreferat2010/atashbarab.pdf |автор=Хамидреза А. |заглавие=Русская литература в Иране: цикл «Персидские мотивы» С.А. Есенина (проблема перевода и историко-литературной интерпретации). Автореферат |место=М. |год=2010 |издательство=Московский государственный университет им. М.В. Ломоносова |страницы=6—7}}</ref>. «Фарсы моңдары»н башҡа телдәргә тәржемә итеүселәр араһында [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ы]]ның халыҡ шағиры [[:ru:Вахидов, Эркин Вахидович|Эркин Вахидовты]]ң эштәре бар (уларҙа циклдың төп геройы Шаганэ исеме Шаханим — «минең шаһбикәм» йәки «минең принцессам» тигән йыйылма исемгә алмаштырылған)<ref>{{cite web |url=http://esenin.ru/novosti/esenin-v-uzbekistane |title=Есенин в Узбекистане |author=Южный С. |work=Esenin.ru |date=2011-06-22 |access-date=2026-07-26 }}</ref>. С. Есениндың «Фарсы моңдары» ҡырғыҙ тәржемәселәрендә лә ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Уларҙы халыҡ шағирҙары: [[:ru:Жусуев, Сооронбай Жусуевич|Сооронбай Жусуев]], [[:ru:Турсунов, Эрнис Нурдинович|Э. Турсунов]], [[:ru:Акматбекова, Сагын|Сагын Акматбекова]] һәм [[:ru:Эралиев, Суюнбай|С. Эралиев]] тәржемә итә<ref name="Койчуев" />. Бынан тыш, «Фарсы моңдары» циклын үҙ туған телдәренә Башҡортостандың халыҡ шағиры [[Рәми Ғарипов|Рәми Ғарипов]], Лоик Шерали (Тажикстандың халыҡ шағиры), [[:ru:Ахмедов, Магомед Ахмедович|Магомед Ахмедов]] (Дағстандың халыҡ шағиры) һәм [[:ru:Рустам, Сулейман|Сөләймән Рөстәм]] ([[Әзербайжан|Әзербайжан ССР-ы]]ның халыҡ шағиры) кеүек күренекле шағирҙар тәржемә итә<ref name="Isaxanli">''Исаханлы И.'' [http://dspace.khazar.org/bitstream/20.500.12323/2147/1/isahan.pdf «Персидские мотивы» Есенина и их переводы на азербайджанский язык] // «Созвучий жито», Сборник работ по русской литературе 1910—1930-х годов в честь 70-летия С. И. Субботина. Под редакцией П. Е. Поберезкиной, М. В. Скороходова, О. В. Пашко. Институт Мировой Литературы имени А. М. Горького РАН. — Москва, 2013.</ref>. Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы [[Ханнанов Вәсил Мирғәзийән улы|Вәсил Ханнанов]] «Фарсы моңдары»н келәмдәр аша тәҡдим итә. Рәссам С. Есенин шиғриәтен үҙенең традицион келәмдәрендә төп урын биләгән фарсы ҡыҙҙарының һынлы сәнғәт образдары менән оҫта яраштыра<ref>{{Cite web|url=https://kulturarb.ru/ru/news/novosti/vystavka-vasilya-hannanova-persidskie-motivy-prodolzhaetsya|title=Выставка Василя Ханнанова "Персидские мотивы" продолжается!|website=Культурный мир Башкортостана|date=2016-10-04|publisher=kulturarb.ru|access-date=2026-07-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://esenin.ru/novosti/persidskie-motivy-na-kovrakh|title=Персидские мотивы на коврах|author=Истомина .С.|date=206-10-02|publisher=esenin.ru|access-date=2026-07-26}}</ref>. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260314222846/https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy |date=2026-03-14 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] d03jjx6erzerwq1yucc8jcnlkntoq8j