Геология

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Геология</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2571</id>
    <revision>
      <id>1308073</id>
      <parentid>1274511</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T00:06:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35694" sha1="ig0v7yp1j42gotih3ye1a11c4ek9flw" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Геология''' — ([[грек теле|грек телендә]] ''γη-'' (''ge-'') — ''ер'' һәм ''λογος'' (''logos'') — ''өйрәнеү'') — башка фәндәр һәм дисциплиналарҙы йәлеп итеп, мөмкин булған ысулдар менән [[Ер]]ҙең төҙөлөшөн, уның килеп сығышын һәм үҫешен, геологик процестарҙы, матдәләр составын, ер ҡабығы структураһын һәм литосфераһын өйрәнеүгә нигеҙләнгән [[фән]]дәр йыйылмаһы&lt;ref name=&quot;Викитека ЭСБЕ ИАА&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Геология|[[Иностранцев, Александр Александрович|Иностранцев А. А.]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|заглавие=Геология|издание=Российская геологическая энциклопедия|место={{М}}, {{СПб}}|издательство=издательство [[Всероссийский научно-исследовательский геологический институт имени А. П. Карпинского|ВСЕГЕИ]]|год=2010|страницы=319}}&lt;/ref&gt;. Геологияны ҡыҫҡаса Ерҙең төҙөлөшөн, составын һәм үҫеше үҙенсәлектәрен, уның өҫтөн өйрәнеүсе фән, тип билдәләргә мөмкин&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{БСЭ3|заглавие=Геология}}&lt;/ref&gt;.

Геология нефть, [[таш]] күмер, шулай уҡ тимер, баҡыр һымаҡ металдарҙы һәм башҡа тәбиғи ресурстарҙы табырға һәм ҡулланырға ярҙам итә.

Геология [[Ер (планета)|Ер]] һәм Ер ҡабығының составы, төҙөлөшө, үҫеш тарихы, файҙалы ҡаҙылмалар хасил булыу һәм уларҙың урынлашуын өйрәнеүсе фәндәр комплексы. «Геология» термины 1657 йылда Норвегия ғалимы М. П. Эшольт тарафынан тәҡдим ителә. Геологияның төп объекты — Ерҙең тышҡы таш ҡатламы — литосфера һәм, беренсе сиратта, Ер ҡабығындағы файҙалы ҡаҙылмаларҙы өйрәнеү һәм сығарыу өсөн уңайлы горизонт.

1934—1941 йылдарҙа [[СССР]]-ҙа урта мәктәптә айырым «'''геология'''» курсы булған&lt;ref&gt;''Варсанофьева В. А.'' О преподавании геологии и минералогии в средней школе // Землеведение. 1940. Том 1 (41). С. 204—246.&lt;/ref&gt;. Һуғыштан һуң геологияны мәктәптәргә кире ҡайтарыу буйынса В. А. Обручев һәм В. А. Варсанофьева көрәшә&lt;ref&gt;''Варсанофьева В. А.'' Преподавание минералогии и геологии в советской школе // Естествознание в школе. 1946. № 3. С. 133—158.&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге геология [[стратиграфия]], [[тектоника]], [[региональ геология]], [[минералогия]], [[петрография]], [[литология]], [[геохимия]], файҙалы ҡаҙылмалар өйрәнеүҙе үҙ эсенә ала. Геология физик география, геофизика, кристаллография, палеонтология менән тығыҙ бәйләнештә эшләй. Ғәмәли әһәмиәткә эйә булған тармаҡтары — гидрогеология, инженер геологияһы һәм шулай уҡ яңы йүнәлештәр — петрохимия, петрофизика һ.б. үҙенә бер төркөм хасил итә.
[[Файл:Hutton James portrait Raeburn.jpg|thumb|left|upright=0.7|[[Scottish people|Scotsman]] James Hutton, father of modern geology]]

''Джеймс Геттон (Хаттон)'' ({{lang-en|James Hutton}}, ([[1726]], [[Эдинбург]] — [[1797]]) — Шотландия [[геолог]]ы, физигы һәм химигы. Джеймс Хаттон [[геология]] һәм [[геохронология]]ға нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә. Ул геологик [[актуализм (геология)|актуализм]] һәм [[плутонизм]] теорияларын булдыра&lt;ref name=&quot;krugosvet&quot;&gt;{{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geologiya/GETTON_DZHEMS.html|заглавие=Геттон, Джеймс}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;. Геолог Хаттон исеме [[хаттонит]] тигән минералға бирелгән.

Геология [[XVIII быуат]]тың 2-се яртыһы — [[XIX быуат]] башында тәбиғәт белеменең мөстәҡил тармағына әүерелә (Н. Стено ҡатламдарҙың өҙлөкһөҙ суперпозиция принциптарын билдәләй; В. Смит һәм Ж. Кювье киҫелеште биостратиграфик бүлемдәргә айырыу һәм тоҡомдарҙың сағыштырмаса йәшен билдәләү ысулын эшләй). 1840 йылдар башында [[фанерозой]]ҙың стратиграфик шкалаһы төҙөлә. Шул уҡ ваҡытта, беренселәрҙән булып, XIX быуаттың 1-се яртыһы геологтары өсөн парадигма булған «күтәрелеш кратерҙары» тигән беренсе тектоник концепция барлыҡҡа килә (Л. Бух һәм [[Александр фон Гумбольдт|А. Гумбольдт]]). [[Рәсәй]]ҙә был теория яғында булыусылар булып Д. И. Соколов, Г. Д. Романовский, Н. А. Головкинский һ.б. тора. Күп илдәрҙә геология йәмғиәттәре ойоша, улар геология фәненең яңы ҡаҙаныштары тураһында фекер алыша, эҙләнеүҙәр тураһында материалдар баҫтырып сығара һәм ҡайһы бер эштәрҙе финанслай. 1805 йылда [[Мәскәү]]ҙә тәбиғәтте тикшереү, 1807 йылда — [[Лондон]]да геология, 1917 йылда Рәсәйҙә минералогия йәмғиәттәре ойошторола. Системалы рәүештә план төшөрөү һәм эҙләнеү эштәре үткәреү зарурлығы һуңыраҡ милли геология буйынса хеҙмәттәр барлыҡҡа килтерә. 1882 йылда Рәсәйҙә геология комитеты ойошторола.

== Терминдары ==
[[Файл:Geologia-gr.png|thumb|«Геология» грек телендә]]
[[Файл:Geognosia-russia-1839.png|thumb|Геология буйынса беренсе урыҫ ҡулланмаһы. Дмитрий Иванович Соколов, 1839]]
«Геология» төшөнсәһе башта ''ер фәне'' (грек теленән һүҙмә-һуҙ) тигәнде аңлата. Философия контексында «{{lang-lat|geologiam}}» терминын 1344 йылда уҡ инглиз епискобы Ричард де Бери (1287—1345) «Любовь к книгам» китабының 11-се бүлеге аҙағында ҡулланған&lt;ref&gt;Special term geologia [http://www.philobiblon.com/philobiblon.shtml The love of books]. The philobiblon of Richard de Bury translated into English by E. C. Thomas. Ch. 11.&lt;/ref&gt; (1473 йылда Кёльнда баҫылып сыға)&lt;ref&gt;''Richard de Bury''. Philobiblon. Cologne: Quarto, 1473. iii, 237 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;. Ул «геология … фәндәр иҫәбенә инеүе мөмкин түгел» тигән&lt;ref&gt;''Thomas E. C.'' (перевод с латинского и редактор). The Philobiblon of Richard de Bury, Bishop of Durham, Treasurer and Chancellor of Edward III, edited and translated by Ernest C. Thomas, Barrister-at-law, late Scholar of Trinity College, Oxford, and Librarian of the Oxford Union. London, Kegan Paul, Trench, &amp; Co. (bilingual ed. Latin-English), 1888. 259 p. В переводе на русский: «Из чего достаточно ясно видно, что, поскольку законы не являются ни искусствами, ни науками, поэтому сборники законов не могут должным образом называться книгами искусства или науки. И эту особенность, мы можем назвать специальным термином геология, или земная наука, которая не может быть причислена к числу наук.»&lt;/ref&gt;
Фәнни тасуирлауҙар өсөн '''геология''' терминын беренсе ҡулланыуҙар для научных описаний&lt;ref&gt;''Cándido Manuel García-Cruz'' [http://www.inhigeo.com/record/52.pdf The use of term «Geology» revisited] // INHIGEO Annual Record. № 52. 2020. P. 66-74.&lt;/ref&gt; относятся к:
* 1603 Папа өлкәһе — Улиссе Альдрованди (The will)&lt;ref&gt;''Adams F. D.'' Earliest use of the term geology // Bulletin of the Geological Society of America. 1932. Vol. 43. N 1. P. 121—123.&lt;/ref&gt;, тәбиғәт батшалығының береһен билдәләү өсөн — «ер фәне»&lt;ref&gt;Большая Российская энциклопедия. 2006. Т. 6. С. 609.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books/about/Four_centuries_of_the_word_geology.html?id=Ip-rAAAACAAJ Four centuries of the word geology: Ulisse Aldrovandi 1603 in Bologna]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Рябухин А. Г.'' Геология // Российская геологическая энциклопедия. М., СПб: Изд-во ВСЕГЕИ, 2010. С. 319—320.&lt;/ref&gt;.
* 1657 {{Флаг|Датско-норвежская уния}} — Меркель Эсхолт (Mikkel Pedersøn Escholt, 1600—1699) Норвегия ғалимы, «Geologica Norvegica» китабын яҙа&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=6al2BH438AYC&amp;dq=ductus+stenonianus&amp;source=gbs_navlinks_s Kermit H., (2003). Niels Stensen, 1638—1686: the scientist who was beatified.] Gracewing Publishing. p. 127.&lt;/ref&gt;.
* 1661 {{Великобритания}} — Robert Lovell (Πανορυκτολογια — Паноректология)
* 1687 {{Флаг|Священная Римская империя}} — Fabrizio Sessa (Geologia), уға йондоҙҙар түгел, ә Ер һәм ер есемдәре уға йоғонто яһай, тип аңлата.
* 1690 {{Великобритания}} — Erasmus Warren (Geologia, or A discourse concerning the Earth before the Deluge)
* 1700 {{Флаг|Священная Римская империя}} — Detlev Clüver (Geologia sive philosophemata of Genesi ac structura globi terreni)
* 1755 {{Великобритания}} — Джонсон Сэмюэл тәүге тапҡыр геологияны инглиз теле һүҙлегендә һүрәтләй&lt;ref&gt;''Johnson S.'' A Dictionary of the English language. Volume 1. London: J. &amp; P. Knapton, 1755. 1050 p.&lt;/ref&gt;: {{Начало цитаты}}«Ер тураһында тәғлимәт; Ерҙең торошо һәм тәбиғәте»{{Конец цитаты}}
* 1778 {{Великобритания}} — Жан Андре Делюк яҙа&lt;ref&gt;''De Luc J.-A.'' Lettres physiques et morales. La Haye, chez Detune. 1778. T. 1. 226 p.&lt;/ref&gt;:{{Начало цитаты}} «Бында космология аҫтында Йыһандың түгел, ә Ерҙең ғилемен беләм. Был мәғәнәлә геология дөрөҫ һүҙ; әммә мин уны ҡулланырға ҡыймайым, сөнки ул ҡулланылмай.»{{Конец цитаты}}
* 1779 {{Швейцария}} — Орас Соссюр Альп тауҙарының геологик төҙөлөшөн һүрәтләй.
* 1807 {{Великобритания}} — «Лондондың геология йәмғиәте» клубына нигеҙ һалына.
* 1830 {{Великобритания}} — Чарлз Лайель «Принципы геологии» (1830—1833) китабында үҙ ваҡыты өсөн аныҡ билдәләмә бирә&lt;ref&gt;''Lyell C.'' Principles of Geology, being an attempt to explain the former changes of the Earth’s surface, by reference to causes now in operation. 1830. Chapter 1, Page 1.&lt;/ref&gt;:
{{Начало цитаты}}«Геология — был фән, ул органик һәм органик булмаған тәбиғәт батшалығындағы эҙмә-эҙлекле булған үҙгәрештәрҙе тикшерә; ул ер өҫтөнөң үҙгәреүенә һәм планетабыҙҙың тышҡы төҙөлөшөнә йоғонто яһаған был үҙгәрештәрҙең сәбәптәрен һәм йоғонтоһон тикшерә»{{Конец цитаты}}

Геология фәндәре оҙаҡ ваҡыт '''ҡаҙылма есемдәрҙең тәбиғи тарихы''' төшөнсәһе менән билдәләнә. Академик [[Ломоносов, Михаил Васильевич|М. В. Ломоносов]] (1711—1765) термин геология никогда не использовал&lt;ref&gt;См. публикации М. В. Ломоносова по геологическим и горным наукам в [[s:Михаил Васильевич Ломоносов|Русской Викитеке]].&lt;/ref&gt;.

Һүрәтләүсе геологияға '''«геогнозия»''' ({{lang-grc|γῆ}} «Ер» + {{lang-grc|γνῶσις}} «аңлау, белем, фән» термины яҡыныраҡ тора&lt;ref name=&quot;dvoretskii&quot;&gt;[http://gurin.tomsknet.ru/alphaonline.html Словарь Дворецкого]&lt;/ref&gt; или ''геогностика''). [[Минерал]]дар, [[мәғдән]]дәр һәм [[тау тоҡомдары]] тураһында фән өсөн был атаманы немец ғалимы Г. Фюксель ([[1761 йыл]]да) индерә, A. Г. Вернер ([[1780 йыл]]да) аныҡлай һәм үҫтерә, хәҙерге аңлатыуҙа — дөйөм һәм динамик геология. Ерҙең барлыҡҡа килеүе һәм тарихы, уның эске төҙөлөшө тураһында абстракт күҙаллауҙар менән шөғөлләнгән тик теоретик геологиянан айырмалы рәүештә уны өҫтән күҙәтергә мөмкин булған объекттарҙы өйрәнеүсе геологияның практик өлкәләрен дөйөм һәм динамик геология тип билдәләгәндәр. Рәсәйҙә ''геогнозия'' термины дисциплина һәм званиелар атамаһында [[XIX быуат]] аҙағына тиклем һаҡлана: «минералогия һәм геогнозия докторы» йәки «минералогия һәм геогнозия профессоры»&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Геологический словарь: в 2-х томах. —  Недра|часть=Геогнозия|год=1978|автор=Под редакцией К. Н. Паффенгольца и др.|место=М.|язык=ru}}. // Горная энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. Под редакцией Е. А. Козловского. 1984—1991.&lt;/ref&gt;. Мәҫәлән, В. В. Докучаев 1883 йылда минералогия һәм геогнозия докторы ғилми дәрәжәһен ала&lt;ref&gt;Диплом С.-Петербургского университета от января 1884 г. В Собрании сочинений В. В. Докучаева. М.: Изв-во АН СССР. Т. 9. 1961. С. 160.&lt;/ref&gt;

== Геология фәндәре ==
[[Файл:Geologists-tools hg.jpg|thumb|Геолог ҡоралдары]]
Хәҙерге геология — айырым фәндәрҙең байтағын үҙ эсенә алған белемдең ҙур бүлеге, уларҙың һәр береһе үҙенең өйрәнеү объектына эйә һәм үҙенең тикшеренеү ысулдарын ҡуллана&lt;ref&gt;История геологии / отв. ред. И. В. Батюшкова. М.: Наука, 1973. С. 7.&lt;/ref&gt;.

Геология Ер тураһында бөтөн фәндәр комплексын берләштерә. Бөтә был фәндәрҙе бер-береһе менән был фәндәрҙең башы, үҙәге булған төрлө геологик есемдәрҙең арауыҡ-ваҡыт мөнәсәбәттәре төшөнсәләре бәйләй&lt;ref&gt;''Холодов В. Н.'' О главном направлении развития литологии и работе Междуведомственного литологического комитета // Обзор концептуальных проблем литологии. М.: ГЕОС, 2012. С. 106—119.&lt;/ref&gt;.

* Геология циклы фәндәренең тулы исемлеге.

=== Ер ҡабығы тураһында фәндәр ===
[[Файл:Different minerals.jpg|thumb|Объекты [[Минералогия]]]]
* '''[[Минералогия]]''' — минералдарҙы, уларҙың генезисын, классификацияһын өйрәнеүсе геология бүлеге.
* '''[[Петрология]]''' ([[петрография]]) — магматик, метаморфик һәм ултырам тау тоҡомдарын — уларҙың һүрәтләнешен, сығышын, состав, текстура-структура үҙенсәлектәрен, шулай уҡ классификацияһын өйрәнеүсе геология бүлеге.&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot; /&gt;
* '''[[Литология]] (ултырма тоҡомдар петрографияһы)''' — ултырма тоҡомдарҙы өйрәнеүсе геология бүлеге.
* '''[[Структуралы геология]]''' — геологик есемдәрҙең ятышы һәм ер ҡабығының боҙолоуын өйрәнеүсе геология бүлеге.
* '''[[Гидрогеология]]''' — ер аҫты һыуҙарын өйрәнеүсе геология бүлеге.
* '''[[Кристаллография]]''' — башта минералогия йүнәлештәренең береһе, хәҙерге ваҡытта ысынында иһә физик дисциплина&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;.

=== Хәҙерге геологик процестар тураһында фәндәр ===
[[Файл:Halema'uma'u Crater in Kilauea volcano, Hawaii..jpg|thumb|[[Вулканология]] [[вулкан]]дарҙы өйрәнә]]
йәки динамик геология:
* '''[[Тектоника|Геотектоника]]''' — ер ҡабығы төҙөлөшөн өйрәнеүсе геология бүлеге ([[геотектоника]], [[неотектоника]] һәм [[эксперименталь тектоника]]).
* '''[[Вулканология]]''' — [[вулканизм]]ды өйрәнеүсе геология бүлеге.
* '''[[Сейсмология]]''' — ер тетрәүҙәр ваҡытында геологик процестарҙы өйрәнеүсе геология бүлеге, сейсмик районлаштырыу.
* '''[[Геокриология]]''' (туң ҡатламдарҙы өйрәнеү ғилеме) — күп йылдар туң булған тоҡомдарҙы өйрәнеүсе геология бүлеге.

=== Геологик процестарҙың тарихи эҙмә-эҙлеклелеге тураһында фәндәр ===
[[Файл:Isotelus brachicephalus, Late Ordovician - National Museum of Natural History, United States - DSC08538.JPG|thumb|Ҡаҙылма ҡалдыҡтарҙы палеонтология өйрәнә]]
[[Файл:Ora Formation.JPG|thumb|Вулканоген-ултырма тау тоҡомдарының ҡатламын [[стратиграфия]] өйрәнә]]
Йәки тарихи геология:
* '''[[Тарихи геология]]''' Ер тарихында мөһим ваҡиғаларҙың эҙмә-эҙлеклелеге тураһынла мәғлүмәттәрҙе өйрәнеүсе геология тармағы. Бөтә геология фәндәре теге йәки был кимәлдә тарихи характерға эйә, әһәмиәтле ҡатламдарҙы тарихи аспектта ҡарай һәм беренсе сиратта хәҙерге структураларҙың барлыҡҡа килеүе тарихын асыҡлау менән шөғөлләнә. Ер тарихы ике ҙур этапҡа — [[Эон (геология)|эон]]ға бүленә, ултырма тоҡомдарҙа эҙҙәрен ҡалдырған ҡаты өлөштәр менән организмдарҙың барлыҡҡа килеүе буйынса һәм палеонтология мәғлүмәттәренә ярашлы сағыштырмаса геологик йәшен билдәләү. Ерҙә ҡаҙылмаларҙың барлыҡҡа килеүе менән [[фанерозой]] — асыҡ тормош ваҡыты башлана, ә быға тиклем [[криптозой]] йәки [[докембрий]] — йәшерен тормош ваҡыты булған. '''[[Докембрий геологияһы]]''' айырым дисциплинаға бүленә, сөнки үҙенсәлекле, йыш ҡына көслө һәм күп тапҡыр метаморфланған комплекстарҙы өйрәнә һәм айырым тикшеренеү ысулдарына эйә.
* '''[[Палеонтология]]''' боронғо тормош формаларын өйрәнә һәм ҡаҙылма ҡалдыҡтарҙың, шулай уҡ организмдарҙың йәшәүгә һәләтлелеге эҙҙәрен өйрәнеү менән шөғөлләнә
* '''[[Стратиграфия]]''' — ултырма тау тоҡомдарының сағыштырмаса геологик йәшен, тоҡомдар ҡатламдарының йырғыланыуы һәм төрлө геологик ҡатламдарҙың корреляцияһын билдәләусе фән. Стратиграфия өсөн төп сығанаҡтарҙың береһе булып палеонтологик билдәләмәләр тора&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;.

=== Ғәмәли дисциплиналар ===
* '''[[Файҙалы ҡаҙылмалар геологияһы]]''' файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылығының типтарын, уларҙы ҙләү һәм разведкалау ысулдарын өйрәнә. Нефть һәм газ геологияһына, күмер һәм янар һәүерташ, металлогения, мәғдән булмаған ятҡылыҡтар (төҙөлөш материалдары һ.б.) геологияһына бүленә. (строительные материалы и т. п.).
* '''Инженер геологияһы''' — геологик мөхит һәм инженер ҡоролмаларының үҙ-ара бәйләнешен, шулай уҡ геологик процестарҙы һәм уларҙың инженер-хужалыҡ эшмәкәрлегенә йоғонтоһон өйрәнеүсе геология бүлеге&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;.

=== Ҡатнаш һәм башҡа фәндәр ===
Башлыса улар ҡатнаш фәндәр менән бәйле:
[[Файл:Schmitt Covered with Lunar Dirt - GPN-2000-001124.jpg|thumb|Геолог [[Шмитт, Харрисон|Х. Шмитт]] [[Ай (юлдаш)|Айҙа]]]]
* '''[[Геохимия]]''' — [[Ер]]ҙең химик составын, Ерҙең төрлө өлкәләрендә [[химик элементтар]]ҙы сәсеүсе һәм туплаусы процестарҙы өйрәнеүсе геология бүлеге.
* '''[[Геофизика]]''' — Ерҙең физик үҙенсәлектәрен, шулай уҡ: гравиразведка, сейсмикразведка, магнит разведкаһы, электроразведка, радиометрия, скважиналарҙың геофизик тикшеренеүҙәре кеүек разведкалау ысулдары комплексын үҙ эсенә алған геология бүлеге.
* '''Петрофизика''' — Геология, геофизика, шулай уҡ матдәләр физикаһы менән сиктәш булған Ер тураһындағы фәндең ғәмәли бүлеге. Петрофизика тау тоҡомдарының төрлө физик үҙенсәлектәрен, бер-береһе менән һәм Ерҙең физик ҡырҙары менән бәйләнешен өйрәнә.
* '''Геобаротермометрия''' — минералдар һәм тау тоҡомдары барлыҡҡа килеү кимәлен һәм температура һәм баҫымын билдәләү ысулдары комплексын өйрәнеүсе фән.
* '''Микроструктуалы геология''' — тоҡомдарҙың деформацияһын микрокимәлдә, минералдар һәм агрегаттар бөртөктәре масштабында өйрәнеүсе геология бүлеге.
* '''Геодинамика''' — Ерҙең эволюцияһын планетар масштабта, йәҙрәлә, мантияла һәм ер ҡабығында процестар бәйләнешен өйрәнеүсе геология бүлеге.
* '''Геохронология''' — тоҡомдарҙың һәм минералдарҙың йәшен билдәләүсе геология бүлеге.
* '''Геология тарихы''' — геология һәм тау эше белеме тарихы бүлеге.
* '''{{нп5|Агрогеология||en|Agrogeology}}''' — ауыл хужалығыныда агромәғдәнде табыу һәм ҡулланыу, шулай уҡ ауыл хужалығы тупраҡтарының минеарлогик составын өйрәнеүсе геология бүлеге.
* '''[[Геоморфология]]''' — Ер рельефы (ер өҫтө тигеҙһеҙлектәренең) барлыҡҡа килеү процестарын, Ер өҫтө рельефы менән бәйле файҙалы ҡаҙылмаларҙың ятҡылыҡтары урынлашыуын өйрәнеүсе география һәм геология сигендә ҡатнаш фән.

Хәҙерге геология бүлектәре Ер сиктәренән сыға — йыһан геологияһы йәки [[планетология]], [[космохимия]], [[космология]].

== Геология тарихы ==
[[Файл:Hutton James portrait Raeburn.jpg|thumb|[[Джеймс Хаттон]] — хәҙерге геологияға нигеҙ һалыусы|альт=|слева]]
Беренсе геологик күҙәтеүҙәр динамик геологияға ҡарай — был ер тетрәүҙәр, вулкан урғылыуҙар, тауҙар йыуылыу, яр буйы һыҙаттарын күсеүе тураһында мәғлүмәттәр. Бындай әйтемдәр йыш ҡына [[Пифагор]], [[Аристотель]], Өлкән Плиний, [[Страбон]] эштәрендә осрай&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;. Геологик есемдәрҙе классификацияларға маташыу һәм минералдарҙы һүрәтләү X—XI быуаттарҙа [[Әбүғәлисина]] эштәрендә осрай&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;. Ҡайһы бер хәҙерге ғалимдар хәҙерге геология урта быуат ислам донъяһында башланған тип иҫәпләй&lt;ref&gt;«The Saracens themselves were the originators not only of algebra, chemistry, and geology, but of many of the so-called improvements or refinements of civilization, such as street lamps, window-panes, fireworks, stringed instruments, cultivated fruits, perfumes, spices, etc.» (Fielding H. Garrison, ''An introduction to the history of medicine'', W.B. Saunders, 1921, p. 116)&lt;/ref&gt;.

Яңырыу дәүерендә геологик тикшеренеүҙәрҙе ғалимдар [[Леонардо да Винчи]] һәм [[Фракасторо, Джироламо|Джироламо Фракасторо]] үткәрә. Ҡаҙылма ҡабырсаҡтарҙың юҡҡа сыҡҡан организмдарҙың ҡалдыҡтары булыуынан сығып, Ер тарихының Тәүрат (Библия) күҙаллауынан оҙонораҡ икәнлеген фараз иткән. [[XVII быуат]] аҙағында — [[XVIII быуат]] башында Ерҙең дөйөм теорияһы барлыҡҡа килә, ул [[дилювий|дилювианизм]] исемен ала. Шул ваҡыттағы ғалимдар фекере буйынса [[тау тоҡомдары]] һәм уларҙағы ташҡа әйләнеүҙәр туфан һыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;.

XVIII быуаттың икенсе яртыһында файҙалы ҡаҙылмаларға ихтыяж кинәт арта, был иһә ер аҫты байлыҡтарын өйрәнеүгә, айырым алғанда, фактик материал туплауға, тау тоҡомдарының үҙенсәлектәрен һәм ятышы шарттарын һүрәтләүгә, күҙәтеү алымдарын эшләүгә килтерә&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;. Джеймс Хаттон, «Теория Земли» эшенең авторы, йыш ҡына беренсе заманса геолог тип иҫәпләнә&lt;ref&gt;[http://www.amnh.org/education/resources/rfl/web/essaybooks/earth/p_hutton.html James Hutton: The Founder of Modern Geology] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303225940/http://www.amnh.org/education/resources/rfl/web/essaybooks/earth/p_hutton.html |date=2016-03-03 }}, American Museum of Natural History&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта Рәсәйҙә М. В. Ломоносовтың геология хеҙмәттәре донъя күрә&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;.

Заманса стратиграфия шкалаһының төп бүлексәләре рәсми рәүештә [[1881 йыл]]да Болоньяла 2-се Халыҡ-ара геология конгресында ҡабул ителә. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙә беренсе геологик карталар булып Д. Лебедев һәм М. Ивановтың (Көнсығыш Байкал аръяғы, 1789—1794), Н. И. Кокшаровтың (Европа Рәсәйе, 1840), Г. П. Гельмерсендың (&quot;Европа Рәсәйенең тау формацияларының генераль картаһы) эштәре тора&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;.

[[XIX быуат]]тың күп өлөшөндә геологиялағы бәхәстәр Ерҙең йәше тураһында мәсьәлә тирәһендә әйләнә. Баһалар 100 меңдән алып бер нисә миллиард йәшкә тиклем үҙгәрә.&lt;ref&gt;{{статья |doi=10.1130/GSAT01701A.1 |заглавие=John Perry's neglected critique of Kelvin's age for the Earth: A missed opportunity in geodynamics |издание=GSA Today |том=17 |страницы=4 |язык=en |тип=journal |автор=England, Philip; Molnar, Peter; Richter, Frank |год=2007}}&lt;/ref&gt; [[XX быуат]] башында радиометрик даталау Ерҙең йәшен билдәләргә мөмкинлек бирә, баһа ике миллиард йыл тәшкил итә. Хәҙерге ваҡытта Ерҙең яҡынса йәше 4,5 миллиард икәнлеге билдәле&lt;ref name=&quot;age_earth&quot;&gt;{{книга |год=1991 |заглавие=The Age of the Earth |издательство=[[Stanford University Press]] |место=California |isbn=0-8047-1569-6 |ref=Dalrymple |автор=Dalrymple, G.B. }}&lt;/ref&gt;

Күп томлыҡ «Геологическая изученность СССР» баҫмаһы [[СССР]] төбәктәре буйынса 1990 йылға тиклем әҙәбиәтте дөйөмләштерә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
 .

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема         = Геология
|Портал       = Геология
|Викисловарь  = Геология
|Викиучебник  = Геология
|Викицитатник = Геология
|Викитека     = Геология
|Викиновости  = Геология
|Проект       = Геология
}}
* [http://www.vsegei.ru/ru/public/sprav/geodictionary/ Геологический словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927014603/https://vsegei.ru/ru/public/sprav/geodictionary/ |date=2020-09-27 }} на сайте [[ВСЕГЕИ]].
* [http://geo.web.ru/db/glossary.html geo.web.ru] — Словарь геологических терминов.
Геологические организации и общества:
* [https://www.iugs.org/ iugs.org] — [[Международный союз геологических наук]] (МСГН; IUGS)
* [http://www.asgeos.ru/page/27.html asgeos.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200221122731/http://www.asgeos.ru/page/27.html |date=2020-02-21 }} — Ассоциация геологических организаций
* [https://rosgeo.org/ rosgeo.org] — [[Российское геологическое общество]] (РОСГЕО)
* [https://web.archive.org/web/20211213110316/https://www.rosgeo.com/ rosgeo.com] — Геологоразведочный холдинг ([[Росгеология]])
* [http://rosnedra.gov.ru/ rosnedra.gov.ru] — Федеральное агентство по недропользованию ([[Роснедра]]).
{{ВС}}

{{geology-stub}}
{{Фән}}

[[Категория:Геология|*]]</text>
      <sha1>ig0v7yp1j42gotih3ye1a11c4ek9flw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гәзит</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7145</id>
    <revision>
      <id>1308080</id>
      <parentid>1228132</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T02:15:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19625" sha1="2o65opvm5c2ghp75ew8yeax19cqf4e4" xml:space="preserve">{{Яҡшы мәҡәлә}}
[[Файл:Kolokol newspaper 1857.jpg|thumb|Александр Герцендың «Колокол» гәзите, [[1857]]]]

'''Гәзит, газета''' — даими исем менән билдәле бер ваҡыт йышлығында сығыусы матбуғат баҫмаһы. Боронғо ҡулдан яҙылған яңылыҡ мәғлүмәттәр — гәзиттең боронғо өлгөһө. Был йәһәттән Юлий Цезарь баҫтыра башлаған «Сенат эше», һуңыраҡ «Халыҡтың көндәлек ижтимағи эше» нәҡ шундайҙар. Ваҡиғалар йылъяҙмаһы яҙылған балсыҡ таҡтасыҡтар [[Боронғо Рим]] гәзиттәре булып тарихҡа ингән. Яҡынса [[911]] йылдан башлап [[Ҡытай]]ҙа «Цзинь бао» («Баш ҡала хәбәрҙәре») сыға башлай.

«Газета» һүҙе ваҡ итальян [[аҡса]]һы ([[Италия|итальянса]] gazzetta —''гасета'') исеменән алынған. [[XVI быуат]]та батша һарайы тормошо, сауҙа яңылыҡтары, башҡа ҡалаларҙан хәбәрҙәрҙән торған көндәлек мәғлүмәт баҫмаһын уҡыған өсөн бер гасета йәғни [[һайыҫҡан]] (итальянса — gazza) һүрәте төшөрөлгән иң ваҡ тимер аҡса түләгәндәр. Артабан баҫмаға нәҡ ошо атама йәбешеп ҡалған. [[СССР|Совет]] заманындағы дәүләт стандарты ГОСТ буйынса: гәзит — «нәшерләгәндә тәғәйен ваҡытлы матбуғат сараһы үҙенсәлегенә яраҡлаштырылған билдәле бер форматтағы бер йәки бер нисә битле баҫма»&lt;ref&gt;[http://www.e-slovar.ru/dictionary/4/6680/ Газета (англ. newspaper) :: Г :: Словари | Большой толковый словарь Владимира Чернышева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130820014948/http://www.e-slovar.ru/dictionary/4/6680 |date=2013-08-20 }}&lt;/ref&gt;.

== Гәзиттәр тарихы ==
[[Файл:Street Scene - Salta - Argentina.jpg|thumb]]
Йола буйынса, гәзит [[Боронғо Рим]]дә таратылған ҡала яңылыҡтары хаҡындағы хәбәрҙәрҙән килә, тип иҫәпләнә. «Рим халҡының көндәлек эштәре» (итальянса — Acta diurna populi romani)'', урыҫса «Ежедневные дела римского народа») тип аталған һәм ҡулдан күсереп яҙылған ҡағыҙ төргәктәр формаында майҙандарҙа эленеп ҡуйылған, сәйәсмәндәргә йә юғары ҡатлам вәкилдәренә алып барылған. Артабанғы Рим гәзиттәре ваҡиғалар барышы яҙылған балсыҡ йә ағас таҡтасыҡтарҙан торған. Был мәғлүмәттәр [[Юлий Цезарь]] [[Боронғо Рим сенаты]]ның ултырыштары тураһында отчётты, полководецтар белдереүҙәрен һәм күрше дәүләт хакимдарының мөрәжәғәттәрен мотлаҡ таратыу тураһында фарман биргәнсе, әлбиттә, рәсми булмаған.

[[VIII]] быуатта [[Ҡытай]]ҙа сыға башлаған «Баш ҡала хәбәрҙәре» («Цзинь бао» «Столичный вестник») донъялағы беренсе [[Китап баҫыу| баҫма]] гәзит була. Унда император ҡарарҙары һәм мөһим ваҡиғалар хаҡында хәбәрҙәр урын ала. Гәзит баҫыу өсөн башта таҡталарға иероглифтар уйып яҙғандар, уларҙы тушь менән буяп, оттиск эшләгәндәр. Был ысул бик уңайһыҙ булған, йыш буялған таҡта бик тиҙ яраҡһыҙға әйләнгән.

Артабанғы йөҙ йылыҡтар арауығында гәзиттәрҙә әлли ни үҙгәрмәй: 1450-се йылдарҙа [[Германия]]ла [[Иоганн Гутенберг]] күсереп яҙыусылар ярҙамынан тыш текстарҙы баҫып күбәйтеү мөмкинлеге биргән [[Ҡул типография станогы|текст баҫыу өсөн пресс]] уйлап тапҡансы әле һаман ҡулдан күсереп яҙылған төп яңылыҡтар «төргәге» юғары чиновниктар һәм бай сәүҙәгәрҙәр тормошондағы ғәйәт ҡыйбат атрибут булып ҡалыуын дауам итә. [[XVI]] быуатта гәзиттәр үҙҙәренең бөгөнгө йөҙ-ҡиәфәтен ала башлай. Нәҡ шул осорҙа ҡулланылышҡа «газета» һүҙе —[[Венеция]]ла яңылыҡтар яҙылған мәғлүмәт баҫмаһы өсөн түләнелгән ваҡ итальян тимер аҡсаһы ''gazzetta''ның исеме инеп китә лә инде. Хәҙерге мәғлүмәт агентлыҡтарының боронғо өлгөһө булған мәғлүмәт йыйыу буйынса тәүге бюролар нәҡ ошо ҡалала ойошторолған һәм яңы шөғөл — «яңылыҡ яҙыусы» һөнәре бында тыуған тип иҫәпләнә.
 [[Файл:Relation Aller Fuernemmen und gedenckwuerdigen Historien (1609).jpg|thumb|«Relation» гәзитенең титул бите, [[1609]]]]
[[Файл:Morgenbladet 2. januar 1820 - framside.JPG|thumb|[[Норвегия]]ның
«Моргенбладет» гәзитенең [[1820]] йылдың [[2 ғинуар]]ында сыҡҡан һанының беренсе бите]]

Хәҙерге мабуғат баҫмаларына ныҡ оҡшаған тәүге гәзиттәр иҫәбенә [[Франция]]ла [[1631]] йылдың [[30 май]]ынан сыҡҡан &quot;[[La Gazette]]&quot;ны индерәләр. 1200 дана тирәһе тиражы булған был баҫманы ил биләмәләрендә яңылыҡтар таратыуға [[1630]] йылда [[патент]] алған дворян [[Теофраст Ренодо]] нәшер итә. &quot;La Gazette&quot;ның сәйәси әһәмиәте шул тиклем юғары була, хатта уға Франция короле Людовик XIII үҙе, шулай уҡ кардинал [[Арман Жан дю Плесси Ришельё]]ның хәбәрҙәр яҙа. &quot;La Gazette&quot;ның [[Киң мәғлүмәт саралары]]ның был төрө үҫеүе өсөн әһәмиәте ҙур була: ул түләүле [[реклама]] урынлаштыра башлай. [[1657]] йылда [[Бөйөк Британия|инглиз]] гәзиттәренең береһе тәүге реклама тәҡдиме баҫа, ә тиҙҙән король Карл II үҙенең яратҡан йорт [[эт]]е юғалыуы хаҡында иғлан сығара. Ярты быуаттан һуң [[Даниэль Дефо]], «Дәүләт эштәренә күҙәтеү» (урыҫса «Обозрение государственных дел») исемле аҙналыҡ нәшер итеп, сәйәси [[журналистика]]ға нигеҙ һала.

[[Европа]]ла ваҡытлы матбуғат [[1605]] йылда тыуған тип һанала. «Relation: Aller Fürnemmen» һүҙҙәре менән асылған тәүге баҫма [[Страсбург]]та донъя күрә. Уның мөхәррир-баҫыусыһы быға тиклем ҡулъяҙма гәзиттәр төҙөү менән шөғөлләнгән типограф {{нп3|Иоганн Каролус||de|Johann Carolus}} була. [[1609]] йылдың ғинуарында Вольфенбюттель ҡалаһында беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған тәүге гәзит — «Aviso» сыға. Унда [[Кёльн]], [[Антверпен]], [[Рим]], [[Венеция]], [[Вена]] һәм [[Прага]] ҡалаларынан яңылыҡтар&lt;ref&gt;Майер И. Вести-Куранты 1656 г., 1660—1662 гг., 1664—1670 гг. Часть 2. Иностранные оригиналы к русским текстам. М., 2008. С. 26-27.&lt;/ref&gt;.

[[Ниместәр|нимес]] матбуғатына инеп ҡалған [[Итальян теле|итальян]] һүҙе «avviso» нимес аҙналыҡтарының үҙҙәренең өлгөһө (прообраз)
Венеция баҫмалары менән генетик бәйләнеше хаҡында бик асыҡ һөйләй. Нимес матбуғатының форматы һәм яңылыҡтарҙы биреү тәртибе лә ''avvisiларҙы'' хәтерләтә.

Тәүге баҫма гәзиттәрҙең аныҡ ҡына атамаһы булмай. Ғәҙәттә уларҙың нәшер ителеү урыны һәм мөхәррир-сығарыусыһының исем-шәрифе күрһәтелмәй. Яңылыҡ хәбәрҙәренең урынлашыуы уларҙа һөйләнелгәндең мөһимлегенә түгел, ә был мәғлүмәттең килгән көнөнә бәйле була. Яңылыҡтарға ғәмәлдә аңлатма бирелмәй, улар бер ниндәй рубрикаһыҙ ҡуйыла, сәйәси хәл-ваҡиғалар күп осраҡта бигүк дөрөҫ һәм хаҡ булмаған шаҡ ҡатырғыс хәбәрҙәр (сенсациялар) менән ҡушып һәм буталып урынлаштырыла.

=== Рәсәй гәзитәре тарихы ===
Рәсәйҙә баҫма гәзиттәр барлыҡҡа килгәнсе ''Посольский приказда'' оҙаҡ ваҡыт батша һәм баярҙар өсөн нимес һәм голланд матбуғатына ҡулъяҙма күҙәтеүҙәр төҙөгәндәр. Улар «куранттар» тип аталған. 1702 йылдың 15 декабрендә [[Пётр I]] ҡул ҡуйған указ куранттарҙы үҙ ҡарамағында типографияһы булған ''Монастырский приказға'' бирергә һәм «донъя»ға сығарырға ҡуша. Баҫыр алдынан куранттарҙы мөхәррирләгәндәр. Бер нисә тапҡыр Пётр үҙе корректураларҙы уҡый. 1702 йылдың аҙағында уҡ донъя күргән тәүге гәзиттәрҙең бары тик корректуралары һәм ҡулъяҙма күсермәләре генә һаҡланып ҡалған. Беҙҙең көндәргәсә был гәзиттең [[Мәскәү]]ҙә [[1703]] йылдың [[13 ғинуар]]ында (иҫкесә [[2  ғинуар]]ында сыҡҡаны килеп еткән (был дата [[1991]] йылдан [[Рәсәй матбуғаты көнө]] булараҡ билдәләнә). Гәзит ҡағыҙ табағының һигеҙҙән бер өлөшө ҙурлығында була, ситтәрендә буш урындар ҡалдырылмай, текст сиркәү шрифты менән йыйыла (ҡайһы бер осраҡта формат үҙгәргән, шрифт ғәҙәтигә алмаштырылған). Баҫманың даими атамаһы ла булмай, шулай ҙа баш исемдең күп варианттарында «Ведомости» һүҙе осрай. Матбуғат тарихы буйынса әҙәбиәттә нәҡ уны баҫма атамаһы булараҡ ҡарау ҡабул ителгән. Гәзиттең тәғәйен тиражы шулай уҡ булмай, 1-2 меңдән 30 меңгәсә дана менән баҫыла. Уның сығыу аралығы сит ил матбуғатын килтереүсе почтаға, Посольский приказ тәржемәселәренең һәм типография ҡеүәттәренең эш күләменә бәйле булған. Мәскәүҙән тыш «Ведомости» баҫмаһының ҡайһы бер һандары [[Петербург]]та ла донъя күрә. Тора-бара яңы баш ҡала гәзитте нәшерләүҙең төп урынына әйләнә, ә сит ил матбуғатына күҙәтеүҙәр Сит ил эштәре коллегияһы өсөн яһала башлай&lt;ref&gt;См.: ''Шамин С. М.'' Куранты XVII столетия: Европейская пресса в России и возникновение русской периодической печати. — {{М.}}—{{СПб.}}, 2011. С. 141—145&lt;/ref&gt;.

== XIX—XX быуаттар ==
Гәзиттәрҙең яһалма һәм тиҙ үҫеүе [[XIX быуат]]ҡа тура килә: нәҡ ошо осорҙа күп кенә [[Европа]] илдәрендә сәйәси һәм йәмғиәт тормошоноң үҙәге матбуғатҡа күсә. [[XX быуат|XX йөҙ йыллыҡта]] гәзиттәр уңышлы үҫешен артабан дауам итә. Шул уҡ ваҡытта уҙған быуаттың 20-се йылдарында радио, 50-се йылдарында телевидение кеүек яңы электрон матбуғат саралары барлыҡҡа килеү менән баҫма матбуғат бер ни тиклем үҙгәрҙе. Мәҫәлән, мәғлүмәт биреүҙә өлгөрлөк һәм етеҙлек йәһәтенән, хис-тойғоло сюжеттар ойоштороу яғынан радио һәм телевидение менән тиңләшә алмаған гәзиттәр төп иғтибарҙы аңлатма (комментарий) биреүгә, хәл-ваҡиғаларҙы ентекләп анализлауға, шулай уҡ урындағы яңылыҡтарҙы яҡтыртыуға һәм төрлө яҡлы ваҡ белдереүҙәр баҫтырыуға йүнәлтте.

== XX быуат аҙағы — XXI быуат ==
[[XX быуат]] аҙағында, [[Интернет]] барлыҡҡа килеп, реклама һәм белдереүҙәрҙең һиҙелерлек өлөшө унда киткәндән һуң&lt;ref name=&quot;ChasKor&quot;&gt;{{cite web
 |url           = http://www.chaskor.ru/p.php?id=2454
 |title         = Кто спасет утопающих?
 |publisher     = Частный Корреспондент
 |datepublished = 8 января 2009
 |archiveurl    = http://www.webcitation.org/619jQkgUk
 |archivedate   = 2011-08-23
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104031939/http://www.chaskor.ru/p.php?id=2454 |date=2012-01-04 }}&lt;/ref&gt;, гәзиттәр көрсөккә килеп терәлде. Уларҙың күптәре, быға яуап итеп, [[таблоид]] форматына күсте: был бер яҡтан ҡағыҙҙы бәрәкәтле тотоноуға килтерһә, икенсенән бәләкәй күләмле һәм хис-тойғоға байыраҡ мәҡәләләр менән элекке иҫке ҡарашлы баҫмалар иғтибарынан ситтә ҡалған йәш һәм йылғырыраҡ уҡыусыларҙы үҙҙәренә йәлеп итергә мөминлек бирҙе. Шулай ҙа таблоид форматына күсеү бар бәләләрҙән ҡотҡара торған универсаль сара булып сыҡманы, һәм бар осраҡта ла көтөлгән нәтижә һәм матди файҙа бирмәне. Хәҙерге ваҡытта донъя гәзиттәренең күбеһе материалдар урынлаштырыуҙың һәм уҡыусылар менән реклама биреүселәрҙе күберәк табыуға булышлыҡ итерҙәй яңы формалар эҙләү юлында.

[[XXI быуат]]та Ер шарында берҙән-бер ҡулъяҙма гәзит — «Мусальман» [[Һиндостан]]дың [[Ченнаи]] ҡалаһында [[1927]] йылдан бирле сығып килә. Дүрт матур яҙыу оҫтаһы (каллиграф) [[урду теле]]ндә көндә уның тексын яҙа, аҙаҡтан был өлгө пресс ярҙамында кәрәк булған данала баҫыла.

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Газета|Дерюжинский В. Ф.}}
* ''Моисеев В. А.'' Журналистика и журналисты. К.: Дакор, 2002. — 400 с. — ISBN 966-95845-3-1

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема=Гәзиттәр
|Викиновости=:ru:СМИ
|Викицитатник= :ru:Газета
|Викисловарь= :ru:газета
|Викитека= :ru:Газеты
|Викисклад=Newspapers
}}
* [https://web.archive.org/web/20230512063555/https://www.newspaperindex.com/ru/ Газеты Во всех странах]
* [http://oldgazette.ru/ Интернет-портал «Старые газеты»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801192514/http://oldgazette.ru/ |date=2015-08-01 }} — [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]] гәзиттәре материалдары.
* [http://enc.lib.rus.ec/bse/008/007/906.htm Газета, печатное периодическое издание] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091217095655/http://enc.lib.rus.ec/bse/008/007/906.htm |date=2009-12-17 }} в Энциклопедии на Либрусеке
* [http://slovari.yandex.ru/search.xml?text=%E3%E0%E7%E5%F2%E0 Подборка статей о газетах из других энциклопедий]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* ''Иван Скворцов-Степанов''. [http://scepsis.ru/library/id_467.html Капитал и газеты] Вестник труда № 2 (1909)
* ''[[Марк Твен]]''. [http://scepsis.ru/library/id_692.html Разнузданность печати] — Речь в клубе журналистов (Хартфорд, 1873)
* {{статья
| автор         = Дмитрий Быков.
| заглавие      = «Правильная газета»
| ссылка        = http://text.newlookmedia.ru/?p=2702
| издание       = «Новый взгляд» (газета)
| тип           = газета
| место         = Москва 
| год           = 2006
| номер         = 08
| страницы      = 03
}}


[[Категория:Гәзиттәр]]</text>
      <sha1>2o65opvm5c2ghp75ew8yeax19cqf4e4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сабай (Бүздәк районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11128</id>
    <revision>
      <id>1308050</id>
      <parentid>1304866</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:37:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1308050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7047" sha1="b6h86trvwk3nm2yk06v2dfln9mhdcx9" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Сабай
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Сабай
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 54 | lat_min = 52 | lat_sec = 
  |lon_deg = 54 | lon_min = 28 | lon_sec = 
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Бүздәк районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 732
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 452716
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34773 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80217000000
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Сабай''' ({{lang-ru|Сабаево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бүздәк районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 732 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452716, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80217000000.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||732||348||384||47,5||52,5
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==

* Район үҙәгенә тиклем ([[Бүздәк]]): 45 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Бүздәк]]): 38 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Кашафетдинов Әкрәметдин Әбйәлетдин улы]] (1926—1997), механизатор. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950 йылдан «Үрнәк» колхозы комбайнсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* '''Минәй Султыҡов''' — [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[Ҡаңлы]] улусы башҡорт старшинаһы.
* [[Үтәшева Римма Әмир ҡыҙы]] ([[3 ғинуар]] [[1952 йыл]]) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, ғалим-табип-акушер-гинеколог, йәмәғәтсе. 1975 йылдан Өфөнөң 1-се бала табыу йорто, 1978—1988 йылдарҙа 4-се бала табыу йортоноң табип-акушер-гинекологы, 1988—2008 йылдарҙа — баш табип урынбаҫары; 2013 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Рәсәйҙең 8-се саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]], Башҡортостан Республикаһының 4-6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры

== Сығанаҡтар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Бүздәк районы ауылдары}}

[[Категория:Бүздәк районы ауылдары]]</text>
      <sha1>b6h86trvwk3nm2yk06v2dfln9mhdcx9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308051</id>
      <parentid>1308050</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:39:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Билдәле шәхестәре */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1308051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6961" sha1="9x7kh74b2uefehql4gr8sxwe8qjvatl" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Сабай
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Сабай
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 54 | lat_min = 52 | lat_sec = 
  |lon_deg = 54 | lon_min = 28 | lon_sec = 
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Бүздәк районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 732
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 452716
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34773 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80217000000
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Сабай''' ({{lang-ru|Сабаево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бүздәк районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 732 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452716, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80217000000.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||732||348||384||47,5||52,5
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==

* Район үҙәгенә тиклем ([[Бүздәк]]): 45 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Бүздәк]]): 38 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Кашафетдинов Әкрәметдин Әбйәлетдин улы]] (2.11.1926—1997), механизатор. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950 йылдан «Үрнәк» колхозы комбайнсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* Минәй Султыҡов — [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[Ҡаңлы]] улусы башҡорт старшинаһы.
* [[Үтәшева Римма Әмир ҡыҙы]] (3.01.1952), табип-акушер-гинеколог-ғалим, йәмәғәтсе. 1975 йылдан Өфөнөң 1-се бала табыу йорто, 1978—1988 йылдарҙа 4-се бала табыу йортоноң табип-акушер-гинекологы, 1988—2008 йылдарҙа — баш табип урынбаҫары; 2013 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Рәсәйҙең 8-се саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]], Башҡортостан Республикаһының 4-6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры.

== Сығанаҡтар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Бүздәк районы ауылдары}}

[[Категория:Бүздәк районы ауылдары]]</text>
      <sha1>9x7kh74b2uefehql4gr8sxwe8qjvatl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бикбулат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12621</id>
    <revision>
      <id>1308029</id>
      <parentid>1264507</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9699" sha1="nqlenh99js0a3ztkv0u91e25wsizo1h" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бикбулат''' ({{lang-ru|Бикбулатово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Күгәрсен районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 497 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453348, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80238880001.

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 100 % тәшкил итә&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1900 йыл ||538||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||651||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||586||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||556||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||618||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||594||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||497||248||249||49,9||50,1
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]]): 12 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Мәләүез (ҡала)|Мәләүез]]): 77 км

== Тарихы ==
Бикбулат ауылы, 1838 йылдағы хәрби топографтар материалдары буйынса, Кесе Ыҡ йылғаһының ике ярында урынлашҡан. [[1816 йыл]]да беренсе күскенсенең улы 84 йәшлек Солтанморат Бикбулатов әле иҫән була. Уның атаһы Бикбулат Ейәнғолов [[1754 йыл]]да завод хужаларына ерҙәрен һатҡанда һайлап ҡуйылыуы менән билдәле.

[[1795 йыл]]да ауыл 136 торлағы менән 16 йорттан торған. 43 йыл үткәс унда 80 ихата булған, 472 кеше йәшәгән. [[1920 йыл]]да 133 йорттоң һәр береһенә 4,9 кеше тура килгән.

1842 йылда 407 кешегә 864 бот яҙғы иген сәселгән, йыл һайын 72 ылау менән йәйләүгә сыҡҡандар&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/144 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 144.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220329064534/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/144 |date=2022-03-29 }}&lt;/ref&gt;.

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Тау тыҡрығы ({{lang-ru|переулок Горный}})
* М.Ғафури урамы ({{lang-ru|улица М.Гафури}})
* Яр буйы урамы ({{lang-ru|улица Набережная}})
* Хоҙайбирҙин урамы ({{lang-ru|улица Худайбердина}})
* Шишмә тыҡрығы ({{lang-ru|переулок Чишма}})
* Шакир Янбаев урамы ({{lang-ru|улица Шакира Янбаева}})
* Мәктәп тыҡрығы ({{lang-ru|переулок Школьный}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/032/000038.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Топонимикаһы ==
* Ғәббәсова Айгүзәл Ғәзиз ҡыҙы, 9-сы класс, етәксеһе: Нурмөхәмәтова Физалия Кинйәғәли ҡыҙы. Бикбулат ауылының ер-һыу атамалары&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары. 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 32 — 37-се биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Баймырҙин Хәмит Хәйервара улы]] (8.05.1955), ғалим-педагог, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2006—2011 йылдарҙа ул саҡтағы [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы]] ректоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 4-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Педагогия фәндәре докторы (2001), профессор (2002). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы, [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] лауреаты (2009). Спорт ориентирлашыуы буйынса СССР спорт мастеры.
* [[Шакир Янбаев]] (19.11.1925—3.06.2005), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[башҡорт]] яҙыусыһы, журналист. 1968 йылдан КПСС, 1972 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).

== Видеояҙмалар ==
* Эйәрле тау. Бикбулат. Күгәрсен районы. Башкортостан&lt;ref&gt;{{YouTube|xtmu8U0kY6Y|logo=1}}&lt;/ref&gt;
* Оло Эйек моңдары. 3-сө тапшырыу. Күгәрсен районының Бикбулат ауылы. 2006 йыл&lt;ref&gt;{{YouTube|XVGr0Dj5N9g|logo=1}}&lt;/ref&gt;
* ГТРК «Башкортостан» Тайыштабан ауылға яҡыная, һаҡ булығыҙ!&lt;ref&gt;{{YouTube|kretDvyhUMI&amp;t=227s|logo=1}}&lt;/ref&gt;

== Архив ==
* Бикбулат ауылының тарихы&lt;ref&gt;[http://nevmenandr.net/pages/bashfolk.php?id=137&amp;w=бикбулат Фольклорный архив Башкирского государственного университета]&lt;/ref&gt;
* Йыр (Песня)&lt;ref&gt;[http://nevmenandr.net/pages/bashfolk.php?id=78&amp;w=бикбулат Фольклорный архив Башкирского государственного университета]&lt;/ref&gt;
* Йыр&lt;ref&gt;[http://nevmenandr.net/pages/bashfolk.php?id=81&amp;w=бикбулат Фольклорный архив Башкирского государственного университета]&lt;/ref&gt;
* Ауыл тарихы (История деревни)&lt;ref&gt;[http://nevmenandr.net/pages/bashfolk.php?id=81&amp;w=бикбулат Фольклорный архив Башкирского государственного университета]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/2325-bikbulat-k-g-rsen-r-nynda-y-auyl}} {{V|30|01|2019}}
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викисклад    = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Күгәрсен районы ауылдары}}

[[Категория:Күгәрсен районы ауылдары]]</text>
      <sha1>nqlenh99js0a3ztkv0u91e25wsizo1h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дауыт-Ҡайып</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12637</id>
    <revision>
      <id>1308084</id>
      <parentid>1284118</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T02:34:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13017" sha1="opjiuxnqq0npa8jkjez0jff6eijkbfa" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Дауыт-Ҡайып
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Дауыт-Ҡайып
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 52 | lat_min = 36 | lat_sec = 46
  |lon_deg = 56 | lon_min = 13 | lon_sec = 44
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Күгәрсен районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = {{ Население | Даут-Каюпово | тс }}
  |иҫәп алыу йылы       = {{ Население | Даут-Каюпово | г }}
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453334
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34719 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80238875004
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Дауыт-Ҡайып''' ({{lang-ru|Даут-Каюпово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Күгәрсен районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 141 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453334, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80238875004.

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 98 % тәшкил итә&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1900 йыл||340||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||439||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||305||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||363||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||158||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||187||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||141||76||65||53,9||46,1
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]]): 54 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Теләүембәт]]): 12 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Мәләүез (ҡала)|Мәләүез]]): 80 км

== Урамдары ==
* Тау урамы ({{lang-ru|улица Горная}})
* Туғай урамы ({{lang-ru|улица Луговая}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/032/000100.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Дауыт һәм Ҡайып ауылдары бер үк ваҡытта барлыҡҡа килмәгән.

[[1795 йыл|1795 йылдағы]] V ревизияла 6 ихатаһы һәм 36 кешеһе булған Дауыт ауылы күрһәтелгән, ә икенсеһе — Ҡайып әлегә билдәле булмаған. [[1816 йыл|1816 йылдағы]] етенсе ревизияла Дауыттың улдарының исемдәре күрһәтелгән. Олоһо, писарь, 38 йәшлек Ҡылысбай улдары Мөхәмәтйән, Абдрахман, Абдулбаян менән йәшәй. Кесе Йылҡыбайҙың Абдулғәлләм исемле улы була. Шул уҡ ревизия тәүге тапҡыр башҡорттарҙың вәкәләтле [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] кешеһе Ҡайып Тайлаҡовтың исеменән Ҡайып ауылы теркәгән. Ул 1789 йылда Туғыҙтимер йылғаһы буйында майор М. И. Бекович-Черкасҡа [[Туғыҙтимер]] йылғаһы буйында ер һатыуҙа ҡатнашҡан. Уның 1754 йылда тыуған улдары Йәғәфәр һәм 1758 йылда тыуған Ҡарабай билдәле. Һуңғының улдары Ҡуҙыбай, Динмөхәмәт, Алсынбай булған. Ауылда 8 йорт хужалығы була. VIII (1834) башланған артабанғы ревизияларҙа Дауыт-Ҡайып тигән исем менән бер ауыл күрһәтелгән. X ревизия мәғлүмәттәре буйынса, унда 282 кеше йәшәгән 45 ихата булған. 1920 йылда 99 йорт хужалығының һәр береһенә 4,4 кеше йәшәгән. Был ауылда йәшәүсе Ғабдулхалик Әмир улы Үзбәков 1812 йылдағы Ватан һуғышында һәләк була&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/145 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 145.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220327165717/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/145 |date=2022-03-27 }}&lt;/ref&gt;

== Матбуғатта ==
* Дауыт-Ҡайып ауылы. 18.03.2014йыл[[Мораҙым (гәзит)|Мораҙым]]. 18 ноябрь 2020. Ут яна, юл һалына&lt;ref&gt;[https://moradimgazeta.wordpress.com/2014/03/18/1174/]&lt;/ref&gt;
* [[Мораҙым (гәзит)|Мораҙым]]. 29 сентябрь 2020, Эшһөйәрҙәр затынан улар&lt;ref&gt;[https://moradim.ru/articles/y-m-i-t/2020-09-29/esh-y-r-r-zatynan-ular-435355] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412110023/https://moradim.ru/articles/y-m-i-t/2020-09-29/esh-y-r-r-zatynan-ular-435355 |date=2022-04-12 }}&lt;/ref&gt;
* [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. 19 ноябрь 2019, Ҡаһарманлыҡ мәңге онотолмаҫ&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/veteran/2019-11-19/a-armanly-m-ge-onotolma-621720] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412110023/https://bashgazet.ru/articles/veteran/2019-11-19/a-armanly-m-ge-onotolma-621720 |date=2022-04-12 }}&lt;/ref&gt;

== Видеофильмдар ==
* Яҡшыбаевтар шәжәрәһе. Дауыт — Ҡайып ауылы. 2018 йыл. 11 июль. 2018 г.&lt;ref&gt;{{YouTube|4KOQpuYHjtk|logo=1}}&lt;/ref&gt;
* Дауыт-Ҡайып ауылы. Еңеү көнө байрамы. 8 май 2018 йыл&lt;ref&gt;{{YouTube|ejM97APCKmw|logo=1}}&lt;/ref&gt;
* Алтмыш бишенсе йәшендә билдәле шағир, Рәмил Йәнбәк баҡыйлыҡҡа күсте. 12 ғинуар. 2017 йыл&lt;ref&gt;{{YouTube|SEPK-oCC8TU|logo=1}}&lt;/ref&gt;

== Ете мөғжизәһе ==
Башҡарҙы: Намаҙғолова Әҙилә Рөстәм ҡыҙы, 4-се класс. Етәксеһе: Сәлихова Лилиә Һаҙый ҡыҙы&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 76 — 78-се биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Топонимикаһы ==
Дауыт-Ҡайып ауылы тирәһендәге гидронимдар (башҡарҙы: Сәғитов Илгиз Ирәндек улы)&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 95 — 110-сы биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Ауылдың арҙаҡлы шәхестәре ==
* '''[[Йәнбәков Рәмил Әхмәт улы|Йәнбәков Рәмил Әхмәт улы, Рәмил Йәнбәк]]''' (10 август 1952 йыл) — билдәле [[башҡорт]] шағиры һәм журналисы, йәмәғәт эшмәкәре, 1979 йылдан [[СССР]] Журналистар союзы, 1993 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002), [[Шәһит Хоҙайбирҙин]] (2002), [[Зәйнәб Биишева]] (2006) һәм [[Фәтих Кәрим]] (2015) исемендәге премиялар лауреаты.

== Һылтанмалар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}

== Сығанаҡтар ==
&lt;references/&gt;

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Күгәрсен районы ауылдары}}

[[Категория:Күгәрсен районы ауылдары]]</text>
      <sha1>opjiuxnqq0npa8jkjez0jff6eijkbfa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ерекле (Күгәрсен районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12639</id>
    <revision>
      <id>1308097</id>
      <parentid>1303398</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:18:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9687" sha1="eno7iniiscmxsp4jzwpxxzhehryck8k" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ерекле''' ({{lang-ru|Зирекля}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Күгәрсен районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 186 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
[[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80238845006.

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 90 % тәшкил итә&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1900 йыл ||296||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||315||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||228||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||196||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||118||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||178||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||186||90||96||48,4||51,6
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]]): 55 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Мәҡсүт (Күгәрсен районы)|Мәҡсүт]]): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Түлгән): 53 км

== Урамдары ==
* Ғөбәйҙуллин урамы ({{lang-ru|Губайдуллина (улица)}})
* Сөләймән урамы ({{lang-ru|Сулеймана (улица)}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/032/000113.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бәләкәй Абыҙ ауылы бөгөн Ерекле тип атала. Ҡара-Ҡыпсаҡ улусының төп ауылдарының береһе, халыҡ сағыштырмаса күп булған: [[1795 йыл]]да бында 40 ихатала 220 ир-ат һәм 191 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Шул уҡ ваҡытта ауылда өс ихатанан торған Бәләкәй Абыҙ утары була. 64 йылдан һуң ауыл 870 кеше йәшәгән 149 йорт хужалығынан тора. Бәләкәй Абыҙ ауылы барлыҡҡа килгән ваҡыт [[XVII быуат|XVII быуатҡа]] ҡарай. Башҡа тораҡ пункттарға нигеҙ һалыуҙа Ерекле ауылы халҡы ла ҡатнаша. [[1850 йыл]]да был ауылдан 36 кеше айырылып, Бөркөт ауылына нигеҙ һалған, ул бөгөн [[Баш-Бөркөт (Күгәрсен районы)|Баш-Бөркөт]] ауылы булараҡ билдәле. Ул ваҡытта ул 12 йорттан торған.

Бына ошо исемдәргә әүерелгән бер ғаилә ағзаларының исемдәре: Күлынариф Тойғонов, 1779 йылғы; уның балалары Мөхәмәткәрим, Мөхәмәҙиәр. Ғаилә башлығы ағалы-ҡустылы Мөхәмәтшәрип, Рамаҙан, Мөхәмәткәрим, Абдулнасир менән йәшәй.

1842 йылда Ерекле ауылында 723 кешегә 228 сирек, йәғни 1824 бот, яҙғы иген сәселә&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/144 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 144.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220329064534/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/144 |date=2022-03-29 }}&lt;/ref&gt;.

== Матбуғатта ==

== Видеофильмдар ==

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы]] (7.01.1941) — башҡорт тарихсы-ғалимы һәм йәмәғәт эшмәкәре, тарих фәндәре докторы (1998), профессор (2000), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2009).
* [[Мәзитов Сиррин Сөләймән улы]] (1936), [[хәрби хеҙмәткәр]], контр-адмирал. 1955-1992 йылдарҙа СССР Хәрби-Диңгеҙ флотында яуаплы вазифаларҙа, һуңғы хеҙмәте урыны — [[Яңы Ер|Яңы Ер архипелагы]] утрауҙарындағы Үҙәк полигон штабы начальнигы. II һәм III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» һәм [[Ушаков ордены|Ушаков]] ордендары кавалеры&lt;ref&gt; {{cite web|author=|datepublished= |url=https://vk.ru/wall-218993002_506?ysclid=mthae7xc9r612840006|title=Мазитов Сиррин Сулейманович|lang=ru |publisher=Землячество Кугарчинского района «Оло Эйек»|accessdate=2026-09-31}}&lt;/ref&gt;.

== Ерекле ауылы топонимдары, антропонимдары, ҡушаматтары ==
'''Һылтанма буйынса уҡығыҙ'''&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/6b98eacaf783e95dff3e387ae39ba314.pdf Тыуған яҡ: Топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың III Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары. 105—107 се биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703105754/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/6b98eacaf783e95dff3e387ae39ba314.pdf |date=2022-07-03 }}&lt;/ref&gt;


Йомаҡаева Илүзә Йомағол ҡыҙы. Мәҡсүт менән Ерекле ауылдары тирәһендәге ер-һыу атамалары&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 58 — 59-сы биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Матбуғатта ==
Ерекле тураһында белешмә&lt;ref&gt;[https://kinf.ru/zireklya/]{{Недоступная ссылка|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Видеояҙмалар ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/3744-erekle-k-g-rsen-r-nynda-y-auyl}}{{V|5|01|2021}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Күгәрсен районы ауылдары}}

[[Категория:Күгәрсен районы ауылдары]]</text>
      <sha1>eno7iniiscmxsp4jzwpxxzhehryck8k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Булгаков (Өфө районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13653</id>
    <revision>
      <id>1308048</id>
      <parentid>1051543</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:28:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6921" sha1="cz2t6rwc5eknrlsk1n0oc0nfjxd3sur" xml:space="preserve">{{БМ|Булгаков}}
{{Ук}}
'''Булгаков''' ({{lang-ru|Булгаково}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Өфө районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 3591 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.

Почта индексы — , [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80 252 810 001.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Өфө]]): 30 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Өршәк (Өфө районы)|Өршәк]]): 9 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Дёмин Юрий Сергеевич]] (23.05.1940—13.11.2009), [[СССР|совет]] һәм [[Рәсәй]] партия, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1994—1995 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы]] Рәйесе. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (1995).
* [[Иванов Николай Михайлович]] (7.12.1919—1.09.1987), ауыл хужалығы эшмәкәре. 1956—1975 йылдарҙа [[Өфө районы]]ның «Родина» колхозы рәйесе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971) ордендары кавалеры&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5313-ivanov-nikolaj-mikhajlovich Башҡорт энциклопедияһы — Иванов Николай Михайлович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421071918/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5313-ivanov-nikolaj-mikhajlovich |date=2016-04-21 }}{{V|30|11|2019}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Чувыров Александр Николаевич]] (1.8.1949—11.10.2012), ғалим-физик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1982—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның фән буйынса проректоры. Физика-математика фәндәре докторы (1991), профессор (2007). Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1997)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15768-chuvyrov-aleksandr-nikolaevich Башҡорт энциклопедияһы — Чувыров Александр Николаевич]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|30|07|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||3591||1692||1899||47,1||52,9
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
{{refbegin|2}}
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2658-bulgakov-f-r-nynda-y-auyl}}{{V|30|11|2019}}   
* Информационно-развлекательный портал «Новобулгаково» [http://nb-life.ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801222509/http://nb-life.ru/ |date=2015-08-01 }}
* Сайт нового жилого квартала «Новобулгаково» [http://novobulgakovo.su/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130721143021/http://novobulgakovo.su/ |date=2013-07-21 }}
* Статья [http://ufagen.ru/places/ufimskiy/bulgakovo.html ''Булгаково''] на сайте «Генеалогия и архивы»
* Статья [http://ufagen.ru/ufa_history/ufa_artic/lyahovy ''Ляховы''] на сайте «Генеалогия и архивы»
* {{cite web
 |author      = Расул Хамидуллин
 |date        = 12 мая 2010 года, Среда, 17:30
 |url         = http://www.bashinform.ru/news/269654/
 |title       = В Уфимском районе состоится аукцион по продаже крупного участка земли
 |format      = html
 |work        = Экономика
 |publisher   = «Башинформ»
 |accessdate  = 2010-05-19
 |lang        = ru
 |description = 
 |archiveurl  = https://archive.is/20130416193327/http://www.bashinform.ru/news/269654/
 |archivedate = 2013-04-16
}}
{{refend}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Өфө районы ауылдары}}

[[Категория:Өфө районы ауылдары]]</text>
      <sha1>cz2t6rwc5eknrlsk1n0oc0nfjxd3sur</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гроссенерих</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29084</id>
    <revision>
      <id>1308095</id>
      <parentid>1079840</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T05:42:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>18660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Grossenehrich.png]] → [[File:DEU Großenehrich (Greußen) COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>1308095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5414" sha1="b372qr80g3dou7r5mbhwf3jrc4w1qq7" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = ҡала 
 |башҡортса исеме                         = Гроссенерих 
 |төп исеме                                         = Großenehrich 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DEU Großenehrich (Greußen) COA.svg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec      
 |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec  =  
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Кифхойзер (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Кифхойзер (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            = 10 район  
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Майк Гёллерт&lt;br /&gt;([[Христиан-демократ союзы (Германия)|ХДС]])  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 63,26  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 240  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 2634 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 99718 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = KYF 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 65 084 
 |Commons-тағы категория                     =  Großenehrich 
 |сайт                                                                  = http://www.stadt-grossenehrich.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Гроссенерих''' ({{lang-de|Großenehrich}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан ҡала.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса ҡалала 2634 кеше йәшәй.  [[Майҙан]]ы — 63,26 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99718 һәм автомобиль коды — KYF. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [http://www.stadt-grossenehrich.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719085125/http://www.stadt-grossenehrich.de/ |date=2011-07-19 }}.

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>b372qr80g3dou7r5mbhwf3jrc4w1qq7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тубыл (ҡала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65540</id>
    <revision>
      <id>1308070</id>
      <parentid>1308017</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T23:08:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58066-08</username>
        <id>49348</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-58011-66|~2026-58011-66]] эшләгән [[Special:Diff/1308017|1308017]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:~2026-58011-66|фекер алышыу]])</comment>
      <origin>1308070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13517" sha1="6pdr54ux9wd7fpoem8ikssev80pkuvg" xml:space="preserve">{{БМ|Тубыл (мәғәнәләр)}}
{{НП+Россия
 | статус                   = ҡала
 | русское название         = Тубыл
 | оригинальное название    = {{lang-sty|Себер}}
 | герб                     = Герб Тобольска.svg
 | флаг                     = Flag of Tobolsk.svg
 | описание герба           = Тубыл гербы
 | описание флага           = Тубыл флагы
 | ширина герба             = 100
 | ширина флага             = 180
 | lat_deg                  = 58 |lat_min = 11 |lat_sec = 43
 | lon_deg                  = 68 |lon_min = 15 |lon_sec = 29
 | CoordAddon               = type:city_region:RU
 | CoordScale               = 
 | ЯндексКарта              = http://maps.yandex.ru/map.xml?mapID=5&amp;slices=1&amp;mapX=7597881&amp;mapY=7336188&amp;descx=7597881&amp;descy=7336188&amp;scale=6&amp;text=%D2%EE%E1%EE%EB%FC%F1%EA
 | климат                   = континенталь
 | регион                   = Төмән өлкәһе
 | регион в таблице         = Төмән өлкәһе
 | вид района               = &lt;!-- городской округ --&gt;
 | район                    = &lt;!-- Городской округ город Тобольск --&gt;
 | район в таблице          = &lt;!-- Городской округ город Тобольск{{!}}город Тобольск --&gt;
 | C в регион               = нет
 | внутреннее деление       = 
 | вид главы                = хакимиәт башлығы
 | глава                    = Владимир Владимирович Мазур
 | дата основания           = 1587
 | первое упоминание        = 1587 йыл
 | прежние имена            = Тоболеск-Ладейный, Тоболеск
 | статус с                 = 1587 йыл{{!}}1587 йылдан
 | площадь                  = 222
 | высота центра НП         = 90
 | население                = {{ Население | Тобольск | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Тобольск | г }}
 | агломерация              = &lt;!-- Название агломерации --&gt;
 | плотность                = {{ #expr: ( {{ Население | Тобольск | ч }} / 222 round 2 ) }}
 | национальный состав      = [[урыҫтар]] (75,6 %)&lt;br /&gt;[[татарҙар]] (16,0 %)&lt;br /&gt;[[украиндар]] (2,5 %)&lt;br /&gt;др. (5,9%)
 | конфессиональный состав  = [[православ]]&lt;br /&gt;[[ислам]]&lt;br /&gt;[[протестантизм]]&lt;br /&gt;[[католицизм]]
 | этнохороним              = 
 | часовой пояс             = +6
 | почтовый индекс          = 626150
 | почтовые индексы         = 626128, 626150 - 626159
 | телефонный код           = 3456
 | автомобильный код        = 72
 | цифровой идентификатор   = 71410
 | сайт                     = http://tobolsk.admtyumen.ru/
 | add1n                    = «Мой город» энциклопедияла
 | add1                     = [http://www.mojgorod.ru/tjumensk_obl/tobolsk/index.html Тобольск]
 |add2n                    = ҡала көнө
 |add2                     = июнден һуңғы йәкшәмбеһе
 |add3n                    = Домен
 |add3                     = http://www.admtobolsk.ru/
 | add4n                    = бүләктәр
 | add4                     = {{Орден «Знак Почёта»|тип=город}}
}}

'''Тубыл''' ({{lang-ru|Тобольск}}; {{lang-sty|Себер}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=Радлов В.В. Образцы народной литературы Тюркских племен, живущих в Южной Сибири и Дзунгарской степи. Наречия барабинцев, тарских, тобольских и тюменских татар. Ч. 4., 1872, с. 212.|url=https://elib.rgo.ru/handle/123456789/217649}}&lt;/ref&gt;
) — [[Төмән өлкәһе]]нең Тубыл районы үҙәге.

Өлкәнең төньяҡ өлөшөндә, [[Тубыл (йылға)|Тубыл]] йылғаһы [[Иртыш]]ҡа ҡойған ерҙә урынлашҡан. Ҡалаға 1587 йылда Себерҙе үҙләштерү үҙәге булараҡ нигеҙ һалынған. 1590 йылда уға Себер тарафтарында беренсе булып ҡала статусы бирелә. 1708 йылдан [[Себер губернаһы]]ның административ үҙәге була.

Тубылдан 17 км алыҫлыҡта ҡасандыр [[Себер ханлығы]]ның баш ҡалаһы '''Ҡашлыҡ''' урынлашҡан булған.

Ҡалала бөйөк химик [[Дмитрий Иванович Менделеев]] тыуған.

== Географик урыны ==
Тубыл — кеше һаны буйынса [[Төмән өлкәһе]]нең икенсе ҡалаһы. Тубыл, Уват, Вагай райондары өсөн иҡтисад үҙәге.

==== Климат ====
* Йыллыҡ уртаса һауа температураһы — +0,9&amp;nbsp;°C
* Йыллыҡ уртаса һауаның дымлылығы — 75 %
* Йыллыҡ уртаса ел тиҙлеге — 2,9 м/с
&lt;div style=&quot;width:80%&quot;&gt;
{{Климат города
|Город_род=Тубыл
|Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/28275.htm Погода и климат]
| Янв_ср=-17.1          | Янв_ср_осад=23
| Фев_ср=-15.6          | Фев_ср_осад=17
| Мар_ср=-7.0           | Мар_ср_осад=17
| Апр_ср=1.8            | Апр_ср_осад=24
| Май_ср=10.2           | Май_ср_осад=44
| Июн_ср=16.7           | Июн_ср_осад=57
| Июл_ср=18.7           | Июл_ср_осад=67
| Авг_ср=15.3           | Авг_ср_осад=73
| Сен_ср=9.0            | Сен_ср_осад=53
| Окт_ср=2.2            | Окт_ср_осад=40
| Ноя_ср=-8.2           | Ноя_ср_осад=34
| Дек_ср=-14.9          | Дек_ср_осад=27
| Год_ср=0.9            | Год_ср_осад=476
| Янв_ср_мин=-21.6      | Янв_ср_макс=-12.7
| Фев_ср_мин=-20.7      | Фев_ср_макс=-10.3
| Мар_ср_мин=-12.6      | Мар_ср_макс=-1.4
| Апр_ср_мин=-3.2       | Апр_ср_макс=7.3
| Май_ср_мин=4.7        | Май_ср_макс=16.3
| Июн_ср_мин=11.4       | Июн_ср_макс=22.4
| Июл_ср_мин=13.7       | Июл_ср_макс=23.9
| Авг_ср_мин=10.7       | Авг_ср_макс=20.4
| Сен_ср_мин=4.9        | Сен_ср_макс=13.7
| Окт_ср_мин=-1.2       | Окт_ср_макс=6.1
| Ноя_ср_мин=-11.8      | Ноя_ср_макс=-4.7
| Дек_ср_мин=-19.3      | Дек_ср_макс=-10.7
| Год_ср_мин=-3.8       | Год_ср_макс=5.9
| Янв_а_макс=5.5        | Янв_а_мин=-48.5
| Фев_а_макс=5.5        | Фев_а_мин=-47.7
| Мар_а_макс=14.7       | Мар_а_мин=-41.8
| Апр_а_макс=29.5       | Апр_а_мин=-30.3
| Май_а_макс=35.7       | Май_а_мин=-14.6
| Июн_а_макс=37.2       | Июн_а_мин=-2.2
| Июл_а_макс=36.1       | Июл_а_мин=1.2
| Авг_а_макс=33.8       | Авг_а_мин=-2.9
| Сен_а_макс=30.1       | Сен_а_мин=-6.5
| Окт_а_макс=23.0       | Окт_а_мин=-34.4
| Ноя_а_макс=12.3       | Ноя_а_мин=-40.1
| Дек_а_макс=4.5        | Дек_а_мин=-51.8
| Год_а_макс=37.2       | Год_а_мин=-51.8
|}}
&lt;/div&gt;

== Тарих ==
[[Файл:Prokudin-Gorskii-31.jpg|thumb|right|300px|Преображен серкәүҙән Тубыл күренеше 1912 йыл. С. М. Прокудин-Горский]]
[[Файл:Tobolsk Russia-v1-p266.jpg|thumb|300px|right|Тобольск. [[1880]]. Альфреда Рамбо «Живописная история древней и новой России» китабынан һүрәт]]
[[Файл:Tobolsk maps1700.jpg|thumb|300px|right|1701 йыл. Тубыл картаһы]]
{{Яҙырға}}

== Халҡы ==
{{ Население | Тобольск | Столбцов=13}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* 400 лет Тобольску. Сборник архивных документов. — Свердловск, 1987.
* {{книга|заглавие=Административно-территориальное деление Тюменской области (XVII—XX вв.)|место=Тюмень|год=2003|страниц=304|isbn=5-87591-025-9}}
* ''Барабанова Л. П.'' Этюды о заповедном городе: [400-летию Тобольска посвящается] . — Свердловск: Сред.-Урал. кн. изд-во, 1986.
* ''Голодников К.'' Город Тобольск и его окрестности: Исторический очерк. — Тобольск, 1887. 139 с.
* ''Кириллов В. В.'' Тобольск. — М., 1984.
* ''Копылов Д., Прибыльский Ю.'' Тобольск. — Свердловск, 1975. 264 с.
* {{книга
 |автор         = Кочедамов В. И.
 |заглавие      = Тобольск (как рос и строился город)
 |место         = Тюмень
 |издательство  = Кн. изд-во
 |год           = 1963
 |страницы      = 
 |страниц       = 156
 |серия         = 
 |тираж         = 5&amp;nbsp;000
}} (в пер.)
* ''Найдёнов Н. А.'' Тобольск. Материалы для истории города XVII и XVIII столетий. — М., 1885.
* Тобольская антология. Кн. 1-2. — Верона, 2002. ''(серия «Памятники Отечества. Вся Россия»; кн. № 56, 57)''
* ''Шапп Ж. О.'' Путешествие в Сибирь. — Париж, 1768. В 3-х томах.
* [http://russian-family.ru/biblioteka-genealoga/spiski-naselennyh-mest-rossiyskoy-imperii-i-sssr/tobolskaya-guberniya.-spisok-naselyonnyh-mest-1869.htmlТобольская губерния. Список населённых мест по сведениям 1868—1869 годов (СПб.1871)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема         = Тубыл
|Викицитатник = ru:Тобольск
|Викитека     = ru:Устав города Тобольска
|Викиновости  = 
|Викисклад    = Category:Tobolsk
|Метавики     = 
}}
* [http://tobolsk.admtyumen.ru/ Официальный сайт администрации г. Тобольска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200319105133/https://tobolsk.admtyumen.ru/ |date=2020-03-19 }}
* [http://www.tobolsk.info/spravka/o-gorode Из истории города на сайте городской интернет-газеты «Тобольск-Информ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121031134448/http://tobolsk.info/spravka/o-gorode |date=2012-10-31 }}.
* [http://geo.1september.ru/articlef.php?ID=200104404/ Рассказов С. В. Тобольск в шести приближениях // География. Издательский дом «Первое сентября»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181217014912/http://geo.1september.ru/articlef.php?ID=200104404%2F |date=2018-12-17 }}
* [http://maps.google.com/maps?f=q&amp;hl=ru&amp;geocode=&amp;q=Тобольск&amp;sll=55.827359,37.966561&amp;sspn=0.005906,0.014462&amp;ie=UTF8&amp;ll=58.199311,68.252456&amp;spn=0.00277,0.007231&amp;t=k&amp;z=17&amp;om=1 Кремль, собор, Рентерея со спутника]
* [http://sibrelic.ucoz.ru/photo/remezovs_u/khorograficheskaja_chertezhnaja_kniga/vid_goroda_tobolska/2-0-4 &quot;Вид города Тобольска « из Хорографической чертежной книги» С. У. Ремезова начала XVIII в.].
* [http://photofile.ru/users/teleman/115515922/ Фотографии Тобольска]{{Недоступная ссылка|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
* [http://www.towns.ru/towns/tobolsk.html Малые города России, Тобольск]
* [http://nashtobolsk.ru/category/dostoprimechatelnosti/ Памятники архитектуры Тобольска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150219163954/http://nashtobolsk.ru/category/dostoprimechatelnosti/ |date=2015-02-19 }}
* [http://www.vtobolsk.ru Тобольск для туристов и гостей города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130630070054/http://www.vtobolsk.ru/ |date=2013-06-30 }}

[[Категория:Иртыш буйындағы ҡалалар]]
[[Категория:Тубыл буйындағы ҡалалар]]
[[Категория:Тубыл (ҡала)]]
[[Категория:XVI быуатта нигеҙләнгән ҡалалар]]</text>
      <sha1>6pdr54ux9wd7fpoem8ikssev80pkuvg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әш-Шүра сүрәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65843</id>
    <revision>
      <id>1308068</id>
      <parentid>1274478</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:02:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Atcovi</username>
        <id>9718</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>mujawwad --&gt; murattal</comment>
      <origin>1308068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2626" sha1="8yx8qjxunhmbysjonxyxhqjsfxkpn1z" xml:space="preserve">{{Карточка суры
 |Название суры      = Әш-Шура сүрәһе 
 |Арабское название  = سورة الشورى 
 |Изображение        = Sura42.pdf 
 |Классификация      = [[Мәккә сүрәһе|Мәккә]] 
 |Значение названия  = Кәңәш  
 |Другие названия    = 
 |Время ниспослания  = 
 |Номер суры         = 42 
 |Число аятов        = 53 
 |Джуз               = 25 
 |Хизб               =  
 |Число поясных поклонов = 5 
 |Число земных поклонов =  
 |Число слов         =  
 |Число букв         =  
 |Число букв мукатта =  
 |Тематических аятов = 
 |Предыдущая сура    = Фуссыиләт сүрәһе 
 |Следующая сура     = Әз-Зухруф сүрәһе 
 |Аудио              = 
 |Название аудио     = 
 |Описание аудио     = 
}}
[[Файл:Chapter 42, Ash-Shura (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|мини|Әш-Шүра сүрәһе]]
'''Әш-Шура сүрәһе''' ({{lang-ar|سورة الشورى}}, ''Кәңәш '') — Ҡөрьән Кәримдең 42 сүрәһе. [[Мәккә сүрәһе|Мәккә]]лә иңгән сүрә, 53 [[аят]]тан тора.

== Ғәрәпсәһе ==

== Транскрипцияһы ==

== Мәғәнәһе ==

== Һылтанмалар ==
{{Навигация1
|Портал       =Ислам 
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = Ҡөрьән
|Викитека     = Ҡөрьән
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = 
}}

== Әҙәбиәт ==
* Ҡөрьән Кәрим (Сауд Ғәрәбстанында нәшер ителгән Ҡөрьәндең фотокүсермәһе, ғәрәп тексының хәҙерге башҡорт яҙмаһы менән бирелгән транскрипцияһы, башҡортсаға тәржемәһе). — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1992, 960 бит.
* Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // — Стәрлетамаҡ: ҡала типографияһы, 2007. — 609 бит.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;

{{Сүрә|42|[[Фуссыиләт сүрәһе]]|[[Әз-Зухруф сүрәһе]]}}

{{Quran-stub}}

[[Категория:Ҡөрьән сүрәләре]]</text>
      <sha1>8yx8qjxunhmbysjonxyxhqjsfxkpn1z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2 ноябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67906</id>
    <revision>
      <id>1308032</id>
      <parentid>1258581</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:49:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1308032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17061" sha1="9ndp3uqvxzwr8sedloudj21h1bxpwaq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''2 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 306-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 307-се). Йыл аҙағына тиклем 59 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Балет]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Сәләмәт туҡланыу көнө.
** Коммерция нигеҙендәге радиотапшырыуҙар көнө.
* {{АҠШ Виргин утрауҙары}} [[АҠШ Виргин утрауҙары]]: Азатлыҡ көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Ата-бабаларҙы хәтерләү көнө.
* {{Либерия}} [[Либерия]]: Рәхмәт көнө.
* {{Төркмәнстан}} [[Төркмәнстан]]: Һаулыҡ көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Колготка көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1721]]: [[Пётр I]] [[Рәсәй империяһы|Бөтә Рәсәй]] Императоры, [[Бөйөк Пётр I]] титулдарын ала, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империя]] итеп иғлан ителә. 
* [[1937]]: [[Мәскәү]] Кремленең биш башняһында яңы рубин йондоҙҙар тоҡандырыла.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===

==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы]] (1895—8.12.1937), [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Диваев Рафаил Үзбәк улы]] (1950), эске эштәр органдары ветераны, милиция генерал-лейтенанты. 1996—2008 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]]ның эске эштәр министры. Башҡортостан Республикаһының I саҡырылыш (1995—1999) [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты. [[Почёт ордены|Почёт]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. [[Ауырғазы районы]]ның почётлы гражданы (2005).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Афзалов Рәил Шәриф улы]] (1955), [[ауыл хужалығы]] һәм [[дәүләт]] хеҙмәте ветераны. 2007—2017 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министры урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған [[Геодезия|геодезисы]], Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] Билал ауылынан.
* [[Ғәлимов Шамил Нариман улы]] (1960), [[фән|ғалим]]-[[Биохимия|биохимик]]. 1984 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2012 йылдан медик-профилактик эш факультеты (микробиология бүлеге менән) деканы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Мөҙәрис Багаев]] (1951), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]], [[проза]]ик һәм [[Драма (жанр)|драма]]тург. [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. [[Рәшит Солтангәрәев]] исемендәге премия, гәзит һәм журналдарҙың ижади конкурстары, «Илһам шишмәләре» республика шиғыр фестивале лауреаты.
* [[Хәсәнов Зимфир Мәхмүт улы]] (1961), [[электротехника]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]]-[[фән|ғалим]], һәүәҫкәр спортсы. 1984 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1997 йылдан [[Өфө]]ләге «Плазматрон» ғилми-производство предприятиеһының ғилми етәксеһе. Техник фәндәр докторы (2010). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1990). [[Велосипед|Велосипед спорты]] буйынса [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] спорт мастеры (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Иҫке Күсәрбай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Имашев Фәрхәт Рифҡәт улы]] (1966), [[спорт]]сы. 1992—1998 йылдарҙа [[кикбоксинг]] буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. Профессионалдар араһында [[Ер[[]]донъя]] (1994) һәм [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]] (1992—1993); [[Европа]] (1996), [[Азия]] (1995, 1997) һәм Рәсәй (1992—1996) чемпионы. Кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Пушкин ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Евстафьев Филипп Петрович]] (1922—2004), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]/ [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962 йылдан [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] спирт заводы директоры, 1975—1982 йылдарҙа «Сельхозтехника» район берекмәһенең кадрҙар буйынса инженеры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың Васильевка ауылынан.
* [[Насыров Рәшит Ғимат улы]] (1932—10.03.2017), [[Педагогика|педагог]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1956—1958 йылдарҙа һәм 1968 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970—1992 йылдарҙа [[мәктәп директоры|директоры]]. [[СССР]]-ҙың мәғариф отличнигы (1969). [[Сергей Чекмарёв]] исемендәге премия лауреаты (2005), Хәйбулла районының почётлы гражданы (2017). Сығышы менән ошо райондың Ибраһим ауылынан (хәҙер бөткән).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гәрәева Кламира Тимерғәле ҡыҙы]] (1937), [[быяла]] эшләүсе. [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең элекке өлкән мастеры, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Жуковский Николай Иванович]] (1833—28.04.1895), [[Рәсәй империяһы|рус]] революционеры, народник. «Работник» (1875) һәм  «Община» (1878) [[журнал]]дарын ойоштороусыларҙың береһе һәм был баҫмаларҙың редколлегиялары ағзаһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Порсев Михаил Владимирович]] (1923—6.10.2005), эшсе. 1940—1985 йылдарҙа [[Златоуст]] машиналар эшләү заводының слесарь‑лекалолар яһаусыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Балтас районы]]ның Покровка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мөхәмәтова Таһира Мәүлит ҡыҙы]] (1928), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Мәсетле районы]] элекке «Коммунист» колхозының [[һарыҡ]] ҡараусыһы, 1954 йылдан — һауынсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1973. Сығышы менән ошо райондың [[Ишәле (Мәсетле районы)|Ишәле]] ауылынан.
* [[Попов Николай Алексеевич]] (1933—7.02.2011), [[тренер]]. 1964 йылдан «Буревестник» ирекле спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советы тренеры, 1971 йылдан — өлкән тренеры; 1987 йылдан — профсоюздар физкультура-спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советы, 1993 йылдан – Байдарка һәм [[каноэла ишеү]] буйынса махсуслашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең өлкән уҡытыусы-тренеры. Байдарка һәм каноэла ишеү буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (2000) һәм [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1963). [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1992). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Өфө районы]]ның [[Чесноковка (Өфө районы)|Чесноковка]] ауылынан.
* [[Юлбарисов Марс Хәбибулла улы]] (1963), эшҡыуар һәм меценат. Кинйә Арыҫланов исемендәге мәрхәмәтлелек фонды президенты.
* [[Рамазанов Ришат Фагам улы]] (1968), [[Краснокама районы]]ның [[Ҡуян (Краснокама районы)|Ҡуян]] балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Мөхәмәтдинов Шамил Ғәлиәхмәт улы]] (1924—28.02.2015), химия тармағы хеҙмәткәре. 1943—1974 йылдарҙа хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең Чапаевск ҡалаһындағы химия заводы бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). 
* [[Баязитов Роберт Ишдәүләт улы]] (1939), педагог, комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1985—2004 йылдарҙа [[Бөрйән районы]] [[Байназар]] урта [[мәктәп директоры|мәктәбе директоры]]. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең (1988) атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Костюк Михаил Фёдорович]] (1959), [[хоҡуҡ]] белгесе-[[фән|ғалим]]. 1989 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты]] уҡытыусыһы, 2002—2010 йылдарҙа енәйәт хоҡуғы кафедраһы начальнигы. Юридик фәндәр докторы (2001), профессор (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Винница өлкәһе]] [[Ғайсин районы]] Носовцы ауылынан.
* [[Кәримов Тимербулат Олег улы]] (1974), эшҡыуар, йәмәғәтсе. [[Иваново өлкәһе]]нең Плёс ҡала советы рәйесе. «Мостай Кәрим фонды»н ойоштороусыларҙың береһе, [[башҡорт]] [[яҙыусы]]hы [[Мостай Кәрим]]дең ейәне. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (2018).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* б. э. т. 69 йыл: [[Клеопатра]], Боронғо Египет батшаһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1937]]: [[Йомағолов Харис Йомағол улы]], Башревком рәйесе (1919—1920).
* [[1950]]: [[Джордж Бернард Шоу]], [[Ирландия]] яҙыусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1998]]: [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы]], ғалим, педагог, [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре.
* [[2008]]: [[Гәрәев Әмир Сәлимгәрәй улы]], башҡорт яҙыусыһы һәм журналисы. }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л02]]
[[Категория:2 ноябрь]]</text>
      <sha1>9ndp3uqvxzwr8sedloudj21h1bxpwaq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308034</id>
      <parentid>1308032</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:01:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1308034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17265" sha1="lt0y5qkv2zqdczcfxf7yk6tqkyftit9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''2 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 306-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 307-се). Йыл аҙағына тиклем 59 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Балет]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Сәләмәт туҡланыу көнө.
** Коммерция нигеҙендәге радиотапшырыуҙар көнө.
* {{АҠШ Виргин утрауҙары}} [[АҠШ Виргин утрауҙары]]: Азатлыҡ көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Ата-бабаларҙы хәтерләү көнө.
* {{Либерия}} [[Либерия]]: Рәхмәт көнө.
* {{Төркмәнстан}} [[Төркмәнстан]]: Һаулыҡ көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Колготка көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1721]]: [[Пётр I]] [[Рәсәй империяһы|Бөтә Рәсәй]] Императоры, [[Бөйөк Пётр I]] титулдарын ала, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империя]] итеп иғлан ителә. 
* [[1937]]: [[Мәскәү]] Кремленең биш башняһында яңы рубин йондоҙҙар тоҡандырыла.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===

==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы]] (1895—8.12.1937), [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Диваев Рафаил Үзбәк улы]] (1950), эске эштәр органдары ветераны, милиция генерал-лейтенанты. 1996—2008 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]]ның эске эштәр министры. Башҡортостан Республикаһының I саҡырылыш (1995—1999) [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты. [[Почёт ордены|Почёт]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. [[Ауырғазы районы]]ның почётлы гражданы (2005).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Афзалов Рәил Шәриф улы]] (1955), [[ауыл хужалығы]] һәм [[дәүләт]] хеҙмәте ветераны. 2007—2017 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министры урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған [[Геодезия|геодезисы]], Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] Билал ауылынан.
* [[Ғәлимов Шамил Нариман улы]] (1960), [[фән|ғалим]]-[[Биохимия|биохимик]]. 1984 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2012 йылдан медик-профилактик эш факультеты (микробиология бүлеге менән) деканы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

—==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Мөҙәрис Багаев]] (1951—10.12.2022), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]], [[проза]]ик һәм [[Драма (жанр)|драма]]тург. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2022). [[Рәшит Солтангәрәев]] исемендәге премия, гәзит һәм журналдарҙың ижади конкурстары, «Илһам шишмәләре» республика шиғыр фестивале лауреаты.
* [[Хәсәнов Зимфир Мәхмүт улы]] (1961), [[электротехника]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]]-[[фән|ғалим]], һәүәҫкәр [[спорт]]сы. 1984 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1997 йылдан [[Өфө]]ләге «Плазматрон» ғилми-производство предприятиеһының ғилми етәксеһе. Техник фәндәр докторы (2010). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1990). [[Велосипед|Велосипед спорты]] буйынса [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] спорт мастеры (1980). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Иҫке Күсәрбай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Имашев Фәрхәт Рифҡәт улы]] (1966), спортсы. 1992—1998 йылдарҙа [[кикбоксинг]] буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. Профессионалдар араһында [[Ер|донъя]] (1994) һәм [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]] (1992—1993); [[Европа]] (1996), [[Азия]] (1995, 1997) һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] (1992—1996) чемпионы. Кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Пушкин ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Евстафьев Филипп Петрович]] (1922—2004), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]/ [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962 йылдан [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] спирт заводы директоры, 1975—1982 йылдарҙа «Сельхозтехника» район берекмәһенең кадрҙар буйынса инженеры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың Васильевка ауылынан.
* [[Насыров Рәшит Ғимат улы]] (1932—10.03.2017), [[Педагогика|педагог]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1956—1958 йылдарҙа һәм 1968 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970—1992 йылдарҙа [[мәктәп директоры|директоры]]. [[СССР]]-ҙың мәғариф отличнигы (1969). [[Сергей Чекмарёв]] исемендәге премия лауреаты (2005), Хәйбулла районының почётлы гражданы (2017). Сығышы менән ошо райондың Ибраһим ауылынан (хәҙер бөткән).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гәрәева Кламира Тимерғәле ҡыҙы]] (1937), [[быяла]] эшләүсе. [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең элекке өлкән мастеры, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Жуковский Николай Иванович]] (1833—28.04.1895), [[Рәсәй империяһы|рус]] революционеры, народник. «Работник» (1875) һәм  «Община» (1878) [[журнал]]дарын ойоштороусыларҙың береһе һәм был баҫмаларҙың редколлегиялары ағзаһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Порсев Михаил Владимирович]] (1923—6.10.2005), эшсе. 1940—1985 йылдарҙа [[Златоуст]] машиналар эшләү заводының слесарь‑лекалолар яһаусыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Балтас районы]]ның Покровка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мөхәмәтова Таһира Мәүлит ҡыҙы]] (1928), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Мәсетле районы]] элекке «Коммунист» колхозының [[һарыҡ]] ҡараусыһы, 1954 йылдан — һауынсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1973. Сығышы менән ошо райондың [[Ишәле (Мәсетле районы)|Ишәле]] ауылынан.
* [[Попов Николай Алексеевич]] (1933—7.02.2011), [[тренер]]. 1964 йылдан «Буревестник» ирекле спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советы тренеры, 1971 йылдан — өлкән тренеры; 1987 йылдан — профсоюздар физкультура-спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советы, 1993 йылдан – Байдарка һәм [[каноэла ишеү]] буйынса махсуслашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең өлкән уҡытыусы-тренеры. Байдарка һәм каноэла ишеү буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (2000) һәм [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1963). [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1992). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Өфө районы]]ның [[Чесноковка (Өфө районы)|Чесноковка]] ауылынан.
* [[Юлбарисов Марс Хәбибулла улы]] (1963), эшҡыуар һәм меценат. Кинйә Арыҫланов исемендәге мәрхәмәтлелек фонды президенты.
* [[Рамазанов Ришат Фагам улы]] (1968), [[Краснокама районы]]ның [[Ҡуян (Краснокама районы)|Ҡуян]] балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Мөхәмәтдинов Шамил Ғәлиәхмәт улы]] (1924—28.02.2015), химия тармағы хеҙмәткәре. 1943—1974 йылдарҙа хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең Чапаевск ҡалаһындағы химия заводы бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). 
* [[Баязитов Роберт Ишдәүләт улы]] (1939), педагог, комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1985—2004 йылдарҙа [[Бөрйән районы]] [[Байназар]] урта [[мәктәп директоры|мәктәбе директоры]]. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең (1988) атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Костюк Михаил Фёдорович]] (1959), [[хоҡуҡ]] белгесе-[[фән|ғалим]]. 1989 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты]] уҡытыусыһы, 2002—2010 йылдарҙа енәйәт хоҡуғы кафедраһы начальнигы. Юридик фәндәр докторы (2001), профессор (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Винница өлкәһе]] [[Ғайсин районы]] Носовцы ауылынан.
* [[Кәримов Тимербулат Олег улы]] (1974), эшҡыуар, йәмәғәтсе. [[Иваново өлкәһе]]нең Плёс ҡала советы рәйесе. «Мостай Кәрим фонды»н ойоштороусыларҙың береһе, [[башҡорт]] [[яҙыусы]]hы [[Мостай Кәрим]]дең ейәне. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (2018).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* б. э. т. 69 йыл: [[Клеопатра]], Боронғо Египет батшаһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1937]]: [[Йомағолов Харис Йомағол улы]], Башревком рәйесе (1919—1920).
* [[1950]]: [[Джордж Бернард Шоу]], [[Ирландия]] яҙыусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1998]]: [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы]], ғалим, педагог, [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре.
* [[2008]]: [[Гәрәев Әмир Сәлимгәрәй улы]], башҡорт яҙыусыһы һәм журналисы. }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л02]]
[[Категория:2 ноябрь]]</text>
      <sha1>lt0y5qkv2zqdczcfxf7yk6tqkyftit9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308035</id>
      <parentid>1308034</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:06:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{Ваҡиғалар}} */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1308035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17395" sha1="6jsvhemeqfrol78o89smpu4gh2mpbfo" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''2 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 306-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 307-се). Йыл аҙағына тиклем 59 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Балет]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Сәләмәт туҡланыу көнө.
** Коммерция нигеҙендәге радиотапшырыуҙар көнө.
* {{АҠШ Виргин утрауҙары}} [[АҠШ Виргин утрауҙары]]: Азатлыҡ көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Ата-бабаларҙы хәтерләү көнө.
* {{Либерия}} [[Либерия]]: Рәхмәт көнө.
* {{Төркмәнстан}} [[Төркмәнстан]]: Һаулыҡ көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Колготка көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1721 йыл]]: [[Пётр I]] [[Рәсәй империяһы|Бөтә Рәсәй]] Императоры, [[Бөйөк Пётр I]] титулдарын ала, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империя]] итеп иғлан ителә. 
* [[2017 йыл]]: Рәсәй халыҡтары хоҡуҡтары декларацияһы ҡабул ителә.
* [[1937 йыл]]: [[Мәскәү Кремле]]нең биш башняһында яңы рубин йондоҙҙар тоҡандырыла.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===

==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы]] (1895—8.12.1937), [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Диваев Рафаил Үзбәк улы]] (1950), эске эштәр органдары ветераны, милиция генерал-лейтенанты. 1996—2008 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]]ның эске эштәр министры. Башҡортостан Республикаһының I саҡырылыш (1995—1999) [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты. [[Почёт ордены|Почёт]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. [[Ауырғазы районы]]ның почётлы гражданы (2005).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Афзалов Рәил Шәриф улы]] (1955), [[ауыл хужалығы]] һәм [[дәүләт]] хеҙмәте ветераны. 2007—2017 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министры урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған [[Геодезия|геодезисы]], Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] Билал ауылынан.
* [[Ғәлимов Шамил Нариман улы]] (1960), [[фән|ғалим]]-[[Биохимия|биохимик]]. 1984 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2012 йылдан медик-профилактик эш факультеты (микробиология бүлеге менән) деканы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

—==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Мөҙәрис Багаев]] (1951—10.12.2022), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]], [[проза]]ик һәм [[Драма (жанр)|драма]]тург. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2022). [[Рәшит Солтангәрәев]] исемендәге премия, гәзит һәм журналдарҙың ижади конкурстары, «Илһам шишмәләре» республика шиғыр фестивале лауреаты.
* [[Хәсәнов Зимфир Мәхмүт улы]] (1961), [[электротехника]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]]-[[фән|ғалим]], һәүәҫкәр [[спорт]]сы. 1984 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1997 йылдан [[Өфө]]ләге «Плазматрон» ғилми-производство предприятиеһының ғилми етәксеһе. Техник фәндәр докторы (2010). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1990). [[Велосипед|Велосипед спорты]] буйынса [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] спорт мастеры (1980). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Иҫке Күсәрбай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Имашев Фәрхәт Рифҡәт улы]] (1966), спортсы. 1992—1998 йылдарҙа [[кикбоксинг]] буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. Профессионалдар араһында [[Ер|донъя]] (1994) һәм [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]] (1992—1993); [[Европа]] (1996), [[Азия]] (1995, 1997) һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] (1992—1996) чемпионы. Кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Пушкин ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Евстафьев Филипп Петрович]] (1922—2004), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]/ [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962 йылдан [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] спирт заводы директоры, 1975—1982 йылдарҙа «Сельхозтехника» район берекмәһенең кадрҙар буйынса инженеры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың Васильевка ауылынан.
* [[Насыров Рәшит Ғимат улы]] (1932—10.03.2017), [[Педагогика|педагог]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1956—1958 йылдарҙа һәм 1968 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970—1992 йылдарҙа [[мәктәп директоры|директоры]]. [[СССР]]-ҙың мәғариф отличнигы (1969). [[Сергей Чекмарёв]] исемендәге премия лауреаты (2005), Хәйбулла районының почётлы гражданы (2017). Сығышы менән ошо райондың Ибраһим ауылынан (хәҙер бөткән).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гәрәева Кламира Тимерғәле ҡыҙы]] (1937), [[быяла]] эшләүсе. [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең элекке өлкән мастеры, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Жуковский Николай Иванович]] (1833—28.04.1895), [[Рәсәй империяһы|рус]] революционеры, народник. «Работник» (1875) һәм  «Община» (1878) [[журнал]]дарын ойоштороусыларҙың береһе һәм был баҫмаларҙың редколлегиялары ағзаһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Порсев Михаил Владимирович]] (1923—6.10.2005), эшсе. 1940—1985 йылдарҙа [[Златоуст]] машиналар эшләү заводының слесарь‑лекалолар яһаусыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Балтас районы]]ның Покровка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мөхәмәтова Таһира Мәүлит ҡыҙы]] (1928), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Мәсетле районы]] элекке «Коммунист» колхозының [[һарыҡ]] ҡараусыһы, 1954 йылдан — һауынсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1973. Сығышы менән ошо райондың [[Ишәле (Мәсетле районы)|Ишәле]] ауылынан.
* [[Попов Николай Алексеевич]] (1933—7.02.2011), [[тренер]]. 1964 йылдан «Буревестник» ирекле спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советы тренеры, 1971 йылдан — өлкән тренеры; 1987 йылдан — профсоюздар физкультура-спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советы, 1993 йылдан – Байдарка һәм [[каноэла ишеү]] буйынса махсуслашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең өлкән уҡытыусы-тренеры. Байдарка һәм каноэла ишеү буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (2000) һәм [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1963). [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1992). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Өфө районы]]ның [[Чесноковка (Өфө районы)|Чесноковка]] ауылынан.
* [[Юлбарисов Марс Хәбибулла улы]] (1963), эшҡыуар һәм меценат. Кинйә Арыҫланов исемендәге мәрхәмәтлелек фонды президенты.
* [[Рамазанов Ришат Фагам улы]] (1968), [[Краснокама районы]]ның [[Ҡуян (Краснокама районы)|Ҡуян]] балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Мөхәмәтдинов Шамил Ғәлиәхмәт улы]] (1924—28.02.2015), химия тармағы хеҙмәткәре. 1943—1974 йылдарҙа хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең Чапаевск ҡалаһындағы химия заводы бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). 
* [[Баязитов Роберт Ишдәүләт улы]] (1939), педагог, комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1985—2004 йылдарҙа [[Бөрйән районы]] [[Байназар]] урта [[мәктәп директоры|мәктәбе директоры]]. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең (1988) атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Костюк Михаил Фёдорович]] (1959), [[хоҡуҡ]] белгесе-[[фән|ғалим]]. 1989 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты]] уҡытыусыһы, 2002—2010 йылдарҙа енәйәт хоҡуғы кафедраһы начальнигы. Юридик фәндәр докторы (2001), профессор (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Винница өлкәһе]] [[Ғайсин районы]] Носовцы ауылынан.
* [[Кәримов Тимербулат Олег улы]] (1974), эшҡыуар, йәмәғәтсе. [[Иваново өлкәһе]]нең Плёс ҡала советы рәйесе. «Мостай Кәрим фонды»н ойоштороусыларҙың береһе, [[башҡорт]] [[яҙыусы]]hы [[Мостай Кәрим]]дең ейәне. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (2018).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* б. э. т. 69 йыл: [[Клеопатра]], Боронғо Египет батшаһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1937]]: [[Йомағолов Харис Йомағол улы]], Башревком рәйесе (1919—1920).
* [[1950]]: [[Джордж Бернард Шоу]], [[Ирландия]] яҙыусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1998]]: [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы]], ғалим, педагог, [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре.
* [[2008]]: [[Гәрәев Әмир Сәлимгәрәй улы]], башҡорт яҙыусыһы һәм журналисы. }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л02]]
[[Категория:2 ноябрь]]</text>
      <sha1>6jsvhemeqfrol78o89smpu4gh2mpbfo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308036</id>
      <parentid>1308035</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:06:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Башҡортостан менән бәйле шәхестәр */</comment>
      <origin>1308036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17392" sha1="huppotxpf8lzr2oe5tfd2fuwz166a57" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''2 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 306-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 307-се). Йыл аҙағына тиклем 59 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Балет]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Сәләмәт туҡланыу көнө.
** Коммерция нигеҙендәге радиотапшырыуҙар көнө.
* {{АҠШ Виргин утрауҙары}} [[АҠШ Виргин утрауҙары]]: Азатлыҡ көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Ата-бабаларҙы хәтерләү көнө.
* {{Либерия}} [[Либерия]]: Рәхмәт көнө.
* {{Төркмәнстан}} [[Төркмәнстан]]: Һаулыҡ көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Колготка көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1721 йыл]]: [[Пётр I]] [[Рәсәй империяһы|Бөтә Рәсәй]] Императоры, [[Бөйөк Пётр I]] титулдарын ала, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империя]] итеп иғлан ителә. 
* [[2017 йыл]]: Рәсәй халыҡтары хоҡуҡтары декларацияһы ҡабул ителә.
* [[1937 йыл]]: [[Мәскәү Кремле]]нең биш башняһында яңы рубин йондоҙҙар тоҡандырыла.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===

==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы]] (1895—8.12.1937), [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Диваев Рафаил Үзбәк улы]] (1950), эске эштәр органдары ветераны, милиция генерал-лейтенанты. 1996—2008 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]]ның эске эштәр министры. Башҡортостан Республикаһының I саҡырылыш (1995—1999) [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты. [[Почёт ордены|Почёт]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. [[Ауырғазы районы]]ның почётлы гражданы (2005).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Афзалов Рәил Шәриф улы]] (1955), [[ауыл хужалығы]] һәм [[дәүләт]] хеҙмәте ветераны. 2007—2017 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министры урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған [[Геодезия|геодезисы]], Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] Билал ауылынан.
* [[Ғәлимов Шамил Нариман улы]] (1960), [[фән|ғалим]]-[[Биохимия|биохимик]]. 1984 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2012 йылдан медик-профилактик эш факультеты (микробиология бүлеге менән) деканы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Мөҙәрис Багаев]] (1951—10.12.2022), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]], [[проза]]ик һәм [[Драма (жанр)|драма]]тург. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2022). [[Рәшит Солтангәрәев]] исемендәге премия, гәзит һәм журналдарҙың ижади конкурстары, «Илһам шишмәләре» республика шиғыр фестивале лауреаты.
* [[Хәсәнов Зимфир Мәхмүт улы]] (1961), [[электротехника]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]]-[[фән|ғалим]], һәүәҫкәр [[спорт]]сы. 1984 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1997 йылдан [[Өфө]]ләге «Плазматрон» ғилми-производство предприятиеһының ғилми етәксеһе. Техник фәндәр докторы (2010). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1990). [[Велосипед|Велосипед спорты]] буйынса [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] спорт мастеры (1980). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Иҫке Күсәрбай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Имашев Фәрхәт Рифҡәт улы]] (1966), спортсы. 1992—1998 йылдарҙа [[кикбоксинг]] буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. Профессионалдар араһында [[Ер|донъя]] (1994) һәм [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]] (1992—1993); [[Европа]] (1996), [[Азия]] (1995, 1997) һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] (1992—1996) чемпионы. Кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Пушкин ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Евстафьев Филипп Петрович]] (1922—2004), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962 йылдан [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] спирт заводы директоры, 1975—1982 йылдарҙа «Сельхозтехника» район берекмәһенең кадрҙар буйынса инженеры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың Васильевка ауылынан.
* [[Насыров Рәшит Ғимат улы]] (1932—10.03.2017), [[Педагогика|педагог]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1956—1958 йылдарҙа һәм 1968 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970—1992 йылдарҙа [[мәктәп директоры|директоры]]. [[СССР]]-ҙың мәғариф отличнигы (1969). [[Сергей Чекмарёв]] исемендәге премия лауреаты (2005), Хәйбулла районының почётлы гражданы (2017). Сығышы менән ошо райондың Ибраһим ауылынан (хәҙер бөткән).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гәрәева Кламира Тимерғәле ҡыҙы]] (1937), [[быяла]] эшләүсе. [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең элекке өлкән мастеры, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Жуковский Николай Иванович]] (1833—28.04.1895), [[Рәсәй империяһы|рус]] революционеры, народник. «Работник» (1875) һәм  «Община» (1878) [[журнал]]дарын ойоштороусыларҙың береһе һәм был баҫмаларҙың редколлегиялары ағзаһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Порсев Михаил Владимирович]] (1923—6.10.2005), эшсе. 1940—1985 йылдарҙа [[Златоуст]] машиналар эшләү заводының слесарь‑лекалолар яһаусыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Балтас районы]]ның Покровка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мөхәмәтова Таһира Мәүлит ҡыҙы]] (1928), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Мәсетле районы]] элекке «Коммунист» колхозының [[һарыҡ]] ҡараусыһы, 1954 йылдан — һауынсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1973. Сығышы менән ошо райондың [[Ишәле (Мәсетле районы)|Ишәле]] ауылынан.
* [[Попов Николай Алексеевич]] (1933—7.02.2011), [[тренер]]. 1964 йылдан «Буревестник» ирекле спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советы тренеры, 1971 йылдан — өлкән тренеры; 1987 йылдан — профсоюздар физкультура-спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советы, 1993 йылдан – Байдарка һәм [[каноэла ишеү]] буйынса махсуслашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең өлкән уҡытыусы-тренеры. Байдарка һәм каноэла ишеү буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (2000) һәм [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1963). [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1992). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Өфө районы]]ның [[Чесноковка (Өфө районы)|Чесноковка]] ауылынан.
* [[Юлбарисов Марс Хәбибулла улы]] (1963), эшҡыуар һәм меценат. Кинйә Арыҫланов исемендәге мәрхәмәтлелек фонды президенты.
* [[Рамазанов Ришат Фагам улы]] (1968), [[Краснокама районы]]ның [[Ҡуян (Краснокама районы)|Ҡуян]] балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Мөхәмәтдинов Шамил Ғәлиәхмәт улы]] (1924—28.02.2015), химия тармағы хеҙмәткәре. 1943—1974 йылдарҙа хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең Чапаевск ҡалаһындағы химия заводы бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). 
* [[Баязитов Роберт Ишдәүләт улы]] (1939), педагог, комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1985—2004 йылдарҙа [[Бөрйән районы]] [[Байназар]] урта [[мәктәп директоры|мәктәбе директоры]]. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең (1988) атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Костюк Михаил Фёдорович]] (1959), [[хоҡуҡ]] белгесе-[[фән|ғалим]]. 1989 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты]] уҡытыусыһы, 2002—2010 йылдарҙа енәйәт хоҡуғы кафедраһы начальнигы. Юридик фәндәр докторы (2001), профессор (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Винница өлкәһе]] [[Ғайсин районы]] Носовцы ауылынан.
* [[Кәримов Тимербулат Олег улы]] (1974), эшҡыуар, йәмәғәтсе. [[Иваново өлкәһе]]нең Плёс ҡала советы рәйесе. «Мостай Кәрим фонды»н ойоштороусыларҙың береһе, [[башҡорт]] [[яҙыусы]]hы [[Мостай Кәрим]]дең ейәне. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (2018).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* б. э. т. 69 йыл: [[Клеопатра]], Боронғо Египет батшаһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1937]]: [[Йомағолов Харис Йомағол улы]], Башревком рәйесе (1919—1920).
* [[1950]]: [[Джордж Бернард Шоу]], [[Ирландия]] яҙыусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1998]]: [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы]], ғалим, педагог, [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре.
* [[2008]]: [[Гәрәев Әмир Сәлимгәрәй улы]], башҡорт яҙыусыһы һәм журналисы. }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л02]]
[[Категория:2 ноябрь]]</text>
      <sha1>huppotxpf8lzr2oe5tfd2fuwz166a57</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308037</id>
      <parentid>1308036</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:09:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1308037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17635" sha1="lu0cy8imii1lcw0gukwinrcfqeesakg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''2 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 306-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 307-се). Йыл аҙағына тиклем 59 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Балет]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Сәләмәт туҡланыу көнө.
** Коммерция нигеҙендәге радиотапшырыуҙар көнө.
* {{АҠШ Виргин утрауҙары}} [[АҠШ Виргин утрауҙары]]: Азатлыҡ көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Ата-бабаларҙы хәтерләү көнө.
* {{Либерия}} [[Либерия]]: Рәхмәт көнө.
* {{Төркмәнстан}} [[Төркмәнстан]]: Һаулыҡ көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Колготка көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1721 йыл]]: [[Пётр I]] [[Рәсәй империяһы|Бөтә Рәсәй]] Императоры, [[Бөйөк Пётр I]] титулдарын ала, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империя]] итеп иғлан ителә. 
* [[2017 йыл]]: Рәсәй халыҡтары хоҡуҡтары декларацияһы ҡабул ителә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1937 йыл]]: [[Мәскәү Кремле]]нең биш башняһында яңы рубин йондоҙҙар тоҡандырыла.   }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===

==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы]] (1895—8.12.1937), [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Диваев Рафаил Үзбәк улы]] (1950), эске эштәр органдары ветераны, милиция генерал-лейтенанты. 1996—2008 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]]ның эске эштәр министры. Башҡортостан Республикаһының I саҡырылыш (1995—1999) [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты. [[Почёт ордены|Почёт]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. [[Ауырғазы районы]]ның почётлы гражданы (2005).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Афзалов Рәил Шәриф улы]] (1955), [[ауыл хужалығы]] һәм [[дәүләт]] хеҙмәте ветераны. 2007—2017 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министры урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған [[Геодезия|геодезисы]], Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] Билал ауылынан.
* [[Ғәлимов Шамил Нариман улы]] (1960), [[фән|ғалим]]-[[Биохимия|биохимик]]. 1984 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2012 йылдан медик-профилактик эш факультеты (микробиология бүлеге менән) деканы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Мөҙәрис Багаев]] (1951—10.12.2022), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]], [[проза]]ик һәм [[Драма (жанр)|драма]]тург. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2022). [[Рәшит Солтангәрәев]] исемендәге премия, гәзит һәм журналдарҙың ижади конкурстары, «Илһам шишмәләре» республика шиғыр фестивале лауреаты.
* [[Хәсәнов Зимфир Мәхмүт улы]] (1961), [[электротехника]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]]-[[фән|ғалим]], һәүәҫкәр [[спорт]]сы. 1984 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1997 йылдан [[Өфө]]ләге «Плазматрон» ғилми-производство предприятиеһының ғилми етәксеһе. Техник фәндәр докторы (2010). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1990). [[Велосипед|Велосипед спорты]] буйынса [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] спорт мастеры (1980). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Иҫке Күсәрбай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Имашев Фәрхәт Рифҡәт улы]] (1966), спортсы. 1992—1998 йылдарҙа [[кикбоксинг]] буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. Профессионалдар араһында [[Ер|донъя]] (1994) һәм [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]] (1992—1993); [[Европа]] (1996), [[Азия]] (1995, 1997) һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] (1992—1996) чемпионы. Кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Пушкин ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Евстафьев Филипп Петрович]] (1922—2004), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962 йылдан [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] спирт заводы директоры, 1975—1982 йылдарҙа «Сельхозтехника» район берекмәһенең кадрҙар буйынса инженеры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың Васильевка ауылынан.
* [[Насыров Рәшит Ғимат улы]] (1932—10.03.2017), [[Педагогика|педагог]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1956—1958 йылдарҙа һәм 1968 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970—1992 йылдарҙа [[мәктәп директоры|директоры]]. [[СССР]]-ҙың мәғариф отличнигы (1969). [[Сергей Чекмарёв]] исемендәге премия лауреаты (2005), Хәйбулла районының почётлы гражданы (2017). Сығышы менән ошо райондың Ибраһим ауылынан (хәҙер бөткән).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гәрәева Кламира Тимерғәле ҡыҙы]] (1937), [[быяла]] эшләүсе. [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең элекке өлкән мастеры, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Жуковский Николай Иванович]] (1833—28.04.1895), [[Рәсәй империяһы|рус]] революционеры, народник. «Работник» (1875) һәм  «Община» (1878) [[журнал]]дарын ойоштороусыларҙың береһе һәм был баҫмаларҙың редколлегиялары ағзаһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Порсев Михаил Владимирович]] (1923—6.10.2005), эшсе. 1940—1985 йылдарҙа [[Златоуст]] машиналар эшләү заводының слесарь‑лекалолар яһаусыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Балтас районы]]ның Покровка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мөхәмәтова Таһира Мәүлит ҡыҙы]] (1928), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Мәсетле районы]] элекке «Коммунист» колхозының [[һарыҡ]] ҡараусыһы, 1954 йылдан — һауынсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1973. Сығышы менән ошо райондың [[Ишәле (Мәсетле районы)|Ишәле]] ауылынан.
* [[Попов Николай Алексеевич]] (1933—7.02.2011), [[тренер]]. 1964 йылдан «Буревестник» ирекле спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советы тренеры, 1971 йылдан — өлкән тренеры; 1987 йылдан — профсоюздар физкультура-спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советы, 1993 йылдан – Байдарка һәм [[каноэла ишеү]] буйынса махсуслашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең өлкән уҡытыусы-тренеры. Байдарка һәм каноэла ишеү буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (2000) һәм [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1963). [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1992). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Өфө районы]]ның [[Чесноковка (Өфө районы)|Чесноковка]] ауылынан.
* [[Юлбарисов Марс Хәбибулла улы]] (1963), эшҡыуар һәм меценат. Кинйә Арыҫланов исемендәге мәрхәмәтлелек фонды президенты.
* [[Рамазанов Ришат Фагам улы]] (1968), [[Краснокама районы]]ның [[Ҡуян (Краснокама районы)|Ҡуян]] балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Мөхәмәтдинов Шамил Ғәлиәхмәт улы]] (1924—28.02.2015), химия тармағы хеҙмәткәре. 1943—1974 йылдарҙа хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең Чапаевск ҡалаһындағы химия заводы бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). 
* [[Баязитов Роберт Ишдәүләт улы]] (1939), педагог, комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1985—2004 йылдарҙа [[Бөрйән районы]] [[Байназар]] урта [[мәктәп директоры|мәктәбе директоры]]. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең (1988) атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Костюк Михаил Фёдорович]] (1959), [[хоҡуҡ]] белгесе-[[фән|ғалим]]. 1989 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты]] уҡытыусыһы, 2002—2010 йылдарҙа енәйәт хоҡуғы кафедраһы начальнигы. Юридик фәндәр докторы (2001), профессор (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Винница өлкәһе]] [[Ғайсин районы]] Носовцы ауылынан.
* [[Кәримов Тимербулат Олег улы]] (1974), эшҡыуар, йәмәғәтсе. [[Иваново өлкәһе]]нең Плёс ҡала советы рәйесе. «Мостай Кәрим фонды»н ойоштороусыларҙың береһе, [[башҡорт]] [[яҙыусы]]hы [[Мостай Кәрим]]дең ейәне. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (2018).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* б. э. т. 69 йыл: [[Клеопатра]], Боронғо Египет батшаһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1937]]: [[Йомағолов Харис Йомағол улы]], Башревком рәйесе (1919—1920).
* [[1950]]: [[Джордж Бернард Шоу]], [[Ирландия]] яҙыусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1998]]: [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы]], ғалим, педагог, [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре.
* [[2008]]: [[Гәрәев Әмир Сәлимгәрәй улы]], башҡорт яҙыусыһы һәм журналисы. }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л02]]
[[Категория:2 ноябрь]]</text>
      <sha1>lu0cy8imii1lcw0gukwinrcfqeesakg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308049</id>
      <parentid>1308037</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:36:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1308049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18261" sha1="gchcgk9pue4bk563ucfiznm2dwmtckp" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''2 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 306-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 307-се). Йыл аҙағына тиклем 59 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Балет]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Сәләмәт туҡланыу көнө.
** Коммерция нигеҙендәге радиотапшырыуҙар көнө.
* {{АҠШ Виргин утрауҙары}} [[АҠШ Виргин утрауҙары]]: Азатлыҡ көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Ата-бабаларҙы хәтерләү көнө.
* {{Либерия}} [[Либерия]]: Рәхмәт көнө.
* {{Төркмәнстан}} [[Төркмәнстан]]: Һаулыҡ көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Колготка көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1721 йыл]]: [[Пётр I]] [[Рәсәй империяһы|Бөтә Рәсәй]] Императоры, [[Бөйөк Пётр I]] титулдарын ала, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империя]] итеп иғлан ителә. 
* [[2017 йыл]]: Рәсәй халыҡтары хоҡуҡтары декларацияһы ҡабул ителә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1937 йыл]]: [[Мәскәү Кремле]]нең биш башняһында яңы рубин йондоҙҙар тоҡандырыла.   }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===

==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы]] (1895—8.12.1937), [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Диваев Рафаил Үзбәк улы]] (1950), эске эштәр органдары ветераны, милиция генерал-лейтенанты. 1996—2008 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]]ның эске эштәр министры. Башҡортостан Республикаһының I саҡырылыш (1995—1999) [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты. [[Почёт ордены|Почёт]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. [[Ауырғазы районы]]ның почётлы гражданы (2005).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Афзалов Рәил Шәриф улы]] (1955), [[ауыл хужалығы]] һәм [[дәүләт]] хеҙмәте ветераны. 2007—2017 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министры урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған [[Геодезия|геодезисы]], Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] Билал ауылынан.
* [[Ғәлимов Шамил Нариман улы]] (1960), [[фән|ғалим]]-[[Биохимия|биохимик]]. 1984 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2012 йылдан медик-профилактик эш факультеты (микробиология бүлеге менән) деканы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Кашафетдинов Әкрәметдин Әбйәлетдин улы]] (1926—1997), механизатор. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950 йылдан [[Бүздәк районы]]ның «Үрнәк» колхозы комбайнсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Сабай (Бүздәк районы)|Сабай]] ауылынан.
* [[Мөҙәрис Багаев]] (1951—10.12.2022), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]], [[проза]]ик һәм [[Драма (жанр)|драма]]тург. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2022). [[Рәшит Солтангәрәев]] исемендәге премия, гәзит һәм журналдарҙың ижади конкурстары, «Илһам шишмәләре» республика шиғыр фестивале лауреаты.
* [[Хәсәнов Зимфир Мәхмүт улы]] (1961), [[электротехника]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]]-[[фән|ғалим]], һәүәҫкәр [[спорт]]сы. 1984 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1997 йылдан [[Өфө]]ләге «Плазматрон» ғилми-производство предприятиеһының ғилми етәксеһе. Техник фәндәр докторы (2010). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1990). [[Велосипед|Велосипед спорты]] буйынса [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] спорт мастеры (1980). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Иҫке Күсәрбай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Имашев Фәрхәт Рифҡәт улы]] (1966), спортсы. 1992—1998 йылдарҙа [[кикбоксинг]] буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. Профессионалдар араһында [[Ер|донъя]] (1994) һәм [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]] (1992—1993); [[Европа]] (1996), [[Азия]] (1995, 1997) һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] (1992—1996) чемпионы. Кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Пушкин ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Евстафьев Филипп Петрович]] (1922—2004), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962 йылдан [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] спирт заводы директоры, 1975—1982 йылдарҙа «Сельхозтехника» район берекмәһенең кадрҙар буйынса инженеры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың Васильевка ауылынан.
* [[Насыров Рәшит Ғимат улы]] (1932—10.03.2017), [[Педагогика|педагог]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1956—1958 йылдарҙа һәм 1968 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970—1992 йылдарҙа [[мәктәп директоры|директоры]]. [[СССР]]-ҙың мәғариф отличнигы (1969). [[Сергей Чекмарёв]] исемендәге премия лауреаты (2005), Хәйбулла районының почётлы гражданы (2017). Сығышы менән ошо райондың Ибраһим ауылынан (хәҙер бөткән).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гәрәева Кламира Тимерғәле ҡыҙы]] (1937), [[быяла]] эшләүсе. [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең элекке өлкән мастеры, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Жуковский Николай Иванович]] (1833—28.04.1895), [[Рәсәй империяһы|рус]] революционеры, народник. «Работник» (1875) һәм  «Община» (1878) [[журнал]]дарын ойоштороусыларҙың береһе һәм был баҫмаларҙың редколлегиялары ағзаһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Порсев Михаил Владимирович]] (1923—6.10.2005), эшсе. 1940—1985 йылдарҙа [[Златоуст]] машиналар эшләү заводының слесарь‑лекалолар яһаусыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Балтас районы]]ның Покровка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мөхәмәтова Таһира Мәүлит ҡыҙы]] (1928), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Мәсетле районы]] элекке «Коммунист» колхозының [[һарыҡ]] ҡараусыһы, 1954 йылдан — һауынсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1973. Сығышы менән ошо райондың [[Ишәле (Мәсетле районы)|Ишәле]] ауылынан.
* [[Попов Николай Алексеевич]] (1933—7.02.2011), [[тренер]]. 1964 йылдан «Буревестник» ирекле спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советы тренеры, 1971 йылдан — өлкән тренеры; 1987 йылдан — профсоюздар физкультура-спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советы, 1993 йылдан – Байдарка һәм [[каноэла ишеү]] буйынса махсуслашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең өлкән уҡытыусы-тренеры. Байдарка һәм каноэла ишеү буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (2000) һәм [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1963). [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1992). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Өфө районы]]ның [[Чесноковка (Өфө районы)|Чесноковка]] ауылынан.
* [[Юлбарисов Марс Хәбибулла улы]] (1963), эшҡыуар һәм меценат. Кинйә Арыҫланов исемендәге мәрхәмәтлелек фонды президенты.
* [[Рамазанов Ришат Фагам улы]] (1968), [[Краснокама районы]]ның [[Ҡуян (Краснокама районы)|Ҡуян]] балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Мөхәмәтдинов Шамил Ғәлиәхмәт улы]] (1924—28.02.2015), химия тармағы хеҙмәткәре. 1943—1974 йылдарҙа хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең Чапаевск ҡалаһындағы химия заводы бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). 
* [[Баязитов Роберт Ишдәүләт улы]] (1939), педагог, комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1985—2004 йылдарҙа [[Бөрйән районы]] [[Байназар]] урта [[мәктәп директоры|мәктәбе директоры]]. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең (1988) атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Костюк Михаил Фёдорович]] (1959), [[хоҡуҡ]] белгесе-[[фән|ғалим]]. 1989 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты]] уҡытыусыһы, 2002—2010 йылдарҙа енәйәт хоҡуғы кафедраһы начальнигы. Юридик фәндәр докторы (2001), профессор (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Винница өлкәһе]] [[Ғайсин районы]] Носовцы ауылынан.
* [[Кәримов Тимербулат Олег улы]] (1974), эшҡыуар, йәмәғәтсе. [[Иваново өлкәһе]]нең Плёс ҡала советы рәйесе. «Мостай Кәрим фонды»н ойоштороусыларҙың береһе, [[башҡорт]] [[яҙыусы]]hы [[Мостай Кәрим]]дең ейәне. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (2018).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* б. э. т. 69 йыл: [[Клеопатра]], Боронғо Египет батшаһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1937]]: [[Йомағолов Харис Йомағол улы]], Башревком рәйесе (1919—1920).
* [[1950]]: [[Джордж Бернард Шоу]], [[Ирландия]] яҙыусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1998]]: [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы]], ғалим, педагог, [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре.
* [[2008]]: [[Гәрәев Әмир Сәлимгәрәй улы]], башҡорт яҙыусыһы һәм журналисы. }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л02]]
[[Категория:2 ноябрь]]</text>
      <sha1>gchcgk9pue4bk563ucfiznm2dwmtckp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308052</id>
      <parentid>1308049</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:57:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1308052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18800" sha1="a39li8y24m813zh9giczmfykcwupxbf" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''2 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 306-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 307-се). Йыл аҙағына тиклем 59 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Балет]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Сәләмәт туҡланыу көнө.
** Коммерция нигеҙендәге радиотапшырыуҙар көнө.
* {{АҠШ Виргин утрауҙары}} [[АҠШ Виргин утрауҙары]]: Азатлыҡ көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Ата-бабаларҙы хәтерләү көнө.
* {{Либерия}} [[Либерия]]: Рәхмәт көнө.
* {{Төркмәнстан}} [[Төркмәнстан]]: Һаулыҡ көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Колготка көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1721 йыл]]: [[Пётр I]] [[Рәсәй империяһы|Бөтә Рәсәй]] Императоры, [[Бөйөк Пётр I]] титулдарын ала, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империя]] итеп иғлан ителә. 
* [[2017 йыл]]: Рәсәй халыҡтары хоҡуҡтары декларацияһы ҡабул ителә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1937 йыл]]: [[Мәскәү Кремле]]нең биш башняһында яңы рубин йондоҙҙар тоҡандырыла.   }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===

==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы]] (1895—8.12.1937), [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Диваев Рафаил Үзбәк улы]] (1950), эске эштәр органдары ветераны, милиция генерал-лейтенанты. 1996—2008 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]]ның эске эштәр министры. Башҡортостан Республикаһының I саҡырылыш (1995—1999) [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты. [[Почёт ордены|Почёт]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. [[Ауырғазы районы]]ның почётлы гражданы (2005).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Афзалов Рәил Шәриф улы]] (1955), [[ауыл хужалығы]] һәм [[дәүләт]] хеҙмәте ветераны. 2007—2017 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министры урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған [[Геодезия|геодезисы]], Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] Билал ауылынан.
* [[Ғәлимов Шамил Нариман улы]] (1960), [[фән|ғалим]]-[[Биохимия|биохимик]]. 1984 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2012 йылдан медик-профилактик эш факультеты (микробиология бүлеге менән) деканы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Кашафетдинов Әкрәметдин Әбйәлетдин улы]] (1926—1997), механизатор. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950 йылдан [[Бүздәк районы]]ның «Үрнәк» колхозы комбайнсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Сабай (Бүздәк районы)|Сабай]] ауылынан.
* [[Исмәғилева Лена Лотфулла ҡыҙы]] (1931), табип. 1957 йылдан [[Ейәнсура районы]] [[Абҙан (Ейәнсура районы)|Абҙан]] дауаханаһының табип-окулисы, 1959—1969 һәм 1973—1992 йылдарҙа [[Иҫәнғол]] дауаханаһының табип-терапевы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған табибы. 
* [[Мөҙәрис Багаев]] (1951—10.12.2022), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]], [[проза]]ик һәм [[Драма (жанр)|драма]]тург. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2022). [[Рәшит Солтангәрәев]] исемендәге премия, гәзит һәм журналдарҙың ижади конкурстары, «Илһам шишмәләре» республика шиғыр фестивале лауреаты.
* [[Хәсәнов Зимфир Мәхмүт улы]] (1961), [[электротехника]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]]-[[фән|ғалим]], һәүәҫкәр [[спорт]]сы. 1984 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1997 йылдан [[Өфө]]ләге «Плазматрон» ғилми-производство предприятиеһының ғилми етәксеһе. Техник фәндәр докторы (2010). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1990). [[Велосипед|Велосипед спорты]] буйынса [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] спорт мастеры (1980). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Иҫке Күсәрбай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Имашев Фәрхәт Рифҡәт улы]] (1966), спортсы. 1992—1998 йылдарҙа [[кикбоксинг]] буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. Профессионалдар араһында [[Ер|донъя]] (1994) һәм [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]] (1992—1993); [[Европа]] (1996), [[Азия]] (1995, 1997) һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] (1992—1996) чемпионы. Кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Пушкин ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Евстафьев Филипп Петрович]] (1922—2004), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962 йылдан [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] спирт заводы директоры, 1975—1982 йылдарҙа «Сельхозтехника» район берекмәһенең кадрҙар буйынса инженеры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың Васильевка ауылынан.
* [[Насыров Рәшит Ғимат улы]] (1932—10.03.2017), [[Педагогика|педагог]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1956—1958 йылдарҙа һәм 1968 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970—1992 йылдарҙа [[мәктәп директоры|директоры]]. [[СССР]]-ҙың мәғариф отличнигы (1969). [[Сергей Чекмарёв]] исемендәге премия лауреаты (2005), Хәйбулла районының почётлы гражданы (2017). Сығышы менән ошо райондың Ибраһим ауылынан (хәҙер бөткән).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гәрәева Кламира Тимерғәле ҡыҙы]] (1937), [[быяла]] эшләүсе. [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең элекке өлкән мастеры, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Жуковский Николай Иванович]] (1833—28.04.1895), [[Рәсәй империяһы|рус]] революционеры, народник. «Работник» (1875) һәм  «Община» (1878) [[журнал]]дарын ойоштороусыларҙың береһе һәм был баҫмаларҙың редколлегиялары ағзаһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Порсев Михаил Владимирович]] (1923—6.10.2005), эшсе. 1940—1985 йылдарҙа [[Златоуст]] машиналар эшләү заводының слесарь‑лекалолар яһаусыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Балтас районы]]ның Покровка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мөхәмәтова Таһира Мәүлит ҡыҙы]] (1928), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Мәсетле районы]] элекке «Коммунист» колхозының [[һарыҡ]] ҡараусыһы, 1954 йылдан — һауынсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1973. Сығышы менән ошо райондың [[Ишәле (Мәсетле районы)|Ишәле]] ауылынан.
* [[Попов Николай Алексеевич]] (1933—7.02.2011), [[тренер]]. 1964 йылдан «Буревестник» ирекле спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советы тренеры, 1971 йылдан — өлкән тренеры; 1987 йылдан — профсоюздар физкультура-спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советы, 1993 йылдан – Байдарка һәм [[каноэла ишеү]] буйынса махсуслашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең өлкән уҡытыусы-тренеры. Байдарка һәм каноэла ишеү буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (2000) һәм [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1963). [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1992). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Өфө районы]]ның [[Чесноковка (Өфө районы)|Чесноковка]] ауылынан.
* [[Юлбарисов Марс Хәбибулла улы]] (1963), эшҡыуар һәм меценат. Кинйә Арыҫланов исемендәге мәрхәмәтлелек фонды президенты.
* [[Рамазанов Ришат Фагам улы]] (1968), [[Краснокама районы]]ның [[Ҡуян (Краснокама районы)|Ҡуян]] балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Мөхәмәтдинов Шамил Ғәлиәхмәт улы]] (1924—28.02.2015), химия тармағы хеҙмәткәре. 1943—1974 йылдарҙа хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең Чапаевск ҡалаһындағы химия заводы бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). 
* [[Баязитов Роберт Ишдәүләт улы]] (1939), педагог, комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1985—2004 йылдарҙа [[Бөрйән районы]] [[Байназар]] урта [[мәктәп директоры|мәктәбе директоры]]. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең (1988) атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Костюк Михаил Фёдорович]] (1959), [[хоҡуҡ]] белгесе-[[фән|ғалим]]. 1989 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты]] уҡытыусыһы, 2002—2010 йылдарҙа енәйәт хоҡуғы кафедраһы начальнигы. Юридик фәндәр докторы (2001), профессор (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Винница өлкәһе]] [[Ғайсин районы]] Носовцы ауылынан.
* [[Кәримов Тимербулат Олег улы]] (1974), эшҡыуар, йәмәғәтсе. [[Иваново өлкәһе]]нең Плёс ҡала советы рәйесе. «Мостай Кәрим фонды»н ойоштороусыларҙың береһе, [[башҡорт]] [[яҙыусы]]hы [[Мостай Кәрим]]дең ейәне. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (2018).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* б. э. т. 69 йыл: [[Клеопатра]], Боронғо Египет батшаһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1937]]: [[Йомағолов Харис Йомағол улы]], Башревком рәйесе (1919—1920).
* [[1950]]: [[Джордж Бернард Шоу]], [[Ирландия]] яҙыусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1998]]: [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы]], ғалим, педагог, [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре.
* [[2008]]: [[Гәрәев Әмир Сәлимгәрәй улы]], башҡорт яҙыусыһы һәм журналисы. }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л02]]
[[Категория:2 ноябрь]]</text>
      <sha1>a39li8y24m813zh9giczmfykcwupxbf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308053</id>
      <parentid>1308052</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:17:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1308053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19322" sha1="l06opue6cef9div66cyi7lriwwje6q4" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''2 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 306-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 307-се). Йыл аҙағына тиклем 59 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Балет]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Сәләмәт туҡланыу көнө.
** Коммерция нигеҙендәге радиотапшырыуҙар көнө.
* {{АҠШ Виргин утрауҙары}} [[АҠШ Виргин утрауҙары]]: Азатлыҡ көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Ата-бабаларҙы хәтерләү көнө.
* {{Либерия}} [[Либерия]]: Рәхмәт көнө.
* {{Төркмәнстан}} [[Төркмәнстан]]: Һаулыҡ көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Колготка көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1721 йыл]]: [[Пётр I]] [[Рәсәй империяһы|Бөтә Рәсәй]] Императоры, [[Бөйөк Пётр I]] титулдарын ала, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империя]] итеп иғлан ителә. 
* [[2017 йыл]]: Рәсәй халыҡтары хоҡуҡтары декларацияһы ҡабул ителә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1937 йыл]]: [[Мәскәү Кремле]]нең биш башняһында яңы рубин йондоҙҙар тоҡандырыла.   }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===

==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы]] (1895—8.12.1937), [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Диваев Рафаил Үзбәк улы]] (1950), эске эштәр органдары ветераны, милиция генерал-лейтенанты. 1996—2008 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]]ның эске эштәр министры. Башҡортостан Республикаһының I саҡырылыш (1995—1999) [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты. [[Почёт ордены|Почёт]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. [[Ауырғазы районы]]ның почётлы гражданы (2005).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Афзалов Рәил Шәриф улы]] (1955), [[ауыл хужалығы]] һәм [[дәүләт]] хеҙмәте ветераны. 2007—2017 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министры урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған [[Геодезия|геодезисы]], Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] Билал ауылынан.
* [[Ғәлимов Шамил Нариман улы]] (1960), [[фән|ғалим]]-[[Биохимия|биохимик]]. 1984 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2012 йылдан медик-профилактик эш факультеты (микробиология бүлеге менән) деканы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Кашафетдинов Әкрәметдин Әбйәлетдин улы]] (1926—1997), механизатор. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950 йылдан [[Бүздәк районы]]ның «Үрнәк» колхозы комбайнсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Сабай (Бүздәк районы)|Сабай]] ауылынан.
* [[Исмәғилева Лена Лотфулла ҡыҙы]] (1931), табип. 1957 йылдан [[Ейәнсура районы]] [[Абҙан (Ейәнсура районы)|Абҙан]] дауаханаһының табип-окулисы, 1959—1969 һәм 1973—1992 йылдарҙа [[Иҫәнғол]] дауаханаһының табип-терапевы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған табибы. 
* [[Рәхимов Минзариф Ямалетдин улы]] (1931), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1954 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Авангард» заводының мастеры һәм цех начальнигы, 1973-1996 йылдарҙа Резина-техник изделиелар заводының цех начальнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе»  ордендары кавалеры.
* [[Мөҙәрис Багаев]] (1951—10.12.2022), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]], [[проза]]ик һәм [[Драма (жанр)|драма]]тург. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2022). [[Рәшит Солтангәрәев]] исемендәге премия, гәзит һәм журналдарҙың ижади конкурстары, «Илһам шишмәләре» республика шиғыр фестивале лауреаты.
* [[Хәсәнов Зимфир Мәхмүт улы]] (1961), [[электротехника]] инженеры-[[фән|ғалим]], һәүәҫкәр [[спорт]]сы. 1984 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1997 йылдан [[Өфө]]ләге «Плазматрон» ғилми-производство предприятиеһының ғилми етәксеһе. Техник фәндәр докторы (2010). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1990). [[Велосипед|Велосипед спорты]] буйынса [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] спорт мастеры (1980). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Иҫке Күсәрбай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Имашев Фәрхәт Рифҡәт улы]] (1966), спортсы. 1992—1998 йылдарҙа [[кикбоксинг]] буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. Профессионалдар араһында [[Ер|донъя]] (1994) һәм [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]] (1992—1993); [[Европа]] (1996), [[Азия]] (1995, 1997) һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] (1992—1996) чемпионы. Кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Пушкин ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Евстафьев Филипп Петрович]] (1922—2004), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962 йылдан [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] спирт заводы директоры, 1975—1982 йылдарҙа «Сельхозтехника» район берекмәһенең кадрҙар буйынса инженеры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың Васильевка ауылынан.
* [[Насыров Рәшит Ғимат улы]] (1932—10.03.2017), [[Педагогика|педагог]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1956—1958 йылдарҙа һәм 1968 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970—1992 йылдарҙа [[мәктәп директоры|директоры]]. [[СССР]]-ҙың мәғариф отличнигы (1969). [[Сергей Чекмарёв]] исемендәге премия лауреаты (2005), Хәйбулла районының почётлы гражданы (2017). Сығышы менән ошо райондың Ибраһим ауылынан (хәҙер бөткән).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гәрәева Кламира Тимерғәле ҡыҙы]] (1937), [[быяла]] эшләүсе. [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең элекке өлкән мастеры, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Жуковский Николай Иванович]] (1833—28.04.1895), [[Рәсәй империяһы|рус]] революционеры, народник. «Работник» (1875) һәм  «Община» (1878) [[журнал]]дарын ойоштороусыларҙың береһе һәм был баҫмаларҙың редколлегиялары ағзаһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Порсев Михаил Владимирович]] (1923—6.10.2005), эшсе. 1940—1985 йылдарҙа [[Златоуст]] машиналар эшләү заводының слесарь‑лекалолар яһаусыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Балтас районы]]ның Покровка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мөхәмәтова Таһира Мәүлит ҡыҙы]] (1928), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Мәсетле районы]] элекке «Коммунист» колхозының [[һарыҡ]] ҡараусыһы, 1954 йылдан — һауынсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1973. Сығышы менән ошо райондың [[Ишәле (Мәсетле районы)|Ишәле]] ауылынан.
* [[Попов Николай Алексеевич]] (1933—7.02.2011), [[тренер]]. 1964 йылдан «Буревестник» ирекле спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советы тренеры, 1971 йылдан — өлкән тренеры; 1987 йылдан — профсоюздар физкультура-спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советы, 1993 йылдан – Байдарка һәм [[каноэла ишеү]] буйынса махсуслашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең өлкән уҡытыусы-тренеры. Байдарка һәм каноэла ишеү буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (2000) һәм [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1963). [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1992). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Өфө районы]]ның [[Чесноковка (Өфө районы)|Чесноковка]] ауылынан.
* [[Юлбарисов Марс Хәбибулла улы]] (1963), эшҡыуар һәм меценат. Кинйә Арыҫланов исемендәге мәрхәмәтлелек фонды президенты.
* [[Рамазанов Ришат Фагам улы]] (1968), [[Краснокама районы]]ның [[Ҡуян (Краснокама районы)|Ҡуян]] балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Мөхәмәтдинов Шамил Ғәлиәхмәт улы]] (1924—28.02.2015), химия тармағы хеҙмәткәре. 1943—1974 йылдарҙа хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең Чапаевск ҡалаһындағы химия заводы бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). 
* [[Баязитов Роберт Ишдәүләт улы]] (1939), педагог, комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1985—2004 йылдарҙа [[Бөрйән районы]] [[Байназар]] урта [[мәктәп директоры|мәктәбе директоры]]. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең (1988) атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Костюк Михаил Фёдорович]] (1959), [[хоҡуҡ]] белгесе-[[фән|ғалим]]. 1989 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты]] уҡытыусыһы, 2002—2010 йылдарҙа енәйәт хоҡуғы кафедраһы начальнигы. Юридик фәндәр докторы (2001), профессор (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Винница өлкәһе]] [[Ғайсин районы]] Носовцы ауылынан.
* [[Кәримов Тимербулат Олег улы]] (1974), эшҡыуар, йәмәғәтсе. [[Иваново өлкәһе]]нең Плёс ҡала советы рәйесе. «Мостай Кәрим фонды»н ойоштороусыларҙың береһе, [[башҡорт]] [[яҙыусы]]hы [[Мостай Кәрим]]дең ейәне. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (2018).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* б. э. т. 69 йыл: [[Клеопатра]], Боронғо Египет батшаһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1937]]: [[Йомағолов Харис Йомағол улы]], Башревком рәйесе (1919—1920).
* [[1950]]: [[Джордж Бернард Шоу]], [[Ирландия]] яҙыусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1998]]: [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы]], ғалим, педагог, [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре.
* [[2008]]: [[Гәрәев Әмир Сәлимгәрәй улы]], башҡорт яҙыусыһы һәм журналисы. }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л02]]
[[Категория:2 ноябрь]]</text>
      <sha1>l06opue6cef9div66cyi7lriwwje6q4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308054</id>
      <parentid>1308053</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:18:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1308054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19322" sha1="mfyd08r1dxsdd9ix0rc28t0cuj7q1lu" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''2 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 306-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 307-се). Йыл аҙағына тиклем 59 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Балет]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Сәләмәт туҡланыу көнө.
** Коммерция нигеҙендәге радиотапшырыуҙар көнө.
* {{АҠШ Виргин утрауҙары}} [[АҠШ Виргин утрауҙары]]: Азатлыҡ көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Ата-бабаларҙы хәтерләү көнө.
* {{Либерия}} [[Либерия]]: Рәхмәт көнө.
* {{Төркмәнстан}} [[Төркмәнстан]]: Һаулыҡ көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Колготка көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1721 йыл]]: [[Пётр I]] [[Рәсәй империяһы|Бөтә Рәсәй]] Императоры, [[Бөйөк Пётр I]] титулдарын ала, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империя]] итеп иғлан ителә. 
* [[2017 йыл]]: Рәсәй халыҡтары хоҡуҡтары декларацияһы ҡабул ителә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1937 йыл]]: [[Мәскәү Кремле]]нең биш башняһында яңы рубин йондоҙҙар тоҡандырыла.   }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===

==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы]] (1895—8.12.1937), [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Диваев Рафаил Үзбәк улы]] (1950), эске эштәр органдары ветераны, милиция генерал-лейтенанты. 1996—2008 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]]ның эске эштәр министры. Башҡортостан Республикаһының I саҡырылыш (1995—1999) [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты. [[Почёт ордены|Почёт]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. [[Ауырғазы районы]]ның почётлы гражданы (2005).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Афзалов Рәил Шәриф улы]] (1955), [[ауыл хужалығы]] һәм [[дәүләт]] хеҙмәте ветераны. 2007—2017 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министры урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған [[Геодезия|геодезисы]], Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] Билал ауылынан.
* [[Ғәлимов Шамил Нариман улы]] (1960), [[фән|ғалим]]-[[Биохимия|биохимик]]. 1984 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2012 йылдан медик-профилактик эш факультеты (микробиология бүлеге менән) деканы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Кашафетдинов Әкрәметдин Әбйәлетдин улы]] (1926—1997), механизатор. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950 йылдан [[Бүздәк районы]]ның «Үрнәк» колхозы комбайнсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Сабай (Бүздәк районы)|Сабай]] ауылынан.
* [[Исмәғилева Лена Лотфулла ҡыҙы]] (1931), табип. 1957 йылдан [[Ейәнсура районы]] [[Абҙан (Ейәнсура районы)|Абҙан]] дауаханаһының табип-окулисы, 1959—1969 һәм 1973—1992 йылдарҙа [[Иҫәнғол]] дауаханаһының табип-терапевы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған табибы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рәхимов Минзариф Ямалетдин улы]] (1931), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1954 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Авангард» заводының мастеры һәм цех начальнигы, 1973-1996 йылдарҙа Резина-техник изделиелар заводының цех начальнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе»  ордендары кавалеры.
* [[Мөҙәрис Багаев]] (1951—10.12.2022), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]], [[проза]]ик һәм [[Драма (жанр)|драма]]тург. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2022). [[Рәшит Солтангәрәев]] исемендәге премия, гәзит һәм журналдарҙың ижади конкурстары, «Илһам шишмәләре» республика шиғыр фестивале лауреаты.
* [[Хәсәнов Зимфир Мәхмүт улы]] (1961), [[электротехника]] инженеры-[[фән|ғалим]], һәүәҫкәр [[спорт]]сы. 1984 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1997 йылдан [[Өфө]]ләге «Плазматрон» ғилми-производство предприятиеһының ғилми етәксеһе. Техник фәндәр докторы (2010). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1990). [[Велосипед|Велосипед спорты]] буйынса [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] спорт мастеры (1980). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Иҫке Күсәрбай]] ауылынан.
* [[Имашев Фәрхәт Рифҡәт улы]] (1966), спортсы. 1992—1998 йылдарҙа [[кикбоксинг]] буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. Профессионалдар араһында [[Ер|донъя]] (1994) һәм [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]] (1992—1993); [[Европа]] (1996), [[Азия]] (1995, 1997) һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] (1992—1996) чемпионы. Кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Пушкин ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Евстафьев Филипп Петрович]] (1922—2004), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962 йылдан [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] спирт заводы директоры, 1975—1982 йылдарҙа «Сельхозтехника» район берекмәһенең кадрҙар буйынса инженеры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың Васильевка ауылынан.
* [[Насыров Рәшит Ғимат улы]] (1932—10.03.2017), [[Педагогика|педагог]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1956—1958 йылдарҙа һәм 1968 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970—1992 йылдарҙа [[мәктәп директоры|директоры]]. [[СССР]]-ҙың мәғариф отличнигы (1969). [[Сергей Чекмарёв]] исемендәге премия лауреаты (2005), Хәйбулла районының почётлы гражданы (2017). Сығышы менән ошо райондың Ибраһим ауылынан (хәҙер бөткән).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гәрәева Кламира Тимерғәле ҡыҙы]] (1937), [[быяла]] эшләүсе. [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең элекке өлкән мастеры, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Жуковский Николай Иванович]] (1833—28.04.1895), [[Рәсәй империяһы|рус]] революционеры, народник. «Работник» (1875) һәм  «Община» (1878) [[журнал]]дарын ойоштороусыларҙың береһе һәм был баҫмаларҙың редколлегиялары ағзаһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Порсев Михаил Владимирович]] (1923—6.10.2005), эшсе. 1940—1985 йылдарҙа [[Златоуст]] машиналар эшләү заводының слесарь‑лекалолар яһаусыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Балтас районы]]ның Покровка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мөхәмәтова Таһира Мәүлит ҡыҙы]] (1928), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Мәсетле районы]] элекке «Коммунист» колхозының [[һарыҡ]] ҡараусыһы, 1954 йылдан — һауынсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1973. Сығышы менән ошо райондың [[Ишәле (Мәсетле районы)|Ишәле]] ауылынан.
* [[Попов Николай Алексеевич]] (1933—7.02.2011), [[тренер]]. 1964 йылдан «Буревестник» ирекле спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советы тренеры, 1971 йылдан — өлкән тренеры; 1987 йылдан — профсоюздар физкультура-спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советы, 1993 йылдан – Байдарка һәм [[каноэла ишеү]] буйынса махсуслашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең өлкән уҡытыусы-тренеры. Байдарка һәм каноэла ишеү буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (2000) һәм [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1963). [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1992). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Өфө районы]]ның [[Чесноковка (Өфө районы)|Чесноковка]] ауылынан.
* [[Юлбарисов Марс Хәбибулла улы]] (1963), эшҡыуар һәм меценат. Кинйә Арыҫланов исемендәге мәрхәмәтлелек фонды президенты.
* [[Рамазанов Ришат Фагам улы]] (1968), [[Краснокама районы]]ның [[Ҡуян (Краснокама районы)|Ҡуян]] балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Мөхәмәтдинов Шамил Ғәлиәхмәт улы]] (1924—28.02.2015), химия тармағы хеҙмәткәре. 1943—1974 йылдарҙа хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең Чапаевск ҡалаһындағы химия заводы бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). 
* [[Баязитов Роберт Ишдәүләт улы]] (1939), педагог, комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1985—2004 йылдарҙа [[Бөрйән районы]] [[Байназар]] урта [[мәктәп директоры|мәктәбе директоры]]. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең (1988) атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Костюк Михаил Фёдорович]] (1959), [[хоҡуҡ]] белгесе-[[фән|ғалим]]. 1989 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты]] уҡытыусыһы, 2002—2010 йылдарҙа енәйәт хоҡуғы кафедраһы начальнигы. Юридик фәндәр докторы (2001), профессор (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Винница өлкәһе]] [[Ғайсин районы]] Носовцы ауылынан.
* [[Кәримов Тимербулат Олег улы]] (1974), эшҡыуар, йәмәғәтсе. [[Иваново өлкәһе]]нең Плёс ҡала советы рәйесе. «Мостай Кәрим фонды»н ойоштороусыларҙың береһе, [[башҡорт]] [[яҙыусы]]hы [[Мостай Кәрим]]дең ейәне. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (2018).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* б. э. т. 69 йыл: [[Клеопатра]], Боронғо Египет батшаһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1937]]: [[Йомағолов Харис Йомағол улы]], Башревком рәйесе (1919—1920).
* [[1950]]: [[Джордж Бернард Шоу]], [[Ирландия]] яҙыусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1998]]: [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы]], ғалим, педагог, [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре.
* [[2008]]: [[Гәрәев Әмир Сәлимгәрәй улы]], башҡорт яҙыусыһы һәм журналисы. }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л02]]
[[Категория:2 ноябрь]]</text>
      <sha1>mfyd08r1dxsdd9ix0rc28t0cuj7q1lu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308056</id>
      <parentid>1308054</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:22:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1308056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20076" sha1="kyu7vr1ku4e0qscnxotfslrahoaxkjs" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''2 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 306-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 307-се). Йыл аҙағына тиклем 59 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Балет]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Сәләмәт туҡланыу көнө.
** Коммерция нигеҙендәге радиотапшырыуҙар көнө.
* {{АҠШ Виргин утрауҙары}} [[АҠШ Виргин утрауҙары]]: Азатлыҡ көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Ата-бабаларҙы хәтерләү көнө.
* {{Либерия}} [[Либерия]]: Рәхмәт көнө.
* {{Төркмәнстан}} [[Төркмәнстан]]: Һаулыҡ көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Колготка көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1721 йыл]]: [[Пётр I]] [[Рәсәй империяһы|Бөтә Рәсәй]] Императоры, [[Бөйөк Пётр I]] титулдарын ала, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империя]] итеп иғлан ителә. 
* [[2017 йыл]]: Рәсәй халыҡтары хоҡуҡтары декларацияһы ҡабул ителә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1937 йыл]]: [[Мәскәү Кремле]]нең биш башняһында яңы рубин йондоҙҙар тоҡандырыла.   }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===

==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы]] (1895—8.12.1937), [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Диваев Рафаил Үзбәк улы]] (1950), эске эштәр органдары ветераны, милиция генерал-лейтенанты. 1996—2008 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]]ның эске эштәр министры. Башҡортостан Республикаһының I саҡырылыш (1995—1999) [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты. [[Почёт ордены|Почёт]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. [[Ауырғазы районы]]ның почётлы гражданы (2005).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Афзалов Рәил Шәриф улы]] (1955), [[ауыл хужалығы]] һәм [[дәүләт]] хеҙмәте ветераны. 2007—2017 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министры урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған [[Геодезия|геодезисы]], Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] Билал ауылынан.
* [[Ғәлимов Шамил Нариман улы]] (1960), [[фән|ғалим]]-[[Биохимия|биохимик]]. 1984 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2012 йылдан медик-профилактик эш факультеты (микробиология бүлеге менән) деканы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Кашафетдинов Әкрәметдин Әбйәлетдин улы]] (1926—1997), механизатор. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950 йылдан [[Бүздәк районы]]ның «Үрнәк» колхозы комбайнсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Сабай (Бүздәк районы)|Сабай]] ауылынан.
* [[Исмәғилева Лена Лотфулла ҡыҙы]] (1931), табип. 1957 йылдан [[Ейәнсура районы]] [[Абҙан (Ейәнсура районы)|Абҙан]] дауаханаһының табип-окулисы, 1959—1969 һәм 1973—1992 йылдарҙа [[Иҫәнғол]] дауаханаһының табип-терапевы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған табибы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рәхимов Минзариф Ямалетдин улы]] (1931), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1954 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Авангард» заводының мастеры һәм цех начальнигы, 1973-1996 йылдарҙа Резина-техник изделиелар заводының цех начальнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе»  ордендары кавалеры.
* [[Вегелин Александр Александрович]] (1946—12.10.2025), аккордеонсы, дирижёр, мәҙәниәт өлкәһе хеҙмәткәре. 1977 йылдан [[Өфө]]ләге [[Резина техник изделиелар заводының мәҙәниәт һарайы]]ның директор урынбаҫары, 1981 йылдан — директоры; 2013 йылдан — Өфө балалар филармонияһы директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1997) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Орск]] ҡалаһынан.
* [[Мөҙәрис Багаев]] (1951—10.12.2022), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]], [[проза]]ик һәм [[Драма (жанр)|драма]]тург. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2022). [[Рәшит Солтангәрәев]] исемендәге премия, гәзит һәм журналдарҙың ижади конкурстары, «Илһам шишмәләре» республика шиғыр фестивале лауреаты.
* [[Хәсәнов Зимфир Мәхмүт улы]] (1961), [[электротехника]] инженеры-[[фән|ғалим]], һәүәҫкәр [[спорт]]сы. 1984 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1997 йылдан [[Өфө]]ләге «Плазматрон» ғилми-производство предприятиеһының ғилми етәксеһе. Техник фәндәр докторы (2010). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1990). [[Велосипед|Велосипед спорты]] буйынса [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] спорт мастеры (1980). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Иҫке Күсәрбай]] ауылынан.
* [[Имашев Фәрхәт Рифҡәт улы]] (1966), спортсы. 1992—1998 йылдарҙа [[кикбоксинг]] буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. Профессионалдар араһында [[Ер|донъя]] (1994) һәм [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]] (1992—1993); [[Европа]] (1996), [[Азия]] (1995, 1997) һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] (1992—1996) чемпионы. Кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Пушкин ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Евстафьев Филипп Петрович]] (1922—2004), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962 йылдан [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] спирт заводы директоры, 1975—1982 йылдарҙа «Сельхозтехника» район берекмәһенең кадрҙар буйынса инженеры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың Васильевка ауылынан.
* [[Насыров Рәшит Ғимат улы]] (1932—10.03.2017), [[Педагогика|педагог]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1956—1958 йылдарҙа һәм 1968 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970—1992 йылдарҙа [[мәктәп директоры|директоры]]. [[СССР]]-ҙың мәғариф отличнигы (1969). [[Сергей Чекмарёв]] исемендәге премия лауреаты (2005), Хәйбулла районының почётлы гражданы (2017). Сығышы менән ошо райондың Ибраһим ауылынан (хәҙер бөткән).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гәрәева Кламира Тимерғәле ҡыҙы]] (1937), [[быяла]] эшләүсе. [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең элекке өлкән мастеры, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Жуковский Николай Иванович]] (1833—28.04.1895), [[Рәсәй империяһы|рус]] революционеры, народник. «Работник» (1875) һәм  «Община» (1878) [[журнал]]дарын ойоштороусыларҙың береһе һәм был баҫмаларҙың редколлегиялары ағзаһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Порсев Михаил Владимирович]] (1923—6.10.2005), эшсе. 1940—1985 йылдарҙа [[Златоуст]] машиналар эшләү заводының слесарь‑лекалолар яһаусыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Балтас районы]]ның Покровка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мөхәмәтова Таһира Мәүлит ҡыҙы]] (1928), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Мәсетле районы]] элекке «Коммунист» колхозының [[һарыҡ]] ҡараусыһы, 1954 йылдан — һауынсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1973. Сығышы менән ошо райондың [[Ишәле (Мәсетле районы)|Ишәле]] ауылынан.
* [[Попов Николай Алексеевич]] (1933—7.02.2011), [[тренер]]. 1964 йылдан «Буревестник» ирекле спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советы тренеры, 1971 йылдан — өлкән тренеры; 1987 йылдан — профсоюздар физкультура-спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советы, 1993 йылдан – Байдарка һәм [[каноэла ишеү]] буйынса махсуслашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең өлкән уҡытыусы-тренеры. Байдарка һәм каноэла ишеү буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (2000) һәм [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1963). [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1992). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Өфө районы]]ның [[Чесноковка (Өфө районы)|Чесноковка]] ауылынан.
* [[Юлбарисов Марс Хәбибулла улы]] (1963), эшҡыуар һәм меценат. Кинйә Арыҫланов исемендәге мәрхәмәтлелек фонды президенты.
* [[Рамазанов Ришат Фагам улы]] (1968), [[Краснокама районы]]ның [[Ҡуян (Краснокама районы)|Ҡуян]] балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Мөхәмәтдинов Шамил Ғәлиәхмәт улы]] (1924—28.02.2015), химия тармағы хеҙмәткәре. 1943—1974 йылдарҙа хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең Чапаевск ҡалаһындағы химия заводы бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). 
* [[Баязитов Роберт Ишдәүләт улы]] (1939), педагог, комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1985—2004 йылдарҙа [[Бөрйән районы]] [[Байназар]] урта [[мәктәп директоры|мәктәбе директоры]]. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең (1988) атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Костюк Михаил Фёдорович]] (1959), [[хоҡуҡ]] белгесе-[[фән|ғалим]]. 1989 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты]] уҡытыусыһы, 2002—2010 йылдарҙа енәйәт хоҡуғы кафедраһы начальнигы. Юридик фәндәр докторы (2001), профессор (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Винница өлкәһе]] [[Ғайсин районы]] Носовцы ауылынан.
* [[Кәримов Тимербулат Олег улы]] (1974), эшҡыуар, йәмәғәтсе. [[Иваново өлкәһе]]нең Плёс ҡала советы рәйесе. «Мостай Кәрим фонды»н ойоштороусыларҙың береһе, [[башҡорт]] [[яҙыусы]]hы [[Мостай Кәрим]]дең ейәне. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (2018).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* б. э. т. 69 йыл: [[Клеопатра]], Боронғо Египет батшаһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1937]]: [[Йомағолов Харис Йомағол улы]], Башревком рәйесе (1919—1920).
* [[1950]]: [[Джордж Бернард Шоу]], [[Ирландия]] яҙыусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1998]]: [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы]], ғалим, педагог, [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре.
* [[2008]]: [[Гәрәев Әмир Сәлимгәрәй улы]], башҡорт яҙыусыһы һәм журналисы. }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л02]]
[[Категория:2 ноябрь]]</text>
      <sha1>kyu7vr1ku4e0qscnxotfslrahoaxkjs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308057</id>
      <parentid>1308056</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:24:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дөйөм исемлек */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1308057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20080" sha1="2e1ep3m94xjrd0c2chi2yqsuftw5mzj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''2 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 306-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 307-се). Йыл аҙағына тиклем 59 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Балет]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Сәләмәт туҡланыу көнө.
** Коммерция нигеҙендәге радиотапшырыуҙар көнө.
* {{АҠШ Виргин утрауҙары}} [[АҠШ Виргин утрауҙары]]: Азатлыҡ көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Ата-бабаларҙы хәтерләү көнө.
* {{Либерия}} [[Либерия]]: Рәхмәт көнө.
* {{Төркмәнстан}} [[Төркмәнстан]]: Һаулыҡ көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Колготка көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1721 йыл]]: [[Пётр I]] [[Рәсәй империяһы|Бөтә Рәсәй]] Императоры, [[Бөйөк Пётр I]] титулдарын ала, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империя]] итеп иғлан ителә. 
* [[2017 йыл]]: Рәсәй халыҡтары хоҡуҡтары декларацияһы ҡабул ителә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1937 йыл]]: [[Мәскәү Кремле]]нең биш башняһында яңы рубин йондоҙҙар тоҡандырыла.   }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===

==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы]] (1895—8.12.1937), [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Диваев Рафаил Үзбәк улы]] (1950), эске эштәр органдары ветераны, милиция генерал-лейтенанты. 1996—2008 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]]ның эске эштәр министры. Башҡортостан Республикаһының I саҡырылыш (1995—1999) [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты. [[Почёт ордены|Почёт]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. [[Ауырғазы районы]]ның почётлы гражданы (2005).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Афзалов Рәил Шәриф улы]] (1955), [[ауыл хужалығы]] һәм [[дәүләт]] хеҙмәте ветераны. 2007—2017 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министры урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған [[Геодезия|геодезисы]], Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] Билал ауылынан.
* [[Ғәлимов Шамил Нариман улы]] (1960), [[фән|ғалим]]-[[Биохимия|биохимик]]. 1984 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2012 йылдан медик-профилактик эш факультеты (микробиология бүлеге менән) деканы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Кашафетдинов Әкрәметдин Әбйәлетдин улы]] (1926—1997), механизатор. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950 йылдан [[Бүздәк районы]]ның «Үрнәк» колхозы комбайнсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Сабай (Бүздәк районы)|Сабай]] ауылынан.
* [[Исмәғилева Лена Лотфулла ҡыҙы]] (1931), табип. 1957 йылдан [[Ейәнсура районы]] [[Абҙан (Ейәнсура районы)|Абҙан]] дауаханаһының табип-окулисы, 1959—1969 һәм 1973—1992 йылдарҙа [[Иҫәнғол]] дауаханаһының табип-терапевы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған табибы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рәхимов Минзариф Ямалетдин улы]] (1931), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1954 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Авангард» заводының мастеры һәм цех начальнигы, 1973-1996 йылдарҙа Резина-техник изделиелар заводының цех начальнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе»  ордендары кавалеры.
* [[Вегелин Александр Александрович]] (1946—12.10.2025), аккордеонсы, дирижёр, мәҙәниәт өлкәһе хеҙмәткәре. 1977 йылдан [[Өфө]]ләге [[Резина техник изделиелар заводының мәҙәниәт һарайы]]ның директор урынбаҫары, 1981 йылдан — директоры; 2013 йылдан — Өфө балалар филармонияһы директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1997) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Орск]] ҡалаһынан.
* [[Мөҙәрис Багаев]] (1951—10.12.2022), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]], [[проза]]ик һәм [[Драма (жанр)|драма]]тург. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2022). [[Рәшит Солтангәрәев]] исемендәге премия, гәзит һәм журналдарҙың ижади конкурстары, «Илһам шишмәләре» республика шиғыр фестивале лауреаты.
* [[Хәсәнов Зимфир Мәхмүт улы]] (1961), [[электротехника]] инженеры-[[фән|ғалим]], һәүәҫкәр [[спорт]]сы. 1984 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1997 йылдан [[Өфө]]ләге «Плазматрон» ғилми-производство предприятиеһының ғилми етәксеһе. Техник фәндәр докторы (2010). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1990). [[Велосипед|Велосипед спорты]] буйынса [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] спорт мастеры (1980). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Иҫке Күсәрбай]] ауылынан.
* [[Имашев Фәрхәт Рифҡәт улы]] (1966), спортсы. 1992—1998 йылдарҙа [[кикбоксинг]] буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. Профессионалдар араһында [[Ер|донъя]] (1994) һәм [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]] (1992—1993); [[Европа]] (1996), [[Азия]] (1995, 1997) һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] (1992—1996) чемпионы. Кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Пушкин ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Евстафьев Филипп Петрович]] (1922—2004), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962 йылдан [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] спирт заводы директоры, 1975—1982 йылдарҙа «Сельхозтехника» район берекмәһенең кадрҙар буйынса инженеры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың Васильевка ауылынан.
* [[Насыров Рәшит Ғимат улы]] (1932—10.03.2017), [[Педагогика|педагог]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1956—1958 йылдарҙа һәм 1968 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970—1992 йылдарҙа [[мәктәп директоры|директоры]]. [[СССР]]-ҙың мәғариф отличнигы (1969). [[Сергей Чекмарёв]] исемендәге премия лауреаты (2005), Хәйбулла районының почётлы гражданы (2017). Сығышы менән ошо райондың Ибраһим ауылынан (хәҙер бөткән).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гәрәева Кламира Тимерғәле ҡыҙы]] (1937), [[быяла]] эшләүсе. [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең элекке өлкән мастеры, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Жуковский Николай Иванович]] (1833—28.04.1895), [[Рәсәй империяһы|рус]] революционеры, народник. «Работник» (1875) һәм  «Община» (1878) [[журнал]]дарын ойоштороусыларҙың береһе һәм был баҫмаларҙың редколлегиялары ағзаһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Порсев Михаил Владимирович]] (1923—6.10.2005), эшсе. 1940—1985 йылдарҙа [[Златоуст]] машиналар эшләү заводының слесарь‑лекалолар яһаусыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Балтас районы]]ның Покровка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мөхәмәтова Таһира Мәүлит ҡыҙы]] (1928), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Мәсетле районы]] элекке «Коммунист» колхозының [[һарыҡ]] ҡараусыһы, 1954 йылдан — һауынсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1973. Сығышы менән ошо райондың [[Ишәле (Мәсетле районы)|Ишәле]] ауылынан.
* [[Попов Николай Алексеевич]] (1933—7.02.2011), [[тренер]]. 1964 йылдан «Буревестник» ирекле спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советы тренеры, 1971 йылдан — өлкән тренеры; 1987 йылдан — профсоюздар физкультура-спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советы, 1993 йылдан – Байдарка һәм [[каноэла ишеү]] буйынса махсуслашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең өлкән уҡытыусы-тренеры. Байдарка һәм каноэла ишеү буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (2000) һәм [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1963). [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1992). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Өфө районы]]ның [[Чесноковка (Өфө районы)|Чесноковка]] ауылынан.
* [[Юлбарисов Марс Хәбибулла улы]] (1963), эшҡыуар һәм меценат. Кинйә Арыҫланов исемендәге мәрхәмәтлелек фонды президенты.
* [[Рамазанов Ришат Фагам улы]] (1968), [[Краснокама районы]]ның [[Ҡуян (Краснокама районы)|Ҡуян]] балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Мөхәмәтдинов Шамил Ғәлиәхмәт улы]] (1924—28.02.2015), химия тармағы хеҙмәткәре. 1943—1974 йылдарҙа хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең Чапаевск ҡалаһындағы химия заводы бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). 
* [[Баязитов Роберт Ишдәүләт улы]] (1939), педагог, комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1985—2004 йылдарҙа [[Бөрйән районы]] [[Байназар]] урта [[мәктәп директоры|мәктәбе директоры]]. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең (1988) атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Костюк Михаил Фёдорович]] (1959), [[хоҡуҡ]] белгесе-[[фән|ғалим]]. 1989 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты]] уҡытыусыһы, 2002—2010 йылдарҙа енәйәт хоҡуғы кафедраһы начальнигы. Юридик фәндәр докторы (2001), профессор (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Винница өлкәһе]] [[Ғайсин районы]] Носовцы ауылынан.
* [[Кәримов Тимербулат Олег улы]] (1974), эшҡыуар, йәмәғәтсе. [[Иваново өлкәһе]]нең Плёс ҡала советы рәйесе. «Мостай Кәрим фонды»н ойоштороусыларҙың береһе, [[башҡорт]] [[яҙыусы]]hы [[Мостай Кәрим]]дең ейәне. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (2018).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[б. э. т. 69 йыл]]: [[Клеопатра]], Боронғо Египет батшаһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1937]]: [[Йомағолов Харис Йомағол улы]], Башревком рәйесе (1919—1920).
* [[1950]]: [[Джордж Бернард Шоу]], [[Ирландия]] яҙыусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1998]]: [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы]], ғалим, педагог, [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре.
* [[2008]]: [[Гәрәев Әмир Сәлимгәрәй улы]], башҡорт яҙыусыһы һәм журналисы. }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л02]]
[[Категория:2 ноябрь]]</text>
      <sha1>2e1ep3m94xjrd0c2chi2yqsuftw5mzj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308058</id>
      <parentid>1308057</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:25:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{Үлем}} */ аныҡлаштырыу, өҫтәмә мәғлүмәт, күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1308058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20190" sha1="rsdflmdgiyx4wyszgesdu6gexhmkov3" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''2 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 306-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 307-се). Йыл аҙағына тиклем 59 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Балет]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Сәләмәт туҡланыу көнө.
** Коммерция нигеҙендәге радиотапшырыуҙар көнө.
* {{АҠШ Виргин утрауҙары}} [[АҠШ Виргин утрауҙары]]: Азатлыҡ көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Ата-бабаларҙы хәтерләү көнө.
* {{Либерия}} [[Либерия]]: Рәхмәт көнө.
* {{Төркмәнстан}} [[Төркмәнстан]]: Һаулыҡ көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Колготка көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1721 йыл]]: [[Пётр I]] [[Рәсәй империяһы|Бөтә Рәсәй]] Императоры, [[Бөйөк Пётр I]] титулдарын ала, [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империя]] итеп иғлан ителә. 
* [[2017 йыл]]: Рәсәй халыҡтары хоҡуҡтары декларацияһы ҡабул ителә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1937 йыл]]: [[Мәскәү Кремле]]нең биш башняһында яңы рубин йондоҙҙар тоҡандырыла.   }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===

==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы]] (1895—8.12.1937), [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Диваев Рафаил Үзбәк улы]] (1950), эске эштәр органдары ветераны, милиция генерал-лейтенанты. 1996—2008 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]]ның эске эштәр министры. Башҡортостан Республикаһының I саҡырылыш (1995—1999) [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты. [[Почёт ордены|Почёт]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. [[Ауырғазы районы]]ның почётлы гражданы (2005).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Афзалов Рәил Шәриф улы]] (1955), [[ауыл хужалығы]] һәм [[дәүләт]] хеҙмәте ветераны. 2007—2017 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министры урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған [[Геодезия|геодезисы]], Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] Билал ауылынан.
* [[Ғәлимов Шамил Нариман улы]] (1960), [[фән|ғалим]]-[[Биохимия|биохимик]]. 1984 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2012 йылдан медик-профилактик эш факультеты (микробиология бүлеге менән) деканы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Кашафетдинов Әкрәметдин Әбйәлетдин улы]] (1926—1997), механизатор. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950 йылдан [[Бүздәк районы]]ның «Үрнәк» колхозы комбайнсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Сабай (Бүздәк районы)|Сабай]] ауылынан.
* [[Исмәғилева Лена Лотфулла ҡыҙы]] (1931), табип. 1957 йылдан [[Ейәнсура районы]] [[Абҙан (Ейәнсура районы)|Абҙан]] дауаханаһының табип-окулисы, 1959—1969 һәм 1973—1992 йылдарҙа [[Иҫәнғол]] дауаханаһының табип-терапевы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған табибы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рәхимов Минзариф Ямалетдин улы]] (1931), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1954 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Авангард» заводының мастеры һәм цех начальнигы, 1973-1996 йылдарҙа Резина-техник изделиелар заводының цех начальнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе»  ордендары кавалеры.
* [[Вегелин Александр Александрович]] (1946—12.10.2025), аккордеонсы, дирижёр, мәҙәниәт өлкәһе хеҙмәткәре. 1977 йылдан [[Өфө]]ләге [[Резина техник изделиелар заводының мәҙәниәт һарайы]]ның директор урынбаҫары, 1981 йылдан — директоры; 2013 йылдан — Өфө балалар филармонияһы директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1997) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Орск]] ҡалаһынан.
* [[Мөҙәрис Багаев]] (1951—10.12.2022), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]], [[проза]]ик һәм [[Драма (жанр)|драма]]тург. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2022). [[Рәшит Солтангәрәев]] исемендәге премия, гәзит һәм журналдарҙың ижади конкурстары, «Илһам шишмәләре» республика шиғыр фестивале лауреаты.
* [[Хәсәнов Зимфир Мәхмүт улы]] (1961), [[электротехника]] инженеры-[[фән|ғалим]], һәүәҫкәр [[спорт]]сы. 1984 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1997 йылдан [[Өфө]]ләге «Плазматрон» ғилми-производство предприятиеһының ғилми етәксеһе. Техник фәндәр докторы (2010). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1990). [[Велосипед|Велосипед спорты]] буйынса [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] спорт мастеры (1980). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Иҫке Күсәрбай]] ауылынан.
* [[Имашев Фәрхәт Рифҡәт улы]] (1966), спортсы. 1992—1998 йылдарҙа [[кикбоксинг]] буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. Профессионалдар араһында [[Ер|донъя]] (1994) һәм [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]] (1992—1993); [[Европа]] (1996), [[Азия]] (1995, 1997) һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] (1992—1996) чемпионы. Кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Пушкин ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Евстафьев Филипп Петрович]] (1922—2004), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962 йылдан [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] спирт заводы директоры, 1975—1982 йылдарҙа «Сельхозтехника» район берекмәһенең кадрҙар буйынса инженеры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың Васильевка ауылынан.
* [[Насыров Рәшит Ғимат улы]] (1932—10.03.2017), [[Педагогика|педагог]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1956—1958 йылдарҙа һәм 1968 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970—1992 йылдарҙа [[мәктәп директоры|директоры]]. [[СССР]]-ҙың мәғариф отличнигы (1969). [[Сергей Чекмарёв]] исемендәге премия лауреаты (2005), Хәйбулла районының почётлы гражданы (2017). Сығышы менән ошо райондың Ибраһим ауылынан (хәҙер бөткән).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гәрәева Кламира Тимерғәле ҡыҙы]] (1937), [[быяла]] эшләүсе. [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең элекке өлкән мастеры, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Жуковский Николай Иванович]] (1833—28.04.1895), [[Рәсәй империяһы|рус]] революционеры, народник. «Работник» (1875) һәм  «Община» (1878) [[журнал]]дарын ойоштороусыларҙың береһе һәм был баҫмаларҙың редколлегиялары ағзаһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Порсев Михаил Владимирович]] (1923—6.10.2005), эшсе. 1940—1985 йылдарҙа [[Златоуст]] машиналар эшләү заводының слесарь‑лекалолар яһаусыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Балтас районы]]ның Покровка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мөхәмәтова Таһира Мәүлит ҡыҙы]] (1928), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Мәсетле районы]] элекке «Коммунист» колхозының [[һарыҡ]] ҡараусыһы, 1954 йылдан — һауынсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1973. Сығышы менән ошо райондың [[Ишәле (Мәсетле районы)|Ишәле]] ауылынан.
* [[Попов Николай Алексеевич]] (1933—7.02.2011), [[тренер]]. 1964 йылдан «Буревестник» ирекле спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советы тренеры, 1971 йылдан — өлкән тренеры; 1987 йылдан — профсоюздар физкультура-спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советы, 1993 йылдан – Байдарка һәм [[каноэла ишеү]] буйынса махсуслашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең өлкән уҡытыусы-тренеры. Байдарка һәм каноэла ишеү буйынса [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (2000) һәм [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1963). [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1992). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Өфө районы]]ның [[Чесноковка (Өфө районы)|Чесноковка]] ауылынан.
* [[Юлбарисов Марс Хәбибулла улы]] (1963), эшҡыуар һәм меценат. Кинйә Арыҫланов исемендәге мәрхәмәтлелек фонды президенты.
* [[Рамазанов Ришат Фагам улы]] (1968), [[Краснокама районы]]ның [[Ҡуян (Краснокама районы)|Ҡуян]] балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Мөхәмәтдинов Шамил Ғәлиәхмәт улы]] (1924—28.02.2015), химия тармағы хеҙмәткәре. 1943—1974 йылдарҙа хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең Чапаевск ҡалаһындағы химия заводы бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). 
* [[Баязитов Роберт Ишдәүләт улы]] (1939), педагог, комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1985—2004 йылдарҙа [[Бөрйән районы]] [[Байназар]] урта [[мәктәп директоры|мәктәбе директоры]]. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең (1988) атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Костюк Михаил Фёдорович]] (1959), [[хоҡуҡ]] белгесе-[[фән|ғалим]]. 1989 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты]] уҡытыусыһы, 2002—2010 йылдарҙа енәйәт хоҡуғы кафедраһы начальнигы. Юридик фәндәр докторы (2001), профессор (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Винница өлкәһе]] [[Ғайсин районы]] Носовцы ауылынан.
* [[Кәримов Тимербулат Олег улы]] (1974), эшҡыуар, йәмәғәтсе. [[Иваново өлкәһе]]нең Плёс ҡала советы рәйесе. «Мостай Кәрим фонды»н ойоштороусыларҙың береһе, [[башҡорт]] [[яҙыусы]]hы [[Мостай Кәрим]]дең ейәне. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (2018).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[б. э. т. 69 йыл]]: [[Клеопатра]], Боронғо Египет батшаһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1937 йыл]]: [[Йомағолов Харис Йомағол улы]], Башревком рәйесе (1919—1920).
* [[1950 йыл]]: [[Джордж Бернард Шоу]], [[Ирландия]] яҙыусыһы, [[Нобель премияһы]] лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1998 йыл]]: [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы]], педагог, ғалим, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре.
* [[2008 йыл]]: [[Гәрәев Әмир Сәлимгәрәй улы]], башҡорт яҙыусыһы һәм журналисы. }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л02]]
[[Категория:2 ноябрь]]</text>
      <sha1>rsdflmdgiyx4wyszgesdu6gexhmkov3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бүрәт Республикаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72729</id>
    <revision>
      <id>1308055</id>
      <parentid>1280339</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:20:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14749" sha1="4dsngx2blzvc9k6v9d6oz9uydfkbyea" xml:space="preserve">{{Данные о субъекте Российской Федерации
|RuNm       = Бүрәт Республикаһы
|OfNm1      = Буряад Улас
|FSCtrWhat  = Баш ҡала
|FSCtrNm    = [[Улан-Удэ]]
|FSFlag     = [[Файл:Flag of Buryatia.svg|200px]]
|FSCoA      = [[Файл:Coat of Arms of Buryatia.svg|150px]]
|FSMap      = [[Файл:Map of Russia (2014–2022) - Buryatia.svg|350px|Бүрәт Республикаһы]]
|AreaRnk    = 
|TotArea    = 351 334
|WaterPrcnt = 6,0
|PopRnk     = 54-я
|PopQty     = 973 860
|PopCtDate  = 2014
|PopDens    = 
|GDP        = 
|GDPCtDate  = 
|GDP(PPP)   = 
|GDPRnk     = 
|PolStatLnk = 
|PolStatNm  = Республика
|FedDistrNm = 
|EcRegNm    = 
|CadNo      = 03
|LangLangs  = s
|OfLangs    = [[Бүрәт теле|бүрәт теле]], [[урыҫ теле]]
|HeadTtl    = Башлыҡ 
|HeadNm     = Вячеслав Наговицын
|LegislTtl  = Хурал Рәйесе
|LegislNm   = Матвей Гершевич
|OfSite     = http://egov-buryatia.ru/
|награды    = {{орден Ленина|тип=регион}} {{орден Октябрьской Революции|тип=регион}} {{орден Дружбы Народов}}
}}
{{Listen 
| Имя_файла = Буряад Уласай түрын дуулал.ogg
| Название =Бүрәт Республикаһы гимны
}}
'''Бүрәт Республикаһы''', '''Бүрәтстан''' ({{lang-bua|Буряад Улас}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://burunen.ru/articles/detail.php?ELEMENT_ID=10194&amp;sphrase_id=101550|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222114748/http://burunen.ru/articles/detail.php?ELEMENT_ID=10194&amp;sphrase_id=101550|archivedate=2015-12-22|title=Буряад Улас, һәм башҡа төрлө түгел: бүрәт телендә терминдар һәм вазифалар тап килеүенең рәсми исемлеге|publisher=Буряад Үнэн|date=2015-12-09|lang=ru}}&lt;/ref&gt;) — [[Рәсәй]] субъекты&lt;ref&gt;[http://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%91%D1%83%D1%80%D1%8F%D1%82%D0%B8%D1%8F Конституция Республики Бурятия — Викитека]&lt;/ref&gt;.

Халыҡ һаны — 973 860 кеше.

[[Файл:Monument &quot;Hospitable Buryatia&quot; 08.jpg|thumb|Ҡунаҡсыл Бурятия. Улан-Удэ. Скульптор Александр Миронов (Иркутск).]]

== Милли состав ==
{| class=&quot;standard&quot;
!Халыҡ ||[[1939]]&lt;br /&gt; мең кеше&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39.php?reg=65 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]&lt;/ref&gt;||[[1959 ]]&lt;br /&gt; мең кеше&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=77 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]&lt;/ref&gt;||[[1970]]&lt;br /&gt; мең кеше&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_70.php?reg=77 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]&lt;/ref&gt;||[[1979 йыл]]&lt;br /&gt; мең кеше&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=77 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]&lt;/ref&gt;||[[1989]]&lt;br /&gt; мең кеше&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=66 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]&lt;/ref&gt;||[[2002]] &lt;br /&gt; мең кеше&lt;ref&gt;[http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 Всероссийская перепись населения 2002 йыла] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126074108/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 |date=2012-01-26 }}&lt;/ref&gt;||[[2010]] &lt;br /&gt;мең кеше&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120601173256/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |date=2012-06-01 }}&lt;/ref&gt;

|-
|[[Урыҫтар]]
|393,1 (72,1 %)
|{{увеличение}}502,6 (74,6 %)
|{{увеличение}}597,0 (73,5 %)
|{{увеличение}}647,8 (72,1 %)
|{{увеличение}}726,2 (69,9 %)
|{{уменьшение}}665,5 (67,8 %)
|{{уменьшение}}630,8 (64,9 %)
|-
|[[Бүрәттәр]]
|116,4 (21,3 %)
|{{увеличение}}135,8 (20,1 %)
|{{увеличение}}178,7 (22,0 %)
|{{увеличение}}206,9 (23,0 %)
|{{увеличение}}249,5 (24,0 %)
|{{увеличение}}272,9 (27,8 %)
|{{увеличение}}286,8 (29,5 %)
|-
|[[Татарҙар]]
|3,8 (0,7 %)
|{{увеличение}}8,0 (1,2 %)
|{{увеличение}}10,0 (1,2 %)
|{{увеличение}}10,3 (1,1 %)
|{{увеличение}}10,5 (1,0 %)
|{{уменьшение}}8,2 (0,8 %)
|{{уменьшение}}6,8 (0,7 %)
|-
|[[Украиндар]]
|13,4 (2,4 %)
|{{уменьшение}}10,1 (1,3 %)
|{{увеличение}}10,8 (1,2 %)
|{{увеличение}}15,3 (1,7 %)
|{{увеличение}}22,9 (2,2 %)
|{{уменьшение}}9,6 (1,0 %)
|{{уменьшение}}5,6 (0,7 %)
|-
|''[[Сойоттар]]''
|…
|…
|…
|…
|…
|2,7 (0,3 %)
|{{увеличение}}3,6 (0,4 %)
|-
|''[[Эвенктар]]''
|1,8 (0,3 %)
|{{уменьшение}}1,3 (0,2 %)
|{{увеличение}}1,7 (0,2 %)
|{{уменьшение}}1,5 (0,16 %)
|{{увеличение}}1,7 (0,16 %)
|{{увеличение}}2,3 (0,2 %)
|{{увеличение}}2,9 (0,3 %)
|-
| colspan=&quot;6&quot; |
|-
|}

== Административ ҡоролош ==

=== Муниципаль райондар ===
{| class=&quot;standard&quot;
! №
! Муниципаль район
! Административ үҙәк
|-
| align=&quot;center&quot; | 1
| [[Баргузинский район]]
| Баргузин
|-
| align=&quot;center&quot; | 2
| [[Баунтовский эвенкийский район]]
| Багдарин
|-
| align=&quot;center&quot; | 3
| [[Бичурский район]]
| Бичура
|-
| align=&quot;center&quot; | 4
| [[Джидинский район]]
| ауыл, [[Петропавловка (Джидинский район)|Петропавловка]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 5
| [[Еравнинский район]]
| ауыл, [[Сосново-Озерское|Сосново-Озёрское]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 6
| [[Заиграевский район]]
| пгт [[Заиграево]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 7
| [[Закаменский район]]
| ҡала, [[Закаменск]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 8
| [[Иволгинский район]]
| ауыл, [[Иволгинск]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 9
| [[Кабанский район]]
| ауыл, [[Кабанск]]
|-
| 10
| [[Кижингинский район]]
| ауыл, [[Кижинга]]
|-
| 11
| [[Курумканский район]]
| ауыл, [[Курумкан]]
|-
| 12
| [[Кяхтинский район]]
| ҡала, [[Кяхта]]
|-
| 13
| [[Муйский район]]
| пгт [[Таксимо]]
|-
| 14
| [[Мухоршибирский район]]
| ауыл, [[Мухоршибирь]]
|-
| 15
| [[Окинский район]]
| ауыл, [[Орлик (Бурятия)|Орлик]]
|-
| 16
| [[Прибайкальский район]]
| ауыл, [[Турунтаево (Бурятия)|Турунтаево]]
|-
| 17
| [[Северо-Байкальский район]]
| пгт [[Нижнеангарск]]
|-
| 18
| [[Селенгинский район]]
| ҡала, [[Гусиноозёрск]]
|-
| 19
| [[Тарбагатайский район (Бурятия)|Тарбагатайский район]]
| ауыл, [[Тарбагатай (Тарбагатайский район)|Тарбагатай]]
|-
| 20
| [[Тункинский район]]
| ауыл, [[Кырен]]
|-
| 21
| [[Хоринский район]]
| ауыл, [[Хоринск]]
|}

== Арҙаҡлы шәхестәр ==

=== Советтар Союзы Геройҙары ===
{|class=&quot;wikitable&quot;
! №
! Фамилияһы, исеме, атаһының исеме
! Тыуған йылы
|-
| 1 || [[Асеев, Григорий Сафронович]] || align=&quot;center&quot; | 1920 
|-
| 2 || [[Афанасьев, Никифор Самсонович]] || align=&quot;center&quot; | 1910 
|-
| 3 || [[Балдынов, Илья Васильевич]] || align=&quot;center&quot; | 1903 
|-
| 4 || [[Баннов, Павел Илларионович]] || align=&quot;center&quot; | 1917 
|-
| 5 || [[Борсоев, Владимир Бузинаевич]] || align=&quot;center&quot; | 1906 
|-
| 6 || [[Быстрых, Борис Степанович]] || align=&quot;center&quot; | 1916 
|-
| 7 || [[Вакарин, Изот Антонович]] || align=&quot;center&quot; | 1911 
|-
| 8 || [[Гармаев, Гармажап Аюрович]] || align=&quot;center&quot; | 1916 
|-
| 9 || [[Денисов, Осип Андреевич]] || align=&quot;center&quot; | 1912 
|-
| 10|| [[Жанаев, Дарма Жанаевич]] || align=&quot;center&quot; | 1907 
|-
| 11|| Иванов, Игорь Сергеевич|| align=&quot;center&quot; | 1920 
|-
| 12|| [[Истомин, Василий Иннокентьевич]] || align=&quot;center&quot; | 1918 
|-
| 13|| [[Клыпин, Николай Якимович]] || align=&quot;center&quot; | 1908 
|-
| 14|| [[Котов, Иван Михайлович]] || align=&quot;center&quot; | 1915 
|-
| 15|| [[Левченко, Дорофей Тимофеевич]] || align=&quot;center&quot; | 1911 
|-
| 16|| [[Мархеев, Михаил Фёдорович]] || align=&quot;center&quot; | 1920 
|-
| 17|| Михалёв, Василий Павлович || align=&quot;center&quot; | 1917 
|-
| 18|| [[Морозов, Василий Фёдорович (подполковник)|Морозов, Василий Федорович]] || align=&quot;center&quot; | 1913 йыл
|-
| 19|| [[Москалев, Георгий Николаевич]] || align=&quot;center&quot; | 1925 
|-
| 20|| [[Орешков, Сергей Николаевич]] || align=&quot;center&quot; | 1916 
|-
| 21|| [[Оцимик, Константин Владимирович]] || align=&quot;center&quot; | 1919
|-
| 22|| [[Пестерев, Алексей Иванович]] || align=&quot;center&quot; | 1910 
|-
| 23|| [[Потехин, Иван Павлович]] || align=&quot;center&quot; | 1924 
|-
| 24|| [[Редковский, Николай Иванович]] || align=&quot;center&quot; | 1921 
|-
| 25|| [[Ринчино, Базар Ринчинович]] || align=&quot;center&quot; | 1913 
|-
| 26|| [[Рубленко, Иван Александрович]] || align=&quot;center&quot; | 1920 
|-
| 27|| [[Сенчихин, Прокопий Федорович]] || align=&quot;center&quot; | 1923 
|-
| 28|| [[Скоков, Иван Андреевич]] || align=&quot;center&quot; | 1923 
|-
| 29|| [[Соломенников, Ефим Иванович]] || align=&quot;center&quot; | 1898 
|-
| 30|| [[Трофимов, Иван Максимович]] || align=&quot;center&quot; | 1904 
|-
| 31|| [[Тулаев, Жамбыл Ешеевич]] || align=&quot;center&quot; | 1905 
|-
| 32|| [[Ущев, Борис Петрович]] || align=&quot;center&quot; | 1915 
|-
| 33|| [[Федотов, Михаил Алексеевич]] || align=&quot;center&quot; | 1916 
|-
| 34|| [[Хантаев, Василий Харинаевич]] || align=&quot;center&quot; | 1924 
|-
| 35|| [[Харитонов, Пётр Тимофеевич]] || align=&quot;center&quot; | 1916 
|-
| 36|| [[Чертенков, Иван Матвеевич]] || align=&quot;center&quot; | 1912 
|-
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php?reg=65 Всероссийская перепись населения 2002 йыла. Национальный состав населения по регионам России]
* [http://www.ulan-ude-eg.ru/ Официальный сайт Администрации ҡалаа Улан-Удэ — Столицы Республики Бурятия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017045903/http://www.ulan-ude-eg.ru/ |date=2007-10-17 }}
* [http://egov-buryatia.ru/ Официальный сервер органов государственной власти Республики Бурятия]
* [http://www.mkmkrb.ru Министерство культуры и массовых коммуникаций Республики Бурятия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911171912/http://www.mkmkrb.ru/ |date=2017-09-11 }}
* [http://buryatia.news-city.info/docs/ Законодательство Республики Бурятия]
* [http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&amp;id=4 Республика Бурятия в справочнике-каталоге «Вся Россия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080302172135/http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&amp;id=4 |date=2008-03-02 }}
* [https://web.archive.org/web/20140517005553/http://baikalrb.ru/ «Культурный туризм в Бурятии» — сайт для туристов, интересующихся культурным наследием республики]
* [http://www.flickr.com/photos/skivphotos/sets/72157602792323057/ Фотографии Бурятии — природа, люди, деревни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512012745/http://www.flickr.com/photos/skivphotos/sets/72157602792323057/ |date=2008-05-12 }}
* [https://www.facebook.com/pages/Baikal-Buryatia/522591361096942?id=522591361096942&amp;sk=photos_stream Бурятия в фотографиях — события, люди, история, достопримечательности]
* [http://ostrog.ucoz.ru/publikacii/4_47.htm Документы по истории Бурятии XVII век]
* [http://www.vostok-sibir.ru/buryatiya.html Исторические сведения о Бурятии]
* [http://360bur.ru Виртуальный тур по Бурятии (3D-панорамы Бурятии)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517002142/http://360bur.ru/ |date=2014-05-17 }}

{{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}}

[[Категория:Рәсәй Федерацияһы республикалары]]
[[Категория:Бүрәт Республикаһы]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены менән бүләкләнгән региондар]]</text>
      <sha1>4dsngx2blzvc9k6v9d6oz9uydfkbyea</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәсән Назар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77347</id>
    <revision>
      <id>1308098</id>
      <parentid>1308024</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:44:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ижади эшмәкәрлеге */ яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1308098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20191" sha1="r0r7ux8rb4kp6iifdip4eg6q3sjdblp" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме                  = Хәсән Назар
 |Рәсеме                 = Хасан Назар.JPG
 |Рәсем аңлатмаһы        = 
 |Тыуған ваҡыттағы исеме = Назаров Хәсән&lt;br /&gt;Мөҙәрис улы 
 |Тыуыу датаһы           = 15.01.1942
 |Тыуған урыны           = [[Башҡорт АССР-ы]]ның  {{ТУ|Ейәнсура районы}} Таулыҡай ауылы
 |Вафат булыу датаһы     = 01.11.2026
 |Вафат булған урыны     = {{ВБУ|Өфө}}
 |Гражданлығы            = {{USSR}} → {{RUS}}
 |Эшмәкәрлек төрө        = шағир, журналист-публицист, тәржемәсе
 |Әүҙемлек йылдары       = 1965 —
 |Йүнәлеше               = 
 |Жанр                   = [[шиғриәт]], публицистика 
 |Әҫәрҙәренең телдәре    = [[башҡорт теле|башҡорт]]
 |Наградалары            =  {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден «За заслуги перед Республикой Башкортостан»}} (2022)
{{!}} «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе
{{!}} {{СЮП|2000}}{{!!}}{{Зәйнәб Биишева исемендәге премия|2007}}
{{!}}} [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2017)
 |Викимилек              = 
 |Викикитапхана          = 
}}

{{ФШ|Назаров}}

'''Хәсән Назар''' ('''Назаров Хәсән Мөҙәрис улы'''; [[15 ғинуар]] [[1942 йыл]] — [[1 ноябрь]] [[2026 йыл]]) — [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2017).  [[журналистика|Журналист]]-публицист һәм [[тәржемә]]се, [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (2000), [[Рәми Ғарипов]] (2007) һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия|Зәйнәб Биишева]] (2007) исемендәге әҙәби премиялар лауреаты. [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2022).

== Биографияһы ==
Хәсән Назар 1942 йылдың 15 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]] [[Ейәнсура районы]] Таулыҡай ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. [[Ҡужанаҡ]] ете йыллыҡ мәктәбен тамамлағас, колхозда малсы булып, көтөү көтә. [[Бөрө]] ҡалаһында кооператив училищелә уҡығас, район ҡулланыусылар йәмғиәтендә эшләй. Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, [[Бөрйән районы]]ның Таң гәзитендә эшләп ала, баҫманың бүлек мөдире була. Ижадтың ысын тәмен татыған һәм тормошҡа ныҡлап аяҡ баҫҡан Хәсән Назар 1967 йылда [[Өфө]]гә юллана. Баш ҡалала ул журналист ҡәләмен тәүҙә «Ленинсы» (1990 йылдан [[Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек»]]) гәзитендә һынап ҡарай, бер аҙҙан «[[Ағиҙел (журнал)|Ағиҙел]]» журналы редакцияһына күсә. Әйтергә кәрәк, тормош һәм ижад тәжрибәһен етерлек туплағас һәм республикала билдәле әҙипкә әйләнгәс, ул был тос баҫмаға тағы әйләнеп ҡайта һәм журналдың бүлек мөдире йөгөн тарта. Ә 1971 йылдан «Совет Башҡортостаны» (хәҙер [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]]) гәзитендә хеҙмәткәр, 1974—1977 йылдарҙа [[БАССР]] Министрҙар Советы ҡарамағындағы Телевидение һәм радиотапшырыуҙары комитетында редактор була. 1975 йылда ситтән тороп [[СССР Яҙыусылар союзы]]ның [[Мәскәү]]ҙәге [[А. М. Горький]] исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай. 1987 йылдан «Башҡортостан пионеры» (хәҙер [[Йәншишмә (гәзит)|«Йәншишмә»]]) гәзите редакцияһында бүлек мөдире, 1990—1992 йылдарҙа [[Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек»]] гәзитенең яуаплы секретары, 1994—1995 йылдарҙа редактор урынбаҫары була. 1995—2001 йылдарҙа «[[Ағиҙел (журнал)|Ағиҙел]]» журналының шиғриәт һәм сәнғәт бүлеген етәкләй, аҙаҡтан 2007 йылға тиклем «Башҡортостан» гәзитенең әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлегендә эшләй.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Әҙәбиәткә һәм шиғриәткә үҫмер осоронан тартылған әҙип әүҙем ижадта тәүге аҙымдарын уҙған быуаттың 60-сы йылдар аҙағы — 70-се йылдар башында яһай. [[Бөрйән]] район гәзитендә эшләгәндә ныҡлап ҡәләм тирбәтә башлаған Хәсән Назар, [[Өфө]]гә күсеү менән, бар булмышы менән ижади мөхит донъяһына сума. Нәтижәлә «Бөркөттәр төйәге» тигән беренсе йыйынтығын 1971 йылда уҡыусыларға тәҡдим итә. Ул бик йылы ҡабул ителә һәм тиҙ арала китап магазины кәштәләренән таралып та бөтә.

Ситтән тороп СССР Яҙыусылар Союзының Мәскәүҙәге А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай.

2017 йылдың 28 апрелендә Хәсән Назарға «Башҡортостандың халыҡ шағиры» тигән маҡтаулы исем бирелә&lt;ref name=&quot;ГРБ&quot;&gt;[http://glavarb.ru/rus/press_serv/pozdravleniya/67611.html Рустэм Хамитов вручил государственные награды Российской Федерации и Республики Башкортостан. Глава Республики Башкортостан. Официальный сайт. Пресс-служба. Новости. Поздравления. 2017, 28 апреля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170511144412/http://glavarb.ru/rus/press_serv/pozdravleniya/67611.html |date=2017-05-11 }}{{ref-ru}}{{V|28|04|2017}}&lt;/ref&gt;

2022 йылдың 16 декабрендә «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://kulturarb.ru/ru/news/v-ufe-nagradili-pisatelej-i-poetov-bashkortostana В Уфе наградили писателей и поэтов Башкортостана. Интернет-портал «Культурный мир Башкортостана», 16 декабря 2022 года]{{ref-ru}}{{V|17|12|2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-12-19/pisatelyam-i-poetam-bashkortostana-vruchili-gospremii-3077902 Писателям и поэтам Башкортостана вручили госпремии. ИА «Башинформ», 20 декабря 2022 года]{{ref-ru}}{{V|22|12|2022}}&lt;/ref&gt;.

Әҙип ауырыуҙан һуң 2026 йылдың 1 ноябрендә Өфө ҡалаһында вафат була&lt;ref&gt;{{cite web|author=Лейла Аралбаева|datepublished=1 ноября 2026 года|url= https://www.bashinform.ru/news/culture/2026-11-01/v-ufe-ushel-iz-zhizni-narodnyy-poet-bashkortostana-hasan-nazar-4670708|title=В Уфе ушел из жизни народный поэт Башкортостана Хасан Назар|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-11-01}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Инсаф Хужабирганов|datepublished=2 ноября 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2026-11-02/stali-izvestny-data-i-mesto-proschaniya-s-narodnym-poetom-hasanom-nazarom-4670739|title=Стали известны дата и место прощания с народным поэтом Хасаном Назаром|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-11-02}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Шиғри йыйынтыҡтары ==
* Бөркөттәр төйәге: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1971. — 64 бит.
* Шоңҡар сөйәм: Шиғырҙар, тәржемәләр. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1992. — 112 бит.
* Заман заңы: Шиғырҙар, поэмалар, тәржемәләр. — Өфө: Китап, 1995. — 158 бит.
* Асманға ашыу: Шиғырҙар, поэмалар. — Өфө: Китап, 2000.

== Ваҡытлы матбуғатта баҫылған әҫәрҙәре ==
* Заң үҙгәрә, таң үҙгәрмәй. (Шиғыр шәлкеме). [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел» журналы]], 2016, № 8&lt;ref&gt;[http://agidel-rb.ru/nomera/2016/63/xsn-nazar.html «Ағиҙел» журналы, 2016, № 8]{{V|01|09|2016}}&lt;/ref&gt;.
* Йәшәр милләт, сәме сүкмәҫ, булһа батырҙары менән шағирҙары… (шиғыр шәлкеме), [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 23 ғинуар 2015 йыл]&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/16479-yshr-millt-sme-skm-bula-batyrary-menn-shairary.html «Башҡортостан» гәзите, 2015, 23 ғинуар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309182203/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/16479-yshr-millt-sme-skm-bula-batyrary-menn-shairary.html |date=2016-03-09 }}&lt;/ref&gt;.
* Йәшә, «Башҡортостан»! [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 14 июнь 2012 йыл]&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/3678-ysh-bashortostan.html «Башҡортостан» гәзите, 2012, 14 июнь]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Украина!.. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 15 март 2014 йыл]&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/poet/12266-hsn-nazar.html «Башҡортостан» гәзите, 2014, 15 март] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308040402/http://bashgazet.ru/poet/12266-hsn-nazar.html |date=2016-03-08 }}&lt;/ref&gt;.
* Башҡорт теле. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 14 март 2012 йыл&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/2246-bashort-tele.html «Башҡортостан» гәзите, 2012, 14 март] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903115827/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/2246-bashort-tele.html |date=2017-09-03 }}&lt;/ref&gt;.
* Яңы йыл сәғәте һуҡҡанда. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 31 декабрь 2011 йыл&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/horoshie-vihadnie/1051-yay-yyl-ste-uanda.html «Башҡортостан» гәзите, 2011, 31 декабрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309171952/http://bashgazet.ru/horoshie-vihadnie/1051-yay-yyl-ste-uanda.html |date=2016-03-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Әҙип тураһында ваҡытлы матбуғат ==
* Мусин Н. Ижадының үҙенсәлекле моңо бар. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2013, 9 ғинуар&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/6694-izhadyny-enslekle-moo-bar.html «Башҡортостан» гәзите, 2013, 9 ғинуар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309001709/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/6694-izhadyny-enslekle-moo-bar.html |date=2016-03-09 }}&lt;/ref&gt;.
* Мәртәбәле исемгә күптән лайыҡ. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2012, 5 сентябрь&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/4898-mrtble-isemg-kptn-layy.html «Башҡортостан» гәзите, 2012, 5 сентябрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308094721/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/4898-mrtble-isemg-kptn-layy.html |date=2016-03-08 }}&lt;/ref&gt;.
* Әбүзәров С. Арғымаҡлы Хәсән Назар. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2012, 15 февраль&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1780-arymaly-hsn-nazar.html «Башҡортостан» гәзите, 2012, 15 февраль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309001151/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1780-arymaly-hsn-nazar.html |date=2016-03-09 }}&lt;/ref&gt;.
* Һүҙ ҡөҙрәте — ил ҡеүәте [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2012, 19 ғинуар&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1323--rte-il-ete.html «Башҡортостан» гәзите, 2012, 19 ғинуар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309182210/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1323--rte-il-ete.html |date=2016-03-09 }}&lt;/ref&gt;.
* Бикбаев Р. Шағир яҙмышы (Хəсəн Назарға 70 йəш) // [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел»]] журналы, 2012 йыл, № 1.
* Ямалетдин М. Уйы тәрән, рухы юғары. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2012, 17 ғинуар&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1247-uyy-trn-ruhy-yuary.html «Башҡортостан» гәзите, 2012, 17 ғинуар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820052625/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1247-uyy-trn-ruhy-yuary.html |date=2016-08-20 }}&lt;/ref&gt;.
* Ижадында — бөйөк рәссам, ирке өсөн — яугир уҙаман. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2012, 17 ғинуар&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1249-izhadynda-byk-rssam-irke-sn-yaugir-uaman.html «Башҡортостан» гәзите, 2012, 17 ғинуар]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Васикова С. Теле тиһәң, ҡылды телерлек. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2011, 13 декабрь&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/obshestvo/663-tele-ti-yldy-telerlek.html «Башҡортостан» гәзите, 2011, 13 декабрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309121635/http://bashgazet.ru/obshestvo/663-tele-ti-yldy-telerlek.html |date=2016-03-09 }}&lt;/ref&gt;.
* Карим М. Слово всегда ново // Критический ежегодник «Современника». М., 1971.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (2022)
* [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2017)&lt;ref name=&quot;ГРБ&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://glavarb.ru/upload/iblock/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(2017.04.28).pdf СПИСОК награждённых государственными наградами Российской Федерации и Республики Башкортостан. Глава Республики Башкортостан. Официальный сайт. 2017, 28 апреля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181230173037/https://glavarb.ru/upload/iblock/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(2017.04.28).pdf |date=2018-12-30 }}{{ref-ru}}{{V|28|04|2017}}&lt;/ref&gt;
* [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (2000).
* Рәми Ғарипов исемендәге әҙәби премия (Салауат районы, 2007).
* [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] (2007).
* [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]].
* [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]ның «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы (2019)&lt;ref&gt;[https://yeshlek.rbsmi.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/otlaybi-26052/ Ҡотлайбыҙ. «Йәшлек» гәзите сайты, 2019 йыл, 3 декабрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191204052841/https://yeshlek.rbsmi.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/otlaybi-26052/ |date=2019-12-04 }}{{V|4|12|2019}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья|автор =[[Күзбәков Фәнил Тимерйән улы|Күзбәков Ф. Т.]]|заглавие = Яҙмыш ҡиссаһы|ссылка = |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 2005|том = |номер = 8|страницы = 176—189|doi =|issn = 1683-3554}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

== Һылтанмалар ==
; [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә 
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3569 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* {{БЭ|88568}}{{V|8|01|2022}}
* [http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=845 Хасан Назар. Сайт Башкирского издательства «Китап» имени Зайнаб Биишевой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305015930/http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=845 |date=2016-03-05 }}.

{{Башҡортостандың халыҡ шағирҙары}}
{{Башҡортостандың халыҡ сәсәндәре}}
{{Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары}}

[[Категория:Башҡортостандың халыҡ шағирҙары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:Башҡортостан тәржемәселәре]]
[[Категория:Рәми Ғарипов исемендәге премия (Салауат районы) лауреаттары]]
[[Категория:М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе кавалерҙары]]</text>
      <sha1>r0r7ux8rb4kp6iifdip4eg6q3sjdblp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бенгал теле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96370</id>
    <revision>
      <id>1308028</id>
      <parentid>1286050</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:20:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37608" sha1="842a6m2sntcz1ispvf3c16hy9c4tbrn" xml:space="preserve">{{Язык
|имя =          Бенгал теле
|самоназвание = বাংলা
|страны =        [[Бангладеш]], [[Һиндостан]]
|регионы =      Бенгалия
|официальный язык =  {{Флагификация|Бангладеш}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Индия}} (Көнбайыш Бенгалия, Трипура, Ассам и  [[Андаман һәм Никобар утрауҙары]])
|регулирующая организация = Бангла Академи
|число носителей =      ~ 250 млн 
|рейтинг =      6 
|категория =    [[Евразия телдәре]]
|классификация =
Һинд-европа ғаиләһе
: һинд-иран телдәре
:: һинд-арий телдәре
::: Бенгало-ассам төркөмө
|письмо =       бонгаккхор
|ГОСТ 7.75–97=бен 100
|ISO1 =         bn
|ISO2 =         ben
|ISO3 =         ben
}}
'''Бенгал теле''' ({{Lang-bn|বাংলা}},) йәки '''бенгали '''— [[Бангладеш]] һәм [[Һиндостан]] халҡының бер өлөшөн тәшкил иткән милләт теле&lt;ref&gt;{{китап |автор= Башҡортостан Ғилми Үҙәге/ Тарих тел һәм әҙәбиәт институты |заглавие=«Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге» Iтом |место=Мәскәү |издательство=«Русский язык» |год=1993 й |страницы=  }}&lt;/ref&gt;. Бенгал телендә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны — 250 млн кеше тирәһе (2009).

== Статусы һәм географик таралыуы ==
[[Файл:Bengalispeaking_region.png|справа|мини|228x228пкс|Бенгал таралған]]
[[Файл:Languages_of_Bangladesh_map.svg|справа|мини|224x224пкс|Бангладешта бенгал теле һәм башҡа телдәр]]
Көньяҡ Азияның төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә бенгал теле тарихи таралған төбәк Бенгалия булараҡ билдәле. [[Бангладеш|Бангладештың]] милли һәм рәсми теле. Һиндостандың 23 рәсми теленең береһе. Көнбайыш Бенгалияның Һинд штаттарында бенгал теле рәсми статусҡа эйә, унда халыҡтың 85 проценты бенгал телендә һөйләшә. Трипурала бенгал телендә һөйләшеүселәр 67 % тәшкил итә. Һинд штаттары Ассамда яҡынса 28 процент , Андаман һәм Никобар утрауҙарында яҡынса 26 %, Джаркхандта — 10 % , Аруначль-Прадеш һәм Мизорамдв 9 % ашыу, шулай уҡ иммигранттарҙың популяциялары йәшәгән [[Урта  Көнсығыш]]&lt;nowiki/&gt;та, [[Малайзия]]ла, [[Япония]]ла, [[Италия]]ла һәм [[Бөйөк Британия]]ла бенгал телендә һөйәләшәләр. Бенгал теле — планетаның 200 миллиондан ашыу кешеһенең туған теле һәм һөйләшеүселәр һаны буйынса 6-сы урында тора.

== Тарихы ==
Бенгал тарихының боронғо дәүере X—XII быуаттарға ҡарай.1947 йылда Һиндостан һәм Пакистан араһында Бенгалияны бүлеү һөҙөмтәһендә  Бенгалияның  көнсығыш өлөшөндә (Көнсығыш [[Пакистан]], һуңынан Бангладеш) һиҙелерлек ғәрәп-фарсы лексикаһы ҡулланыла.

Бенгал теленең тарихын өс периодҡа бүленә.&lt;ref name=&quot;ЛЭС&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Зограф Г. А.|заглавие=Бенгальский язык|ссылка=|издание=Лингвистический энциклопедический словарь|тип=|год=1990|том=|номер=|страницы=72}}&lt;/ref&gt;:

* боронғо бенгал теле;
* урта бенгал теле (XIV быуат);
* яңы бенгал (XVIII быуат аҙағында).

== Диалекттары ==
Көнбайыш һәм көнсығыш диалекттарына бүленә. Һәм Читтагонг үҙе бер айырым диалект булып тора.&lt;ref name=&quot;ЛЭС2&quot;&gt;{{статья|автор=Зограф Г. А.|заглавие=Бенгальский язык|ссылка=|издание=Лингвистический энциклопедический словарь|тип=|год=1990|том=|номер=|страницы=72}}&lt;/ref&gt;

XIX быуат аҙағында — XX быуат башында телде стандартлаштырыу ваҡытында бөтә төбәктең мәҙәни үҙәге булып [[Калькутта]] тора. Бөгөнгө көндә бенгал теленең стандарт формаһы [[Бангладеш]] сигенә яҡын һинд райондарында таралған надиа диалектына нигеҙләнгән. Шуға ҡарамаҫтан, Бангладеш һәм [[Һиндостан]]да бенгал теленең стандарт формаһы нормаларға йыш ҡына тап килмәй. Мәҫәлән, көнбайыш һөйләшендә ҡулланыла ''nun'' («соль»), көнсығышта — ''lôbon''.

Бангладештың күпселек диалекттары стандарт һөйләш нормаһынан күпкә айырыла. Мәҫәлән, көньяҡ -көнсығыш диалекттарының (Читтагонг ҡалаһы) телдең стандарт формаһы менән оҡшашлығы бик аҙ, өҫтән генә . Күп бенгалдар бер нисә диалектта аралашырға һәләтле. Бынан тыш, хатта стандарт йәнле һөйләү телендә, бенгал мосолмандар һәм индустар бер төшөнсәне аңлатыу өсөн төрлө һүҙҙәр ҡулланалар. Мосолмандар традиция буйынса ғәрәп-фарсы һүҙҙәрен, индустар — палий һәм санскрит ҡулланалар

Миҫалға ошондай һүҙҙәр була ала:

* ''Nômoshkar'' (санскрит) — ''assalamualaikum'' / ''slamalikum'' (ғәрәп) — «һаумы»;
* ''Nimontron'' / ''nimontonno'' (санскрит) — ''daoat'' (ғәрәп) — «саҡырыу».

== Яҙмаһы ==
Бенгал теленең график нигеҙе сифатында бонгаккхор яҙмаһы ҡулланыла. Артабан брахми графигы булып үҫешә. Был яҙма аҙ ғына модификация менән [[Ассам теле|ассам]] [[Ассам теле|теле]] һәм силхет теле (диалект) өсөн ҡулланыла..

=== Орфографияһы ===
Күпселек осраҡта бенгал теле нисек әйтелә,  шулай яҙыла. Шуға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер иҫкәрмләрә бар. XIX быуатта орфографик үҙгәрештәргә ҡарамаҫтан, телдең яҙмаһы санскрит нормаһына нигеҙләнә һәм артабан телдә булған өндәрҙең үҙгәреүен һәм ҡушылыуын һәр саҡ иҫәпкә алмай. Был бер үк өн өсөн бер нисә графем ҡулланылған осраҡтарға ла хас. Тартынҡыларҙың күп кенә комбинациялары ла уларҙың состав өлөштәренә тап килмәй. Шулай итеп, ক্[k] һәм ষ [ʂɔ], график яҡтан ক্ষ тип әйтеп була[khːo], [хо] йәки [хɔ].

=== Романизация ===
Һинд яҙмаларынан алып латин алфавитына тиклем бер нисә транслитерация системаһы бар, шул иҫәптән Халыҡ-ара Санскрит транслитерация алфавиты (IAST), диакритика&lt;ref name=&quot;IAST12&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070212100431/http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html|archivedate=2007-02-12|title=Learning International Alphabet of Sanskrit Transliteration|work=Sanskrit 3 - Learning transliteration|publisher=Gabriel Pradiipaka &amp; Andrés Muni|accessdate=2006-11-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070212100431/http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html |date=2007-02-12 }}&lt;/ref&gt;нигеҙендә һинд телдәре Transliteration (ITRANS), унда ASCII клавиатураларында булған үрге регистр ҡулланыла, [[Калькутта]]&lt;nowiki/&gt;ла Милли китапхана романлаштырыла.&lt;ref name=&quot;ITRANS1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.aczoom.com/itrans/|title=ITRANS - Indian Language Transliteration Package|accessdate=2006-11-20|publisher=Avinash Chopde|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DnlpDJOF?url=http://www.aczoom.com/itrans/|archivedate=2013-01-20}}&lt;/ref&gt;

== Лингвистик ҡылыҡһырлама ==

=== Фонетика һәм фонология ===
Бенгал теленең фонетик ҡоролошона: һуҙынҡыларҙың ярашыуы хас, танау һуҙынҡылары (үпкәнән өрөлгән тын, ирен йәки аңҡау менән ҡапланып танау үтә сыға) һәм танау булмаған (таҙа һуҙынҡылар) ҡаршы ҡуйыла, шулай уҡ тауыш көсөнөң ҡатнашлығына ҡарап (непридыхательный — һаңғырау) һәм(придихательные-яңғырау) тартынҡылар, геминация (ҡуш тартынҡылар) ышҡылыулы, «оканье». Өн составы 29 тартынҡынан һәм 14 һуҙынҡы,, 7 танау өнөнән тора. Дифтонгыларҙың киң спектры бар.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''Һуҙынҡылар'''
!
!Алғы рәт
!Урта рәт
!Артҡы рәт
|- style=&quot;text-align:center&quot;
!Өҫкө күтәрелеш
|{{Ipa|i ĩ}}
|
|{{Ipa|u ũ}}
|- style=&quot;text-align:center&quot;
!Урта-өҫкө күтәрелеш
|{{Ipa|e ẽ}}
|
|{{Ipa|o õ}}
|- style=&quot;text-align:center&quot;
!Урта-түбәнге күтәрелеш
|{{Ipa|æ æ̃}}
|
|{{Ipa|ɔ}}
|- style=&quot;text-align:center&quot;
!Түбәнге күтәрелеш
|
|{{Ipa|a ã}}
|
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''Тартынҡы'''
! colspan=&quot;2&quot; |
!Ирен
!Теш/&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;Альвеоляр (тел)
!Ретрофлексный
!Палатовелярный
!Веляр
!Глоттальный
|- align=&quot;center&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Танау
|{{Ipa|m}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;m
| colspan=&quot;2&quot; |{{Ipa|n}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;n
|
|{{Ipa|ŋ}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;ng
|
|- align=&quot;center&quot;
! rowspan=&quot;4&quot; |Шартлаулы
!&lt;small&gt;һаңғырау&lt;/small&gt;
|{{Ipa|p}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;p
|{{Ipa|t̪}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;t
|{{Ipa|ʈ}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;ṭ
|{{Ipa|tʃ}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;c
|{{Ipa|k}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;k
|
|- align=&quot;center&quot;
!&lt;small&gt;ышҡылыулы&lt;/small&gt;
|{{Ipa|pʰ ~ ɸ}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;ph
|{{Ipa|t̪ʰ}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;th
|{{Ipa|ʈʰ}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;ṭh
|{{Ipa|tʃʰ}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;ch
|{{Ipa|kʰ}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;kh
|
|- align=&quot;center&quot;
!&lt;small&gt;яңғырау&lt;/small&gt;
|{{Ipa|b}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;b
|{{Ipa|d̪}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;d
|{{Ipa|ɖ}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;ḍ
|{{Ipa|dʒ}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;j
|{{Ipa|ɡ}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;g
|
|- align=&quot;center&quot;
!&lt;small&gt;ышҡылыулы&lt;/small&gt;
|{{Ipa|bʱ ~ β}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;bh.
|{{Ipa|d̪ʱ}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;dh
|{{Ipa|ɖʱ}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;ḍh
|{{Ipa|dʒʱ}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;jh
|{{Ipa|ɡʱ}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;gh
|
|- align=&quot;center&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Фрикатив
|
|
|
|{{Ipa|ʃ}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;sh
|
|{{Ipa|ɦ}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;h
|- align=&quot;center&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Аппроксиманта
|
|{{Ipa|l}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;l
|
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Ҡалтыраулы
|
|{{Ipa|r}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;r
|{{Ipa|ɽ}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;ṛ
|
|
|
|}

==== Просодия ====
Төп бенгал һүҙҙәрендә баҫым һәр ваҡыт беренсе ижеккә төшә. Артабанғы таҡ ижектәр баҫым көсһөҙлөгө менән айырылыуы мөмкин. Шул уҡ ваҡытта, санскриттан алынған һүҙҙәрҙең тамыр ижеге баҫым менән айырыла. Улаҙы был төп бенгал һүҙҙәре менән ярашыуҙан айыра.

Префикстар өҫтәү менән баҫым һулға күсә. Мәҫәлән, һүҙ ''shob-bho'' («цивилизациялар») баҫым беренсе ижеккә төшә ''shob;'' кире префикс ҡушыу менән « ô-», алына ''ô-shob-bho'' («нецивилизованный»), баҫым ''ô ижегенә күсә.''. Һәр осраҡта баҫым һүҙ мәғәнәһенә йоғонто яһамай ҡалмай.

Тик ҙур булмаған иҫкәрмәләрҙән башҡа, бенгал һүҙҙәрендәге интонация һәм тоналлек әһәмиәткә эйә түгел. Ябай хәбәр һөйләмендә күпселек һүҙҙәр йәки фразалар, һөйләмдәге һуңғы һүҙҙән тыш, көсәйә барған тон менән әйтелә, Был бенгал һөйләмдәрендә айырым музыкаль акцент тыуҙыра. Башҡа һөйләмдәрҙәге тональность үрҙәге бирелгән һөйләмдәрҙән айырыла. «Эйе-юҡ» тип яуап биргән һорауҙарҙа тондың артыуы көслөрәк булыуы, ә аҙаҡҡы һүҙҙә тондың төшөүе киҫкенерәк булыуы ихтимал.

==== Һуҙынҡыларҙың оҙонлоғо ====
Башҡа күп кенә һинд телдәренән айырмалы рәүештә, бенгал һуҙынҡыларының оҙонлоғо семантик мәғәнәгә эйә түгел. Шуға ҡарамаҫтан, морфемаларҙың билдәле бер ҡушылыуы менән ҡайһы бер һуҙынҡылар башҡаларына ҡарағанда оҙағыраҡ әйтелә. Атап әйткәндә, синтагманың һуңғы ижеге артыҡ оҙон була&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Алексеева Е. А.|заглавие=Учебник бенгальского языка|ответственный=|ссылка=|место=Москва|издательство=МГУ, Издатель Степаненко|год=2002|том=1|страниц=|страницы=28|isbn=}}&lt;/ref&gt;. Һуҙынҡыға тамамлаған бер ижекле һүҙҙәрҙә һүҙҙең беренсе ижегенә ҡарағанда ''chaţa, һуҙынҡы оҙонораҡ, мәҫәлән cha («сәй»).''

==== Тартынҡылар бәйләнеше ====
Төп бенгал һүҙҙәрендә тартынҡыларҙың кластеры (бер нисә тартынҡы теҙелеүе,) юҡ, иң ҙур ижек төҙөлөшө (структураһы) — CVC (тартынҡы-һуҙынҡы-тартынҡы). Шул уҡ ваҡытта санскрит лексика киң диапазонлы кластер менән, ижек шул ваҡытта етә - CCCVC (тартынҡы- тартынҡы-тартынҡыһуҙынҡы-тартынҡы). Мәҫәлән, кластер ''mr.'' был মৃত্যু ''mrittu'' «үлгән». Инглиз һәм башҡа телдән үҙләштергән һүҙҙәоҙең кластеры тағы ла ҙур күләмле, мәҫәлән ট্রেন ''ţren'' «поезд» йәки গ্লাস ''glash'' «быяла».

Һүҙ аҙағында кластер бик һирәк, күберәк инглиз теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә, ҡулланыла: লিফ্ট ''lifţ'' «лифт»; ব্যাংক ''bêņk'' «банк». Ундай кластерҙар бенгал теленең үҙенең һүҙҙәрендә лә бар, мәҫәлән, গঞ্জ ''gônj һүҙендә'', ул күп тораҡ пунктарының исеменә ингән. Ҡайһы (бигерәк тә көнсығыш) бенгал диалекттары ярайһы уҡ йыш кластер ахыры ҡуллана, мәҫәлән, һүҙ চান্দ ''chand'' «ай» (телдең стандарт формаһы — চাঁদ ''chãd'' бында кластер урынына танау һуҙынҡы ҡулланалар).

=== Морфологияһы ===

==== Телдең морфологик тибы ====
Һүҙьяһалыш һәм һүҙ үҙгәрештең, ярҙамсы һүҙ төркөмдәренең, грамматик һәм семантик яҡтан бәйле берәмектәрҙең редупликацияһы һәм сағыштырмаһы төҙөлөшө [[Агглютинатив телдәр|агглютинатив]].

==== Исем ====
Исемдәр һан һәм килеш буйынса үҙгәрә. Енес категорияһы юҡ. Категориялар айырылалар: йәнле — йәнһеҙ, билдәле — билдәһеҙлек. Килеш менән үҙгәреү, билдәле-күрһәтеү аффикстары, исемдәр һәм алмаштарға ҡушылған киҫәксәләр ҡулланыу сағыла.


{| style=&quot;align:center; width:60%; margin:1em auto 1em auto;&quot;
|
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Күплек һан
!
!Йәнле
!Йәнһеҙ
|-
!Төп килеш
|ছাত্র'''রা'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;''chatro-'''ra'''''&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;«студент»
|জুতাগুলা/জুতোগুলো&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt; ''juta-gula/juto-gulo''&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;«башмаҡтар»
|-
!Объект (Төшөм килеш)
|ছাত্র'''দের(কে)'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;''chatro-'''der(ke)'''''&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;«студент»
|জুতাগুলা/জুতোগুলো&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt; ''juta-gula/juto-gulo''&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;«башмаҡтар»
|-
!Эйәлек килеш
|ছাত্র'''দের'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;''chatro-'''der'''''&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;«студент»
|জুতাগুলা/জুতোগুলো'''র'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt; ''juta-gula/juto-gulo-'''r'''''&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;«башмаков»
|-
!Урын килеш
| -
|জুতাগুলা/জুতোগুলো'''তে'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;''juta-gula/juto-gulo-'''te'''''&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;«башмаҡтар»
|}
|}

==== Һан ====
# ''Êk''
# ''Dui''
# ''Tin''
# ''Char''
# ''Pãch''
# ''Chhôe''
# ''Shat''
# ''At''
# ''Nôe''
# ''Dôsh''

==== Алмаштар ====
Бенгал теленең зат алмаштары Һөйләүсенең яҡынлыҡ дәрәжәһенә, статусына, арауыҡтағы урынға ҡарап, бик ҡатмарлы һәм төрлө варианттарҙы үҙ эсенә ала.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Зат алмаштары (төп килештә)
!Зат
!Яҡынлыҡ
!Әҙәплелек дәрәжәһе
!Берлек һанда
!Күплек һанда
|-
! colspan=&quot;3&quot; |1
|আমি ''ami.'' («мин»)
|আমরা ''amra'' («беҙ»)
|-
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;3&quot; |2
!интим
|তুই ''tui'' («һин»)
|তরা ''tora'' («һеҙ»)
|-
!фамильяр
|তুমি ''tumi'' («һин»)
|তোমরা ''tomra'' («һеҙ»)
|-
!әҙәплелек
|আপনি ''apni'' («һеҙ»)
|আপনারা ''apnara'' («һеҙ»)
|-
! rowspan=&quot;6&quot; |3
! rowspan=&quot;2&quot; |яҡын
!фамильяр
|এ ''e'' («у/ул.»)
|এরা ''era'' («ут»)
|-
!әҙәплелек
|ইনি ''ini'' («у/ул.»)
|এঁরা ''ẽra'' («ут»)
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |алыҫ
!фамильяр
|ও ''o'' («у/ул.»)
|ওরা ''ora'' («ут»)
|-
!әҙәплелек
|উনি ''uni'' («у/ул.»)
|ওঁরা ''őra'' («ут»)
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |бик алыҫ
!фамильяр
|সে ''she'' («у/ул.»)
|তারা ''tara'' («ут»)
|-
!әҙәплелек
|তিনি ''tini'' («у/ул.»)
|তাঁরা ''tãra'' («ут»)
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Эйәлек алмаштары
!Зат
!Яҡынлыҡ
!Әҙәплелек дәрәжәһе
!Берлек һанда
!Күплек һанда
|-
! colspan=&quot;3&quot; |1
|''amar'' («моя»)
|''amader'' («беҙҙең»)
|-
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;3&quot; |2
!интим
|''tor'' («юлда»)
|''toder'' («һеҙ»)
|-
!фамильяр
|''tomar'' («юлда»)
|''tomader'' («һеҙ»)
|-
!әҙәплелек
|''apnar'' («юлда»)
|''apnader'' («һеҙ»)
|-
! rowspan=&quot;6&quot; |3
! rowspan=&quot;2&quot; |яҡын
!фамильяр
|''er'' («у/ул.»)
|''eder'' («ут»)
|-
!әҙәпле
|''ẽr'' («у/ул.»)
|''ẽder'' («ут»)
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |алыҫ
!фамильяр
|''or'' («у/ул.»)
|''oder'' («ут»)
|-
!әҙәпле
|''õr'' («у/ул.»)
|''őder'' («ут»)
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |бик алыҫ
!фамильяр
|''tar'' («у/ул.»)
|''tader'' («ут»)
|-
!әҙәпле
|''tãr'' («у/ул.»)
|''tãder'' («ут»)
|}

==== Ҡылым ====
Ҡылым хәбәр (индикатив) һәм бойороҡ (императив) һөйкәлешендә ваҡыт һәм зат менән үҙгәрә.. Әҙәплелек (субординация) категорияһы булыуы менән ҡылыҡһырлана. Ваҡыт формалары системаһы ныҡ үҫешкән.

Бенгал теле башҡа һинд- арий теленән хәҙерге заманда ярҙамсы ҡылым «быть-булыу» төшөп ҡала (урыҫ телендә һәм санскриттағы кеүек).

==== Иҫәп һүҙҙәре ====
[[Ҡытай теле|Ҡытай]], [[Япон теле|япон]] йәки [[Тай теле|тай]] телдәрендәге кеүек, бенгал телендә исем һүҙ төркөмө туранан-тура һан менән бергә килә, улар араһында иҫәп һүҙе торорға тейеш. Күпселек исемдәр дөйөм иҫәп һүҙе ''«ţa»'' менән бергә килә, ләкин башҡа  күп үҙенсәлекле иҫәп һүҙҙәре бар, мәҫәлән, ''«jon»'', улар кеше иҫәбе өсөн генә ҡулланыла.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''Иҫәп һүҙҙәре'''
!бенгал телендә
!һүмә-һүҙ тәржемәһе
|-
|''Nôe-'''ţa''' ghoŗi''
|туғыҙ- '''иҫәп һүҙе''' сәғәт
|«туғыҙ сәғәт»
|-
|''Kôe-'''ţa''' balish''
|нисә — '''иҫәп һүҙе''' мендәр
|«нисә мендәр ?»
|-
|''Ônek-'''jon''' lok''
|күп- '''иҫәп һүҙе''' кеше
|«күп кеше»
|-
|''Char-pañch-'''jon''' shikkhôk''
|дүрт-биш- '''иҫәп һүҙе''' уҡытыусы
|«дүрт-биш уҡытыусы»
|}

=== Һүҙьяһалыш ===
Һүҙьяһалыш һүҙ яһаусы (суффикация) ялғауҙар һәм һүҙҙәрҙе ҡушыу юлы менән башҡарыла. Санскрит лексикаһында префиксация (һүҙҙең тамырына йә нигеҙенә ҡушыла) ҡулланыла.

=== Синтаксис ===

==== Һөйләм структураһы ====
Морфологик һәм синтаксик яһалышлы һүбәйләнештәрҙә һәм ярҙамсы һүҙ элементтарында постпозитив хас (йәки зйәртеүсе һүҙҙең эйәреүсе һүҙ артынан килеүе). Һүҙбәйлнештәрҙең ярҙамсы ҡылымдар менән, шулай уҡ ҡылым+ҡылым һәм ҡылым+ исем менән яһалыу рәүеше киң таралған. Юҡлыҡ алмаштары һәм рәүештәре бенгал телендә булмай.

=== Лексикаһы ===
Бенгаль теленән һүҙлеге 67 % санскрит сығышлы һүҙҙәрҙән (তৎসম ''tôtshômo'') һәм 28 проценты бенгал теленең үҙенең лексикаһы (তদ্ভব ''tôdbhôbo''); ҡалған 5 % төрлө күрше телдәренән (দেশী ''deshi'') һәм шулай европа телдәренән (বিদেশী ''bideshi'') үҙләштерегәндәрҙән тора. .

Шул уҡ ваҡытта был һүҙҙәрҙең күпселеге архаик йәки аҙ ҡулланышлы терминдар булып тора. Хәҙерге әҙәбиәт лексикаһы 67 % бенгал теленең төп һүҙҙәре, яҡынса 25 % самаһы үҙләштерелгән санскрит, 8 % — башҡа телдәрҙән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙәҙән тора.

Бенгал теленең күрше халыҡтар һәм Яҡын Көнсығыш менән оҙайлы бәйләнештәре арҡаһында үҙләштергән, башлыса, [[Һинд теле|һинд,]] [[Ассам теле|ассам]], ҡытай[[Ғәрәп теле|, ғәрәп,]] [[Фарсы теле|фарсы]], [[Австронезия халыҡтары|австронезия]] һәм төрки телдәренең һүҙҙәре инә. Европа колонизацияһының һуңғы осоронда бенгал теленә инглиз һәм [[Португал теле|португал тел]]дәренән күп һанлы һүҙҙәр, һирәгерәк [[Голландия Ост-Һиндостаны|голланд]], [[Француз теле|француз]] һәм башҡа һүҙҙәр үтеп инә.

* Австронезийҙан үҙләштергәндәргә индерелә: আলু ''alu'' («картуф»), খুকি ''khuki'' («ҡыҙ бала»), খোকা ''khoka'' («малай-мальчик»), মাঠ ''maţh'' («ҡыр-поле»).
* Хиндиҙан үҙләштереү: চাহিদা ''chahida'' («талап-требование»), কাহিনী ''kahini'' («хикәйә-рассказ»), ফালতু ''faltu'' («файҙаһыҙ-бесполезный»).
* Ҡытай теленән үҙләштереү: চা ''cha'' («сәй»), চিনি ''chini'' («шәкәр»), লিচু ''lichu'' («личи»).
* Ғәрәп теленән үҙләштереү: আক্কেল ''akkel'' («аҡыл» {{Lang-ar|عقل}} '''aql''), খালি ''khali'' («буш» килгән {{Lang-ar|خالي}} ''khālī''), গরিব ''gorib'' («ярлы» булыуы {{Lang-ar|غريب}} ''gharīb''), তারিখ ''tarikh'' («дата»), জবাব ''jôbab'' («яуап»), খবর ''khôbor'' («яңылыҡтар»).
* Фарсы телен үҙләштерә: আয়না ''aena'' («көҙгө», фарс. ايينه ''âyneh''), খারাপ ''kharap'' («яман»), আস্তে ''aste'' («аҡрын»), খুব ''khub'' («бик»), চশমা ''chôshma'' («күҙлек»), জান ''jan'' («ҡәҙерле»), বাগান ''bagan'' («баҡса»).
* Инглиз телен үҙләштерә: ডাক্তার ''đaktar'' («табип»), পুলিশ ''pulish'' («полиция»), হাস্পাতাল ''hashpatal'' («дауахана»).
* Португал: কামিজ ''kamiz'' («күлдәк»), জানালা ''janala'' («тәҙрә»), সাবান ''shaban'' («һабын»), ক্রুশ ''krush'' («крест»), পাদ্রি ''padri'' («катол. рухани»).

== Сәйәси әһәмиәте ==
[[Файл:Shaheed_minar_Roehl.jpg|мини|«Шаһит-минар», бенгаль теле статусы өсөн һәләк булғандарға. [[Дакка]]]]
Бенгал телен таныу өсөн көрәш ҡораллы ҡаршы тороуға, Көнсығыш [[Пакистан]]дың бүленеүенә һәм бойондороҡһоҙ [[Бангладеш]] дәүләтенең барлыҡҡа килеүенә килтерә.

== Текст миҫалдары ==
Мәҡәлә № 1 Дөйөм кеше хоҡуҡтары декларацияһы:

* ধারা ১: অধিকার মর্যাদা মানুষ নিয়ে সমস্ত জন্মগ্রহণ সমান স্বাধীনভাবে এবং করে। বিবেক আছে তাঁদের বুদ্ধি এবং; প্রতি নিয়ে ভ্রাতৃত্বসুলভ সুতরাং করা উচিৎ একে আচরণ মনোভাব অপরের সকলেরই। (хат бенгал).
* ''Dhara êk: manush nie odhikar môrjada Shômosto shôman jônmogrohon shadhinbhabe ebong kôre. Bibek achhe Tãder buddhi ebong; mônobhab proti uchit ôporer kôra shutorang êke nie achorôn bhrattrittoshulôbh shôkoleri'' (иң тоғро транскрипция).
* ɕɔmosto dʱara ɕadʱinbʱabe dʑɔnmoɡrohon nie mɔrdʑada kɔre æk odʱikar manuɕ eboŋ ɕɔman. bibek atɕʰe tãder budʱːi eboŋ; ɕutoraŋ kɔra proti bʱratːritːoɕulɔbʱ utɕʰit æke atɕorɔn nie mɔnobʱab ɔporer ɕɔkoleri (МФА транскрипцияһы).
* Мәҡәлә № 1:&quot; бөтә кеше лә ирекле һәм тиң хоҡуҡлы булып тыуа. Уларға аҡыл һәм выждан бүләк ителә, шунлыҡтан улар бер-береһенә ҡарата туғанлыҡ рухында эш итергә тейеш.&quot; (тәржемә)

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Бросалина Е. К., Крючкова Е. Р., Сладков А. Л|издательство=Издательство Санкт-Петербургского университета|тираж=|isbn=|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=|том=|год=2004|место=[[Санкт-Петербург]]|часть=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|nodot=|заглавие=Бенгальский язык. Начальный курс. Часть I|ссылка часть=|ref=}}
* {{Китап|автор=Бросалина Е. К., Крючкова Е. Р., Сладков А. Л|издательство=Издательство Санкт-Петербургского университета|тираж=|isbn=|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=|том=|год=2006|место=[[Санкт-Петербург]]|часть=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|nodot=|заглавие=Бенгальский язык. Начальный курс. Часть 2|ссылка часть=|ref=}}
* {{Китап|автор=Алексеева, Елена Александровна|издательство=Издательство МГУ|тираж=|isbn=|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=|том=|год=1976|место=[[Москва]]|часть=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|nodot=|заглавие=Учебник бенгальского языка. Часть 1|ссылка часть=|ref=}}
* {{Китап|автор=Алексеева, Елена Александровна|издательство=Издательство МГУ|тираж=|isbn=|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=|том=|год=1976|место=[[Москва]]|часть=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|nodot=|заглавие=Учебник бенгальского языка. Часть 2|ссылка часть=|ref=}}
* {{Китап|автор=[[Дас, Рахул Петер]]|издательство=Südasien-Seminar des Orientalischen Instituts, Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg|тираж=|isbn=978-3-86829-737-9|серия=Südasienwissenschaftliche Arbeitsblätter|страниц=360|столбцы=|страницы=|том=|год=2014|место=[[Галле (город, Германия)|Галле]]|часть=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|nodot=|заглавие=Lehrbuch der modernen bengalischen Hochsprachen|ссылка часть=|ref=}}
* {{Китап|автор=Mario, Prayer; Neeman, Sobhan; Lorea, Carola|издательство=Hoepli|тираж=|isbn=9788820351328|серия=Collana di Studi Orientali|страниц=336|столбцы=|страницы=|том=|год=2012|место=[[Милан]]|часть=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|nodot=|заглавие=Corso di Lingua Bengali|ссылка часть=|ref=}}
* {{Китап|автор=Radice, William|издательство=Hodder Headlin, Ltd.|тираж=|isbn=|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=|том=|год=1994|место=[[Лондон]]|часть=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|nodot=|заглавие=Teach Yourself Bengali: A Complete Course for Beginners|ссылка часть=|ref=}}
* {{Китап|автор=Salomon, Carol; Abedin, Nandini; Brandi, Klaus|издательство=Университет Штата Вашингтона|тираж=|isbn=|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=574|том=|год=2012|место=[[Вашингтон]]|часть=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|nodot=|заглавие=Epar Bangla Opar Bangla: Bangla across Borders!|ссылка часть=|ref=}}

=== Дөйөм әҙәбиәт ===
* М. Е. Быкова, Бенгальский язык, М., 1966;
* Е. А. Алексеева Лексикология бенгальского языка, , М., 1991;
* Alam, 2000 M.. ''Bhasha Shourôbh: O Bêkorôn Rôchona (of The Fragrance Language: Rhetoric and Grammar)''. Printers S. N., Dhaka.
* Cardona, and G. Jain, D. 2003. ''The Indo-languages Aryan'', RoutledgeCurzon, London.
* Chatterji, 1921 S. K.. ''Bengali Phonetics''. Bulletin of the School of Oriental and African Studies,
* Chatterji, 1926 K. S.. ''Language and Development of The the Origin Bengali: Part II''. Calcutta Univ. Press.
* Төҙөүсө, and a Chowdhury C., 1960 M.. ''Bengali of The Phonemes'', Language, Vol. 36, No. 1, Part 1. (Jan. — Mar., 1960), pp. 22-59.
* Hayes, and Lahiri B., 1991 A.. ''Phonology intonational Bengali'', Language Natural &amp; Theory Linguistic, Science Springer.
* Klaiman, H. M. 1987. ''Bengali'', Comrie in Bernard (ed.Morire), the world ' s Major Languages, Helm Croon, and Sydney London, pp. 490—513.
* Masica, 1991 °C.. ''The Indo-Aryan Languages.'' Cambridge Univ. Press.
* Sen, D. 1996. ''Language and Bengali Literature''. Bengal International Centre for Studies, Calcutta.

== Һылтанмалар ==
* [http://bengalibangla.narod.ru/ Бенгали. Бенгал теленән дәрес]{{Ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20220214020108/https://www.suedasien.uni-halle.de/SAWA/Lehrbuch.pdf Lehrbuch Hochsprachen der bengalischen modernen] от Дас, Рахул Петер{{Ref-de}}
* [https://depts.washington.edu/llc/bengali/ Epar Bangla Bangla Opar: Borders Bangla Across!] от Вашингтон штаты университеты{{Ref-en}}
* [http://home.uchicago.edu/~cbs2/banglainstruction.html Bangla (a.k.a. Bengali) Materials Instructional] от Колумбия университеты{{Ref-en}}
* [http://www.ciil-ebooks.net/html/bbjbengali/contents.html ज्योति भारतीय भाषा: बंगला] баш Үҙәк һин телдәр институты (хинд)
* [http://www.coelang.tufs.ac.jp/mt/bn/dmod/ Бенгал теле буйынса дәрестәр 40] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025232639/http://www.coelang.tufs.ac.jp/mt/bn/dmod/ |date=2021-10-25 }} от [[Токио университеты]]{{Ref-ja}}
* [http://dsal.uchicago.edu/dictionaries/biswas-bengali/ Бенгал-инглиз һүҙлеге] сайты Чикаго университеты{{Ref-en}}
[[Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар]]
[[Категория:Һиндостан телдәре]]</text>
      <sha1>842a6m2sntcz1ispvf3c16hy9c4tbrn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жюль Верн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99432</id>
    <revision>
      <id>1308102</id>
      <parentid>1285833</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:14:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48166" sha1="gefyulg6w37royozh90eepm7hrxrem8" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 | Исеме              = Жюль Верн
 | Төп исеме   = Jules Verne
 | Рәсеме      = Jules Verne.jpg
 | Киңлек          =
 | Рәсем аңлатмаһы = Жюль Верн 
 | Тыуған ваҡыттағы исеме = Жюль Габриэ́ль Верн (Jules Gabriel Verne)
 | Псевдонимдары       =
 | Тыуған урыны   = Нант, {{ТУ|Франция}}
 | Вафат булған урыны      = Амьен, {{ВБУ|Франция}}
 | Гражданлығы      ={{FRA}}
 | Эшмәкәрлек төрө = {{Прозаик|Франция|XIX быуат|XX быуат}}, {{Драматург|Франция|XIX быуат|XX быуат}}, {{Географ|Франция|XIX быуат|XX быуат}}
 | Әүҙемлек йылдары  = [[1850]]—[[1905]]
 | Йүнәлеше      =
 | Жанр             = [[Фәнни фантастика]], мажаралар, фәнни-популяр әҙәбиәт, географик асыштар өлкәһендә тикшеренеүҙәр
 | Дебют            = «Һауа шарында биш аҙна» («Пять недель на воздушном шаре»), [[1863]]
 | Премиялары           =
 | Ҡултамғаһы          = Firma de Julio Verne.svg
 | Lib              = http://www.lib.ru/INOFANT/VERN/
 | Викикитапхана         = Жюль Верн
}}
[[Файл:RO025MS-05.jpg|thumb|Жюль Верн әҫәрҙәренә иллюстрациялар: «Карпаттағы замок» («Замок в Карпатах»), «Дунай лоцманы» («Дунайский лоцман», «Клодиус Бомбарнак» һәм «Тиҫкәре Керабан» («Упрямец Керабан»). &lt;small&gt;Бәләкәй бит, Румыния почтаһы 2005.&lt;/small&gt;]]
[[Файл:Verne-majak-fronti.jpg|мини|&quot;Дөнья ахырындагы маяк&quot; Джулес Вернның әдәби сәхнәсенең иң яхшы романнарының берсе санала.]]

'''Жюль Габриэ́ль Верн''' ({{lang-fr|Jules Gabriel Verne}}; [[8 февраль]] [[1828]] — [[24 март]] [[1905]]) — [[Франция|француз]] [[география|географы]] һәм [[проза|яҙыусыһы]], мажаралы [[әҙәбиәт]] классигы, [[фәнни фантастика]]ға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Франция [[география]] йәмғиәте ағзаһы. [[ЮНЕСКО]]ның [[Статистика|статистик]] [[мәғлүмәт]]тәре күрһәтеүенсә, әҫәрҙәренең [[тәржемә]] ителеү күләме буйынса Жюль Верн, [[Англия|инглиз]] яҙыусыһы [[Агата Кристи]]нан ғына ҡалышып, донъяла икенсе урынды алып тора&lt;ref&gt;[http://www.unesco.org/xtrans/bsstatexp.aspx?crit1L=5&amp;nTyp=min&amp;topN=50 Index Translationum: UNESCO Culture Sector]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
=== Ғаиләһе ===
Жюль Габриэль Верн 1828 йылдың 8 февралендә Францияла иң ҙурҙарҙың береһе булған ''Нант'' [[ҡала]]һында [[Адвокатура|адвокат]] [[ғаилә]]һендә тыуған. Атаһы ''Пьер Верн'' (1798—1871) сығышы менән юристар ғаиләһенән, әсәһе — ''Софи-Нанина-Анриетта Аллот де ла Фюи'' (1801—1887) нәҫел  тамырҙары менән [[Шотландия]]нан. Жюль Верн — ғаиләләге биш баланың тәүгеһе, унан һуң ҡустыһы Поль (1829) һәм өс һеңлеһе — Анна (1836), Матильда (1839) һәм Мари (1842) тыуған.

Жюль Верндың ҡатыны ''Онорина'' ([[рус теле|русса]] — «Печальная», [[башҡорт теле|башҡортса]] — ҡайғылы, һағышлы, моң-зарлы) ''де Виан'' (ҡыҙ сағында — Морель). Онорина тәүге никахынан ике бала менән тол ҡалған була. Жюль Верн  уны тәүге тапҡыр 1856 йылдың 20 майында ''Амьен'' ҡалаһында дуҫының туйында осрата. 1857 йылдың 10 ғинуарында улар өйләнешә, һәм Верн ҡатынын үҙе инде бер нисә йыл йәшәгән  [[Париж]]ға күсереп алып китә. Дүрт йылдан һуң (3 март 1861) уларҙың берҙән-бер улдары Мишель тыуа (1925 йылда үлә). Жюль  Верн үҙе был көндө [[Скандинавия]]ла сәйәхәттә булып ҡала. Яҙыусының улы, үҫеп еткәс, [[кинематограф]]ия өлкәһендә эшләй һәм атаһының бер-нисә әҫәре буйынса [[фильм]] төшөрә: 
* «''Жан Морен яҙмышы''» («''Судьба Жана Морена''», 1916);
* «''Ҡара Һиндостан''» («''Чёрная Индия''» , 1917);
* «''Көньяҡ йондоҙ''» («''Южная звезда''», 1918);
* («''Бегумдың биш йөҙ миллионы''» («''Пятьсот миллионов бегумы''», 1919).
Ейәне — ''Жан-Жюль Верн'' (1892—1980), олатаһының [[тормош]]о һәм ижады тураһында монография авторы, уның өҫтөндә 40 йылға яҡын эшләй. 1973 йылда Францияла донъя күргән был хеҙмәт, руссаға 1978 йылда тәржемә ителеп, «Прогресс» нәшриәтендә баҫылып сыға. Ейәнсәре  ''Жан Верн'' ( 1962 т.) — билдәле [[опера]] [[йыр]]сыһы (тенор). Нәҡ ул күп йылдар буйы ғаилә [[Мифология|мифы]] булып һаналған «''Париж XX быуатта''» («''Париж в XX веке''») [[роман]]ының ҡулъяҙмаһын таба&lt;ref&gt;Газета «Книжное обозрение», № 3, 2012&lt;/ref&gt;.

=== Уҡыуы һәм ижады ===
Верн, адвокат улы булараҡ, Парижда юриспруденция өйрәнә&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Верн Жюль|Венгерова З. А.}}&lt;/ref&gt;, әммә [[әҙәбиәт]]кә һөйөү уны бөтөнләй икенсе шөғөлгә этәрә. 1850 йылда уның «Һыныҡ һаламсыҡтар» («Сломанные соломинки») пьесаһы [[Александр Дюма (атай)|Александр Дюма]]ның «[[Тарих]]и [[театр]]ы»нда («Исторический театр» Александра Дюма) ҙур уңыш менән сәхнәләштерелә. 1852—1854 йылдарҙа Верн «Лирик театр» директорының секретары, артабан [[биржа]]ла аралашсы (маклер) булып эшләй, бер үк ваҡытта [[комедия]]лар, либреттолар һәм [[хикәйә]]ләр яҙа.

=== «Ғәҙәти булмаған сәйәхәттәр» («Необыкновенные путешествия») циклы ===
[[1863]] йылда Жюль Верн ''Пьер-Жюль Этцельдең'' «''Белем һәм ял өсөн журнал''»ында «Ғәҙәти булмаған сәйәхәттәр» («Необыкновенные путешествия») циклының беренсе романын баҫтыра. «Һауа шарында биш аҙна» тип аталған был әҫәр рус телендә 1864 йылда М. А. Головачёв тарафынан «''Воздушное путешествие через Африку. Составленное по запискам доктора Фергюссона Юлием Верн''» исеме менән нәшер ителә. Романдың уңышы яҙыусыға яңы ҡомар өҫтәй. Ул киләсәктә лә шул уҡ юҫыҡта ижад итергә ҡарар ҡыла: геройҙарының романтик мажараларын үҙ хыялы тыуҙырған кеше ышанмаҫлыҡ, шулай ҙа ентекле уйланылған фәнни «мөғжзәләр»ҙе оҫта һүрәтләү аша хикәйәләү. Ниәтен тормошҡа ашырып, әҙип башланған циклын яңы романдар менән тулыландыра:
* «Ер үҙәгенә сәйәхәт» («Путешествие к центру Земли», 1864),
* «Капитан Гаттерастың сәйәхәте һәм мажаралары» («Путешествие и приключения капитана Гаттераса», 1865),
* «Ерҙән — Айға» («С Земли на Луну», 1865),
* «Капитан Грант балалары» («Дети капитана Гранта», 1867),
* «Ай тирәләй» («Вокруг Луны», [[1869]]),
* «Һыу аҫтынан егерме мең льё» («Двадцать тысяч льё под водой», [[1870]]),
* «Донъя тирәләй 80 көндә» («Вокруг света за 80 дней», [[1872]]),
* «Серле утрау» («Таинственный остров»,  [[1874]]),
* «Михаил Строгов», ([[1876]]),
* «Ун биш йәшлек капитан» («Пятнадцатилетний капитан», [[1878]]),
* «Робур-Яулап алыусы» («Робур-Завоеватель», [[1886]])

Жюль Верндың ижади мираҫы:
* 66 роман (тамамланмаған һәм бары [[XX быуат]] аҙағында ғына нәшер ителгәндәре менән бергә);
* 20-нән артыҡ повесть һәм хикәйә;
* 30-ҙан күберәк пьеса;
* бер нисә документаль һәм фәнни хеҙмәт.
Жюль Верн әҫәрҙәре ғилми эҙләнеүҙәр романтикаһы, алға китештең ыңғай нәтижәләренә ышаныс һәм кешенең аҡыл көсөнә һоҡланыу менән һуғарылған. Әҙип халыҡтарҙың милли азатлығы өсөн көрәшен дә теләктәшлек тойғолары аша һүрәтләй.

Яҙыусының романдарында уҡыусылар техниканы, сәйәхәттәрҙе һоҡланып тасуирлау менән бергә шулай уҡ оло йөрәкле, намыҫлы һәм выжданлы геройҙарҙың сағыу һәм йәнле образдарын да (капитан Гаттерас, ''капитан Грант'', ''капитан Немо''), һөйкөмлө сәйер ғалимдарҙы ла (профессор Лиденброк, доктор Клоубонни, кузен Бенедикт, географ ''Жак Паганель'', астроном ''Пальмирен Розет'') осрата.

=== Ғүмер һуңындағы ижады ===
Әҙиптең ижадының һуңғы йылдарында яҙған әҫәрҙәрендә [[фән]] ҡаҙаныштарын енәйәтсел маҡсатта ҡулланыу һәм файҙаланыу айҡанлы ҡурҡыу хистәре уяна:
* «Тыуған ил флагы» («Флаг родины», роман, [[1886]]),
* «Донъя хакимы», («Властелин мира», роман, [[1904]]),
* «Барсак экспедицияһының ғәҙәти булмаған мажаралары» («Необыкновенные приключения экспедиции Барсака», роман, [[1919]]; яҙыусының улы Мишел Верн тарафынан тамамланған).
Даими алға китешкә ныҡлы ышаныу алдағы билдәһеҙлекте шомло һәм хафалы көтөү менән алмашына. Әммә был әҫәрҙәр яҙыусының тәүге ижад емештәре кеүек ҙур уңышҡа өлгәшә алмай.

Жюль Верн үҙенән һуң күп ҡулъяҙмалар ҡалдыра, уларҙы нәшер итеү әлегә тиклем дауам итә. Мәҫәлән, 1863 йылда ижад ителгән «Париж XX быуатта» романы бары тик 1994 йылда ғына донъя күрә.

=== Яҙыусы-сәйәхәтсе ===
Жюль Верн яҙышып ҡына ултырмаған, донъя буйлап, шул иҫәптән үҙенең өс яхтаһында («Сен-Мишель I», «Сен-Мишель II» һәм «Сен-Мишель III») күп сәйәхәт иткән. 1859 йылда ул [[Англия]] һәм [[Шотландия]]ға барһа, 1861 йылда [[Скандинавия]]ға сәйәхәт ҡыла.

1867 йылда «Грейт-Истерн» параходында Верн [[Америка Ҡушма Штаттары]]на трансатлантик круиз яһай, [[Нью-Йорк]]та һәм [[Ниагара шарлауығы]]нда була.

1878 йылда «Сен-Мишель III» яхтаһында Жюль Верн [[Урта диңгеҙ]] буйлап ҙур сәйәхәт яһай, [[Лиссабон]] һәм Танжер [[ҡала]]ларында туҡтала, [[Гибралтар]] һәм [[Алжир]]ға барып етә. 1879 йылда «Сен-Мишель III» яхтаһында ул тағы ла Англия менән Шотландияға юллана. 1881 йылда үҙенең яхтаһында [[Нидерланд]], [[Германия]] һәм [[Дания]]ға бара, [[Санкт-Петербург]]ҡа етеү ниәтенә көслө диңге дауылы (шторм) ҡамасаулай.

1884 йылда «Сен-Мишеле III» яхтаһында Жюль Верн Алжир, Мальта утрауы, [[Италия]] һәм [[Урта диңгеҙ]] ярҙарындағы башҡа дәүләттәр буйлап һуңғы ҙур сәйәхәтендә була. Уларҙың күбеһенән ҡалған тәьҫораттар яҙыусының ''«Ғәҙәти булмаған сәйәхәттәр»'' («Необыкновенные путешествия») циклына ингән — ''«Йөҙөүсе ҡала»'' («Плавающий город», 1870), ''«Ҡара Һиндостан»'' («Чёрная Индия», 1877), ''«Йәшел нур»'' («Зелёный луч», 1882), ''«9672-се лотерея билеты»'' («Лотерейный билет № 9672», 1886) һәм башҡа романдарында сағылыш таба.

=== Аҙаҡҡы 20 йылы ===
[[Файл:Amiens Tour Jules Verne (depuis boulevard) 1a.jpg|thumb|Амьен ҡалаһындағы Жюль Верн йәшәгән һәм эшләгән башнялы йорт.]]
{{date|09|03|1886|2}} психик ауырыу туғаны Гастон Верн (ҡустыһы Польдың улы) , револьверҙан атып, яҙыусының балтырын ауыр яралай. Уға сәйәхәттәрҙе бөтөнләй оноторға тура килә.

[[1892]] йылда әҙип «Почётлы легион» ордены (Орден «Почётного легиона») менән бүләкләнә.

Вафатынан алдараҡ Жюль Верн һуҡырая һәм әҫәрҙәрен һөйләп яҙҙыра.

Яҙыусы 1905 йылдың 24 мартында 78-се йәшендә илдең [[төньяҡ|төньяғында]] урынлашҡан [[Амьен]] ҡалаһында [[шәкәр ауырыуы]]нан үлә. Унан һуң ҡалған 20 меңдән күберәк дәфтәрҙән торған картотекала кешелектең барлыҡ белем өлкәләре буйынса мәғлүмәт тупланғаны асыҡлана.

Жюль Верндың ҡәберенә ҡуйылған һәйкәлдә «''Үлемһеҙлеккә һәм мәңгелек йәшлеккә''» («''К бессмертию и вечной юности''») тигән һүҙҙәр яҙылған.

[[Файл:Stamps of Romania, 2005-032.jpg|thumb|right|250px|Румынияның Жюль Вернға арналған почта маркаһы (2005)]]

== Жюль Верн иҫтәлеген мәңгеләштереү ==
[[Файл:Musee Jules Vernes - Butte Saint-Anne - Nantes.jpg|thumb|left|300px|Жюль Верндың Нант ҡалаһындағы музейы]]
* Яҙыусы хөрмәтенә уның исеме менән аталғандар:
** Америка Ҡушма Штаттарының [[Калифорния]] штатында урынлашҡан «Паломар» шәхси обсерваторияһында 1988 йылдың 9 майында Кэролин һәм Юджин Шумейкерҙар, Г. Холт асҡан «Verne» (5231) астероидына&lt;ref&gt;Книга:Словарь имён малых планет.&lt;/ref&gt; 1995 йылдың 15 февралендә яҙыусы исеме бирелә&lt;ref&gt;[http://www.minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/1995/MPC_19950215.pdf Циркуляры малых планет за 15 февраля 1995 года] — документта № 24765 (M.P.C. 24765) циркулярын эҙләргә.&lt;/ref&gt;;
** [[Европа космос агентлығы]] (ЕКА) эшләгән беренсе йөк ташыусы автоматик космос корабле;
** [[Ай (юлдаш)|Айҙағы]] диаметры 146 километр булған кратер;
** [[Париж]]дағы [[Эйфель башняһы]]ның беренсе кимәлендә урынлашҡан ресторан.
* Жюль Верн йәшәгән йортта хәҙер музей булдырылған.
* Париждың аҡса һарайы яҙыусы иҫтәлегенә бер нисә тапҡын аҡса сығара. Мәҫәлән, 2005—2006 йылдарҙа Жюль Верндың үлеүенә 100 йыл тулыу айҡанлы 23 [[алтын]], [[көмөш]] һәм [[баҡыр]] аҡса эшләнелә&lt;ref&gt;
{{cite web
|title=Литературные герои на монетах Франции. Удивительные миры Жюля Верна.
|author=Euro-Coins.News|url=http://news.euro-coins.info/2011/03/5825/
|accessdate=2012-07-17
|archiveurl=http://www.webcitation.org/69f2CiVdZ
|archivedate=2012-08-04}}
&lt;/ref&gt;. 2012 йылдың 25 июнендә «Франция төбәктәре» тип исемләнгән нумизматик серияла 10 евро номиналлыҡ көмөш акса сығарыла. Ул яҙыусы үҙенең һуңғы көндәрен үткәргән [[Пикардия]] өлкәһенә бағышланған. Аҡсаға Жюль Верн үҙе һәм уның әҫәрҙәрендә һүрәтләнгән объекттар төшөрөлгән.&lt;ref&gt;
{{cite web
|title=Франция, 10 евро (Пикардия. Жюль Верн)
|author=Euro-Coins.News
|url=http://news.euro-coins.info/2012/07/10661/
|accessdate=2012-07-17
|archiveurl=http://www.webcitation.org/69f2EfjtG
|archivedate=2012-08-04}}
&lt;/ref&gt;.
* [[Венгрия]]ла 1978 йылда сығарылған почта маркалары блогында яҙыусы һүрәтләнгән.
* [[Испания]]ла [[диңгеҙ]] ярында Жюль Вернға һәйкәл ҡуйылған.
[[Файл:Cesantes Redondela Galicia.jpg|thumb|300px|Диңгеҙ ярында Жюль Верн һәйкәле ([[Испания]])]]

== Экранлаштырылған әҫәрҙәре ==
Жюль Верн романдары буйынса күп илдәрҙә һәм төрлө йылдарҙа төшөрөлгән фильмдар һәр ерҙә ҙур уңыш яуланы: 
* «Серле утрау» («Таинственный остров»,  (1902, 1921, 1929, 1941, 1951, 1961, 1963, 1973, 1975, 2001, 2005, 2012 һәм башҡа йылдар)
* «Бэк-Кап утрауының сере» («Тайна острова Бэк-Кап»)
* «Мажаралар утрауы» («Остров приключений»)
* «Ҡытай ир-атының Ҡытайҙағы бәлә-ҡазалары» («Злоключения китайца в Китае», [[1965]])
* «Капитан Немоның серле утрауы» («Таинственный остров капитана Немо»)
* «Монстрҙар утрауы» («Остров монстров»)
* «Амазонка буйлап түбәнгә 800 льё» («800 льё вниз по Амазонке», 1993)
* «Һыу аҫтынан 20 000 льё» («20 000 льё под водой», 1905, 1907, 1916, 1927, 1954, 1975, 1997, 1997 (II), 2007 һәм башҡа).
* «Капитан Грант балалары» («Балалары капитана Гранта», (1901, 1913, 1962, 1996; 1936 CCCP, 1985 һәм башҡа йылдар),
* «Айға сәйәхәт» («Путешествие на Луну», 1902, 1903, 1906, 1958, 1970, 1986),
* «Ер үҙәгенә сәйәхәт» («Путешествие к центру Земли», 1907, 1909, 1959, 1977, 1988, 1999, 2007, 2008 һәм башҡа),
* «Донъя тирәләй 80 көндә» («Вокруг света за 80 дней», 1913, 1919, 1921, 1956 – иң яҡшы фильм өсөн [[Оскар (кинопремия)|Оскар]] премияһы, 1957, 1975, 1989, 2000, 2004),
* «Ун биш йәшлек капитан» («Пятнадцатилетний капитан», 1971; 1945, 1986 СССР),
* «Михаил Строгов» (1908, 1910, 1914, 1926, 1935, 1936, 1937, 1944, 1955, 1956, 1961, 1970, 1975, 1997, 1999).

=== СССР-ҙа төшөрөлгән фильмдар ===
[[Советтар Союзы]]нда Жюль Верн әҫәрҙәре буйынса төшөрөлгән фильмдар:
* «Капитан Грант балалары» («Балалары капитана Гранта», [[1936]]);
* «Серле утрау» («Таинственный остров », [[1941]]);
* «Ун биш йәшлек капитан» («Пятнадцатилетний капитан», [[1945]]);
* «Һынған даға» («Сломанная подкова», [[1973]]);
* «Капитан Немо», [[1975]];
* «Капитан Грант эҙҙәренән» («В поисках капитана Гранта», [[1985]], 7 сериялы)&lt;!-- — яҙыусының тормошона арналған берҙән-бер фильм. Унда айырым теүәл булмаған факттар бар. Мәҫәлән, ҡатыны ике бала менән тол ҡалыусы түгел, ә егерме йәшлек ҡыҙ, әҙиптең йәше менән 30-ҙы уҙған. Ғәмәлдә, [[1858]] йылда туй үткәргәндә уларҙың йәш айырмаһы аҙыраҡ була (28 һәм 26);--&gt;
* «“Пилигрим” капитаны», [[1986]];
* «Ер планетаһы кешеһе» («Человек с планеты Земля» ([[1958]]) фильмының башында «Ерҙән — Айға» («С Земли на Луну») романынан күренеш һүрәтләнә.

Яҙыусы әҫәрҙәренең 200-ҙән артыҡ экранлаштырылған варианты бар.

=== Экранлаштырылған әҫәрҙәр исемлеге ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!Йыл !! Фильмдың исеме !! Әҫәрҙең төп исеме !! Сюжеты !! Илдәр
|-
|1902|| Айға сәйәхәт (Путешествие на Луну||Le Voyage dans la lune|| Ерҙән Айға; Ай тирәләй ||{{Франция}}
|-
|1904|| Ғәҙәти булмаған сәйәхәт (Невероятное путешествие)||Le voyage à travers l’impossible|| пьеса||{{Франция}}
|-
|1907|| Һыу аҫтынан 20 000 льё (20 000 льё под водой)||20,000 lieues sous les mers || роман||{{Франция}}
|-
|1908|| Айға сәйәхәт (Экскурсия на Луну)||Excursion dans la lune|| Ерҙән — Айға ||{{Франция}}
|-
|1908|| Михаил Строгов||Michael Strogoff||роман||{{США}}
|-
|1910|| Михаил Строгов||Michael Strogoff||роман||{{США}}
|-
|1910|| Ер үҙәгенә сәйәхәт (Путешествие к центру Земли)||Voyage au centre de la terre||роман||{{Франция}}
|-
|1912|| Ҡотопты яулау (Завоевание полюса)||À la conquête du pôle||Капитан Гаттерастың сәйәхәте һәм мажаралары||{{Франция}}
|-
|1913|| Капитан Грант балалары (Балалары капитана Гранта)||Les enfants du capitaine Grant||роман||{{Франция}}
|-
|1914|| Донъя тирәләй 80 көндә (Вокруг света за 80 дней)|| Round the World in 80 Days || роман||{{Германия}}
|-
|1914|| Михаил Строгов|| Michael Strogoff || роман||{{США}}
|-
|1916|| Һыу аҫтынан 20 000 льё (20 000 льё под водой)||20,000 Leagues Under the Sea || роман||{{флаг США}}
|-
|1921|| Матиас Сандорф ||Mathias Sandorf || роман||{{флаг Франции}}
|-
|1926|| Михаил Строгов ||Michel Strogoff || роман||{{флаг Франции}} {{Германия}}
|-
|1929|| Серле утрау (Таинственный остров)||The Mysterious Island|| роман||{{флаг США}}
|-
|1931|| Үҙенең үлтереүсеһен эҙләүсе (Человек, который ищет своего убийцу)||Der Mann, der seinen Mörder sucht|| Ҡытай ир-егетенең ныҡ борсолоуҙары ||{{Германия}}
|-
|1936|| Батша курьеры (Курьер царя)||Der Kurier des Zaren || Михаил Строгов||{{Германия}}
|-
|1936|| Михаил Строгов||Michel Strogoff || роман ||{{флаг Франции}}
|-
|1936|| Капитан Грант балалары (Балалары капитана Гранта)||Капитан Грант балалары || роман ||{{флаг СССР}}
|-
|1937|| Һалдат һәм леди (Солдат и леди) ||The Soldier and the Lady || Михаил Строгов||{{флаг США}}
|-
|1941|| Серле утрау (Таинственный остров)||Серле утрау|| роман ||{{флаг СССР}}
|-
|1944|| Михаил Строгов||Miguel Strogoff || роман ||{{Мексика}}
|-
|1945|| Ун биш йәшлек капитан (Пятнадцатилетний капитан) ||Ун биш йәшлек капитан|| роман||{{СССР}}
|-
|1951|| Серле утрау (Таинственный остров)||Mysterious Island || роман ||{{США}}
|-
|1954-1990|| Диснейленд (сериал)||Walt Disney’s Wonderful World of Color || Һыу аҫтынан 20 000 льё; Капитан Грант балалары ||{{США}}
|-
|1954|| Һыу аҫтынан 20 000 льё (20 000 льё под водой) ||20,000 Leagues Under the Sea|| роман ||{{США}}
|-
|1956|| Донъя тирәләй 80 көндә (Вокруг света за 80 дней)||Around the World in Eighty Days || роман ||{{США}}{{Бөйөк Британия флагы}}
|-
|1956|| Михаил Строгов ||Michel Strogoff || роман ||{{флаг Франции}} {{Италия}} {{Германия}} {{Югославия флагы}}
|-
|1958|| Бэк-Кап утрауының сере (Тайна острова Бэк-Кап) ||Vynález zkázy || Ватан флагы|| Чехословакия
|-
|1958|| Ерҙән — Айға (С Земли на Луну) ||From the Earth to the Moon || роман||{{флаг США}}
|-
|1959|| Жоао Корраль сере (Тайна Жоао Корраль) ||800 leguas por el Amazonas o (La jangada) || Жангада||{{Мексика}}
|-
|1959|| Ер үҙәгенә сәйәхәт (Путешествие к центру Земли) ||Journey to the Center of the Earth || роман||{{флаг США}}
|-
|1961|| Донъя хөкөмдары (Властелин Мира)||Master of the World ||роман||{{флаг США}}
|-
|1961|| Михаил Строговтың ҡаҙанышы (Триумф Михаила Строгова) ||Le triomphe de Michel Strogoff || Михаил Строгов||{{флаг Франции}} {{Италия}}
|-
|1961|| Мажаралар утрауы (Остров приключений) ||Mysterious Island || Серле утрау||{{флаг США}}{{Бөйөк Британия флагы}}
|-
|1961|| Аждаһалар үҙәне (Долина драконов) ||Valley of the Dragons || Гектор Сервадак||{{флаг США}}
|-
|1962|| Һауа шарында биш аҙна (Пять недель на воздушном шаре) ||Five Weeks in a Balloon || роман ||{{флаг США}}
|-
|1962|| Карап һәләкәтендә бәләгә тарыусыларҙы эҙләү&lt;br /&gt; (В поисках потерпевших кораблекрушение) ||In Search of the Castaways || Капитан Грант балалары ||{{флаг США}}
|-
|1962|| Ике йыллыҡ каникул (Два года каникул) ||Dos años de vacaciones || роман ||{{Испания}}{{Мексика}}
|-
|1963|| Матиас Сандорф ||Mathias Sandorf || роман ||{{флаг Франции}} {{Италия}}{{Испания}}
|-
|1963|| Өс кәмитсенең донъя тирәләй сәйәхәте (Три комика в изумлении совершают кругосветное путешествие) ||The Three Stooges Go Around the World in a Daze|| Донъя тирәләй 80 көндә ||{{флаг США}}
|-
|1964|| Донъя тирәләй (Вокруг света) (телефильм)||Die Reise um die Erde || Донъя тирәләй 80 көндә ||{{Германия}}
|-
|1964|| Театр йәштәр өсөн: Ҡара Һиндостан (Театр для юношества: Черная Индия) (телефильм) ||Les Indes noires || роман||{{Франция}}
|-
|1965|| Ҡытай ир-атының Ҡытайҙағы бәлә-ҡазалары (Злоключения китайца в Китае) ||Les tribulations d’un Chinois en Chine || книга||{{ Франция}} {{Италия}}
|-
|1966|| Урланған дирижабль (Украденный дирижабль) ||Ukradená vzducholod || Ике йыллыҡ каникул ||Чехословакия
|-
|1966|| Һауа шарында биш аҙна (Пять недель на воздушном шаре) ||Cinci saptamîni în balon || роман ||{{флаг Румынии}}
|-
|1967|| Ракетала Айға (Ракетой на Луну) ||Rocket to the Moon|| Ерҙән — Айға || {{Бөйөк Британия}}
|-
|1967|| Театр йәштәр өсөн: Вильгельм Шториц сере (Театр для юношества: Тайна Вильгельма Шторица) (телефильм) ||Le théâtre de la jeunesse: Le secret de Wilhelm Storitz || роман||{{Франция}} Чехословакия
|-
|1969|| Көньяҡ йондоҙ (Южная звезда) ||The Southern Star|| роман||{{флаг Франции}} {{Бөйөк Британия}}
|-
|1970|| Сәйер каникул (Странные каникулы) ||Strange Holiday|| Робинзондар мәктәбе|| {{Австралия}}
|-
|1970|| Немо (телефильм) ||Nemo || Һыу аҫтынан 20 000 льё ||{{флаг Франции}}
|-
|1970|| Кометала (На комете) ||Na komete || Гектор Сервадак || Чехословакия
|-
|1970|| Строгов ||Strogoff || Михаил Строгов ||{{флаг Франции}} {{Италия}} {{Германия}} {{флаг Болгарии}}
|-
|1971|| Ер ситендә ҡурҡыныс ут (Опасный свет на краю земли) ||The Light at the Edge of the World || Ер ситендәге маяҡ ||{{США}} {{Испания}} {{Швейцария}} {{Лихтенштейн}}
|-
|1972-1973|| Донъя тирәләй 80 көндә (Вокруг света за 80 дней) (мультсериал) ||Around the World in Eighty Days || роман || {{Австралия}}
|-
|1973|| Серле утрау (Таинственный остров) ||La isla misteriosa || роман || {{Франция}} {{Италия}} {{Испания}} {{Камерун}}
|-
|1973|| Мэтр Захариус (телефильм) ||Maître Zaccharius || повесть|| {{Франция}}
|-
|1973|| Һыу аҫтынан 20 000 льё (20 000 льё под водой) (мультфильм)||20,000 Leagues Under the Sea || роман|| {{США}}
|-
|1973|| Һынған даға (Сломанная подкова) || Һынған даға || Лифляндиялағы драма|| {{СССР}}
|-
|1974|| Тымыҡ океан пираттары (Пираты Тихого океана) ||Deux ans de vacances|| Ике йыллыҡ каникул ||{{Франция}} {{Германия}} {{Швейцария}} {{Бельгия}} {{Румыния}}
|-
|1974|| Ун биш йәшлек капитан (Пятнадцатилетний капитан) ||Un capitán de quince años || роман ||{{Франция}} {{Испания}}
|-
|1974|| Серле урлау (Загадочное похищение) ||A dunai hajós || Дунай лоцманы ||{{Венгрия}}
|-
|1975|| Капитан Немо || Капитан Немо|| Һыу аҫтынан 20 000 льё; Пар йорто ||{{СССР}}
|-
|1975|| Серле утрау (Таинственный остров) (мультфильм)||Mysterious Island || роман|| {{Австралия}}
|-
|1975|| Һауа шарында фантастик сәйәхәт (Фантастическое путешествие на воздушном шаре) ||Viaje fantástico en globo || Һауа шарында биш аҙна || {{Мексика}}
|-
|1976|| Ер үҙәгенә сәйәхәт (Путешествие к центру Земли) ||Viaje al centro de la Tierra || роман || {{Испания}}
|-
|1977|| Болека һәм Лёлектың каникулы (Каникулы Болека и Лёлека) (мультфильм)||Wielka podróz Bolka i Lolka || Донъя тирәләй 80 көндә ||{{флаг Польши}}
|-
|1977|| Ер үҙәгенә сәйәхәт (Путешествие к центру земли) (мультфильм)||A Journey to the Center of the Earth || роман|| {{Австралия}}
|-
|1977|| Һауа шарында биш аҙна (Пять недель на воздушном шаре) (мультфильм)||5 Weeks in a Balloon || роман|| {{флаг США}} {{Австралия}}
|-
|1978|| Капитан Немоның ҡайтыуы (Возвращение капитана Немо) (телефильм)||The Return of Captain Nemo || Һыу аҫтынан 20 000 льё || {{флаг США}}
|-
|1979|| Ҡорос сере (Секрет стали)||Tajemství ocelového mesta || Бегумдың биш йөҙ миллионы || Чехословакия
|-
|1979|| Донъя тирәләй 80 көндә (Вокруг света за 80 дней) (телефильм) ||Le tour du monde en 80 jours || роман ||{{флаг Франции}}
|-
|1979|| Ерҙән — Айға (С Земли на Луну) (мультфильм) ||From the Earth to the Moon|| роман|| {{Австралия}}
|-
|1980|| Графиня Долинген де Грац уйындары (Игры графини Долинген де Грац) ||Les jeux de la Comtesse Dolingen de Gratz || Карпаттағы һарай; Вильгельм Шториц сере ||{{флаг Франции}}
|-
|1981|| Ҡурҡыныс заттар утрауының сере (Тайна острова чудовищ) ||Misterio en la isla de los monstruos || Робинзондар мәктәбе|| {{флаг США}} {{Испания}}
|-
|1981|| Карпат һарайының сере (Тайна Карпатского замка) ||Tajemství hradu v Karpatech || роман|| Чехословакия
|-
|1981|| Донъя тирәләй Вилли Фог менән (Вокруг света с Вилли Фогом) (мультсериал)||La Vuelta al mundo de Willy Fog|| Донъя тирәләй 80 көндә || {{Япония}} {{Испания}}
|-
|1981|| Карпаттағы һарай (Замок в Карпатах) ||Castle in the Carpathians || роман || {{флаг Румынии}}
|-
|1982|| Диңгеҙ шайтаны (Морской дьявол) ||Los diablos del mar || роман ||{{Испания}}
|-
|1982|| Серле планета (Таинственная планета) ||Mysterious Planet || роман ||{{флаг США}}
|-
|1984|| Захариус (ТВ) ||Zacharius || Мэтр Захариус||{{флаг Франции}}
|-
|1985|| Һыу аҫтынан 20 000 льё (20000 льё под водой) (мультфильм) ||20,000 Leagues Under the Sea || роман || {{Австралия}}
|-
|1985|| Капитан Грантты эҙләү (В поисках капитана Гранта) (сериал) || Капитан Грантты эҙләү || Капитан Грант балалары || {{флаг СССР}} {{флаг Болгарии}}
|-
|1986|| «Пилигрим» капитаны (Капитан «Пилигрима») (фильм) || «Пилигрим» капитаны || Ун биш йәшлек капитан|| {{флаг СССР}}
|-
|1986|| Айға сәйәхәт (ТВ)||Le voyage dans la lune || Ерҙән — Айға; Ай тирәләй|| {{Швейцария}}
|-
|1988|| Донъя тирәләй 80 көндә (Вокруг света за 80 дней) (мультфильм) ||Around the World in 80 Days || роман || {{Австралия}}
|-
|1989|| Донъя тирәләй 80 көндә (Вокруг света за 80 дней) (сериал) ||Around the World in 80 Days || роман ||{{флаг США}} {{Италия}} {{Германия}} {{Югославия флагы}}
|-
|1990-1991|| Серле диңгеҙҙән Надя (Надя с загадочного моря) (мультсериал)||Fushigi no umi no Nadia || || {{Япония}}
|-
|1991|| Алхимик Шториц сере (Тайна алхимика Шторица) ||Tajomstvo alchymistu Storitza || Вильгельм Шториц сере || Чехословакия
|-
|1993|| Ер үҙәгенә сәйәхәт (Путешествие к центру Земли) (телефильм)||Journey to the Center of the Earth || роман ||{{США}}
|-
|1993|| Амазонка буйлап 800 льё түбәнгә (800 льё вниз по Амазонке)||Eight Hundred Leagues Down the Amazon || Жангада ||{{флаг США}} {{Перу}}
|-
|1995|| Серле утрау (Таинственный остров) (сериал)||Mysterious Island || ||{{Канада}} {{Яңы Зеландия}}
|-
|1996|| Капитан Грант балалары (Балалары капитана Гранта)|| Балалары капитана Гранта|| роман ||{{флаг США}} {{флаг России}} {{Германия}} {{Канада}}
|-
|1996|| Ер үҙәгенә сәйәхәт (Путешествие к центру Земли) (мультфильм)||Journey to the Center of the Earth ||роман||{{Канада}}
|-
|1997|| Наутилус (телефильм) ||20,000 Leagues Under the Sea || Һыу аҫтынан 20 000 льё ||{{флаг США}}
|-
|1997|| Һыу аҫтынан 20 000 льё (20 000 льё под водой) (телефильм) ||20,000 Leagues Under the Sea || роман ||{{флаг США}} {{Австралия}}
|-
|1999|| Ер үҙәгенә сәйәхәт (Путешествие к центру Земли) (телефильм) ||Journey to the Center of the Earth ||роман||{{флаг США}}
|-
|1999|| Михаил Строгов, батша курьеры (Михаил Строгов, царский курьер) (телефильм)||Michele Strogoff — il corriere dello zar || Михаил Строгов || {{Германия}} {{Италия}}
|-
|1999|| Донъя тирәләй 80 көндә (Вокруг света в 80 дней) (мультфильм) ||Around the World in 80 Days || роман ||{{флаг США}} 
{{Канада}}
|-
|2000|| Жюль Верндың серле мажаралары (Тайные приключения Жюль Верна) (сериал) ||The Secret Adventures of Jules Verne|| || {{Канада}} {{Бөйөк Британия}}
|-
|2001|| Жюль Верн менән ғәҙәти булмаған сәйәхәт: Цезарь Каскабель (Невероятные путешествия с Жюлем Верном: Цезарь Каскабель) (мультфильм) ||Les voyages extraordinaires de Jules Verne — César Cascabel || роман|| {{флаг Франции}}
|-
|2001|| Жюль Верн менән ғәҙәти булмаған сәйәхәт: Серле утрау (Невероятные путешествия с Жюлем Верном: Таинственный остров) (мультфильм)||Les voyages extraordinaires de Jules Verne — L'île mystérieuse || роман|| {{флаг Франции}}
|-
|2001|| Жюль Верн менән ғәҙәти булмаған сәйәхәт: Көньяҡ йондоҙ (Невероятные путешествия с Жюлем Верном: Южная звезда) (мультфильм) ||Les voyages extraordinaires de Jules Verne — L'étoile du sud || роман|| {{флаг Франции}}
|-
|2001|| Жюль Верн менән ғәҙәти булмаған сәйәхәт: Жангада (Невероятные путешествия с Жюлем Верном: Жангада) (мультфильм) ||Les voyages extraordinaires de Jules Verne — La Jangada || роман|| {{флаг Франции}}
|-
|2001|| Жюль Верн менән ғәҙәти булмаған сәйәхәт: Ер үҙәгенә сәйәхәт (Невероятные путешествия с Жюлем Верном: Путешествие к центру Земли) (мультфильм) ||Les voyages extraordinaires de Jules Verne — Voyage au centre de la terre || роман|| {{флаг Франции}}
|-
|2002|| Һыу аҫтынан 20 000 льё (20000 льё под водой) (мультфильм)||20,000 Leagues Under the Sea ||роман||{{США}}
|-
|2004|| Донъя тирәләй 80 көндә (Вокруг света за 80 дней) ||Around the World in 80 Days || роман ||{{США}} {{Германия}} {{Великобритания}} {{Ирландия}}
|-
|2004|| Михаил Строговтың сәйер мажаралары (Необычайные приключения Михаила Строгова) (мультфильм) ||Les aventures extraordinaires de Michel Strogoff || Михаил Строгов|| {{Франция}}
|-
|2004|| Доктор Окс (телефильм)||Le docteur Ox || повесть|| {{Франция}}
|-
|2005|| Серле утрау (Таинственный остров) (телефильм) ||Mysterious Island || роман ||{{США}}
|-
|2007|| Наутилус: Океан әмире (Наутилус: Повелитель океана) (видеофильм) ||30,000 Leagues Under the Sea || Һыу аҫтынан 20 000 льё||{{США}}
|-
|2008|| Динозаврҙар иленә сәйәхәт (Путешествие в страну динозавров) (видеофильм) ||Journey to the Center of the Earth || Ер үҙәгенә сәйәхәт ||{{США}}
|-
|2008|| Ер үҙәгенә сәйәхәт (Путешествие к центру Земли) ||Journey to the Center of the Earth 3D || роман||{{флаг США}}
|-
|2012|| Сәйәхәт 2: Серле утрау (Путешествие 2: Таинственный остров)||Mysterious Island || Серле утрау ||{{флаг США}}
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема         = Жюль Верн
|Портал       = 
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викиөҙөмтә = Верн, Жюль
|Викикитапхана     = Жюль Верн
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Метавики     = 
|Проект       = 
}}
* [https://web.archive.org/web/20151229091721/http://jules-verne.ru/ Российский сайт о Жюль Верне — книги, фильмография, библиография, карты романов, форум].
* '''{{youtube|uMBkDT_eG5g|Первая экранизация: &quot;Путешествие на Луну&quot; (Uni Music), 00:12:43, 1902}}'''
* [http://fantlab.ru/autor193 Лаборатория Фантастики. Жюль Верн]
* [http://jv.gilead.org.il/FAQ/index.ru.html Ариэль Перес, Гарм де Врие и Джан-Мишель Марго. Жюль Верн FAQ. Часто задаваемые вопросы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219104611/http://jv.gilead.org.il/FAQ/index.ru.html |date=2014-12-19 }}.
* {{lib.ru|http://www.lib.ru/INOFANT/VERN/|Жюль Верн}}.
* [http://jv.gilead.org.il/biblio/ Volker Dehs, Jean-Michel Margot &amp; Zvi Har’El. The Complete Jules Verne Bibliography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200525151841/http://jv.gilead.org.il/biblio/ |date=2020-05-25 }} {{ref-en}}.
* [http://us.imdb.com/Name?Verne,+Jules Фильмография на сайте IMDb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030602175541/http://us.imdb.com/Name?Verne,+Jules |date=2003-06-02 }} {{ref-en}}.
* [http://www.jules-verne.net Centre International Jules Verne] {{ref-fr}}.
* [http://julesvernenews.blogspot.com/ Блог «Jules Verne News»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-fr}}.
* [http://www.j-verne.de Andreas Fehrmann’s Collection Jules Verne] {{ref-de}}.
* [http://jules-verne.velchel.ru Русскоязычный сайт о Жюль Верне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314005212/http://jules-verne.velchel.ru/ |date=2016-03-14 }}.
* [http://www.20000lie-book.ru/ онлайн-книга «Двадцать тысяч льё под водой».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821034231/http://20000lie-book.ru/ |date=2013-08-21 }}

[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Француз яҙыусылары]]
[[Категория:XIX быуат яҙыусылары]]
[[Категория:XX быуат яҙыусылары]]
[[Категория:Мажаралы әҙәбиәт авторҙары]]
[[Категория:Яҙыусы-сәйәхәтселәр]]</text>
      <sha1>gefyulg6w37royozh90eepm7hrxrem8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Имре Мадач</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105837</id>
    <revision>
      <id>1308114</id>
      <parentid>1288059</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:49:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10300" sha1="hgqe0x9icbya6uafwtvurlw1amu4lmm" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме                  = Имре Мадач
 |Төп исеме       = Imre Madách
 |Рәсеме          = Madach Morelli (127620886).jpg
 |Рәсем аңлатмаһы = 
 |Тыуған ваҡыттағы исеме     = Мадач-Стржегова һәм Кис-Келечени
 |Тыуыу датаһы        = 1823
 |Тыуған урыны       = Альшострегова ауылы, [[Венгрия Короллеге]] (хәҙерге — Долна Стрегова, Вельки Кртиш районы, Банскобистрица крайы, {{ТУ|Словакия}})
 |Вафат булыу датаһы          = 1864
 |Вафат булған урыны          = Альшострегова ауылы, [[Венгрия Короллеге]]
 |Гражданлығы          = {{флагификация|Австрия империяһы}}
 |Эшмәкәрлек төрө     = {{шағир|Венгрия|XIX быуат}}, {{драматург|Венгрия|XIX быуат}}
 |Әүҙемлек йылдары      = 
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр                 = 
 |Әҫәрҙәренең телдәре    = [[венгр теле|венгр]]
 |Викимилек            = 
 |Викикитапхана             = 
}}

'''Имре Мадач''' ({{lang-hu|{{венгерское имя|Madách Imre}}}}; [[20 ғинуар]] [[1823 йыл|1823]], Альшострегова а., [[Венгрия короллеге]] — [[5 октябрь]] [[1864]], шунда уҡ) — венгр шағиры, философы һәм драматургы. «Трагедия человека» («Кеше трагедияһы») (1861) шиғри телле философик драма авторы.

== Биографияһы ==
[[Венгрия короллеге]]нең Альшострегова ҡаласығында (хәҙерге Долна Стрегова ауылы, Банскобистрицкий крайы, [[Словакия]]) [[1823 йыл]]да дворян ғаиләһендә тыуған. [[1837 йыл]]да [[Будапешт|Пешт]] университетында уҡый башлай. 1842 йылда юрист һөнәре ала. [[1850 йыл]]дар башында сәйәси эштәр буйынса төрмәлә ултыра; [[1890 йыл]]да венгр Сеймы депутаты итеп һайлана. [[1840 йыл]]да «Lantvirágok» лирик йыйынтығын баҫтыра, һуңынан бер-нисә лирик шиғыры һәм тәнҡитле этюдтары, «A civilizátor» шиғри пародияһы (1859) һәм «Jo nev es ereny», «Commodus», «Mária királynő» (1840—1855), «Csák végnapjai»(1843—1861), «Férfi és nő» (1843) драмалары донъя күрә. 1860 йылда иң яҡшы әҫәре һаналған «Кеше трагедияһы»н («Трагедия человека») тамамлай; уға бәйле рәүештә «Моисей» (Mózes, 1860—1861) трагедияһы һәм «Tündérálom» (1864) юмористик өҙөмтәһе яҙыла.

== «Кеше трагедияһы» ==
«Кеше трагедияһы» (Az ember tragédiája) тәүге ата-инә Әҙәм һәм [[Һауа]]ны символлаштырған кешелек яҙмышын һүрәтләүгә бағышлана. Донъялыҡтың шулай барлыҡҡа килеүенә риза булмаған һәм Әҙәм йөрәгенә пессимистик битарафлыҡ хистәре һеңдерергә теләгән Люцифер уны йоҡоға талдыра. Төшөндә Әҙәм шуны аңларға тейеш: кешелектең тарихи йәшәйеше бары тик «ҡаңғырыу һәм рух тотҡонлоғонда интегеүе» генә. Үҙенең тәккәберлегенә мәңгелек һәйкәл һымаҡ пирамида төҙөүсе Фараон образынан [[Әҙәм]] деспот бөйөклөгөнөң ығы-зығыһын, рәхмәтһеҙ халыҡ тарафынан хөкөм ителгән Мильтиада образынан — халыҡ идаралығының ығы-зығыһын, рим ҡолауы осорондағы ҡаңғырыштарҙан бәйһеҙлек ығы-зығыһын, тәре йөрөтөүсе Танкред сүрәтенән — аскетик сикләнеүҙәр ығы-зығыһын, Кеплер сүрәтенән — хис-тойғо алдауҙарына ҡоршалған ярым-йорто белем ығы-зығыһын, Дантон образынан — кешелек сифаттары ҡалмаған системаға ышаныу ығы-зығыһын, XIX быуаттың 2-се яртыһы хеҙмәткәре сүрәтенән — синыфтар көрәшенә нигеҙләнгән мәҙәниәт ығы-зығыһын, фаланстерҙа йәшәүсе сүрәтенән — шәхес һәм синыфтарҙың үҙ йөҙөн тулыһынса юғалтыуына нигеҙләнгән мәҙәниәтте аңлай. Ахырҙа, Люцифер менән йондоҙҙар өҫтөндәге бушлыҡҡа менгәс, Әҙәм юғары идеализмдың ығы-зығыһына төшөнә. Ә инде туңып барған ерҙә һуңғы кешене, бары тик үҙенең йән-тәнен генә ҡайғыртып йөрөгән эскимосты күреп — тупаҫ материализмдың ығы-зығыһын аңлай. Уянғас та ул үҙен-үҙе үлтерергә әҙерләнә, әммә Һауаның инде әсәй булырға әҙерләнеүе тураһында хәбәр генә уның йөрәгендә тормошҡа һөйөү уята, өмөт уты тоҡандыра. Ул Аллаһ васыятын үтәп йәшәргә, тормошон дауам итергә ҡарар итә. «Көрәш һәм ышан!» — уның был ҡарарға килгәндәге һуңғы һүҙҙәре шул була. Люциферҙың планы тормошҡа ашмай: Әҙәм аҡылы менән аңлай, әммә кешелектең боҙға ташланған балыҡ ише идеализм һәм материализм сикләүҙәре араһында бәргеләнеүенән барлыҡҡа килгән «кеше трагедияһын» йөрәге менән тоймай. Трагедияла Әҙәм һәм йәшәү араһын бәйләүсе булып Һауа тора. Һауа — уның тоғро һәм мәңгелек дуҫы. Ғәйрәтле һәм тормошто яратыусан Әҙәм, тыңлаусан Һауа, бәйһеҙ һәм яуыз уйлы Люцифер — бөтә был типтар Мадач трагедияһында оҫта һәм көслө һыҙаттар аша һүрәтләнгән. Символикаһы асыҡ һәм аңлайышлы, һәм юҡҡа ғына уны Гетеның &quot;Фауст&quot;ы менән тиңләмәйҙәр. Һис шикһеҙ был ике әҫәрҙең айырымлыҡтары: Гетеның Фаусты — эш-хәрәкәт итеүҙән бигерәк күҙәтеүсе образ. Үҙенең күңелендәге үҫеш мәлдәрен ул үҙе күңелендә кисерә. Ә Мадачтың Әҙәме үҙенең идеалдарын ысын донъяла тормошҡа ашырырыусы эш-хәрәкәттәр яһаусы образ. «Кеше трагедияһы» пессимистик уй-фекерҙәр менән оптимистик хистәр алышын сағылдырып тап донъяуи йәшәйештә барған материя һәм донъяуи рух араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡтарҙың- кеше күңеленең көйһөҙләнеү сығанағы булып тороуын күрһәтә.

''Paulay'' (1883) эшкәртеүендә «Кеше трагедияһы» 1883 йылда тәү тапҡыр милли театр сәхнәһендә ҡуйыла һәм Венгрияның етди репертуар пьесалары араһында иң яратҡанына әүерелә.

== Рус телендәге баҫмалары ==
* Человеческая трагедия. Драматическая поэма. / Перевод с венгерского и предисловие З. Крашенинниковой. — СПб.: Издание товарищества Знание, 1905.
* Трагедия человека: Пьеса / Перевод с венгерского Леонида Мартынова. — М&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;.&lt;/span&gt;, 1964.
* Трагедия человека. / Издание подготовил Ю. П. Гусев. — М&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;.&lt;/span&gt;: Наука, 2011.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20171008102841/http://mek.oszk.hu/00900/00938/html/ Перевод Л.] [https://web.archive.org/web/20171008102841/http://mek.oszk.hu/00900/00938/html/ Мартынова пьесы И.] [https://web.archive.org/web/20171008102841/http://mek.oszk.hu/00900/00938/html/ Мадача «Трагедия человека»] Венгрия электрон китапханаһында [http://mek.oszk.hu/ (Magyar Elektronikus Könyvtár)]
* ''[http://feb-web.ru/FEB/LITENC/ENCYCLOP/le6/le6-6862.htm Мадач, Имре]''&lt;span&gt; — 1929—1939 Әҙәбиәт энциклопедияһы &lt;/span&gt; мәҡәләһе&lt;span&gt;&lt;/span&gt;

[[Категория:XIX быуат драматургтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:XIX быуат шағирҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]</text>
      <sha1>hgqe0x9icbya6uafwtvurlw1amu4lmm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Израиль тарихы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110427</id>
    <revision>
      <id>1308110</id>
      <parentid>1307627</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:00:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84608" sha1="tozoxllvzwyhs37jvs2cjw1fkug4kmo" xml:space="preserve">{{Һайланған мәҡәләләргә кандидат}}
== Боронғо Израиль менән Йәһүдиә тарихы ==

=== Боронғо тарихы ===
Эврон (Evron Quarry) тигән палеолит төбәгендәге микроиндустрияға — 1,5—2,4 миллион йыл, Бицат-Рухама ([[Йәһүд теле|ивр.]]‏ביצת רוחמה‏‎) тигән Израиль торамаһындағы микролит индустрияһына 1 миллион йыл самаһы тип иҫәпләнә&lt;ref&gt;''Деревянко А. П.'' Проблема заселения древними популяциями человека Евразии // Современные проблемы археологии России, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2006/251/1.pdf ''Деревянко А. П.'' Раннепалеолитическая микролитическая индустрия в Евразии: миграция или конвергенция? // Археология, этнография и антропология Евразии 1 (25) 2006]&lt;/ref&gt;. Иң боронғо Homo erectus ҡалдыҡтары Ғобадияла (1,4 миллионлап йыл элек)&lt;ref&gt;[http://antropogenez.ru/location/77/ Тель-Убейдиа / 'Ubeidiya = d’Oubeidiyeh]&lt;/ref&gt; һәм Яҡуп ҡыҙҙарының баҫмаһы янында (0,78 миллион йыл элек) табылған&lt;ref&gt;[http://antropogenez.ru/location/100/ Гешер Бенот Йаков 1 и 2 / Gesher Benot Ya’acov 1 &amp; 2]&lt;/ref&gt;. Урта палеолитта бында неандерталдар килә (Сухул, Ҡафза, Табун, Кәбара). Һа-Зореала (эргәһендәге кибуцтың атамаһынан; font-weight: normal;«&gt;[[:en:HaZore'a|&lt;span class=&quot;iw__tooltip&quot; title=&quot;HaZore'a — версия статьи «Ха-Зореа» на английском языке&quot;&gt;[en]]]&lt;/sup&gt;&lt;span class=&quot;iw plainlinks&quot; data-lang=&quot;en&quot; data-lang-name=&quot;англ.&quot; data-title=&quot;Ха-Зореа&quot;&gt;; шулай уҡ ҡара: ''Әйн-әл-Жәрбә '') Изреғәл үҙәнендә иртә прогрессив неандерталдар (һа-Зореа1 һәм 3) һәм ''Homo erectus'' (һа-Зореа2, 4 һәм5)&lt;ref&gt;''AnatiE.''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''AnatiE.'', ''HaasN.''&lt;/ref&gt; ҡалдыҡтары табыла.

Ләкин, Тель-Авив университеты археологтары фекеренсә, Homo sapiens төрөнөң иң боронғо вәкилдәре Кесем мәмерйәһендә яҡынса 382 000—207 000 йыл элек йәшәгән&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/israel/8227204/Did-the-first-humans-come-out-of-Middle-East.html Did the first humans come out of Middle East?]&lt;/ref&gt;. Берехат-Рам табылдығы булған Венера тигән атамалы туф ташы 230 мең йыллыҡ тип иҫәпләнә. Археологтар тарафынан Израилдә һәм Алжирҙа табылған тишекле өс [[Ҡабырсаҡтар|ҡабырсаҡ]] 90 мең йыл самаһы әүәл эшләнгән һәм кеше ҡулы менән тыуҙырылған тәүге ювелир әйберҙаренә ҡарай&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5099104.stm „Study reveals 'oldest jewellery'“], [[Би-би-си|BBC]] (Проверено 29 августа 2009)&lt;/ref&gt;. Homo sapiens’тың баш һөйәге Тиберия күле (Көнбайыш Галилея) буйындағы карстлы Манот мәмерйәһендә табылған һәм &lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;210&quot;&gt; 51,8±4,5 йә 54,7±5,5 мең йыллыҡ тип һанала. Ат төшөрөлгән 30 000 йыллыҡ таш таҡта Үрге Галилеяла&lt;span class=&quot;iw iw--redirect plainlinks&quot; data-lang=&quot;en&quot; data-lang-name=&quot;англ.&quot; data-title=&quot;Верхняя Галилея&quot;&gt;&lt;sup class=&quot;iw__note noprint&quot;&gt;[[:en:Upper Galilee|&lt;span class=&quot;iw__tooltip&quot; title=&quot;Upper Galilee — версия статьи «Верхняя Галилея» на английском языке&quot;&gt;[en]]]&lt;/sup&gt;&lt;sup class=&quot;iw__notice noprint&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 0px 1px;&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Замените перенаправление статьёй либо уберите шаблон «Не переведено 5»&quot;&gt;[[Ҡалып:Тәржемәһеҙ 5|*]] &lt;/sup&gt;Күгәрсен мәмерйәһендә табылған, ошонда уҡ 45—60 см бейеклектәге палеолит эт ҡалдыҡтары ла табылған. Изреғәл үҙәнендәге Кишон йылғаһы буйында эзбизташ киҫәгенә төшөрөлгән 16,5—23 мең йыллыҡ бер нисә һүрәт табылған.

Б. э. т. 10—8 мең йыллыҡтарҙа был территория натуф мәҙәниәте ареалына инә, был мәҙәниәт вәкилдәре тарихта беренсе булып башаҡлы культураларҙы игә башлай&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;{{ЭЕЭ|11758|Земля Израиля. Исторический очерк}}&lt;/ref&gt;.

Яҡынса 9 мең йыл элек ошо ерҙәрҙә неолитик инҡилап башлана һәм беренсе торамалар барлыҡҡа килә. Тарихтағы тәүге диуарлы ҡала Йерихондың барлыҡҡа килеүе лә яҡынса ошо осорға ҡарай. Тәүге семит ҡәбиләләре булған хәнәниҙәр был тирәгә яҡынса б. э. т. 4—3 мең йыллыҡтарҙа төйәкләнә. Киләһе 2—3 мең йылды ил [[Боронғо Мысыр]] идараһы аҫтында була. Яҡынса б. э. т. XXIII быуатта күсмәселәр (моғайын, әмөриҙәр) баҫымы аҫтында бындағы иртә бронза цивилизацияһы бөлгөнлөккә төшә&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;.

=== Иртә осор тарихы ===
[[Файл:1759_map_Holy_Land_and_12_Tribes.jpg|мини|280x280пкс| 1759 йылғы Фәләстин картаһы, унда Израилдең Ун ике ырыуының нисек урынлашҡанлығы күренә]]
Израиль ере ([[Йәһүд теле|ивр.]]‏ארץ ישראל‏‎ ''Эрец-Исраэль'') йәһүд халҡы өсөн Библия ата-бабалары [[Ибраһим]], Исхаҡ һәм Яҡуп заманынан уҡ изге. Ғалимдар был осорҙо б. э. т. 2 мең йыллыҡ башына ҡарата&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.pbs.org/walkingthebible/timeline.html Walking the Bible Timeline] (англ.&lt;/ref&gt;. Библияға ярашлы, Алла йәһүдтәргә Израиль ерен, Нәҙер итеп бирелгән Ер булһын тип, килешеү буйынса тапшыра. Йәһүд халҡының бөтә изге урындары — ошонда.

Боронғо йәһүд ҡәбиләләре (ырыуҙары) бында б. э. т. 1200 йылдар тирәһендә барлыҡҡа килә. Бында табылған 250 йәһүд торамаһы шул осорға ҡарай&lt;ref name=&quot;krugancient&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.krugosvet.ru/articles/14/1001477/1001477a2.htm#1001477-L-106 Палестина древняя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080321035446/http://www.krugosvet.ru/articles/14/1001477/1001477a2.htm#1001477-L-106 |date=2008-03-21 }}.&amp;#x20; Кругосвет.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 7 июля 2008.&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt; . Һүңғараҡ Ҡәнғәнгә пелештиҙәр баҫып инә. Батша идараһы урынлашыу, Израиль батшалығы, шунан Йәһүдиә батшалығы яралыу б. э. т. XI быуат башы — X быуат уртаһына ҡарай. Был дәүләттәр төбәккә бер ни тиклем өҙөклөктәр менән мең йыл буйы идара итә.

Б. э. т. VIII быуаттан алып был территория бер-бер артлы Ашшур, [[Вавилон|Бабил]] (б. э. т. 586—539 йылдар), Әһәмәниҙәрҙең фарсы империяһы (б. э. т. 539—331 йылдар), Македония (б. э. т. 332—312 йылдар) хакимлығы аҫтында була. Б. э. т. III—II быуаттарҙа Птолемейҙар һәм Селевкиҙарҙың эллинсы дәүләттәренә инә.

Маккавейҙар ихтилалы һөҙөмтәһендә бойондороҡһоҙлоҡ яулағас, б. э. т. 152—37 йылдарҙа Йәһүдиәлә йәһүд Һашмондарҙың династияһы хакимлыҡ итә.
[[Файл:Masada_Roman_Ruins_by_David_Shankbone.jpg|мини|280x280пкс|Массада ҡәлғәһе эргәһендә римдарҙың хәрби лагеры емереклектәре]]
Б. э. т. 63 йылдан Йәһүдиә [[Рим]] вассалына әүерелә, б. э. т. 40 йылда Йәһүдиәгә, Самарияға, Галилеяға һәм Переяға (Иордан аръяғы) бүленә. Б. э. 70 йылынан Йәһүдиә үҙаллылығын юғалта һәм Рим провинцияһына әйләнә.

135 йылда римлыларға ҡаршы ҡупҡан Бар-Кохба ихтилалынан һуң, төбәктә йәһүдтәр аҙая. Римлылар илдән йәһүдтәрҙең күбеһен ҡыуа һәм улар тураһында хәтирә лә юҡҡа сыҡһын өсөн Йәһүдиә провинцияһының исемен Сүриә Фәләстин тип үҙгәртә&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;&lt;ref&gt;»''In an effort to wipe out all memory of the bond between the Jews and the land, Hadrian changed the name of the province from Iudaea to Syria-Palestina, a name that became common in non-Jewish literature''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Malamat1976&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Abraham Malamat, Haim Hillel Ben-Sasson.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Йәһүдтәрҙең төп өлөшө Йәһүдиәнән Галилеяға һәм Голан бейеклектәренә күсеп ултыра&lt;ref name=&quot;Lehmann&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Clayton Miles Lehmann'' [http://people.usd.edu/~clehmann/erp/Palestine/palestin.htm 135-337: Syria Palaestina and the Tetrarchy // Palestine: History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116083307/http://people.usd.edu/~clehmann/erp/Palestine/palestin.htm |date=2013-01-16 }} (англ.&lt;/ref&gt;.

Рим империяһы 395 йылда Көнбайыш һәм [[Византия империяһы|Көнсығыш]] (Византия) өлөштәргә бүленгәндән һуң, Фәләстин һуңғыһына эләгә.

== Урта быуаттарҙағы Фәләстин тарихы ==

=== Византия-фарсы осоро ===
Фәләстин 619 йылға тиклем Византия провинцияһы була. V быуаттың икенсе яртыһында Эрец-Исраэлдә йәһүдтәр һаны кәмей. Әммә Галилеяла йәһүдтәр күпселекте һаҡлай әле. 614 йылда Фәләстин Фарсы тарафынан яулап алына һәм Сәсәниҙәр империяһына индерелә. Йәһүдтәр ярҙамында Йәрүсәлимде алған фарсылар уны йәһүдтәргә тапшыра. Ләкин йәһүдтәр ҡалаға өс йыл ғына хужа була.&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;

Фарсыны еңгәндән һуң 629 йылда Византия императоры Ираклий тантаналы рәүештә Йәрүсәлимгә аяҡ баҫа. Фәләстин ҡабат [[Византия империяһы|Византия]] провинцияһына әйләнә. 629—630 йылдарҙа, Ираклий ихтыяры буйынса йәһүдтәрҙе күпләп үлтереү һәм ҡыуыу һөҙөмтәһендә, йәһүдтәр һаны уларҙың бөтә өс мең йыллыҡ тарихында иң түбәнге кимәлгә төшә. Шуға ҡарамаҫтан, Израиль еренән йәһүдтәр бер ҡасан да бөтөнләйгә юҡҡа сыҡмай&lt;ref name=&quot;Lehmann&quot;/&gt;.

=== Ғәрәп хакимлығы осоро ===
638 йыл тирәһендә — [[ислам]] баҫып алыуҙарының иң башында — Фәләстинде Византиянан мосолмандар тартып ала.&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://encarta.msn.com/encyclopedia_701844154_2/Palestine_Ancient.html Ancient Palestine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080405211458/http://encarta.msn.com/encyclopedia_701844154_2/Palestine_Ancient.html |date=2008-04-05 }} (англ.&lt;/ref&gt;

Артабанғы алты быуат эсендә был территория өҫтөнән контроль Умайяларҙан&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.britannica.com/eb/article-45061/Palestine Palestine: The Rise of Islam] (англ.)&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 19 сентября 2007.&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt; Ғәббәсиҙәргә,&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.britannica.com/eb/article-45062/Palestine Palestine: Abbasid rule] (англ.)&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 19 сентября 2007.&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt; тәре йөрөтөүселәргә һәм кире күсә.

Фәләстиндә ғәрәп хакимлығы дүрт осорға бүленә:
# илде баҫып алыу һәм үҙләштереү (638—660 йылдар);
# Умайялар династияһы (661—750);
# Ғәббәсиҙәр династияһы (750—969);
# Фатимиҙар династияһы (969—1099).

=== Тәре йөрөтөүселәр осоро ===
[[Файл:Akko-Citadel.jpg|мини|280x280пкс|Акко ҡәлғәһендә рефекториум, XII быуат]]
1099—1187 йылдарҙа тәре йөрөтөүселәр бында Йәрүсәлим короллеген нигеҙләй. Әммә 1187 йылда Сәләх-әд-Дин [[Иерусалим|Йәрүсәлимде]] ала, ә 1291 йылда тәре йөрөтөүселәрҙең һуңғы ҡәлғәһе Акра ҡолай.

=== Мәмлүктәр осоро ===
Яҡынса 9 мең йыл элек ошо ерҙәрҙә неолитик инҡилап башлана һәм беренсе торамалар барлыҡҡа килә. Тарихтағы тәүге диуарлы ҡала Йерихондың барлыҡҡа килеүе лә яҡынса ошо осорға ҡарай. Тәүге семит ҡәбиләләре булған хәнәниҙәр был тирәлә яҡынса б. э. т. 4—3 мең йыллыҡтарҙа барлыҡҡа килә. Киләһе 2—3 мең йылды ил [[Боронғо Мысыр]] идараһы аҫтында үткәрә. Яҡынса б. э. т. XXIII быуатта күсмәселәр (моғайын, әмөриҙәр) баҫымы аҫтында бындағы иртә бронза цивилизацияһы бөлгөнлөккә төшә&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;.

== Яңы осорҙа Фәләстин тарихы ==

=== Ғосман империяһы власы аҫтында ===
1517 йылда Израиль территорияһын солтан [[Сәлим I]] етәкселегендәге төрөк ғосмандары баҫып ала. 400 йыл буйы ул Ғосман империяһы өлөшө булып тора. Ғосман империяһында йәһүдтәр «зимми» статусына эйә була — йәғни сағыштырмаса гражданлыҡ һәм дин иркенән файҙалана, әммә [[ҡорал]] йөрөтөргә, [[Ғәскәр|армияла]] хеҙмәт итергә һәм ат менеп йөрөргә хоҡуҡһыҙ була, шулай уҡ айырым [[һалым]] түләй.&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;{{ЭЕЭ|14185|Турция}}&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt; Был осорҙа Эрец-Исраэль йәһүдтәре нигеҙҙә сит илдәрҙән килгән хәйриә аҡсаһына йәшәй (Халукка).

[[XVI быуат]] буйы ҙур-ҙур йәһүд общиналары Израиль ерендәге дүрт изге ҡалала — [[Иерусалим|Йәрүсәлимдә]], Хевронда, Цфатала һәм Тверияла — тамыр ебәрә.

[[XVIII быуат]] башында Европанан алияларҙың (Израилгә әйләнеп ҡайтыу) һәм Йәрүсәлимдә дини-милли үҙәкте яңыртыуҙың иң күләмлеһе ойошторола. Был хәрәкәт башында раббы Йудаһ Хәсид тора. Ул Йәрүсәлимғә [[1700 йыл]]да Европаның төрлө илдәренән сыҡҡан меңләгән эйәрсене менән килә. Уларға тиклем Йәрүсәлим общинаһында 1200-ләп кеше, шул иҫәптән 200 ашкеназ, була. Ләкин Йудаһ Хәсид илгә килгәс тә мәрхүм була. Уның эйәрсендәре менән бурыстарға батҡан ашкеназ общинаһы араһында аңлашылмаусанлыҡтар тыуа, был үтескә биргән ғәрәптәрҙең синагоганы яндырыуына ([[1720 йыл|1720]]) һәм йәһүд ашкеназдарын ҡаланан ҡыуыуына сәбәп була. Был ваҡиғаларҙан һуң байтаҡ ваҡыт буйы Европанан сыҡҡан йәһүд иммигранттары нигеҙҙә Хевронда, Цфатала һәм Тверияла төпләнер була&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;.

[[1799 йыл]] башында Фәләстингә [[Наполеон I|Наполеон]] һөжүм итә. Француздар Газаны, Рамланы, Лодты һәм Яффаны ала. Ләкин француз полководецы Акко ҡәлғәһен ала алмай һәм [[Мысыр]]ға сигенергә мәжбүр була&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;.

[[1800 йыл]]да Фәләстин халҡы 300 меңдән артмай, уларҙың 5 меңе йәһүд була (нигеҙҙә, сефардтар). Йәһүд халҡының күпселеге Йәрүсәлимдә, Цфатта, Тверияла һәм Хевронда йәшәй. Христиандарҙың иң тығыҙ ултырған урындары (25 мең самаһы) — Йәрүсәлим, Назарет һәм Бет-Ләхәм — православие һәм католик сиркәүҙәре аҫтында була. Илдең ҡалған халҡы нигеҙҙә мосолман булып, уларҙың бөтәһе лә тиерлек сөнниҙәргә ҡарай&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;.

1800-[[1831 йыл|31]] йылдарҙа ил территорияһы ике провинцияға (вилайәткә) бүленә. Төньяҡта Шхемдан көньяҡта Хевронға тиклемге үҙәк-көнсығыш таулы төбәк (Йәрүсәлимде лә индереп) [[Дамаск|Дамаск вилайәтенә]] инә; Галилея менән яр буйы һыҙаты Акко вилайәтенә ҡарай. Негевтың ҙур өлөшө был осорҙа Ғосманға буйһонмай&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;.

[[1832 йыл]]да Фәләстин Мысыр вице-короле Мөхәммәт-Алиҙың улы һәм хәрби начальнигы Ибраһим паша тарафынан баҫып алына. Төньяҡ сиге Сидонға етеп торған Фәләстин үҙәге Дамаскта булған берҙәм провинцияға әүерелә. Илгә һигеҙ йыл (1832-[[1840 йыл|40]]) идара иткән мысырҙар, Европа үрнәгенә эйәреп, ҡайһы бер реформалар ҙа үткәрә. Был осорҙа Фәләстиндә Библия географияһы һәм археологияһы буйынса киң тикшеренеүҙәр үткәрелә. 1838 йылда Мысыр хөкүмәте [[Бөйөк Британия]]ға Йәрүсәлимдә консуллыҡ асырға рөхсәт итә (быға тиклем Европа державаларының консуллыҡтары тик портлы ҡалаларҙа — Акко, Хайфа һәм Яффала, шулай уҡ Рамлала ғына була). 20 йылдан һуң Көнбайыштың бөтә дәүләттәре, АҠШ-ты ла индереп, Йәрүсәлимдә консул вәкиллектәренә эйә була&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;.

XIX быуатта Йәрүсәлим ҡабат Эрец-Исраэлдең мөһим йәһүд үҙәгенә әүерелә. Йәрүсәлим менән рухи беренселек өсөн ярышҡан Цфат ер тетрәүҙән (1837) ҙур зыян күрә, 2 меңләп йәһүд һәләк була, ҡала иһә бөлгөнлөккә төшә.

[[1841 йыл]]да Фәләстин менән Сүриә Төркиә контроле аҫтына ҡайта. Был ваҡытҡа Фәләстиндә йәһүд халҡының һаны ике тапҡырға арта, ә христиан һәм мосолмандар һаны үҙгәрешһеҙ ҡала&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;.

[[1880 йыл]]ға Фәләстин халҡы 450 меңгә етә, уларҙың 24 меңе йәһүд була. Йәһүдтәрҙең күпселеге дүрт ҡалала йәшәй: Йәрүсәлимдә (бында йәшәгән 25 мең кешенең яртыһынан ашыуы йәһүд була), Цфатала (4 мең), Тверияла (2,5 мең) һәм Хевронда (800), тағы ла Яффала (1 мең) һәм Хайфала (300). Йәрүсәлим илдәге иң ҙур ҡалаларҙың береһе булып китә&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;. Илдәге йәһүдтәрҙең күпселеге сефард общинаһына ҡарай, уға Төньяҡ Африка, Бохара, Иран һәм башҡа яҡтарҙан күсеп килгән йәһүдтәр инә. Ашкеназ общинаһы нигеҙҙә Көнсығыш Европа йәһүдтәренән тора, ә улар хәсидтәргә һәм уларға ҡаршы булған прушимдарға (митнагдимдарға) бүленә. Йәһүдтәрҙең ҙур күпселеге ордоксияға йәбешеп ята һәм раввиндар абруйына буйһона. Халлуки фондтарынан ярҙам килеп торһа ла, йәһүдтәр төрөк чиновниктары йыйған ҙур һалымдарҙы түләр өсөн күп эшләргә мәжбүр була. Шуға ҡарамаҫтан, Эрец-Исраэлдең йәһүдтәре һаны Европала ойошторолған алиялар иҫәбенә йылдам үҫә&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;.

=== Йәһүдтәрҙең Сионға ынтылышы һәм сәйәси сионизм яралыуы ===
[[Диаспора]]ла йәшәгән йәһүдтәр һәр ваҡыт Сионға ҡайтырға ашҡынып йәшәй. [[XII быуат]]тан башлап йәһүдтәрҙең христиан сиркәүе тарафынан эҙәрләнеүе уларҙың Изге ергә ағылыуына сәбәпсе була. 1492 йылда был ағымды Испаниянан һөрөлгән йәһүдтәр тулыландыра.
[[Файл:Herzl on a balcony full.jpg|мини|387x387пкс|Теодор Герцль]]
Хәҙерге заман иммиграцияһының тәүге ҙур тулҡыны Беренсе алия ([[Йәһүд теле|ивр.]]‏עלייה‏‎) тигән атама аҫтында билдәлелек ала, ул [[1881 йыл]]да, йәһүдтәр Көнсығыш Европала үҙҙәренә иғлан ителгән ҡыйратыуҙарҙан ҡасырға мәжбүр булғанда, башлана&lt;ref name=&quot;aliyot&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Immigration/immigtoc.html Immigration] (англ.&lt;/ref&gt;.

Донъяла йәһүд дәүләте буласаҡ Израилде нигеҙләү маҡсатын ҡуйған сәйәси сионизм хәрәкәтен Теодор (Беньямин Зеэв) Герцль башлап ебәрә&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFKornberg1993|Kornberg 1993]] &quot;How did Theodor Herzl, an assimilated German nationalist in the 1880s, suddenly in the 1890s become the founder of Zionism?&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFHerzl1946|Herzl 1946]], С. 11&lt;/ref&gt;. [[1896 йыл]]да Герцль «Йәһүд дәүләте» ([[Немец теле|нем.]] ''&lt;span lang=&quot;de&quot;&gt;Der Judenstaat'') тигән китабын баҫтыра, унда йәһүд дәүләтен ниндәй итеп күреүен тасуирлай. Киләһе йылына инде Герцль Базелдә үткән беренсе Бөтә донъя йәһүд конгресына етәкселек итә, унда Бөтә донъя синонизм ойошмаһына нигеҙ һалына&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Jewish+Education/Compelling+Content/Eye+on+Israel/120/Chapter+One+The+Heralders+of+Zionism.htm Chapter One: The Heralders of Zionism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427070421/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Jewish+Education/Compelling+Content/Eye+on+Israel/120/Chapter+One+The+Heralders+of+Zionism.htm |date=2009-04-27 }} (англ.&lt;/ref&gt;.

Икенсе алия ([[1904 йыл|1904]]—[[1914 йыл]]дар) Кишиневтағы ҡыйралыштан һуң башлана. 40 меңләгән йәһүд Фәләстингә килеп төпләнә&lt;ref name=&quot;aliyot&quot;/&gt;. Беренсе һәм икенсе алия иммигранттарының күбеһе ортодоксаль йәһүдтәр була,&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFStein2003|Stein 2003]], С. 88&lt;/ref&gt; әммә икенсе алияға киббуц хәрәкәтен башлап ебәргән социалистар ҙа инә&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFRomano2003|Romano 2003]], С. 30&lt;/ref&gt;.

=== Фәләстиндә британ мандаты ===
[[Беренсе донъя һуғышы]] барғанда В. Жаботинский менән И. Трумпельдор инициативаһы буйынса британ армияһы составында «Йәһүд легионы» төҙөлә, ул британ ғәскәрҙәренә Фәләстинде баҫып алырға ярҙамлаша. [[1917 йыл]]дың ноябрендә Бөйөк Британияның сит ил эштәре секретары Артур Бальфур артабан Бальфур Декларацияһы тип аталасаҡ документты сығара. Унда раҫланыуынса, Британия «''Фәләстиндә йәһүд халҡы өсөн милли йорт төҙөүгә ыңғай ҡарай''»&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.yale.edu/lawweb/avalon/mideast/balfour.htm Balfour Declaration 1917] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704103803/http://www.yale.edu/lawweb/avalon/mideast/balfour.htm |date=2007-07-04 }} (англ.&lt;/ref&gt;.

[[1919 йыл|1919]]—[[1923 йыл]]дарҙа (Өсөнсө алия) Фәләстингә башлыса Көнсығыш Европанан 40 меңләп йәһүд күсә. Был тулҡындағылар ауыл хужалығы эштәрен белә һәм иҡтисадты күтәреү мөмкинлегенә эйә була. Британ властары иммиграцияға квота билдәләһә лә, был осор аҙағына йәһүдтәр һаны 90 меңгә етә. Изреғәл үҙәне менән Хефәр үҙәне һаҙлыҡтары киптерелә һәм ер ауыл хужалығы өсөн яраҡлыға әйләнә. Был осорҙа профсоюздар федерацияһы Гистадрутҡа нигеҙ һалына.

Илдә йәшәгән ғәрәптәр йәһүд иммиграцияһының көсәйеүе менән ризалашмай. Йәһүдтәр эре ғәрәп ер биләүселәренән ҙур биләмәләр һатып ала, ваҡ ҡуртымсыларҙы ҡыуып ебәрә. Йәһүд эшҡыуарҙары эшкә йәһүд эшселәрен алырға тырыша. Йәһүд иммиграцияһына ҡаршы ғәрәптәрҙең сығыштары һөҙөмтәһендә [[1920 йыл]]да Фәләстин фетнәләре башлана. Быға бәйле Һа-Шомер йәһүд үҙоборона ойошмаһы нигеҙендә йәһүдтәрҙең яңы хәрби ойошмаһы «Хагана» ([[Йәһүд теле|ивритс]]а «Оборона») барлыҡҡа килтерелә.&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFScharfstein1996|Scharfstein 1996]], С. 269.&lt;/ref&gt;

[[1922 йыл]]да Милләттәр Лигаһы Бөйөк Британияға Фәләстин мандатын тапшыра, быны «''илдә йәһүд милли йортон хәүефһеҙ ойоштороу өсөн сәйәси, административ һәм иҡтисади шарттар булдырыу''» кәрәклеге менән аңлата&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.fordham.edu/halsall/mod/1922mandate.html League of Nations: The Mandate for Palestine, July 24, 1922] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110804221156/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1922mandate.html |date=August 4, 2011 }} (англ.&lt;/ref&gt;. Мандаттың тәүге осоронда Яффа фетнәләре арҡаһында Британия йәһүд иммиграцияһын сикләй һәм йәһүд дәүләтенә тәғәйенләнгән территорияның бер өлөшөн Трансиорданияға бирә.&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFLiebreich2005|Liebreich 2005]], С. 34&lt;/ref&gt;

Ул ваҡытта илдә башлыса мосолман ғәрәптәр йәшәй, әммә иң ҙур ҡала булған Йәрүсәлимдә йәһүдтәр күпселекте тәшкил итә.&lt;ref&gt;J. V. W. Shaw.&lt;/ref&gt;

[[1924 йыл|1924]]—[[1929 йыл]]дарҙа (Дүртенсе алия) Фәләстингә 82 мең йәһүд күсә, был башлыса [[Польша]] менән [[Венгрия]]лағы антисемитизм күтәрелешенә бәйле була. Был ағым күпселек урта синыф вәкилдәренән тора, улар үҫештәге ҡалаларға төпләнә, сауҙа һәм йәмәғәт туҡланыуы өлкәһенә һәм еңел сәнәғәткә ҡараған бәләкәй предприятиелар аса. Ләкин һуңғараҡ был тулҡын эмигранттарының яҡынса 23 меңе илдән кире китә.

1930-сы йылдарҙа [[Германия]]ла нацизм идеологияһының күтәрелеше Бишенсе алияға сәбәп була. Сирек миллион самаһы йәһүд [[Адольф Гитлер|Гитлер]]ҙан ҡаса. Был ағым [[1936 йыл|1936]]—[[1939 йыл]]дарҙағы Ғәрәп ихтилалы һәм, Британия тарафынан 1939 йылда «Аҡ китап» нәшер ителеп, йәһүдтәрҙең Фәләстингә күсеүенә нөктә ҡуйылыуы менән тамамлана. Донъялағы бөтә илдәр Холокосттан ҡасып килгән йәһүдтәрҙе ҡабул итеүҙән баш тарта. Фәләстингә йәшерен күсенеүҙе тормошҡа ашырыу маҡсатында «Моссад ле-Алия Бет» тигән ойошма төҙөлә, ул йәһүдтәргә Фәләстингә эләгергә һәм шулай итеп һәләкәттән ҡотолорға ярҙам итә&lt;ref name=&quot;aliyot&quot;/&gt;.

[[Икенсе донъя һуғышы]] тамамланыуға Фәләстиндең 1922 йылда 11 процент тәшкил иткән йәһүд халҡы 33 процентҡа етә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.mideastweb.org/palpop.htm The Population of Palestine Prior to 1948] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814065619/http://www.mideastweb.org/palpop.htm |date=2011-08-14 }} (англ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.israelipalestinianprocon.org/populationpalestine.html Population Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050722030415/http://www.israelipalestinianprocon.org/populationpalestine.html |date=2005-07-22 }} (англ.&lt;/ref&gt;

== Хәҙерге Израиль тарихы ==

=== Израиль Дәүләтен төҙөү ===
[[1945 йыл]]дан һуң Бөйөк Британия йәһүд халҡы менән көсәйә барыусы ыҙғышҡа йәлеп ителә&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFFraser2004|Fraser 2004]], С. 27&lt;/ref&gt;. [[1947 йыл]]да британ хөкүмәте Фәләстин мандатынан баш тарта, быны ғәрәптәрҙе лә, йәһүдтәрҙе лә ҡәнәғәтләндерерлек ҡарар таба алмауы менән аңлата&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/0a2a053971ccb56885256cef0073c6d4/2248af9a92b498718525694b007239c6!OpenDocument Background Paper No. 47 (ST/DPI/SER.]&lt;/ref&gt;. Күптән түгел ойошторолған [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] [[1947 йыл]]дың [[29 ноябрь|29 ноябренд]]ә Фәләстинде бүлеү планын ҡабул итә (БМО ГА-ның 181-се резолюцияһы). Был план [[1948 йыл]]дың 1 авгусына Фәләстиндә британ мандатын туҡтата һәм уның территорияһында ике дәүләт: йәһүд һәм [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] дәүләте төҙөүҙе күҙҙә тота. [[Иерусалим|Йәрүсәлим]] менән Бет-Ләхәм, был ҡалаларҙың статусы буйынса конфликт сыҡмаһын өсөн, БМО ҡарарына ярашлы, халыҡ-ара контроль аҫтындағы территориялар тип иғлан ителә.&lt;ref name=&quot;Круг_раздел&quot;&gt;[http://www.krugosvet.ru/articles/123/1012327/1012327a14.htm#1012327-L-157 План ООН по разделу Палестины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090127055252/http://www.krugosvet.ru/articles/123/1012327/1012327a14.htm#1012327-L-157 |date=2009-01-27 }} в [http://www.krugosvet.ru энциклопедии Кругосвет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813200639/http://www.krugosvet.ru/ |date=2009-08-13 }}&lt;/ref&gt;

Был планды [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[АҠШ]] кеүек ҙур державалар хуплағанға күрә ул ҡабул ителә ала. Советтар Союзы, Яҡын Көнсығыштағы урынын нығытырға тырышып, иң элек Бөйөк Британияның позицияһын ҡаҡшатырға ынтыла. БМО планының СССР тарафынан хупланыуы йәһүдтәр өсөн дә, ғәрәптәр өсөн дә көтөлмәгән хәл була&lt;ref&gt;[http://www.vmdaily.ru/article.php?aid=5372 Сталин и Израиль]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.inosmi.ru/translation/241519.html «Рука Москвы» и создание Израиля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413061241/http://www.inosmi.ru/translation/241519.html |date=2009-04-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://scepsis.ru/library/id_1633.html Сталин и создание государства Израиль]&lt;/ref&gt;. АҠШ-тың сәйәси элитаһы эсендә был мәсьәләлә етди ҡапма-ҡаршылыҡтар булһа ла, [[АҠШ Дәүләт департаменты|дәүләт департаменты]] етәкселеге менән ҡаршы тороуға ингән президент Гарри Трумэндың ҡарашы еңеп сыға.&lt;ref&gt;[http://www.inosmi.ru/translation/241250.html Вашингтонская битва за рождение Израиля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090610074701/http://www.inosmi.ru/translation/241250.html |date=2009-06-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.knukim-edu.kiev.ua/index.php?id=190&amp;view=article Гарри Трумен и его роль в создании государства Израиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110128072417/http://knukim-edu.kiev.ua/index.php?id=190&amp;view=article |date=2011-01-28 }}&lt;/ref&gt;

Йәһүд халҡының күпселеге Фәләстинде бүлеү планын хуплап ҡаршы ала. [[Менахем Бегин]]дың Иргун һәм Исхаҡ Шамирҙың Лехи ойошмаһы кеүек радикаль йәһүд ойошмалары ғына, был план йәһүдтәргә ҡарата ғәҙел түгел тип, унан баш тарта. Бер ни тиклем &quot;ишув&quot;тың (Фәләстиндә йәшәгән йәһүдтәрҙең) хөкүмәте вазифаларын да өлөшләтә үтәп торған Йәһүд агентлығы иһә БМО планын ҡабул итергә була&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.mfa.gov.il/MFA/Facts+About+Israel/History/HISTORY-+Foreign+Domination.htm History: Foreign Domination] (англ.).&amp;#x20; МИД Израиля&amp;#x20;(1 октября 2006).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 6 июля 2007.&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

Ғәрәп етәкселәре, шул иҫәптән [[Ғәрәп илдәре лигаһы|Ғәрәп дәүләттәре лигаһы]] һәм Юғары ғәрәп советы (Фәләстин) БМО-ның Фәләстинде бүлеү планына ҡырҡа ҡаршы була&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFBregman2002|Bregman 2002]], С. 40-1&lt;/ref&gt; һәм уны тормошҡа ашырыуға бөтә көстәре менән ҡамасаулыҡ ҡыласаҡтарын белдерә&lt;ref name=&quot;ЭЕЭ_раздел&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;{{ЭЕЭ|13236|Планы раздела Палестины}}&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Мәҫәлән, Юғары ғәрәп советының рәйесе вазифаларын үтәгән Жәмәл әл Хөссәйени 1947 йылдың 24 ноябрендә былай тип янай: «''Йәһүдтәр Фәләстиндең берәй генә өлөшөнә эйә булһа ла, ил ут һәм ҡан эсендә ҡаласаҡ''»&lt;ref name=&quot;ЭЕЭ_раздел&quot;/&gt;. Йәһүд дәүләтен төҙөүгә ҡаршылыҡ күрһәткән ғәрәп етәкселәре раҫлауынса, план Фәләстин халҡының 67 процентын тәшкил иткән йәһүд булмаған күпселектең хоҡуҡтарын боҙа. Йәһүд дәүләтенә тапшырылаһы территорияның майҙаны ла, сифаты ла дәғүәләшеүгә сәбәп була. Йәһүдтәр һәм ғәрәптәр араһында күп һанлы бәрелештәр булып тора.

[[1948 йыл]]дың 14 майында, Фәләстингә британ мандаты тамамланыуға бер көн ҡалғанда, [[Давид Бен-Гурион|Дауыт Бен-Гурион]] БМО бүлгән территорияла йәһүд дәүләтен иғлан итә&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.npr.org/news/specials/mideast/history/history3.html Part 3: Partition, War and Independence] (англ.&lt;/ref&gt;. Киләһе көнөнә инде [[Ғәрәп дәүләттәре лигаһы]] Израилгә һуғыш аса һәм бер юлы биш ил ([[Сүриә]], [[Мысыр]], [[Ливан]], [[Ираҡ]] һәм Трвансиордания) Израилгә ҡаршы һуғыш иғлан итә. Шулай итеп, Беренсе ғәрәп-израиль һуғышы башлана&lt;ref name=&quot;npr&quot;/&gt;.

=== Бойондороҡһоҙлоҡ һәм беренсе йылдар ===
[[1948 йыл]]дың 17 майында [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]] доньяла беренсе булып Израиль дәүләтен де-юре таный. АҠШ, көслө йәһүд лоббийы булыуға ҡарамаҫтан, Израилде де-факто ғына таный. Израилдең беренсе сит ил эштәре министры Моше Шарет Израилдең СССР-ға тәүге рәсми телеграммаһында «[[БМО]]-ла совет делегацияһының бойондороҡһоҙ һәм суверенлы йәһүд дәүләтен ойоштороуҙы хуплаған ныҡлы позиция биләгәне өсөн Израиль халҡының оло рәхмәтен һәм хөрмәтен» еткерә&lt;ref&gt;''Хронограф''. «Вокруг света» № 5-2008, стр. 50&lt;/ref&gt;

1948 йылда хәрби хәрәкәттәр башланғанға тиклем Фәләстиндә 1 миллион 250 мең ғәрәп була&lt;ref&gt;[http://www.mideastweb.org/unscop1947.htm Report of UNSCOP — 1947] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218005750/http://mideastweb.org/unscop1947.htm |date=2010-12-18 }}&lt;/ref&gt;, уларҙың 750 меңе йәһүд дәүләтенә тапшырылған һәм һуғыш барышында Израиль тарафынан тартып алынған территорияларҙа йәшәй&lt;ref name=&quot;ЭЕЭ_беженцы&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;{{ЭЕЭ|15544#02|Израиль и палестинская проблема. Война 1948 г.}}&lt;/ref&gt;. Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш барышында Фәләстиндә йәшәгән 600 меңләп ғәрәп&lt;ref&gt;В различных источниках приводятся цифры от 520 до 900 тыс.&lt;/ref&gt; йәһүдтәргә бирелгән һәм ғәрәптәргә ҡалдырылған территорияларҙағы йорттарын ташлап китергә мәжбүр була.

Бер йыл барған хәрби хәрәкәттәрҙән һуң, [[1949 йыл]]дың июлендә, Мысыр, Ливан, Трансиордания һәм Сүриә менән утҡа тотошоуҙы туҡтатыу тураһында килешеү ҡабул ителә. Уға ярашлы, Көнбайыш Галилея һәм диңгеҙ буйы тигеҙлегенән Йәрүсәлимгә тиклемге аралыҡ та йәһүдтәр ҡулы аҫтында ҡала. Йәрүсәлим Израиль менән Трансиордания араһында утты туҡтатыу һыҙаты буйынса бүленә. Израиль дәүләте мандат аҫтындағы Фәләстин территорияһының 80 процентын (Иордан аръяғынан тыш) биләй. Был ваҡытлы сиктәр «Йәшел һыҙат» тип атала. Ғәрәп дәүләте төҙөлмәй ҡала.&lt;ref name=&quot;ЭЕЭ_раздел&quot;/&gt; Был территорияны, Йәһүдиә, Самария һәм Көнсығыш Йәрүсәлимде, Иордания аннексиялай, ул артабан Көнбйыш яр тип йөрөтөлә башлай. Мысыр [[Ғәззә  секторы]] (Газа секторы) өҫтөнән контроллек ала.

1949 йылдың 11 майында Израиль Дәүләте БМО ағзаһы тип таныла&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/1ce874ab1832a53e852570bb006dfaf6/0b3ab8d2a7c0273d8525694b00726d1b Two Hundred and Seventh Plenary Meeting] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070912101430/http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/1ce874ab1832a53e852570bb006dfaf6/0b3ab8d2a7c0273d8525694b00726d1b |date=2007-09-12 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Дәүләт барлыҡҡа килгәндең тәүге йылдарында уның сәйәси майҙанында социалистик сионизм (МАПАЙ) хәрәкәте өҫтөнлөк итә, ул Израилдең беренсе премьер-министры [[Давид Бен-Гурион|Дауыт Бен-Гурион]] етәкселеге аҫтында бара&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFLustick1988|Lustick 1988]], pp. 37-9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/iltoc.html Israel (Labor Zionism)].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Был йылдарҙа йәһүдтәр күпләп иммиграциялай. 1948—1958 йылдарҙа Израиль халҡы 0,8 миллиондан 2 миллионға тиклем арта&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www1.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_01&amp;CYear=2006 Population, by Religion and Population Group] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930033403/http://www1.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_01&amp;CYear=2006 |date=2007-09-30 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Иммигранттарҙың күпселеге ҡасаҡ булғанлыҡтан мөлкәтһеҙ килә. Улар ваҡытлы палатка ҡаласыҡтарына («''маабарот''») урынлаштырыла. [[1952 йыл]]ға ошондай ҡаласыҡтарҙа 200 меңдән ашыу иммигрант көн итә. Был кризисты хәл итеү ихтыяжы Бен-Гурионды ГФР менән репарациялар тураһында договорға ҡул ҡуйырға мәжбүр итә, был Германия менән хеҙмәттәшлек итеү ниәтенә асыуы килгән йәһүдтәрҙең көслө ҡаршылығына осрай&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFShindler2002|Shindler 2002]], pp. 49-50&lt;/ref&gt;.

1950-се йылдарҙа Мысыр оккупациялаған [[Ғәззә  секторы]] (Газа секторы)нан һәм Иордания оккупациялаған территориянан Израилгә фәләстин боевиктары (фидаиҙар) бер-бер артлы [[Терроризм|террористик]] һөжүмдәр яһап тора.

1956 йылда Израиль Мысыр национализациялаған [[Суэц каналы]]н ҡулдарына алырға ниәтләгән Бөйөк Британия менән Францияның йәшерен союзына берегә. Суэц кризисы барышында Синай ярымутрауы баҫып алынғандан һуң, [[АҠШ]] менән СССР баҫымы аҫтында Израиль судноларының Суэц каналы аша йөрөүенә һәм [[Ҡыҙыл диңгеҙ]]гә сығыуына алмашҡа сигенергә мәжбүр була&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://history.sandiego.edu/GEN/20th/suez.html The Suez Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070526200805/http://history.sandiego.edu/gen/20th/suez.html |date=2007-05-26 }} (англ.&lt;/ref&gt;.

=== Ғәрәп-израиль конфликты ===

==== Ғәрәп илдәре менән мөнәсәбәттәр ====
Йәһүд дәүләте барлыҡҡа килгәндең тәүге тиҫтә йыллыҡтарында ғәрәп илдәре уны ойоштороуҙың хоҡуҡилығы буйынса дәғүәләшеүҙе дауам итә, ә ғәрәп милләтселәре Насер етәкселеге аҫтында уны юҡ итеүгә саҡырыуҙан туҡтамай&lt;ref&gt;[http://encarta.msn.com/encnet/refpages/RefArticle.aspx?refid=761570433 Encarta — Six-Day War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090606190807/http://encarta.msn.com/encnet/refpages/RefArticle.aspx?refid=761570433 |date=2009-06-06 }}&lt;/ref&gt;. 1967 йылда [[Мысыр]], [[Сүриә]] һәм [[Иордания]] үҙ ғәскәрҙәрен Израиль сигенә тарта, БМО-ның татыулыҡ урынлаштырыусыларын ҡыуып ебәрә һәм Израиль караптарына Ҡыҙыл диңгеҙгә һәм Суэц каналына юлды бикләй. Көньяҡта фидаиҙарҙың һөжүмдәре туҡтамай. Радионан сығышында Насер ғәрәп дәүләттәрен Израилде диңеҙгә төртөп төшөрөргә өндәй&lt;ref&gt;[http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2007/06/06/127037 Политэкономия: Шесть дней вечной войны]&lt;/ref&gt;. Был ғәмәлдәр Израиль өсөн нөктәле һөжүмдәр яһау һәм һуғыш башлау өсөн һылтау булып хеҙмәт итә, был һуғыш тарихҡа Алты көнлөк һуғыш тигән атама менән инә&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFSmith2006|Smith 2006]], С. 126.&lt;/ref&gt;. Был һуғышта Израиль бер нисә көн эсендә ышаныслы еңеү яулай, Синай ярымутрауын, [[Ғәззә  секторы]] (Газа секторы)н, Иордан йылғаһының Көнбайыш ярын, Көнсығыш Йәрүсәлимде һәм Голан бейеклектәрен яулай. 1949 йылғы йәшел һыҙат Израиль менән яңы территориялар араһындағы административ сиккә әүерелә. [[Иерусалим|Йәрүсәлим]] сиктәре ҡаланың көнсығышына табан киңәйә. 1980 йылда ҡабул ителгән Йәрүсәлим тураһындағы закон ҡаланың сиктәрен йәнә бер тапҡыр раҫлай һәм Йәрүсәлимдең статусы тураһында халыҡ-ара бәхәс ҡубыуға сәбәп була.
[[Файл:Golda_Meir_03265u.jpg|мини|184x184пкс|Израиль премьер-министры Голда Меир]]
[[1967 йыл]]да ғәрәп дәүләттәренең еңелеүе ғәрәп радикализмы һәм терроризмының үҫеүенә килтерә — Фәләстинде азат итеү ойошмаһының эшмәкәрлеге әүҙемләшә&lt;ref&gt;[http://www.nytimes.com/2005/03/13/magazine/13PALESTINIANS.html?pagewanted=2 NYTimes — The Interregnum]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mfa.gov.il/MFA/Foreign+Relations/Israels+Foreign+Relations+since+1947/1947-1974/33+The+Palestinian+National+Covenant-+July+1968.htm Israel Ministry of Foreign Affairs — The Palestinian National Covenant — July 1968]&lt;/ref&gt;. 1960-сы йылдар аҙағы — 1970-се йылдар башында фәләстин террорсылары бөтә донъя буйлап израилдәргә һөжүмдәрҙең беренсе тулҡынын йәйелдерә. [[1972 йыл]]да [[Мюнхен]]дағы Йәйге Олимпиадала Израиль атлеттарын ирекһеҙләп тотоу иң билдәле теракт булып иҫәпләнә&lt;ref&gt;[http://www.palestinefacts.org/pf_1967to1991_terrorism_1970s.php Ma’alot, Kiryat Shmona, and Other Terrorist Targets in the 1970s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151229092039/http://www.palestinefacts.org/pf_1967to1991_terrorism_1970s.php |date=2015-12-29 }}&lt;/ref&gt;. Немец махсус хеҙмәттәре, аманат итеп алынғандарҙы ҡотҡарырға тырышып, уңышһыҙлыҡҡа тарый һәм аманаттар барыһы ла һәләк була. Был теракт өсөн яуаплы террорсылар бик тиҙ иреккә сығарыла&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Edmund L. Andrews, John Kifner.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Израиль махсус хеҙмәттәре «Алла ҡапҡаһы» тигән яуап операцияһын үткәрә һәм һөжүмдә ҡатнашҡандарҙың бөтәһе лә эҙләп табыла һәм үлтерелә&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFCrowdy2006|Crowdy 2006]], С. 333&lt;/ref&gt;

[[1973 йыл]]дың 6 октябрендә, йәһүдтәр өсөн айырыуса изге булған Йом Киппурҙа (Ҡиәмәт көнө), бөтә диндар йәһүдтәр [[синагога]]ла булғанда, Мысыр менән Сүриә Израилгә һөжүм итә. Израиль хөкүмәте өсөн был һуғыш көтөлмәгәнлек була. Ҡиәмәт көнө һуғышы [[26 октябрь|26 октябрҙ]]ә тамамлана. Һөжүм ЦАХАЛ тарафынан уңышлы кире ҡағыла&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/6/newsid_2514000/2514317.stm 1973: Arab states attack Israeli forces].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Һуғыш йомғаҡтарын эске тикшереү хөкүмәттән яуаплылыҡты алһа ла, йәмәғәтселектең ризаһыҙлығы премьер-министр Голда Меирҙы отставкаға китергә мәжбүр итә.

[[1977 йыл]]да Кнессетҡа һайлауҙар Израилдең сәйәси тормошонда боролош яһай. Беренсе тапҡыр Херут (хәҙерге Ликуд), [[Менахем Бегин]] етәкселеге аҫтында күпселек тауышты йыйып, дәүләт барлыҡҡа килгәне бирле властан китмәгән МАПАЙ (хәҙерге Авода) партияһынан илгә контроллек итеү мөмкинлеген тартып ала.&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFBregman2002|Bregman 2002]], pp. 169-70 «In hindsight we can say that 1977 was a turning point…»&lt;/ref&gt;

1978 йылда Израилгә Мысыр президенты Әнүәр Садаттың тарихи сәфәре була. Был ваҡиға Израилдең ғәрәп дәүләте башлығы тарафынан тәүге танылыуы булып тора&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFBregman2002|Bregman 2002]], pp. 171-4&lt;/ref&gt;. Ике йылдан Әнүәр Садат менән Менахем Бегин Мысыр-Израиль солох договорына ҡул ҡуя,&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFBregman2002|Bregman 2002]], pp. 186-7&lt;/ref&gt; уға ярашлы, Израиль Мысырға Синай ярымутрауын ҡайтарып бирә һәм Фәләстин автономияһын ойоштороу буйынса һөйләшеүҙәр башларға йөкләмә ала.

[[1982 йыл]]да Израиль Фәләстинде азат итеү ойошмаһы базаларын юҡ итеү маҡсатында Ливан граждандар һуғышына барып ҡыҫыла. Был операция «Галилеяға тыныслыҡ» тип атала, ләкин аҙаҡ Беренсе Ливан һуғышы тигән атама ала&lt;ref&gt;[http://www.newsru.co.il/israel/21mar2007/second503.html Комиссия решила назвать Вторую Ливанскую войну Второй Ливанской войной]&lt;/ref&gt;. [[1985 йыл]]да Израиль Ливан территорияһынан ғәскәрҙәрен сығара, 2000 йылға тиклем Израиль ҡулы аҫтында торған буфер зонаһында ғына хәрбиҙәр ҡалдыра.

[[1994 йыл]]да Израиль-Иордания солох договоры төҙөлә, Иордания Израиль менән мөнәсәбәттәрен көйләгән икенсе ғәрәп дәүләте була.&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFHarkavyNeuman2001|Harkavy &amp;#x26; Neuman 2001]], С. 270&lt;/ref&gt;

2000 йылда премьер-министр Эхуд Барак Көньяҡ Ливандан ғәскәрҙәрҙе сығара.

2006 йылдың 12 июлендә Ливандың шиғый террорсы ойошмаһы Хезболла Израиль тораҡ пункттарына бер нисә ракета ебәрә һәм Израиль ғәскәрҙәре позицияларына һөжүм итә. Был ойошмаға [[Сүриә]] һәм [[Иран]] ыңғай ҡарашта тора.&lt;ref name=&quot;HRTZ_Harel&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Amos Harel.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wsh&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/12/AR2006071200262_pf.html Hezbollah Raid Opens 2nd Front for Israel] (англ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.npr.org/programs/morning/transcripts/2006/jul/060712.gradstein.html Hezbollah Captures Two Israeli Soldiers] (англ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060717235503/http://www.iht.com/articles/2006/07/13/africa/web.0712mideast.php Clashes spread to Lebanon as Hezbollah raids Israel — International Herald Tribune]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nrg.co.il/online/1/ART1/448/015.html חדשות nrg — חיזבאללה: חטפנו שני חיילים, שחררו אסירים] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111201131317/http://www.nrg.co.il/online/1/ART1/448/015.html |date=2011-12-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5179434.stm Day-by-day: Lebanon crisis — week one] (англ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://english.cri.cn/2947/2006/07/12/191@113428.htm Hezbollah: 2 Israeli Soldiers Captured] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025035334/http://english.cri.cn/2947/2006/07/12/191@113428.htm |date=2011-10-25 }} (англ.&lt;/ref&gt;

Хезболланың провокацион сығыштары Икенсе Ливан һуғышы тоҡаныуға сәбәпсе була. БМО баҫымы аҫтында утҡа тотошоу туҡтатыла.

2008 йылдың майында Төркиәлә Сүриә менән туранан-тура булмаған һөйләшеүҙәр барғаны билдәле була&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Peter Walker.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;

=== Фәләстин ғәрәптәре менән мөнәсәбәттәр ===
[[1987 йыл]]да Иордандың Көнбайыш ярында һәм [[Ғәззә  секторы]] (Газа секторы)нда ғәрәптәр Израиль идараһына һәм оккупацияһына ҡаршы баш күтәрә (Беренсе интифада)&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761579974/Intifada.html Intifada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080403235459/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761579974/Intifada.html |date=2008-04-03 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Һөҙөмтәлә, интифаданың артабанғы алты йылы эсендә 180 израилле һәм меңдән ашыу ғәрәп үлтерелә.

1988 йылда Фәләстинде азат итеү ойошмаһы Израилдең хоҡуғын таный һәм террорсыл көрәш алымдарынан баш тартыуын белдерә&lt;ref&gt;[http://www.palestinefacts.org/pf_1967to1991_plo_israel_exist_1988.php Why did the PLO suddenly decide, in 1988, that Israel had a right to exist?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161025143803/http://www.palestinefacts.org/pf_1967to1991_plo_israel_exist_1988.php |date=2016-10-25 }}&lt;/ref&gt;.

Фарсы ҡултығындағы һуғыш барышында 1991 йылда фәләстин ғәрәптәренең күпселеге һәм Фәләстинде азат итеү ойошмаһы Саддам Хөсәйен яҡлы була һәм Ираҡтың Израилгә ракеталар менән һөжүм итеүҙәрен хуплай&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Clyde Haberman.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFMowlanaGerbnerSchiller1992|Mowlana, Gerbner &amp;#x26; Schiller 1992]], С. 111&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Bill_Clinton,_Yitzhak_Rabin,_Yasser_Arafat_at_the_White_House_1993-09-13.jpg|слева|мини|180x180пкс|Исхаҡ Рабин менән Ясир Арафат президент Билл Клинтон эргәһендә килешеүҙәр төҙөгәндә ҡул ҡыҫыша, Осло, 1993 йылдың 13 сентябре]]
[[1992 йыл]]да Исхаҡ Рабин Израиль премьер-министры булғас, Израиль ғәрәп күршеләре менән уртаҡ тел табыу сәйәсәтен үткәрә башлай&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFBregman2002|Bregman 2002]], С. 236&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.bc.edu/research/cjl/meta-elements/texts/cjrelations/resources/education/Israel_Palestine/cold_war_ends.htm From the End of the Cold War to 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070625191031/http://www.bc.edu/research/cjl/meta-elements/texts/cjrelations/resources/education/Israel_Palestine/cold_war_ends.htm |date=2007-06-25 }} (англ.&lt;/ref&gt;. 1993 йылда Шимон Перес менән [[Мәхмүд Аббас|Мәхмуд Аббас]] Ослола тыныслыҡ һәм хәүефһеҙлек тураһында килешеүҙәргә ҡул ҡуя&lt;ref name=&quot;ExchangeOfLetters&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Israel-PLO%20Recognition%20-%20Exchange%20of%20Letters%20betwe Israel-PLO Recognition: Exchange of Letters between PM Rabin and Chairman Arafat] (англ.).&amp;#x20; МИД Израиля&amp;#x20;(9 Sep 1993).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 15 июля 2012.&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Ошо килешеүҙәр менән Фәләстин милли хакимиәте (ФМХ) ойошторола, уға Иордандың Көнбйыш яры менән [[Ғәззә  секторы]] (Газа секторы) өҫтөнән контроллек итеү вазифаһы тапшырыла. 5 йыл эсендә конфликтты тулыһынса көйләү планлаштырыла .&lt;ref name=&quot;DeclarationOfPrinciples&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Declaration+of+Principles.htm Declaration of Principles on Interim Self-Government Arrangements](англ.).&amp;#x20; МИД Израиля.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 4 марта 2009.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small&gt;.&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.state.gov/p/nea/rls/22602.htm Declaration of Principles on Interim Self-Government Arrangements](недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://www.state.gov/p/nea/rls/22602.htm ''история''])
.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;(недоступная ссылка)
Ләкин фәләстин ислам төркөмдәре теракттар һәм һөжүмдәрҙе дауам итә&lt;ref name=&quot;Oslo-теракты&quot;&gt;[http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-+Obstacle+to+Peace/Palestinian+terror+before+2000/Fatal%20Terrorist%20Attacks%20in%20Israel%20Since%20the%20DOP%20-S Fatal Terrorist Attacks in Israel Since the Declaration of Principles(September 1993)]&lt;/ref&gt;, Израиль армияһының яуап ғәмәлдәре һөҙөмтәһендә тыныс халыҡ та һәләк була.&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Settlements information, [http://www.fmep.org/about/overview.html Foundation for Middle East Peace] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071208065623/http://www.fmep.org/about/overview.html |date=2007-12-08 }}''&amp;#x20;[http://www.fmep.org/settlement_info/stats_data/settler_population_growth/sources_population_growth_1991-2003.html Sources of Population Growth: Total Israeli Population and Settler Population, 1991—2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511220205/http://www.fmep.org/settlement_info/stats_data/settler_population_growth/sources_population_growth_1991-2003.html |date=2008-05-11 }}(англ.)(недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://www.fmep.org/settlement_info/stats_data/settler_population_growth/sources_population_growth_1991-2003.html ''история''])

&lt;small&gt;Проверено 12 декабря 2007.&lt;/small&gt;&lt;small&gt;.&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

[[1995 йыл]]дың ноябрендә Исхаҡ Рабин йәһүд экстремисы Игаль Әмир тарафынан үлтерелә.

1990-сы йылдар аҙағында премьер-министр Бинйәмин Нетанияһу ғәскәрҙе Хеврондан сығара&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFBregman2002|Bregman 2002]], С. 257&lt;/ref&gt; һәм Уай-Ривер меморандумына ҡул ҡуя, был документ фәләстиндәрҙең үҙидаралыҡ хоҡуҡтарын киңәйтә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.state.gov/p/nea/rls/22694.htm The Wye River Memorandum] (англ.&lt;/ref&gt;

[[2000 йыл]]дың июлендә премьер-министр Эхуд Барак Кэмп-Дэвидтағы саммитта [[АҠШ]] президенты Билл Клинтон аралашсылығында Ясир Арафат менән һөйләшеүҙәр үткәрә. Был саммитта Эхуд Барак [[Ғәззә  секторы]] (Газа секторы) менән Иордан йылғаһының Көнбайыш ярындағы территорияларҙың 97 процентында фәләстин дәүләте төҙөү планын тәҡдим итә. Ул фәләстин дәүләтенә кисекмәҫтән тотош [[Ғәззә  секторы]] (Газа секторы)н һәм Көнбайыш ярҙың 73 процентын бирергә, ҡалған 20 процентты киләһе10-25 йыл эсендә тапшырырға тәҡдим итә. Был тәҡдимде тормошҡа ашырған осраҡта тәүҙә Фәләстин дәүләте бер-береһенә бәйһеҙ 4 өлөштән торор, улар араһында Израиль биләмәләре ятыр һәм дәүләт Израилдән башҡа бер ил менән дә уртаҡ сикле булмаҫ ине&lt;ref&gt;[http://www.mideastweb.org/campdavid2.htm Essentials of the Camp David II Proposals by Israel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022072323/http://www.mideastweb.org/campdavid2.htm |date=2013-10-22 }}&lt;/ref&gt;. Израиль тәҡдимдәренә ярашлы, Йәрүсәлимдең ҙур өлөшө, Көнсығыш Йәрүсәлимде лә индереп, Израиль буйһоноуында ҡалырға тейеш була. Фәләстин дәүләтенә демилитаризацияланыу шарты ҡуйыла. Арафат был тәҡдимдәрҙән баш тарта&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFGelvin2005|Gelvin 2005]], С. 240&lt;/ref&gt;. Һөҙөмтәһеҙ һөйләшеүҙәрҙән һәм Ликуд партияһы лидеры Ариэль Шарондың Ҡорам тауына ғәрәптәр провокацион тип ҡабул иткән сәфәренән һуң, фәләстин ғәрәптәре Әл-Аҡса интифадаһын башлай.

[[2001 йыл]]да Израиль премьер-министры итеп Ариэль Шарон ҡуйыла. Уның тәүге йылдарында Израиль менән Фәләстин автономияһы араһында һөйләшеүҙәр туҡтап ҡала. Фәләстин террорсы ойошмалары әүҙемләшә. Бецелем хоҡуҡ яҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, 2000—[[2008 йыл]]дар эсендә 1053 израилле һәләк була, уларҙың 335-е хәрби була&lt;ref&gt;[http://www.btselem.org/English/Statistics/Casualties.asp Число погибших в интифаде Аль-Акса]&lt;/ref&gt;.

Израиль армияһы ла яуап операциялары һәм авиаһөжүмдәре яһап тора. Бецелем мәғлүмәттәре буйынса, [[2000 йыл|2000]]—[[2006 йыл]]дарҙа 4281 фәләстин һәләк була, уларҙың 2038-е — ябай граждандар, меңдәрсә кеше яралана, йортһоҙ ҡала. Израиль Фәләстин автономияһы властарын терросыларға булышлыҡ итеүҙә ғәйепләй. [[2002 йыл]]дың яҙынан [[2004 йыл]]дың көҙөндә билдәһеҙ сәбәптән вафат булғанына тиклем Фәләстин автономияһы президенты Ясир Арафат [[Рамаллаһ|Рамаллалағы]] резиденцияһында йорттағы әсир булып ултыра.

[[2005 йыл]]да Шарон хөкүмәте [[Ғәззә  секторы]] (Газа секторы)нан бер яҡлы сығыу планын тормошҡа ашыра, һөҙөмтәлә, 25 йәһүд торамаһы емертелә, 7 мең кеше йорт-ерһеҙ ҡала (Израиль дәүләте уларға һәр ғаилә иҫәбенә уртаса 300 мең доллар аҡса вәғәҙә итә, ләкин түләмәй&lt;ref&gt;[http://newsru.org/world/24oct2004/pla300.html Правительство Израиля одобрило законопроект о компенсациях переселенцам из Газы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130312103305/http://newsru.org/world/24oct2004/pla300.html |date=2013-03-12 }}&lt;/ref&gt;). Шарон шулай уҡ Израиль ере менән Көнбйыш яр араһында Хәүефһеҙлек диуарын төҙөүҙе башлай&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.usatoday.com/news/world/2004-07-29-west-bank_x.htm West Bank barrier route disputed, Israeli missile kills 2] (англ.&lt;/ref&gt; . [[2006 йыл]]дың ғинуарында Ариэль Шаронға [[инсульт]] була, ул комаға төшә, һәм премьер-министр вазифаһын Эхуд Ольмерт үтәй башлай.

[[2006 йыл]]дың ғинуарында парламент һайлауҙарында Фәләстин автономияһы территорияларында радикаль исламсы хәрәкәт ХАМАС еңә.

[[2007 йыл]]дың 27 ноябрендә Эхуд Ольмерт менән [[Мәхмүд Аббас|Мәхмуд Аббас]] һөйләшеүҙәр башларға һәм [[2008 йыл]] аҙағына фәләстин дәүләте мәсьәләһен хәл итергә килешә. Ләкин һөйләшеүҙәр [[2008 йыл]]дың аҙағында Израиль тарафынан [[Ғәззә  секторы]] (Газа секторы)нда ХАМАС төркөмөнә ҡаршы «Ҡойолған ҡурғаш» операцияһын үткәреү арҡаһында өҙөлә. Израиль был операцияны үткәреү ихтыяжын Газанан күп йылдар буйы алып барылған ракеталар атыуҙы туҡтатыу кәрәклеге менән аңлата; операция һөҙөмтәһендә 1300-ҙән ашыу фәләстин һәм 14 израилле һәләк була.

[[2009 йыл]]да ФАТХ менән һөйләшеүҙәр Израилдең яңы премьер-министры Бинйәмин Нетанияһу һәм АҠШ-тың яңы президенты [[Барак Обама]] ҡатнашлығында дауам иттерелә. [[21 июнь|21 июнд]]ә Нетанияһу Яҡын Көнсығышта хәлде көйләү планын тәҡдим итә, шуның сиктәрендә, әгәр фәләстиндәр Израилде йәһүдтәрҙең милли йорто итеп таныһа, сикләнгән хоҡуҡтарға эйә булған фәләстин дәүләте төҙөлөүгә риза буласағын белдерә&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/15jun2009/speech.html Программная речь израильского премьера в университете Бар-Илан]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://i-r-p.ru/page/stream-exchange/index-24409.html Как построить мир на Ближнем Востоке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120031921/http://www.i-r-p.ru/page/stream-exchange/index-24409.html |date=2012-01-20 }}&lt;/ref&gt;.

=== СССР-ҙан һәм БДБ илдәренән репатриация (алия) ===
СССР-ҙа власҡа [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Горбачёв]] килгәс һәм [[АҠШ]] хөкүмәте (шәхсән президент [[Рональд Рейган|Рейган]]) баҫымы аҫтында [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙан эмиграциялау ҡағиҙәләре ябайлаштырыла. 1989 йылда СССР-ҙан Израилгә күпләп репатриацияланыу башлана. 1989 йылдың октябренән башлап АҠШ-та СССР ҡасаҡтарын ҡабул итеүгә сикләү һалыу ҙа үҙ йоғонтоһон яһай. Антисемитизм күренештәре лә репатриацияланыуҙың күтәрелеүенә сәбәп була. «Память» ойошмаһы 1987—1990 йылдарҙа &quot;жид-масон заговоры&quot;на ҡаршы күп һанлы акциялар үткәрә. 1990 йылдың яҙында йәһүдтәрҙе ҡырырға әҙерлек барыуы тураһында провокацион имеш-мимештәр таратыла.

[[1989 йыл|1989]]—[[1990 йыл]]дарҙа Израилгә СССР-ҙа 200 меңдән ашыу репатриант килә.

СССР тарҡалыуы, БДБ илдәрендәге иҡтисади һәм сәйәси проблемалар репатриацияны көсәйтә. «Ҙур Алия» барышында Израилгә СССР-ҙан һәм БДБ-нан миллиондан ашыу йәһүд сыға.

[[2004 йыл]]да Израилгә 22 меңләп яңы репатриант күсә, был [[2003 йыл]]ға ҡарағанда 1 меңгә кәмерәк. [[2005 йыл]] эсендә Израилгә 23 мең кеше репатриациялана (+4,4 процент). 1989 йылдан алып тәүге тапҡыр элекке СССР-ҙан килгән репатрианттар өлөшө бөтә күләмдең яртыһынан кәмерәк була — яҡынса 10,1 мең кеше (48,1 процент). Уларҙың 4000-е [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙән]], 3000 самаһы [[Украина]]нан, был һандар 2003 йылға ҡарағанда 18 һәм 21 процентҡа әҙерәк. Башҡа илдәрҙән 2004 йылда күскән репатрианттарҙан 3700 самаһы кеше (17,6 %) — [[Эфиопия]]нан, 2000-ләбе (9,5 %) — [[Франция]]нан, 1900-ө (9,0 %) — [[АҠШ]]-тан. [[2006 йыл]]да Израилгә 19 900 иммигрант килә, был 2005 йылдағыға тиң тиерлек.&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://newsru.co.il/israel/28dec2006/israel.html Статистические итоги: к 2007 году население Израиля составляет 7 100 000 человек].&lt;/ref&gt;

Ләкин репатрианттарҙың бер өлөшө, ҡағиҙә булараҡ, Израилдә урынлашып китә алмай һәм илде ҡалдыра. Мәҫәлән, 2007 йылға Рәсәйҙә Израилдең 50 000 гражданы йәшәй ине.&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://kp.ru/daily/23807/59827/ Евреи возвращаются в Россию].&amp;#x20; Комсомольская правда&amp;#x20;(15 ноября 2006).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 6 июля 2008.&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[:Категория:Шәхестәр:Сионизм|Категория: Персоналии: Сионизм]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Грант Майкл.'' История Древнего Израиля. — М.: Терра-Книжный клуб, 1998. — 336 с. — ISBN 5-300-01817-1
* ''Грей Джон.'' Ханаанцы. На земле чудес ветхозаветных. — М.: Центрполиграф, 2003. — 224 с.: ил. — Серия «Загадки древних цивилизаций». — ISBN 5-9524-0639-4
* ''Еврейские культуры: новый взгляд на историю:'' Сб. / Под ред. Давида Биля. — М.: Книжники, 2013. — 352 с. — Серия «История евреев». — ISBN 978-5-7516-1131-1
* ''Косидовский Зенон.'' Библейские сказания / Пер. с пол. Э. Гессен, Ю. Мирской. — М.: Политиздат, 1978. — 4-е изд. — 456 с.: ил. — Серия «Библиотека атеистической литературы».
* ''Крывелёв И. А.'' Раскопки в библейских странах. — М.: Советская Россия, 1965. — 320 с.: ил.
* ''Липовский И. П.'' Библейский Израиль. История двух народов. — СПб.: ИЦ «Гуманитарная Академия», 2010. — 576 с. — ISBN 978-5-93762-066-8
* ''Нот Мартин.'' История Древнего Израиля / Пер. Ю. П. Вартанова. — СПб.: Изд-во «Дмитрий Буланин», 2014. — 496 с. — Серия «Biblia continua». — ISBN 978-5-86007-751-5
* ''Тантлевский И. Р.'' История Израиля и Иудеи до 70 г. н. э. — М.: Изд-во Русской Христианской гуманитарной академии, 2014. — 432 с. — ISBN 978-5-88812-580-9
* ''Хэнкок Грэм.'' Ковчег завета. — М.: Вече, 1999. — 512 с. — Серия «Тайны древних цивилизаций». — ISBN 5-7838-0436-3
* ''Церен Эрих.'' Библейские холмы / Пер. с нем. Н. В. Шафранской. — М.: Правда, 1986. — 2-е изд. — 480 с.: ил.
* ''Циркин Ю. Б.'' История библейских стран. — М.: ООО «АСТ», Астрель, Транзиткнига, 2003. — 576 с. — Серия «Классическая мысль». — ISBN 5-17-018173-6
* ''Шифман И. Ш.'' Сирийское общество эпохи принципата (I—III вв. до н. э.). — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1977. — 312 с.
* ''Шифман И. Ш.'' Ветхий Завет и его мир. — М.: Политиздат, 1987. — 240 с.: ил.

== Һылтанмалар ==
* &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;{{ЭЕЭ|11758|Израиль}}, &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;{{ЭЕЭ|11758|Земля Израиля (Эрец-Исраэль)}}, &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;{{ЭЕЭ|11758|Исторический очерк}} &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;{{ЭЕЭ|11742|Государство Израиль}}, &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;{{ЭЕЭ|11742|Исторический очерк}} &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;
* {{ЭЕЭ|89#0173|Говард М. Сакер, История Израиля. Книги 1, 2}} ([http://cjoi.mktc.com/baliya1.htm]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) Говард М. Сакер, Иерусалим, издательство «Библиотека Алия», выпуски 173, 174, 1994
* [http://ru.find-doc.com/download.php?title=hedir.openu.ac.il_tutor-school_Sacher+-+chapter+14+(Russian).doc&amp;link=aGVkaXIub3BlbnUuYWMuaWwvdHV0b3Itc2Nob29sL1NhY2hlciAtIGNoYXB0ZXIgMTQgKFJ1c3NpYW4pLmRvYw%3D%3D Становление израильской республики. Глава 14 из книги Говарда Сакера «История Израиля.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128222834/http://ru.find-doc.com/download.php?title=hedir.openu.ac.il_tutor-school_Sacher%20-%20chapter%2014%20%28Russian%29.doc&amp;link=aGVkaXIub3BlbnUuYWMuaWwvdHV0b3Itc2Nob29sL1NhY2hlciAtIGNoYXB0ZXIgMTQgKFJ1c3NpYW4pLmRvYw%3D%3D |date=2020-11-28 }} [http://ru.find-doc.com/download.php?title=hedir.openu.ac.il_tutor-school_Sacher+-+chapter+14+(Russian).doc&amp;link=aGVkaXIub3BlbnUuYWMuaWwvdHV0b3Itc2Nob29sL1NhY2hlciAtIGNoYXB0ZXIgMTQgKFJ1c3NpYW4pLmRvYw%3D%3D От Войны за независимость до Шестидневной войны»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128222834/http://ru.find-doc.com/download.php?title=hedir.openu.ac.il_tutor-school_Sacher%20-%20chapter%2014%20%28Russian%29.doc&amp;link=aGVkaXIub3BlbnUuYWMuaWwvdHV0b3Itc2Nob29sL1NhY2hlciAtIGNoYXB0ZXIgMTQgKFJ1c3NpYW4pLmRvYw%3D%3D |date=2020-11-28 }}
* [http://www-r.openu.ac.il/kurs/politika1/saker.html Формирование Израильской республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120716003651/http://www-r.openu.ac.il/kurs/politika1/saker.html |date=2012-07-16 }}, Говард М. Сакер, Иерусалим, издательство «Библиотека Алия», выпуск 194
* [http://www.zman.com/news/2009/10/31/58962.html Арабы однажды уже признали Израиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110517010756/http://www.zman.com/news/2009/10/31/58962.html |date=2011-05-17 }}

{{Азия по темам|тарихы|Тарих|цвет=Израиль}}
[[Категория:Израиль тарихы]]</text>
      <sha1>tozoxllvzwyhs37jvs2cjw1fkug4kmo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иван Вазов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119139</id>
    <revision>
      <id>1308108</id>
      <parentid>1307805</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:37:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51182" sha1="04vmisaq8dfvcimrsjkiqiic3gk3qg2" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Иван Вазов
| Төп исеме   = 		
| Рәсеме      = BASA-937K-1-410-7-Ivan Vazov (cropped).JPG
| Ҡултамғаһы          = Вазов портреты. Авторы Уилл Сеймур Монро, 1914 йыл
| Тыуған ваҡыттағы исеме = Иван Минчов Вазов	
|Псевдонимдары           = Пейчин, Добринов, Ц-в, Д. Н-ров, Т. Габровски, Боянец, Белчин, Н-чев һәм башҡалар.
| Тыуыу датаһы    = [[9 июль]] [[1850]]
| Тыуған урыны   = Пловдив өлкәһенең Сопот ҡалаһы, элек {{ТыуғанУрыны|Ғосман империяһы|Ғосман империяһында}} 
| Вафат булыу датаһы = 22.09.1921  
| Вафат булған урыны  = {{ВафатБулыуУрыны|Болгария}}ның {{ВафатБулыуУрыны|София|Софияла}} ҡалаһы
| Гражданлығы = {{Болгария}}
| Эшмәкәрлек төрө = прозаик, шағир, драматург 
|Әҫәрҙәренең телдәре    = [[Болгар теле]]
| Дебют = «Борът» шиғыры
 | Наградалары              = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}}{{Орден Кирилла и Мефодия}}
{{!}}}
 |Викикитапхана             = 
}}

'''Ива́н Ми́нчов Ва́зов''' ([[9 июль]] [[1850 йыл]] — [[22 сентябрь]] [[1921 йыл]]) — киң билдәле [[Болгария|болгар]] [[шиғриәт|шағирҙарының]] береһе, йыш ҡына «болгар әҙәбиәте аҡһаҡалы» тип нарыҡлана. Уның ижадында ике тарихи эпоха — болгар милли яңырыуы һәм бойондороҡһоҙ Болгарияның аяҡҡа баҫыу осорҙары сағылыш тапҡан. Болгария Фәндәр академияһы академигы, Болгария Яҙыусылар союзының почётлы рәйесе, [[1897 йыл]]дың [[7 сентябрь|7 сентябренән]] [[1899 йыл]]дың [[30 ғинуар]]ына тиклем Болгария Халыҡ партияһынан мәғариф министры була.

== Биографияһы ==
[[Файл:Vazov Museum Sopot.jpg|left|thumb|200px|Иван Вазов тыуған йорт. Пловдив өлкәһенең Сопот ҡалаһы.]]
Иван Вазов Сопот ҡалаһы сауҙагәре Минчо Вазов ғаиләһендә 1850 йылдың 9 июлендә (иҫке стиль буйынса 27 июнендә) тыуған. Етеш тормошло һәм бай сауҙагәр нәҫеле вәкилдәре ғаиләһендә патриархаль йолалар, дингә хөрмәт менән ҡарау, илһөйәрлек тойғолары көслө була. Юҡҡа ғына Ивандың ике ағаһы: Георги Вазов һәм Владимир Вазов — генералдар, ә тағы бер ағаһы Борис Вазов — йәмәғәт эшмәкәре һәм сәйәсмән. Борис Вазов билдәләүенсә, Вазовтар сығышы менән ул ваҡыттағы Көнбайыш Македонияның (хәҙерге [[Греция]]) Нестрам биләмәһендәге Яновени ауылында йәшәгән Кирко Иванов Арнаудовҡа барып тоташа, ул Сопотҡа [[18-се быуат]] аҙағында, Али-паша Янинский хакимлек иткән осорҙа күсеп килә.
 
Иван Вазов училище тамамлай, йәштән үк [[рус әҙәбиәте]] менән таныша, шулай уҡ [[грек теле|грек]] һәм [[төрөк теле|төрөк телдәрен]] өйрәнә.

1866 йылда Пловдив гимназияһының 4-се синыфына уҡырға инә, бында [[француз теле]]н өйрәнә, Пьер Беранже һәм [[Виктор Гюго]] шиғриәте менән мауыға.

Вазов — Халыҡ партияһы ағзаһы һәм Константин Стоилов кабинетында халыҡ мәғарифы министры (1897 йылдан) була.

Иван Вазов Софияла 1921 йылдың 22 сентябрендә 12:30 сәғәттә, өйөндәге төшкө аш ваҡытында апаһы Выла һәм ҡыҙ туғаны Сыбка эргәһендә яҡты донъянан китә. Мәрхүм янына министрҙар Стоян Омарчевский, Михаил Турлаков һәм Александр Радолов килә. Табип Сарафовҡа иһә әҙиптең үлемен раҫларға ғына ҡала&lt;ref name=24chasa&gt;[http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=190461 Вазов спи под камък от Витоша — 24chasa.bg]&lt;/ref&gt;.

24 сентябрҙә Иван Вазов кәүҙәһе һалынған табутты билдәле болгар әҙиптәре баш ҡаланың Святая Неделя сиркәүенә алып бара. Левкий епискобы Варлаам Константинов һәм 65 священник ҡатнашлығында христиан дине буйынса йыназаны митрополит Видинский (Неофит Караабов) уҡый. Мәрхүм менән хушлашырға батша килә, министрҙар, баш ҡала мэры, башҡа дәүләттәрҙең илселәре, депутаттар һәм яҙыусылар йыйыла&lt;ref&gt;[http://bg-patriarshia.bg/news.php?id=52005 Възпоменание за патриарха на българската литература Иван Вазов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160919035705/http://bg-patriarshia.bg/news.php?id=52005 |date=2016-09-19 }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==
Иван Вазовтың әҙәби эшмәкәрлегенең башы 1870-се йылдарҙағы милли-революцион хәрәкәт дәүере менән тап килә: был ваҡытта Болгариялағы иҡтисади һәм сәйәси ысынбарлыҡ фонында буржуаз-демократик революция шәүләһе күренә башлай. [[Румыния]]лағы болгар эмигранттары араһында йәшәгән әҙип ике йыйынтыҡ: «Знамя и гусли» (1876) һәм «Печали Болгарии» (1877) баҫтыра, уларҙа болгар халҡының ауыр тормошон һүрәтләй һәм иҙеүселәргә ҡаршы көрәшкән гайдуктарға&lt;ref&gt;Гайдук — ХV—ХIХ быуаттарҙа [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан илдәрендә]] һәм [[Венгрия]]ла төрөк хакимлығына ҡаршы көрәштә ҡатнашыусы.&lt;/ref&gt; һәм воеводалар батырлығына дан йырлай.

Үҙенең социаль-сәйәси идеалын Вазов «Яңы ер» («Новая земля», 1903) романының төп геройы Странский образында матур итеп асып бирә. Был әҫәр — эпик трилогияның һуңғы китабы, тәүгеһе «Наша родня» исеме менән 1884 йылда донъя күрһә, «Под игом» тип аталған икенсеһе 1889 йылда баҫыла.

[[Файл:Ivan Vazov Alexandar Vladikov.jpg|мини|Иван Вазовтың һуңғы портреты. Авторы Александр Владиков.&lt;br&gt; 1920 йыл.]]
«Наша родня» романында Иван Вазов болгар халҡының 1860-сы йылдарҙағы тормошон һүрәтләй: азатлыҡ идеяһы был осорҙоң сәйәси төн ҡараңғылығында йыраҡ йондоҙ булып ҡына йымылдай. Лопушан монастырында яҙылған «Под игом» романы болгарҙарҙың төрөк хакимлығына ҡаршы ҡаты азатлыҡ көрәше осорон сағылдыра. Әҫәрҙең төп сюжеты — Урта Горциялағы [[1876 йыл]]дағы ихтилалды баҫтырыу. Автор Болгарияның азат ителеүҙән алдағы тормошон сағыу биҙәктәр менән һүрәтләүгә өлгәшкән; ул революцион һәм эвоюцион йүнәлеш вәкилдәрен революцион хәрәкәттә күрһәтеү менән бергә төрлө синфи төркәмдәрҙең үҙ-ара мөнәсәбәттәрен дә романдың үҙәгенә ҡуя. Әҫәр геройы Огнянов революция яғына ауыштырған «чорбаджи»&lt;ref&gt;Офицерский чин в Османской империи у янычар, соответствующий командиру роты.&lt;/ref&gt; Марк тормошон Вазов үҙенсәлекле һөйөү менән шаҡтай тулы итеп тасуирлай. Яңы шарттарҙа ла шундай уҡ ҡаһарманлыҡ менән көрәшкән йәш быуындың революцион кәйефенә ауаздаш булған «Под игом» романы киң билдәлелек ала һәм уҡыусылар араһында ныҡ популяр була.

Болгар йәмғиәте тормошон «Чичовцы» повесында Иван Вазов бөтөнләй икенсе юҫыҡтан асып бирә: Төркиә хакимлығы тамамланыуынан алдағы осорҙа йәшәүсе ябай болгарҙарының ғөрөф-ғәҙәте һәм образдары гротеск&lt;ref&gt;Әҙәбиәттә, сәнғәттә тормош күренешен ғәҙәттән тыш арттырып күрһәтеүгә ҡоролған алым һәм ошо алым менән ижад ителгән әҫәр&lt;/ref&gt; һәм сатирик формалар менән матур итеп бирелгән, 
бынан тыш әҫәрҙәге ҡайһы бер сюжет һәм эпизодтар «Под игом» романында һүрәтләнгән хәл-ваҡиғалар менән дә бәйле.

«Новая земля» романында иһә Вазов азат ителгән Болгария тормошон һүрәтләй. Әҫәрҙә инде ойошоп өлгөргән төрлө сәйәси төркөмдәрҙең: консерватор-русофилдар (русҡа табыныусылар) менән либерал-русофобтарҙың (рустарға ҡаршыларҙың) көрәше күрһәтелә. Автор күңеле менән рус батшаһына табыныусылар, уның ниәттәрен тормошҡа ашырыусы консерваторҙар яғында. Роман геройы Странский яҙыусы тарафынан һәләтле консерватор, намыҫлы гражданин һәм ысын патриоттың бар яңғай сифаттарына эйә булыусы итеп күрһәтелә. Уға ҡаршы персонаж — либералдар вәкиле доктор Доганский бары тик кире сифаттар менән һүрәтләнә. Был роман аша Вазов бер яҡтан үҙен консерватив ағым яҡлы итеп күрһәтһә, икенсе яҡтан, үҙ сәйәси фирҡәһенең ихлас ағзаһы булараҡ, уның абруйын ныҡлап күтәрергә ынтыла.

Әйтелгән трилогияһынан тыш Вазов, беллетрист (прозаик) булараҡ, тағы ла түбәндәге әҫәрҙәрен ижад иткән: ике томдағы «Драски и шарки» (1843—1895) романы; «Великата рилска пустыня» (1892); «Казаларската царица»; «Легенда при Царевец» һәм башҡалар.

Яҙыусының таланты күп яҡлы. Ул шулай уҡ лирика өлкәһендә, [[эпос]]та һәм [[Драма (жанр)|драма жанрында]] ла уңышлы эшләй.

Лирик әҫәрҙәренән уның «Звукове» (1893), «Скитнишки песни» (1899), «Под нашето нобе» (1903), «Люняка ми замириса» (1920) шиғри йыйынтыҡтары киң билдәле, ә иң яҡшыһы — «Епопея на забровените» тип исемләнгәне.

Болгар әҙәбиәтендәге тәүге драма әҫәрҙәре булараҡ Вазов-драматургтың «Хъшове», «Към пропаст» һәм «Борислав» исемле пьесалары тиҙ арала танылыу ала. Үҙен яҙыусы һәм шағир итеп танытҡан әҙиптең эпик һәм лирик әҫәрҙәре болгар әҙәбиәте үҫешендә билдәле бер этапты билдәләй, — Иван Вазовтың әҙәби-тарихи әһәмиәте нәҡ ошонда сағыла. Болгар телен лексик һәм эвфоник яҡтан, йәки аһәңлек&lt;ref&gt;Шиғри әҫәрҙә өн-ауаз ярашлығы&lt;/ref&gt; яғынан байытыуы менән дә Иван Вазов милли әҙәбиәт тарихында һиҙелерлек урын биләй.

== Библиография ==
{| class=&quot;wide sortable&quot;
|+
! |Йыл
! |Исеме, тәржемә &lt;!-- Первый или же наиболее распространенный перевод на русский; или просто перевод, если офиц. не переводилось --&gt;
! |Исемдең оригиналы &lt;!-- болг. --&gt;
! |Жанр
! |Тип &lt;!-- Название сборника, куда входит произведение. Или слово &quot;(Сборник)&quot;, если описывается сам сборник --&gt;
! |Тасуирлама
|------
| [[1876]]
| [http://vseknigi.3dn.ru/publ/19-1-0-185 Знамя и гусли]&lt;ref&gt;[http://vseknigi.3dn.ru/publ/19 Иван Вазов. Избранные произведения / М.: Детгиз. — предисл. А. Собкович. — (Школьная библиотека). — 1952.]&lt;/ref&gt;&lt;small&gt;
# Сосна. Перевод П. Железнова
# Бедная женщина
# Гусли, настроенные на новый лад. Перевод Н. Чуковского
# Мститель. Перевод А. Кудрейко
# Доброволец. Перевод М. Павловой
# Знамя. Перевод А. Кудрейко
# Панагюрские повстанцы. Перевод Л. Белова
# Свобода или смерть. Не переведено
# «Радецкий». Перевод М. Павловой
# Где Болгария?
# Мамино дитя
# Путешественник и гора Витош
# 1875 год!
# Мать крестьянина
# Завет
# Моим друзьям Г. и А.
# Деды наши несчастные
# В моей винтовке
# Георгиевская
# Сиркеджи-скелеси
# Мысли о картине
# Амнистия болгарам
# Абдул Хамид&lt;/small&gt;
| [http://chitanka.info/book/506-prjaporets-i-gusla Пряпорец и гусла]&lt;small&gt;
# Борът
# Сиромахкиня
# Новонагласената гусла (1875)
# Отмъстител
# Волентиринът (1875)
# Пряпорец
# Панагюрските въстаници (1875)
# Свобода или смърт (1876)
# „Радецки“
# Де е България?
# Мамино чедо (1875)
# Пътник и Витош планина (1874)
# 1875 година!! (1875)
# На една майка селянка (1875)
# Завет (1875)
# На приятелите ми Г. и А. (1875)
# Дедите наши злочести (1876)
# На пушката ми (1876)
# На Гергьовден (1876)
# Сиркеджи-скелеси (1876)
# Мисли върху една картина (1876)
# Амнистия за българите (1876)
# Абдул Хамид (1876)&lt;/small&gt;
| Шиғырҙар
| Йыйынтыҡ
| Төрлө йылдар шиғырҙары йыйынтығы
|------
| [[1892]]
| 
| Великата Рилска пустиня
| Проза
| 
| 
|------
| [[1893]]
| 
# Кардашев на охоте. Повесть
| [http://chitanka.info/book/493-draski-i-sharki Драски и шарки]. Част 1. Очерки из столичний животъ
# [http://chitanka.info/text/3762-kardashev-na-lov Кардашев на лов] Повесть
| Проза
| Сборник
| Рассказы. Очерки из столичной жизни.
|------
| [[1895]]
| 
| [http://chitanka.info/book/493-draski-i-sharki Драски и шарки]. Част 2. Очерки из столичний животъ
| Проза
| Сборник
| Рассказы. Очерки из столичной жизни.
|------
| [[1894]]
| [http://www.litmir.net/bd/?b=148240 Под игом]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''(пер. СПБ., журн. «Мир божий», 1896; Я. Слоним, В. Володин, М. Клягиина-Кондратьева, не п. 1970)''
| [http://chitanka.info/book/1773-pod-igoto Под игото]
| Роман
| Роман
| Роман из болгарской жизни в преддверии Освобождения
|------
| [[1900]]
| Журналист ли? ''(не переведено)''
| [[:bg:Вестникар ли?|Вестникар ли?]]
| Комедия
| Пьеса
| &lt;!-- Краткое описание произведения/сюжета, в 1-2 строчки. --&gt;
|------
| [[1903]]
| Искатели тёплых местечек ''(пер. М. Симаков)''
| [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=14&amp;WorkID=2791&amp;Level=1 Службогонци]
| Комедия
| Пьеса
| &lt;!-- Краткое описание произведения/сюжета, в 1-2 строчки. --&gt;
|------
| [[1907]]
| Святослав Тертер
| [http://chitanka.info/book/1774-svetoslav-terter Светослав Тертер]
| Роман
| Роман
| Исторический роман о Болгарии в конце XIII века
|------
| [[1919]]
| 
| [http://chitanka.info/book/498-ljuleka-mi-zamirisa Люлека ми замириса]
| Поэзия
| Сборник
| Сборник стихов
|------
| [[1881]]
| Гусли
| [http://chitanka.info/book/492-gusla Гусла]
| Поэзия
| Сборник
| Сборник стихотворений, написанных в период 1880-1881 гг.
|------
| [[1881]]
| Митрофан и Дормидольский ''(перевод М. Симаков)''
| [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=875&amp;sectionID=5 Митрофан и Дормидолски] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110220056/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=875&amp;sectionID=5 |date=2013-11-10 }}
| Повесть
| (Повесть)
| Комедийная повесть
|------
| [[1883]]
| Отверженные ''(Перевод В. Дилевской и Н. Толстого, 1952)''
| [http://chitanka.info/text/3765-nemilinedragi Немили—недраги] (''Пловдив, журн. «Наука», 1883–1884'')
| Повесть
| (Повесть)
| Полу-автобиографическая повесть, по словам автора, «точное описание жизни хэшей в Румынии» в начале 1870-х. Переработана в драму «Хэши» (1894)
|------
| [[1884]]
| Наша родня ''(перевод М. Симаков)''
| [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=907&amp;sectionID=5 Чичовци] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110220120/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=907&amp;sectionID=5 |date=2013-11-10 }}. Галерия от типове и нрави български в турско време
| Комедия
| (Повесть)
| Галерея типов и бытовых сцен из жизни Болгарии под властью турок
|------
| [[1896]]
| Новая земля. Роман из болгарской жизни за год до Освобождения
| [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=1075&amp;sectionID=5 Нова земя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110220053/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=1075&amp;sectionID=5 |date=2013-11-10 }} Роман из живота на българите през първите години след Освобождението
| Роман
| (Роман)
| Роман о жизни перед Освобождением от турецкого ига
|------
| [[1903]]
| Казаларская царица
| Казаларската царица
| Роман
| (Роман)
| 
|------
| [[1907]]
| Иван Александр
| [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=948&amp;sectionID=5 Иван Александър] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150421220228/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=948&amp;sectionID=5 |date=2015-04-21 }}
| Повесть
| -
| Историческая повесть из жизни Второго Болгарского царства середины XIV века
|
|+
|}

Творчество Вазова в алфавитном порядке (не включены переводы зарубежных поэтов):
* [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=14&amp;WorkID=12797&amp;Level=1 Борислав] Драма
* [http://chitanka.info/book/489-v-lonoto-na-rila В лоното на Рила] Путевые заметки
* [http://chitanka.info/book/1775-v-nedrata-na-rodopite В недрата на Родопите] Путевые заметки
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&amp;elementID=415413664&amp;sectionID=5 В царството на самодивите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304114925/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&amp;elementID=415413664&amp;sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Поэзия, лирико-фантастическая поэма
* [http://chitanka.info/book/490-v-chuzhbina В чужбина] Поезия
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&amp;elementID=290538716&amp;sectionID=5 Видул] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304124100/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&amp;elementID=290538716&amp;sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Поэма
* [http://chitanka.info/book/491-videno-i-chuto Видено и чуто] Рассказы, 1901 г.
Из этого сборника на русском:
* Дед Йоцо видит
* Негостеприимное село
* [http://chitanka.info/text/3768-gramada Грамада]
«Сюжет этой поэмы является народный обычай в районах вокруг Берковица — своего рода нравственное линчевание, которое местные крестьяне использовали в турецкое время против тех своих односельчан, которые вместе с турецкими властями их притесняли; которым не могли отомстить другим образом». — примечание Вазова.
* [http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153567/Vazov_Ivan_Gromada_Litmir.net_bid153567_original.pdf Громада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709033423/http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153567/Vazov_Ivan_Gromada_Litmir.net_bid153567_original.pdf |date=2021-07-09 }}
* [http://chitanka.info/text/4197-edna-odiseja-iz-deliorman Една одисея из Делиорман] Повесть
*'''Епопея на забравените''' / [http://vseknigi.3dn.ru/publ/19-1-0-188 Эпопея забытых]
: [http://chitanka.info/text/3849-levski Левски]
: [http://chitanka.info/text/3850-benkovski Бенковски]
: [http://chitanka.info/text/3851-kocho Кочо]
: [https://web.archive.org/web/20161121043820/http://chitanka.info/text/3852-bratja-zhekovi Братя Жекови]
: [http://chitanka.info/text/3853-kableshkov Каблешков]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
: [http://chitanka.info/text/3854-paisij Паисий]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
: [http://chitanka.info/text/3855-bratja-miladinovi Братя Миладинови]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
: [http://chitanka.info/text/3856-rakovski Раковски]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
: [http://chitanka.info/text/3857-karadzhata Караджата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121043715/http://chitanka.info/text/3857-karadzhata |date=2016-11-21 }}
: [http://chitanka.info/text/3858-1876 1876] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121165652/http://chitanka.info/text/3858-1876 |date=2016-11-21 }}
: [http://chitanka.info/text/3859-volov Волов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121170411/http://chitanka.info/text/3859-volov |date=2016-11-21 }}
: [http://chitanka.info/text/3860-opylchentsite-na-shipka Опълченците на Шипка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170423141202/http://chitanka.info/text/3860-opylchentsite-na-shipka |date=2017-04-23 }}

На английском:
* [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=283&amp;WorkID=10651&amp;Level=2 Levski]
* [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=283&amp;WorkID=10652&amp;Level=2 The Defence of Perushtitsa]
* [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=283&amp;WorkID=10653&amp;Level=2 Paissy]
* [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=283&amp;WorkID=10654&amp;Level=2 The volunteers at Shipka]
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=1505&amp;sectionID=5 Живописна България] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120103150936/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=1505&amp;sectionID=5 |date=2012-01-03 }} Путевые заметки
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&amp;elementID=1977692038&amp;sectionID=5 Загорка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304123807/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&amp;elementID=1977692038&amp;sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Поэма, тот же сюжет что и «Грамада» в другом варианте.
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&amp;elementID=628640605&amp;sectionID=5 Зихра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191112/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&amp;elementID=628640605&amp;sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Лирико-романтическая поэма
* [http://chitanka.info/book/494-zvukove Звукове] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327030153/http://chitanka.info/book/494-zvukove |date=2017-03-27 }} Поэзия
* [http://chitanka.info/book/495-izbavlenie Избавление] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327025058/http://chitanka.info/book/495-izbavlenie |date=2017-03-27 }} Поэзия, про Русско-турецкую войну 1877—1878 г. [http://vseknigi.3dn.ru/publ/19-1-0-187 Избавление]
* [http://chitanka.info/book/496-italija Италия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327025926/http://chitanka.info/book/496-italija |date=2017-03-27 }} Поэзия
* [https://web.archive.org/web/20170327030159/http://chitanka.info/book/497-kakvo-pee-planinata Какво пее планината] Поэзия
* [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=14&amp;WorkID=8693&amp;Level=1 Към пропаст] Драма

'''Легенди при Царевец'''
Поэмы про истории Второго Болгарского царства; Царевец — холм в столице Тырново, где находились царские дворцы.
В этих поэмах Вазов использовал прежде всего первую новую историю Болгарии, написанную чехом Константином Иречеком. Тот в свою очередь использовал греческих хронистов — Никита Хониат, Георгий Акрополит, Георгий Пахимер, Никифор Григорас; хронику последнего болгарского патриарха Евтимий Тырновский; «Историю славяноболгарскую» монаха Паисий Хилендарски. В кавычках даны ссылки, используемые Вазовым в начале каждой поэмы.
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=77663797&amp;sectionID=5 Свети Димитрий Чудотворец] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225070541/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=77663797&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }}
«Помену Бог дом и род царей Болгарских и ме посла на помощ и обновленiе царство Болгарское…» — Паисий
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=944216667&amp;sectionID=5 Проклятие въз Иванка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225010341/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=944216667&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }}
«В болгарских храмах долгое время произносились анафемы на Иванко, убвший Асен I» — К. Иречек
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=193852644&amp;sectionID=5 Балдуин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224214814/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=193852644&amp;sectionID=5 |date=2014-02-24 }}
Разгром рыцарской армии IV крестоносного похода в пасхальное воскресенье 1205 г. возле Адрианополис (ныне Эдирне в Турции). Вождь рыцарской армии Балдуин был взят в плен и стал узником в башни в Тырнов, названная в его чести. Согласно преданию, царица влюбилась в ним, но и за-за его отказа, тот был казнен.
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1321356073&amp;sectionID=5 Калояновий орел] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224231824/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1321356073&amp;sectionID=5 |date=2014-02-24 }}
«Калоян мстил грекам за то зло, которое учинил болгарам Василий II Болгаробойца, и сам себя называл Ромеобойцем. И вправду, никто не учинил грекам столько страданий» — Акрополит
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=374689060&amp;sectionID=5 Куманката] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225021912/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=374689060&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }}
Жена Калояна. После его смерти в 1207 г., женилась на эго племянника Борил.
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1559767961&amp;sectionID=5 Княгиня Ирина Комнен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225140220/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1559767961&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }}
«Ирина имела прекрасную внешность и величавую осанку. Иван-Асен II страстно любил её, не меньше, чем Антоний любил Клеопатру» — Акрополит.
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=885487736&amp;sectionID=5 Кир Тодор в Търново] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225064851/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=885487736&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }}
«Это наказание было вполне заслужено» — Никифор Григорас
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1378992417&amp;sectionID=5 Конецът на Ивана-Асеня II ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225101038/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1378992417&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }}
«Однажды среди дня, случилось солнечное затмение, когда Солнце было в знаке Рак. Скоро умер и болгарский царь» — Акрополит
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1301097356&amp;sectionID=5 Калиман II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225142053/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1301097356&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }}
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1041131907&amp;sectionID=5 Ивайлова брачна нощ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224231933/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1041131907&amp;sectionID=5 |date=2014-02-24 }}
«И она (Мария Палеолог) вступила в брак с ним, разделив с ним царские почести» — Пахимер
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=805489786&amp;sectionID=5 Мария] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225115818/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=805489786&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }} Та же Мария Палеолог, жена Константина Тихого и Ивайло.
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1941324000&amp;sectionID=5 Бягството на Ивана-Асеня III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224233626/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1941324000&amp;sectionID=5 |date=2014-02-24 }}
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1545245261&amp;sectionID=5 Татарска царица] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225020053/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1545245261&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }}
«Георгий Тертер не был в состоянии противопоставится этим варварам (татарам). Чтобы сохранить свой престол, он был вынужден в 1285 г. отдать свою дочь в жену Чаки, сына Ногая» — Иречек
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=2059297741&amp;sectionID=5 Лобната скала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224212808/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=2059297741&amp;sectionID=5 |date=2014-02-24 }}
«Голову узурпатора Чоки Светослав послал его врагам в Крым. Патриарх Йоаким III, уличенный в союз с татарами, по приказанию Светослава, был сброшен со скалы в Тырнов. После этого решительного шага, Светослав, как освободитель от азиатских нашественников, взошел на престол Асеневской династии» — Иречек
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1295574625&amp;sectionID=5 Чоки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225121105/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1295574625&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }}
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=274670889&amp;sectionID=5 Момата на Къз-Хисар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225131739/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=274670889&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }}
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=88623789&amp;sectionID=5 Велбъжд и Сливница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225145839/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=88623789&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }} Параллель между сербско-болгарскими войнами в 1330 г. и 1885 г.
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1322137214&amp;sectionID=5 Сара] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225022318/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1322137214&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }}
Дочь Ивана-Александра и второю его жену еврейки Сары, была отданна в жену Мураду I, и является матерью Баязида I, покорителя Балкан.
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=337854741&amp;sectionID=5 Патриарх Евтимий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224200516/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=337854741&amp;sectionID=5 |date=2014-02-24 }} Ученик Евтимия, Григорий Цамблак (он же митрополит Киевский), унес сохранившиеся болгарские летописы в Русь.
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1355528170&amp;sectionID=5 Жидов гроб] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222172136/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1355528170&amp;sectionID=5 |date=2014-02-22 }}
Легенда, что оборона города Тырнов была передана евреем.
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1106396201&amp;sectionID=5 Сборът на духовете] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225084045/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1106396201&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }}
«Накануне 9 марта (святые 40 мучеников), и болгары и турки верили, что в этот храм совершаются чудеса» — Иречек.
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1778653190&amp;sectionID=5 Литургията] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225065217/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1778653190&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }} Про сохранению христианской веры.
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1561151472&amp;sectionID=5 Шишмановий бряст] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225092324/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1561151472&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }} Про восстановлению болгарской государственности.
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1106403536&amp;sectionID=5 Минарето] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225130111/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&amp;elementID=1106403536&amp;sectionID=5 |date=2014-02-25 }}
* [https://web.archive.org/web/20170327030904/http://chitanka.info/book/499-majska-kitka Майска китка] Поэзия, 1880 г.
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&amp;elementID=1837500803&amp;sectionID=5 Моята съседка Гмитра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304123833/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&amp;elementID=1837500803&amp;sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Юмористическая поэма
* [https://web.archive.org/web/20170327030909/http://chitanka.info/book/500-ne-shte-zagine Не ще загине] Поэзия
* [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=14&amp;WorkID=17163&amp;Level=1 Неотдавна] Повесть
* [https://web.archive.org/web/20170327031751/http://chitanka.info/book/501-novi-ekove Нови екове] Поэзия
* [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=14&amp;WorkID=4310&amp;Level=1 Нора] Повесть
* [http://chitanka.info/book/502-pesni-za-makedonija Песни за Македония] Поэзия
* [http://chitanka.info/book/503-pod-gryma-na-pobedite Под гръма на победите] Поэзия
* [http://chitanka.info/book/504-pod-nasheto-nebe Под нашето небе] Поэзия [http://vseknigi.3dn.ru/publ/19-1-0-190 Под нашим небом]
* [https://web.archive.org/web/20170327030204/http://chitanka.info/book/505-polja-i-gori Поля и гори] Поэзия [http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153614/Vazov_Ivan_Polya_i_lesa_Litmir.net_bid153614_original.pdf Поля и леса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709033411/http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153614/Vazov_Ivan_Polya_i_lesa_Litmir.net_bid153614_original.pdf |date=2021-07-09 }}
* [https://web.archive.org/web/20170930225549/http://chitanka.info/book/507-pystyr-svjat Пъстър свят] Рассказы
На русском:
* Болгарка
* Павле Фертиг
* От урала до «Ура»
* Отвергнутый марш
* Урок
* Безвестный герой
* Гост-краснобай на казенном пиру
* [https://web.archive.org/web/20170125073044/http://chitanka.info/book/508-razkazi-18811901 Разкази 1881—1901] Рассказы
На русском:
* Вылко на войне
* Придет ли?
* Хаджи Ахилл
* Кандидат в хаммам
* Белимелец
* В кривинах
* Дед Нистор
* Встреча
* Упрямая голова
* Gronde Maritza teinte de sang
* Сцена
* Пейзаж
* [http://chitanka.info/book/509-razkazi-19011921 Разкази 1901—1921] Рассказы
* [http://chitanka.info/book/510-svobodnite-mi-chasove Свободните ми часове] Поэзия
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&amp;elementID=1267585007&amp;sectionID=5 Синайска роза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304123851/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&amp;elementID=1267585007&amp;sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Поэма
* [http://chitanka.info/book/511-skitnishki-pesni Скитнишки песни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327025416/http://chitanka.info/book/511-skitnishki-pesni |date=2017-03-27 }} Поэзия
* [http://chitanka.info/book/512-slivnitsa Сливница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327030100/http://chitanka.info/book/512-slivnitsa |date=2017-03-27 }} Поэзия, про Сербско-Болгарскую войну 1885 г. [http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153566/Vazov_Ivan_Slivnica_Litmir.net_bid153566_original.pdf Сливница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709033429/http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153566/Vazov_Ivan_Slivnica_Litmir.net_bid153566_original.pdf |date=2021-07-09 }}
* [http://chitanka.info/book/513-stihotvorenija-za-malki-detsa Стихотворения за малки деца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327031429/http://chitanka.info/book/513-stihotvorenija-za-malki-detsa |date=2017-03-27 }} Поэзия про детей, 1883 г.
* [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&amp;elementID=29643044&amp;sectionID=5 Трайко и Риза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304103407/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&amp;elementID=29643044&amp;sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Поэма
* [http://chitanka.info/book/514-tygite-na-bylgarija Тъгите на България] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327030942/http://chitanka.info/book/514-tygite-na-bylgarija |date=2017-03-27 }} Поэзия, 1877 г. [http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153570/Vazov_Ivan_Pechali_Bolgarii_Litmir.net_bid153570_original.pdf Печали Болгарии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709033444/http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153570/Vazov_Ivan_Pechali_Bolgarii_Litmir.net_bid153570_original.pdf |date=2021-07-09 }}
* [http://chitanka.info/book/515-utro-v-banki Утро в Банки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161216141845/http://chitanka.info/book/515-utro-v-banki |date=2016-12-16 }} Рассказы (Добродушни разкази), 1905 г.
Из того же сборника на русском:
* Апостол в опасности
* Чистый путь
* Подоженные снопы

=== Әҫәрҙәр йыйынтыҡтары болгар телендә ===
В 1914 г. были впервые изданы все произведения Вазова. Рассказы были объединены по годам их создания, и поэтому сюжетной связи между рассказами в некоторых сборниках нет.
* Събрани съчинения, т. 1-20, С. - 1955-57.
* Неиздадени произведения, С. - 1968.

=== рус телендә ===
* Последний день XX века / {{lang-bg|Последният ден на XX век}}. — 1899 год. Перевод на русский: Е. Харитонов, журнал «Если», 1999, № 12
* Рассказы Вазова, перев. и вступит. ст. А. Сиротинина, СПБ., 1904
* На русский язык переведено и вышло отдельным изданием: Болгарское восстание накануне последней войны, Киев, 1884
* То же, изд. «Вятского т-ва», Вятка, 1904
* Иван Вазов. Сочинения в 6-ти томах. М.: Гослитиздат, 1956—1957.
* Иван Вазов. Пёстрый мир. Юмор и сатира: Перевод с болг., сост. и вступ. ст. Н. Симакова; Прим. К. Державина; Ил. В. Сергеева. — М.: Правда, 1986. — 576 с., ил. Тираж 250 000 экз.

Переводы на русский язык появлялись также в журналах и газетах:
* Журнал XIX века «Дело», 1886, VII; «Живописное обозрение», 1892, № 29
* «Мир божий», 1896, I-Х
* «Русские ведомости», 1898, ЇЇ 8, 112
* «Русское богатство», 1900, IX; 1902, I
* «Нива», 1902, № 19
* «Славянский век», 1902, № 48, 50; 1903, № 71, 75; 1904, № 81; «Север», 1902, № 21, 22; 1907, № 23
* «Волынь», 1903, № 126, 246
* «Исторический вестник», 1903, VII, IX
* «Народное образование», 1908, X
* сборник «Славянская муза», В. Уманова-Каплуновского, СПБ., 1904

=== Вазов тураһында библиография ===
* Бобчев И., Иван Вазов, Биография, «Слав. век», 1903, № 71
* Яцимирский А., Иван Вазов и его поэзия и проза, «Вестник иностранной лит-ры», 1906, II
* Уманов-Каплуновский В. Иван Вазов — народный болгарский поэт-гражданин, «Историч. вестник», 1908, V
* Г-в, Историческая драма Вазова, «Слав. изв.», 1908, I—III
* Минчо-Делянов, Вазов, Величков, Михайловский, «Славянский мир», 1910, II
* Державин Н. С., Иван Вазов. Жизнь и творчество, М.-Л., 1948
* 3лыднев В. И., Иван Вазов, в кн.: Очерки истории болгарской литературы XIX-XX вв., М., 1959
* Иван Вазов. Сб. по случай сто години от рождението му, С., 1950
* Павлов Т., Иван Вазов. Народен поет и класик, С., 1946
* Королев С., Иван Вазов. Художествен метод и литературни позиции, С., 1951
* Цанева М. Иван Вазов в Пловдив, С., 1966
* Вълчев В., Иван Вазов. Жизнен и творчески път, С., 1968
* Иван Вазов. Библиографический указатель, М., 1962

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема = Иван Вазов
|Портал =
|Викисловарь =
|Викиучебник =
|Викиөҙөмтә = :bg:Иван Вазов
|Викикитапхана = :bg:Иван Вазов
|Викивиды =
|Викиновости =
|Метавики =
|Проект =
}}
* [[iarchive:IvanVazov|Іван Вазов. Кантата.]] 
* {{ВТ-ЭСБЕ|Вазов-Минчов}}
* [http://literaturata.com/topic-t690.html Биография на Иван Вазов (болг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208191848/http://literaturata.com/topic-t690.html |date=2008-12-08 }}
* [http://slovo.bg/showauthor.php3?ID=14&amp;LangID=1 Иван Вазов (произведения на болгарском)]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://vseknigi.3dn.ru/publ/19 Иван Вазов (произведения на русском)]
* {{ЛЭ}} Кара-Иванов.
* [http://bgdiaspora.h3b.ru/12543 Иванъ Вазовъ. Историко-литературный очеркъ. 1913 г.]

{{Библиоинформация}}

[[Категория:Болгария шәхестәре]]
[[Категория:9 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:1850 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>04vmisaq8dfvcimrsjkiqiic3gk3qg2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Багаев Мөҙәрис Басир улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127398</id>
    <revision>
      <id>1308033</id>
      <parentid>1307495</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:58:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1308033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8824" sha1="7eezx4bitvf014ikk2slukgmjshlf98" xml:space="preserve">{{Ук}} 
'''Багаев Мөҙәрис Басир улы''' ([[2 ноябрь]] [[1951 йыл]] — [[10 декабрь]] [[2022 йыл]]) — башҡорт шағиры, драматург, балалар яҙыусыһы, фантаст, журналист. Рәсәй һәм Башҡортостандың Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2022). «Йәшлек» гәзите, «Аманат» журналы, «Илһам шишмәләре» шиғри фестивалендә «Ете төш» повесы өсөн Рәшит Солтангәрәев исемендәге премия лаураты&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://azgazeta.ru/public/2343-poet-pisatel-dramaturg.html Поэт, писатель, драматург &quot; Ашкадарские зори] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133726/http://azgazeta.ru/public/2343-poet-pisatel-dramaturg.html |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://libmap.bashnl.ru/node/874 Мударис Багаев | Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305000453/http://libmap.bashnl.ru/node/874 |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;. Әҫәрҙәре Башҡортостандың хәҙерге заман яҙыусылары альманахына индерелгән.
Ишембай ҡалаһында йәшәй.

== Биографияһы ==
Мөҙәрис Басир улы Багаев 1951 йылдың 2 ноябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Федоровка районы]] [[Батыр]] ауылында тыуған. [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның иҡтисад факультетын тамамлаған. 

Юғары һөнәри белем алғас, [[Башҡортостан]]дың колхоз һәм совхоздарында иҡтисадсы, агроном, прораб булып эшләй. Аҙаҡ [[Ишембай]] ҡалаһына күсә. Ул ҡатыны менән ике ул тәрбиәләй. 2011 йылда Флорид Багаевты Башҡортостан Республикаһының Башҡорт Йәштәре Союзы етәксеһе итеп тәғәйенләйҙәр&lt;ref&gt;[http://pjatnitsa.ru/politics/1077-syn-ishimbayskogo-dramaturga-v-bolshoy-politike.html Сын ишимбайского драматурга в большой политике &quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923163547/http://pjatnitsa.ru/politics/1077-syn-ishimbayskogo-dramaturga-v-bolshoy-politike.html |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;. «Торатау» Ишембай район гәзитенең ауыл хужалығы бүлеге етәксеһе&lt;ref&gt;http://salavat.ru/2010/03/26/premera-v-dramteatre/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923144032/http://salavat.ru/2010/03/26/premera-v-dramteatre/ |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;.

Салауат башҡорт драма театрында балалар өсөн «Боронғо ваҡыттарҙа» пьесаһы буйынса спектакль ҡуйыла, ул 2011 йылда Ҡаҙанда гастролдәр ваҡытында күрһәтелә.

2014 йылдың 9 апрелендә [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] сәхнәһендә «Салауат кистәре» циклынан Мөҙәрис Багаев менән ижади осрашыу үтә. Салауат театрында уның пьесалары буйынса дүрт спектакль ҡуйылған. 2004 йылдың февралендә «Ҡатындар болаһы» музыкаль комедияһының премьераһы (режиссеры [[Ильясова Гөлдәр Мозафар ҡыҙы]]) була. 2010 йылда «Бес в ребро» комедияһы (режиссеры [[Ханов Олег Закир улы|Олег Ханов]]) сығарыла. 2011 йылдың июнедә «Боронғо ваҡыттарҙа» музыкаль-юмористик әкиәте (режиссеры Александр Шабаев) ҡуйыла. 2012 йылдың 7 ноябрндә «Мөхәббәт күле» (режиссеры Азат Йыһаншин) комедияһының премьераһы була.

Мөҙәрис Багаевтың «Мөхәббәт күле» пьесаһы буйынса комедия Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге [[Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] сәхнәһендә [[2014 йыл]]да күрһәтелә&lt;ref&gt;[http://sibay-rb.ru/index.php?dn=news&amp;re=print&amp;id=6258 Администрация городского округа г. Сибай — В театре вновь кипит работа — 2014 — Новости] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304095929/http://sibay-rb.ru/index.php?dn=news&amp;re=print&amp;id=6258 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың 17 апрелендә [[Батыр]] ауыл мәҙәниәт йортонда Багаев Мөҙәрис Басир улының ижад кисәһе үткәрелә.

2015 йылда «Ике төш» пьесаһы — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] емергән яҙмыштар, йәшәү һәм мәңгелек хаҡында — [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] сәхнәһендә ҡуйыла. Гөлли Мөбәрәкова билдәләүенсә: «Пьесала ҡыҙыҡлы һүрәтләү ысулы табылған — героиня ваҡиғаларҙы төштәге кеүек күрә. Һәм был уға артабан йәшәргә… уның өлөшөнә төшкән ауыр юғалтыуҙар хәлендә үҙен һаҡларға көс бирә»&lt;ref&gt;[http://v-info.ru/afisha/item-11993 Афиша]{{Недоступная ссылка|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

2015 йылдың авгусында [[Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры]]нда Мөҙәрис Багаев пьесаһын нигеҙ итеп алған «Бер тоҡ аҡса булған булһа» мюзиклы сыға&lt;ref&gt;[https://www.kudago.com/ufa/event/spektakl-bylo-deneg-meshok/ Спектакль «Было бы денег мешок» Уфа 2015&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151009071438/http://kudago.com/ufa/event/spektakl-bylo-deneg-meshok/ |date=2015-10-09 }}&lt;/ref&gt;.

Әҙип 2022 йылдың 10 декабрендә вафат булды&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-12-11/skonchalsya-bashkirskiy-pisatel-i-zhurnalist-mudaris-bagaev-3066717 Скончался башкирский писатель и журналист Мударис Багаев. ИА Башинформ, 11 декабря 2022 года]{{ref-ru}}{{V|11|12|2022}}&lt;/ref&gt;.

== Китаптары ==
* Йөнлө тырнаҡ: Фантастик повесть // [[Аманат (журнал)|Аманат]] (Өфө). — 2002. — № 1. — 8-13 б.; ил.
* 2006 йылда башҡорт телендә хикәйәләр йыйынтығы донъя күрә.

== Әҙәбиәт ==
* Живитченко, Э. Снова премьера, и вновь на «ура»: в Салаватском башкирском драматическом театре состоялась премьера постановки по пьесе ишимбайского драматурга М. Багаева / Э. Живитченко // Восход.- 2012.- 16 нояб.- С.5.
* БАҠИЕВА Гөлрайхан. Шағир, яҙыусы, драматург// Ашҡаҙар таңдары, № 61, 23 май 2015.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* http://fedormcb.ucoz.ru/index/literaturnaja_karta/0-50{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} биография
* [https://www.youtube.com/watch?v=McK8gehY4MQ Прозаик, драматург Мөҙәрис Багаев]/ Автограф тапшырыуы, [[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]. Сығарылыш ваҡыты: 2016-11-05 13:43:26.

[[Категория:Башҡорт драматургтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>7eezx4bitvf014ikk2slukgmjshlf98</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ирина Билык</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129091</id>
    <revision>
      <id>1308115</id>
      <parentid>1258625</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:23:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="984" sha1="b95qzkotonx25c021my3r3ng449lmcx" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Ирина Билык''' ([[6 апрель]] [[1970 йыл]]) — йырсы һәм композитор, [[Украина]]ның халыҡ артисы (2008)&lt;ref&gt;[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=726/2008 Награждена указом президента Украины № 726/2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181121120226/http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=726/2008 |date=2018-11-21 }}&lt;/ref&gt;.

==Дискографияһы==
* «Кувала зозуля» (1990)
* «Я розкажу» (1994)
* «Nova» (1995)
* «Так просто» (1996)
* «Фарби» (1998)
* «Ома» (2000)
* «Biłyk» (2002)
* «Країна» (2003)
* «Любовь. Яд» (2004)
* «На бис» (2008)
* «Рассвет» (2014)
* «Без Грима» (2017)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Библиоинформация}}

[[Категория:Украина йырсылары]]</text>
      <sha1>b95qzkotonx25c021my3r3ng449lmcx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дәүләтов Рәшит Мостафа улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130939</id>
    <revision>
      <id>1308092</id>
      <parentid>1291306</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T05:05:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7977" sha1="e23inaodwwg40yml9bm7829n8a44u1t" xml:space="preserve">{{ФШ|Дәүләтов}}
{{Политик
| Имя              = Дәүләтов Рәшит Мостафа улы
| Оригинал имени   = 
| Изображение             = 
| Ширина                  = 
| Описание изображения    = 
| Имя при рождении = 
| Псевдонимы       = 
| Дата рождения    = 27.01.1958
| Место рождения   = [[Башҡорт АССР-ы]]&lt;ref name=&quot;БР&quot;&gt;1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]&lt;/ref&gt; {{ТУ|Яңауыл районы}}&lt;br&gt;
[[Ҡарман (Яңауыл районы)|Ҡарман ауылы]]
| Дата смерти      = 
| Место смерти     = 
| Гражданство      = {{USSR}}&lt;br&gt;{{RUS}}
| Образование = Ҡазан дәүләт техник университеты
| Вероисповедание =
| Учёная степень = 
| Партия = Берҙәм Рәсәй
| Основные идеи =
| Род деятельности = [[Нефтекама]] ҡала&lt;br&gt;хакимиәте башлығы.
| Награды = [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1993).
| Сайт =
}}

'''Дәүләтов Рәшит Мостафа улы''' ([[27 ғинуар]] [[1958 йыл]]) — хужалыҡ һәм дәүләт хеҙмәткәре, 2014—2019 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡала хакимиәте башлығы&lt;ref&gt;[http://neftcity.ru/index.php?dn=article&amp;to=art&amp;id2= Официальный сайт администрации городского округа г. Нефтекамск. Глава администрации городского округа г. Нефтекамск Давлетов Рашит Мустафович]{{ref-ru}}{{V|27|01|2018}}&lt;/ref&gt;. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1993).

== Биографияһы ==
Рәшит Мостафа улы Дәүләтов 1958 йылдың 27 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның&lt;ref name=&quot;БР&quot; /&gt; [[Яңауыл районы]] [[Ҡарман (Яңауыл районы)|Ҡарман ауылында]] тыуған.

1980 йылда «Автомобилдәр һәм тракторҙар» һөнәре буйынса Ҡазан авиация институтын (хәҙер Ҡазан дәүләт техник университеты) тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген [[Нефтекама автозаводы|Нефтекама үҙ бушатҡыс машиналар заводында]] башлай. Бында ул 2014 йылға тиклем эшләй. Башта инженер-конструктор, артабан 1984 йылға тиклем заводтағы СССР Оборона министрлығының Хәрби вәкиллегендә техник була.

1984—2000 йылдарҙа «Нефтекама автозаводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә өлкән мастер, цех начальнигы урынбаҫары, цех начальнигы булып эшләй.

1993 йылда Рәшит Дәүләтов «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.

2000—2014 йылдарҙа «Нефтекама автозаводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә кадрҙар һәм социаль мәсьәләр буйынса директор вазифаһын башҡара.
 
2014 йылдың 31 мартынан Рәшит Мостафа улы Дәүләтов — Нефтекама ҡала хакимиәте башлығы&lt;ref&gt;[http://gsrb.ru/ru/press-center/news/181/ Государственное Собрание — Курултай Республики Башкортостан (Официальный информационный портал). Пресс-центр. Новости. Главой администрации городского округа город Нефтекамск стал депутат Государственного Собрания Рашит Давлетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181107224811/http://gsrb.ru/ru/press-center/news/181/ |date=2018-11-07 }}{{ref-ru}}{{V|27|01|2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://delogazeta.ru/news/a-6406.html Рашит Давлетов назначен главой администрации городского округа. ДЕЛОГАЗЕТА сайты, 2014, 31 март]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|27|01|2018}}&lt;/ref&gt;. 2016 йылдың 26 октябрендә был вазифаға контракт нигеҙендә ул яңынан тәғәйенләнде&lt;ref&gt;[http://www.asmo-rb.ru/news/newsmp/2003-naznachenie-glavoy-administracii-goroda-neftekamsk-vnov-izbran-rashit-davletov.html Ассоциация «Совет муниципальных образований Республики Башкортостан». Официальный сайт. НАЗНАЧЕНИЕ: Главой администрации города Нефтекамск вновь избран Рашит Давлетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180908031212/http://www.asmo-rb.ru/news/newsmp/2003-naznachenie-glavoy-administracii-goroda-neftekamsk-vnov-izbran-rashit-davletov.html |date=2018-09-08 }}{{ref-ru}}{{V|27|01|2018}}&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (2013)&lt;ref&gt;[https://news.mail.ru/politics/14775863/ Новости Mail.Ru сайты. 16 сентября 2013, источник: ИА Башинформ, (новости источника). Опубликован список избранных депутатов Госсобрания Башкортостана пятого созыва. 15. Давлетов Рашит Мустафович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|27|01|2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;РЭК&quot;&gt;[https://candidates.golosinfo.org/p/95416-davletov-rashit-mustafovich Сайт Российская энциклопедия кандидатов. Давлетов Рашит Мустафович]{{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|27|01|2018}}&lt;/ref&gt;.
* Нефтекама ҡала Советы рәйесе урынбаҫары.  
* Нефтекама ҡала Советы депутаты&lt;ref name=&quot;РЭК&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1993)&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Указ Президента Российской Федерации от 23.04.1993 г. № 498|url=http://www.kremlin.ru/acts/bank/3433|work=Президент России|accessdate=2019-01-27|language=ru}}&lt;/ref&gt;
.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=956932 Справочно-информационный ресурс «Кто есть кто в Республике Башкортостан» → Карточка персоны. Давлетов Рашит Мустафович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180128033311/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=956932 |date=2018-01-28 }}{{ref-ru}}{{V|27|01|2018}}

[[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүселәре]]</text>
      <sha1>e23inaodwwg40yml9bm7829n8a44u1t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Буйлов Пётр Захарович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132803</id>
    <revision>
      <id>1308045</id>
      <parentid>1299607</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:11:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11217" sha1="5ftir9ntknfnd2w7mnasd2o9d9vk1jj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Буйлов Пётр Захарович''' ([[17 апрель]] [[1951 йыл]]) — тренер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Еңел атлетика буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1988). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2007) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1997) атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. Паралимпия уйындарының ике тапҡыр көмөш призёры (1988). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (1992), [[Почёт ордены|Почёт]] (2002) һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2000) ордендары кавалеры.

== Биография ==
Петр Захарович Буйлов 1951 йылдың 17 апрелендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Өфө районы]]ның [[Нижегородка (Өфө районы)|Нижегородка]] ауылында тыуған&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/events/president/letters/10978 Петру Буйлову, старшему тренеру сборной команды России по лёгкой атлетике Федерации спорта слепых, заслуженному тренеру России]&lt;/ref&gt;.

1971—1973 йылдарҙа Өфө иҫәпте механизациялау техникумында физик культура уҡытыусыһы булып эшләй. 1973—1975 йылдарҙа ДСО «Спартак» Башҡорт өлкә советының физик культура инструкторы булып эшләй. [[1975 йыл]]да Бөтә рәсәй һуҡырҙар йәмғиәтенең Өфө уҡыу-етештереү предприятиеһында еңел атлетика буйынса тренер була. [[1980 йыл]]да [[Ленинград|П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтын]] тамамлай.

[[1986 йыл]]да Бөтә Рәсәй һуҡырҙар йәмғиәтенең Башҡортостан Республикаһы идаралығының Мәҙәниәт йортонда өлкән тренер вазифаһын биләй. 1988—1992 йылдарҙа Халыҡ-ара һәм [[Европа]] һуҡырҙар спорт комитет рәйесе вазифаһын биләй.

[[1988 йыл]]да Пётр Захарович СССР, БДБ, Рәсәй Милли Паралимпия йыйылма командаһының еңел атлетика буйынса өлкән тренеры булып эшләй&lt;ref&gt;[https://www.novayagazeta.ru/articles/2016/08/29/69684-uslyshat-rio-i-pobedit Услышать Рио и победить]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://paralymp.ru/sport/sports/paralimpiyskie-distsipliny-2/legkaya-atletika-2/ Легкая атлетика (Спорт слепых)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161114150452/http://paralymp.ru/sport/sports/paralimpiyskie-distsipliny-2/legkaya-atletika-2 |date=2016-11-14 }}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ әлеге ваҡытта еңел атлетика буйынса [[Өфө ҡалаһы]]ның МБОУ ДОД «Махсуслаштырылған балалар-үҫмерҙәр олимпия резервы спорт мәктәбе № 7» тренеры&lt;ref&gt;[http://www.person21.info/bio/157.htm Буйлов Пётр Захарович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180603121056/http://www.person21.info/bio/157.htm |date=2018-06-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/293 Буйлов Пётр Захарович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Буйловтың ҡырҡ йылдан ашыу тренерлыҡ карьераһында уның тәрбиәләнеүселәре [[Паралимпия уйындары]]нда 50-нән ашыу бүләк ала һәм 40-тан донъя рекорды ҡуя. Улар араһында:
* [[Баталова Рима Аҡбирҙе ҡыҙы|Рима Баталова]] — 13 тапҡыр [[Паралимпия уйындары]] чемпионы (1988, 1992, 1996, 2000), 18-тапҡыр донъя чемпионы, 43 тапҡыр Европа чемпионы&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/326003.html Башкирские спортсмены примут участие в Олимпийских играх для инвалидов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200617141127/https://regnum.ru/news/326003.html |date=2020-06-17 }}&lt;/ref&gt;,
* Елена Паутова — Йәйге [[Паралимпия уйындары]]ның ике тапҡыр чемпионы (2004, 2012), күп тапҡыр Рәсәй һәм донъя чемпионы&lt;ref&gt;[http://rsport.ru/rio2016_analytics/20160913/1068045260.html Тренер Буйлов: украинским братьям не звоню, не хочу вредить хорошим людям]&lt;/ref&gt;,
* Илдар Помыкалов — [[Паралимпия уйындары]]ның ике тапҡыр чемпионы (2000, 2004) һәм ике тапҡыр бронза призеры (1996, 2008),
* Помыкалов Анатолий — 1988 йылда [[Паралимпия уйындары]]ның көмөш призеры, 12 тапҡыр СССР чемпионы,
* Андрей Коптев — 2012 йылғы [[Паралимпия уйындары]] чемпионы,
* Алексей Лабзин — 2012 йылғы [[Паралимпия уйындары]] чемпионы,
* {{Тәржемәһеҙ 5|Кулинич-Сорокина, Анна|Анна Кулинич-Сорокина|en|Anna Kulinich-Sorokina}} — 2012 йылғы [[Паралимпия уйындары]]ның көмөш призеры, донъя чемпионы, 2013 йыл&lt;ref&gt;[http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/549204 Паралимпиада-2012. Метание копья. Анна Сорокина завоевала серебряную медаль]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;,
* Фәрзәт Тимербулатов — 1988 йылда [[Паралимпия уйындары]]ның ике тапҡыр көмөш призеры,
* Светлана Ғәниева — [[Европа]] чемпионаты призеры һәм башҡа — күп спортсылар бар.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* РСФСР-ҘЫҢ атҡаҙанған тренеры (1988).
* [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] (1992)&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/2561 Указ Президента Российской Федерации от 03.12.1992 г. № 1511 О награждении государственными наградами Российской Федерации победителей Параолимпийских игр инвалидов в Барселоне]&lt;/ref&gt;.
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1997)&lt;ref&gt;[http://bashkortostan.news-city.info/docs/sistemav/dok_leqtvi.htm О присвоении почётного звания «Заслуженный работник физической культуры РБ» работникам физической культуры и спорта]&lt;/ref&gt;.
* Орден «[[Башҡортостан Республикаһы]] алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2000).
* Почёт Ордены (2001)&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/17973 Указ Президента Российской Федерации от 06.04.2002 г. № 356 О награждении государственными наградами Российской Федерации спортсменов, тренеров, работников физической культуры и спорта]&lt;/ref&gt;.
* Миҙал «Рәсәй Госкомспортына 80 йыл» (2003).
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2007)&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/25500 Указ Президента Российской Федерации от 09.05.2007 г. № 611 О награждении государственными наградами Российской Федерации]&lt;/ref&gt;.
* «[[Рәсәй]]ҙә олимпия хәрәкәтен үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» Почёт Билдәһе (2008).
* Александр Невский Ордены (2013)&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/36955 Указ Президента Российской Федерации от 25.03.2013 г. № 269 О награждении государственными наградами Российской Федерации]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/555879-trener-iz-bashkirii-petr-buylov-nagrazhden-ordenom-aleksandra-nevskogo/ Тренер из Башкирии Петр Буйлов награжден орденом Александра Невского]&lt;/ref&gt;.

== Баҫмалары ==
* Шевцов А. В., Красноперова Т. В., Буйлов П. З. Адаптивная восстановительная коррекция мышечной системы легкоатлетов-паралимпийцев с нарушением зрения паравертербральным тренажером и стретч-массажем. — Адаптивная физическая культура. 2013, № 1 (53), с. 29-32&lt;ref&gt;[http://lesgaft.spb.ru/sites/default/files/dissertation/svedeniya_o_vedushchey_organizacii_vysoven.pdf Публикации сотрудников]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|73533}}{{V|14|04|2021}}

[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған физик мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренерҙары]]
[[Категория:Александр Невский ордены кавалерҙары (Рәсәй Федерацияһы)]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса еңел атлеттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәрҙәре]]</text>
      <sha1>5ftir9ntknfnd2w7mnasd2o9d9vk1jj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вәхитов Риф Хәйрулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138331</id>
    <revision>
      <id>1308071</id>
      <parentid>1239958</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T23:08:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6335" sha1="qcqhme55mlspas7s5plea9saclmwalh" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Вәхитов Риф Хәйрулла улы ''' ([[4 сентябрь]] [[1940 йыл]] — [[14 сентябрь]] [[2021 йыл]]) —  комсомол, [[КПСС|партия]], дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1982—1990 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Салауат районы|Салауат район]] комитетының беренсе секретары, 1995—2000 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] Секретариаты етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның ХII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Салауат районының почётлы граждандары|Салауат районының почётлы гражданы.]]

== Биографияһы ==
Риф Хәйрулла улы Вәхитов 1940 йылдың 4 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның Малаяҙ (хәҙерге [[Салауат районы]]) [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] ауылында колхоз төҙөүҙә актив ҡатнашҡан Хәйрулла менән Мәнзүмә Вәхитовтарҙың ғаиләһендә тыуған. Хәйрулла Вәхитов «Игенсе» колхозының тәүге рәйесе була.

Арҡауыл урта мәктәбен тамамлағандан һуң, хеҙмәт юлын 1958 йылдың сентябрендә «Йүрүҙән» колхозының Арҡауыл МТС-ы (һуңынан Малаяҙ РТС-ы) токары булып башлай.

Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, 1962 йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның агрономия факультетына уҡырға инә. Юғары һөнәри белем алған йәш белгес тыуған ауылына ҡайтып, «Һарғамыш» совхозында агроном булып эшләй башлай. Шулай уҡ совхоз партия комитетының {{comment|сәйәси мәғрифәт|политпросвещение}} кабинеты менән етәкселек итә.

1967—1974 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Салауат район комитетының беренсе секретары.

1974—1976 йылдарҙа — Свердловск юғары партия мәктәбе тыңлаусыһы. [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның ойоштороу-партия эштәре бүлегендә инструктор. 
1979 йылдан — хеҙмәтсәндәр депутаттарының Салауат районы Советы башҡарма комитеты рәйесе.
1982 йылдан — КПСС-тың Салауат район комитетының беренсе секретары. Башҡор АССР-ы 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

1995 йылдың апреленән — Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Секретариатының ойоштороу бүлеге мөдире була, һәм шул уҡ йылдың май айынан 2000 йылда хаҡлы ялға сыҡҡансы Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Секретариатын етәкләй.

Хаҡлы ялда булыуына ҡарамаҫтан, тыуған республика һәм тыуған районы тормошонда әүҙем ҡатнашыусы булып ҡала. Оҙаҡ йылдар етәксе вазифаларҙы биләһә лә, халыҡ күңелен ябайлығы менән яулаған. Республика етәкселәре, РФ субъекттарындағы коллегалары, депутаттар араһында ҙур абруй менән файҙалана. «Салауаттар» яҡташтар төбәк берекмәһенең әүҙем ағзаһы.

Оҙаҡ ауырыуҙан һуң 2021 йылдың 14 сентябрендә [[Өфө ҡалаһы]]нда вафат булды&lt;ref&gt;[https://mgazeta.com/news/novosti/2021-09-15/konstantin-tolkachev-vyrazil-soboleznovaniya-v-svyazi-s-uhodom-iz-zhizni-byvshego-rukovoditelya-sekretariata-gosudarstvennogo-sobraniya-rifa-vahitova-2505231 Константин Толкачев выразил соболезнования в связи с уходом из жизни бывшего руководителя Секретариата Государственного Собрания Рифа Вахитова. Молодежная газета. Официальный сайт. 16.09.21.]{{ref-ru}}{{V|16|09|2021}}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]]
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
* «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20231021065835/https://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=58156 Руководитель Секретариата Государственного Собрания РБ]
* [[:ru:Список депутатов Верховного Совета БАССР 12-го созыва]]
* http://www.agidel.ru/?param1=19947&amp;tab=7{{Недоступная ссылка|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Салауат районында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Шәхестәр:Салауат районы]]
[[Категория:Салауат районы етәкселәре]]</text>
      <sha1>qcqhme55mlspas7s5plea9saclmwalh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Икеле иҫәпләү системаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139348</id>
    <revision>
      <id>1308111</id>
      <parentid>1303115</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:03:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31736" sha1="9yjrm3ppiz00yck8rmjihv1ndq4rfll" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Икеле иҫәпләү системаһы''' — нигеҙе 2 булған [[позицион иҫәпләү системаһы]]. [[Цифрлы электроника|Цифрлы электрон схемаларҙа]] [[Логик вентиль|логик вентилдәрҙә]] туранан-тура тормошҡа ашырыу арҡаһында, икеле система бөтә хәҙерге заман [[Компьютер|компьютерҙарында]] һәм башҡа иҫәпләү [[Электрон ҡоролма|электрон ҡоролмаларҙа]] ҡулланыла.

== Һандарҙы икеле яҙыу ==

Икеле иҫәпләү системаһында һандар ике [[символ]] ('''0''' һәм '''1''') ярҙамында яҙылалар. Һан ниндәй иҫәпләү системаһында яҙылған икәнен бутамаҫ өсөн, уға уң яҡта аҫтан күрһәткес ҡуялар. Мәҫәлән, һан унарлы системала '''5&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;''', икеле системала '''101&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;'''. Ҡайһы берҙә икеле һанды '''0b ''' префиксы йәки '''&amp; (амперсанд)''' символы менән тамғалайҙар&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://inf777.narod.ru/inf_posobie_popova/razdel_4/4.1.2.htm|title = Учебное пособие по информатике|author = Попова Ольга Владимировна|date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, мәҫәлән '''0b101 ''' йәки ярашлы рәүештә ''' &amp;101'''.

Икеле иҫәпләү системаһында (унарлынан башҡа икенсе иҫәпләү системаһындағы кеүек) тамғалар берәрләп уҡыла. Мәҫәлән, 101&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; һаны «бер ноль бер» тип әйтелә.

=== Натураль һандар ===

Икеле иҫәпләү системаһында &lt;math&gt;(a_{n-1} a_{n-2}\dots a_{1} a_0)_2&lt;/math&gt; тип яҙылған натураль һандың ҡиммәте:
: &lt;math&gt;(a_{n-1} a_{n-2}\dots a_{1} a_0)_2 = \sum_{k=0}^{n-1} a_k 2^k,&lt;/math&gt;
бында:
* &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; — һандағы [[цифрҙар]] (тамғалар) һаны,
* &lt;math&gt;a_k&lt;/math&gt; — {0,1} күмәклегенән цифрҙар,
* &lt;math&gt;k&lt;/math&gt; — цифрҙың тәртип номеры.

=== Тиҫкәре һандар ===
Тиҫкәре икеле һандар унарлы һандар кеүек үк тамғаланалар: һан алдында «−» тамғаһы. Йәғни, икеле иҫәпләү системаһында яҙылған &lt;math&gt;(- a_{n-1} a_{n-2}\dots a_{1} a_0)_2&lt;/math&gt; тиҫкәре бөтөн һанының ҡиммәте:
: &lt;math&gt;(- a_{n-1} a_{n-2}\dots a_{1} a_0)_2 = - \sum_{k=0}^{n-1} a_k 2^k.&lt;/math&gt;

Иҫәпләү техникаһында тиҫкәре икеле һандарҙы өҫтәлмә кодта яҙыу ҡулланыла.

=== Кәсер һандар ===

Икеле иҫәпләү системаһында &lt;math&gt;(a_{n-1} a_{n-2} \dots a_{1} a_{0}, a_{-1} a_{-2} \dots a_{-(m-1)} a_{-m})_2&lt;/math&gt; тип яҙылған кәсер һандың ҡиммәте:
: &lt;math&gt;(a_{n-1} a_{n-2} \dots a_{1} a_{0}, a_{-1} a_{-2} \dots a_{-(m-1)} a_{-m})_2 = \sum_{k=-m}^{n-1} a_k 2^k,&lt;/math&gt;
бында:
* &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; — һандың кәсер өлөшөнөң цифрҙар һаны,
* &lt;math&gt;a_k&lt;/math&gt; — &lt;math&gt;\{0,1\}&lt;/math&gt; күмәклегенән цифрҙар.

== Икеле һандарҙы ҡушыу, алыу һәм ҡабатлау ==
Ҡушыу таблицаһы
{| class=&quot;standard&quot;
!class=&quot;bright&quot;|+
!0
!align=&quot;right&quot;|1
|-
!0
|0
|align=&quot;right&quot;|1
|-
!1
|1
|10( күмәклегенән цифрҙарразрядҡа күсереү)
|}

Алыу таблицаһы
{| class=&quot;standard&quot;
!class=&quot;bright&quot;|-
!0
!align=&quot;right&quot;|1
|-
!0
|align=&quot;center&quot;|0
|align=&quot;right&quot;|1
|-
!1
|(өлкән разрядтан бурысҡа алыу) 1
|0
|}

«Бағаналап» ҡушыуға миҫал (14&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; + 5&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; = 19&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; йәки 1110&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 101&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = 10011&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;):
{| class=&quot;standard&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;shadow&quot;|+
| ||1||1||1||0
|-
| || ||1||0||1
|-
|colspan=&quot;6&quot;|
|-
| ||1||0||0||1||1
|}

Ҡабатлау таблицаһы
{| class=&quot;standard&quot;
!class=&quot;bright&quot;|×
!0
!1
|-
!0
|0
|0
|-
!1
|0
|1
|}

«Бағаналап» ҡабатлауға миҫал (14&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; * 5&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; = 70&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; йәки 1110&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; * 101&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = 1000110&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;):
{| class=&quot;standard&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;shadow&quot;|×|| || || ||1||1||1||0
|-
| || || || ||1||0||1
|-
|colspan=&quot;8&quot;|
|-
|rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;shadow&quot;|+|| || || ||1||1||1||0
|-
| ||1||1||1||0|| ||
|-
|colspan=&quot;8&quot;|
|-
| ||1||0||0||0||1||1||0
|}

== Һандарҙы үҙгәртеү ==

Икеле иҫәпләү системаһынан унарлы иҫәпләү системаһына үҙгәртеү өсөн түбәндәге 2 нигеҙенең дәрәжәләре таблицаһын ҡулланалар:

{| align=&quot;center&quot; class=&quot;standard&quot;
|+
| 1024
| 512
| 256
| 128
| 64
| 32
| 16
| 8
| 4
| 2
| 1
|+
|}
1 цифрынан башлап бөтә цифрҙар икегә ҡабатлана.
1-ҙән һуң торған нөктә икеле нөктә тип атала.

=== Икеле һандарҙы унарлыға үҙгәртеү ===

'''110001&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;''' икеле һаны бирелһен, ти. Унарлыға үҙгәртеү өсөн уны разрядтары буйынса сумма рәүешендә түбәндәгесә күрһәтегеҙ:
{{начало цитаты}}
'''1''' * 2&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; +
'''1''' * 2&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; +
'''0''' * 2&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; +
'''0''' * 2&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; +
'''0''' * 2&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; +
'''1''' * 2&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; = 49
{{конец цитаты|источник=}}
Шул уҡ бер аҙ икенсерәк:
{{начало цитаты}}
'''1''' * 32 +
'''1''' * 16 +
'''0''' * 8 +
'''0''' * 4 +
'''0''' * 2 +
'''1''' * 1 = 49
{{конец цитаты|источник=}}
Быны түбәндәгесә таблица рәүешендә яҙырға була:
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;standard&quot;
|+
| 512
| 256
| 128
| 64
| 32
| 16
| 8
| 4
| 2
| 1
|-----
|
|
|
|
| '''1'''
| '''1'''
| '''0'''
| '''0'''
| '''0'''
| '''1'''
|-----
|
|
|
|
| +32
| +16
| +0
| +0
| +0
| +1
|+
|}
Уңдан һулға хәрәкәт итегеҙ. Һәр икеле берәмек аҫтында аҫҡы юлда уның эквивалентын яҙығыҙ. Килеп сыҡҡан унарлы һандарҙы ҡушығыҙ.
Шулай итеп, 110001&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; икеле һаны 49&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; унарлы һанына тиң.&lt;br /&gt;

==== Кәсерле икеле һандарҙы унарлыға үҙгәртеү ====

'''1011010,101&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;''' һанын унарлыға үҙгәртергә кәрәк. Был һанды түбәндәгесә яҙабыҙ:
{{начало цитаты}}
'''1''' * 2&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt; +
'''0''' * 2&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; +
'''1''' * 2&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; +
'''1''' * 2&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; +
'''0''' * 2&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; +
'''1''' * 2&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; +
'''0''' * 2&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; +
'''1''' * 2&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; +
'''0''' * 2&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt; +
'''1''' * 2&lt;sup&gt;−3&lt;/sup&gt; = 90,625
{{конец цитаты|источник=}}
Шул уҡ бер аҙ икенсерәк:
{{начало цитаты}}
'''1''' * 64 +
'''0''' * 32 +
'''1''' * 16 +
'''1''' * 8 +
'''0''' * 4 +
'''1''' * 2 +
'''0''' * 1 +
'''1''' * 0,5 +
'''0''' * 0,25 +
'''1''' * 0,125 = 90,625
{{конец цитаты|источник=}}
Йәки таблица буйынса:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| 64 || 32 || 16 || 8 || 4 || 2 || 1 ||   || 0.5 || 0.25 || 0.125
|-
| '''1''' || '''0''' || '''1''' || '''1''' || '''0''' || '''1''' || '''0''' || ''',''' || '''1''' || '''0''' || '''1'''
|-
| +64 || +0 || +16 || +8 || +0 || +2 || +0 ||   || +0.5 || +0 || +0.125
|}

=== Горнер ысулы менән үҙгәртеү ===
{{main|Метод Горнера}}
Һандарҙы икеленән унарлы системаға был ысул менән үҙгәртеү өсөн, цифрҙарҙы, алдан табылған һөҙөмтәне системаның нигеҙенә (был осраҡта 2) ҡабатлап, һулдан уңға ҡушырға кәрәк. Горнер ысулы менән ғәҙәттә икеленән унарлы системаға күсерәләр. Кире операция ҡатмарлы, сөнки икеле иҫәпләү системаһында ҡушыу һәм ҡабатлау күнекмәһе талап ителә.

Мәҫәлән, '''1011011&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;''' икеле һаны унарлы системаға ошолай күсерелә:
{{начало цитаты}}
0*2 + '''1''' = 1&lt;br /&gt;
1*2 + '''0''' = 2&lt;br /&gt;
2*2 + '''1''' = 5&lt;br /&gt;
5*2 + '''1''' = 11&lt;br /&gt;
11*2 + '''0''' = 22&lt;br /&gt;
22*2 + '''1''' = 45&lt;br /&gt;
45*2 + '''1''' = 91
{{конец цитаты|источник=}}

Йәғни унарлы системала был һан 91 тип яҙыла.

==== Горнер ысулы менән һандарҙың кәсер өлөшөн күсереү ====
Цифрҙар һандан уңдан һулға ҡарай алыналар һәм иҫәпләү системаһының нигеҙенә (2) бүленәләр.

Мәҫәлән '''0,1101&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;'''
{{начало цитаты}}
(0 + '''1''')/2 = 0,5&lt;br /&gt;
(0,5 + '''0''')/2 = 0,25&lt;br /&gt;
(0,25 + '''1''')/2 = 0,625&lt;br /&gt;
(0,625 + '''1''')/2 = 0,8125
{{конец цитаты|источник=}}
Яуап: 0,1101&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;= 0,8125&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;

=== Унарлы һандарҙы икелегә үҙгәртеү ===
19 һанын икелегә үҙгәртергә кәрәк икән, ти. Түбәндәге процедура менән файҙаланырға мөмкин:
{{начало цитаты}}
19/2 = 9 с остатком '''1'''&lt;br /&gt;
9/2 = 4 c остатком '''1'''&lt;br /&gt;
4/2 = 2 без остатка '''0'''&lt;br /&gt;
2/2 = 1 без остатка '''0'''&lt;br /&gt;
1/2 = 0 с остатком '''1'''
{{конец цитаты|источник=}}
Шулай итеп, беҙ һәр бүлендекте мы делим каждое частное на 2-гә бүләбеҙ һәм ҡалдыҡты икеле яҙыуҙың аҙағына яҙабыҙ. Бүлеүҙе ҡалдыҡ 0 булғанға тиклем дауам итәбеҙ. Һөҙөмтә уңдан һулға ҡарай яҙыла. Йәғни түбәндәге (1) цифры иң һулдағы була һәм башҡа шулай. Һөҙөмтәлә 19 һанын икеле яҙыуҙа табабыҙ: '''10011'''.

====  Унарлы кәсер һандарҙы икеле һандарға үҙгәртеү ====
Әгәр бирелгән һандың бөтөн өлөшө булһа, ул кәсер өлөшөнән айырым үҙгәртелә. Кәсер һанды унарлы иҫәпләү системаһынан икелегә күсереү түбәндәге алгоритм буйынса тормошҡа ашырыла:
* Кәсер икеле иҫәпләү системаһының нигеҙенә (2) ҡабатлана;
* Килеп сыҡҡан ҡабатландыҡтың бөтөн өлөшө  икеле иҫәпләү системаһындағы һандың өлкән разряды сифатында айырып алына;
* Әгәр килеп сыҡҡан ҡабатландыҡтың кәсер өлөшө нулгә тигеҙ булһа, йәки талап ителгән теүәллеккә өлгәшелһә, алгоритм тамамлана. Кире осраҡта ҡабатландыҡтың кәсер өәлөшө өҫтөндә иҫәпләүҙәр дауам итә.

Миҫал: '''206,116''' унарлы һанын икелегә күсерергә кәрәк икән, ти. 

Алдан һүрәтләнгән алгоритм буйынса бөтөн өлөшөн үҙгәртеү 206&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;=11001110&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; һөҙөмтәһен бирә. Дробную часть 0,116 кәсер өлөшөн 2 нигеҙенә ҡабатлайбыҙ, ҡабатландыҡтың бөтөн өлөшөн эҙләнгән икеле кәсер һандың өтөрҙән һуңғы разрядына яҙып барабыҙ:
{{начало цитаты}}
0,116 • 2 = '''0''',232&lt;br /&gt;
0,232 • 2 = '''0''',464&lt;br /&gt;
0,464 • 2 = '''0''',928&lt;br /&gt;
0,928 • 2 = '''1''',856&lt;br /&gt;
0,856 • 2 = '''1''',712&lt;br /&gt;
0,712 • 2 = '''1''',424&lt;br /&gt;
0,424 • 2 = '''0''',848&lt;br /&gt;
0,848 • 2 = '''1''',696&lt;br /&gt;
0,696 • 2 = '''1''',392&lt;br /&gt;
0,392 • 2 = '''0''',784&lt;br /&gt;
и т. д.
{{конец цитаты|источник=}}
Шулай итеп 0,116&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; ≈ 0,'''0001110110'''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;

Табабыҙ: 206,116&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; ≈ 11001110,0001110110&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;

== Ҡулланылышы ==

=== Цифрлы ҡоролмаларҙа ===

Икеле система [[Цифрлы сигнал|цифрлы ҡоролмаларҙа]] ҡулланыла, сөнки иң ябай система булып тора һәм түбәндәге талаптарға тап килә:
* Чем меньше значений существует в Системала ни тиклем әҙ ҡиммәттәр булһа, шул тиклем был ҡиммәттәр менән эш итеүсе айырым элементтарҙы әҙерләү ябайыраҡ. Айырып әйткәндә, икеле иҫәпләү системаһының ике цифры бик күп физик күренештәр менән күрһәтелергә мөмкин: ток бар (ток сик ҡиммәтенән ҙурыраҡ) — ток юҡ (ток сик ҡиммәтенән кәмерәк), магнит ҡырының индукцияһы сик ҡиммәтенән ҙурыраҡ йәки юҡ (магнит ҡырының индукцияһы сик ҡиммәтенән бәләкәйерәк) һәм башҡа шулай.
* Элемент торошоноң һаны ни тиклем әҙ булһа, шул тиклем тотҡарлыҡ тотороҡлолоғо ҙурыраҡ һәм ул шәберәк эшләй аласаҡ. Мәҫәлән, өс торошто көсөргәнеш, ток йәки  магнит ҡырының индукцияһы дәүмәле аша кодлау өсөн, ике сик ҡиммәте һәм  тотҡарлыҡ тотороҡлолоғона һәм мәғлүмәт һаҡлау ышаныслылығына булышлыҡ итеүсе ике [[компаратор]] индерергә кәрәк.{{нет АИ|17|11|2010}}
* Икеле арифметика ябайыраҡ. Һандар өҫтөндә төп ғәмәлдәр — ҡушыу һәм ҡабатлау таблицалары ябай.

Цифрлы [[электроника]]ла икеле иҫәпләү системаһында бер икеле разрядҡа икеле[[Регистр (цифрлы техника)|регистрҙың]] бер икеле разряды ярашлы, йәғни ике торошло (0,1) икеле [[триггер]].

Иҫәпләү техникаһында тиҫкәре икеле һандарҙы [[Өҫтәлмә код (һанды күрһәтеү)|өҫтәлмә кодта]] яҙыу киң ҡулланыла. Мәҫәлән, −5&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; һаны −101&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; тип яҙылырға мөмкин, ләкин 32-битлы компьютерҙа 11111111111111111111111111111011&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; тип һаҡланасаҡ.

=== Инглиз үлсәү системаһында ===

Һыҙыҡлы үлсәмдәрҙе [[дюйм]]дарҙа күрһәткәндә традиция буйынса унарлы түгел, ә икеле кәсерҙәр ҡулланыла, мәҫәлән: 5¾″, 7&lt;sup style=&quot;font-size:xx-small&quot;&gt;15&lt;/sup&gt;/&lt;sub style=&quot;font-size:xx-small&quot;&gt;16&lt;/sub&gt;″, 3&lt;sup style=&quot;font-size:xx-small&quot;&gt;11&lt;/sup&gt;/&lt;sub style=&quot;font-size:xx-small&quot;&gt;32&lt;/sub&gt;″ һәм башҡа шулай.

== Дөйөмләштереү ==

Икеле иҫәпләү системаһы [[икеле код|икеле кодлау системаһы]] һәм нигеҙе 2 булған [[Күрһәткесле функция|күрһәткесле]] ауырлыҡ функцияһы  комбинацияһы булып тора. Әйтергә кәрәк, һан [[икеле код]]та яҙылырға мөмкин, ә был ваҡытта иҫәпләү системаһы икеле түгел, ә икенсе нигеҙ менән булырға мөмкин. Миҫал: [[икеле-унарлы кодлау]], унда унарлы цифрҙар икеле күренештә яҙыла, ә иҫәпләү системаһы — унарлы.

== Тарихы ==
* 8 [[триграмма]]нан һәм 64 [[Гексаграмма (Ицзин)|гексаграмманан]] тулы йыйылма, 3-битлы һәм 6-битлы цифрҙар аналогы, боронғо [[Ҡытай]]ҙа [[Книга Перемен]]дағы [[Ҡытай классик текстар|классик текстарҙа]] билдәле була. ''Книга Перемен''да ярашлы икеле цифрҙар (0-дән 63-кә тиклем) ҡиммәттәре менән тура килтереп урынлашҡан гексаграммалар тәртибе һәм уларҙы табыу ысулы Ҡытай ғалимы һәм философы [[Шао Юн]] тарафынан [[XI быуат]]та эшләнгән. Әммә [[Шао Юн]], ике символлы [[Кортеж (информатика)|кортеждарҙы]] [[Лексикографик тәртип|лексикографик тәртиптә]] урынлаштырғанда, икеле арифметика ҡағиҙәләрен аңлауын дәлилләүсе иҫбатлауҙар юҡ.

* [[Һиндостан|Һинд]] математигы [[Пингала]] ([[б. э. тиклем 200 йыл]]) икеле иҫәпләү системаһын беренсе билдәле ҡулланып, [[Метр (шиғырҙар)|поэзияны]] һүрәтләү өсөн математик нигеҙҙәрен эшләй&lt;ref&gt;
{{citation
|last1=Sanchez
|first1=Julio
|last2=Canton
|first2=Maria P.
|title=Microcontroller programming: the microchip PIC
|origyear=
|year=2007
|month=
|publisher=CRC Press
|location=Boca Raton, Florida
|isbn=0-8493-7189-9
|page=37
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;W. S. Anglin and J. Lambek, ''The Heritage of Thales'', Springer, 1995, ISBN 0-387-94544-X&lt;/ref&gt;.

* [[Андтар|Үҙәк Андтарҙа]] ([[Перу]], [[Боливия]]) дәүләт һәм йәмғиәт маҡсатында б. э. тиклем I—II мең йыллыҡта киң ҡулланылған мәғлүмәт базаһының прообразы булып [[Инктар]]ҙың төйөнлө яҙыуы — [[кипу]] тора, ул [[унарлы система|унарлы системаның]] һанлы яҙыуҙарынан&lt;ref&gt;{{книга|автор = Ordish George, Hyams, Edward.|часть = |заглавие = The last of the Incas: the rise and fall of an American empire|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = New York|издательство = Barnes &amp; Noble|год = 1996|том = |страницы = 80|страниц = |серия = |isbn = 0-88029-595-3|тираж = }}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ кодлауҙың [[икеле система|икеле системаһында]] һанлы булмаған яҙыуҙарҙан тора&lt;ref&gt;{{cite web|title=Experts 'decipher' Inca strings|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4143968.stm|archiveurl=https://www.webcitation.org/611umbKKZ?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4143968.stm|archivedate=2011-08-18}}&lt;/ref&gt;. Кипуҙа беренсел һәм өҫтәлмә асҡыстар, позицион һандар, төҫ менән кодлау һәм ҡабатланыусы мәғлүмәттәрҙең ''серияларын төҙөү'' ҡулланыла&lt;ref&gt;{{cite book |author=Carlos Radicati di Primeglio, Gary Urton |title=Estudios sobre los quipus |page=49 | url=https://books.google.com/books?id=TmbajGgliYYC&amp;printsec=frontcover}}&lt;/ref&gt;. Кипу кешелек тарихында беренсе тапҡыр [[бухгалтер иҫәбе]]н алып барыуҙың [[икеләтә яҙыу]] кеүек ысулын ҡулланыу өсөн файҙаланылған&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite journal |author=Dale Buckmaster |title=The Incan Quipu and the Jacobsen Hypothesis |url=https://www.jstor.org/stable/2490534 |accessdate=2009-12-24 |journal=Journal of Accounting Research |volume=12 |issue=1 |pages=178—181 |year=1974}}&lt;/ref&gt;.

* Икеле цифрҙар комбинацияһы булған йыйылмалар [[Африка халыҡтары|африкалылар]] тарафынан, [[Урта быуаттар|урта быуат]] [[геомантия]]һы менән бер рәттән, традицион [[күрәҙәлек итеү]]ҙәрҙә ([[Ифа]] кеүек) ҡулланылған.

* [[1605 йыл]]да [[Бэкон, Фрэнсис|Френсис Бэкон]] алфавитының хәрефтәрен икеле цифрҙар эҙмә-эҙлелектәренә ҡайтарып ҡалдырырға мөмкин булған системаны һүрәтләй, улар үҙ сиратында теләһә ниндәй осраҡлы текстарҙа шрифттарҙың саҡ ҡына һиҙелерлек үҙгәреше кеүек кодланырға мөмкиндәр. Икеле кодлауҙың дөйөм теорияһы үҫешендә, был ысул теләһә ниндәй объекттарға ҡулланылырға мөмкин, тигән иҫкәртеү мөһим аҙым булып тора&lt;ref&gt;{{citation
|last=Bacon
|first=Francis
|authorlink=Francis Bacon
|title=The Advancement of Learning
|url=http://home.hiwaay.net/~paul/bacon/advancement/book6ch1.html
|accessdate=
|date=
|origyear=1605
|volume=6
|publisher=
|location=London
|language=
|isbn=
|doi=
|doi_brokendate=
|bibcode=
|id=
|page=
|pages=Chapter 1
}}
&lt;/ref&gt; (cм. [[Шифр Бэкона]]).

* Хәҙерге икеле система [[Лейбниц, Готфрид Вильгельм|Лейбниц]] тарафынан [[XVII быуат]]та ''Explication de l’Arithmétique Binaire'' исемле хеҙмәтендә тулыһынса һүрәтләнгән&lt;ref&gt;http://www.leibniz-translations.com/binary.htm Leibniz Translation.com EXPLANATION OF BINARY ARITHMETIC&lt;/ref&gt;. Лейбниц иҫәпләү системаһында, хәҙерге икеле системаһындағы кеүек, 0 һәм 1 цифрҙары ҡулланылған. Ҡытай мәҙәниәте менән мауығыусы кеше булараҡ, Лейбниц [[Книга Перемен]] тураһында белгән һәм гексаграммалар 0-дән 111111-гә тиклемге икеле һандарға тап килеүен билдәләгән. Ул, был сағылдырыу Ҡытайҙың шул замандың фәлсәфәүи [[математика]]һында ҙур ҡаҙаныштарын раҫлаусы дәлил булып тороуы менән һоҡланған&lt;ref&gt;{{citation
|last=Aiton
|first=Eric J.
|authorlink=
|title=Leibniz: A Biography
|year=1985
|publisher=Taylor &amp; Francis
|location=
|isbn=0-85274-470-6
|doi=
|pages=245–8
}}&lt;/ref&gt;.

* [[1854 йыл]]да инглиз математигы [[Буль, Джордж|Джордж Буль]] [[алгебра]]ик системаларҙы [[логика]]ға ҡулланылышта һүрәтләүсе хеҙмәтен баҫтырып сығара, ул хәҙерге ваҡытта [[Булева алгебра]] йәки [[логика алгебраһы]] булараҡ билдәле. Уның логик иҫәпләмәһенә хәҙерге заман цифрлы электрон схемалар эшләүҙә мөһим роль үтәргә насип була.

* [[1937 йыл]]да [[Шеннон, Клод Элвуд|Клод Шеннон]] [[Массачусет технология институты|MIT]]та ''Символический анализ релейных и переключательных схем'' исемле кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлауға тәҡдим итә, унда булева алгебра һәм икеле арифметика электрон реле һәм күсереп ялғағыстарға ҡарата ҡулланылған. Бөтә хәҙерге заман [[цифрлы техника]] асылда Шеннондың диссертацияһына нигеҙләнгән.

* [[1937 йыл]]дың ноябрендә, аҙаҡ [[Bell Labs]]та эшләүсе [[Штибиц, Джордж Роберт|Джордж Штибиц]], реле базаһында «Model K» компьютерын (инглиз теленән «'''K'''itchen», йыйыу башҡарылған кухня) яһай, ул икеле ҡушыуҙы башҡара. 1938 йыл аҙағында Bell Labs Штибиц етәкселегендә тикшеренеү программаһын йәйелдерә. Уның етәкселегендә эшләнгән, 1940 йылдың 8 ғинуарында әҙер булған компьютер [[Комплекслы һан|комплекслы һандар]] менән ғәмәлдәр башҡара белә. [[Дартмут колледж]]ында [[American Mathematical Society]] конференцияһында демонстрациялау ваҡытында, 1940 йылдың 11 сентябрендә, Штибиц алыҫтағы комплекслы һандар калькуляторына телефон линияһы буйынса [[телетайп]] ҡулланып командалар ебәреү мөмкинлеген демонстрациялай. Был алыҫтағы иҫәпләү машинаһын телефон линияһы ярҙамында ҡулланырға беренсе маташыу була. Демонстрациялау шаһиты булған  конференцияла ҡатнашыусылар араһында [[Нейман, Джон фон|Джон фон Нейман]], [[Мокли, Джон Уильям|Джон Мокли]] һәм [[Винер, Норберт|Норберт Винер]] була, аҙаҡ улар был турала үҙҙәренең мемуарҙарында яҙалар.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
* Новосибирск Академҡаласығында [[Рәсәй фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең иҫәпләү технологиялары  институты]] (элекке СССР фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Иҫәпләү Үҙәге) бинаһының [[фронтон]]ында 70&lt;sub&gt;&lt;small&gt;10&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;-ға тигеҙ булған 1000110 икеле һан бар, ул бинаны төҙөү датаһын символлаштыра ([[1970 йыл]]).

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Битовые операции]]
* [[Иҫәпләү системалары]]
* [[Бит]]
* [[Байт]]
* [[Единицы измерения информации]]
* [[Логические элементы|Двоичные логические элементы]]
* [[Триггер|Двоичный триггер]]
* [[Двоично-десятичный код]]
* [[Двоичное кодирование]]
* [[Азбука Морзе]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Бинарное счисление}}
* [http://www.edu.sbor.net/mars/info/prof/m_mater/mat/teoria2/1.html#pt1 Учебное пособие «Арифметические основы ЭВМ и систем». Часть 1. Системы счисления] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180423095552/http://www.edu.sbor.net/mars/info/prof/m_mater/mat/teoria2/1.html#pt1 |date=2018-04-23 }} 
* [http://calc.50x.eu/ Hexadecimal Decimal Binary Octal Converter for programmers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110221235227/http://calc.50x.eu/ |date=2011-02-21 }}
* [http://calc-x.ru/bin_to_dec_form.php Конвертер целых и дробных чисел из двоичной системы счисления в десятичную].
* {{книга |автор= [[Фомин, Сергей Васильевич|Фомин С. В.]]|заглавие=Системы счисления|серия=[[Популярные лекции по математике]]|год=1987|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|страниц=48|ссылка=http://plm.mccme.ru/ann/a40.htm}} ([https://web.archive.org/web/20130602025214/http://www.math.ru/lib/files/plm/v40.djvu альтернативная ссылка]), ([https://search.rsl.ru/ru/record/01001023369 альтернативная ссылка на сайт РГБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180506040245/https://search.rsl.ru/ru/record/01001023369 |date=2018-05-06 }})
* {{книга |заглавие=Системы счисления : методические указания и задание к самостоятельной работе по дисциплине &quot;Информатика&quot; для студентов всех специальностей|год=2009|место=Саратов|издательство=[[Саратовский государственный технический университет имени Ю. А. Гагарина|Саратовский гос. технический ун-т]]|страниц=24|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01008675165}} 
* {{книга |автор= Любомудров А.А.|заглавие=Системы счисления. Методы перевода чисел из позиционной системы счисления с основанием p1 в позиционную систему счисления с основанием p2|год=2009|место=М.|издательство=[[Национальный исследовательский ядерный университет «МИФИ»|НИЯУ МИФИ]]|страниц=28|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/02000022563}} 
* {{книга |автор= Андреева Е. В.|заглавие=Системы счисления и компьютерная арифметика : учеб. пособие. — изд. 3-е|год=2004|место=М.|издательство=Бином. Лаб. знаний|страниц=254|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01002462465}} 
* {{YouTube|cPOgHCqecxY|Системы счисления (16 сент. 2014 г.)|logo=1}}
* {{YouTube|Xd4WMmmGDHc|МГИУ : Информатика. Выпуск 1. Системы счисления. (21 февр. 2014 г.)|logo=1}}

{{ВС}}

[[Категория:Иҫәпләү системалары]]
[[Категория:Икеле арифметика|*]]
[[Категория:Готфрид Вильгельм Лейбниц]]</text>
      <sha1>9yjrm3ppiz00yck8rmjihv1ndq4rfll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дон-плаза</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150325</id>
    <revision>
      <id>1308088</id>
      <parentid>1052632</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T03:50:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12924" sha1="mhkdqlqo9agu3dqnne1e2knw2gb2tjk" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Дон-плаза''' — [[Дондағы Ростов]] ҡалаһы үҙәгендә дүрт йондоҙло ҡунаҡхана

== Тарихы ==
[[Файл:Intourist.jpg|справа|мини|317x317пкс|1969 йылдың  7 ноябрендә «Интурист» ҡунаҡханаһын төҙөү  ]]
«Интурист» ҡунаҡханаһы  тарихы  [[1954 йыл]]дың 1 июлендә башлана, ул саҡта СССР-ҙың тышҡы сауҙа министрының  326-сы бойороғо буйынса Дондағы Ростовта ВАО «Интурист» агентлығы ойошторола, уға ҡалаға килеүсе сит ил делегацияһын  ҡаршылау һәм сит ил клиенттарын хеҙмәтләндереү буйынса Үҙәктең башҡа заданиеларын үтәү йөкмәтелә. Агентлыҡ штатында бөтәһе өс кенә кеше була: мөдир, шофер һәм инспектор. Агентлыҡ тәүге  йылда  206  сит ил кешеләрен ҡабул итә һәм хеҙмәтләндерә ала. Беренсе ҡунаҡтары булып [[Дания]]нан  ике турист була. 

[[1955 йыл]]ға ҡунаҡтар ағымы 3 меңгә тиклем арта, улар башлыса [[Болгария]], [[Франция]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм Германия Демократик Республикаһынан килә. Ҡунаҡхана хеҙмәттәренә ихтыяж артыуға  ҡарамаҫтан, ҡалала бер генә «Дон» ҡунаҡханаһы була, унда сит ил ҡунаҡтары өсөн 65  урын бүленә, ванна бүлмәләре менән  8 номер ғына тәьмин ителә.

[[1964 йыл]]дан Ростов йыл  һайын уртаса 5 меңдән ашыу туристы ҡабул итә башлай. Ҡала [[Советтар Союзы]]&lt;nowiki/&gt;ның  туристик үҙәктәренең  береһенә әйләнә. Матди базаны  арттырыу кәрәклеге барлыҡҡа килә: яңы  ҡунаҡханалар, магазиндар, ресторандар талап ителә. [[1966 йыл]]да СССР-ҙың Министраҙар Советы янындағы сит ил туризмы буйынса идаралығы Дондағы Ростовта «Интурист» ҡунаҡханаһын төҙөү буйынса техник документацияны  раҫлай. 

[[1972 йыл]]дың октябрендә  комплекс төҙөлөшө   тамамланыуға табан бара. Ошо уҡ айҙа  «Вечерний Ростов» гәзитендә «Интурист» ҡунаҡханаһына 12 һөнәр буйынса эшкә ҡабул итеүҙәр тураһында иғлан баҫылып сыға.  Күбеһе теләк белдәрә, тәүге айҙа меңдән ашыу кеше анкета тултыра. Һайлап алыуҙа белеме, йәше, эш тәжрибәһе һәм партияла тороуы  иҫәпкә алына.Һайлап алынған кандидатуралар махсус курстарға уҡырға ебәрелә.  [[1973 йыл]]дың июненә 120 ҡунаҡхана хеҙмәткәре, 30 ашнаҡсы һәм кондитерҙар, 45 официант, 6 механик һәм 8 лифтсы һөнәри әҙерлек үтә. Етәксе вазифаһына һайланғандар  туранан-тура Главинтурист квалификацияһы  институтында уҡый.

1973 йылдың 17 июлендә — Ростовта  «Интурист» . ҡунаҡханаһының тыуған көнө. Ошо көндә Дәүләт комиссияһы Энгельс урамындағы «Интурист»  1973 йылдың 26 июлендәге Главинтуристың  184-се һанлы бойороғонда былай тип әйтелә: «792 урынлыҡ туҡланыу блогы менән  507  урынлыҡ „Интурист“  «ҡунаҡханаһын  Ростов өлкәһе буйынса   „Интурист“  бүлексәһе балансына тапшырырға&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = 
 | заглавие      = Жилищное строительство
 | место         = М.
 | издательство  = Госстройиздат
 | год           = 1974
 | страницы      = 644
 | страниц       = 
 | isbn          =}}&lt;/ref&gt;. Дондағы Ростовтың „Интурист“  ҡунаҡханаһын    1973 йылдың 17 июлендә файҙаланыуға тапшырырға». Тәүге   сит ил ҡунаҡтары булып Германия Федератив Республикаһынан килгән ирле-ҡатынлы Хельмуттар, Насс һәи Арсис тора.  Сит ил кешеләренә . совет граждандары өсөн сәйер булған хеҙмәттәр күрһәтелә: валюта алмаштырыу пункттары, халыҡ-ара телефон элемтәһе, ҡала һәм өлкәһе буйынса гид-тәржемәсе  оҙатыуында экскурсиялар, шулай уҡ  [[ипподром]] буйлап  «Рус өслөгөндә» шыуыуҙар.

1974 йылда проек авторы Л. П. Пушков, баш  архитектор В.И. Симонович һәм УНР-112 начальнигыЮ.Ю, Костенко РСФСР-ҙың Дәүләт премияһына лайыҡ була&lt;ref&gt;[http://architecture.artyx.ru/books/item/f00/s00/z0000005/st016.shtml История архитектуры Нижнего Дона и Приазовья «Советская архитектура 60-80-х гг.»]&lt;/ref&gt;.  Ростов «Интурист» ҡунаҡханаһы тәүге эшләгән йылында  60 илдән 37 мең сит ил кешеләрен ҡабул итә. Килеүсе туристарҙың төп  ағымы [[Чехословакия]], ГДР, [[Франция]], [[Болгария]] һәм [[Финляндия|Финляндиянан]] була.  Уларҙың 11 меңе үҙ автомобилдәрендә, 8 меңе — сәйәхәт караптарында, 4 меңе — самолеттарҙа, 2 меңе —  «Дуҫлыҡ» поездарында килә. 1990 йылға  «Интурист» ҡунаҡханаһы арҡаһында Дондағы Ростов менән ярты миллион самаһы сит ил кешеһе  таныша.

[[1992 йыл]]да дәүләт мөлкәтен хосусилаштырыу һөҙөмтәһендә  ҡунаҡхана комплексы базаһында   «Дондағы Ростов ҡалаһында  «Интурист» асыҡ акционерҙар йәмғиәте төҙөлә. Илдәге  иҡтисади көрсөк   туристик   әүҙемлеккә лә  сағыла. Сит ил ҡунаҡтарының ағымы һиҙелерлек кәмей, ә ҡунаҡхана комплексы барыһынан да нығыраҡ бөлгөнлөккә төшә. «Интурист» ҡунаҡханаһын офис бинаһы итеп яңынан ҡороу идеяһы актуаль булып китә.  Төбәктәге һиҙелерлек   иҡтисади тотороҡлоҡ  ҡунаҡхананы эшлекле туристарға йүнәлештә билдәләй.  2004 йылда  «Интурист» реконструкция кисерә, һөҙөмтәлә  ҡунаҡханала конференц-зал, бизнес-үҙәге барлыҡҡа килә. 2007 йылда Дон-Плаза тип аталған ҡунаҡхана  туризм буйынса   федераль  агентлыҡтың  «4» йондоҙ категорияһына лайыҡ булған рәсми сертификатын ала&lt;ref&gt;[http://www.prohotel.ru/news-153870/0/ Портал про гостиничный бизнес RPOHOTEL — Как вырастить гостиничную сеть: «От „Интуриста“ до Don-Plaza»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004220325/http://www.prohotel.ru/news-153870/0/ |date=2013-10-04 }}&lt;/ref&gt;.

== Тасуирламаһы ==
[[Файл:Don-Plaza.jpg|мини|250x250пкс|Логотип]]
Ҡунаҡхана бинаһы тимер бетондан ун алты ҡатлы  бейек йорт алюминий, пластмасса,  акустик плиткалар  менән көпләнгән&lt;ref&gt;{{cite web|url =http://rostov-region.ru/books/item/f00/s00/z0000007/st036.shtml|title = Ордена Ленина Ростовская область|publisher = Rostov-Region|accessdate = 2017-02-14|lang = ru}}&lt;/ref&gt;.

Ҡала үҙгендә күтәрелеп торған ҡунаҡхана Оло Баҡса  урамы һәм Киров скверында районында урынлашҡан.  Киров скверы ҡунаҡхана комплексы менән тәбиғи бәйле була. 

Ҡунаҡхананың интерьерҙарын  биҙәүҙә дон тематикаһы күҙәтелә. Залдары һәм бүлмәләре ағас, алюминий, гобелен, декоратив рәшәткәләр, ковролин иҙәндәр, кессон түшәмдәр кеүек ҡиммәтле  әйберҙәр һәм материалдар ҡулланып башҡарылған.  Бүлмәләре  фин мебелдәре   менән йыһазландырылған һәм үҙенсәлекле яҡтыртҡыстар менән биҙәлгән. Интерьерын биҙәүҙә скульпторҙар Ю. Александров, И. Казанский һәм рәссамдар Андронов һәм Егоршин ҡатнаша&lt;ref&gt;{{cite web|url =http://rostov-region.ru/books/item/f00/s00/z0000009/st016.shtml|title = Советская архитектура 60-80-х гг.|publisher = Rostov-Region|accessdate = 2017-02-14|lang = ru}}&lt;/ref&gt;.  Грунт һыуҙары кимәле юғары булыу арҡаһында канализация селтәрҙәренән һәм Ростов һыуһаҡлағысынан һыуҙар ағып сыға һәм бинаның фундаменты әленән-әле һыу аҫтында ҡала&lt;ref&gt;{{cite web|url =http://rostov-region.ru/books/item/f00/s00/z0000009/st018.shtml|title = Градостроительство в советский период|publisher = Rostov-Region|accessdate = 2017-02-14|lang = ru}}&lt;/ref&gt;.

== «Дон-Плаза» компанияһы ==
«Дон-Плаз»  компанияһына, ҡунаҡхана идаралығы,  Дон-Плаза ҡунаҡханаһы,   «Амадей» лобби-бары, Mein-Herz рестораны, «Гипноз» ир-ат клубы инә. Компания идаралығы аҫтында халыҡ-ара Hyatt Regency Rostov Don-Plaza конгресс үҙәге   — дөйөм майҙаны менән яҡынса 100 мең квадрат  биналар комплексы төҙөлөшө алып барыла&lt;ref&gt;[http://deloru.ru:8888/article/7895/ Hyatt Regency Don-Plaza Rostov возродился] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005001613/http://deloru.ru:8888/article/7895/ |date=2013-10-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/2075559 Hyatt Regency Don-Plaza Rostov вывели на кредитную линию]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://prootel.ru/teoriya-i-praktika/yug-rossii-gostinichnoe-otseplenie/ Юг России: гостиничное оцепление] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190501122940/http://prootel.ru/teoriya-i-praktika/yug-rossii-gostinichnoe-otseplenie/ |date=2019-05-01 }}&lt;/ref&gt;.

== Милекселәре һәм етәкселеге ==

* Игорь Викторович Горин — компания президенты;
* Андрей Владимирович Демишин — компанияның  беренсе вице-президенты  

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;
[[Категория:Дондағы Ростовтың иҫтәлекле урындары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Ростов өлкәһе]]
[[Категория:Ҡунаҡханалар]]</text>
      <sha1>mhkdqlqo9agu3dqnne1e2knw2gb2tjk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Даугавпилс төрмәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151182</id>
    <revision>
      <id>1308083</id>
      <parentid>1070428</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T02:32:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7462" sha1="6pc2r8yvvtcu0y067js4opp0efrfo25" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Даугавпилс төрмәһе''' (лат.&lt;span lang=&quot;lv&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Daugavpils cietums&lt;/span&gt;),   — ябай һөйләү телендә '''«Аҡ аҡҡош»''' (лат.&lt;span lang=&quot;lv&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Baltais gulbis&lt;/span&gt;) — [[Латвия]]ла төрмә, Даугавпилс ҡалаһының  үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. [[Даугавпилс]], 18 ноябрь урамы, 66. адресы  буйынса урынлашҡан. Урындағы әһәмиәткә эйә булған  архитектура ҡомартҡыһы, дәүләт яҡлауы аҫтында&lt;ref&gt;[http://www.mantojums.lv/?cat=742&amp;lang=lv&amp;KS=OK&amp;PROD=4731&amp;prod_sect=9 Тюрьма на сайте Государственной инспекции по охране памятников культуры ЛР]{{ref-lv}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Файл:Daugavpils_prison3.JPG|слева|мини|Флюгер]]
Төрмә [[1863 йыл]]да ҡала ситендә төҙөлгән&lt;ref&gt;[http://www.gorod.lv/novosti/38337/ostavyat_li_belyiy_lebed_v_tsentre_goroda Оставят ли «Белый лебедь» в центре города?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070611122142/http://www.gorod.lv/novosti/38337/ostavyat_li_belyiy_lebed_v_tsentre_goroda |date=2007-06-11 }}&lt;/ref&gt;. Башта төрмә бинаһының  фасады  ҡыҙыл төҫтә була,  һәм «''Ҡыҙыл йорт''» булараҡ билдәле була&lt;ref&gt;[http://www.nasha.lv/article.php?id=557045&amp;date=22-11-2005 Символика единства сквозь призму времен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140930231248/http://www.nasha.lv/article.php?id=557045&amp;date=22-11-2005 |date=2014-09-30 }}&lt;/ref&gt;. Төрмә архивы документтарына ярашлы, төрмә бинаһының  архитекторы булып уның беренсе  тотҡоно тора&lt;ref&gt;[http://kuzmolovo.ucoz.ru/board/ Список тюрем]&lt;/ref&gt;. Хәҙер төрмә ағартылған баструктан ғиәбәрәт, тотош стена менән кәртәләнгән, мөйөштәрендә вышкалары бар.  Төрмә бинаһын аҡ аҡҡош ҡиәфәтендәге  флюгер ослап ҡуя. Аҡ стеналары һәм аҡ аҡҡош ҡиәфәтендәге флюгеры төрмәгә  исем бирә лә инде&lt;ref&gt;[http://www.chas-daily.com/win/2000/01/17/g_02.html Константин Казаков Странная страна Даугавпилс]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

[[1941 йыл]]дың  23 июнендә  немец ғәскәрҙәре Даугавпилсҡа  яҡынлашыу менән төрмә ихатаһында НКВД  хеҙмәткәрҙәре урыҫтарҙың мәнфәғәтен яҡлаусы, аҙаҡ иҫке ҡарашлы фракцияны ойоштороусы Латвияның бөтә дүрт сеймының депутаты  Мелетий Архипович  Каллистратовты атып үлтерә&lt;ref&gt;[http://www.staroverec.lv/index.php?a=history&amp;m=29&amp;l=1 Староверцы Даугавпилса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090420154821/http://www.staroverec.lv/index.php?a=history&amp;m=29&amp;l=1 |date=2009-04-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.starover-pomorec.lv/index.php?link=43&amp;name=istoriceskaja_spravka.htm Депутат четырёх Сеймов]&lt;/ref&gt;.

[[XX быуат]]тың  икенсе яртыһында  «Аҡ  аҡҡош»  холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт учреждениеһы базаһында көнкүреш радиоаппаратуралары  етештереү менән шөғөлләнгән  ОЦ-78/3 Даугавпилс предприятиеһы ойошторола&lt;ref&gt;[http://www.rw6ase.narod.ru/0/zawod/zd.pdf. Список предприятий, производивших бытовую радиоаппаратуру в 1945—2007 гг.]&lt;/ref&gt;.  1960 йылдарҙа был  предприятиела  «Рига» репродукторы&lt;ref&gt;9&lt;/ref&gt; РТВ-61 «Вента» һәм РТВ-64 «Рига» репродукторҙары эшләп сығара&lt;ref&gt;[http://www.radiopagajiba.lv/RRR/REMR/riga_ab.htm Rīgа — абонентский громкоговоритель]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;11&lt;/ref&gt;

== Урынлашыуы ==
Төрмәнең тәҙрәләре ҡаланың төп урамдарының береһенә —  18 ноябрь урамына сыға (''18. iela novembra'', ''ул. 18. новембр''). Төрмә эргәһендә  «Даугавпилс локомотивтар ремонтлау заводы» акционерҙар йәмғиәте һәм Балтика халыҡ-ара академияһы урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/72896/lv/cietums-Baltais-gulbis Wikimapia]&lt;/ref&gt;.

[[2006 йыл]]дың октәбрендә Даугавпилста төрмәне ҡаланың үҙәк өлөшөнән  күсереүҙе  талап итеп ҡаршылыҡ акциялары үтә.  [[2008 йыл]]дың  февралендә юстиция министры Гайдис  Берзиньш  күсереү мөмкинлеге тураһында иғлан итә.

== Хәҙерге торошо ==
«Аҡ аҡҡош» — вышкаларҙа һаҡсылар булмаған Латвияла берҙән-бер төрмә.   Ҡораллы һаҡсыларҙан тыш,  тотҡондарҙы күҙәтеү электрон ҡорамалдар ярҙамында тормошҡа ашырыла&lt;ref&gt;[http://www.gorod.lv/novosti/65873/belyiy_lebed_perenesut «Белый лебедь» перенесут] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090609173210/http://www.gorod.lv/novosti/65873/belyiy_lebed_perenesut |date=2009-06-09 }}&lt;/ref&gt;.

«Аҡ аҡҡош» төрмәһендә теҙмәсән үлтереүсе Каспар Петров ғүмерлеккә төрмәгә ултыра, ул 38   оло йәштәге ҡатын-ҡыҙҙы үлтереүҙә ғәйепләнә, шуларҙың 13  суд тарафынан  иҫбатлана&lt;ref&gt;[http://www.telegraf.lv/sso/recovery/m3k9RDyBlWcwuUzTCgTaNkax0HM8eRORWfbU4zFNpqMmMMy4KAlqqZyPEeh4KOiu9GjOLpG9ELzEQkt9 Написана книга о маньяке]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

[[2008 йыл]]да  «Аҡ аҡҡош» төрмәһе администарция  тарафынан төрмәләр өсөн сығымдарҙы ҡыҫҡартыу маҡсатында  Грив төрмәһе менән берләштерелә (шулай уҡ Даугавпилста урынлашҡан).  Берләштерелгән төрмә яңы исем ала — ''Даугавгривас'' (лат. &lt;span lang=&quot;lv&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Daugavgrīvas cietums&lt;/span&gt;,  Даугавгрив төрмәһе)&lt;ref&gt;[http://www.ves.lv/article/77540 Век воли не видать!]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Латвия]]
[[Категория:Биналар һәм ҡоролмалар]]</text>
      <sha1>6pc2r8yvvtcu0y067js4opp0efrfo25</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гренландия (административ берәмек)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153804</id>
    <revision>
      <id>1308077</id>
      <parentid>1288013</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T01:29:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40673" sha1="64kd8k8taoriwquoayliycob5gcd18a" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Гренландия''' (гренл. &lt;span lang=&quot;kl&quot;&gt;Kalaallit&lt;/span&gt; &lt;span lang=&quot;kl&quot;&gt;Nunaatt&lt;/span&gt;, {{Lang-da|Grønland}}, һүҙмә — һүҙ — «йәшел ил») — Дания короллегегенә ингән автономиялы биләмә, [[Төньяҡ Боҙло океан|Төньяҡ Боҙло]] һәм [[Атлантик океан]]дар араһында Арктика архипелагынан көнсығышҡа табан урынлашҡан. Физик география буйынса Гренландия [[Төньяҡ Америка]] ҡитғаһының бер өлөшө булып торһа ла, меңәр йылдар дауамында сәйәси һәм мәҙәни йәһәттән ул Европа менән бәйле (айырыуса элекке [[Колониализм|колониаль державалар]] булған Норвегия һәм Дания, шулай уҡ күрше утрау — [[Исландия]] менән)&lt;ref name=&quot;Brown2000&quot;&gt;[http://www.archaeology.org/online/features/greenland/ The Fate of Greenland’s Vikings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104204345/http://www.archaeology.org/online/features/greenland/ |date=2012-11-04 }}, by Dale Mackenzie Brown, ''Archaeological Institute of America'', 28 February 2000&lt;/ref&gt;. Утрау халҡының күпселеге — инуиттар, уларҙың ата-бабалары XIII быуат тирәләрендә Канада территорияһынан күсенеп, әкренләп утрауҙа төпләнә.

Гренландия — донъялағы иң ҙур утрау ([[Австралия]], ғәҙәттә, утрау тип түгел, ә ҡитға тип иҫәпләнелә). Гренландияның дүрттән өс өлөшө [[Антарктида]]нан ситтә берҙән-бер даими боҙ ҡалҡаны менән ҡапланған. Халҡы — 57 728 кеше (2016 йылдың июле), был биләмә — бөтә донъяла халыҡ тығыҙлығы иң түбән булған урын (бер квадрат километрға 0,027 кеше). Тораҡ пункттар араһында юл юҡ тиерлек. Улар араһында транспорт бәйләнешен, башлыса, диңгеҙ һәм авиация транспорты үтәй.

Гренландия яҡынса 4500 йыл элек [[Канада]] территорияһынан күсенә башлаған арктика халыҡтары менән тулылана башлай&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=mtDNA variation among Greenland Eskimos: the edge of the Beringian expansion|издание=American Journal of Human Genetics|том=67|номер=3|страницы=718—726|pmid=10924403|doi=10.1086/303038|язык=en|тип=journal|автор=Saillard J., Forster P., Lynnerup N., Bandelt H.J., Nørby S.|год=2000}}&lt;/ref&gt;. [[Викингтар]] X быуаттар тирәһендә утрауҙың элек кеше йәшәмәгән көньяҡ өлөшөнә төпләнә, ә инуиттар утрауға 13-сө быуаттарҙа килә. XV быуат аҙағына Норвегия колонияларынан халыҡ ситкә китә башлай, тораҡ пункттары бушап ҡала. Улар утрауҙы ҡалдырып киткәндән һуң, 1498 йылда португалдар килә, атап әйткәндә, Жоау Фернандеш утрауҙы ҡарап сығып шунда төпләнә һәм уға ''Терра do Лаврадор'' атамаһын бирә, XVI быуаттың беренсе яртыһына тиклем утрау шулай атала (һуңыраҡ был атама Канадалағы Лабрадорға ҡушыла). Аҙағыраҡ Жоау Фернандеш үҙе асҡан ер биләмәләренә хоҡуғын теркәй, шулай итеп ул Америкала иң беренсе Европанан күсенгән ер хужаһы була&lt;ref&gt;[http://www.heritage.nf.ca/articles/exploration/portuguese.php The Portuguese Explorers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160508193835/http://www.heritage.nf.ca/articles/exploration/portuguese.php |date=2016-05-08 }}. Heritage.nf.ca. Retrieved on 21 June 2016.&lt;/ref&gt;. XVIII быуат башында [[Скандинавия|Cкандинавия]] тикшеренеүселәре тағы ла Гренландияға килеп етә. Ул саҡтағы Дания-Норвегия унияһы, сауҙа йоғонтоһон һәм власты көсәйтеү маҡсатында, утрауға хакимлығын иғлан итә.

Элек [[Исландия]]ла көн иткән викингтар (сығыштары менән Норвегиянан) мең йылдан ашыу элегерәк, Норвегия монархияһы һәм уның үҙәк хөкүмәтенең эҙәрлекләүҙәренән ҡасырға тырышып, Гренландияға килеп төпләнә башлай. Колумб Кариб утрауҙарына барып сыҡҡан мәлдән 500 йыл элек гренланд Лейф Эрикссон экспедицияһы барышында викингтар Төньяҡ Америкаға тиклем барып етә һәм яңы ерҙе буйһондорорға тырышып ҡарай. Норвегтар һәм Норвегия йоғонтоһонда булыуына ҡарамаҫтан, Гренландия 1262 йылға тиклем Норвегия коронаһына буйһонмай. Норвегия короллеге утрауҙы XIV быуат уртаһына тиклем киң һәм көслө хәрби йоғонто аҫтында тота. Бында Норвегия бик күп халҡын юғалта, был юғалтыу хатта күрше Дания Ҡара үлем эпидемияһы барышында юғалтҡан халҡына ҡарағанда ла күберәк була, шуға ла Норвегия Дания унияһын (берләшеү тураһында килешеү) ҡабул итергә мәжбүр була, һәм хөкүмәт, университет һәм төп учреждениелар Копенгагенға күсерелә. Норвегия көсһөҙләнә һәм 1814 йылда уния (берләшеү) өҙөлгәс, Гренландияға булған суверенитетын юғалта. 1814 йылда Гренландия Данияның колонияһына әйләнә һәм 1953 йылда Дания конституцияһының яңы редакцияһына ярашлы Дания короллеге биләмәһе булараҡ таныла.

1973 йылда Гренландия Дания менән бергә Европа иҡтисади берләшмәһенә инә. Әммә 1982 йылда үткәрелгән референдумда утрау халҡының күпселеге ЕЭС-тан сығыу яҡлы булып тауыш бирә, һәм 1985 йылда ЕЭС-тан сыға. Иң төньяҡта һәм донъялағы ғәйәт ҙур милли парк та Гренландияла: Гренландия милли паркы (''Kalaallit Nunaanni nuna eqqissisimatitaq'') 1974 йылда асыла һәм 1988 йылда әлеге хәленә тиклем ҙурайтыла һәм ул Гренландияның үҙәк һәм төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә 972 001  км² майҙанды биләй. Майҙаны буйынса ул донъялағы иң ҙур 29 илдән башҡа теләһә ниндәй илдән ҙурыраҡ. Гренландия 4 коммуна — Сермерсоок, Куяллек, Каасуитсуп һәм Кеккаталарҙан тора.

1979 йылда үткәрелгән референдумға ярашлы Дания Гренландияға үҙидара хоҡуғын бирә, ә 2008 йылда тағы ла бер референдум үткәрелә, уның барышында утрау халҡы яңы үҙидара тураһындағы Закон өсөн тауыш бирә. Был Закон, власты Дания хөкүмәтенән алып, урындағы властарға тапшыра. Яңы идара структураһына ярашлы, 2009 йылдың 21 июненән&lt;ref name=&quot;Greenland In Figures 2012&quot;&gt;{{Cite book|title=Greenland in Figures 2012|url=http://www.stat.gl/publ/en/GF/2012/content/Greenland%20in%20Figures%202012.pdf|publisher=stat.gl}}&lt;/ref&gt; Гренландия әкренләп тәртип һаҡлау, суд системаһы, корпоратив хоҡуҡ, бухгалтер иҫәбе һәм тикшереү, файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу, авиация, эшкә яраҡлылыҡ тураһындағы закон, ғаилә хоҡуғы һәм мираҫ хоҡуғы, сик буйы контроле, производство шарттары, финанс көйләүҙәре һәм күҙәтеүҙе үҙ контроле аҫтына ала, шул уҡ ваҡытта халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм оборона өлкәләре өсөн Дания хөкүмәте яуаплы. Шулай уҡ валюта сәйәсәте өсөн контроль Дания ҡарамағында ҡала, һәм Дания йыл һайын Гренландияға 3,4 миллиард DKK субсидия бирә, ул әкренләп кәмей була. Гренландия тәбиғәт ресурстарынан алынған табышты арттырыу иҫәбенә үҙ иҡтисадын үҫтерергә йыйына. 2016 йылда утрауҙың баш ҡалаһы Нуукта Арктика ҡышҡы уйындары үткәрелә. Утрауҙағы энергетиканың яҡынса 70 проценты ҡайтанан эшкәртелгән ресурстарҙан, башлыса, гидроэнергетиканан алына (был донъялағы иң юғары күрһәткестәрҙең береһе)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Hydropower creates clean energy and jobs in Greenland|url=http://www.nib.int/news_publications/cases_and_feature_stories/223/hydropower_creates_clean_energy_and_jobs_in_greenland|publisher=Nordic Investment Bank|accessdate=2016-10-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161103120028/http://www.nib.int/news_publications/cases_and_feature_stories/223/hydropower_creates_clean_energy_and_jobs_in_greenland |date=2016-11-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Этимология ==
Тәүҙә был ерҙәргә килеп төпләнгән викингтар утрауҙы ''Гринланд'' («Йәшел ер») тип атай. Исланд легендаларында утрау атамаһы түбәндәгесә аңлатыла: кеше үлтергән өсөн [[Исландия]]нан ҡыуылған Эрик Торвальдсон Рыжий исемле норвег викингы төньяҡ-көнбайышта ятҡан ергә үҙенең ҙур ғаиләһе һәм трэллдары (хеҙмәтселәре) менән килеп төпләнә һәм уға хәҙерге исемен бирә. Ошондай матур атама йөрөткән ергә башҡалар ҙа ағылып килер, тип өмөтләнә ул&lt;ref name=&quot;ancientstandard&quot;&gt;[http://ancientstandard.com/2010/12/17/how-greenland-got-its-name/ «How Greenland got its name»]. ''The Ancient Standard.'' 17 December 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Grove&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=http://cambridge.academia.edu/JonathanGrove/Papers/397439/The_Place_of_Greenland_In_Medieval_Icelandic_Saga_Narrative|заглавие=The place of Greenland in medieval Icelandic saga narrative|издание=Journal of the North Atlantic|том=2|страницы=30—51|doi=10.3721/037.002.s206|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120411212816/http://cambridge.academia.edu/JonathanGrove/Papers/397439/The_Place_of_Greenland_In_Medieval_Icelandic_Saga_Narrative|archivedate=2012-04-11|язык=en|тип=journal|автор=Grove, Jonathan|год=2009}}&lt;/ref&gt;.

Гренланд телендә утрау исеме түбәндәгесә яңғырай: ''Калааллит'' ''Нунат'' («Ер Калааллит»)&lt;ref name=&quot;InuitDictionary&quot;&gt;[[Гренландия (административная единица)#Stern|Stern]], p. 89&lt;/ref&gt;. Калааллит — гренланд эскимостары араһындағы бер төркөм халыҡ исеме. Улар утрауҙың көнбайышында йәшәй.
[[Файл:Arctic_cultures_900-1500.png|мини|900, 1100, 1500 һәм 1300 йылдарҙа. Гренландия, Лабрадор, Ньюфаунленд һәм Канада арктика архипелагында йәшәгән төрлө халыҡтарҙың археологик мәҙәниәте картаһы. Йәшел: Дорсет; күк: Туле; ҡыҙыл: [[Викингтар|Викинги]]; ҡыҙыл-һары: Инну; һары: Беотуки.]]

== Географияһы ==
Гренландия донъялағы иң ҙур утрауҙа, шулай уҡ уның тирәләй ятҡан күп һанлы ваҡ утрауҙарҙа урынлашҡан. Гренландия утрауы [[Атлантик океан|Атлантик]] һәм [[Төньяҡ Боҙло океан]]дар сигендә, [[Канада]]нан төньяҡ-көнсығыштараҡ һәм [[Исландия]]нан төньяҡ-көнбайыштараҡ ята. Гренландиялағы боҙлоҡ ҙурлығы буйынса [[Антарктида|Антарктиданан ғына]] ҡалыша. Территорияның 84 процентың боҙлоҡ ҡаплаған, ҡалған өлөшөндә мәңгелек туңлыҡ.

Гренландия автономиялы территорияһының ҡоро ер сиктәре юҡ, әммә Канада һәм Исландия менән диңгеҙ бәйләнеше урынлаштырылған.

Был ил Гренландия плитаһы, Төньяҡ-Америка субплитаһы өҫтөндә ята.

Үҫемлеге, ҡағиҙә булараҡ, бик һирәк. Нанорталик муниципалитетының иң көньяғында Фарвель мороно районында ҙур булмаған урман участкаһы табыла.

Гренландияның климаты арктик һәм субарктик, һалҡын йәй һәм һыуыҡ ҡыш менән. Урынлашҡан ере, башлыса, ялпаҡ, әкренләп шыуышҡан боҙлоҡ территорияның күпселек өлөшөн ҡаплай, тау, ҡаялы ярҙары ғына боҙҙан азат. Иң бейек нөктәһе — Гунбьёрн тау түбәһе (3694. м.). Автономиялы территорияның иң төньяҡ нөктәһе — Каффеклуббен утрауы 83°40' киңлегендә урынлашҡан һәм Төньяҡ ҡотопҡа яҡын ер участкаһы тип иҫәпләнә, яҡынса 707 км тирәһе генә алыҫлыҡта ята.

Автономиялы территорияның минераль ресурстары түбәндәгеләр: [[цинк]], ҡурғаш, тимер мәғдәне, күмер, молибден, алтын, платина, уран. Тергеҙелә торған иң ҙур ресурстары: [[Балыҡтар|балыҡ]], тюлень һәм кит.

=== Майҙаны ===
[[Файл:Greenland-teufelsschloss_hg.jpg|справа|мини|260x260пкс|Иблис һарайы тауҙары]]
''Барлығы'': 2 175 600 кв. км.
''Ҡоро ере'': 175 2 600  км² (341 700  км² туңмаған, 1 833 900  км² боҙ ҡаплаған биләмәләр).

; Диңгеҙгә дәғүә

''Тик балыҡ тота торған зона'': 200 диңгеҙ миле (370,4 км).
''Территориаль һыуҙар'': 3 диңгеҙ миле (5,6 км).

=== Утрауҙар ===
[[Файл:Disko_Island_MODIS.jpg|слева|мини|260x260пкс|Ер юлдашынан Диско утрауы күренеше]]
Автономиялы биләмәлә Гренландия — иң ҙур утрау.

Гренландияның көнбайыш яры буйында бер нисә ваҡ утрау урынлашҡан: Хольм, Тугтокорток, Нутармиут, Кекертак, Убекент-Айланн, Упернавик, Диско, Саркардлить, Нунарссуит, Эггерс һ. б.

Көнсығыш яры буйында: Норске-Ёэр, Иль-де-франс, Сторе-Коллевей, Шаннон, Клаверинг, Кун, Имер, География Йәмғиәте утрауы, Трейлл, Тингмиармиут утрауҙары һ. б.

Диско (халҡы 1000 кешенән ашыу) һәм Убекент-Айланна (халҡы 100 яҡын кеше) бер ни тиклем хужалыҡ эшмәкәрлеге алып барыла, башҡа ваҡ утрауҙарҙа кеше йәшәмәй һәм бының өсөн мөмкинлек тә юҡ.

; Ерҙе файҙаланыу

* ''Һөрөлгән ер'': 0 %
* ''Күп йыллыҡ үҫентеләр'': 0 %
* ''Даими көтөүлектәр'': 1 %
* ''Урман һәм урманлы урындар'': 0 %
* ''Ҡалғандары'': 99 % ([[1999 йыл|1999 йылғы мәғлүмәттәр]])

== Тарих ==
Тәүге тапҡыр утрауҙы [[Исландия|исланд]] морягы Гунбьёрн 875 йылдар тирәһендә таба, әммә ярға төшмәй. 982 йылда исланд, сығышы менән [[Норвегия|норвег]] Эйрик Рауд (Ерән) тәүге тапҡыр утрауҙы тикшереп сыға һәм уны Гренландия тип атай. Утрауға кешене күберәк йәлеп итеү өсөн ошондай исем ҡушыла.

983 йылда Гренландияның көньяғына норман (исланд) колониялары килеп төпләнә, улар был ерҙә [[XV быуат]]ҡа тиклем йәшәй. [[XI быуат]]та Гренландия халҡы [[христианлыҡ]] ҡабул итә (1126 йылда Гренландияла тәүге епископлыҡҡа нигеҙ һалына). 1262 йылдан [[XVIII быуат]] башына тиклем Гренландия формаль рәүештә Норвегияға ҡарай (әммә XIV быуаттан Гренландия менән Норвегия араһындағы бәйләнеш өҙөлә, ә XV быуатта утрауҙағы норман халҡы өлөшләтә юҡҡа сыға өлөшләтә эскимостар менән ҡатнаша).

XV [[XV быуат|быуатта]] Гренландияны боҙҙар баҫа башлай, йәйгеһен ер бик аҙ ғына ваҡытҡа иреп тора, быуат аҙағына утрауҙа мәңгелек туңлыҡ ныҡлап урынлаша.

1500 йылдар тирәһендә португалдар ағалы-ҡустылы Кортириалдар Гренландияны ҡабат аса.

[[1721 йыл]]да утрауҙы [[Дания]] баҫып ала башлай. [[1744 йыл]]да Дания Гренландия менән сауҙа итеүгә дәүләт монополияһын урынлдаштыра ([[1950 йыл|1950 йылға тиклем]]). [[1814 йыл]]да Дания-Норвегия унияһы (берләшмәһе) тарҡалғанда Гренландия Дания ҡарамағында ҡала һәм[[1953 йыл]]ға тиклем уның колонияһы була. 1953 йылда Гренландия Дания [[Монархия|короллеге]] территорияһының бер өлөшө тип иғлан ителә .

[[1940 йыл]]дыңа апрелендә, Данияны [[Германия]] оккупациялағас, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] хөкүмәте Гренландияның Монро доктринаһына ылыҡтырылыуы тураһында иғлан итә. [[1941 йыл|1941 йылдың 9 апрелендә]] Дания илсеһе [[Вашингтон (Колумбия федераль округы)|Вашингтонда]] Америка хөкүмәте менән Гренландияны обороналау тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя (Данияның Фолькетингы [[1945 йыл]]дың [[16 май]]ында уны ратификациялай). Гренландияла Аҡш-тың хәрби базалары төҙөлә башлай. Дания [[НАТО|НАТО-ға]] ингәндән һуң ([[1949 йыл|1949 йылдың 4 апреле]]) [[1951 йыл|1951 йылдың 27 апрелендә]] Дания һәм Америка хөкүмәттәре араһында яңы килешеү төҙөлә, уның буйынса Дания менән АҠШ бергәләп утрауҙы обороналай.[[1971 йыл]]да АҠШ-тың 2 хәрби базаһы һәм башҡа хәрби объекттары Гренландияла урынлашҡан була.

Гренландияны тикшеренеүҙе тәүҙә [[XVII быуат]]та [[Англия|инглиздәр]] башлай, утрау колонизацияланғандан һуң — даттар һәм норвегтар тикшеренеүгә үҙ өлөштәрен индерә. Гренландия буйлап оҙайлы сәйәхәтте [[Швеция|швед]] А. Норденшельд ([[1883 йыл|1883]]) үтәп сыға. 1888 йылда норвегтар [[Нансен Фритьоф|Ф. Нансен]] һәм О.Свердруп утрауҙың көньяҡ өлөшөнән үтә. Артабанғы йылдарҙа Э. Пирь ([[1892 йыл|1892]]—[[1895 йыл|1895]]), К. Расмуссен ([[1912 йыл|1912]]—[[1913 йыл|1913]]), А. Кервен ([[1912 йыл|1912]]), И. Кох ([[1913 йыл|1913]]) һәм А. Вегенер ([[1906 йыл|1906]]—[[1908 йыл|1908]], [[1912 йыл|1912]]—[[1913 йыл|1913]], [[1929 йыл|1929]]—[[1930 йыл|1930]]) экспедициялары һ. б. Гренландия боҙлоғо аша үтә. Һуғыштан һуңғы тикшеренеүҙәрҙә иң ҡиммәтле материалдарҙы П. Викторҙың француз экспедицияһы ([[1949 йыл|1949]]—[[1951 йыл|1951]]) һәм Симпсондың инглиз экспедицияһы ([[1952 йыл|1952]]—[[1954 йыл|1954]]) ҡалдыра. Һуңғы йылдарҙа АҠШ, [[Бөйөк Британия]] ғалимдары Гренландия утрауын туҡтауһыҙ тиерлек тикшерә, шул иҫәптән стационар күҙәтеүҙәр өсөн боҙ ҡалҡанында ла; [[1968 йыл|1968]]—[[1969 йыл]]дарҙа СССР Фәндәр Академияһы экспедициялары эшләй.

[[6 август]], [[2004 йыл|2004]] — [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Дания]] Гренландияны яҡлау тураһында [[1951 йыл]]да төҙөлгән килешеүҙе яңыртыу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя. Бында һүҙ тәү сиратта АҠШ-тың ракета һөжүменә ҡаршы оборонаһы сиктәрендә Американың Тулелағы базаһын яңыртыу тураһында бара.

== Даниянан автономия ==
[[1979 йыл]]да Дания парламенты Гренландияға киң автономия бирә.

[[1985 йыл]]дан Гренландия Европа Берләшмәһе составынан ([[Европа берлеге|Европа Берлегенән]] — ЕЭС-тан алда булған ойошма) сыға, ә [[Дания]] ул ойошмала ҡала.

[[2008 йыл|2008 йылдың 25 ноябрендә]] Гренландия провинцияһында Даниянан [[автономия]]ны киңәйтеү мәсьәләләре буйынса референдум үткәрелә. Тауыш биреүҙә ҡатнашыусыларҙың 75,54 проценты үҙ тауыштарын үҙидараны киңәйтеү өсөн бирә, ҡаршылар — 23,57 %. Утрауҙың тауыш биреү хоҡуғына эйә булған 39 мең кешеһенең 71,96 проценты тауыш биреүҙә ҡатнаша.

[[2009 йыл|2009 йылдың 20 майында]] Дания парламенты Гренландияның автономияһын киңәйтеү тураһында закон ҡабул итә&lt;ref&gt;[http://www.belta.by/ru/news/cis_balt?id=372195 Парламент Дании расширил автономию Гренландии]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Автономияны киңәйтеү Гренландия властарына тәбиғәт ресурстарын үҙҙәре теләгәнсә тотоноу, суд системаһын һәм хоҡуҡ һаҡлау органдарын туранан-тура үҙҙәренә буйһондороу, шулай уҡ Данияның Гренладияға ҡағылышлы тышҡы сәйәсәтенә йоғонто яһауҙы киңәйтеү мөмкинлеген бирә. Автономияны киңәйтеүгә тиклем урындағы властар һаулыҡ һаҡлау, халыҡты социаль хеҙмәтләндереү, мәктәптәрҙә белем биреүгә генә идара иткән&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2008/11/26/greenland/index.htm Гренландцы проголосовали за расширение автономии] — Lenta.ru, 26 ноября 2008&lt;/ref&gt;. Гренландияның үҙендә, шулай уҡ ситтә йәшәүселәр ҙә автономияны киңәйтеү Гренландияның Даниянан бойондороҡһоҙ булыуына табан бер аҙым, тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;shagnula&quot;&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=227317 Гренландия шагнула к независимости] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170921141126/http://www.vesti.ru/doc.html?id=227317 |date=2017-09-21 }} — Вести. Ru, 26 ноября 2008]&lt;/ref&gt;.

2009 йылдың 21 июнендә Гренландияла автономияны киңәйтеү иғлан ителә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/06/090621_greenland_selfrule.shtml Гренландия получила самоуправление] — Русская служба BBC, 21 июня 2009&lt;/ref&gt;. Утрауҙа дат теле менән бер рәттән гренланд теле лә рәсми тел тип таныла. Урындағы хакимиәт утрауҙағы полиция һәм суд системаһы өсөн яуаплылыҡты һәм арктик утрауҙың ер аҫты байлыҡтарын контролдә тотоуҙы үҙ өҫтөнә ала. Гренландияла алтын, алмаз, нефть һәм газ сығарыла. Дания оборона, тышҡы һәм аҡса сәйәсәтенә контроллек итәсәк. Аҡса берәмеге — дат кронаһы. Королева Маргрета II дәүләттең формаль башлығы булып ҡала

Киләсәктә Гренландия Ерҙәге беренсе эскимос дәүләте булып китеүе ихтимал. Дания хөкүмәте шундай белдереү яһай: «Әгәр Гренландия Даниянан айырылырға теләһә, беҙ ҡаршы түгел… Әгәр гренландтар бойондороҡһоҙ булырға теләй икән — рәхим итһендәр, улар бындай хоҡуҡҡа эйә…»&lt;ref name=&quot;shagnula&quot;/&gt;.

== Сәйәси ҡоролош ==
Дания короллегенең автоном өлөшө.

Юғары комиссар — Дания королеваһы вәкиле.

Вәкәләтле орган — ландстинг (дат. ''Landstinget'', грен. ''Inatsisartut''), ул 5 йылға һайланған 31 ағзанан тора. Башҡарма органы — ер идараһы (дат. ''Landsstyret'', грен. ''Naalakkersuisut'') (1979 йылға тиклем — ер советы (''landsråd''), башында — ер етәкселеге (''landshøvding'')). Ер советы составына ер идараһы рәйесе (дат. ''Landsstyreformand'', грен. ''Naalakkersuisut siulittaasuat'') һәм ағзалары (дат. ''Landsstyremedlemmer'') инә, уны партиялар вәкиллектәре нигеҙендә ландстинг һайлай. Премьер-министр — ғәҙәттә башҡаларға ҡарағанда парламентта күберәк урын бирелгән партия лидеры,

=== Сәйәси партиялар ===

==== Һулдар ====
* Инуит атакватигиит («Инуиттар туғанлығы») — социалистик демократия
* Халыҡ партияһы — экосоциалистик

==== Һул үҙәк ====
* Сиумут («Вперед») — социал-демократик

==== Үҙәк ====
* Демокраатит («Демократ») — либерал

==== Уң үҙәк ====
* Атассать («Берҙәмлек») — консерватив

== Гренландияның административ бүленеше ==
[[Файл:Greenland_municipalities_2009.svg|мини|309x309пкс|Гренландия коммуналары.]]
Административ яҡтан Гренландия дүрт кунға ({{Lang-da|Kommuner}}, гренл. &lt;span lang=&quot;kl&quot;&gt;Kommunia&lt;/span&gt;); шулай уҡ муниципалитеттарға — {{lang-en|municipality}}) бүленгән. 2009 йылдың 1 ғинуарынан яңы административ бүленеш үҙ көсөнә инә. Яңы коммуналар — Каасуитсуп, Кекката, Куяллек һәм Сермерсоок элекке 18 коммунаны үҙ эсенә ала, элеккесә Туле авиабазаһы (Питуффик) һәм [[Төньяҡ-Көнсығыш Гренландия милли паркы]] был коммуналар составына инмәй. Коммуналарҙың вәкәләтле органдары — коммуналь идара (''kommunalbestyrelsi''), башҡарма власты бургомистрҙар (''Bormesteri'') ғәмәлгә ашыра.

== Халҡы ==
[[Файл:Nuuk-centrum.jpg|слева|мини|280x280пкс|Нуук, Гренландияның баш ҡалаһы, үҙәк өлөшө]]
Халыҡ — {{Num|57728|кеше}} (июль, 2016), шул иҫәптән гренландтар (эскимостар) яҡынса 90 %. Был һандарға [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-тың]] хәрби базалары персоналы инмәгән (2-4 меңләп кеше).

Халыҡтың 9/10 өлөшөнән ашыуы Гренландияның көньяҡ-көнбайыш яр буйҙарына тупланған, унда иң ҙур тораҡ пункттары ([[ҡала]]лар) — Нуук (баш ҡала, 15 мең кеше), Какорток, Сисимиут, Маниитсок урынлашҡан.

Халыҡтың йәш составы, кеше (2016):

* 17 йәшкә тиклем 17: 13 150 (23,55 %);
* 17 — 64 йәш: 38 260 (68,51 %);
* 65 йәштән өлкән: 4437 (7,94 %).

[[Файл:Суммарный_коэффициент_рождаемости_Гренландии_1977-2018.png|мини|250x250пкс|1977-2018 йылдарҙа Гренландияла тыуымдың дөйөм коэффициенты]]
1901 йылда халыҡ — 11 кеше 893.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Халыҡ һаны динамикаһы&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.stat.gl/dialog/main.asp?lang=en&amp;sc=BE&amp;version=201501|title=Statistics Greenland|author=|work=Statistics Greenland|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;
!1 ғинуар
!1911
!1921
!1930
!1946
!1951
!1956
!1961
!1965
!1970
!1975
|-
!Һаны
халыҡ, кеше
|459 13
|355 14
|901 16
|412 21
|642 23
|27 101
|140 33
|815 38
|331 46
|502 49
|-
!1 ғинуар
!1980
!1985
!1990
!1995
!2000
!2005
!2006
!2007
!2008
!2009
|-
!Һаны
халыҡ, кеше
|773 49
|940 52
|558 55
|732 55
|56 124
|969 56
|901 56
|648 56
|462 56
|194 56
|-
!1 ғинуар
!2010
!2011
!2012
!2013
!2014
!2015
!2016
!2017
!2018
!2019
|-
!Һаны
халыҡ, кеше
|452 56
|615 56
|749 56
|370 56
|282 56
|984 55
|847 55
|860 55
|877 55
|992 55
|}
Гренландияла [[2009 йыл|2009 йылдың 1 июленән]] берҙән-бер рәсми теле булып гренланд теле һанала (эскимос-алеут телдәренең береһе). Икенсе рәсми тел — [[Дан теле|дат теле]]&lt;ref&gt;[http://www.icenews.is/index.php/2009/02/22/greenland-wants-new-language-policy/ Greenland wants new language policy | IceNews — Daily News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925005618/http://www.icenews.is/index.php/2009/02/22/greenland-wants-new-language-policy/ |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt;. Гренландияла йәшәүселәрҙең күбеһе өсөнсө тел булараҡ [[инглиз теле]]н белә. Төп дин — [[Христианлыҡ|христиан дине]] (лютеранлыҡ).

=== Гренландияның ҡалалары ===
Гренландияның баш ҡалаһы — Нуук (Готхоб) — [[1728 йыл]]да нигеҙ һалына. Ул — утрауҙағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе, административ, мәҙәни, сәнәғәт һәм сәйәси үҙәге. Унда яҡынса 15 000 кеше йәшәй. Гренландияның Милли музейы һәм утрауҙағы берҙән-бер университеты ошо ҡалала урынлашҡан .

Какорток ҡалаһы (Юлианэхоб) — халҡы 3229 кеше тирәһе (2013), утрауҙың көньяҡ биләмәһе үҙәге булып тора. 1774 йылда нигеҙ һалынған. Яҡынса 4300 йыл элек был ерҙәргә кешеләр килеп төпләнгән. Илдәге иң оло фонтаны менән (1927) менән ул танылыу алған.

Упернавик ҡалаһы — [[Баффин диңгеҙе]]ндәге шул исемдәге утрауҙа урынлашҡан, яҡынса 1180 кеше йәшәй (2013). Гренландия утрауының иң төньяҡтағы паром пристаны ошо ҡалала урынлашҡан. Уртаса йыллыҡ температура +5&amp;nbsp;°C артмай . Гарпундар һәм каяктарҙың бик күп төрө тупланған музей бар.

== Иҡтисад ==

== Гренландияла ваҡыт иҫәбе ==
[[Файл:Timezones2008_UTC-4.png|справа|мини|450x450пкс| UTC-4 сәғәт бүлкәтендә донъя картаһы: &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt; '''күк''' — зонаһы UTC-4 [[Йәйге ваҡыт|ҡышҡы]] (ноябрь-март) ҡалаһынан Төньяҡ ярымшарҙың ([[Йәйге ваҡыт|йәй]] (апрель-октябрь) — UTC-3); &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt; '''зәңгәр''' — зонаһы UTC-4 океан; &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt; '''асыҡ-һары''' — зонаһы UTC-4 йыл әйләнәһенә эшләй; &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt; '''һары''' — зонаһы UTC-4 [[Йәйге ваҡыт|. йәй]] (апрель-октябрь) ҡалаһынан Төньяҡ ярымшарҙың (ҡышҡы (ноябрь-март) — UTC-5) һәм зона UTC-4 [[Йәйге ваҡыт|ҡыш]] (апрель-октябрь) айында көньяҡ ярымшарҙа (йәй (ноябрь-март) — UTC-3)]]
Гренландия территорияһы дүрт сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан: UTC−4, UTC−3, UTC−1 менән UTC+0. Йәйгеһен Гренландияның күп өлөшө (Хейс ярымутрауынан тыш); Данмарксхавн, [[Иллоккортоормиут]] һәм уның эргәһендәге территория Урта Атлантика ваҡытын (UTC−2) ҡуллана.

== Транспорты ==
[[Файл:Kulusuk-airport-air-greenland-dash7-qalorujoorneq.jpg|справа|мини|200x200пкс|Air Greenland авиакомпанияһының De Havilland Canada Dash 7 самолеты]]
Гренландияла юл селтәре юҡ тиерлек, шуға ла тик бер тораҡ пункты эсендә һәм уның яҡын тирәһендә генә автомобилдә елдерергә була. Климат һәм рельеф үҙенсәлектәре, шулай уҡ тораҡ пункттарының бер-береһенән алыҫ ятыуы сәбәпле, юлдар юҡ. Күрше тораҡ пункттары араһында эттәрҙе егеп һәм ҡаргиҙәрҙәрҙә йөрөргә була. Утрауҙа тимер юлдары юҡ&lt;ref&gt;[http://bezzabot.com/store/54010/ Информация по странам: Гренландия] bezzabot.com&lt;/ref&gt;.

Утрауҙа һауа юлдары киң үҫешкән. Кангерлуссуак, Нарсарсуак, Нук — утрауҙағы иң эре аэропорттар, әммә тик беренсеһе генә ҙур авиалайнерҙарҙы ҡабул итергә һәләтле. Air Greenland авиакомпанияһы урындағы авиабәйләнештәрҙе хеҙмәтләндерә, шулай уҡ Данияның баш ҡалаһы Копенгагенға ла уларҙың самолеттары оса. [[Исландия]] менән даими авиабәйләнеш бар (авиакомпания ''Air Iceland''), киләсәктә [[Канада]]&lt;ref&gt;[http://www.cbc.ca/news/canada/north/story/2009/04/20/greenland-air.html Air Greenland sets sights on reviving Greenland-Nunavut flights]&lt;/ref&gt; менән дә авиабәйләнеш урынлаштырыу пландаштырыла. Утрауҙа шулай уҡ диңгеҙ суднолары йөрөй.

== Киң мәғлүмәт саралары ==
Гренландияла дәүләт телерадиокомпанияһы — Гренландия радиоһы (''Kalaallit Nunaata Radioa'') бар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.regnum.ru/news/1177581.html «Гренландия үҙидара ала»] — Regnum
* 
* [http://tema.ru/travel/greenland/ Артемий Лебедев. Гренландияға сәйәхәт.]

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Атлантик океан утрауҙары]]
[[Категория:Төньяҡ Боҙло океан]]
[[Категория:Гренландия]]</text>
      <sha1>64kd8k8taoriwquoayliycob5gcd18a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Буковский Владимир Константинович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154852</id>
    <revision>
      <id>1308046</id>
      <parentid>1296822</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:15:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26845" sha1="3kj79qiyx1diiotufu3abp17uo5av6x" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Буковский Владимир Константинович''' ([[30 декабрь]] [[1942 йыл]], [[Бәләбәй]], [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] — [[27 октябрь]] [[2019 йыл]], Кембридж, [[Бөйөк Британия]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20191028/1560281353.html|title=Умер бывший советский диссидент Владимир Буковский|date=20191028T0251+0300Z|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2019-10-28}}&lt;/ref&gt;) — рус яҙыусыһы, сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре. СССР-ҙағы диссиденттар хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша. Көнбайышта СССР-ҙа каратель психиатрияһы практикаһын танытыу менән билдәлелек ала&lt;ref name=&quot;bbc_buk&quot;&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-50206084 Vladimir Bukovsky: Soviet-era dissident dies in UK], BBC, 28.10.2019&lt;/ref&gt; (&lt;span class=&quot;ts-Переход noprint&quot; title=&quot;#Карательная психиатрия&quot;&gt;[[Файл:Fairytale key enter-2.png|ссылка=Буковский, Владимир Константинович#Карательная психиатрия|альт=|12x12пкс]]&lt;/span&gt;).

Дөйөм алғанда, төрмәлә һәм мәжбүри дауалауҙа 12 йыл үткәрә. 1976 йылда совет властары Буковскийҙы Чили коммунистары лидеры Луис Корваланға алмаштыра, һуңынан Буковский Кембриджға күсенә.

[[2007 йыл]]да [[2008 йыл]]ғы Рәсәй президенты һайлауҙарына кандидат була, әммә уның кандидатураһын Үҙәк һайлау комиссияһы теркәмәй. 2008 йылда «Теләктәшлек» Берләшкән демократик хәрәкәтен ойоштороуҙа ҡатнаша, 2009 йылда хәрәкәттең етәксе органы — «Теләктәшлек» Федераль политсовет бюроһы составына инә. 2014 йылда Рәсәй сит ил эштәре министрлығы уға рәсәй гражданлығы биреүҙән баш тарта&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;[http://www.vedomosti.ru/politics/articles/2014/11/28/grazhdanstvo-ne-zasluzhil МИД не подтвердило гражданство диссидента Владимира Буковского]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==

=== Бала сағы ===
Эвакуацияла [[Бәләбәй]] ([[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]]) ҡалаһында тыуа&lt;ref name=&quot;ветер&quot;&gt;{{Китап|автор=Буковский В.|заглавие=И возвращается ветер…|ссылка=http://www.vehi.net/samizdat/bukovsky.html|место=М.|издательство=Захаров|год=2007|страниц=400|серия=Биографии и мемуары|isbn=978-5-8159-0749-2}}&lt;/ref&gt;. Билдәле журналист һәм совет яҙыусыһы Константин Буковский&lt;ref&gt;[http://www.grad-kirsanov.ru/persons.php?id=bukov Константин Буковский] в [[Краткая литературная энциклопедия|КЛЭ]]. Т. 9. М., 1978. С. 158.&lt;/ref&gt;; әсәһе тәрбиәһендә үҫә. Эвакуациянан ҡайтҡас, [[Мәскәү]]ҙә уҡый.

[[Хрущёв Никита Сергеевич|Н. Хрущев]]тың [[Сталин]] енәйәттәре тураһында докладын ишетеп, 14 йәшлек үҫмер Буковский коммунистик идеологияның инанған дошманы була. Уның властар менән беренсе низағы [[1959 йыл]]да була: ҡулъяҙма журнал сығарыуҙа ҡатнашҡаны өсөн мәктәптән сығарыла (Н. В. Гоголь исемендәге 59-сы мәктәп). Белем алыуын киске мәктәптә ала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0-%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D0%B1%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9/a-3009384|title=Справка: Владимир Буковский {{!}} DW {{!}} 17.12.2007|author=Deutsche Welle (www.dw.com)|publisher=DW.COM|lang=ru-RU|accessdate=2019-10-28}}&lt;/ref&gt;.

=== «Маяковка» ===
[[1960 йыл]]да Юрий Галансков, Эдуард Кузнецов менән бергә Мәскәү үҙәгендә Маяковский һәйкәле эргәһендә («Маяковка» йәки «Маяк»&lt;ref name=&quot;ветер&quot;/&gt;) йәштәрҙең даими йыйылыштарын ойоштороусыларҙың береһе һәм иң йәше була. Бер нисә активист ҡулға алынғас, Буковский тентеүгә дусар була һәм унан ВЛКСМ-ды демократизациялау зарурлығы тураһындағы яҙмалар алына (һуңынан был документты тәфтишсе «комсомолды тарҡатыу тураһында тезистар» тип атай).

Ул ваҡытта [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү университетының]] биология-тупраҡ факультетында уҡып йөрөүсе Буковскийҙы сессияға индермәйҙәр һәм [[1961 йыл]] һуңында университеттан сығаралар.

[[1962 йыл]]да А. В. Снежневский Буковскийға «яйлап үҫеүсе шизофрения» диагнозы ҡуйыла (һуңынан Көнбайыш психиатрҙары тикшереп, Буковскийҙы сәләмәт тип таба).

[[1962 йыл]]да «Маяковка» активистарына суд булғанда уға ҡаршы енәйәт эше ҡуҙғатыу хәүефе килеп тыуа һәм ул һәм [[Себер]]гә ярты йылға геологик экспедицияға китә.

=== 1963 һәм 1965 йылдарҙағы ҡулға алыу ===
[[1963 йыл]]да СССР-ҙа тыйылған Югославия авторы Милован Джиластың «Яңы синыф» китабының фотокүсермәләрен эшләгәне өсөн беренсе тапҡыр ҡулға алына. Уны үҙ аҡылында түгел, тип, ленинградтағы махсус психдауаханаға мәжбүри дауаланыуға ебәрәләр; унда ул генерал Петр Григоренко менән таныша, ә һуңынан уны ла диссиденттар даирәһенә индерә. [[1965 йыл]]дың февралендә иреккә сыға.

1965 йылдың декабрь башында Андрей Синявский һәм Юлия Даниэлде яҡлаған «асыҡлыҡ митингыһын» әҙерләүҙә әүҙем ҡатнаша һәм тағы ла ҡулға алынып, мәжбүри рәүештә [[Люберцы|Люберецкий]] психиатрия дауаханаһына һалына. Бер нисә айҙан Сербский исемендәге институтҡа ебәрәләр, унда ул 8 ай тотола; шул уҡ ваҡытта эксперт комиссияһы ағзалары уның психик торошо тураһында берҙәм фекергә килә алмай: ике кеше — Буковский ауырыу, икеһе сәләмәт, тип иҫәпләй. Көнбайышта Буковскийҙы яҡлау кампанияһы киң ойошторола, һөҙөмтәлә Мәскәүгә халыҡ-ара Аmnesty international ойошмаһы вәкиле килеп, уны [[1966 йыл]]дың авгусында азат итеүгә өлгәшә&lt;ref name=&quot;Казнимые&quot;&gt;{{Китап|автор=|заглавие=Казнимые сумасшествием: Сборник документальных материалов о психиатрических преследованиях инакомыслящих в СССР|ссылка=http://antisoviet.narod.ru/samizdat_kaznim.pdf|ответственный=Редакторы: А. Артемова, Л. Рар, М. Славинский|место=Франкфурт-на-Майне|издательство=Посев|год=1971|страницы=|страниц=508|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

=== 1967 йылда ҡулға алыу ===
Өсөнсө тапҡыр [[1967 йыл]]дың [[22 ғинуар]]ында Мәскәүҙең Пушкин майҙанында Александр Гинзбург, Юрий Галансков һәм уларҙың дуҫтарын ҡулға алыуға ҡаршы демонстрация ойошторолған өсөн ҡулға алына. Был юлы психик яҡтан сәләмәт, тип таныла. Мәскәү ҡалаһындағы суд процесында (1967 йыл [[30 август]] — [[1 сентябрь]], Буковский менән бергә башҡа ҡатнашыусылар — Вадим Делон һәм Евгений Кушев та хөкөм ителә) Буковский үҙен ғәйепле тип таныуҙан баш тартыу ғына түгел, ғәйепләү һүҙе менән дә сығыш яһай — ул самиздатта киү тарала. Суд уны РСФСР Енәйәт кодексының 190.3 статьяһы буйынса өс йылға лагерға хөкөм итә (йәмәғәт тәртибен боҙған төркөм хәрәкәтендә әүҙем ҡатнашыу).

Лагерҙарҙа срогын тултырып, Буковский[[1970 йыл]]дың ғинуарында Мәскәүгә ҡайта һәм шунда уҡ үҙе булмағанда ойоштороған диссиденттар хәрәкәте лидерҙарҙың береһе булып китә. Ҡыҫҡа ваҡыт иректә булғанында (йылдан ашыу) ул әҙәби секретарь булып эшләй, уның эш биреүселәре араһында яҙыусы Владимир Максимов була.

=== Каратель психиатрияһы ===
Буковский Көнбайыш хәбәрселәренә бер нисә интервью бирә, унда психиатрик золомға дусар ителгән сәйәси тотҡондар тураһында үҙенең фекерен белдерә һәм каратель медицина проблемаһын аса. Уға, әгәр көнбайышҡа СССР-ҙа кеше хоҡуҡтары боҙолоу тураһында мәғлүмәт биреүен туҡтатмаһа, енәйәт яуаплылығына тарттырыласағы тураһында рәсми янау була. Уны асыҡтан-асыҡ эҙәрлекләйҙәр&lt;ref&gt;[http://www.memo.ru/history/diss/chr/ Хроника текущих событий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315041649/http://www.memo.ru/history/diss/chr/ |date=2017-03-15 }}. [http://www.memo.ru/history/diss/chr/chr23.htm Выпуск 23] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131030048/http://www.memo.ru/history/diss/chr/chr23.htm |date=2011-01-31 }} 5 января 1972&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, ул [[1971 йыл]]да сит ил табип-психиатрҙарына хат менән мөрәжәғәт итә һәм уға СССР-ҙа сәйәси маҡсатта психиатрияны яуыз ниәттә ҡулланыуҙы раҫлаған 150 битлек документ ҡушып ебәрә&lt;ref name=&quot;От политических&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Ван Ворен Р.|заглавие=От политических злоупотреблений психиатрией до реформы психиатрической службы|ссылка=http://www.mif-ua.com/archive/article/36250|издание=Вестник Ассоциации психиатров Украины|год=2013|номер=2}}&lt;/ref&gt;.

Буковский ебәргән документтарҙа икенсе төрлө фекер йөрөткән һәм СССР-ҙа үҙ аҡылында түгел, тип табылған алты кешенең: Петр Григоренко, Наталья Горбаневская, Валерия Новодворская һ. б. суд-психиатрия экспертизаһы һығымталарын ебәрә. Һөҙөмтәлә Көнбайыш психиатрҙары беренсе тапҡыр яуыз ниәттә ҡатнашҡан совет психиатрҙары ҡуйған диагноздарҙың күсермәһен, уларҙың диагностика ысулдары үҙенсәлектәрен өйрәнеү мөмкинлегенә эйә була&lt;ref name=&quot;От политических&quot;/&gt;. Документтар нигеҙендә Британия психиатрҙары төркөмө алты диссидентҡа диагноз бары тик сәйәси сәбәптәр буйынса ғына ҡуйылған, тигән һығымта яһай.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Библиография ==
&lt;!-- каталог РГБ: Золотой эшелон / Владимир Буковский, Игорь Геращенко, Ирина Ратушинская и др. М. : АО — Независимое информ.-изд. об-ние «Демокр. Россия» , 1991—222,[1] с.;20 см — ISBN 5-7292-0001-3:6 р.
--&gt;
* {{книга
|автор          = Буковский В., Геращенко И, Ледин М., Ратушинская И.
|заглавие       = Золотой эшелон
|место          = М.
|издательство   = Гудьял-Пресс
|год            = 2001
|страниц        = 256
|серия          = Собрание
|isbn           = 5-8026-0082-9
|тираж          = 4000
}}&lt;!-- каталог РГБ: Буковский, Владимир
   И возвращается ветер...; Письма русского путешественника  / Владимир Буковский; [Предисл. А. Аджубея]      М. : АО - независимое информ.-изд. об-ние &quot;Демокр. Россия&quot; : Изд.-полигр. фирма &quot;Оригинал&quot; , 1990 - 462,[2] с.;20 см -  ISBN 5-235-01826-5:7 р. 50 к.
--&gt;
* {{книга
|автор          = Буковский В. К.
|заглавие       = И возвращается ветер
|место          = М.
|издательство   = Новое изд-во
|год            = 2007
|страниц        = 348
|серия          = Свободный человек
|isbn           = 978-5-98379-090-2
|тираж          = 1000
}}
* {{книга
|автор          = Буковский В. К.
|заглавие       = Московский процесс
|место          = М. ; Париж
|издательство   = МИК : [[Русская мысль (газета)|Рус. мысль]]
|год            = 1996
|страниц        = 525
|isbn           = 5-87902-071-1
}}&lt;!-- каталог РГБ: Буковский, Владимир
   Письма русского путешественника  / Владимир Буковский      New York : Chalidze , 1981 - 268 с.;19 см
--&gt;
* {{книга
|автор          = Буковский В. К.
|заглавие       = На краю. Тяжелый выбор России
|место          = М.
|издательство   = Алгоритм
|год            = 2015
|страниц        = 224
|серия          = Третий путь
|isbn           = 978-5-906798-82-4
|тираж          = 1500
}}
* {{книга
|автор          = Буковский В. К.
|заглавие       = Наследники Лаврентия Берия. Путин и его команда
|место          = М.
|издательство   = Алгоритм
|год            = 2013
|страниц        = 240
|серия          = Власть в тротиловом эквиваленте
|isbn           = 978-5-4438-0337-1
|тираж          = 6000
}}
* {{книга
|автор          = Буковский В. К.
|заглавие       = Письма русского путешественника
|ответственный  = Вступ. ст. В. Штепы
|место          = СПб.
|издательство   = Нестор-История
|год            = 2008
|страниц        = 232
|isbn           = 978-5-98187-242-6
|тираж          = 1000
}}&lt;!--
Буковский В. Пацифисты против мира. Париж La presse libre 1982 г. 103 с. обложка
--&gt;
* {{книга
|автор          = Буковский В. К.
|заглавие       = Тайная империя Путина. Будет ли «дворцовый переворот»?
|место          = М.
|издательство   = Алгоритм
|год            = 2014
|страниц        = 224
|серия          = Проект «Путин»
|isbn           = 978-5-4438-0880-2
|тираж          = 4000
}}
; На других языках
* Rapport från en rysk resenär // Vladimir Bukovskij; Övers. av Katarina Wahlgren Stockholm Norstedt, Cop. 1982—1983. — ISBN 91-1-823102-0

== Һылтанмалар ==
{{Кол|2}}
;Библиографик
* {{ВТ-ЛП|Буковский, Владимир}}
* [https://web.archive.org/web/2004/http://www.brandeis.edu/departments/sakharov/Exhibit/bukovsky.html Faces of Resistance in the USSR (Лица сопротивления в СССР)]{{ref-en}} — из архивов Андрея Сахарова и Центра по правам человека в университете Брандеис, 2004.
* [http://www.thegratitudefund.org/bukov.html Краткая биография]{{ref-en}}{{ref-ru}}
* В. Буковский. [http://antology.igrunov.ru/authors/bukovsky/last_word.html Последнее слово на суде. 5 января 1972 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120810010527/http://antology.igrunov.ru/authors/bukovsky/last_word.html |date=2012-08-10 }}
* ''Бобков Ф.'' [https://web.archive.org/web/20050105025509/http://www.2nt1.com/archive/pdfs/dis70/kgb76-2.pdf Записка председателю КГБ о выдворении Буковских]
* [http://www.vzglyad.ru/politics/2007/10/16/117947.html «Возвращение хулигана»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305105759/http://vzglyad.ru/politics/2007/10/16/117947.html |date=2016-03-05 }} — взгляд политических противников на биографию и деятельность В. Буковского; 16 октября 2007
* [http://bukovsky2008.org Сайт инициативной группы по выдвижению Владимира Буковского кандидатом в Президенты России в 2008 году] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070823113749/http://bukovsky2008.org/ |date=2007-08-23 }}
* [http://www.bukovsky.org/ Портал поддержки В. Буковского, кандидата в Президенты России (архив)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071113172843/http://www.bukovsky.org/ |date=2007-11-13 }}
* [http://www.kommersant.ru/doc/2968620 Владимир Буковский объявил голодовку с требованием скорее рассмотреть его дело судом Великобритании]
;Буковский архивы
* [http://psi.ece.jhu.edu/~kaplan/IRUSS/BUK/GBARC/pdfs/afgh/afgh-rus.html Документы, собранные Буковским о советско-афганском конфликте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070426153057/http://psi.ece.jhu.edu/%7ekaplan/IRUSS/BUK/GBARC/pdfs/afgh/afgh-rus.html |date=2007-04-26 }}
* [http://www.bukovsky-archives.net/buk-rus.html Советский архив]
;Интервьюлар һәм сығыштары&lt;sup&gt;''хронологик тәртиптә''&lt;/sup&gt;
* Europa auf dem Weg in die Diktatur? (Европа на пути к диктатуре?) [https://web.archive.org/web/20100619061024/http://www.zeit-fragen.ch/ARCHIV/ZF_73c/T01.HTM Часть 1]{{ref-de}} [https://web.archive.org/web/20041016065318/http://www.zeit-fragen.ch/ARCHIV/ZF_73d/T01.HTM Часть 2]{{ref-de}} — речь в Зальцбурге, октябрь 2000
* [http://www.rjews.net/maof/article.php3?id=2405&amp;type=s&amp;sid=37 An Open Letter to President Bush by Vladimir Bukovsky and Elena Bonner (Владимир Буковский и Елена Боннэр. Открытое письмо Президенту Дж. В. Бушу)]{{ref-en}} — март 2003
* [http://www.inache.net/signs/471 «Не хочу жить в антиутопии»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200119095602/http://www.inache.net/signs/471 |date=2020-01-19 }} — беседа с Вадимом Штепой, 2004
* [http://2004.novayagazeta.ru/nomer/2004/93n/n93n-s43.shtml «Я вооружился копиями»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921211529/http://2004.novayagazeta.ru/nomer/2004/93n/n93n-s43.shtml |date=2006-09-21 }} — интервью, декабрь 2004
* [http://www.brusselsjournal.com/node/865 Former Soviet Dissident Warns For EU Dictatorship (Бывший советский диссидент предупреждает об опасности диктатуры в Евросоюзе)]{{ref-en}} — речь в Брюсселе и краткое интервью, февраль 2006
* [http://www.russian-globe.com/N58/Banchik.Bukovsky.Litvinenko.htm «Убийство гражданина иностранными агентами — это акт агрессии»] — интервью, декабрь 2006
* [https://www.youtube.com/watch?v=-ExK6S_6pgA Телеинтервью с Буковским на НТВ] — июнь 2007
* [http://www.echo.msk.ru/programs/razvorot/53743/ Владимир Буковский в программе «Разворот» радиостанции «Эхо Москвы»] — август 2007
* [https://web.archive.org/web/20070625075356/http://www.inosmi.ru/stories/01/05/29/2996/238064.html «Кто он такой? Презренный подполковник КГБ!»] — интервью «BBC World», ноябрь 2007
* [http://sd.net.ua/2008/04/10/vbukovskijj_raspad_rossii_neizbezhen_a_evrosojuz_rukhnet.html В.Буковский: распад России неизбежен, а Евросоюз рухнет] — апрель 2008
* [http://www.svobodanews.ru/content/transcript/24406600.html «Алфавит инакомыслия». Буковский.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112075514/http://www.svobodanews.ru/content/transcript/24406600.html |date=2012-01-12 }} — «Радио Свобода»; 29 ноября 2011
* [http://www.svobodanews.ru/content/article/24437884.html Владимир Буковский — о поколении Facebook, противостоящем КГБ. Данила Гальперович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106121858/http://www.svobodanews.ru/content/article/24437884.html |date=2012-11-06 }} — «Радио Свобода»; 30 декабря 2011
* [https://www.youtube.com/watch?v=ebGAtYJil08 Владимир Буковский о чекистах, видео] — передача «В гостях у Дмитрия Гордона», 2012
* [https://www.youtube.com/watch?v=NGBGuPfbfU8 Интервью Владимира Буковского, видео] — «Голос Америки»; 19 февраля 2014
* {{статья |автор=Валерий Петрович Лебедев |заглавие=Печальная болезнь Буковского |оригинал= |ссылка=http://www.lebed.com/2016/art6953.htm |автор издания= |издание=Альманах «Лебедь» |тип= |место= |издательство= |год=11.12.2016 |выпуск= |том= |номер=772 |страницы= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Лебедев |archiveurl= |archivedate=}}
{{конец кол}}

; Публикациялары
* [https://web.archive.org/web/20190129121634/http://www.thegratitudefund.org/buk-publ.html Список публикаций]
* [http://antology.igrunov.ru/authors/bukovsky/psychiatr.html Пособие по психиатрии для инакомыслящих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501102911/http://antology.igrunov.ru/authors/bukovsky/psychiatr.html |date=2022-05-01 }} // Самиздат анталогияһы

[[Категория:Лефортово төрмәһенең тотҡондары]]
[[Категория:Антикоммунистар]]
[[Категория:Рәсәй публицистары]]
[[Категория:Рәсәй сәйәсмәндәре]]
[[Категория:Рәсәй йәмәғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Кембридж университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]]
[[Категория:2019 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:27 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Бәләбәйҙә тыуғандар]]
[[Категория:1942 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 декабрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>3kj79qiyx1diiotufu3abp17uo5av6x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гущин Лев Никитович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155677</id>
    <revision>
      <id>1308079</id>
      <parentid>1286433</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T02:14:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6546" sha1="o7kqizmite4mkf55mrzkls4m967clc3" xml:space="preserve">{{ФШ|Гущин}}
{{Персона|имя=Лев Гущин|оригинал имени=Лев Никитович Гущин|описание=|имя при рождении=|род деятельности=мөхәррир, журналист|дата рождения=05.07.1944|место рождения={{место рождения|Мәскәү}}, [[СССР]]|гражданство={{Флагификация|СССР}}→{{Флагификация|Россия}}|подданство=Россия|дата смерти=|место смерти=|отец=|мать=|супруг=|супруга=|дети=|награды и премии={{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Почёта|1999}} {{!!}} {{Орден «Знак Почёта»}} {{!!}} {{Орден «Знак Почёта»}}
{{!}}}
}}
'''Лев Никитович Гущин''' ([[5 июль]] [[1944 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] журналисы, «Московский комсомолец» (1977-1983)  гәзитенең,  «Огонек» журналының (1991-1997) һәм «Литературная газета» ла (1999-2001)  баш мөхәррир.

== Биография ==
1944 йылда тыуған&lt;ref&gt;[http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=16906 ГУЩИН Лев Никитович — Биография — БД «Лабиринт»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208211153/http://labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=16906 |date=2011-12-08 }}&lt;/ref&gt;.

* Типография эшсеһе.
* Совет армияһында хеҙмәт итә.
* 1967 йылдан бөтә союз ғилми-тикшеренеү электротехник институтында эшләй.
* 1968 йылда ситтән тороп бөтә союз финанс-иҡтисади институтында «иҡтисадсы» һөнәрен үҙләштерә. 
* 1977 йылдан 1983 йылға тиклем  «Московский комсомолец» гәзитен етәкләй.
* 1983 йылдан алып 1984 йылға тиклем «[[Совет Рәсәйе]]&lt;nowiki/&gt;» гәзитенең бүлек мөхәррире.
* 1984 йылдан 1987 йылға тиклем «Комсомольская правда» гәзитендә баш мөхәррир урынбаҫары.
* 1987 йылдан — «Огонек»&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/265787 Ъ-Власть — КОНФЛИКТ В «ОГОНЬКЕ» ПЕРЕРОС В СКАНДАЛ. И, КАЖЕТСЯ, ЗАТИХ]&lt;/ref&gt; журналында баш мөхәррирҙең беренсе урынбаҫары.
* 1991-1997 — «Огонек»&lt;ref&gt;[http://www.gipp.ru/openarticle.php?id=30562 Гильдия издателей периодической печати] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920164805/https://gipp.ru/openarticle.php?id=30562 |date=2021-09-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.superinf.ru/view_helpstud.php?id=2205 Власть и СМИ в условиях трансформации политической системы современной России]&lt;/ref&gt; журналының баш мөхәррире. 
* 1999-2001 —  «Литературная газета»&lt;ref&gt;[http://www.lenizdat.ru/a0/ru/pm1/c-1084828-0.html «Литературная газета» отмечает юбилей — Новости — Лениздат. РУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100328111005/http://www.lenizdat.ru/a0/ru/pm1/c-1084828-0.html |date=2010-03-28 }}&lt;/ref&gt;ла баш мөхәррир.
* 1998 йылдың мартында ЗАО « „Метрополис“ реклама һәм нәшриәт төркөмөндә» президент вазифаһын биләй.

== Наградалар ==

* Почет ордены ([[16 декабрь]] [[1999 йыл]]) —  &lt;ref&gt;[http://kremlin.ru/acts/bank/14743 Указ Президента Российской Федерации от 16 декабря 1999 года № 1645 &quot;О награждении государственными наградами Российской Федерации работников акционерного общества «Журнал «Огонек»]&lt;/ref&gt; Журналдың беренсе һаны сығыуға 100 йыл тулыу уңайынан матбуғат һәм элемтә өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн.
* «[[«Почёт Билдәһе» ордены|Почет билдәһе]]&lt;nowiki/&gt;» ике орден менән бүләкләнә.
* Рәсәй Федерацияһы Президентының рәхмәт хаты ([[25 июль]] [[1996 йыл]]) — ''1996 йылда'' Р''әсәй Федерацияһы Президенты һайлауҙары кампанияһын ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә әүҙем ҡатнашҡан өсөн.''&lt;ref&gt;[http://kremlin.ru/acts/bank/9795 Распоряжение Президента Российской Федерации от 25 июля 1996 года № 396-рп «О поощрении активных участников организации и проведения выборной кампании Президента Российской Федерации в 1996 году»]&lt;/ref&gt;

* Беҙ (телесериал)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.commcenter.ru/analitics/articles/2009_06_16.html Лев Гущин элекке баш мөхәррире, «Огонек» журналы яҙмышы тураһында] 
[[Категория:Баш мөхәррирҙәр]]
[[Категория:СССР журналистары]]
[[Категория:Рәсәй журналистары]]
[[Категория:Бөтә Союз финанс-иҡтисад институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1944 йылда тыуғандар]]
[[Категория:5 июлдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>o7kqizmite4mkf55mrzkls4m967clc3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Изотова Татьяна Алексеевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158385</id>
    <revision>
      <id>1308109</id>
      <parentid>1134839</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:00:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3898" sha1="4weg84bn3gihz8hluv3b2lbjn6nbxv8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Изотова Татьяна Алексеевна''' ([[14 май]] [[1947 йыл]]) — [[Башҡорт АССР-ы]] ХII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советының]] халыҡ депутаты (1991—1995), [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры.

== Биографияһы ==
Татьяна Алексеевна Изотова 1947 йылдың 14 майында [[Өфө]] ҡалаһында тыуған.

1962-1964 йылдарҙа Өфөлә һөнәри-техник училищела уҡый.

Хеҙмәт юлын төҙөлөш тресында башлай, унда мастер булып эшләй, артабан Өфө электр лампалары етештереү заводына эшкә күсә.

1970 йылдан хеҙмәт эшмәкәрлеген «Башнефтезаводстрой» проект-төҙөлөш берекмәһендә дауам итә.

1990 йылда Башҡорт ССР-ының Конституция комиссияһы ағзаһы итеп һайлана &lt;ref&gt;[https://www.lawmix.ru/zakonodatelstvo/1465598Постановление Верховного Совета Башкирской АССР от 13.10.1990 № ВС-3/5 ОБ ОБРАЗОВАНИИ КОНСТИТУЦИОННОЙ КОМИССИИ БАШКИРСКОЙ ССР]&lt;/ref&gt;

1991 йылда [[Башҡорт АССР-ы]] ХII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советына]] Өфө ҡалаһы Орджоникидзе районының 55-се округынан халыҡ депутаты итеп һайлана. БАССР Юғары Советының ХII саҡырылышында Ҡатын-ҡыҙҙар эштәре, ғаиләне, әсәлекте һәм балалыҡты һаҡлау комиссияһы ағзаһы була.&lt;ref&gt;[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ |date=2020-09-29 }}&lt;/ref&gt;.

Был саҡырылыш - тарихи саҡырылыш була, сөнки тап ул республиканың статусы үҙгәреүе, «Башҡортостан Республикаһы» тип атала башлауы тураһында закон ҡабул итә, яңы дәүләт органдары барлыҡҡа килә. Республиканың Юғары Советы тарихы ошо саҡырылышта туҡтай. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның берҙән-бер юғары вәкәләтле һәм закон (ҡанун) сығарыу дәүләт органы тип [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] иғлан ителә.

== Ғаиләһе ==
Изотова Татьяна Алексеевна бер ул тәрбиәләп үҫтергән &lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104&lt;/ref&gt; .

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]]
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

== Һылтанмалар ==

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]</text>
      <sha1>4weg84bn3gihz8hluv3b2lbjn6nbxv8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Закиров Ринат Закир улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162950</id>
    <revision>
      <id>1308103</id>
      <parentid>1150394</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:30:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4789" sha1="4ekxr5me89ph4a5m0nob9xdhz2q5sqh" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Закиров Ринат Закир улы''' ({{lang-ru|Закиров Ринат Закирович}}; [[7 июль]] [[1947 йыл]]) — ғалим-зоотехник, ауыл хужалығы, партия һәм  финанс органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Милләте — [[башҡорттар|башҡорт]]&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 95.&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Ринат Закир улы Закиров 1947 йылдың 7 июлендә Башҡорт АССР-ының [[Тәтешле районы]]нда [[Кәлтәү]] ауылында тыуған.

[[1978 йыл]]да [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н, [[1984 йыл]]да Свердловск юғары партия мәктәбен тамамлай. [[1995 йыл]]да, ситтән тороп уҡып, Бөтә Рәсәй финанс-иҡтисад институты дипломын ала.

[[1964 йыл]]да хеҙмәт юлын Урал вагон эшләү заводында токарь булып башлай.

[[1978]]-[[1984 йыл]]дарҙа — Тәтешле районы ауыл хужалығы идаралығында зоотехник, артабан колхоз рәйесе.

[[1984]]-[[1991 йыл]]дарҙа — КПСС-тың Тәтешле район комитетының — икенсе, аҙаҡ беренсе секретары булып эшләй.

[[1991]]-[[1993 йыл]]дарҙа — Башҡортостандың ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министрының беренсе урынбаҫары.

[[1993]]-[[1996 йыл]]дарҙа — [[Башҡортостан Республикаһының Милли банкы]] рәйесенең беренсе урынбаҫары

[[1996 йыл]]дан — Башҡортостан сәнәғәт банкыһы вице-президенты.

[[1997 йыл]]дан — Иглин хисаплашыу-касса үҙәге начальнигы.

[[1997]] — [[2009 йыл]]дарҙа — [[Хакасия]] Республикаһының милли банкыһы рәйесе.

[[2009]] — [[2014 йыл]]дарҙа — Башҡортостан Республикаһы милли банкыһы рәйесе урынбаҫары.

[[2014 йыл]]дың сентябренән — Рәсәй Банкы Урал Дәүләт идаралығы Башҡортостан Республикаһы буйынса милли банкыһының бүлексә идарасыһы урынбаҫары&lt;ref&gt;[https://www.cbr.ru/rb/structure/zakirovrz/ Закиров Ринат Закирович]&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]]на Тәтешле районы, 254-се Күрҙем һайлау округынан халыҡ депутаты итеп һайланған&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 95.&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2008)
* Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1991)
* Башҡортостан «Халыҡтар дуҫлығы» ордены (2017)
* Рәсәй банкы отличнигы, 2014&lt;ref&gt;[https://www.cbr.ru/rb/structure/zakirovrz/ Закиров Ринат Закирович]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 95.

== Һылтанмалар ==
* [https://www.cbr.ru/rb/structure/zakirovrz/ Закиров Ринат Закирович]
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]
 [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
 [[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>4ekxr5me89ph4a5m0nob9xdhz2q5sqh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бобылев Юрий Яковлевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162961</id>
    <revision>
      <id>1308031</id>
      <parentid>1250805</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:29:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5624" sha1="4ylbh76dfzg8xbm8w9fsct7wzvujibe" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бобылев Юрий Яковлевич'''  ([[1 июнь]] [[1937 йыл]] — [[27 февраль]] [[2016 йыл]]) — инженер-төҙөүсе. 1960 йылдан Башҡортостандың  төҙөлөш ойошмаларының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1990—1994 йылдарҙа «Башстрой» берләшмәһе башлығы, 1994 йылдан «Башстрой» акционерҙар йәмғиәте генераль директор.  [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты.

== Биографияһы ==
Юрий Яковлевич Бобылев 1937 йылдың 1 июнендә Ырымбур өлкәһе Быҙаулыҡ ҡалаһында донъяға килгән.

1960 йылда Дондағы [[Ростов дәүләт төҙөлөш университеты|Ростов ҡалаһында инженер-төҙөлөш институтын]] тамамлай, инженер-төҙөүсе.&lt;ref&gt;Бобылев Юрий Яковлевич// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК 930 ISBN 5-8258-0204-5&lt;/ref&gt;

1960 йылдан, институтты уңышлы тамалағандан һуң, хеҙмәт юлын Башҡортостан Республикаһының төҙөлөш комплексында 3-сө төҙөлөш тресы идаралығы етәксеһе вазифаһында башлай. Артабанғы йылдарҙа түбәндәге идаралыҡтарҙы төрлө вазифаларҙы башҡара: «Башнефтезаводстрой» тресы идаралығы етәксеһе, 1986—1990 йылдарҙа «Главбашстрой» берләшмәһенең баш инженеры, 1990—1994 йылдарҙа «Башстрой» берләшмәһе башлығы, 1994 йылдан «Башстрой» акционерҙар йәмғиәте генераль директоры булып эшләй. 2004—2006 йылдарҙа «БашСтройТранс» ААЙ Директорҙар советы рәйесе.&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 34&lt;/ref&gt;

Торлак һәм сәнәғәт төҙөлөшөндә свай фундаменттарын, юғары индустриаль һәм экономиялы тимер-бетон һәм металл конструкцияларын, түшәм графиктарын һәм селтәр моделдәрен керетеү инициаторы. РБ төҙөлөш индустрияһы базаһын булдырыуҙа ҡатнашта. Уның етәкселегендә Өфөлә УМПО, «Гидравлика» предприятиеһында, Агрегат заводында, Сауҙа аппаратураһы һәм элемтә приборҙары заводында, Стәрлетамаҡта, Ишембай ҡалаһында машина төҙөлөшө заводтарында яңы производстволар төҙөлдө. 1981 йылда Башҡортостандың, 1994 йылда Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған төҙөүсеһе исеме бирелә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1994)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе  (1981). 
* [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] (1982)
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1974)&lt;ref&gt;[http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%91%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B5%D0%B2_%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Свободная энциклопедия Урала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926115357/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%91%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B5%D0%B2_%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

== Һылтанмалар ==
* [http://www.delomir.ru/index.php?page=5&amp;num=68&amp;top=1629 Человек, воплотивший мечты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127031410/http://www.delomir.ru/index.php?page=5&amp;num=68&amp;top=1629 |date=2020-11-27 }}
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]


[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүселәре]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ростов дәүләт төҙөлөш университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Сәнәғәт предприятиелары директорҙары]]</text>
      <sha1>4ylbh76dfzg8xbm8w9fsct7wzvujibe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Емченко Владимир Степанович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162987</id>
    <revision>
      <id>1308096</id>
      <parentid>1212754</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:07:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5071" sha1="64so77l3h5uxbpmicaef67362ovqze5" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Емченко Владимир Степанович''' ([[21 сентябрь]] [[1935 йыл]] — [[8 август]] [[2017 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең хужалыҡ эшмәкәре, инженер-металлург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты  [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры, СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты.

== Биографияһы ==
Владимир Степанович Емченко 1935 йылдың 21 сентябрендә [[Алтай крайы]] Ключевский районы Ульяновка ауылында тыуған.

1973 йылда [[Магнитогорск]] тау-металлургия институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1951 йылда һатыусы булып башлай.

1953 йылдан Магнитогорск металлургия комбинатында ОТК контролеры булып эшләй.

1955—1958 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

1958 йылдан 1977 йылға тиклем Магнитогорск металлургия комбинатының ВЛКСМ комитеты секретары урынбаҫары, секретары булып эшләй, артабан ВЛКСМ ҡала комитетының икенсе секретары итеп һайлана. Комбинатта мастер, смена башлығы, «Стан-250» башлығы була.

1978—1983 йылдарҙа — [[Белорет металлургия комбинаты]]нда прокат цехы начальнигы, комбинаттың баш инженеры вазифаһын биләй&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 87.&lt;/ref&gt;

[[Магнитогорск дәүләт техник университеты]]ның Белорет филиалында уҡыта.

«150»-се автоматлаштырылған прокат станы төҙөүгә һәм үҙләштереүгә ҙур өлөш индерә. Уйлап табыуҙарға 12 авторлыҡ таныҡлығы бар. 12 баҫма хеҙмәт авторы.

Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана&lt;ref&gt;[http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%95%D0%BC%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Емченко Владимир Степанович]{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985).
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Белорет ҡалаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» күкрәк билдәһе&lt;ref&gt;[http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%95%D0%BC%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Емченко Владимир Степанович]{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 87.

== Һылтанмалар ==
* [http://blog.cbs-beloretsk.com/novosti/item/184-nash-glavnyj-inzhener Наш главный инженер]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]


[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Магнитогорск дәүләт техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Магнитогорск дәүләт техник университетының Белорет филиалы уҡытыусылары]]
[[Категория:СССР инженерҙары]]</text>
      <sha1>64so77l3h5uxbpmicaef67362ovqze5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәширов Рәҡит Ғәбит улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163118</id>
    <revision>
      <id>1308059</id>
      <parentid>1188786</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:37:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5180" sha1="k2nm3pe64oddfbmvxrck3n0lwv9o1eo" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Бәширов}}
'''Бәширов Рәҡит Ғәбит улы''' ([[10 ғинуар]] [[1940 йыл]]) — төҙөлөш, партия органдары һәм муниципаль хеҙмәт ветераны, йәмәғәтсе.  [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы халыҡ депутаты. Милләте — [[башҡорттар|башҡорт]]&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 95.&lt;/ref&gt; 1992 йылдың мартынан Иглин районы хакимиәте башлығы.

== Биографияһы ==
Рәҡит Ғәбит улы Бәширов 1940 йылдың 10 ғинуарында [[БАССР]]-ҙың [[Күмертау районы]] (хәҙерге Көйөргәҙе районы) [[Иҫке Мораптал]] ауылында тыуған.

1976 йылда [[Өфө дәүләт нефть техник университеты|Өфө нефть институтын]] тамамлаған.&lt;ref&gt;Баширов Ракит Габитович// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1958 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы ремонт заводында токарь өйрәнсеге булып башлай, артабан слесарь булып эшләй.

[[1962]]—[[1978]] йылдарҙа «Башсельстрой»ҙың 127-се ПМК-һында слесарь-механик, баш инженер була.

1978 йылдан колхоз-ара төҙөлөш ойошмаһы Советы рәйесе.

Артабан партия һәм дәүләт эшендә әүҙем ҡатнаша. 1980 йылдан — КПСС-тың Иглин райкомында комитетында икенсе секретарь.

1982—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе.

1992 йылдың мартынан Иглин районы хакимиәте башлығы.

2013 йылда районда тәүге булып «Почетлы иглинлы» исеменә лайыҡ була&lt;ref&gt;[https://iglino.bashkortostan.ru/district/honorary/228/ Баширов Ракит Габитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418213654/https://iglino.bashkortostan.ru/district/honorary/228/ |date=2021-04-18 }}&lt;/ref&gt;. «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе» маҡтаулы исемен ала.

[[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана&lt;ref&gt;[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ |date=2020-09-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 30&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе
* юбилей миҙалдары

== Ғаиләһе ==
Ғаиләһендә ике ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Видео ==
* {{YouTube|anqRvzw-_H0|logo=1}} Баширов Ракит Габитович в программе Замандаш на канале БСТ

== Ҡарағыҙ ==
[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүселәре]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйестәре]]
[[Категория:Башҡортостан райондарының администрация башлыҡтары]]
[[Категория:Шәхестәр:Иглин районы]]</text>
      <sha1>k2nm3pe64oddfbmvxrck3n0lwv9o1eo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бобер Николай Васильевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163119</id>
    <revision>
      <id>1308030</id>
      <parentid>1183577</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:28:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5062" sha1="mtj6hghpxh61jtmbvd9lrkuhat5dr5c" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бобер Николай Васильевич''' ([[1 август]] [[1947 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең хужалыҡ эшмәкәре, 1992—1998 йылдарҙа Бөрө ҡалаһы хакимиәте башлығы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы халыҡ депутаты, [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың]] Вәкилдәр Палатаһы депутаты. Милләте — [[украиндар|украин]]&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 95.&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Николай Васильевич Бобер 1947 йылдың 1 авгусында [[БАССР]]-ҙың [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Яблуновка]] ауылында тыуған.

1976 йылда [[Өфө нефть институты]]н тамамлай.&lt;ref&gt;Бобер Николай Васильевич// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;

1966—1969 йылдарҙа —&quot;Востокнефтезаводмонтаж&quot; трестының монтаж идаралығы слесарь-монтажсыһы, 1969—1971 йылдарҙа — трестың ВЛКСМ комитеты секретары урынбаҫары.

1971—1984 йылдарҙа — «Востокнефтезаводмонтаж» тресының монтаж идаралығы мастеры, монтаж участкаһы етәксеһе, «Бирскмежрайгаз» тресының баш инженеры, идарасыһы.

1984—1987 йылдарҙа — [[Бөрө]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары.

1987—1992 йылдарҙа — Бөрө ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе.

1992—1998 йылдарҙа — Бөрө ҡала хакимиәте башлығы, 1998 йылдан Бөрө ҡалаһы һәм Бөрө районы хакимиәте башлығы.

48-се Иглин һайлау округы буйынса [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы халыҡ депутаты һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана&lt;ref&gt;[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ |date=2020-09-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 30&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ғаиләһендә ике ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]
* [Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]
* [http://viperson.ru/people/bober-nikolay-vasilievich Бобер Николай Васильевич]

‎

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:1-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйестәре]]
[[Категория:Бөрө ҡалаһы башлыҡтары]]</text>
      <sha1>mtj6hghpxh61jtmbvd9lrkuhat5dr5c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Борзенко Валентин Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163137</id>
    <revision>
      <id>1308038</id>
      <parentid>1149163</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:09:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4513" sha1="42tymddj5zp1dcxgzxwvgkslmxbbtca" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Борзенко Валентин Иванович''' ([[12 август]] [[1936 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең хужалыҡ эшмәкәре, 1980 йылдан  &quot;Салауатнефтеоргсинтез&quot; етештереү берекмәһе химия заводының директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы халыҡ депутаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1986 йыл). Милләте - [[урыҫтар|урыҫ]] &lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 95.&lt;/ref&gt; 

== Биографияһы ==
Валентин Иванович Борзенко  1936 йылдың 12 авгусында [[БАССР]]-ҙың  [[Федоровка районы]] [[Златоустовка (Фёдоровка районы)|Златоустовка]] ауылында тыуған.

1973 йылда [[Өфө дәүләт нефть техник университеты|Өфө нефть институтын]] тамамлаған.&lt;ref&gt;Борзенко Валентин Иванович// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1954 йылда һөнәрселек училищеһын тамамлағандан һуң слесарь булып башлаған.

1956 - 1959 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт иткән. Армияла хеҙмәт итеп  ҡайтҡас, Салауат нефтехимия комбинатының КИП участкаһында слесарь, мастер, участка етәксеһе булып эшләгән.

1964 - 1978 йылдарҙа Салауат химия заводының өлкән инженеры, цех етәксеһе итеп үрләтелә.

1978 йылдан - өлкән инженер урынбаҫары, 1980 йылдан - [[Газпром Нефтехим Салауат|&quot;Салауатнефтеоргсинтез&quot;]] етештереү берекмәһе химия заводының директоры вазифаларын башҡара&lt;ref&gt;[http://www.gasrb.ru/histm150.html 80 лет со дня рождения Борзенко Валентина Ивановича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122204806/http://www.gasrb.ru/histm150.html |date=2017-01-22 }}&lt;/ref&gt;.
Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы 57-се Щербаков һайлау округынан [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты итеп һайлана &lt;ref&gt;[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ |date=2020-09-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 30&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
*[[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ғаиләһендә  ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]][[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Сәнәғәт предприятиелары директорҙары]]</text>
      <sha1>42tymddj5zp1dcxgzxwvgkslmxbbtca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Борисов Константин Алексеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163138</id>
    <revision>
      <id>1308039</id>
      <parentid>1212465</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:10:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4936" sha1="ichtow9z66248vt5u14d8h5q83q2z5i" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Борисов Константин Алексеевич''' ([[10 июнь]] [[1945 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] хужалыҡ эшмәкәре, 1992 — 2001 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Сауҙа-сәнәғәт палатаһы рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.  Милләте — [[урыҫтар|урыҫ]] &lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 95.&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Константин Алексеевич Борисов1945 йылдың 10 июнендә [[Иваново]]  ҡалаһында тыуған.

1966 йылда Иваново энергетика институтын тамамлаған.&lt;ref&gt;Борисов Константин Алексеевич// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1961 йылда &quot;Красная Талка&quot; фабрикаһында эшсе булып башлаған.

1971 - 1974 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт иткән. Армияла хеҙмәт итеп  ҡайтҡас, Өфө ТЭЦ-2 предприятиеһында өлкән инженер булып эшләгән.

Артабан КПСС-тың Өфө ҡала комитетында инструктор, Октябрь район комитетында секретар, икенсе секретарь. Октябрь район Советы башҡарма комитеты рәйесе булған.

1990-1992 йылдарҙа – халыҡ депутаттарының Өфө ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе.

1992 йылдан - Башҡортостан Республикаһының Сауҙа-сәнәғәт палатаһы рәйесе вазифаһында эшләй.
2001 йылдан – Энергоресурстарҙы транспортлау проблемалары институтының генераль директоры урынбаҫары (ИПТЭР, Өфө ҡалаһы)&lt;ref&gt;[http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1% ИПТЭР]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
Өфө ҡалаһының 51-се Яңы Александровка һайлау округы буйынса [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты итеп һайлана &lt;ref&gt;[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ |date=2020-09-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 30&lt;/ref&gt;

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ғаиләһендә бер  ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Ҡарағыҙ ==
[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104
*[http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Борисов Константин Алексеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200111122559/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2020-01-11 }}
== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Иваново энергетика университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйестәре]]</text>
      <sha1>ichtow9z66248vt5u14d8h5q83q2z5i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бочков Валентин Алексеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163141</id>
    <revision>
      <id>1308041</id>
      <parentid>1182364</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:27:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5069" sha1="a6cpi5cdiyoli1y8ez2hi698wsjwd97" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бочков Валентин Алексеевич''' ([[13 ғинуар]] [[1946 йыл]]) —  хеҙмәт ветераны. 1969—1987 йылдарҙа [[Күмертау авиация производство предприятиеһы]]ның партком секретары, директор һәм генераль директор урынбаҫары; 1987—1988 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Күмертау ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе; 1988—1991 йылдарҙа КПСС-тың Күмертау ҡала комитетының беренсе секретары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] халыҡ депутаты. Милләте — [[урыҫтар|урыҫ]]&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 95.&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Валентин Алексеевич Бочков 1946 йылдың 13 ғинуарында [[Воронеж өлкәһе]] Хреновое ауылында тыуған.

1977 йылда Свердловскиҙағы Юғары партия мәктәбен, 1984 йылда [[Өфө авиация институты]]н тамамлаған.&lt;ref&gt;Бочков Валентин Алексеевич// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1964 йылда урман техникумын тамамлағандан һуң техник-урмансы булып башлай.

1965—1968 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Унан ҡайтҡас, урман тәрбиәләү экспедицияһы технигы, мотоклуб инструктор-методисы, КПСС-тың Күмертау ҡала комитеты инструкторы була.

1969—1987 йылдарҙа [[Күмертау авиация производство предприятиеһы]]нда эшләй: партком секретары, директорҙың кадрҙар буйынса урынбаҫары, генераль директорҙың матди-финанс мәсьәләләр буйынса урынбаҫары.

1987—1988 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Күмертау ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе.

1988—1991 йылдарҙа — КПСС-тың Күмертау ҡала комитетының беренсе секретары.

1991—2003 йылдарҙа — Күмертау ҡалаһы «Баштекс» ЯСЙ-һының генераль директоры.

Күмертау ҡалаһы 93-сө Матросов һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайланған&lt;ref&gt;[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ |date=2020-09-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 30&lt;/ref&gt;

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ҡатыны менән ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104
* [http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%91%D0%BE%D1%87%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Бочков Валентин Алексеевич]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]][[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Сәнәғәт предприятиелары директорҙары]]
[[Категория:КПСС-тың ҡала комитетының беренсе секретарҙары]]</text>
      <sha1>a6cpi5cdiyoli1y8ez2hi698wsjwd97</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брянцев Борис Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163229</id>
    <revision>
      <id>1308043</id>
      <parentid>1066124</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:01:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4102" sha1="3sr5geq7n97ngomk7rsfb4acbxcaxl5" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Брянцев Борис Иванович'''  ([[1 сентябрь]] [[1950 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] хужалыҡ эшмәкәре, &quot;Башкирэнерго&quot; акционерҙар йәмғиәтенең Бәләбәй электр селтәре директоры. Бәләбәй ҡалаһы 70-се Аксаков һайлау округы буйынса [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы халыҡ депутаты&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 95.&lt;/ref&gt; 

== Биографияһы ==
Борис Иванович Брянцев 1950 йылдың 1 сентябрендә [[БАССР]]-ҙың  [[Туймазы районы]] [[Собханғол (Туймазы районы)|Собханғол]] ауылында тыуған.

Урта мәктәпте тамамлағас, һөнәри-техник училищела уҡый. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1964  йылда, һөнәри-техник училищены уңышлы тамамлағандан һуң, район кино селтәрендә киномеханик булып башлай.

1969—1972 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Армияла хеҙмәт итеп ҡайтҡас, электромонтер булып эшләй һәм Куйбышев политехник институтына уҡырға инә. 1978 йылда ошо институтты уңышлы тамамлай.&lt;ref&gt;Брянцев Борис Иванович// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;

Юғары белем алып сыҡҡас, совхоздың баш энергетигы булып эшләй, артабан район электр селтәрендә участка начальнигы вазифаһында була.

1980 йылдан &quot;Башкирэнерго&quot; акционерҙар йәмғиәтенең Бәләбәй электр селтәре («БЕЛЕБЕЕВСКИЕ ЭЛЕКТРОСЕТИ АО БАШКИРЭНЕРГО») директоры итеп тәғәйенләнә.

Бәләбәй ҡалаһы 70-се Аксаков һайлау округы буйынса [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты итеп һайланған &lt;ref&gt;[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ |date=2020-09-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 30&lt;/ref&gt;

== Ҡарағыҙ ==
[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104
* Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]][[Категория:Һамар дәүләт техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Сәнәғәт предприятиелары директорҙары]]
[[Категория:Шәхестәр:Туймазы]]</text>
      <sha1>3sr5geq7n97ngomk7rsfb4acbxcaxl5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Буйлов Александр Сергеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163232</id>
    <revision>
      <id>1308044</id>
      <parentid>1051519</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:10:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7174" sha1="tg0q0yozdkisb5s1h2injai5849j4z2" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Буйлов Александр Сергеевич''' ([[27 февраль ]] [[1950 йыл]] — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең хужалыҡ эшмәкәре, «БелЗАН» йәмғиәтенең генераль директор урынбаҫары, Башҡортостандың атҡаҙанған машина төҙөүсеһ. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы халыҡ депутаты. Милләте — [[мордвалар|мордва]]&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 95.&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Александр Сергеевич Буйлов 1950 йылдың 27 февралендә [[Ырымбур өлкәһе]] Ерекле ауылында тыуған.
1965—1969 йылдарҙа [[Боғорослан (Ырымбур өлкәһе)|Боғорослан]] ауыл хужалығын механизациялау техникумы студенты. 1969 йылда Ырымбур өлкһе Степан Разин исемендәге колхозда мастер.
1990 йылда Куйбышев политехник институтын тамамлаған.&lt;ref&gt;Брянцев Борис Иванович// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;
 
1969—1971 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Унан ҡайтҡас, хеҙмәт эшмәкәрлеген Бәләбәй ҡалаһындағы «Автонормаль» заводында эшсе булып башлаған. Смена мастеры, участка етәксеһе, цех начальнигы урынбаҫары, цех начальнигы, профсоюз комитеты рәйесе булып эшләгән. 1984—1990 йылдарҙа «Автонормаль» заводының профсоюз рәйесе.

1990 йылдан — «Автонормаль» акционер йәмғиәтенең инструменттар етештереү буйынса директоры, 1993 йылдан — йәмғиәттең етештереү предприятиеһының директоры&lt;ref&gt;[http://www.gasrb.ru/histm150.html 80 лет со дня рождения Борзенко Валентина Ивановича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122204806/http://www.gasrb.ru/histm150.html |date=2017-01-22 }}&lt;/ref&gt;.
[[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана&lt;ref&gt;[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ |date=2020-09-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 30&lt;/ref&gt;
2000—2005 — «БелЗАН» ААЙ генераль директоры урынбаҫары — коммерция директоры;
2005 йылдан — «БелЗАН» ААЙ генераль директоры урынбаҫары — «БелЗАН» ААЙ-нең төп етештерү буенса директоры.

1981—1987 йылдарҙа — СССР-ҙың автомобиль һәм ауыл хужалығы машина төҙөлөшө профсоюзы Үҙәк комитеты ағзаһы.

1987—1992 — БАССР профсоюзының өлкә комитеты президиумы ағзаһы.

1990—1995 — 1990 йылдан — «Автонормаль» акционер йәмғиәтенең инструменттар етештереү буйынса директоры, 1993 йылдан — йәмғиәттең етештереү предприятиеһының директоры&lt;ref&gt;[http://www.gasrb.ru/histm150.html 80 лет со дня рождения Борзенко Валентина Ивановича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122204806/http://www.gasrb.ru/histm150.html |date=2017-01-22 }}&lt;/ref&gt;.
[[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана&lt;ref&gt;[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ |date=2020-09-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 30&lt;/ref&gt;
2000—2005 — «БелЗАН» ААЙ генераль директоры урынбаҫары — коммерция директоры;
2005 йылдан — «БелЗАН» ААЙ генераль директоры урынбаҫары — «БелЗАН» ААЙ-нең төп етештерү буенса директоры.

1987—2005 — Бәләбәй ҡала Советы депутаты;

2004—2005 — Бәләбәй ҡалһы Советы рәйесе;

2005 елдан — Бәләбәй Муниципаль районы Советы рәйесе.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
Халыҡтар дуҫлығы ордены, «Башҡортостандың атҡаҙанған машина төҙөүсеһе» маҡтаулы исеме, «Рәсәй профсоюздарына 100 йыл» миҙалы, «Башҡортостан Республикаһында фиҙәҡәр хеҙмәт» билдәһе.

== Ғаиләһе ==
Ғаиләһендә ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]
* [http://viperson.ru/people/bober-nikolay-vasilievich Буйлов Александр Сергеевич]

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]

[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Һамар дәүләт техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Сәнәғәт предприятиелары директорҙары]]
[[Категория:Шәхестәр:Бәләбәй]]</text>
      <sha1>tg0q0yozdkisb5s1h2injai5849j4z2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Булатов Салауат Ғабдулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163254</id>
    <revision>
      <id>1308047</id>
      <parentid>1306705</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:25:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6559" sha1="ln81mn0k0obk3n7chbl7niun4pma162" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Булатов Салауат Ғабдулла улы''' ({{lang-ru|Булатов Салават Габдуллович}}; [[4 октябрь]] [[1946 йыл]] — [[28 ғинуар]] [[2021 йыл]]) — зоотехник-[[фән|ғалим]], [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1987-1995 йылдарҙа халыҡ депутаттарының [[Ишембай районы|Ишембай район]] советы башҡарма комитеты рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]]. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Милләте — [[башҡорттар|башҡорт]] &lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 95.&lt;/ref&gt; 

== Биографияһы ==
Салауат Ғабдулла улы Булатов 1946 йылдың 4 октябрендә Башҡорт АССР-ының [[Миәкә районы]] [[Елдәр]] ауылында донъяға килгән. 

1969 йылда - [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н, ә 1992 йылда Урал социаль-сәйәси институтын тамамлаған.&lt;ref&gt;Булатов Салават Габдуллович// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;

Хеҙмәт эшсәнлеген 1969 йылда Мәләүез районының Ергән ветеринар участкаһы мөдире сифатында башлай. 

Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, колхозда  баш зоотехник булып эшләй. 

1977 - 1980 йылдарҙа Ишембай районында малсылыҡ комплексында бүлек етәксеһе, район ауыл хужалығы идаралығының  баш зоотехнигы. 

1980 - 1986 йылдарҙа ошо уҡ районда &quot;Искра&quot; колхозы рәйесе, артабан РАПО рәйесе итеп тәғәйеләнә.

1987 йылда - халыҡ депутаттарының Ишембай район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1991 йылдан - рәйес урынбаҫары.

1992 йылдан - Ишембайҙағы &quot;Башресурсы&quot; коммерция акционер берекмәһе директоры &lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 27&lt;/ref&gt;. 

Башҡортостандың Ишембай районы, 214-се Петровский һайлау округы буйынса  [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.

1995—2008 йылдарҙа «Башҡортостан» ҡошсолоҡ фабрикаһы директоры урынбаҫары – «Дуҫлыҡ» бүлексәһе етәксеһе.

Хеҙмәт ветераны 2021 йылдың 28 ғинуарында вафат була&lt;ref name=&quot;Уфимский район&quot;&gt;{{cite web|author=|datepublished=28 января 32021 года|url=https://ufim.bashkortostan.ru/presscenter/news/339055/|title=Скончался Салават Габдуллович Булатов|lang=ru|publisher=Муниципальный район Уфимский район Республики Башкортостан. Официальный сайт|accessdate=2026-10-02}}&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
* Халыҡ дупутаттарының Өфө район советы рәйесе (2001—2005)&lt;ref name=&quot;Уфимский район&quot; /&gt;.
* Һуғыш һәм хеҙмәт ветерандарының Өфө район советы рәйесе (2016 йылдан)&lt;ref name=&quot;Уфимский район&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы.
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* Башҡортостан Республикаһының 100 йыллығына арналған юбилей миҙалы.
* Рәсәй Федерацияһы Ауыл хужалығы министрлығының Почёт грамотаһы.

== Китаптары ==
* Жизнь между прошлым и будущим&lt;ref name=&quot;Уфимский район&quot; /&gt;..

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 41.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]
* [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]

[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Шәхестәр:Ишембай]]</text>
      <sha1>ln81mn0k0obk3n7chbl7niun4pma162</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вәсиҡов Шамил Вәсил улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163287</id>
    <revision>
      <id>1308069</id>
      <parentid>1288010</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T23:06:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4782" sha1="lajvzd7jutzbvsyozrr7sqfw31wni9z" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Вәсиҡов Шамил Вәсил улы''' ({{lang-ru|Васиков Шамил Васильевич}}) ([[10 август]] [[1955 йыл]]) — совет һәм хужалыҡ эшмәкәре,  Нуриман районы 246-сы Нуриман һайлау округы [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты &lt;ref&gt;[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ |date=2020-09-29 }}&lt;/ref&gt;.  Милләте — [[башҡорттар|башҡорт]].

== Биографияһы ==
Шамил Вәсил Васиҡков  1955 йылдың 10 авгусында БАССР-ҙың [[Дүртөйлө районы]] [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ауылында тыуған. 

[[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н тамамлап, хеҙмәт юлын 1977 йылда башлаған.&lt;ref&gt;Васиков Шамил Васильевич// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;

1977-1979 - Илеш районы &quot;Искра&quot; колхозында агроном,баш агроном.

1979-1980 - &quot;Биш партизан&quot; колхозында колхоз рәйесе урынбаҫары.

1980-1981 - Илеш район башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары.

1981-1985 - КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы; 

1985-1991 - КПСС-тың Нуриман район комитеты беренсе секретары; 

1991-1992 - Нуриман &quot;Лесопункт&quot; предприятиеһы идаралығы рәйесе.

1992-1993 - Нуриман район хакимиәтенең хеҙмәт һәм халыҡ мәшғүллек бүлеге мөдире.

1993-2001 -  Нуриман район урман хужалығы директоры.

2001 - [[Нуриман районы]]ның ер ресурстары һәм ер төҙөлөшө буйынса комитеты рәйесе.

2001-2002 - Илеш районында &quot;Башлестоп&quot; Дәүләт унитарное предприятиеһы директоры.

2002-2003 - [[Илеш районы]] хакимиәтенең ауыл хужалығы идаралығы начальнигы урынбаҫары.

2003-2005 - Илеш районының XXII партсъезд исемендәге колхоз рәйесе. 

2005-2006 - Илеш район хакимиәтенең ауыл хужалығы идаралығы начальнигы урынбаҫары.

2006 йылда - Илеш муниципаль районы хакимиәте башлығының төҙөлөш, иҡтисад һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ буйынса урынбаҫары &lt;ref&gt;[http://viperson.ru/people/vasikov-shamil-vasilievich Васиков Шамил Васильевич ВИППЕРСОН]{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ғаиләлә ул тәрбиәләп үҫтергәндәр

== Ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 16.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]
*[http://viperson.ru/people/vasikov-shamil-vasilievich Васиков Шамил Васильевич]{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:КПСС-тың Башҡортостан райком комитетының беренсе секретарҙары]]
[[Категория:Шәхестәр:Нуриман районы]]
[[Категория:Шәхестәр:Илеш районы]]
[[Категория:Дүртөйлө районында тыуғандар]]</text>
      <sha1>lajvzd7jutzbvsyozrr7sqfw31wni9z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Васильев Петр Клавдиевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163293</id>
    <revision>
      <id>1308060</id>
      <parentid>1171539</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:16:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5079" sha1="dg2rx6qfbx7lvu00tdy6t52613gf9k6" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Васильев}}
'''Васильев Пётр Клавдиевич''' ([[26 август]] [[1941 йыл]]) — нефть сәнәғәте ветераны. 1995—2001 йылдарҙа Башнефть берекмәһенең Нефтекама нефть промыслалары ҡорамалдары заводы директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Сәнәғәт, төҙөлөш, транспорт, элемтә, энергетика һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитет рәйесе&lt;ref&gt;[http://viperson.ru/people/vasiliev-petr-klavdievich Виперсон]&lt;/ref&gt;. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе. Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (2005). Милләте — [[сыуаштар|сыуаш]]&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 95.&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Петр Клавдиевич Васильев 1941 йылдың 26 авгусында [[БАССР]]-ҙың [[Бәләбәй районы]] [[Канаш (Бәләбәй районы)|Канаш]] ауылында тыуған.

1969 йылда [[Өфө нефть институты]]н тамамлаған.&lt;ref&gt;Васильев Петр Клавдиевич// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1961 йылда техник училище тамамлағандан һуң Бәләбәй ҡалаһында «Аксаковнефть» предприятиеһында электр һәм газ менән иретеп йәбештереүсе булып башлай.

1961—1964 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт иткән. Запасҡа ҡайтҡас, 1966—1969 йылдарҙа Өфө нефть институтында уҡый.

1969—1979 йылдарҙа — Краснокама районында урынлашҡан «Южарланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында слесарь, мастер, ҡоролма начальнигы, цех начальнигы урынбаҫары, цех начальнигы, баш механик.

1979—1985 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһенең Нефтекама үҙәк производство тәьминәт базаһының начальник урынбаҫары, 1985 йылдан — предприятие начальнигы.

1995 йылдан 2005 йылда хаҡлы ялға сыҡҡансы Нефтекама нефть промыслалары ҡорамалдары заводы директоры.

1990 йылда Нефтекама ҡалаһы 102-се Нефть һайлау округы буйынса [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана&lt;ref&gt;[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ |date=2020-09-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 30&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://viperson.ru/people/vasiliev-petr-klavdievich  Васильев Петр Клавдиевич]&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы,
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы,

== Ғаиләһе ==
Ғаиләһендә ике ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]
* [http://viperson.ru/people/vasiliev-petr-klavdievich  Васильев Петр Клавдиевич]

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>dg2rx6qfbx7lvu00tdy6t52613gf9k6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Васюк Григорий Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163295</id>
    <revision>
      <id>1308061</id>
      <parentid>1090672</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:22:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4795" sha1="7t90klzrwvj28ll61nkqvezn0x92ctf" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Васюк Григорий Иванович''' ([[1 октябрь]] [[1934]] йыл) — совет һәм хужалыҡ эшмәкәре, [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты &lt;ref&gt;[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ |date=2020-09-29 }}&lt;/ref&gt;.  Милләте — [[украиндар|украин]].

== Биографияһы ==
Григорий Иванович Васюк 1934 йылдың 1 октябрендә БАССР-ҙың баш ҡалаһы [[Өфө]]лә тыуған. 

1961 йылда [[Өфө дәүләт авиация техник университеты|Өфө авиация институтын]] тамамлаған.&lt;ref&gt;Васюк Григорий Иванович// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК  930 ISBN 5-8258-0204-5&lt;/ref&gt;

Хеҙмәт юлын 1954 йылда башлаған.

1955 - 1958 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, лаборатория технигы, өлкән техник, инженер констуктор булып эшләгән. 

1967 йылдан Өфө агрегат етештереү берекмәһендә төрлө вазифалар биләгән. 

1986 - 1988  йылдарҙа Киев агрегат етештереү берекмәһендә констуктор бүлеге етәксеһе. 

1988 йылдан Өфө агрегат етештереү берекмәһенең генераль директоры.

1955 - 1958 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, лаборатория технигы, өлкән техник, инженер констуктор булып эшләгән. Эшендә уңыштар ҡаҙанып, ул тиҙ үк коллективта абруй яулай һәм 1967 йылдан Өфө агрегат етештереү берекмәһендә төрлө вазифалар биләй.

1986 - 1988 йылдарҙа Киев агрегат етештереү берекмәһендә констуктор бүлеге етәксеһе.

1988 йылда тәжрибәле белгесте Өфөгә саҡырып алып, агрегат етештереү берекмәһенең генераль директоры итеп тәғәйенләйҙәр. .
Предприятие эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше – авиация техникаһы өсөн агрегаттар, етештереүгә тәғәйенләнеше тауарҙар, атом һәм газ сәнәғәте өсөн продукция сығарыу. Ул авиация сәнәғәте тармағының алдынғы предприятиеларының береһе булып тора.
1994 йылда машиналар эшләү өлкәһендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн Өфө агрегат производство берекмәһе генераль директоры Григорий Иванович Васюкҡа &quot;Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе&quot; тигән маҡтаулы исем бирелә. &lt;ref&gt;[https://www.lawmix.ru/zakonodatelstvo/1471863 Новости России и мира]&lt;/ref&gt;

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ғаиләлә ул тәрбиәләп үҫтергәндәр

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* «Почет Билдәһе» ордены 

== Ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 16.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]


[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған машиналар эшләүселәре]]
[[Категория:Өфөлә тыуғандар]]</text>
      <sha1>7t90klzrwvj28ll61nkqvezn0x92ctf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Васютин Иван Федорович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163296</id>
    <revision>
      <id>1308062</id>
      <parentid>1182498</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:22:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4827" sha1="12ssiqa11u4o90svfexntir2p6lgqy7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Васютин Иван Федорович''' - ([[18 февраль]] [[1945]]) - совет һәм хужалыҡ эшмәкәре, «Белорет механизацияланған төҙөлөш ҡорамалдары  заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директоры, [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты &lt;ref&gt;[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ |date=2020-09-29 }}&lt;/ref&gt;.  Милләте - [[украиндар|украин]].

== Биографияһы ==
Иван Федорович Васютин  1945 йылдың 18 февралендә БАССР-ҙың баш ҡалаһы [[Өфө]]лә тыуған. 

1967 йылда [[Өфө дәүләт авиация техник университеты|Өфө авиация институтын]] тамамлаған.&lt;ref&gt;Васютин Иван Федорович// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;

Хеҙмәт юлын 1961 йылда заводта йыйыусы өйрәнсеге булып башлаған.

1970 - 1972 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, &quot;Геофизприбор&quot; етештереү берекмәһендә инженер-конструктор, баш технолог урынбаҫары, механика цехы етәксеһе, баш технолог,  генераль  директор урынбаҫары булып эшләгән. 

1983-1992 йылдарҙа [[Белорет]] ҡалаһында [[Белорет рессорҙар һәм пружиналар заводы |трактор рессорҙары һәм пружиналар заводы]] директоры, ҡала халыҡ депутаттары Советы рәйесе. 

1992-1994 йылдарҙа – Белорет ҡалаһы хакимиәте башлығы.

1994-2008 йылдарҙа – «Белорет механизацияланған төҙөлөш ҡорамалдары  заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директоры.
С 2008 года – заместитель директора по капитальному строительству и социальным вопросам ООО «ПромТехнология».
2008 йылдан алып – «ПромТехнология» ААЙ-ының капиталь төҙөлөш буйынса директор урынбаҫары.

1999 йылдан - Башҡортостандың Белорет ҡалаһы 77-се Металлург һайлау округы буйынса[[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты итеп һайлана &lt;ref&gt;[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ |date=2020-09-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 30&lt;/ref&gt;


== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ғаиләлә ул тәрбиәләп үҫтергәндәр

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* «Почет Билдәһе» ордены 

== Ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 16.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]
* [http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%8E%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%A4%D1%91%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Васютин Иван Федорович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>12ssiqa11u4o90svfexntir2p6lgqy7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вахитов Наил Шәрәф улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163363</id>
    <revision>
      <id>1308063</id>
      <parentid>1103887</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:24:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4433" sha1="f3nw5elh6rlrgvsaeyvusyprq89gvb7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Вахитов Наил Шәрәф улы''' ({{lang-ru|Вахитов Наиль Шарифович}}) ([[2 ғинуар]] [[1947 йыл]])  — [[СССР|совет]] һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре, «Ишембайнефть» акционер йәмғәиәтенең генераль директоры. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]]  депутаты.

== Биографияһы ==
Вахитов Наил Шәрәф улы 1947 йылдың 2 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Түбәнге Уҫылы]] ауылында тыуған. Милләте татар. Юғары белемле. 1970 йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н  тамамлаған. 1985 йылда [[Урал идара итеү институты|Свердловск Юғары партия мәктәбен]] тамамлай.&lt;ref&gt;Вахитов Наиль Шарифович// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;
Хеҙмәт юлын 1970 йылда, ауыл хужалығы институтын тамамлағас, Стәрлетамаҡ районы «Салауат» колхозында баш инженер булып башлай. 1975 йылдан 1979 йылға тиклем Стәрлетамаҡ районы «Первомайск» совхозының директоры булп эшләй. 1979 йылда КПСС-тың Стәрлетамаҡ райкомының икенсе секретары итеп һайлана, 1983 йылдан Стәрлетамаҡ район Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй. 1985 йылда [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның партия ойоштороу эше бүлеге мөдире урынбаҫары. 1986 йылда Башҡорт АССР-ы Дәүләт агросәнәғәт комитеты рәйесе урынбаҫары.

1987 — 1991 йылдарҙа КПСС-тың Ишембай ҡала комитетының беренсе секретары.
1991 —1993 йылдарҙа «Ишембайнефть» тәжрибә заводының начальник урынбаҫары.
1993 йылдан «Ишебайнефть» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры.

Башҡортостан Республикаһының Юғары Советында Халыҡ депутаттары советы Комиссияһы ағзаһы.. &lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34&lt;/ref&gt;

Өйләнгән, ике ул үҫтергәндәр.

== Ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]


[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Сәнәғәт предприятиелары директорҙары]]
[[Категория:Шәхестәр:Ишембай]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>f3nw5elh6rlrgvsaeyvusyprq89gvb7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гәрәев Риф Рәхим улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163372</id>
    <revision>
      <id>1308082</id>
      <parentid>1218873</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T02:19:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4054" sha1="exos9dgkotruvano0q9xvc3zf17eg64" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Гәрәев Риф Рәхим улы''' ({{lang-ru|Гареев Риф Рахимович}}; [[24 февраль]] [[1938 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] эшмәкәре,
1985—1989 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты.

== Биографияһы ==
Риф Рәхим улы Гәрәев 1938 йылдың 24 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Архангел районы]] [[Архангел (Архангел районы)|Архангел]] ауылында тыуған. Милләте башҡорт. Юғары белемле — 1970 йылда [[Өфө нефть институты]] тамамлаған.&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;

Хеҙмәт юлын, Өфө индустриаль техникумын тамамлағас, 31-се треста ташсы булып башлай. Артабан шул уҡ треста бригадир була. 1959—1962 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәттә була. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң шул уҡ треста мастер булып эшләй. 1966 йылда КПСС-тың Өфө ҡала комитетында инструктор, бүлек мөдире була. 1978 йылда «Главбашстрой» начальнигы урынбаҫары вазифаһын биләй.

1985—1991 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты секретары. 1989—1991 йылдарҙа РСФСР Коммунистар партияһы Өфө ҡала комитетының беренсе секретары.
&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 34&lt;/ref&gt;

Өфө ҡалаһының Совет районы, 67-се Северо-Посадский һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советына халыҡ депутаты итеп һайлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе
* «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ» ордены, 
* «Почёт Билдәһе» ордены, 
* миҙалдар. 

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]

[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты секретарҙары]]</text>
      <sha1>exos9dgkotruvano0q9xvc3zf17eg64</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вахитов Риф Хәйрулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163378</id>
    <revision>
      <id>1308064</id>
      <parentid>1250884</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:24:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4355" sha1="b93g0ydaz90f5qmk9jnw3npz7hd9t4c" xml:space="preserve">{{Берләштерергә|Вахитов Риф Хәйрулла улы|Вәхитов Риф Хәйрулла улы}}
{{Ук}}
'''Вахитов Риф Хәйрулла улы''' ({{lang-ru|Вахитов Риф Хайруллович}}) ([[4 сентябрь]] [[1940 йыл]] ) — [[СССР|совет]] һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре,  Башҡорт АССР-ы Юғары Советының йәштәр эше, физик культура һәм туризм комиссияһы ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]]  депутаты.

== Биографияһы ==
Вахитов Риф Хәйрулла улы 1940 йылдың 4 сенябренд Башҡортостандың [[Салауат районы]] [[Арҡауыл]] ауылында донъяға килгән.
Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле —  1969  йылда  Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, 1976 йылда Свердловск Юғары партия мәҡтәбен тамамлаған.
&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;

Хеҙмәт юлын, 1958 йылда Арҡауыл МТС-ында токарь булып башлай. 1959 — 1962 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағас, Салауат районы «Һарғамыш» совхозында агроном булып эшләй. КПСС-тың Салауат районы комитетының беренсе секретары итеп һайлана. 1976 йылда КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының инструкторы. 1979 йылда Салауат районы советы башҡарма комитетының рәйесе. 1991 йылдан Салауат районында һатып алау һәм ауыл хужалығы продукцияһы сифаты инспекцияһы инспекторы булып эшләй.&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34&lt;/ref&gt;
Салауат районы 247-се Малаяҙ һайлау округы [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советының йәштәр эше, физик культура һәм туризм комиссияһы ағзаһы.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
[[«Почёт Билдәһе» ордены]]
== Ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

== Һылтанмалар ==
*[http://www.delomir.ru/index.php?page=5&amp;num=68&amp;top=1629 Человек, воплотивший мечты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127031410/http://www.delomir.ru/index.php?page=5&amp;num=68&amp;top=1629 |date=2020-11-27 }}
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]


[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]

[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>b93g0ydaz90f5qmk9jnw3npz7hd9t4c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вахитов Шамил Хөснулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163384</id>
    <revision>
      <id>1308065</id>
      <parentid>1250885</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:25:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4711" sha1="4lxevfaniqhkzc2g6puaf66a0obwqve" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Вахитов Шамил Хөснулла улы''' ({{lang-ru|Вахитов Шамиль Хуснуллович}}; [[4 февраль]] [[1954 йыл]]) — [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]], [[Муниципаль район (Рәсәй)|муниципаль]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1992 йылдан [[Мәләүез районы]] хакимиәте башлығы. 1990 йылдың 11 октябрендә үҙенең өсөнсө сессияһында Республиканың дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты, Йәштәр эштәре, физик культура һәм туризм комиссияһы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.

== Биографияһы ==
Шамил Хөснулла улы Вахитов 1954 йылдың 4 февралендә Башҡорт АССР-ы [[Мәләүез районы]] [[Ергән]] ауылында тыуған.
Юғары белемле — 1981 йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н тамамлаған.
&lt;ref&gt;// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;

1969—1973 йылдарҙа Стәрлетамаҡ зоотехник-ветеринария техникумында уҡый, уны тамамлағас, Совет Армияһына саҡырыла. Хәрби хеҙмәттән ҡайтҡас, 1975—1985 йылдарҙа Мәләүез районының СССР-ҙың 50 йыллығы исемендәге колхозында эшләй.

1985—1986 йылдарҙа КПСС-тың Мәләүез район комитетының икенсе секретары; 1989—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Мәләүез районы Советы башҡарма комитеты рәйесе.

1992 йылдан Мәләүез районы хаимиәте башлығы.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советының йәштәр эше, физик культура һәм туризм комиссияһы ағзаһы.&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 34&lt;/ref&gt;

Мәләүез районы 236-сы Воскресенск һайлау округы [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [http://www.delomir.ru/index.php?page=5&amp;num=68&amp;top=1629 Человек, воплотивший мечты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127031410/http://www.delomir.ru/index.php?page=5&amp;num=68&amp;top=1629 |date=2020-11-27 }}
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]

‎[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостан райондарының администрация башлыҡтары]]
[[Категория:Халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйестәре]]
[[Категория:Шәхестәр:Мәләүез районы]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре]]</text>
      <sha1>4lxevfaniqhkzc2g6puaf66a0obwqve</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вилданов Әхмәт Шафиҡ улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163389</id>
    <revision>
      <id>1308066</id>
      <parentid>1111474</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:56:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5187" sha1="rx7ltqdutpsxox1qfnrxxdawbhgdn75" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Вилданов Әхмәт Шафиҡ улы''' ({{lang-ru|Вильданов Ахмет Шафикович}}; [[26 февраль]] [[1932 йыл]] — [[9 июль]] [[2016 йыл]]) — төҙөлөш тармағы эшмәкәре. 1993—1997 йылдарҙа «Баштрансстрой» дәүләт берекмәһенең  генераль директоры. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1995) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 1-се саҡырылыш (1995—1999) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының Төҙөүселәр союзын ойоштороусы һәм 1995—2004 йылдарҙа уның тәүге пезиденты. Рәсәйҙең  һәм Башҡорт АССР-ының (1983) атҡаҙанған төҙөүсеһе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. 

== Биографияһы ==
Әхмәт Шафиҡ улы Вилданов 1932 йылдың 26 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Бүздәк районы]] [[Иҫке Боғаҙы (Башҡортостан)|Боғаҙы]] ауылында тыуған
Башҡорт, юғары белемле — 1979 йылда [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]н тамамлаған.
&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;

Хеҙмәт юлын, 1954 йылда Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡас башлай. 1954 йылдан 1981 йылға тиклем төҙөүселәр бригадиры булып эшләй. Артабан төҙөлөштә прораб, төҙөлөш-монтаж поезы начальнигы булып эшләй. Харьков юл төҙөлөшө техникумын тамамлай.

1981—1983 йылдарҙа «Уфимтрансстрой» тресының идарасы урынбаҫары.

1992 йылдан «Уфимтрансстрой» тресының генераль директоры.&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 34&lt;/ref&gt;

1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] һәм һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 1-се саҡырылыш (1995—1999) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Сәнәғәт, энергетика, элемтә информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия ағзаһы.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы» ордены,
* «Почёт Билдәһе» ордены,
* Башҡорт АССР-ының һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған төҙөүсеһе.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]
* [https://123ru.net/bugulma/87927727/ Видные деятели строительной индустрии Башкортостана: Ахмет Вильданов (К 85-летию со дня рождения). Сайт городы Бугульмы, 26.02.2017]{{ref-ru}}{{V|24|02|2022}}   

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]][[Категория:Башҡорт дәүләт педагогия университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Сәнәғәт предприятиелары директорҙары]]</text>
      <sha1>rx7ltqdutpsxox1qfnrxxdawbhgdn75</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Горбань Виталий Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163512</id>
    <revision>
      <id>1308075</id>
      <parentid>975743</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T01:09:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4169" sha1="lwuw3z52rjta9slyc9hs5ejc7hecf88" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Горбань Виталий Иванович'''  ([[12 июль]] [[1947 йыл]] ) — [[СССР|совет]] һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре, 1991—1992 йылдарҙа Халыҡ-ара «Восток» акционер банкының вице-президенты, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ депуттары советы, идара үҫеше һәм үҙидара мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]]  депутаты.

== Биографияһы ==
Горбань Виталий Иванович [[1941 йыл]]дың [[12 июль|12 июлендә]] [[Ырымбур]] ҡалаһында тыуған. 
Милләте буйынса  рус, юғары белемле —  1965 йылда  [[Өфө нефть институты]]н  тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1959 йылда Өфө ситетик спирт заводында аппаратсы булып башлай. Өфө нефть институтын тамамлағас заводта мастер, смена начальнигы, өлкән инженер, төркөм етәксеһе, лаборатория начальнигы булып эшләй.
1973—1989 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан Өлкә комитетында паркомс екретары урынбаҫары, инструктор, бүлек мөдире урынбаҫары булып эшләй.
1986—1990 йылдарҙа КПСС-тың Өфө ҡалаһы Орджоникидзе райкомының беренсе секретары.
1990—1991 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан Өлкә комитетының беренсе секретары.
1991—1992 йылдарҙа Халыҡ-ара «Восток» акционер банкының вице-президенты, 
&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34&lt;/ref&gt;

Октябрьский ҡалаһы 105-се Автозавод һайлау округынан  [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.
Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ депуттары советы, идара үҫеше һәм үҙидара мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.

== Ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]


[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары]]</text>
      <sha1>lwuw3z52rjta9slyc9hs5ejc7hecf88</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Горшечников Анатолий Васильевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163513</id>
    <revision>
      <id>1308076</id>
      <parentid>975747</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T01:13:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4208" sha1="p1w6t4ygdydcz9zf2zgolpp7fj790yv" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Горшечников Анатолий Васильевич'''  ([[5 апрель]] [[1940 йыл]] ) — [[СССР|совет]] һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре, «Башагроснаб» республика концены генераль директоры, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]]  депутаты.

== Биографияһы ==
Горшечников Анатолий Васильевич [[1940 йыл]]дың [[5 апрель|5 апрелендә]] [[Башҡорт АССР-ы]]ның  [[Фёдоровка районы (Башҡортостан)|Фёдоровка районы]] [[Фёдоровка (Фёдоровка районы)|Фёдоровка (Фёдоровка районы)]] ауылында тыуған. 
Милләте буйынса  мордвин, юғары белемле —  1965 йылда  Башҡортостан ауыл хужалығы институтын  тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1957 йылда тыуған колхозында тракторсы булып башлай. 1965 йылда ауыл хужалығы институтын тамамлағас, Нуриман районы «Сельхозтехника» берләшмәһендә яңы техника ҡабул итеү буйыеса инженер булып эшләй.
1966—1986 йылдарҙа БАССР-ҙың Госкомсельхозтехника берләшмәһенең өлкән инженеры, бүлек мөдире, тәьминәт бүлеге идараһында белгес, рәйес урынбаҫары булып эшләй.
1986—1993 йылдарҙа Госагропром рәйесе урынбаҫары, «Башагроснаб» республика концены генераль директоры.
&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;

Ҡырмыҫҡалы районы 221-се Боҙаяҙ һайлау округы  [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34&lt;/ref&gt;

Өйләнгән, ҡыҙы һәм улы бар.
== Ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]


[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Сәнәғәт предприятиелары директорҙары]]
[[Категория:Шәхестәр:Нуриман районы]]</text>
      <sha1>p1w6t4ygdydcz9zf2zgolpp7fj790yv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гришенков Анатолий Яковлевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163517</id>
    <revision>
      <id>1308078</id>
      <parentid>1049502</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T01:40:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4122" sha1="ddqpzv4unkw40kt48k5kdjdpxdjewnk" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Гришенков Анатолий Яковлевич''' ([[5 август]] [[1944 йыл]]) — иҡтисадсы. 1990 йылдан «Восток» банкының Туймазы филиалы директоры.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. Халыҡ ҡулланышы тауарҙары, сауҙа, коммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәтеү мәсьәләлре буйынса комиссия ағзаһы.

== Биографияһы ==
Анатолий Яковлевич Гришенков [[1944 йыл]]дың 5 авгусында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһында тыуған.
Милләте буйынса рус, юғары белемле — 1969 йылда Куйбышев политехник институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1961 йылда «Октябрьскнефть» нефтепромысль идараһында электромонтер булып башлай.
1970—1973 йылдарҙа, институтты тамамлағас, мастер, «Октябрьскнефть» нефть һәм газ табыу идараһында производствоны автоматлаштырыу буйынса урынбаҫар булып эшләй.

1975—1979 йылдарҙа автоматика һәм телемеханика заводында баш инженер, баш энергетик, «Октябрьскнефть» нефть һәм газ табыу идаралығында партком секретары.
1988—1990 йылдаҙа КПСС-тың Туймазы ҡала комитетының икенсе секретары.
1990 йылдан «Восток» банкының Туймазы филиалы директоры.
&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;
Туймазы ҡалаһы 144-се Серафимовка һайлау округы [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, клммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы.
&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 34&lt;/ref&gt;
  
Өйләнгән, улы һәм ҡыҙы бар.

== Ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]


[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Һамар дәүләт техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Шәхестәр:Туймазы]]</text>
      <sha1>ddqpzv4unkw40kt48k5kdjdpxdjewnk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дәүләтов Шәйхинур Рамаҙан улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163530</id>
    <revision>
      <id>1308093</id>
      <parentid>1204721</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T05:05:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3928" sha1="iakn3bt0cpko5ykociyze4muic5hc8r" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Дәүләтов Шәйхинур Рамаҙан улы''' ({{lang-ru|Давлетов Шайхинур Рамазанович}}; [[4 ғинуар]] [[1938 йыл]] ) — ауыл хужалығы ветераны, йәмәғәтсе. 

1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]]  депутаты, халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, клммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы.

== Биографияһы ==
Шәйхинур Рамаҙан улы Дәүләтов [[1938 йыл]]дың [[4 ғинуар]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Краснокама районы]] [[Ҡыҙғау]] ауылында тыуған.
Милләте башҡорт, юғары белемле — 1970 йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1955 йылда [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ы]] «Тепломонтаж» тресында монтажсы булып башлай, артабан мастер булып эшләй.
1961—1969 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһында «Башэлектромонтаж» трестында мастер һәм прораб булып эшләй.
1969—1974 йылдарҙа «Арыҫлан» совхозында баш агроном, Краснокама районы ауыл хужалығы идараһында баш агроном. 1974 йылдан «Красный партизан» колхозы рейесе, «Колос» крәҫтиәндәр хужалағы ассоциацияһы советы рәйесе.
&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;
Краснокама районы 228-се Николо-Берёзовка һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты була, халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, коммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы.&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 34&lt;/ref&gt;
  
Өйләнгән, ике улы бар.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]


[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Шәхестәр:Нефтекама]]
[[Категория:Колхоз рәйестәре]]</text>
      <sha1>iakn3bt0cpko5ykociyze4muic5hc8r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дауытов Салауат Әхәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163531</id>
    <revision>
      <id>1308085</id>
      <parentid>1010306</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T02:34:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4069" sha1="cutlup6p92mpgrphlfkkwujh37qqoxe" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Даутов Салауат Әхәт улы''' ({{lang-ru|Даутов Салават Ахатович}}) ([[1 март]] [[1947 йыл]]) — [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре һәм хужалыҡ эшмәкәре.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты, Экология, тәбиғи ресурстарҙы рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы.

== Биографияһы ==
Салауат Әхәт улы Даутов [[1947 йыл]]дың [[1 март]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ишембай]] ҡалаһында тыуған.
Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1975 йылда Өфө нефть институтын, 1987 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1965 йылда, Салауат индустриаль техникумын тамамлағас, [[Газпром Нефтехим Салауат|«Салауатнефтеоргсинтез» нефть эшкәртеү производство берекмәһендә]] слесарь булып башлай. Артабан ошо уҡ преприятиела мастер булып эшләй.
1967—1969 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Запасҡа ҡайтҡас, «Салауатнефтехимстрой» тресында мастер, цех начальнигы, партком секретары була.
1983—1991 йылдарҙа КПСС-тың Салауат ҡала комитетының икенсе секретары вазифаһында була.
1992—1994 йылдарҙа күп профилле предприятие директоры, 1994 йылдан «Сатра» сәнәғәт -төҙөлөш предприятиеһы директоры.
&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;
Салауат ҡалаһы 121-се Южный һайлау округы [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана, Юғары Советтың Экология, тәбиғи ресурстарҙы рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы.
&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 34&lt;/ref&gt;
  
Өйләнгән, ҡатыны менән ике ҡыҙ үҫтергән.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]


[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Шәхестәр:Салауат]]</text>
      <sha1>cutlup6p92mpgrphlfkkwujh37qqoxe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дегтярёв Николай Егорович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163532</id>
    <revision>
      <id>1308086</id>
      <parentid>1148373</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T02:41:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4044" sha1="n4x427jj3ql28or7b0w0y13vvjngzmy" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{ФШ|Дегтярёв}}
'''Дегтярёв Николай Егорович''' ([[9 май]] [[1932 йыл]] ) — транспорт тармағы ветераны.  1977 йылдан «Башавтотранс» берекмәһенең Салауат ҡалаһындағы автоколоннаһы директоры. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]]  депутаты, Сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе.

== Биографияһы ==
Дегтярёв Николай Егорович [[1932 йыл]]дың [[9 май]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның  [[Фёдоровка районы (Башҡортостан)|Фёдоровка районы]] Шарлыҡ ауылында тыуған. 
Милләте буйынса  рус, юғары белемле —  1975 йылда  Бөтә союз финанс-экономика интитутын  тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1948 йылда «Ишембайгазстрой» автотранспорт автоколоннаһы тресында токарь булып башлай.
1951—1959 йылдарҙа Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итә. 
1959—1977 йылдарҙа автоколонна начальнигы, «Салауатнефтехимремстрой» механизацияланған төҙөлөш идараһында баш инженер.
1977 йылдан Салауат ҡалаһында «Башавтотранс» автоколоннаһы директоры. 
&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;

Салауат ҡалаһы 115-се Профилакторий һайлау округы [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе
&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34&lt;/ref&gt;
 
Өйләнгән, ике ул үҫтергәндәр. 
== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Өс миҙал менән наградланған.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]


[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:РФ хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Шәхестәр:Салауат]]</text>
      <sha1>n4x427jj3ql28or7b0w0y13vvjngzmy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дорин Вячеслав Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163543</id>
    <revision>
      <id>1308089</id>
      <parentid>1068768</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T03:59:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3855" sha1="c5asax8vwlerk4pte1xtvqpjstcrvz4" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Дорин Вячеслав Николаевич''' ([[5 сентябрь]] [[1941 йыл]] — [[1992 йыл]]) — [[КПСС|партия]] һәм совет органдары хеҙмәткәре. 1981—1983 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Өфө ҡалаһы Совет район Советы башҡарма комитеты, 1991—1992 йылдарҙа Ленин район Советы башҡарма комитеты рәйесе.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты.

== Биографияһы ==
Вячеслав Николаевич Дорин [[1941 йыл]]дың [[5 сентябрь|5 сентябрендә]] [[Липецк]] ҡалаһында тыуған.
Милләте рус, юғары белемле — 1969 йылда Ленинград инженер-төҙөлөш институтын (хәҙерге Санкт-Петербургский архитектура-төҙөлөш университеты) тамамлаған.
1958—1961 йылдарҙа Липецк төҙөлөш техникумында уҡый, һуңынан Совет Армияһында хеҙмәт итә.
1969 йылда инженер-төҙөлөш институтын тамамлағас, Өфө ҡалаһында 21-се треста мастер булып башлай.
1972—1981 йылдарҙа КПСС-тың Өфө ҡалаһы Орджоникидзе райкомы сәнәғәт-транспорт бүлеге мөдире, инструктор булып эшләй.
1981—1983 йылдарҙа Өфө ҡалаһы Совет район Советы башҡарма комитеты рәйесе.
1991—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Өфө ҡалаһы Ленин район Советы башҡарма комитеты рәйесе.
&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;
Өфө ҡалаһының Ленин районы, 29-сы Нижегородка һайлау округы [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.
&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 34&lt;/ref&gt;
Дорин Вячеслав Николаевич 1992 йылда вафат була.

== Ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]


[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]

[[Категория:Санкт-Петербургский архитектура-төҙөлөш университет университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>c5asax8vwlerk4pte1xtvqpjstcrvz4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дубовский Анатолий Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163544</id>
    <revision>
      <id>1308090</id>
      <parentid>983004</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T04:05:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3875" sha1="riueoy4gguf1q5xzn6b3n24f70s1983" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Дубовский Анатолий Николаевич''' ([[7 ноябрь]] [[1950 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]], дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты.

== Биографияһы ==
Анатолий Николаевич Дубовский [[1950 йыл]]дың [[7 ноябрь|7 ноябрендә]] [[Белоруссия]]ның [[Могилёв өлкәһе]] Ново-Елковщина ауылында тыуған.
Милләте белорус, юғары белемле — 1976 йылда [[Өфө авиация институты]]н тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1970 йылда, Өфө энергетика техникумын тамамлағас, Өфөләге ТЭЦ-2-лә слесарь булып башлай.
1970—1972 йылдарҙа Совет Армияһында хәрби хеҙмәттә була. Запасҡа  ҡайтҡас, «Башкирэнерго» предприятиеһында слесарь, мастер, профком рәйесе, партком секретары булып эшләй.

1986—1990 йылдарҙа Өфө ҡалаһының Калинин районы Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары һәм рәйесе була.

1990 йылдан — «Акасстрой» берләшмәһенең генераль директоры&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;
Өфө ҡалаһының Калинин районы 13-сө Фурманов һайлау округы [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы.&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 34&lt;/ref&gt;
  
Өйләнгән, ҡыҙ һәм ул үҫтергән.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]


[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]

[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>riueoy4gguf1q5xzn6b3n24f70s1983</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дусов Данис Әкрәм улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163547</id>
    <revision>
      <id>1308091</id>
      <parentid>999035</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T04:10:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4303" sha1="env8krmpn709ntklk3hh0dqia8s91we" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Дусов Данис Әкрәм улы''' ({{lang-ru|Дусов Данис Акрамович}})  ([[23 май]] [[1947 йыл]] ) — ауыл хужалығы ветераны, йәмәғәтсе.  

Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]]  депутаты, Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.

== Биографияһы ==
Данис Әкрәм улы Дусов [[1947 йыл]]дың [[23 май]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның  [[Салауат районы]] [[Шәрип (Салауат районы)|Шәрип]] ауылында тыуған. 
Милләте татар, юғары белемле — 1970 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]н, 1981 йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н  тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1970 йылда, Башҡорт дәүләт университетын тамамлағас, [[Малаяҙ]] интернат-мәктәбендә уҡытыусы булып башлай.
1971—1972 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Запасҡа ҡайтҡас, уҡытыусы, бүлек мөдире, район гәзите мөхәррире булып эшләй.
1974—1981 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Салауат райкомының беренсе секретары, «Лағыр» совхозы партком секретары.
1981 йылдан «Лағыр» халыҡ предприятиеһы директоры.
&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;
Салауат районы, 248-се Нәсибаш һайлау округы [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.
&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре маҡтаулы исеме.
== Ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]][[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре]]</text>
      <sha1>env8krmpn709ntklk3hh0dqia8s91we</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Егоров Игорь Владимирович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163584</id>
    <revision>
      <id>1308094</id>
      <parentid>998781</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T05:39:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4128" sha1="3o082vo28weqi1uyyf3j5i44r80y5el" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Егоров Игорь Владимирович''' ([[10 сентябрь]] [[1940 йыл]]) — хужалыҡ эшәкәре. 1985 йылдан XXII партсъезд исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводының баш инженеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе.

1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты, экология һәм тәбиғәт ресурстарын рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы.
 
== Биографияһы ==
Игорь Владимирович Егоров [[1940 йыл]]дың [[10 сентябрь|10 сентябрендә]] [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Өфө]] ҡалаһында тыуған.
Милләте рус, юғары белемле — 1966 йылда [[Өфө нефть институты]]н тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1957 йылда слесарь булып башлай, һуңынан институтта лаборант булып эшләй.
1959—1962 йылдарҙа Совет Армияһы сафына хеҙмәт итергә саҡырыла.
1963—1958 йылдарҙа XXII партсъезд исемендәге [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]]нда оператор ярҙамсыһы, өлкән оператор, ҡоролма начальнигы, цех начальнигы урынбаҫары, производство начальнигы булып эшләй.

1985 йылдан XXII партсъезд исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводында баш инженер.&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;
Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы, 52-се Первомайский һайлау округы [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының экология һәм тәбиғәт ресурстарын рациональфайҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы.
&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 34&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Почёт Билдәһе» ордены, 
* «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе» маҡтаулы исеме.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>3o082vo28weqi1uyyf3j5i44r80y5el</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жиганов Виктор Викторович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163586</id>
    <revision>
      <id>1308099</id>
      <parentid>968547</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:05:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3799" sha1="6h96ivmattor3kmxh6817r6tdzvezw7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Жиганов Виктор Викторович''' ([[18 февраль]] [[1964 йыл]] ) — [[СССР|совет]] һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы Президиумы аҡзаһы.
Өфө ҡалаһының Киров районы 26-сы Фрунзе һайлау округынан 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]]  депутаты.

== Биографияһы ==
Жиганов Виктор Викторович [[1964 йыл]]дың [[18 февраль|18 февралендә]]  [[Мәскәү]] ҡалаһында   тыуған. 
Милләте буйынса  рус, юғары белемле —  1986 йылда  [[Өфө дәүләт авиация техник университеты|Өфө авиация институтын]]  тамамлаған. Эшһөйәр, тырыш егетте уҡып бөткәс институтты эшкә ҡалдыралар.
Хеҙмәт юлын 1986 йылда үҙе уҡығын Өфө авиация институтында ВЛКСМ комитетының секретарь урынбаҫары булып башлай. Эшенә тоғро егет партия һәм дәүләт эше буйынса өҫкә үрмәләй.
1987—1991 йылдарҙа Башҡортостан өлкә комитетының комсомол инструкторы, республика йәштәр үҙегенең директоры булып эшләй.
1991 йылдан «Выбор» инновация һәм яңы алымдарҙы индереү берекмәһеның директоры итеп тәғәйенләнә.
&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;
Өфө ҡалаһының Киров районы 26-сы Фрунзе һайлау округы буйынса [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы Президиумы ағзаһы.
&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34&lt;/ref&gt;
 
Өйләнгән.

== Ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]


[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>6h96ivmattor3kmxh6817r6tdzvezw7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Журавлёв Вячеслав Васильевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163593</id>
    <revision>
      <id>1308100</id>
      <parentid>1036839</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:13:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3531" sha1="29gsrtsle5v27wzzi9diy6tihwhjc1l" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Журавлёв Вячеслав Васильевич'''  ([[30 май]] [[1963 йыл]] ) — хеҙмәт алдынғыһы, йәмәғәтсе.  
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]]  депутаты. Юғары Советтың йәштәр эше, физик культура һәм туризм буйынса комиссия ағзаһы.

== Биографияһы ==
Вячеслав Васильевич Журавлёв 1963 йылдың 30 майында  [[Ашхабад]] ҡалаһында тыуған. 
Милләте буйынса  рус, юғары белемле —  1989 йылда  Ленинград тимер юл инженерҙары институтын (хәҙерге исеме Петербургский государственный университет путей сообщения)  тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1980 йылда Салауат нефтехимия комбинатында слесарь булып башлай.
1981—1984 йылдарҙа Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итә.
1985 йылда Стәрлетамаҡ станцияһы локоматив депоһында слесарь булып эшләй. Артабан машинист ярҙамсыһы, йөк ташыу тепловозы машинисы булып эшләй.
1992 йылдан пассажирҙар ташыусы тепловоз машинасы.
&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;
Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 130-сы Нагуманов һайлау округы [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының йәштәр эше, физик культура һәм туризм буйынса комиссия ағзаһы.
&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34&lt;/ref&gt;
  
Өйләнгән, ғаиләһендә бер ул үҫтергәндәр.
== Ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]</text>
      <sha1>29gsrtsle5v27wzzi9diy6tihwhjc1l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Журин Николай Семенович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163607</id>
    <revision>
      <id>1308101</id>
      <parentid>976501</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:13:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4510" sha1="kyz59o7xa4vfqvolu4us7ljmjbqvy39" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Журин Николай Семенович''' ([[25 октябрь]] [[1939 йыл]] ) — [[СССР|совет]] һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, клммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]]  депутаты.

== Биографияһы ==
Журин Николай Семенович [[1939 йыл]]дың [[25 октябрь|25 октябрь]] [[Башҡорт АССР-ы]]ның  [[Стәрлебаш районы]] [[Раевка (Стәрлебаш районы)|Раевка]] ауылында тыуған. 
Милләте буйынса  рус, юғары белемле —  1977 йылда  [[Өфө дәүләт нефть техник университеты|Өфө нефть институтын]]   тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1957 йылда, китапхана мөдире булып башлай. Артабан уҡытыусы, электромонер булып эшләй.
1962—1965 йылдарҙа Совет Армиһы сафтарына саҡырыла. Хеҙмәт итеп ҡайтҡас, ВЛКСМ-дың Стәрлетамаҡ ҡалаһында бүлек мөдире булып эшләй, «Стәрлетамакстрой» тресында ВЛКСМ комитеты секретары, ошо уҡ треста профсоюз комитеты рәйесе урынбаҫары.
1977—1988 йылдарҙа «Стәрлетамаҡстрой» тресында прораб, КПСС-тың Стәрлетамаҡ ҡала комитетында төҙөлөш буйынса бүлек мөдире.
1988 йылдан Стәрлетамаҡ ҡалаһы администрацияһы башлығының беренсе урынбаҫары.&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;

Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 133-сө Пионер һайлау округы [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, клммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы.&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
СССР миҙалдары менән бүләкләнгән.
== Ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]


[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Шәхестәр:Стәрлетамаҡ]]

Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 133-сө Пионер һайлау округы</text>
      <sha1>kyz59o7xa4vfqvolu4us7ljmjbqvy39</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зарипов Риф Әхмәтнур улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163609</id>
    <revision>
      <id>1308104</id>
      <parentid>1249679</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:49:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5993" sha1="hdu2alt5c2gq80jnxg8p0k6u714vpvq" xml:space="preserve">{{ФШ|Зарипов}}
{{Ук}}
'''Зарипов Риф Әхмәтнур улы''' ({{lang-ru|Зарипов Риф Ахматнурович}}; [[25 март]] [[1947 йыл]]) — [[ауыл хужалығы]], комсомол, [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль берәмек|совет органдары]] хеҙмәткәре, хужалыҡ эшмәкәре. 1991—2012 йылдарҙа «”Нефтекама” теплица комбинатын төҙөү дирекцияһы» дәүләт унитар предприятиеһы директоры.

1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты, Юғары Советтың Мандат комиссияһы ағзаһы.

== Биографияһы ==
Риф Әхмәтнур улы Зарипов [[1947 йыл]]дың [[25 март]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Яңауыл районы]] [[Киҫәкҡайын]] ауылында тыуған.
Милләте башҡорт, юғары белемле — 1970 йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1963 йылда Яңауыл районы «Ленин юлы» колхозында башлай. Юғары һөнәри белем алғас, ошо уҡ колхозда баш ветеринар врач булып эшләй.
1973—1983 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Яңауыл райкомының беренсе секретары, «Ленин юлы» колхозының партком секретары.
1983—1990 йылдарҙа Чапаев исемендәге колхоз рәйесе.
1990—1991 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Яңауыл район Советы башҡарма комитеты рәйесе.
1991 йылдан «Нефтекама» теплица комбинаты директоры.
&lt;ref&gt;// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;

Яңауыл районындағы 277-се Айбүләк һайлау округынан [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының Мандат комиссияһы ағзаһы.&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 34&lt;/ref&gt;
  
2006 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә, ә быға тиклем республиканың иң юғары бүләге һаналған Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының (1978) һәм Башҡортостан Республикаһының (2004) Почёт грамотаһы менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[http://kissak-kainskaya.yanbibl.ru/index.php/menu-7/ Мы гордимся Вами... Риф Ахматнурович Зарипов. КИСАК-КАИНСКАЯ СЕЛЬСКАЯ МОДЕЛЬНАЯ БИБЛИОТЕКА. Официальный сайт.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220525183501/http://kissak-kainskaya.yanbibl.ru/index.php/menu-7/ |date=2022-05-25 }}{{ref-ru}}{{V|21|03|2022}}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2006)
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2004)
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1978)

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]
* [http://kissak-kainskaya.yanbibl.ru/index.php/menu-7/ Мы гордимся Вами... Риф Ахматнурович Зарипов. КИСАК-КАИНСКАЯ СЕЛЬСКАЯ МОДЕЛЬНАЯ БИБЛИОТЕКА. Официальный сайт.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220525183501/http://kissak-kainskaya.yanbibl.ru/index.php/menu-7/ |date=2022-05-25 }}{{ref-ru}}{{V|21|03|2022}}

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Шәхестәр:Яңауыл районы]]
[[Категория:Халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйестәре]]</text>
      <sha1>hdu2alt5c2gq80jnxg8p0k6u714vpvq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Заяш Владимир Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163610</id>
    <revision>
      <id>1308105</id>
      <parentid>1029115</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:05:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4058" sha1="4au3tsegm7o8m0i78xf2v4j1g3nh1zn" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Заяш Владимир Николаевич''' ([[16 апрель]] [[1955 йыл]]) — инженер-төҙөүсе, хужалыҡ эшмәкәре. 1991 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһындағы «Стронег» акционер йәмғиәте директоры. 1990 йылдың 11 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советының]] өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. Юғары Советтың Һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эштәре буйынса комиссия ағзаһы.

== Биографияһы ==
Владимир Николаевич Заяш 1955 йылдың 16 апрелендә [[Новосибирск өлкәһе]]нең Болотное ҡалаһында тыуған.
Милләте рус, юғары белемле — 1977 йылда Куйбышев инженер-төҙөлөш институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1972 йылда эшсе булып башлай. Инженер-төҙөүсе һөнәре буйынса юғары белем алғас, «Туймазынефтестрой» трестында мастер була. эшләй.
1981—1984 йылдарҙа Совет Армияһы сафында офицер булып хеҙмәт итә. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң, [[Туймазы]] ҡалаһында «Туймазынефтестрой» трестында бүлек мөдире, төҙөлөш идаралығы начальныгы, ошо уҡ трест управляющийы урынбаҫары.
1990—1991 йылдарҙа «Башгражданстрой» төҙөлөш-монтаж берекмәһендә производство начальнигы урынбаҫары.
1991 йылдан Октябрьский ҡалаһындағы «Стронег» акционер йәмғиәте директоры.&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;

Октябрьский ҡалаһындағы 106-сы Губкин һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Юғары Советтың Һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы.
&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 34&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]


[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Һамар архитектура -төҙөлөш университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Шәхестәр:Туймазы]]</text>
      <sha1>4au3tsegm7o8m0i78xf2v4j1g3nh1zn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зиязов Нәзир Заһит улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163611</id>
    <revision>
      <id>1308106</id>
      <parentid>1274138</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:35:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6090" sha1="61rap6fabom6bykqrs5585lp48e6p4b" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Зиязов Нәзир Заһит улы''' ({{lang-ru|Зиязов Назир Загитович}}; [[9 июль]] [[1946 йыл]] — [[4 февраль]] [[2022 йыл]]) — [[ауыл хужалығы]], [[нефть]] сәнәғәте, [[КПСС|партия]], совет һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре, инженер-механик. 1992—2008 йылдарҙа Яңауыл район хакимиәте башлығы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты, аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы. 

== Биографияһы ==
Нәзир Заһит улы Зиязов [[1946 йыл]]дың [[9 июль|9 июлендә]] [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Яңауыл районы]] [[Иҫке Ҡоҙаш]] ауылында тыуған.
Милләте татар, юғары белемле — 1969 йылда [[Башҡорт дәүләт аграр университеты|Башҡортостан ауыл хужалығы институтын]] тамамлаған.&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;

Хеҙмәт юлын 1969 йылда, [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н тамамлағас, Яңауыл районы «Урожай» колхозында инженер-механик булып башлай.

1969—1970 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә, запасҡа ҡайтарылғас, бер ни тиклем ваҡыт Яңауыл районы «Сельхозтехника» берекмәһенең өлкән инженеры була.
1971—1981 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһе Яңауыл технологик транспорт идаралығының ПТО начальнигы һәм баш инженеры. 

1981—1986 йылдарҙа «Сельхозтехника» район берекмәһе идарасыһы.

1986—1990 йылдарҙа район агросәнәғәт берекмәһе Советы рәйесе. 

1990—1991 йылдарҙа КПСС-тың Яңауыл район комитетының беренсе секретары.

1991 йылдан Яңауыл районы Советы башҡарма комитеты рәйесе.

1992 — 2008 йылдарҙа Яңауыл район хакимиәте башлығы.

[[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана, Аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы була&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 34&lt;/ref&gt;.

Хеҙмәт ветераны 2022 йылдың 4 февралендә Яңауыл ҡалаһында вафат булды&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/politics/2022-02-04/umer-byvshiy-glava-yanaulskogo-rayona-bashkirii-nazir-ziyazov-2680128 Умер бывший глава Янаульского района Башкирии Назир Зиязов. ИА «Башинформ», 4 февраля 2022 года]{{ref-ru}}{{V|4|02|2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vk.com/wall514408081?own=1 Сегодня не стало Назира Загитовича Зиязова. Ильшат Вазигатов. Запись ВКонтакте, 4 февраля 2022 года]{{ref-ru}}{{V|4|02|2022}}&lt;/ref&gt;.
=Наградалары=
* [[Ленин ордены]]
*[[II дәрәжә Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн ордены]]
*Башҡортостан Республикаһы ауыл хужалығының атҡаҙанған эшмәкәре
*Башҡортостан Республикаһы дөйөм мәғарифының арҙаҡлы эшмәкәре
*Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлауы отличнигы &lt;ref&gt; https://ufa.bezformata.com/listnews/zhizni-nazir-zagitovich-ziyazov/102178559/ Без формата 
 сайты мәғлүмәтенән &lt;/ref&gt;
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Шәхестәр:Яңауыл районы]]
[[Категория:КПСС-тың район комитетының беренсе секретарҙары]]
[[Категория:Яңауыл районы башлыҡтары]]
[[Категория:Яңауыл ҡалаһы башлыҡтары]]</text>
      <sha1>61rap6fabom6bykqrs5585lp48e6p4b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зюрин Виктор Григорьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163618</id>
    <revision>
      <id>1308107</id>
      <parentid>976548</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:51:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4473" sha1="swwn40kt3ahki3h6i11sf3kvt3fx78u" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Зюрин Виктор Григорьевич'''  ([[10 март]] [[1942 йыл]] ) — [[СССР|совет]] һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының  республиканың, ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш буйынса комиссия ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]]  депутаты.

== Биографияһы ==
Зюрин Виктор Григорьевич [[1942 йыл]]дың [[10 март]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның  [[Стәрлетамаҡ районы]] Барятино ауылында тыуған. 
Милләте буйынса  рус, юғары белемле —  1966 йылда  [[Өфө дәүләт нефть техник университеты|Өфө нефть институтын]]  тамамлаған.&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;

Хеҙмәт юлын 1960 йылда «Туймазынефть» нефть промыслыһы идаралығында контроль-үлсәү приборҙары цехында слесарь булып башлай. Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлағас, 1966 йылда оператор, участка начальнигы, «Южарланнефть» нефть һәм газ табыу идаралығында цех начальнигы булып эшләй.
1976 йылдан «Южарланнефть» нефть һәм газ табыу идаралығында КПСС-тың парком секретары.
1981—1991 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан Өлкә комитетында инструктор, [[Нефтекама]] ҡала комитетының беренсе секретары. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының  республиканың, ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш буйынса комиссия ағзаһы.

[[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.
&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34&lt;/ref&gt;
  
== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
[[«Почёт Билдәһе» ордены]], миҙалдар.
== Ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]


[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]

[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:КПСС-тың Башҡортостан ҡала комитетының беренсе секретарҙары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]

Өфө ҡалаһы, 103-сө Парк һайлау округы</text>
      <sha1>swwn40kt3ahki3h6i11sf3kvt3fx78u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Илсеғолов Евгений Илекбай улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163790</id>
    <revision>
      <id>1308112</id>
      <parentid>1027133</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:22:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4520" sha1="ko01uh3dkp1pvl164o9nrfuyuo85s9i" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Илсеғолов Евгений Илекбай улы''' ({{lang-ru|Ильчигулов Евгений Иликбаевич}})  ([[10 май]] [[1949 йыл]] ) — [[СССР|совет]] һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]]  депутаты.

== Биографияһы ==
Илсеғолов Евгений Илекбай улы [[1949 йыл]]дың [[10 май]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның  [[Ҡалтасы районы]] [[Васильев (Ҡалтасы районы)|Васильев]] ауылында тыуған. 
Милләте буйынса  мари, юғары белемле —  1979 йылда [[Башҡорт дәүләт аграр университеты|Башҡортостан ауыл хужалығы институтын]], 1988 йылда [[Урал идара итеү институты|Свердловск Юғары партия мәктәбен]] тамамлаған. 

Хеҙмәт юлын, 1969 йылда Дыуан ауыл хужалығы техникумын тамамлағас, колхозда зоотехник булып башлай.
1969—1971 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.
1971—1984 йылдарҙа Ҡалтасы районы дәүләт тоҡомсолоҡ станцияһында директор, колхоз рәйее булып эшләй.
1984 йылда Ҡалтасы районы секретары итеп һайлана.
1987 йылда Ҡалтасы районы башҡарма комитеты рәйесе. 1991 йылда партияның Ҡалтасы райкомы секретары.
&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;
Ҡалтасы районы, 216-сы Ҡалтасы һайлау округы [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы.
&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34&lt;/ref&gt;

== Ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаусылар]]
[[Категория:КПСС-тың Башҡортостан райком комитетының беренсе секретарҙары]]
[[Категория:Шәхестәр:Ҡалтасы районы]]
[[Категория:Ҡалтасы районы башлыҡтары]]
[[Категория:КПСС-тың район комитетының беренсе секретарҙары]]]]</text>
      <sha1>ko01uh3dkp1pvl164o9nrfuyuo85s9i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Имамғаязов Мәжит Имамғаяз улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163803</id>
    <revision>
      <id>1308113</id>
      <parentid>1256165</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:31:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5040" sha1="mlen2o3oqm5g7ke47k3ft3oo2cxfju6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Имамғаязов Мәжит Имамғаяз улы''' ({{lang-ru|Имамагаязов Мазит Имамзаязович}}; ([[11 сентябрь]] [[1938 йыл]] — [[8 декабрь]] [[2021 йыл]]) — совет һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1990—1991 йылдарҙа КПСС-тың Благовещен ҡала комитетының беренсе секретары. 1990 йылдың 11 октябрендә«» БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты, Аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы. 

== Биографияһы ==
Имамғаязов Мәжит Имамғаяз улы 1938 йылдың 11 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның  [[Ҡариҙел районы]] [[Борхан]] ауылында тыуған. 
Милләте буйынса  башҡорт, юғары белемле —  1962 йылда [[Башҡорт дәүләт аграр университеты|Башҡортостан ауыл хужалығы институтын]], 1987 йылда КПСС Үҙәк комитетының Юғары партия мәктәбен  тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1962 йылда, ауыл хужалығы институтын тамамлағас, колхозда зоотехник булып эшләй, артабан Ҡыйғы ауыл хужалығы идаралығында баш зоотехник һәм начальник булып эшләй.
1973—1982 йылдарҙа КПСС-тың Благовещенск райомында икенсе секретарь.
1982—1990 райсовет башҡарма комитеты рәйесе.
1990—1991 йылдарҙа КПСС-тың Благовещен ҡала комитетының беренсе секретары.
1991 йылда «Химволокно» берекмәһенең генераль директор урынбаҫары.
1992 йылдан «Восток»  Халыҡ-ара коммерция акционер банкының Благовещен филиалы директоры.
&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;

Благовещен ҡалаһы, 84-се Старик һайлау округы [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана, Аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы була&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34&lt;/ref&gt;.

2021 йылдың 8 декабрендә Благовещен ҡалаһында вафат була&lt;ref&gt;[https://blagoveshensk.bashkortostan.ru/presscenter/news/416040/?ysclid=ln6cmldo3c670829196 8 декабря на 84-м году жизни скончался Имамгаязов Мазит Имамгаязович. Муниципальный район Благовещенский район Республики Башкортостан. Официальный сайт]{{Недоступная ссылка|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|30|09|2023}}&lt;/ref&gt;. 

== Ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:КПСС Үҙәк комитетының Юғары партия мәктәбен тамамлаусылар]]
[[Категория:КПСС-тың ҡала комитетының беренсе секретарҙары]]</text>
      <sha1>mlen2o3oqm5g7ke47k3ft3oo2cxfju6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Исламов Рәшит Тараки улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163804</id>
    <revision>
      <id>1308116</id>
      <parentid>1183587</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:48:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5239" sha1="gexzxtrukejqphwi8ghm5e97wbt406i" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Исламов Рәшит Тараки улы''' ({{lang-ru|Исламов Рашит Таракиевич}})  ([[14 август]] [[1953 йыл]] ) — [[СССР]] һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре, 1992 йылдан Балтас районы администрацияһы башлығы, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, клммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]]  депутаты.

== Биографияһы ==
Исламов Рәшит Тараки улы [[1953 йыл]]дың [[14 август]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның  [[Балтас районы]] [[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]] ауылында тыуған. 
Милләте буйынса  башҡорт, юғары белемле —  1980 йылда  [[Өфө дәүләт нефть техник университеты|Өфө нефть институтын]]  тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1970 йылда уҡытыусы булып башлай.артабан Златоус ҡалаһында сәғәт заводында столяр булып эшләй.
1972—1974 йылдарҙа армияла хеҙмәт итә. Хеҙмәт итеп ҡайтҡас, институтта уҡый. 
1980—1983 йылдарҙа райсовет башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары.1983—1985 йылдарҙа Юғары партия мәктбендә уҡый.
1985 йылда КПСС-тың Башҡортостан Өлкә комитетында ауыл хужалығы бүлеге инструкторы.
1986—1988 йылдарҙа КПСС-тың Балтас райкомының икенсе секретары.
1988—1991 йылдарҙа Балтас район советы башҡарма комитеты рәйесе.
1992 йылдан Балтас районы администацияһы башлығы. 
&lt;ref&gt;// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN&lt;/ref&gt;

[[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, клммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы.&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34&lt;/ref&gt;

== Ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]
== Наградалары ==
Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы&lt;ref&gt;[https://baltachevo.bashkortostan.ru/presscenter/news/47260/ Муниципальный район Балтачевский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624100711/https://baltachevo.bashkortostan.ru/presscenter/news/47260/ |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:КПСС Үҙәк комитетының Юғары партия мәктәбен тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостан райондарының администрация башлыҡтары]]
[[Категория:Шәхестәр:Балтас районы]]
[[Категория:Халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйестәре]]
[[Категория:Балтас районы башлыҡтары]]</text>
      <sha1>gexzxtrukejqphwi8ghm5e97wbt406i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Безбородко дачаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166596</id>
    <revision>
      <id>1308027</id>
      <parentid>984212</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:19:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13300" sha1="4f6i4lvcbdszg30e2bb6ijtp4qvjkqr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Безбородко дачаһы''' ''(Кушелев-Безбородко  усадьбаһы, Кушелев дачаһы)'' — [[Санкт-Петербург]]та [[Нева]]ның уң ярында боронғо усадьба һәм парк ансамбле. Усадьба төп бинаның фасады алдында урынлашҡан арыҫлан скульптуралары менән билдәле.

== Хәҙерге торошо ==

=== Санкт-Петербургҡа нигеҙ һалынғанға тиклем осор ===
Кушелев-Безбородко усадьбаһы булғанға тиклем ерҙәрҙә, XVII быуат аҙағында Охта морононда урынлашҡан швед Ниеншанц ҡәлғәһе комендантының баҡсалары һәм ҡала ситендәге йорто булған.  [[Төньяҡ һуғыш]]  барышында 1703 йылда ҡәлғәне рус ғәскәрҙәре яулап ала. Һуңғараҡ Пётр I уны ҡатыны  Екатерина I бүләк итә.  

=== Теплов усадьбаһын төҙөү ===
[[Файл:Grigory_Teplov1.jpg|слева|мини|225x225пкс|Теплов Григорий портреты]]
Урындағы  сығанаҡтар шифалы сифатында баһаланған.  XVIII  быуатта  рус аҡһөйәктәре араһында сит илгә шифалы һыуға сәфәр ҡылыу модаға инеп китә.  Йәшерен кәңәшсе һәм сенатор Григорий Теплов   1770 йылда сит илгә барыу урынына Палюстроволағы ҡала ситенә юллана. Нева яры буйында уға оҡшай һәм ул ҡала ситендә йорт  төҙөргә ниәтләй.  Императрица [[Екатерина II]] рөхсәте менән Теплов Полюстрово биләмәһенең  хужаһы була. 

1773—1777  йылдарҙа архитектор Василий Баженов проекты буйынса Неваға фасады менән готик стилдә йорт төҙөлә. Йәнәшәлә баҡса һәм оранжереялар барлыҡҡа килә. Элекке коммуникациялар (юлдар, дренаж канауҙар, һыу аҡмалары, ҡоҙоҡтар һ.б.) яҡшы һаҡланған. 

Һуңғараҡ Теплов урындағы һыу менән һаулығын нығытыу түгел,  уның менән саҡ ағыуланмай ҡалыуы тураһында һөйләй. 

=== Безбородко дачаһы — Джакомо Кваренганың үҙгәртеп ҡороуы ===
[[Файл:A.A.Bezborodko_by_Lampi_(1794,_Hermitage).jpg|слева|мини|225x225пкс|Александр Безбородко портреты]]
Сенатор вафат булғандан һуң уның улы Алексей Теплов аҡсаға мохтаж була һәм усадьбаны һата. Яңы хужаһы булып Екатерина вельможаһы һәм канцлер Александр Безбородко тора. Ул Тепловҡа шул ваҡыт өсөн ҙур сумма  — 22 500 һум аҡса бирә.

Элекке йорт урыныда архитектор [[Кваренга, Джакомо|Джакомо Кваренга]] проекты буйынса яңы йорт төҙөлә. Дөрөҫ, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, проектты итальян түгел, ә рус  архитекторы Николай Львов әҙерләй. 
[[Файл:Дача_канцлера_Безбородко_А.А.jpg|мини|306x306пкс|Усадьба күренеше Нева  яғынан]]
Бина элеккесә төп фасады менән  Неваға ҡарай, ләкин хәҙер был  [[классицизм]] стилендәге резиденция була. Төп корпустан ике ситтәге флигелгә ярым түңәрәк булып колоннада алып бара. Һуңғараҡ уларҙы ябыҡ галерея итеп  үҙгәртәләр, ә барлыҡҡа килгән түр ихатаны Нева буйлап барыусы юлдан ғәҙәти булмаған кәртәләр менән айыралар: флигелдәрҙең фасадтары араһында  ултырған егерме туғыҙ арыҫландың скульптураларын урынлаштыралар.   Йыртҡыстарҙың ауыҙҙары йыуан сылбырҙарҙы тотоп тора. Ваҡыт үтеү менән усадьбаны «Арыҫландар менән йорт» тип атайҙар.

Нева ярында таш пристань төҙөйҙәр. Ситтәрендә сфинкс скульптураларын ҡуялар. 

Александр Безбородко тирә-яҡ ерҙәр өсөн күп эшләй. Ауыл хужалығын, оҫтаханалар һәм балыҡ промыслаһын үҫтереүгә булышлыҡ итә.

=== XIX быуатта усадьба ===
[[Файл:Franz_Krüger_-_Porträt_des_Grafen_Alexander_Kuschelew-Besborodko.jpg|слева|мини|232x232пкс|Александр Кушелев-Безбородко портреты]]
Александр Безбородко вафат булғандан һуң поместье уның ҡыҙ туғаны, кесе ҡустыһы Илья Безбородконың  ҡыҙы, княгиня Клеопатра Лобанова-Ростовскаяға күсә. Ул, үҙ сиратында,  өлкән апаһы Любовь Кушелеваның улы, ир туғаны Александр Кушелевты тәрбиәләй.  

Безбородко ырыуы яғынан ир-аттар линияһы юғалып барыу сәбәпле 1816 йылда [[Александр I]]  үҙенең указы менән Александр Кушелевҡа үҙенең фамилияһына Безбородко фамилияһын ҡушырға рөхсәт итә. Ул инде усадьбаның хужаһы була, һәм усадьба Кушелев-Безбородко усадьбаһы тип атала башлай. Әммә һөҙөмтәлә  «Кушелев дачаһы» атамаһы нығынып ҡала

[[XIX быуат]] уртаһында усадьба  модалы дауаланыу  курорты була. Махсус саҡырылған абруйлы табиптар Полюстрово һыуының сифаты тураһында ыңғай баһалама бирә.

Аптека хужаһы Фишер был урында ер участкаһын ҡуртымға ала һәм курорт ҡаласығы төҙөй. Йәй бында тормош ҡайнай. Курорт хеҙмәттәрендә ағас өйҙәр, ресторан һәм һыу инеү урындары була. Бер стакан Полюстрово  һыуы ул ваҡытта бер тин тора. XIX быуаттың икенсе яртыһында Полюстрово ауылында күпләп дача төҙөй башлайҙар. Бында композитор Михаил Глинка, рәссам Карл Брюллов, шағир һәм драматург Нестор Кукольник һәм башҡа бик күптәр була.  

1855 йылда Александр Кушелев-Безбородко вафатынан һуң усадьба уның улы Григорийға күсә. Был кеше әҙәбиәт менән етди мауыға,  атап әйткәндә, «Русское слово» һәм «Шахматный листок» журналдарының нәшерсеһе була.  1858 йылда ул Рәсәйгә  «Өс мушкетерҙың» авторы, [[Дюма Александр (атай)|Александр Дюма-өлкән]]де Рәсәйгә килеүгә күндерә. Санкт-Петербургта булған сағында күренекле яҙыусы Кушелев дачаһында йәшәй. Григорий Кушелевта ҡунаҡта Иван Гончаров, Аполлон Майков һәм Алексей Пиемский була. 

[[1868 йыл]]да янғын һөҙөмтәһендә  курорттың байтаҡ өлөшө яна. Күпмелер ваҡыт үткәс,  граф Кушелев-Безбородко вафат була. Уның вариҫтары булмай, ә имение уның һеңлеһе Любовь Мусина-Пушкинаға ҡала. Яңы хужа  1873 йылда усадьбаны бер нисә өлөшкә бүлә һәм уларҙы һата. Һөҙөмтәлә йәнәшәлә  «Яңы Бавария» һыра заводы барлыҡҡа килә.  Элекке дача яңы фабрика предприятиелары менән алмашына. Әммә уникаль резиденция үҙенең йөҙөн һаҡлап ҡала.

=== Елизавета общинаһы ===
1896 йылда «Кушелев дачаһы» йорто һәм парктың ҡалған өлөшө Ҡыҙыл тәрен Йәмғиәте милкенә күсә. Элекке дворян усадьбаһында  шәфҡәт туташтарының Елизавета общинаһы урынлаша. Яңы  ихтыяждарға биналарҙы реконструкциялай башлайҙар. Паркта кирбестән дауахана корпустары төҙөйҙәрхеҙмәткәрҙәр өсөн фатирҙар, аптека һәм амбулатория ойошторалар. Архитектор Александр Кащенко проекты буйынса Изге Пантелеймон-табип сиркәүе төҙөлә. 

ХХ быуат башына тиклем паркта  скульптуралар  аллеяһы, яһалма харабалар һәм   Екатерина II  һыны урынлаша.

=== Совет осоронда ===
Власҡа большевиктар килгәндән һуң айырым йортта йоғошло ауырыуҙар дауаханаһы һәм туберкулезға ҡаршы 5-се диспансер урынлаша. Дауалау учреждениеһы тиҫтәләрсә йыл бинаны биләй һәм тик XXI быуат башында ғына уны ҡалдыра. 

== Иҫкәрмәләр ==
[[2017 йыл]]да «Монолит» компанияһы усадьбаның күләмле реконструкцияһын башлай&lt;ref&gt;Львы с ограды дачи Кушелева-Безбородко на реставрации[https://www.the-village.ru/village/city/news-city/274826-lvy-restavratsiya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200204174425/https://www.the-village.ru/village/city/news-city/274826-lvy-restavratsiya |date=2020-02-04 }}&lt;/ref&gt;. Инвесторҙар бинаны  ғына түгел, ә паркты ла тергеҙергә вәғәҙә бирә.  Сығымдар күләме 500 миллион һум баһаланған.

== Әҙәбиәт ==

* {{Китап|автор=Бунатян Галина, Чарная Марина|заглавие=«Прогулки по рекам и каналам Санкт-Петербурга». Путеводитель|издательство=Издательство «Паритет», Санкт-Петербург|год=2007|страниц=256|страницы=|isbn=978-5-93437-164-8|ref=Бунатян, Чарная}}
* {{Китап|автор=Лисовский, В. Г.|заглавие=«Архитектура Петербурга, Три века истории»|издательство=Издательство «Славия», Санкт-Петербург|год=2004|страниц=416|страницы=|isbn=5-9501-0034-4|ref=Лисовский}}
* {{Китап|автор=Пыляев, Михаил|заглавие=«Забытое прошлое окрестностей Петербурга»|издательство=Издательство «Паритет», Санкт-Петербург|год=2004|страниц=528|страницы=|isbn=5-93437-113-4|ref=Пыляев}}
* {{Китап|автор=Синдаловский, Наум|заглавие=«От дома к дому… От легенды к легенде». Путеводитель|издательство=Издательство «Норинт», Санкт-Петербург|год=2008|страниц=400|страницы=|isbn=978-5-7711-0082-1|ref=Синдаловский}}
[[Категория:Санкт-Петербургтың иҫтәлекле урындары]]
[[Категория:Санкт-Петербургтың архитектура һәйкәлдәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]</text>
      <sha1>4f6i4lvcbdszg30e2bb6ijtp4qvjkqr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джессика Эшвуд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174997</id>
    <revision>
      <id>1308087</id>
      <parentid>1052519</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T02:55:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11994" sha1="7lyx6uwu2qww5n8z21t31ohe0c4xxmj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Джессика Эшвуд''' ({{Lang-en|Jessica Ashwood}}; {{ВД-Преамбула}}) — оҙон һәм уртаса дистанцияға ирекле стиль менән махсуслашҡан [[Австралия]] [[Йөҙөү|йөҙөүсеһе]]. Олимпия уйындарының көмөш призёры, донъя чемпионатының бронза призёры.

== Иртә йылдары ==
Дджессика Эшвуд 1993 йылдың 28 апрелендә  Дарлингхерста тыуған&lt;ref&gt;London 2012 - Jessica Ashwood.&amp;#x20;Australia:&amp;#x20; Australian Olympic Committee.&amp;#x20;&lt;small&gt;Дата обращения: 10 июля 2012.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small&gt;Архивировано 26&amp;nbsp;марта 2012&amp;nbsp;года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Падстоу янында йәшәй&lt;ref&gt;Australia Post backing our Games athletes.&amp;#x20; Canterbury-Bankstown Express&amp;#x20;(21 June 2012).&amp;#x20;&lt;small&gt;Дата обращения: 12 июля 2012.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small&gt;Архивировано 23&amp;nbsp;июля 2012&amp;nbsp;года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;,   өләсәһе — йөҙөү буйынса тренер&lt;ref&gt;London 2012 - Jessica Ashwood.&amp;#x20;Australia:&amp;#x20; Australian Olympic Committee.&amp;#x20;&lt;small&gt;Дата обращения: 10 июля 2012.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small&gt;Архивировано 26&amp;nbsp;марта 2012&amp;nbsp;года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.  Джессика Regina Coeli башланғыс мәктәбендә, MLC School урта мәктәбендә уҡый&lt;ref&gt;Australia Post backing our Games athletes.&amp;#x20; Canterbury-Bankstown Express&amp;#x20;(21 June 2012).&amp;#x20;&lt;small&gt;Дата обращения: 12 июля 2012.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small&gt;Архивировано 23&amp;nbsp;июля 2012&amp;nbsp;года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

== Йөҙөү ==
Джессика Эшвуд  дүрт йәшендә йөҙә башлай. Уның яратҡан дистанцияһы ирекле стиль менән 800 метр&lt;ref&gt;London 2012 - Jessica Ashwood. Australia:  Australian Olympic Committee. &lt;small&gt;Дата обращения: 10 июля 2012.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Архивировано 26 марта 2012 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.   2012 йылда ул   Джейден Хадлер, Арнамнарт Дэниел, Джеймс Магнуссенһәм Дэниел Трантер менән командала күнекмәләр ала&lt;ref name=&quot;trainingperersn&quot;&gt;Swimming Magnussen lands sprint double.  Channel NewsAsia (22 March 2012). &lt;small&gt;Дата обращения: 12 июля 2012.&lt;/small&gt; ;&lt;small&gt;Архивировано 26 марта 2012 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.  2009 йылдлан 2010 йылға тиклем ул Джон Шоуҙан күнекмәләр ала. Брант Бест  2010 йылдан уның тренеры була, шулай уҡ ул 2012 йылдан 2014 йылға тиклем Джессика менән эшләй. Бынан тыш Джессика Квислендта Чендлер клубына ҡушылғанға тиклем уның менән Винс Роли эшләй. 
[[Файл:Kazan_2015_-_Jessica_Ashwood_and_Lauren_Boyle_after_women's_400m_freestyle_final.JPG|слева|мини|307x307пкс|Джессика Эшвуд (''һары башлыҡта'') һәм Бойл Лорен (''ҡара'') [[Ҡазан]]да донъя чемпионатында 400 метрға ирекле стилдә финалдан һуң]]
2009 йылда Эшвуд Яңы Зеландия йөҙөүсеһе Фиби Уильямсты еңә һәм   800 метрға ирекле стилдә йөҙөү буйынса ярыштарҙа  беренсе була&lt;ref name=&quot;transtassie&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.odt.co.nz/sport/swimming/64958/swimming-st-hildas-pupil-ends-series-style|title=Swimming: St Hildas pupil ends series in style|author=McMurran|first=Alistair|date=13 July 2009|publisher=Otago Daily Times Online News}}&lt;/ref&gt;.  Австралия үҫмерҙәр олимпия фестивалендә 2009 йылда ирекле стиль менән 800 метрға ҡатын-ҡыҙҙар араһында йөҙөүҙә Келли Маркуниҙан ҡалыша&lt;ref name=&quot;200event&quot;&gt;{{Cite web|url=http://wwos.ninemsn.com.au/article.aspx?id=720186|title=Aussies lap up gold in AYOF swim finals|publisher=Nine MSN}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20121231025545/http://wwos.ninemsn.com.au/article.aspx?id=720186 |date=2012-12-31 }}&lt;/ref&gt;. Ул ирекле стилдә 400 метрға икенсе урын ала&lt;ref name=&quot;finished2two&quot;&gt;{{Cite web|url=http://wwos.ninemsn.com.au/article.aspx?id=720060|title=Australia claims more gold at AYOF|publisher=Nine MSN}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150412022053/http://wwos.ninemsn.com.au/article.aspx?id=720060 |date=2015-04-12 }}&lt;/ref&gt;.

Квинсленд штаты чемпионатында  2011 йылда  800 метрға ирекле стилдә икенсе урын яулай, еңеүсенән ете секундҡа ҡалыша&lt;ref name=&quot;qldthing&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.goldcoast.com.au/article/2011/12/14/373991_gold-coast-sport.html|title=Goldman blasts back to scorching best Gold Coast Sport|author=Name: (will appear on website)|date=14 December 2011|publisher=goldcoast.com.au}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;stufqld&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.abc.net.au/news/2011-12-12/seebohm-getting-back-to-her-best/3727566|title=Seebohm getting back to her best|publisher=ABC News (Australian Broadcasting Corporation)}}&lt;/ref&gt;. 2011 йылда милли чемпионатта 16.14,47 һөҙөмтә  менән 1500 метрға ирекле стилдә ярышып дистанцияла икенсе булып килә, был уға донъя чемпионатында милли йыйылма командаға  урын тәьмин итә.&lt;ref name=&quot;2011ausination&quot;&gt;{{Cite news|url=http://news.smh.com.au/breaking-news-sport/seebohm-battles-into-world-swim-champs-20110403-1ctcy.html?skin=text-only|title=Seebohm battles into world swim champs|work=The Sydney Morning Herald|location=Sydneyt|date=3 April 2011|accessdate=12 July 2012}}&lt;/ref&gt;. 2011 йылда донъя чемпионатында йөҙөү буйынса йыйылма командала беренсе тапҡыр сығыш яһап,  ул 1500 метрлыҡ дистанцияға финалға  сыға алмай&lt;ref name=&quot;abcthing&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.abc.net.au/news/2011-07-25/seebohm2c-jones-inspired-by-relay-win/2809584|title=Seebohm, Jones inspired by relay win|date=25 July 2011|publisher=ABC News (Australian Broadcasting Corporation)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;shecompeted&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/sport/geoff-huegill-given-reprieve-as-selection-standard-relaxed/story-e6frg7mf-1226036280606|title=Geoff Huegill given reprieve as selection standard relaxed|work=The Australian|accessdate=12 July 2012}} {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылда Тымыҡ океан бассейны юниорҙар чемпионатында ирекле стилдә 400 метрға 4.12,47 һөҙөмтә менән  өсөнсө урын биләй&lt;ref name=&quot;howmany3&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.nzherald.co.nz/swimming/news/article.cfm?c_id=92&amp;objectid=10669745|title=Swimming: Kiwi grabs record-breaking gold|location=Auckland|work=The New Zealand Herald|date=29 August 2010|accessdate=12 July 2012|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304230417/http://www.nzherald.co.nz/swimming/news/article.cfm?c_id=92&amp;objectid=10669745}}&lt;/ref&gt;. 2012 йылдан Австралияның милли чемпионатында  ҡатын-ҡыҙҙар араһында 800 метрға ирекле стилдә 8.27,97 ваҡыт менән  икенсе урын биләй&lt;ref&gt;''Liam FitzGibbon.'' Huegill comeback falls short. ''Fox Sports'' (21 March 2012). &lt;small&gt;Дата обращения: 12 июля 2012.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

18 йәшендә&lt;ref&gt;Australia Post backing our Games athletes.  Canterbury-Bankstown Express (21 June 2012). &lt;small&gt;Дата обращения: 12 июля 2012.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Архивировано 23&amp;nbsp;июля 2012 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; ул [[Йәйге Олимпия уйындары 2012|2012 йылда Йәйге олимпия уйындарында]] 800 метрға ирекле стилдә йөҙөү буйынса Австралия  йыйылма командаһы составына инә&lt;ref&gt;London 2012 - Jessica Ashwood. Australia:  Australian Olympic Committee. &lt;small&gt;Дата обращения: 10 июля 2012.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Архивировано 26 марта 2012 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;trainingperersn&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/sport/london-games/james-magnussen-is-soaking-up-the-pressure-with-a-confidence-thats-infectious/story-e6frgdg6-1226314811563|title=James Magnussen is soaking up the pressure with a confidence that's infectious|work=The Australian|date=31 March 2012|accessdate=12 July 2012|archivedate=2013-09-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130907221358/http://www.theaustralian.com.au/sport/london-games/james-magnussen-is-soaking-up-the-pressure-with-a-confidence-thats-infectious/story-e6frgdg6-1226314811563}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Swimming Magnussen lands sprint double.  Channel NewsAsia (22 March 2012). &lt;small&gt;Дата обращения: 12 июля 2012.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Архивировано 26 марта 2012 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

2015 йылда Ҡазанда донъя чемпионатында ирекле стиль менән  400 метрлыҡ дистанцияла Эшвуд бронза миҙал яулай&lt;ref&gt;Пловчиха Эшвуд: медаль ЧМ на дистанции 400 м кролем стала сюрпризом. ''РИА Новости'' (2 августа 2015). &lt;small&gt;Дата обращения: 25 апреля 2021.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Архивировано 25 апреля 2021 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың Йәйге олимпия уйындарында Эшвуд ирекле стиль менән  400 һәм 800 метрға  йөҙөүҙә Австралия  өсөн сығыш яһай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://rio2016.olympics.com.au/news/2016-australian-olympic-swimming-team-selected|title=2016 Australian Olympic Swimming Team selected|date=14 April 2016|publisher=Australian Olympic Committee|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011063212/http://rio2016.olympics.com.au/news/2016-australian-olympic-swimming-team-selected|archive-date=11 October 2016|access-date=4 July 2016|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011063212/http://rio2016.olympics.com.au/news/2016-australian-olympic-swimming-team-selected |date=11 October 2016 }}&lt;/ref&gt;. 4 -се эстафетала 200 метрға ирекле стилдә ҡатын-ҡыҙҙар эстафетаһында көмөш миҙал яулай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Aussie women’s relay team win silver as Katie Ledecky powers USA to gold medal|url=http://www.dailytelegraph.com.au/sport/olympics-2016/aussie-womens-relay-team-win-silver-as-katie-ledecky-powers-usa-to-gold-medal/news-story/000dda7cea85e1b5ecd286d7774dce1f|publisher=[[The Daily Telegraph (Sydney)|The Daily Telegraph]]|date=11 August 2016|accessdate=2 September 2016|archivedate=2016-08-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160824012825/http://www.dailytelegraph.com.au/sport/olympics-2016/aussie-womens-relay-team-win-silver-as-katie-ledecky-powers-usa-to-gold-medal/news-story/000dda7cea85e1b5ecd286d7774dce1f}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1993 йылда тыуғандар]]
[[Категория:28 апрелдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>7lyx6uwu2qww5n8z21t31ohe0c4xxmj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вилинбахов Георгий Вадимович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180534</id>
    <revision>
      <id>1308067</id>
      <parentid>1303412</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:01:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31787" sha1="5cwh5phq4gja4ll63ej8ocg7y2g8h1q" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Вилинбахов Георгий Вадимович''' ([[13 апрель]] [[1949 йыл]], [[Ленинград]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] тарихсыһы, рус мәҙәниәте тарихы, хәрби тарих һәм геральдика буйынса белгес. Тарих фәндәре докторы. Рәсәй Федерацияһы президенты янындағы Геральдика советы рәйесе — дәүләт герольдмейстеры; фәнни эштәр буйынса Дәүләт Эрмитажы директор урынбаҫары.

== Биографияһы ==
Георгий Вадимович Вилинбахов 1949 йылдың 13 апрелендә Вилинбахов (Виленбахов) урыҫ дворяндары нәҫеле ғаиләһендә тыуған һәм ун икенсе быуын вәкиле булып тора. Атаһы — Вилинбахов Вадим Борисович (1924—1982), тарихсы һәм уфолог&lt;ref&gt;[http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/1384-vilinbakhov.html Вилинбахов Вадим Борисович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170627125109/http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/1384-vilinbakhov.html |date=2017-06-27 }} на сайте «Биографика СПбГУ»&lt;/ref&gt;, әсәһе — Вера Николаевна, химия-технология институты кафедраһы мөдире.

Вилинбахов фамилияһы [[Иван Грозный]] ваҡытында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — XVII быуат башында) Рәсәйгә килгән Филипп Виленбахтан башлана, ул «хеҙмәттәре өсөн» 1628—29 йылдарҙа Ярославль өйәҙендә поместьелар менән бүләкләнә. Вилинбаховтар ырыуы Ярославль һәм Витебск губерналарның шәжәрә китаптарының VI өлөшөндә теркәлгән.

Тыумыштан дворян булараҡ, Георгий Вилинбахов шәхси гербҡа эйә (уның төҫлө һүрәте 50-йәшлек юбилейына бүләк ителә). Шәхси герб Вилинбаховтарҙың дворян ырыуы гербынан ғибәрәт, ул герб хужаһы лайыҡ булған дәүләт наградалары һәм ''«Братцы»'' девизы менән тулыларндырылған.

[[1969 йыл]]дан Дәүләт Эрмитажында эшләй, [[1970 йыл]]дан — байраҡтар һәм хәрби геральдика коллекцияларын һаҡлаусы.

[[1971 йыл]]да [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Ленинград дәүләт университетының]] тарих факультетын тамамлаған. 1982 йылда «Государственная геральдика России конца XVII — первой четверти XVIII вв.: к вопросам формирования идеологии абсолютизма в России» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

[[1992 йыл]]дың авгусында фәнни эштәр буйынса Дәүләт Эрмитажы директоры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.

1992 йылдың [[20 февраль|20 февраленән]] — Рәсәй Федерацияһының геральдика хеҙмәте начальнигы&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120907171646/www.pravoteka.ru/pst/731/365101.html Постановление Правительства Российской Федерации от 20 февраля 1992 года № 102 «О Государственной геральдической службе Российской Федерации»]&lt;/ref&gt;.

1992 йылдың [[22 декабрь|22 декабренән]] [[1994 йыл]]ға тиклем — Рәсәй Федерацияһы Дәүләт архив хеҙмәтенең геральдика идаралығы начальнигы&lt;ref&gt;[http://lib.consultant.ru/doc.asp?ID=20143&amp;PSC=1&amp;PT=1&amp;Page=1 Постановление Правительства Российской Федерации от 22 декабря 1992 года № 1006 «Об утверждении Положения о Государственной архивной службе России»]{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

1994 йылдың [[25 июль|25 июленән]] 1999 йылға тиклем — Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Дәүләт герольдияһы етәксеһе — дәүләт герольдмейстеры&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1176636 Указ Президента Российской Федерации от 25 июля 1994 года № 1539 «О Государственной герольдии при Президенте Российской Федерации»]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

1994 йылдың [[7 ноябрь|7 ноябренән]] — Федераль Йыйылыш палаталары тарафынан «Рәсәй Федерацияһы дәүләт символдары тураһында» федераль конституция законы проектын ҡарауҙа Рәсәй Федерацияһы Президентының рәсми вәкиле&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1138946 Распоряжение Президента Российской Федерации от 7 ноября 1994 года № 569-рп]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

[[1995 йыл]]дың [[19 сентябрь|19 сентябренән]] — Ватандың иҫтәлекле хәрби тарихы ваҡиғалары һәм ветерандар эше буйынса саралар әҙерләү һәм үткәреү буйынса ойоштороу комитеты ағзаһы&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120906224702/www.pravoteka.ru/pst/729/364151.html Постановление Правительства Российской Федерации от 19 сентября 1995 года № 938 «О дополнении состава Российского организационного комитета по подготовке и проведению мероприятий в связи с памятными событиями военной истории Отечества и по делам ветеранов»]&lt;/ref&gt;.

[[1997 йыл]]дың [[2 апрель|2 апреленән]] — Рәсәй императоры Николай ІІ һәм уның ғаиләһе ағзаларының кәүҙәләрен тикшереү һәм яңынан күсереп ерләү мәсьәләләрен өйрәнеү комиссияһы ағзаһы&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120911015146/www.pravoteka.ru/pst/817/408045.html Распоряжение Правительства Российской Федерации от 2 апреля 1997 года № 456-р]&lt;/ref&gt;

1997 йылдың [[7 апрель|7 апреленән]] — Федераль Йыйылыш палаталары тарафынан «Рәсәй Федерацияһы Дәүләт флагы, Дәүләт гимны һәм Дәүләт гербы тураһында» федераль конституция законы проектын ҡарауҙа Рәсәй Федерацияһы Президентының рәсми вәкиле&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1131176 Распоряжение Президента Российской Федерации от 7 апреля 1997 года № 113-рп]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

1997 йылдың [[5 ноябрь|5 ноябрендә]] герольдия етәксеһе вазифаһы Рәсәй Федерацияһы дәүләт граждан хеҙмәтенең юғары вазифалары исемлегенә индерелә&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1150331 Указ Президента Российской Федерации от 5 ноября 1997 года № 1150 «О руководителе Государственной герольдии при Президенте Российской Федерации — государственном герольдмейстере»]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

[[1999 йыл]]дың [[29 июнь|29 июненән]] — [[Рәсәй Президенты|Рәсәй Федерацияһы Президенты]] янындағы Геральдика Советы рәйесе— дәүләт герольдмейстеры&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1100819 Указ Президента Российской Федерации от 29 июня 1999 года № 856 «О Геральдическом совете при Президенте Российской Федерации»]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. [[2004 йыл]]дың [[26 август|26 авгусында]] был вазифаға йәнә раҫлана&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;796680 Указ Президента Российской Федерации от 26 августа 2004 года № 1121 «Об утверждении состава Геральдического совета при Президенте Российской Федерации, внесении изменений в Указ Президента Российской Федерации от 29 июня 1999 года № 856 „О Геральдическом совете при Президенте Российской Федерации“ и положение, утверждённое этим указом»]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

[[2000 йыл]]дың [[26 сентябрь|26 сентябренән]] — Санкт-Петербург ҡалаһына нигеҙ һалыныуҙың 300-йыллығынна әҙерлек буйынса Дәүләт комиссияһы ағзаһы&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120911015427/www.pravoteka.ru/pst/737/368019.html Постановление Правительства Российской Федерации от 26 сентября 2000 года № 727 «О составе Государственной комиссии по подготовке к празднованию 300-летия основания г. Санкт-Петербурга» (с изменениями от 4 апреля 2001 г., 21 февраля, 20 мая, 22 ноября 2002 г.)]&lt;/ref&gt;

[[2001 йыл]]дың [[27 июль|27 июленән]] — [[ЕврАзЭС]] символикаһын эшләү буйынса Рәсәй Федерацияһынан дәүләт-ара эшсе төркөм ағзаһы&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120907014633/www.pravoteka.ru/pst/1008/503702.html Решение Интеграционного Комитета Евразийского экономического сообщества от 27 июля 2001 года № 11 «О Межгосударственной экспертной группе по подготовке символики Евразийского экономического сообщества»]&lt;/ref&gt;.

2001 йылдың [[11 октябрь|11 октябренән]] — Рәсәй Федерацияһы дәүләт символикаһын популярлаштырыуға ҡағылған тәҡдимдәр әҙерләү буйынса эшсе төркөм ағзаһы&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;695413 Распоряжение Президента Российской Федерации от 11 октября 2001 года № 552-рп]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

[[2003 йыл]]дың [[22 апрель|22 апреленән]] — Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылыш палаталары тарафынан «Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәре байрағы, Хәрби-Диңгеҙ Флоты байрағы, Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең башҡа төр байраҡтары һәм башҡа ғәскәрҙәр байраҡтары тураһында» Федераль законға үҙгәрештәр индереү тураһында&quot; федераль закон проектын ҡарауҙа Рәсәй Федерацияһы Президентының рәсми вәкиле&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;750388 Распоряжение Президента Российской Федерации от 22 апреля 2003 года № 195-рп]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

2003 йылда [[Фән докторы|тарих фәндәре докторы]] дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Государственная геральдика в России: теория и практика» темаһына диссертация яҡлай (РФА Санкт-Петербург тарих институты, 2003, оппоненты академик, тарих фәндәре докторы В. Л. Янин, тарих фәндәре докторҙары С. В. Мироненко һәм Л. Е. Шепелев).

[[2004 йыл]]дың [[4 февраль|4 февраленән]] — Дания короллегенән Санкт-Петербург Петропавловск соборына Император [[:ru:Александр III|Александр III]] тол ҡатыны императрица Мария Федоровнаның кәүҙәһен күсереү һәм ерләү тантанаһын ойоштороу буйынса Ведомство-ара эшсе төркөмөнөң яуаплы секретары&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;778364 Распоряжение Президента Российской Федерации от 4 февраля 2004 года № 39-рп «О Межведомственной рабочей группе по организации церемонии переноса из Королевства Дания и захоронения в Петропавловском соборе г. Санкт-Петербурга праха вдовствующей Императрицы Марии Федоровны — супруги Императора Александра III»]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

[[2005 йыл]]дың [[30 декабрь|30 декабренән]] — атамалар буйынса Санкт-Петербург ведомство-ара комиссия ағзаһы (Топонимия комиссияһы)&lt;ref&gt;[http://www.gov.spb.ru:3000/noframe/law?d&amp;nd=8423243&amp;prevDoc=8393718 Постановление Правительства Санкт-Петербурга от 30 декабря 2005 года № 2066 «О внесении изменений в постановление Правительства Санкт-Петербурга от 05.05.2004 № 716»]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gov.spb.ru:3000/noframe/law?d&amp;nd=8393718&amp;prevDoc=8393718&amp;mark=1SEMHRL000000631LUVKU0AEIPT819BSCAQ000032I0000NC90000NC9#I0 Состав Санкт-Петербургской межведомственной комиссии по наименованиям (Топонимической комиссии) — Приложение к постановлению Правительства Санкт-Петербурга от 5 мая 2004 года № 716 (в редакции постановления Правительства Санкт-Петербурга от 26 ноября 2008 года № 1502)]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

[[2010 йыл]]дың [[2 февраль|2 февраленән]] — Рәсәй Федерацияһы Президенты казак эштәре буйынса советы ағзаһы&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1050034 Распоряжение Президента Российской Федерации от 2 февраля 2010 года № 58-рп «О внесении изменений в состав Совета при Президенте Российской федерации по делам казачества, утверждённый распоряжением Президента Российской Федерации от 12 января 2009 г. № 15-рп» ]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

Дәүләт символдары тураһында закон проектын эшләүҙә ҡатнаша. Рәсәй Федерацияһының дәүләт геральдик регистрын алып барыу буйынса эште һәм бер нисә министрлыҡта һәм ведомстволарҙа геральдика хеҙмәтен булдырыуҙы ойоштора.

Рус мәҙәниәт тарихы, хәрби тарих һәм геральдика буйынса 150-нән ашыу баҫмаһы бар.

Мауығыуҙары: һалдат уйындары, сигара йәки көпшә тартыу&lt;ref&gt;В музее вещи способны заговорить: интервью / подготовила Л. Леусская // Санкт-Петербургские ведомости. — 2019. — 17 мая&lt;/ref&gt;.

== Уҡытыусы эшмәкәрлеге ==
Рус мәҙәниәте тарихы, Петербург тарихы курсы, шулай уҡ Тарту университетында һәм А. И. Герцен исемендәге Ленинград дәүләт педагогия институтында ярҙамсы тарих дисциплиналары буйынса лекциялар уҡый. Санкт-Петербург дәүләт университетында геральдика курсы буйынса лекциялар уҡый һәм профессор дәрәжәһендә А. Л. Штиглиц исемендәге Санкт-Петербург художество-сәнәғәт академияһының сәнәғәт графикаһы кафедраһында геральдика бүлеге етәксеһе була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* III дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены ([[15 ғинуар]] [[2010 йыл]]) — ватан ''музейы эшен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне һәм күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн''&lt;ref&gt;[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=56822&amp;PSC=1&amp;PT=1&amp;Page=1 Указ Президента Российской Федерации от 15 января 2010 года № 67 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;
* IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены ([[13 апрель]] [[1999 йыл]]) — ''ватан геральдикаһын үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне һәм'' ''күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн''&lt;ref&gt;[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=060237 Указ Президента Российской Федерации от 13 апреля 1999 года № 469 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ IV степени Вилинбахова Г. В.»]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;
* Александр Невский ордены ([[5 ноябрь]] [[2020 йыл]]) — ''ватан мәҙәниәтен һәм сәнғәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне, күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн''&lt;ref&gt;[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202011050027?index=4&amp;rangeSize=1 Указ Президента Российской Федерации от 5 ноября 2020 года № 675 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]&lt;/ref&gt;
* [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почет ордены]] ([[30 май]] [[1997 йыл]]) — ''Рәсәй федерацияһының дәүләт геральдикаһына ҙур өлөш индергәне һәм күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн''&lt;ref&gt;[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=074743 Указ Президента Российской Федерации от 30 мая 1997 года № 538 «О награждении орденом Почёта Вилинбахова Г. В.»]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;
* «Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» офицер ордены ([[11 ғинуар]] [[2001 йыл]])&lt;ref&gt;[http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=51029 Ufficiale Ordine al Merito della Repubblica Italiana sig. Georgi Vadimovich Vilinbakhov]{{ref-it}}&lt;/ref&gt;
* Аҡ роза ордены, 1 класлы Тәре рыцары ([[Финляндия]], [[2005 йыл]])&lt;ref&gt;[http://www.kultura-portal.ru/tree_new/news/final.jsp?pub_id=703553&amp;rubric_id=all Культура-Портал: В Георгиевском зале Государственного Эрмитажа пройдет церемония награждения директора музея Михаила Пиотровского и его заместителя Георгия Вилинбахова наградами Финляндии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200607152102/http://www.kultura-portal.ru/tree_new/news/final.jsp?pub_id=703553&amp;rubric_id=all |date=2020-06-07 }}&lt;/ref&gt;
* «Ҡаҙаныштары өсөн» Милли орден кавалеры ([[Франция]], 2005 йыл)&lt;ref&gt;[http://www.hermitagemuseum.org/html_Ru/11/2008/hm11_2_355.html Георгий Вадимович Вилинбахов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130105134250/http://www.hermitagemuseum.org/html_Ru/11/2008/hm11_2_355.html |date=2013-01-05 }}&lt;/ref&gt;
* «Ҡаҙаныштары өсөн» Милли орден офицеры (Франция, [[2011 йыл]])&lt;ref&gt;[http://www.vz.ru/news/2011/5/12/490841.html Церемония вручения знаков Ордена Почетного Легиона прошла в Москве]&lt;/ref&gt;
* Польша Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн офицер ордены ([[Польша]], [[2014 йыл]])&lt;ref&gt;[https://sanktpetersburg.msz.gov.pl/ru/aktualnosci/archiwum_2014_/krzyz_oficerski_dla_gieorgija_wilinbachowa?channel=www Офицерский крест для Георгия Вилинбахова]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* [[:ru:Орден Заслуг pro Merito Melitensi|pro Merito Melitensi]] ҡаҙаныштар өсөн Оло ([[Мальта ордены]], [[28 сентябрь]] [[2015 йыл]])&lt;ref&gt;[http://www.hermitagemuseum.org/wps/portal/hermitage/what-s-on/news/news-item/news/2015/news_130/?lng=ru Торжественная церемония в Георгиевском зале Зимнего дворца. Визит в Государственный Эрмитаж Великого Магистра Суверенного Военного Ордена госпитальеров Святого Иоанна Иерусалимского Родоса и Мальты]&lt;/ref&gt;.
* Оран-Нассау Ордены офицеры ([[Нидерланд]], [[2019 йыл]])&lt;ref&gt;[nevnov.ru/721303-georgiya-vilinbakhova-nagradili-ordenom-oficera-oranskikh-nassau Георгия Вилинбахова наградили Орденом Офицера Оранских-Нассау]&lt;/ref&gt;.
* «Санкт-Петербургтың 300-йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы
* «Ҡазандың 1000 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы&lt;ref name=&quot;Казань&quot;&gt;[http://real-kremlin.ru/v/Blog/Vilenbahov/PICT0496.JPG.html Казанский кремль и Казань] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140409003331/http://real-kremlin.ru/v/Blog/Vilenbahov/PICT0496.JPG.html |date=2014-04-09 }}&lt;/ref&gt;
* Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәт Хаты ([[19 апрель]] [[2002 йыл]]) — Р''әсәй дәүләт геральдика үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн''&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;716385 Распоряжение Президента Российской Федерации от 19 апреля 2002 года № 166-рп «О поощрении Вилинбахова Г. В.»]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;
* Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәт Хаты ([[27 июль]] [[2007 йыл]]) — ''геральдика өлкәһендә берҙәм дәүләт сәйәсәтен тәьмин итеүгә ҙур өлөш индергәне өсөн''&lt;ref&gt;[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=41014 Распоряжение Президента Российской Федерации от 27 июля 2007 года № 419-рп «О поощрении членов Геральдического совета при Президенте Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071025032406/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=41014 |date=2007-10-25 }}&lt;/ref&gt;
* «Таможня хеҙмәттәшлеген нығытыу өсөн» миҙалы (Рәсәй ГТК, [[2002 йыл]])
* «Рәсәй дәүләт һаҡлығы органдарына 125 йыл» миҙалы (Рәсәй ФСО, [[2006 йыл]])
* «Ҡаҙаныштары өсөн» тамғаһы (Рәсәй ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы, [[2002 йыл]])
* «Рәсәй Президенты ҡарамағындағы махсус объекттар хеҙмәтенең почетлы хеҙмәткәре» тамғаһы (2002 йыл)
* «Тверь өлкәһеү үҫтереү өсөн» түш билдәһе ([[2006 йыл]])
* «Рәсәйҙә коллекция эшенә ҙур өлөш индергәне өсөн» миҙалы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.simvolika.org/nagradi005.htm|title=Медаль «За выдающийся вклад в развитие коллекционного дела в России»|publisher=РОО «Академия русской символики „Марс“»|description=Официальный сайт|accessdate=2011-07-07}}&lt;/ref&gt;.
* Татарстан Президенты Рәхмәте&lt;ref name=&quot;Казань&quot; /&gt;
* «Гринцане — Эрмитаж» премияһы лауреаты ([[2008 йыл]])
* Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының Ш. Мәржәни исемендәге Тарих институтының почетлы докторы ([[2007 йыл]])&lt;ref&gt;[http://www.antat.ru/index.shtml?657 Вручение диплома «Почётный доктор Института истории АН РТ» Г. В. Вилинбахову]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt; — ''гуманитар фәндәрҙе үҫтереү эшенә һәм Рәсәй тарихын һәм мәҙәниәтен өйрәнеү өлкәһендә халыҡ-ара хеҙмәттәшлекте ойоштороуға, күп яҡлы фәнни эшмәкәрлектә һәм Ватан геральдикаһы өлкәһендә фундаменталь тикшеренеүҙәр әҙерләүҙә ҙур өлөш индереүе өсөн''&lt;ref name=&quot;Казань&quot; /&gt;
* Х. М. Бербеков исемендәге Ҡабарҙы-Балҡар дәүләт университетының почетлы профессоры ([[2017 йыл]])&lt;ref&gt;[https://kbsu.ru/news/glavnyj-geroldmejster-strany-vilinbahov-stal-pochetnym-professorom-kbgu/ Главный герольдмейстер страны Георгий Вилинбахов стал почётным профессором КБГУ]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://ogerbah.ru/gersovet/heroldmeister Георгий Вадимович Вилинбахов на сайте «Геральдика сегодня»]
* [http://russianwinter.rian.ru/online/vilinbahov/about_author.html Биография]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (недоступная ссылка) на сайте [[РИА Новости|РИА «Новости»]]
* [http://ecfac.ru/vipusk/vilinbahov Биография на сайте ЭкФак. Ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211107070242/http://www.ecfac.ru/vipusk/vilinbahov |date=2021-11-07 }}
* [https://web.archive.org/web/20130105134250/http://www.hermitagemuseum.org/html_Ru/11/2008/hm11_2_355.html Премия «Гринцане — Эрмитаж». Лауреаты — Георгий Вадимович Вилинбахов и Антонио Паолуччи]
[[Категория:Рәсәй тарихсылары]]
[[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Александр Невский ордены кавалерҙары (Рәсәй Федерацияһы)]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1949 йылда тыуғандар]]
[[Категория:13 апрелдә тыуғандар]]
[[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>5cwh5phq4gja4ll63ej8ocg7y2g8h1q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гәрәев Вячеслав Юрьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184669</id>
    <revision>
      <id>1308081</id>
      <parentid>1266031</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T02:17:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6405" sha1="8yspuhpchz0xjpqp407enzkpg8e9r48" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Гәрәев}}
'''Гәрәев Вячеслав Юрьевич''' ([[10 август]] [[1957 йыл]]) — [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1991 йылдан [[Нефтекама]] ҡалаһының 1-се лицей директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның дүртенсе саҡырылыш (2008—2013) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]], Нефтекаманың бишенсе саҡырылыш ҡала Советы  депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2016), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2001), Башҡортостандың мәғариф отличнигы (1994), Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (2018). 

== Биографияһы ==
Вячеслав Юрьевич Гәрәев 1957 йылдың 10 авгусында [[Башҡорт АССР-ы]]ның  [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуған.

1978 йылда [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның [[филология]] факультетын «урта мәктәптең [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] [[уҡытыусы]]һы» һөнәре буйынса тамамлай.  

Үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген йүнәлтмә буйынса шул уҡ йылда [[Краснокама районы]] [[Түбән Таҡыя]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып башлай. 

1979 йылдың авгусында ошо уҡ райондың [[Мүзәк]] урта мәктәбенең мәктәптән һәм кластан тыш эштәрҙе ойоштороусыһы итеп тәғәйенләнә. 

1980 йылдың октябренән Краснокама район мәғариф бүлегенең хеҙмәткә өйрәтеү буйынса инспекторы.

1981 йылдың авгусынан [[Арлан (Краснокама районы)|Арлан]], 1982 йылдың авгусынан — Краснокама районы үҙәге [[Николо-Берёзовка]] урта мәктәбе директоры. 1989—1990 йылдарҙа ошо мәктәптең [[тарих]] уҡытыусыһы. 

1990 йылдың 26 ноябренән 1991 йылдың 10 июненәсә [[Нефтекама автозаводы|Нефтекама үҙбушатҡыстар заводы]]ның 2-се категориялы [[Инженерлыҡ эше|инженеры]].
 
1991 йылдың 11 июнендә Нефтекама ҡалаһында яңы асылған 1-се лицейға директор итеп тәғәйенләнә һәм бөгөнгө көнгәсә шул вазифала эшләй&lt;ref&gt;[http://lyceum.neftekamsk.ru/istoriya_litseya.html Муниципальное общеобразовательное учреждение Лицей № 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816151539/http://lyceum.neftekamsk.ru/istoriya_litseya.html |date=2022-08-16 }}{{ref-ru}}{{V|16|08|2022}}&lt;/ref&gt;.

Педагогик хеҙмәттәге юғары күрһәткестәре өсөн 1994 йылда «Башҡортостандың мәғариф отличнигы» билдәһенә, 2001 йылда «Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре»,  2016 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән маҡтаулы исемдәргә лайыҡ була. 2018 йылдан Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы&lt;ref&gt;[http://sovetneftekamsk.ru/article/a-795.html Почетные граждане города Нефтекамска. Гареев Вячеслав Юрьевич. Официальный сайт Совета городского округа город Нефтекамск Республики Башкортостан]{{ref-ru}}{{V|16|08|2022}}&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* 2008—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты&lt;ref&gt;[https://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/51238/ Депутаты Государственного Собрания - Курултая - Республики Башкортостан 4 созыва: Гареев Вячеслав Юрьевич.	Государственное Собрание — Курултай Республики Башкортостан (Официальный информационный портал)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220526100511/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/51238/ |date=2022-05-26 }}&lt;/ref&gt;{{ref-ru}} {{V|16|08|2022}}.
* Нефтекама ҡалаһының бишенсе саҡырылыш ҡала Советы  депутаты.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2016)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2001)
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1994)
* Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (2018)
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://sovetneftekamsk.ru/article/a-795.html Почетные граждане города Нефтекамска. Гареев Вячеслав Юрьевич. Официальный сайт Совета городского округа город Нефтекамск Республики Башкортостан]{{ref-ru}}{{V|16|08|2022}}  

[[Категория:Уҡытыусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>8yspuhpchz0xjpqp407enzkpg8e9r48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Босния һәм Герцеговина геологияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191413</id>
    <revision>
      <id>1308040</id>
      <parentid>1285789</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:22:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11253" sha1="dgseg04i2cruotnawrfwsgq011dpwt8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Босния һәм Герцеговина геологияһы''' ― тау тоҡомдарын, [[минерал]]дар, һыу, [[Босния һәм Герцеговина]].рельефы формаларын һәм [[Геология|геологик тарихын]] өйрәнеү. Ер өҫтөндә йәки уның янында яланғасланған иң боронғо тоҡомдар палеозойский һәм кембрий алды периодтарға ҡарай, ә төбәктең геологик тарихы аҙ өйрәнелгән булып ҡала. Ил ландшафтының күпселек өлөшөндә өҫтөнлөк иткән көслө ултырма ҡатламдары менән бергә флиш, офиолиттар, меланж һәм [[Магма|магматик массивтарҙың]] ҡатмарлы тупланмалары Динар ҡалҡыулығын (Динаридтар) билдәләүсе характеристикаһы булып тора {{Sfn|Moores, Fairbridge|1997|p=87}}.
[[Файл:Bosnia_D_Strmica_R467_IMG_0481_geology.JPG|мини|Донья Стрмицаға юл эргәһендәге эзбизташ ҡатламдары]]
[[Файл:Ptychitidae_-_Ptychites_studeri.JPG|мини|Босния һәм Герцеговиналағы ''Ptychites studeri'' триас тоҡомдарынан аммонит ҡаҙылмаһы ]]

== Стратиграфияһы, тектоникаһы һәм геологик тарихы ==
Босния һәм Герцеговинаның төньяҡ-көнбайыш, үҙәк, көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге айырым участкаларҙа табылған Динаридтарҙың төньяҡ-көнсығыш сигендәге түбәнге ҡатламдарҙа палеозой аллохтон ҡатламдары һәм аҙ һанда метапсамиттарҙан, метапелиттарҙан торған [[вулкан]]лы һәм карбонатлы тоҡомдары. Көньяҡ-көнсығыш палеозой зонаһы филлит, һәүерташлы метаҡомташ һәм һәүерташ һәм өҫтәмә филлит менән ҡапланған кристаллланған [[эзбизташ]]тан&lt;nowiki/&gt;тора.

Пермь тоҡомдары һәүерташтары, метаҡомташы, [[эзбизташ]]ы, [[гипс]]ы, [[ангидрит]]ы һәм конгломераттары булған ҡыҙыл ҡомташтан ғибәрәт{{Sfn|Moores, Fairbridge|1997|p=88—89}}.

== [[Мезозой]] (251-66 миллион йыл элек) ==
Триас дауамында рифт эшмәкәрлеге атылған тоҡомдарҙы, шул иҫәптән габбро, диориттан, гранодиориттан, граниттан, альбиттан, сиениттан ҡоролған 50 км³ тиклем күләмле массивтарҙы ҡыҫырыҡлап сығара, ә ҡайһы берҙә метаморфик фациялар ҡатламдарында уларҙың йәшел һәүерташтарға йәки [[амфиболит]]тар бик ныҡ үҙгәреүенә (метаморфозаһына) килтергән.

Вулкан атылыуы арҡаһында ер өҫтөнә сығарылған ысын триас вулкан тоҡомдары, башлыса спилит, кератофир һәм пирокластик тоҡомдарға әүерелгән [[базальт]]тар, андезиттар һәм дациттар һирәгерәк осрай. Боронғо триас тоҡомдары һәм карбонат платформаһы лава менән ҡапланған була. Ҡырсынташ, брекчия, һәүерташтар, саҡматаштар (кремни) һәм офиолиттар офиолит зонаһында, төньяҡ-көнбайыш һәм үҙәк Боснияла киң таралған. Был зона 1,5 км ҡеүәтле триас-палеозой ҡатламы эсендә «тәҙрә» булараҡ айырылып тора. Был хаотик ултырма ҡатламдағы меланжда габбро, диабаза, перидотит, базальт һәм амфиболит, шулай уҡ титон эзбизташы ҡалдыҡтары емереклектәре бар.

Перидотит — офиолиттарҙа иң таралған ҙур деформацияланған пластиналары булған 500 км³ тиклем ҙурлыҡтағы тоҡомдарҙың береһе. Перидотит менән үрелгән амфиболиттар 170—160 млн йыл элек барлыҡҡа килгән.

Офиолит зонаһындағы ультратөп массивтар 1 км тиклемге һуңғы юр һәм [[Аҡбур осоро|һуңғы аҡбур]] ҡомташтар, мергелдәр, һәүерташтар һәм эзбизташтар ҡеүәте менән тигеҙһеҙ ябылған. Был ҡатламдар титон ярусы, альб һәм сенон эзбизташтары менән ҡабат ҡатлана. Эре бөртөклө ваҡ таштарҙа офиолит, амфиболит ҡалдыҡтары бар, граувак, һәүерташтар, [[Кремний|ҡырсынташ]], эзбизташтар һәм ҡыҙыл гранит ҡырсынташтары бар. Төньяҡ Динаридтарҙа Вардар зонаһы аҡбур осоро аҙағы турон эзбизташтары менән билдәләнгән.

== [[Кайнозой]] (66 миллион йыл элек — хәҙерге ваҡыт) ==
Төньяҡ Динаридтарҙа бер нисә метр ҡалынлыҡтағы флиш ҡатламы маастрихт ҡомташтарынан, алевриттарҙан һәм һәүерташтарҙан, палеоцен кальцитлы һәүерташтарҙан, эзбизташ ҡомташтарынан, эзбизташтарҙан төҙөлгән. Флиш күп күләмдә уртаса эоцен эзбизташы менән ҡапланған .

Ҡайһы бер осраҡтарҙа һуңғы аҡбур һәм вулканиттар менән палеоген флиш ҡатламдары уртаса баҫым булғанда метаморфизмға килтерә. Тау тоҡомдары ҡомташтан, һәүерташтан, мергелдән һәм эзбизташтан йәшел һәүерташ, йылтырған (слюда), амфиболит, [[гнейс]] һәм филлит менән менән бергә балсыҡлы һәүерташтарға һәм метаҡомташҡа күсә. Бәләкәй һәм урта плутондар өҫкө яҡҡа яҡын ҡатламда, метаморфик тоҡомдар сиктәрендә осрай. Мотаиканан гранитоидтарҙы стронций-аргон менән билдәләү йәшен 48 миллион йыл тип бирә.

Динаридтар барлыҡҡа килгәндән Һуң Паннон тигеҙлегенең көньяҡ өлөшөнә ҡеүәте 700 м тиклем булған отнанг-карпат тоҙ ҡатламдары, баден диңгеҙ балсыҡтары, ҡомташтар менән, конгломераттар һәм эзбизташтар, сармат тоҙло балсыҡтары һәм паннон һәм понтий йылға ҡомдары һәм балсыҡтары менән тулған.

== Геологик тикшеренеүҙәр тарихы ==
Босния һәм Герцеговинала беренсе ҙур [[Австро-Венгрия|геологик]] [[Геология|тикшеренеүҙәр авст]][[Австро-Венгрия|ро-венгр]] геологтары тарафынан 1880-се йылдарҙа уҙғарыла, ә карталар утыҙ йылдан һуң ғына баҫылып сыға. Һуңынан [[Икенсе донъя һуғышы]] файҙалы ҡаҙылмаларҙы күпләп сығарыу өҫтәмә тикшеренеүҙәр талап итә. [[Франция|Француздар]] геологтар был эштә 1960-сы йылдар аҙағында һәм 1970-се йылдар башында төп роль уйнай{{Sfn|Moores, Fairbridge|1997|p=87}}.

== Тәбиғәт ресурстары геологияһы ==
Босния һәм Герцеговинаның иллирийҙар һәм [[Боронғо Рим|римдар]] дәүеренән үк 2000 йылдан ашыу иҫәпләнгән боронғо тау-байыҡтырыу традицияһы бар. Был бигерәк тә каледон һәм герцин орогенезы һәм триас осоронда барлыҡҡа килгән палеозой-триас шариазынан металдар сығарыуға ҡағыла. Иртә палеозой тоҡомдарында метапелит һәм метапсамит, шулай уҡ түбән сортлы гематит һәм магнетит бар. Тимер менән байытылған таш күмер сидерит-анкерит ятҡылыҡтары традицион рәүештә Любии рудниктарында табылған{{Sfn|Moores, Fairbridge|1997|p=91}}.

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|ref=Moores, Fairbridge|автор=Moores, E. M.; Fairbridge, Rhodes W|заглавие=Encyclopedia of European &amp; Asian Regional Geology|год=1997|издательство=Springer|pages=256—259}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20230504185239/https://old.bigenc.ru/geography/text/v/4095034?ysclid=lh9gl0uzzl284391340 БО́СНИЯ И ГЕРЦЕГОВИ́НА]
* [https://www.ceae.ru/Bosnia-and-Herzegovina.htm Центр экономического анализа и экспертизы. Босния и Герцеговина]
* [https://lands.fandom.com/ru/wiki/%D0%91%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B8_%D0%93%D0%B5%D1%80%D1%86%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0  Босния и Герцеговина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230504185245/https://lands.fandom.com/ru/wiki/%D0%91%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B8_%D0%93%D0%B5%D1%80%D1%86%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0 |date=2023-05-04 }}
* [https://spravochnick.ru/geografiya/bosniya_i_gercegovina_ekonomiko-geograficheskoe_polozhenie_prirodnye_usloviya_i_resursy/?ysclid=lh9gmyosak321501562 https://spravochnick.ru/geografiya/bosniya_i_gercegovina_ekonomiko-geograficheskoe_polozhenie_prirodnye_usloviya_i_resursy/?ysclid=lh9gmyosak321501562]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Босния һәм Герцеговина]]
[[Категория:Босния һәм Герцеговина тәбиғәте]]</text>
      <sha1>dgseg04i2cruotnawrfwsgq011dpwt8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡашлыҡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199482</id>
    <revision>
      <id>1308072</id>
      <parentid>1291921</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T23:15:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58426-28</username>
        <id>49349</id>
      </contributor>
      <origin>1308072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3997" sha1="c4jpijruieb0298epxt4s7wbyv65f61" xml:space="preserve">[[Файл:CEM-15-Asia-Mercator-1595-Russia-2533.jpg|thumb|«Себер» төбәге һәм ҡалаһы [[Герард Меркатор]]ҙың был картаһында (1595 йылда баҫылған) күренә, ул [[Обь]] йылғаһының һул ҡушылдығында урынлашҡан. Меркатор Себерҙе дөрөҫ итеп яҡынса 58° төньяҡ киңлектә урынлаштыра, әммә бер аҙ көнбайышыраҡ.&lt;ref&gt;[[Пермь, Рәсәй|Пермь]] ҡалаһынан көнсығышҡа табан яҡынса дүрт градус оҙонлоҡта күрһәтелгән. Меркатор шулай уҡ гидрологияла ла яңылыша, Пермде Обь бассейнында урынлаштырып һәм Иртышты көньяҡҡа аҡҡан итеп һүрәтләп. Ул яҡынса [[25-се көнбайыш меридиан|25° көнбайыш]]тағы [[башланғыс меридиан]]ды ҡуллана, шуға күрә Себер яҡынса 100° көнсығыш оҙонлоҡта килеп сыға.&lt;/ref&gt;]]
'''Ҡашлыҡ''', '''Искәр''' йәки '''Себер''' ({{lang-sty|Искәр}}) — [[Урта быуаттар|урта быуат]] (XIV–XVI быуаттар) [[Себер татарҙары]] ҡәлғәһе, XVI быуатта [[Себер ханлығы]]ның баш ҡалаһы, [[Иртыш]] йылғаһының уң ярында, уға ''Себеркә'' йылғасығы ҡойған ерҙә, хәҙерге [[Тобольск|Тобольск]] ҡалаһынан яҡынса 17 км алыҫлыҡта урынлашҡан булған. Ҡәлғә тәүге тапҡыр XIV быуат урыҫ сығанаҡтарында телгә алына.&lt;ref&gt;''Istoriia Sibiri s drevneishikh vremem do nashikh dnei'', Leningrad, 1968, cited after [[The Great Soviet Encyclopedia]], 3rd Edition (1970–1979).&lt;/ref&gt;

Уның иң үҫешкән осоро XVI быуаттың беренсе яртыһына тура килә. 1582 йылда [[Казактар|казак]] [[атаман]]ы [[Ермак Тимофеевич|Ермак]] ғәскәрҙәре Ҡашлыҡты яулап ала һәм емерә. 1584 йылда [[Себер татарҙары]] емерелгән ҡаланы кире ҡайтаралар, тик 1586 йылда уны мәңгелеккә юғалталар. 1587 йылда яҡындағы [[Тобольск|Тобольск]] ҡалаһына нигеҙ һалына.

Сығанаҡтарҙа ҡәлғәнең теүәл урыны төрлөсә күрһәтелә. Күбеһе уның Тобольсктан йылға ағымы буйынса өҫтәрәк 17 йәки 18 км, йә саҡрым, йә ун-ун бер миль алыҫлыҡта урынлашыуын күрһәтә, ләкин башҡа сығанаҡтар 23 км тип бирә. XIX быуат башы сығанаҡтары яҙыуынса, ҡәлғә емереклектәрен ауырлыҡ менән булһа ла абайларға мөмкин булған.&lt;ref&gt;e.g. J. Bell, ''A system of geography, popular and scientific'', 1832, [https://books.google.com/books?id=UhMHACB9iRwC&amp;dq=Sibirka+River&amp;pg=PA70 p. 70]. T. Curtis, ''The London encyclopedia'', 1829, [https://books.google.com/books?id=dHVMAAAAMAAJ&amp;dq=Sibirka+Sibir&amp;pg=PA288 p. 288]&lt;/ref&gt;
Был урынға яҡын хәҙерге ''Себерәк'' ({{lang|ru|[[ҡасаба]] Сибиряк}}) ауылы урынлашҡан.

{{Coord|58|08|57.1|N|68|31|10.2|E|display=title}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
== Тышҡы һылтанмалар ==
[https://web.archive.org/web/20171201041140/https://www.panoramio.com/photo/32517844 Яҡынса урындың фотоһүрәте] ([https://www.panoramio.com/user/4209904?with_photo_id=32517844 Ant-13] [[Panoramio]]-ла)
{{Authority control}}</text>
      <sha1>c4jpijruieb0298epxt4s7wbyv65f61</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гипатия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200451</id>
    <revision>
      <id>1308074</id>
      <parentid>1307250</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T00:42:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="165059" sha1="iqnbgi0vb5izb3vdyws7wiplive59kg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Александрия Гипатияһы''' (шулай уҡ ''Ипа́тия'', {{lang-grc|Ὑπᾰτία ἡ Ἀλεξάνδρεῖα}}; {{ВД-Преамбула}}) — {{философ/кат|Египта|IV века|V века}} — [[һуңғы антиклыҡ]] осороноң [[Неоплатонизм|неоплатонигы]], [[IV быуат|IV]]—[[V быуат]] математигы, астрономы һәм механигы.

Александриялағы неаполитан мәктәбе [[схоларх]]ы (етәксеһе), философия һәм астрономия уҡытыусыһы&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Krebs |часть=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries |заглавие=The Cambridge Dictionary of Philosophy |издание=2nd edition |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=1999}}&lt;/ref&gt;. Гипатия — беренсе [[Женщины в науке|ҡатын-ҡыҙ математик]] түгел, әммә үҙенән алда билдәле булған [[Пандрозия]]ға ҡарағанда уның тормошо яҡшыраҡ документлаштырылған&lt;ref&gt;{{Cite web |author=О’Коннор, Джон Дж.; Эдмунд Ф. Робертсон |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |title=Пандрозия Александрийская |archive-url=https://w eb.archive.org/web/20211217020539/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |archive-date=2021-12-17 |website=[[Архив истории математики Мактьютор]] |publisher=[[Сент-Эндрюсский университет]] |access-date=2021-12-25 |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Deakin|2012}}.

Диофанттың «Арифметика»һына комментарий авторы, ул, бәлки, өлөшләтә Диофанттың тексына өҫтәмә булараҡ, Евклидтың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» («Башланғыстар») һәм «Астрономический канон» («Астрономик канон») хеҙмәттәренә Теондың комментарийҙар редакцияһы рәүешендә һаҡланғандыр. [[Аполлоний Пергский]]ҙың конус киҫелештәре тураһындағы «Кониктар» трактатына комментарий һаҡланмаған. Күп кенә хәҙерге ғалимдар фаразлауынса, Гипатия [[Клавдий Птолемей]]ҙың &quot;Альмагест&quot;ына Теондың комментарийҙар китабының һаҡланып ҡалған өсөнсө редакцияһының тексын мөхәррирләгән.

[[Астролябия]]ны һәм [[ареометр]]ҙы төҙөгән (конструировала), уйлап сығармаған.

Боронғо сығанаҡтарҙан күренеүенсә, мәжүсиҙәргә лә, мәсихтәргә лә Гипатия киң билдәле була һәм улар тарафынан хөрмәт ителгән, шулай уҡ Александрияның сәйәси элитаһына ҙур йоғонто яһаған. Ғүмеренең аҙағына яҡынлашҡанда, сәйәси-дини конфликттарға йәлеп ителгән. Ҡаланың наҙан ҡара халҡы араһында Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә, шулай уҡ, йәнәһе, ул префект Орестҡа патриарх Кирилл менән татыулашырға ҡамасаулай тигән имеш-мимештәр тарала. 415 йылдың мартында Петр исемле тасуири уҡый белеүсе етәкселегендәге халыҡ төркөмө тарафынан үлтерелә&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0j94OFipg2MC |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria. «Hypatia and pagan philosophical culture in the later fourth century» |страницы=197—198. |издательство=University of California Press}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Deakin|1994|p=147}}{{Переход|Смерть, её последствия и последующие оценки}}.

Гипатияның үлтерелеүе империяны тетрәндерә һәм уны мәжүсиҙәр араһында яфаланыусыға әйләндерә, һөҙөмтәлә [[Дамаский]] кеүек буласаҡ неоплатониктар мәсихселеккә ҡырҡа ҡаршы тора башлай. [[Эпоха Просвещения|Мәғрифәтселек дәүеренд]]ә ул католиклыҡҡа оппозиция символына әүерелә. XIX быуатта европа әҙәбиәте, бигерәк тә [[Кингсли, Чарльз|Чарльза Кингсли]]ҙың 1853 йылда сыҡҡан «Ипатия» романы, уны «эллиндарҙың һуңғыһы» тип романтизациялай{{переход|Девятнадцатый век}}. XX быуатта ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлау символы һәм феминистик хәрәкәтенең элгәреһе, тип ҡарала башлай{{переход|Двадцатый век}}. XXI быуат башынан Гипатияның үлемен нигеҙһеҙ рәүештә [[Александрийская библиотека|Александрия китапханаһыны]]ң емерелүе менән бәйләй башлайҙар, өҫтәүенә китапхананың һәм Мәжүсиҙәр менән христиандар араһындағы конфликт барышында емерелгән мәжүси [[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеум]] ғибәҙәтханаһының юҡ ителеүен тиңләйҙәр{{переход|Двадцать первый век}}.

Исемен яҙыуҙағы айырмалыҡтар (Гипатия — Ипатия) (IV—V быуаттарҙа формалашҡан) боронғо грек телендәге фонетик үҙгәрештәр, һүҙ башында ҡуйы тын алыуҙың юҡҡа сығыуы һәм итацизм (классик әйтелеше — «Хюпатия», хәҙер урыҫса «Гипатия»; византийса — «Ипатия») менән бәйле.

== Боронғо авторҙарҙың раҫлаусы факттары ==
[[Файл:Hypatia at the Haymarket theatre - The Graphic - 21 January 1893.jpg|мини|300px|«Гипатия», Хаймаркет театрында, 1893 йылдың ғинуары]]
Гипатияның биографияһын тергеҙеү сығанаҡтары:

* [[Синезий Киренский|Синесия Киренский]]ҙың хаттары (Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153 и др.),
* ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' византий һүҙлегенән статья (''«Ономатолог»''ҡа — словарю [[Гесихий Милетский]] һүҙлегенә барып тоташа, VI б.),
* өҙөктәр:
** [[Сократ Схоластик]]тың ''«Сиркәү тарихы»''нан (VII китап, гл. 15) (V б.),
** [[Филосторгий]]ҙың ҡыҫҡартылған һаҡланған ''«Сиркәү тарихы»''нан (кн. VIII, гл. 9) (V б.),
** [[Дамаский]]ҙың фрагменттары һаҡланған ''«Фәлсәфәле тарих»''ы (''«[[Исидор Александрийский|Исидор]]ҙың тормошо»'') (43e)&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Damascius |заглавие=The Pholosophical History |ответственный=Ed. P. Athanassiadi |место=Apameia |год=1999 |страниц=404}}&lt;/ref&gt; (V—VI бб.),
** [[Кассиодор]] етәкселегендә Епифаний Схоластик төҙөгән (VI б. уртаһы) латинса ''«Трехчастная история»'' (XI китап, гл. XII), (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә),
** [[Иоанн Малала]]ның (VI б.) ''«Хронографиялар»''ы (XIV китап, гл. 12) (боронғо урыҫ теленә тәржемәһе бар),
** [[Иоанн Никиусский|Иоанн Никийский]]ҙың ''«Хроникалар»''ы (LXXXIV китап) (VII б., Мысыр),
** [[Феофан Исповедник|Феофан Тәүбәгә килтереүсене]]ң ''«Хронографиялар»''ы (I китап) (VIII—IX бб.),
** [[Никифор Каллист Ксанфопул|Никифор Каллиста Ксанфопулды]]ң ''«Сиркәү тарихы»'' (XIV китап, гл. 16) (XIV б.) (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә).

Грамматик [[Паллад|Паллад Александрийский]] (IV быуат) Теонға (эпигр. 28: АP, IX, 175) һәм Гипатияға (эпигр. 41: АР, IX, 400; эпигр. 50: АР, IX, 508; Константин Кефаланың &quot;[[Палатинская антология|Антологиялар]]&quot;ында һаҡланған бер нисә [[эпиграмма]] (X быуат). Паллад 415 йылда Гипатияның үлеменә арнаған эпиграмма-панегирикта (эпигр. 41) ғалимә ғәҙеллек алиһәһе [[Астрея (мифология)|Астреяға]] оҡшаш:

{{начало цитаты}}&lt;poem&gt;''Гипатии''
Смотрю и внемлю я, склоняясь пред тобой;
И в звёздный Девы храм я возношусь тогда:
Ведь, словно небеса, чисты дела твои,
Ипатия, а ты изысканности слов,
Ума и знания блестящая звезда.&lt;/poem&gt;
{{конец цитаты}}

== Биографияһы ==
[[Файл:Euclid Vat ms no 190 I prop 47.jpg|thumb|upright=1.5|Гипатияның атаһы Теон Александрийский [[Евклид]]тың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» тексын мөхәррирләүе менән билдәле {{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}, бында X б. ҡулъяҙмаһында күрһәтелгән]]
Гипатияны иҫкә алған бер текста ла уның тыуған датаһы күрһәтелмәгән. Күпселек ғалимдар тыуыу ваҡытын 355—375 йылдар араһында күрһәтә. 1990-сы йылдар уртаһына тиклем сыҡҡан тикшеренеүҙәр, ҡағиҙә булараҡ, уның тыуыуын 370 йылға яҡын, ә М.Дзельска — 355 йылға яҡын тип билдәләй. М.Дикин фаразлауынса, епископлыҡ йылдары һәм хаттарында Гипатияға күрһәткән хөрмәте буйынса, Синезийҙың йәшенә нигеҙләнеп, моғайын, 350 йылға яҡыныраҡ тыуған{{sfn|Penella|1984|pp=126128}}. Күп кенә ғалимдар, Ричард Хошеға эйәреп, Гипатия яҡынса 370 йылда тыуған тигән һығымтаға килә. Тарихсы-неоплатоник Дамаскийҙың өлөшләтә һаҡланған ''«Исидор тормошо»''нан Ипатияның тасуирламаһына ярашлы (яҡынса 458 — яҡынса 538), уның тураһында ''«[[Суда (византийский словарь)|Суда]]»'' һүҙлегендәге яҙмала (X б.), Гипатия император Аркадий хакимлығы ваҡытында сәскә ата. Хоше Дамаскийҙың уның физик матурлығын һүрәтләүенән ул ваҡытта уға 30 йәштән артыҡ булмауын, ә 370 йыл — Аркадий хакимлығының уртаһына тиклем 30 йыл элек булыуын аңлата, тип иҫәпләй{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}{{sfn|Hoche|1860|pp=435–474}}. Киреһенсә, [[Иоанн Малала]] (491—578 йй. тирәһе), 415 йылда үлтерелегәндә ул ҡарт булған тип, Гипатия 350 йылда тыуғандыр тигән теорияға нигеҙләнә {{sfn|Dzielska|1996|p=68}}&lt;ref&gt;J. C. Wensdorf (1747—1748) and S. Wolf (1879), цит. в {{harvtxt|Penella|1984}}.&lt;/ref&gt;. Роберт Пенелла ике теорияның да нигеҙе ышаныслы түгел, уның тыуыу датаһы билдәһеҙ, ти{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}.

Гипатия [[Александрийская школа|Александрияны]]ң иң ҙур ғалимдары иҫәбенә ингән һәм, күрәһең, билдәле [[Александрийский мусейон|Мусейон]] осоронда үҙ мәктәбе менән етәкселек иткән атаһы [[Теон Александрийский]] етәкселегендә белем ала. ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' һүҙлегендә Теон Мусейондың һуңғы билдәле уҡытыусыһы булған тип әйтелә. Теон мәктәбе үҙ төрөндәге берҙән-бер, бик абруйлы һәм доктриналь консерватив мәктәп була. Теон [[Ямвлих]] тәғлимәтен кире ҡаға һәм ул [[Плотин]]дың саф [[неоплатонизм]]ын уҡытыуы менән ғорурлана{{sfn|Watts|2008|p=192}}. Н. Ниетупски билдәләүенсә, Теон, күрәһең, ҡыҙына ҙур өмөт бағлаған, сөнки уға «иң юғары» тигәнде аңлатҡан «Гипатия» тигән исем биргән{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Үҙ ваҡытында ул бөйөк математик тип иҫәпләнһә лә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}{{sfn|Cameron|2016|p=194}}, Теондың математик эштәре хәҙерге стандарттар буйынса әһәмиәтһеҙ[10], тривиаль{{sfn|Booth|2017|p=112}}, һәм бөтөнләй оригиналь түгел{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Евклидтың &quot;Башланғыстары&quot;на комментарийҙарҙың яңы редакцияһын баҫтырып сығарыу уның төп ҡаҙанышы булып тора, ул күсереп яҙыусыларҙың 700 йыл дауамында яһаған хаталарын төҙәтә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Теон баҫмаһын быуаттар дауамында уҡыу әсбабы сифатында киң ҡулланалар{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}, ул башҡа баҫмаларҙы тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығара{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}.

Гипатияның әсәһе тураһында беҙгә килеп еткән бер сығанаҡта ла телгә алынмай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=21}}{{sfn|Deakin|2007|p=52}}. Теон [[Клавдий Птолемей]]ҙың ''«[[Альмагест]]»''ына комментарийҙарында «минең ҡәҙерле улым», тип Епифаний тигән кешегә өндәшә{{sfn|Deakin|2007|p=53}}{{sfn|Dzielska|1996|p=70}}, моғайын, ул Гипатияның ағаһылыр{{sfn|Deakin|2007|p=53}}.

400 йыл тирәһе Гипатия &quot;Мусейон&quot;да философия буйынса лекциялар уҡый башлай. Ул саҡта [[Александрийская школа|Александрия философия мәктәбе]] таныулы, Александрия [[Афина]]нан ҡала грек-рим донъяһының икенсе философия баш ҡалаһы булған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия бөтә Урта диңгеҙ студенттарына белем биргән&lt;ref&gt;{{citation|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome |author= Ed. Michael Gagarin|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2010|isbn=978-0195170726|pages=20}}&lt;/ref&gt;. Дамаский әйткәнсә, ул [[Платон]] һәм [[Аристотель]] хеҙмәттәре тураһында лекциялар уҡый&lt;ref name=&quot;socrates&quot;&gt;{{citation|title= Ecclesiastical History|author= Socrates of Constantinople|author-link= Сократ Схоластик|url= http://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|access-date= 2021-12-25|archive-date= 2021-12-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20211225133038/https://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|url-status= live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Bregman|1982|p=55}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=49–50}} һәм импровизацияланған асыҡ лекциялар уҡыған философтарға оҡшашлыҡ билдәһе булған ''трибон'' плащта йөрөй {{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Dzielska|1996|p=56}}{{sfn|Haas|1997|p=311}}. IV быуат аҙағында Александрияла [[неоплатонизм]]дың ике төп төрө уҡытыла. Беренсеһе —[[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеума]]дың Ямвлих тәғлимәте ҙур йоғонто яһаған асыҡтан-асыҡ мәжүси дини неоплатонизмы{{sfn|Watts|2008|p=200}}. Икенсе төрө, Гипатия Һәм Теон тарафынан яҡланғаны, уртаса һәм аҙ бәхәсле булған һәм [[Плотин]] тәғлимәтенә нигеҙләнгән{{sfn|Watts|2008|pp=200–201}}. Үҙе мәжүси булһа ла, Гипатия христиандарға ҡарата түҙемле була{{sfn|Bregman|1982|pp=38–39}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=58–59}}.

405 йылда атаһы вафат булғандан һуң, Гипатия Александрияла уның мәктәбе менән етәкселек итә башлай, уның ҡарамағында неоплатонизм философияһы, математика һәм [[астрономия]] уҡытыла&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Watts, E.J. |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria / The Transformation of the Classical Heritage 41 |место=Berkeley — Los Angeles |год=2006 |страниц=302}}&lt;/ref&gt;. Гипатия мәктәбендә, мәжүси булып та, һуңғы антик мәҙәниәттең күренекле эшмәкәре Синезий Киренский уҡый. Һуңынан ул Птолемиада епискобы була һәм шунда уҡ һыуға сумдырыла (крещение). Уҡыуын тамамлағас, Гипатияға хаттар яҙа башлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Dzielska|1996|p=28}}, һәм һаҡланып ҡалған 7 хат уның карьераһы тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булып тора{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Banev|2015|p=100}}{{sfn|Watts|2017|pp=88–90}}{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}, әммә яҙғанмы икән уға яуап хаты, беҙгә Синезийға Гипатия яҙған бер генә хат та килеп етмәгән{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}. Синезий дуҫы Геркулианға хатында (395 й. тирәһе) Гипатия тураһында: «… шәхес шул тиклем билдәле, уның абруйы бөтөнләй иҫ киткес булып күренә. Беҙ фәлсәфәнең серҙәрен намыҫ менән етәкләгән кешене үҙ күҙебеҙ менән күрҙек һәм ишеттек»{{sfn|Waithe|1987|p=173}}. Синезий Гипатияның «апатияның фәлсәфәүи торошона — эмоцияларҙан һәм бәйләнештәрҙән тулыһынса азат булыу» кеүек нәмәләр тураһындағы тәғлимәтенең мираҫын һаҡлап ҡалған{{sfn|Dzielska|1996|p=53}}.
Бөтә мәғлүмәттәр буйынса, Гипатия төрлө сығышлы күп һанлы студенттарҙы йәлеп итә (улар араһында христиандар күп була): Киренаиканан (Синезий), [[Византийская Сирия|Сүриән]]ән, [[Византийская Палестина|Фәләстинд]]ән, [[Верхний Египет|Үрге Мысыр]]ҙан ([[Фиваида]]нан — Олимп, Исидор) һ.б. был студенттар философия менән ҡыҙыҡһынғанлыҡтан, улар уның мәктәбенә дөйөм мәҙәни әҙерлек өсөн килә, ә уны тамамлағас һәм тыуған иленә ҡайтҡандан һуң хатта епископ (Синезий), йәки хөкүмәт чиновниктары (Лидия провинцияһының дуксы — Гесихий), әммә йышыраҡ — эре милекселәр, классик мәҙәниәт менән ҡыҙыҡһынған муниципаль һәм провинция юғары ҡатлам ағзалары (Геркулиан, Олимп һ. б.) була ала.

Тарихсы Сократ Схоластик, Ипатияның замандашы, уны былай тип һүрәтләй:
{{начало цитаты}}Александрияла философ Феондың ҡыҙы Ипатия исемле бер ҡатын шул тиклем ғилемгә эйә була, хатта хәҙерге заман философтарын уҙып китә; [[Платон]]дан башланған платон мәктәбенең вариҫы була һәм теләүселәргә барлыҡ философия фәндәрен уҡыта. Шуға күрә фәлсәфәне өйрәнергә теләүселәр уға һәр яҡтан ағыла. Үҙенең белеме буйынса, ихтирамға лайыҡлы үҙ-үҙенә ышанғанлыҡтан, хатта хакимдар алдына ла тыйнаҡ булып баҫа; һәм уның ғәҙәттән тыш тыйнаҡлығы өсөн барыһы ла уны хөрмәт иткәнлектән, уға һоҡланғанлыҡтан, ир-егеттәр араһында ла оялырлыҡ хәрәкәт килтермәй.
{{конец цитаты|источник=&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Сократ Схоластик. Церковная история, 7, 15. [[Этьенн, Роберт I|Роберт Этьен]] Парижда [[1544 йыл]]да грек телендә баҫтырған, текст Codex Regius-ҡа ([[1443 йыл]]) нигеҙләнгән.&lt;/ref&gt;}}

[[Филосторгий]], икенсе мәсих тарихсыһы, Гипатияның замандашы, «ул математикала атаһынан уҙҙыра», тип раҫлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}, ә лексикограф [[Гесихий Александрийский]], атаһы кеүек, ул бик һәләтле астроном була, тип яҙған{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Booth|2017|p=141}}. [[Дамаский]], Гипатия «иҫ киткес матур һәм зифа кәүҙәле» тип яҙған{{sfn|Booth|2017|p=117}}{{sfn|Deakin|2007|p=62}}, ләкин уның тышҡы ҡиәфәте тураһында бер мәғлүмәт тә юҡ{{sfn|Booth|2017|pp=116–117}}, һәм бер төрлө портреты һаҡланмаған{{sfn|Booth|2017|p=116}}. Дамаский, Гипатия ғүмере буйы ғиффәтле булып ҡалған, тип өҫтәгән{{sfn|Booth|2017|pp=128–130}}{{sfn|Watts|2017|pp=74–75}}.

IV—V быуаттарҙа Александрияла йәмәғәт климаты епископҡа ныҡ бәйле була. 382—412 йылдарҙа Александрия епискобы Феофил{{sfn|Watts|2008|p=196}} [[Ямвлих]] [[неоплатонизм]]ына ҡырҡа кире ҡарашта була{{sfn|Watts|2008|p=196}}, һәм 391 йылда, мәжүсиҙәр менән конфликт барышында, ул [[Серапеум#Разрушение Александрийского серапеума|разрушил Серапеум]]ды емерә{{sfn|Wessel|2004|p=49}}{{sfn|Watts|2017|pp=57–61}}. Шуға ҡарамаҫтан, Феофил Гипатия мәктәбенә тоғро һәм ихтирамлы ҡарай һәм, күрәһең, уны үҙенең союздашы тип һанай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=196}}{{sfn|Deakin|2007|p=82}}. Феофил Гипатияның шәкерте [[Синезий Киренский|Синезий]]ҙың епископлығын яҡлай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=196}}, хаттарында Феофилды үҙ итеп, һоҡланыу менән, һүрәтләй. [[Феофил Александрийский|Феофил]] шулай уҡ Гипатияға рим префекттары һәм ҡаланың башҡа күренекле сәйәси лидерҙары менән тығыҙ мөнәсәбәттәр урынлаштырыу мөмкинлеге бирә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. Өлөшләтә Феофилдың толерантлығы арҡаһында Гипатия Александрия халҡы араһында бик популяр була һәм ҡала тормошона сәйәси йоғонто яһай башлай{{sfn|Watts|2008|pp=195–196}}. Бәлки, иң мөһиме, епископ Феофил урындағы власть структураларын хөрмәт иткән: Гипатия менән мөнәсәбәттәрен һаҡлаған, һәм префект Орест менән тығыҙ бәйләнештәргә ҡаршы булмаған.

412 йылда Феофил вафат булғандан һуң, хәл көсөргәнешле үҙгәрә{{sfn|Watts|2008|p=196}}.

== Үлеме, уның эҙемтәләре һәм артабанғы баһалауҙар ==
[[Файл:Mort de la philosophe Hypatie.jpg|мини|справа|300пкс|«Александрияла философ Гипатияның үлеме» («Житие выдающихся учёных, от античности до девятнадцатого века», 1866 й.), [[Луис Фигуер]].]]
Гипатия, ҡала башлығы префект [[Орест (префект Александрии)|Орест]] аша Александрия ҡала сәйәсәтенә йоғонто яһаған. Был ваҡиғалар
[[епископ]] [[Кирилл Александрийский|Кирилл]] менән даими килешмәүселеккә килтергән.
Епископ Феофилдың туғанының улы Кирилл, киҫкен көрәш аша, патриарх булып китә&lt;ref name='БС'&gt;{{Мень|Кирилл Александрийский}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Chapman&gt;{{Книга |автор=Chapman, John. |ссылка часть=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |часть= St. Cyril of Alexandria. |заглавие=The Catholic Encyclopedia |archive-url=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |archive-date=2021-02-10 |том=4 |место=New York |издательство=Robert Appleton Company |год=1908}}&lt;/ref&gt;. Кирилл, еңеүгә өлгәшкәс, раскольник-[[Новацианство|новациандар]]ҙан үс ала&lt;ref name=&quot;БС&quot; /&gt;. Уларҙың сиркәүҙәрен яба һәм изге мөлкәтен тартып ала&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;&gt;{{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/KIRILL_ALEKSANDRISKI_SV.html|заглавие=Кирилл Александрийский}}&lt;/ref&gt;. Ҡала префекты Орест новациандар яҡлы булғанлыҡтан, уның Кирилл менән мөнәсәбәттәре боҙола. Александрия ҡалаһының абруйлы юғары ҡатламы ла Орест менән бер бла. Гипатия мәктәбе лә, күрәһең, яңы архиепископҡа ышанмай{{sfn|Deakin|2007|p=82}}{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}, [[Синезий Киренский]] бер хатында Кириллды тәжрибәһеҙ һәм хаталаныусан, тип атай{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}. Гипатияға хатында (413 й.) Синезий: неоплатоник философ сәйәси тормошҡа юғары әхлаҡи нормалар индерергә һәм ватандаштары мәнфәғәтендә эш итергә тейеш, тип өйрәткәнен иҫенә төшөрә{{sfn|Dzielska|2008|p=139}}.

415 йылда Орест пантомималарға һәм бейеүҙәргә ҡағылышлы яңы ҡағиҙәләр сығарғандан һуң, ике яҡ араһындағы көсөргәнеш арта, улар ҙур халыҡты йәлеп итә һәм ғәҙәттә граждандар сыуалыштары менән тамамлана. Эдикт ҡала театрында эленгәндән һуң, халыҡ уның йөкмәткеһен белергә йыйыла. Кирилл балалар фәндәре уҡытыусыһы грамматик Иеракстың нимә яҙылғанын белергә ебәрә. Иеракс, эдиктты ҡысҡырып уҡып, уны маҡтай һәм яңы ҡағиҙәләргә шатлана, әммә уның килеүе һәм һүҙҙәре йәһүдтәргә оҡшамай, сөнки йәһүдтәр Иеракс халыҡты рим властарына ҡаршы фетнәгә күтәрергә маташа тип белдерә&lt;ref&gt;John of Nikiu, 84.92.&lt;/ref&gt;. Орест Иераксты тоторға бойора, уны театрҙа күмәк халыҡ алдында асыҡтан-асыҡ язалайҙар&lt;ref name=&quot;ФД&quot;&gt;{{Книга |автор=Дженкинс Ф. |заглавие=Войны за Иисуса: Как церковь решала, во что верить. |часть=Александрийские фараоны |место=М. |издательство=Эксмо |год=2012}}&lt;/ref&gt;. Был эштең ике маҡсаты була: береһе — мөмкин булған ихтилалды баҫтырыу, икенсеһе —Оресттың Кирилл өҫтөнән хакимлығын күрһәтеү&lt;ref&gt;Socrates Scholasticus, vii.13.6-9&lt;/ref&gt;{{sfn|Wessel|2004|p=34}}.

Сократ Схоластик фекеренсә, Иеракстың язаланыуы тураһында ишеткәс, Кирилл ярһый, йәһүд общинаһы вәкилдәре мәсихтәргә ҡаршы мәкер ҡороуын туҡтатмаһа, ҡаты саралар күреү менән янай. Кириллдың талаптарына яуап итеп, Александрия йәһүдтәре христиандарға ҡаршы көс ҡулланыуға тотона. Йәһүдтәр үҙ кешеләрен төндә, сиркәү яна, тип ҡысҡырып йөрөргә сығара, һәм хәбәргә йүгереп сыҡҡан мәсихтәрҙе үлтерә&lt;ref name=Scholasticus&gt;Socrates Scholasticus, ''Ecclesiastical History'', род. после 380 AD, ум. после 439 AD.&lt;/ref&gt;.

Сократ Схоластикҡа ярашлы, 414 йылда, йәһүдтәр христиандарға ҡаршы ойошторған ҡыйралыштан һуң, Кирилл Александриялағы бөтә синагогаларҙы яба, йәһүдтәрҙең бөтә мөлкәте конфискациялай һәм һуйышта ҡатнашҡан ҡайһы бер йәһүдтәрҙе ҡаланан ҡыуа&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Seaver|first=James Everett|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501|title=Persecution of the Jews in the Roman Empire (300-438)|date=1952|publisher=Lawrence, University of Kansas Publications, 1952.|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302192332/https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501 |date=2021-03-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=John of Nikiu: The Life of Hypatia|url=http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|access-date=2020-07-19|website=www.faculty.umb.edu|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023158/http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Гипатияның яҡын дуҫы булған һәм мәәсихлекте ҡабул иткән Александрияның Рим префекты {{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Wessel|2004|pp=36–37}}{{sfn|Haas|1997|p=312}}, Кириллдың ҡылығына кире ҡарашта була. Бер-береһен ошаҡлап, императорға ялыу яҙа{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=36}}. Конфликт киҫкенләшә, һәм фетнә башлана. Мысыр сүллегенән килгән парабаландар Оресты йәшерен мәжүсилектә ғәйепләй, саҡ үлтермәй{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Орест, Константинополь архиепискобы тарафынан суҡындырылғаны тураһында әйтеп, ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға. Монахтар уға ышанмай һәм Аммоний исемлеһе Орестың башына таш ташлай. Орест Аммонийҙы тоторға бойора, уны язалап үлтерәләр {{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|p=306}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|pp=307, 313}}&lt;ref name=&quot;ФД&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Сократ Схоластик.'' Церковная история. Кн. VII, гл. 14&lt;/ref&gt;.

Кирилл менән Орест араһында дошманлыҡ дауам итә{{sfn|Haas|1997|p=307}}. Орест йыш ҡына Гипатиянан кәңәш һорап мөрәжәғәт итә{{sfn|Watts|2008|pp=197—198}}{{sfn|Novak|2010|pp=239—240}}. Гипатия мәжүсиҙәргә лә, мәсихтәргә лә яҡшы билдәле һәм аҡыллы кәңәшсе булараҡ камил абруйлы була{{sfn|Watts|2008|p=198}}. Гипатияның Александрияның мәжүси общинаһы башлығы булараҡ юғары абруйы, ҡалала бик йоғонтоло һәм ҡеүәтле шәхес һаналыуы Орест өсөн отошло була{{Sfn|Watts|2017|p=2|loc=A Lenten Murder}}.

Әммә көтмәгәндә Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә. Гипатияны Орест менән Кириллдың татыулашыуына ҡамасаулауҙа ғәйепләйҙәр{{sfn|Novak|2010|pp=239–240}}{{sfn|Haas|1997|pp=312–313}}.
&lt;blockquote&gt;''«Александрияла Гипатия исемле мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ барлыҡҡа килә, ул һәр ваҡыт сихыр, астрология һәм музыка ҡоралдарына тоғро, ул үҙенең сихырсылыҡ хәйләләре менән күп кешеләрҙе ҡоторта. Ҡала хакимы уны бик хөрмәт итә, хатта сиркәүгә йөрөүҙән туҡтай… Шул ҡатынға күп кенә диндарҙарҙы йәлеп итә, иманһыҙҙарҙы үҙ йортонда ҡабул итә»''.&lt;ref name=&quot;johnofnikiu&quot;&gt;{{cite web|url=http://cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |title=Chronicle 84.87–103 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731135526/http://www.cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |archive-date=2010-07-31 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Сократ Схоластикҡа ярашлы, [[Великий пост|Бөйөк ураҙа]] ваҡытында, 415 йылдың мартында&lt;ref&gt;Гипатия // Энциклопедия «Религия».&lt;/ref&gt;, Пётр исемле шиғырҙы тасуири уҡыусы етәкселегендә, алдан һүҙ ҡуйышып, Гипатияны тоталар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|pp=114–115}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Асыуланған халыҡ уны носилкаһынан тартып төшөрә, хурланған һәм туҡмалған килеш, ҡаланың төп сиркәүе [[Цезариум Александрии|Кесареон]]ға алып килә. Был 345 йылда христиан сиркәүенә әйләндерелгән, Александрияның кафедраль соборы статусын алған мәжүси ғибәҙәтхана Һәм Александрияла батша һәм рим император культы үҙәге була{{sfn|Watts|2008|p=198}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Бында Гипатиянан кейемдәрен йыртып, аяуһыҙ үлтерәләр&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria |ссылка=https://archive.org/details/cityschoolinlate0000watt/page/197 |страницы=197—198 |издательство=[[University of California Press]]}}&lt;/ref&gt;, керамик һауыт ярсыҡтары менән һөйәктәренә тиклем тиреһен тереләй һыҙыралар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Dzielska|1996|p=93}}{{sfn|Watts|2017|pp=115–116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}. Хатта күҙҙәрен соҡоп алалар{{sfn|Watts|2017|p=116}}. Кәүҙәһен киҫәктәргә бүләләр һәм ҡалдыҡтарын, иң әшәке енәйәтсенеке һымаҡ, урам буйлап һөйрәп алып китәләр һәм Кинарон тип аталған урында демонстратив рәүештә яндыралар{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|p=199}}, был ысул менән ҡаланы символик таҙартыу үткәрәләр{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}. Был ваҡиғаларҙың ҡайһы бер замандаштарында ла, хәҙерге тикшеренеүселәрҙә лә, формаһы буйынса ул мәжүси ҡорбан килтереүҙе хәтерләткәнлектән, был үлтереүгә мәсихтәрҙең ҡыҫылышы барлығына шикләнеү тыуа&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Янг, Френсис М. |заглавие=От Никеи до Халкидона: Введение в греческую патристическую литературу и её исторический контекст |место=М. |год=2013 |страницы=483}}&lt;/ref&gt;.
{{oq|1=grc|2=
{{polytonic|ἐπεὶ γὰρ συνετύγχανε συχνότερον τῷ Ὀρέστῃ͵ διαβολὴν τοῦτ΄ ἐκίνησε κατ΄ αὐτῆς παρὰ τῷ τῆς ἐκκλησίας λαῷ͵ ὡς ἄρα εἴη αὕτη ἡ μὴ συγχωροῦσα τὸν Ὀρέστην εἰς φιλίαν τῷ ἐπισκόπῳ συμβῆναι. Καὶ δὴ συμφρονήσαντες ἄνδρες τὸ φρόνημα ἔνθερμοι͵ ὧν ἡγεῖτο Πέτρος τις ἀναγνώστης͵ ἐπιτηροῦσι τὴν ἄνθρωπον ἐπανιοῦσαν ἐπὶ οἰκίαν ποθέν• καὶ ἐκ τοῦ δίφρου ἐκβαλόντες͵ ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν ᾗ ἐπώνυμον Καισάριον συνέλκουσιν͵ ἀποδύσαντές τε τὴν ἐσθῆτα ὀστράκοις ἀνεῖλον• καὶ μεληδὸν διασπάσαντες͵ ἐπὶ τὸν καλούμενον Κιναρῶνα τὰ μέλη συνάραντες πυρὶ κατηνάλωσαν. Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο• ἀλλότριον γὰρ παντελῶς τῶν φρονούντων τὰ Χριστοῦ φόνοι καὶ μάχαι καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια. Καὶ ταῦτα πέπρακται τῷ τετάρτῳ ἔτει τῆς Κυρίλλου ἐπισκοπῆς͵ ἐν ὑπατείᾳ Ὁνωρίου τὸ δέκατον͵ καὶ Θεοδοσίου τὸ ἕκτον͵ ἐν μηνὶ Μαρτίῳ͵ νηστειῶν οὐσῶν}}
}}
&lt;/blockquote&gt;
Һаҡланып ҡалған яҙма сығанаҡтарҙың күбеһендә авторҙарҙың береһе лә булған хәлгә шатлығын белдермәй. Әммә, мәҫәлән, Иоанн Никиусский Гипатияны үлтереүсе Пётрҙы «Ғайса Мәсихтең иң яҡшы шәкерте» тип маҡтай&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.academia.edu/40630017|автор={{nobr|Ведешкин М. А.}}|заглавие=«Люди в чёрном»: христианские монахи в зеркале языческой критики|год=2019|язык=|издание=Вестник древней истории|тип=|месяц=|число=|том=|номер=2|страницы=368|issn=0321-0391|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028235617/https://www.academia.edu/40630017|archive-date=2021-10-28}}&lt;/ref&gt;.

Сократ Схоластик Гипатияны үлтереүҙе тулыһынса сәйәси мотивлы тип күрһәтә һәм мәжүсилектең роле тураһында әйтмәй{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=59}}. «Ул шул осорҙа өҫтөнлөк иткән сәйәси көнсөллөк ҡорбаны булды», тип яҙа. Орест менән йыш һөйләшкәнлектән, христиан халҡы араһында, тап ул Орестҡа епископ менән татыулашырға ҡамасаулаған, тигән имеш-мимештәр йөрөй{{sfn|Novak|2010|p=240}}&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|заглавие=Ecclesiastical History Bk VII: Chap. 15 (miscited as VI:15)|archive-url=http://web.archive.org/web/20140814182454/http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|archive-date=2014-08-14}}&lt;/ref&gt;.

Гипатияның үлеме бөтә империяла шок тыуҙыра{{sfn|Watts|2008|pp=200, 121}}; быуаттар дауамында философтар рим ҡалаларында ҡайһы берҙә булған ижтимағи көс ҡулланыу демонстрациялары ваҡытында тейелгеһеҙ тип һаналған, ә фәлсәфәсе ҡатын-ҡыҙҙы кешеләр төркөмөнөң үлтереүе «тәрән хәүефле һәм тотороҡһоҙландырыусы» ваҡиға тип ҡарала{{sfn|Watts|2017|page=121}}. Гипатияны үлтереүгә Кириллдың ғәйебе менән бәйле бер ниндәй ҙә аныҡ дәлилдәр табылмаһа ла, был уның бойороғо{{sfn|Watts|2008|p=2008}} {{sfn|Novak|2010|pp=239240}} тигән фекер киң таралған{{sfn|Watts|2008|p=200}}

Тикшереү һөҙөмтәһендә императорҙар Гонорий һәм Феодосий II 416 йылдың көҙөндә Кириллды парабаландар өҫтөнән властан мәхрүм иткән указ сығарған була. Парабаландар өҫтөнән идара итеүҙе Префект Орестҡа тапшыра{{sfn|Watts|2008|p=200}}{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=95–96}}{{sfn|Haas|1997|p=436}}.

=== Эҙемтәләре ===
Неоплатонизм Һәм мәжүсилек Гипатия үлгәндән һуң быуаттар дауамында һаҡлана{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Александрияның үҙендә яңы академик лекция залдары төҙөлә{{sfn|Booth|2017|p=151}}, унда кәм тигәндә VI быуатҡа тиклем неоплатоник философия ҡулланыла{{sfn|Watts|2017|p=155}}. Киләһе 200 йыл дауамында, [[Гиерокл Александрийский]], [[Иоанн Филопон]], [[Симпликий]] и [[Кесе Олимпиодор Младший]] кеүек философ-неоплатониктар астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә, математиканан уҡыта Һәм Платон һәм Аристотель хеҙмәттәренә киң аңлатмалар яҙа{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Гипатия һуңғы мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ түгел; һуңыраҡ ҡатын-ҡыҙ философтарға, мәҫәлән, [[Эдесия]], [[Асклепигения]] һәм [[Феодора из Эмесы|Эмесанан Феодораны]] индерергә мөмкин{{sfn|Booth|2017|p=151}}. Доктор Уоттс әйтеүенсә, Гипатияның тәғәйенләнгән вариҫы ла, ире лә, балалары ла булмай{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Watts|2008|p=201}}, һәм уның ҡапыл үлеменән һуң, мираҫы яҡланмай ҡала{{sfn|Watts|2017|pp=117–119}}.

=== Хәҙерге заман баһалары ===
[[Аверинцев Сергей Сергеевич]] Гипатия маг кеүек ҡабул ителгән, һәм үлтерелеүенең сәбәбе лә шуға бәйле, ти.

Преображенский фекеренсә, «Гипатияның өлгөлө тормошо һәм ғазаплы үлеме христиан шәһите Екатерина Александрийскаяның X быуат тирәһендә төҙөлгән тормошо өсөн прообраз булып хеҙмәт итә. Изге [[Екатерина Александрийская]]ның тормошо Гипатия яҙмышын теүәл тиерлек ҡабатлай. Ике ҡатын да фәлсәфә, математика, астрономия менән шөғөлләнә, һирәк осраған матурлығы, сафлығы, телмәр оҫталығы менән айырылып тора һәм икеһе лә ярһыған халыҡ ҡулынан ғазаплы үлемгә дусар ителә. Шулай итеп, христиан фанатизмы һәм рәхимһеҙлек ҡорбаны мәсихселек (христиан) изгеһенә әүерелә»&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Шул уҡ ваҡытта башҡа тикшеренеүселәр Преображенский гипотезаһын шик аҫтына ала, изге Екатерина Александрийская образын Евсевий Кесарийскийҙың «Церковная история» китабында тасуирланған Диоклетиан дәүерендәге исемһеҙ шәһит Александрия менән бәйләй&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;&gt;{{Книга |автор=Суслов Ф. А. |часть=Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской |ссылка часть=http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |заглавие=Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110224044/http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |archive-date=2021-01-10 |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |страницы=136—141}}&lt;/ref&gt;, бында ла сағыу белемлелек мотивы бар, әммә бынан тыш Екатерина Александрийскаяның тормошонда булған, әммә Гипатияның биографияһында булмаған (императорҙың уңышһыҙ ҡоҙалауы) бер нисә мотив бар&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;/&gt;. Бынан тыш, Преображенский һылтанған үлем шарттарындағы параллелдәр сығанаҡтарға тап килмәй — Екатерина Александрийская житиеһына ярашлы, шәһитте ҡара халыҡ төркөмө түгел, ә император яугиры башын киҫеп үлтерә&lt;ref name=&quot;Суслов&quot;/&gt;.

== Фәлсәфәүи, фәнни, йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Гипатия ул ваҡытта бөтә Урта диңгеҙ киңлегендә фән теле булған грек телендә яҙған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия энциклопедист булараҡ тасуирлана&lt;ref&gt;{{Книга |автор=MacDonald, Beverley and Weldon, Andrew |год=2003 |заглавие=Written in Blood: A Brief History of Civilization |страницы=173 |издательство=Allen &amp; Unwin}}&lt;/ref&gt;, һәм, моғайын, күп осраҡта уҡытыусы һәм комментатор булғандыр{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатияның фәлсәфә буйынса ниндәй ҙә булһа бойондороҡһоҙ хеҙмәттәр баҫтырып сығарыуына бер ниндәй ҙә дәлил табылмаған{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}, һәм, күрәһең, ул бер ниндәй ҙә математик асыштар яһамаған{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатия осоронда ғалимдар классик математик эштәрен һаҡлап ҡала һәм уларҙы оригиналь эштәрен баҫтырыу урынына комментарий бирә{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Bradley|2006|pp=59–60}}{{sfn|Booth|2017|p=106}}. Шулай уҡ Гипатия менән уның атаһы математик трактаттарҙы һаҡларға тырышҡан тигән фараз да әйтелә{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}. ''«Суда»'' һүҙлегендә хаталы рәүештә Гипатияның бөтә хеҙмәттәре юғалған тип раҫлана{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, әммә һаҡланып ҡалған бер нисә хеҙмәтен хәҙерге фән таный{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}. Бындай автор булыу-булмау осрағы боронғо ҡатын-ҡыҙ фәйләсүфтәргә хас{{sfn|Engels|2009|pp=97–124}}.

=== Теондың ''«Альмагест»''ҡа өсөнсө комментарийҙар китабы тексының һаҡланып ҡалған редакцияһы ===
Гипатия Птолемейҙың өсөнсө ''«[[Альмагест]]»'' китабыныың тексын мөхәррирләгәне билдәле{{sfn|Dzielska|1996|pp=71–2}}{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}{{sfn|Booth|2017|pp=108–111}}. Теондың башҡа комментарийҙарының атамаларын һәм шул осорҙағы шундай уҡ атамаларҙы анализлауға нигеҙләнеп, ғалимдар Гипатия атаһының комментарийын түгел, ә ''«Альмагест»'' тексын төҙәткән тигән һығымтаға килә{{sfn|Dzielska|1996|pages=71–72}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=45–47}}. Уның өлөшө булып астрономик иҫәпләүҙәрҙә уңайлы бағана менән бүлеүҙең яҡшыртылған ысулы һанала. &quot;Альмагест&quot;та Птолемей Ҡояш Ер тирәләй әйләнгәндә бер көн эсендә үткән градустарҙың һанын иҫәпләү өсөн бүлеү мәсьәләһен тәҡдим итә. Үҙенең тәүге комментарийында Теон Птолемейҙы бүлеү ысулын яҡшыртырға тырыша. Гипатия редакциялаған текста таблицалы ысул ентекле тасуирлана{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Был таблицалы ысул тарихи сығанаҡтарҙа Гипатияның алымы тип һанала, һәм шул «астрономик таблица» булыуы мөмкин{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Классицист Алан Камерон фекеренсә, Гипатия комментарийҙарҙың өсөнсө китабын ғына түгел, ә ''«Альмагест»''тың һаҡланып ҡалған туғыҙ китабын да мөхәррирләгән{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}.

=== Диофант ''«Арифметика»''һы ===
Гипатия Диофанттың 13 китаптан торған яңы эраның 250 йылында яҙылған «Арифметика»һына комментарий яҙа{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|pp=20–22}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Был комментарийҙа [[алгебра]]ны ҡулланыу тәҡдим ителгән йөҙҙән ашыу математик мәсьәлә тасуирлана{{sfn|Bradley|2006|p=61}}. Быуаттар дауамында комментарий юғалған тип иҫәпләнә{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, өҫтәүенә &quot;Арифметика&quot;ның тәүге томдары ғына, беренсе томдан алтынсыһына тиклем, грек оригиналында һаҡланған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|p=21}}{{sfn|Booth|2017|p=110}}, әммә яҡынса 860 йылда сыҡҡан ғәрәп тәржемәһендә кәм тигәндә дүрт өҫтәмә том һаҡланып ҡалған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Ғәрәп тексында грек тексында булмаған күп һанлы киңәйтеүҙәр{{sfn|Booth|2017|p=109}}, шул иҫәптән Диофант миҫалдарын тикшереү һәм өҫтәмә мәсьәләләр бар{{sfn|Cameron|2016|p=194}}.

А.Камерон әйтеүенсә, был өҫтәмә материалдың иң ихтимал сығанағы — Гипатия үҙе, Сөнки Гипатия — ''«Арифметика»''ға комментарий яҙған берҙән-бер боронғо яҙыусы, һәм өҫтәмәләр, күрәһең, атаһы Теон ҡулланған ысулдарға эйәрә{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. XIX быуат ғалимы [[Поль Таннери]] ғәрәп ҡулъяҙмаларындағы өҫтәмә материалды тәүгеләрҙән булып Гипатия мираҫы тип таный {{sfn|Waithe|1987|p=175}}&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Diophantus of Alexandria; A Study in the History of Greek Algebra|ссылка=https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp|издательство=Cambridge University Press, republished 2017|год=1910|издание=2nd|страницы=[https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp/page/n29 14]&amp; 18|язык=en|автор=Sir Thomas Little Heath}}&lt;/ref&gt;. 1885 йылда сэр [[Томас Хит]] һаҡланып ҡалған ''«Арифметика»''ның беренсе инглиз тәржемәһен баҫтыра. Был ''«Арифметика»''ның тексы Гипатия үҙенең уҡыусылары өсөн булдырған мәктәп дәреслеге, тип раҫлай Хит{{sfn|Deakin|1992|p=21}}. М. Уэйт һүҙҙәренсә, Гипатия бүлеү өсөн ғәҙәти булмаған алгоритм (ул саҡтағы стандарт [[Шестидесятеричная система счисления|алтмышлы иҫәпләү системаһын]]) ҡулланған, был хәҙерге ғалимдарға текстың ғалимә яҙған өлөштәрен еңел табырға мөмкинлек бирә{{sfn|Waithe|1987|p=175}}.

Гипатия комментарийы ғәрәп ҡулъяҙмаларында ''«Арифметика»''ға өҫтәмә материал сығанағы булып тора тигән Консенсус математика тарихсыһы Уилбур Кнорр тарафынан бәхәсле, тип һанала. Философ һәм математик булараҡ, Гипатияның юғары кимәле тураһында боронғо мәғлүмәттәргә таянғанда, аңлауҙы талап итмәй һәм интерполяциялар авторы тик тривиаль аҡыл ғына… булыуы мөмкин, ти. Шулай уҡ, А.Камерон, Теон да юғары абруйға эйә булһа ла, уның һаҡланып ҡалған эштәре бөтөнләй оригиналь түгел, тип билдәләй. Шулай уҡ Гипатияның Диофант тураһындағы эше профессиональ математиктар өсөн түгел, ә уҡыусылар өсөн тәғәйенләнгән мәктәп баҫмаһы булыуын раҫлай{{sfn|Cameron|2016|p=194}}.

=== Башҡа математик хеҙмәттәре ===
Гипатия шулай уҡ Аполлоний Пергскийҙың ''«Кониктар»'' (коник киҫелештәр тураһында) хеҙмәтенә (8 китап){{sfn|Waithe|1987|p=175}}{{sfn|Booth|2017|p=110}} комментарий яҙа. Шулай уҡ ул ''«Астрономик канон»'' булдырған тип иҫәпләнә: йә Клавдий Птолемейҙың &quot;Уңайлы таблицалар&quot;ының яңы баҫмаһы, йә ''«Альмагест»''ҡа юғарыла телгә алынған комментарий{{sfn|Dzielska|1996|p=72}}{{sfn|Deakin|1994}}&lt;ref&gt;{{citation|url=http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|title=COSMOGRAPHICA Space Art and Science Illustration|first=Don|last=Dixon|access-date=2021-12-27|archive-date=2013-09-18|archive-url=https://archive.today/20130918192715/http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Иғтибарлы уҡыуға нигеҙләнеп Һәм уның Диофанттың эшенә индергән өлөшөн сағыштырып, Кнорр, Гипатия шулай уҡ Архимедтың ''«Измерение круга»'' («Түңәрәк үлсәме») тигән изометрик фигуралар тураһында аноним тексты, һәм һуңғараҡ XIII быуат ғалимы, дин белгесе Һәм тарихсыһы Иоанн Тайнмутский Архимедтың сфераны үлсәү тураһындағы хеҙмәтендә ҡулланған тексын мөхәррирләгәндер, тип фаразлай{{sfn|Knorr|1989}}. Аполлонийҙың хеҙмәттәренә йәки ''«Астрономик канон»''ға комментарийҙар биреү өсөн яҡшы әҙерлек талап ителә, шуға күрә ҡайһы бер хәҙерге ғалимдар Гипатияны үҙ дәүеренең яҡшы математигы тип таный{{sfn|Castner|2010|p=50}}.

=== Механизмдарҙы конструкциялауы ===
[[Файл:Astrolabio (16787706916).jpg|thumb|Гипатияның фотола күрһәтелгән яҫы астролябиялар конструкциялағаны билдәле{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}, XI б.]]

Синезий хатындағы раҫлау ҡайһы берҙә хаталы рәүештә Гипатияның яҫы астролябия уйлап табыуы тип аңлатыла{{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}, әммә яҫы астролябия уның тыуыуына тиклем кәм тигәндә 500 йыл элек ҡулланылған{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|pp=112–113}}. Гипатия яҫы астролябиялар төҙөргә атаһынан (Теон) өйрәнә{{sfn|Emmer|2012|p=76}}{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Booth|2017|p=111}}. Теондың трактаты хәҙер юғалған, әммә ул сүриә епискобы Север Себохтҡа (575—667 йылдар) яҡшы билдәле булған, ул үҙенең астролябиялар тураһындағы трактатында уның йөкмәткеһен тасуирлай{{sfn|Booth|2017|p=111}}&lt;ref&gt;{{citation|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://archive.org/details/biographicalency00hock_878|url-access=limited |editor1=Virginia Trimble |editor2=Thomas R. Williams |editor3=Katherine Bracher |editor4=Richard Jarrell |editor5=Jordan D. Marché |editor6=F. Jamil Ragep|publisher=Springer|year=2007|isbn=978-0387304007|pages=[https://archive.org/details/biographicalency00hock_878/page/n1163 1134]}}&lt;/ref&gt;. Гипатия Һәм Теон, бәлки, Птолемейҙың «Planisphaerium» хеҙмәтен өйрәнгәндер, унда астролябия төҙөү өсөн кәрәкле иҫәпләүҙәр тасуирлана{{sfn|Booth|2017|pp=111–112}}. Синезийҙың формулировкаһы Гипатияның астролябияны үҙе проектламауын һәм төҙөмәүен, ә уны төҙөү процесында остаз сифатында сығыш яһауын күрһәтә{{sfn|Booth|2017|p=112}}.

Икенсе хатында Синезий Гипатиянан (хәҙер ареометр булараҡ билдәле) шыйыҡсаларҙың тығыҙлығын йәки сағыштырма ауырлығын билдәләү өсөн «гидроскоп» ҡоролмаһын төҙөүен һорай{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Deakin|2007|pp=104–105}}{{sfn|Booth|2017|pp=113–114}}. Ошо нигеҙҙә был приборҙы ла Гипатия уйлап тапҡан тиҙәр{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|p=115}}. Гидрометрҙар Архимед законына (б. э. т. III быуат) нигеҙләнгән, һәм б. э. II быуатында уҡ рим ғалимы Ремний шиғырында тасуирланған&lt;ref&gt;{{citation |last=Bensaude-Vincent |first=Bernadette |author-link=Bernadette Bensaude-Vincent |editor1-last=Holmes |editor1-first=Frederic L. |editor1-link=Холмс, Фредерик Лоуренс |editor2-last=Levere |editor2-first=Trevor H. |date=2002 |title=Instruments and Experimentation in the History of Chemistry |publisher=[[MIT Press]] |page=153}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Ian Spencer Hornsey |заглавие=A history of beer and brewing |ссылка=https://archive.org/details/historyofbeerbre0000horn/page/429 |издательство=Royal Society of Chemistry |год=2003 |страницы=429}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Jeanne Bendick |заглавие=Archimedes and the Door of Science |издательство=Literary Licensing, LLC  |год=2011 |страницы=63—64}}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге тикшеренеүселәр йыш ҡына Гипатия күп нәмәне уйлап сығарған тип яҙһа ла, ул ҡыйыу рәүештә кире ҡағылырға мөмкин{{sfn|Deakin|2007|p=105}}. Шарлота Бут, британ египтологы, һығымта яһай: Гипатияның философ, математик, астроном һәм уйлап табыусы-механик булараҡ хәҙерге репутацияһы һаҡланып ҡалған мәғлүмәттәр һанына пропорциональ түгел{{sfn|Booth|2017|p=115}}.

=== Дини ҡараштары һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге ===
XIX быуат дауамында Гипатияны дини түҙемһеҙлеге өсөн ҡара халыҡ ботарлаған мәжүси шәһит булараҡ күрһәткән инглиз яҙыусыһы Чарльз Кингслиға барып тоташҡан историографик миф барлыҡҡа килә. Был «яңы заман легендаһы» [[Дзельска, Мария|Мария Дзельская]] монографияһының 1-се бүлегендә ентекле тикшерелә{{sfn|Dzielska|1996|pp=1—26}}. Шуға ҡарамаҫтан, һуңғы антиклыҡ тарихсыһы доктор Эдвард Дж. Уоттс үҙенең тикшеренеүендә Гипатияның, дини түҙемһеҙлек арҡаһында үлтерелмәһә лә, мәжүсиҙәр араһында шәһит булараҡ ҡаралыуын күрһәтә, һәм уның үлтерелеүе [[неоплатонизм|неоплатон]] философтарын инаныу системаларын мәжүси булараҡ ҡабул итергә мәжбүр итә{{sfn|Watts|2017|pp=119–120}} һәм философтар өсөн христиан массаларынан айырылған мәжүси традиционалистарға оҡшауҙарына (идентичность) ышанырға ярҙам итә{{sfn|Watts|2017|p=120}}.

Хәҙерге ваҡытта Гипатия дингә түҙемле булған, дини мәсьәләләргә иғтибар итмәгән һәм дини инаныуҙарға ҡарағанда аҡыл өҫтөнлөгөн таныған, шул уҡ ваҡытта неоплатонизмдың өс төп ипостасын аңлатыуҙа субординация булмағанлыҡтан, [[Порфирий (философ)|Порфирий]] менән яҡынайған, һәм гражданлыҡ изгелектәрен юғары баһалауҙа башҡа неоплатониктар менән килешмәүе өҫтөнлөк иткән. Һаҡланып ҡалған сығанаҡтар Ипатияның атеист булмауын асыҡ күрһәтә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Философияның маҡсаты «илаһилыҡ менән мистик берләшеү» булғанлыҡҡамы, ул мәжүси һәм неоплатонизм яҡлы булған, бер үк ваҡытта Плотин тәғлимәтен тотҡан{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Һуңғы антик дәүерҙә астрономия үҙенең характеры буйынса математика фәненең бер өлөшө булараҡ ҡаралған{{sfn|Castner|2010|p=49}}, ул саҡта математика менән нумерология йәки астрономия менән астрология араһында бер ниндәй ҙә айырма яһалмаған{{sfn|Emmer|2012|p=74}}.

Гипатия Юлиандың мәжүсилекте реставрациялауында ҡатнашмай. Уның мәктәбендә [[ямвлих]]тар дини неоплатонизмының (мәҫәлән, Афина неоплатонизм мәктәбе) теургик практикаһы үҫтерелмәй, шуның өсөн бында христиандар ҙа уҡый&lt;ref&gt;Sineseios. Epistulae, 137, 1525 A.&lt;/ref&gt;. Гипатия йәшәәгән осорҙа Александрия һәм уның тирәһендә ямвлих йүнәлешендәге күп кенә неоплатониктар әүҙем була. Уларҙың иң билдәлеһе — Антонин&lt;ref&gt;Eunap. Vit. Soph. 470.&lt;/ref&gt;, Ул Канопта (Александриянан 20 км алыҫлыҡта) уҡытҡан. Улар эҙмә-эҙлекле мәжүсилектең дини практикаларын яҡлаусы була. 391 йылда христиандар тарафынан [[Серапеум]]ды ҡыйратыу Теон-Гипатия мәктәбе эшмәкәрлегендә үҙгәрештәр тыуҙырмай. Уның мәктәбенә Александрияла хеҙмәт иткән император чиновниктары даими рәүештә йөрөй. Сократ Схоластиктың уны ике губернатор һәм урындағы ҡала советниктары менән бәйләгән тығыҙ мөнәсәбәттәр тураһында телгә алыуы Дамаскийға Гипатияның шул тиклем яҡшы репутациялы булыуын билдәләргә сәбәп бирә, ҡала хакимдары ҡалаға килгәндә уны һәр ваҡыт хөрмәт итә&lt;ref&gt;Vit. Is. Ath. 43E.&lt;/ref&gt;.

== Мираҫы һәм йоғонтоһо ==

=== Мәғрифәтселек эпохаһы ===
[[Файл:Hypatia - John Toland 1720.jpg|thumb|upright=1.3|Джон Толанд трактатының титул бите]]

XVIII быуат философ-деисы Джон Толанд, Ипатияның үлемен иң насар яҡтылыҡта һүрәтләп, тарихты үҙгәртеп һәм боронғо сығанаҡтарҙың береһендә лә булмаған нескәлектәрҙе уйлап сығарып{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}, Ипатияны үлтереү фактын католиктарға ҡаршы трактат өсөн нигеҙ итеп ҡуллана{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Ogilvie, M. B. |год=1986 |заглавие=Women in science: Antiquity through the 19th century |место=Cambridge, MA |издательство=The MIT Press}}&lt;/ref&gt;. Ул үҙенең героиняһын ''изге'' тип аталған Кирилл «архиепискобының ғорурлығын, көнсөллөгөн һәм ҡанһыҙлығын ҡәнәғәтләндереү өсөн Александрия руханиҙары тарафынан өҙгөләгән иң изге, иң уҡымышлы һәм лайыҡлы ханым» тип һүрәтләй&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Инглиз протестанты Томас Льюис 1721 йылда яҙылған яуабында Кириллды яҡлай{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, Дамаскийҙың мәжүси булыуы һәм ысынбарлыҡты иҫәпкә алмағанлығы нигеҙендә хикәйәһен кире ҡаға{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, һәм Сократ Схоластик, Кириллға ҡарата ыңғай ҡарашта булмағанлыҡтан, уны «пуритан» тип раҫлай{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}. Гипатияны ул «Александрияның иң оятһыҙ мәктәп уҡытыусыһы» тип атай&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;.

[[Вольтер]] үҙенең «Examen important de Milord Bolingbroke ou le tombeau de fanatisme» (1736 йыл) хеҙмәтендә Ипатияны «рациональ тәбиғәт ҡанундарына» һәм «догманан азат, кеше аҡылы һәләтенә» ышаныусы тип атай{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=2}} уның үлемен «Кириллдың сәстәре ҡырылып алынған (тонзура), эҙенә баҫып килгән фанатик бандаһының „ау эттәре“ тарафынан ерәнгес үлтереүе» тип һүрәтләй {{sfn|Dzielska|1996|p=2}}.

Уҡыусыға Гипатияның ҡиәфәтен асыҡраҡ күрһәтер өсөн, ул Александрия трагедияһын хәҙерге Парижға күсерә. Унда кармелит монахтары, йәнәһе, Магдалинаға арналған кармелит поэмаһына ҡарағанда Гомерҙы өҫтөнөрәк ҡуйғаны өсөн, бер париж һылыуҡайын ботарлап ташлағандар, ти&lt;ref name=&quot;Преображенский&quot; /&gt;. Һуңыраҡ, фәлсәфәүи һүҙлек өсөн яҙмаһында (1772 йыл), Вольтер Ипатияны наҙан христиандар тарафынан аяуһыҙ үлтерелгән ирекле фекерле деистик гений итеп һүрәтләй{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Яҙманың күп өлөшө Ипатияны бөтөнләй иғтибарһыҙ ҡалдыра һәм Кирилл уның үлеме өсөн яуаплы булғанмы-юҡмы тигән бәхәсте ҡарай{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Вольтер тексты эскерле зәһәр (ехидный) иҫкәрмә менән: «Матур ҡатындарҙы инәнән тыума сисендерәләр, әлбиттә, уларҙы үлтереү өсөн түгел» тип тамамлай{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}.

«История упадка и разрушения Римской империи» китабында инглиз тарихсыһы, антихристиан [[Эдуард Гиббон]] Толанд һәм Вольтер ҡараштарын киңәйтеп, Кириллды «бишенсе быуат башында Александриялағы бөтә яуызлыҡтың берҙән-бер сәбәбе», тип иғлан итә{{sfn|Dzielska|1996|p=3}} һәм Ипатияның үлтерелеүен христианлыҡтың барлыҡҡа килеүе Рим империяһының тарҡалыуын тиҙләткән тезисына дәлил итеп аңлата{{sfn|Dzielska|1996|pp=3–4}}. Ул Кириллға христиан изгеһе булараҡ табыныуҙы дауам итеүен, «бәлки, мәсих ырым-ышаныуҙары, изгеләрҙе ҡыуыуға ҡарағанда, ғиффәтле ҡыҙ ҡаны йомшағыраҡ йолом итер ине» тип билдәләй{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}. Был ғәйепләүҙәргә яуап итеп католик авторҙар, шулай уҡ ҡайһы бер француз протестанттары, Ипатияны үлтереүгә Кириллдың бер ниндәй ҙә ҡағылышы юҡ һәм чтец Пётр тулыһынса яуаплы, тип раҫлай. Был ҡыҙыу бәхәстәр барышында, ҡағиҙә булараҡ, Пётрҙың яңғыҙ эш итеүенә йәки Кирилл бойороғо буйынса эш итеүенә иғтибар итеп, Ипатия яҙмышын иғтибарһыҙ ҡалдыралар{{sfn|Watts|2017|p=139}}.

=== Ун туғыҙынсы быуат ===
[[Файл:Hypatia by Odoardo Tabacchi 03.jpg|thumb|left|Гипатия, скульптор [[Одоардо Табакки]]]]
[[Файл:Hypatia, by Julia Margaret Cameron.jpg|мини|200px|''Гипатия.'' (фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Дж. М. Камерон]], 1867)]]
Ун туғыҙынсы быуатта европа әҙәбиәте авторҙары Гипатия тураһындағы легенданы [[неоэллинизм]]дың бер өлөшөнә әйләндерә, был хәрәкәт боронғо гректарҙы һәм уларҙың ҡиммәттәрен романтиклаштыра{{sfn|Castner|2010|p=50}}. «Гипатия тураһындағы әҙәби легенда» менән ҡыҙыҡһыныу үҫә башлай{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}. Диодата Салуццо Роэро үҙенең «Ipazia ovvero delle Filosofie» (1827) хеҙмәтендә Кирилл Гипатияны христианға әйләндергән, уны мәкерле рухани үлтергән, тип фаразлай&lt;ref&gt;{{citation|last=Saluzzo Roero|first=Diodata|author-link=Diodata Saluzzo Roero|title=Ipazia ovvero Delle filosofie poema di Diodata Saluzzo Roero.|url=https://books.google.com/books?id=3yuDMLnlrWsC&amp;pg=PA24|year=1827}}&lt;/ref&gt;.

«Hypatie» (1852) һәм «Hypathie et Cyrille» (1857) шиғырҙарында француз шағиры [[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Шарль Леконт де Лиль]] Гипатияны күңеле кителә торған көсһөҙ хәҡиҡәт һәм матурлыҡ кәүҙәләнеше итеп күрһәтә{{sfn|Edwards|1999|p=112}}. Леконт де Лилдең беренсе шиғырында Гипатия һуңлап тыуған, тарих ҡанундарының ҡорбаны итеп һүрәтләнә{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}{{sfn|Booth|2017|pp=20–21}}. Икенсе шиғыры XVIII быуат өлгөһөндә христиан ҡанһыҙлығы ҡорбаны булараҡ Гипатияны деистик һүрәтләүгә әйләнеп ҡайта{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=4–5}}, әммә Гипатия Кириллды неоплатонизм менән христианлыҡтың ысынбарлыҡта бер үк булыуына ышандырырға тырыша һәм ышандыра алмай{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=5–6}}.

Чарльз Кингслиҙың «Ипатия» йәки «Новые враги со старым лицом» (1853) романы башта тарихи трактат булараҡ күҙаллана, әммә уның урынына һуғышсан антикатолик хат менән Виктория дәүеренең типик романына әйләнә{{sfn|Dzielska|1996|p=8}}. Гипатия унда ярҙамға мохтаж, дәғүәсел (претенциозный) һәм эротик героиня итеп Һүрәтләнә&lt;ref&gt;{{citation |title= The woman and the lyre: Women writers in classical Greece and Rome |last=Snyder |first= J.M. |year=1989 |publisher=Southern Illinois University Press |location=Carbondale, IL }}&lt;/ref&gt;: кәүҙәһе Афродитаныҡы, Платон рухлы{{sfn|Dzielska|1996|p=9}}. Кингсли романы бик популяр була{{sfn|Watts|2017|pp=141–142}}{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}, бер нисә европа теленә тәржемә ителә{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}{{sfn|Watts|2017|p=141}} һәм быуат аҙағына тиклем даими баҫылып сыға{{sfn|Watts|2017|p=141}}. Ул Ипатияның күренеше романтик, «эллиндарҙың һуңғыһы», тип пропагандалай{{sfn|Dzielska|1996|p=11}} һәм сәхнә постановкаларының киң спектрына тиҙ яраҡлаштырыла, уларҙың беренсеһе 1859 йылда [[Филадельфия]]ла ҡуйылған Элизабет Бауэрс пьесаһы була, төп ролдә яҙыусы үҙе уйнай{{sfn|Watts|2017|p=141}}. 1893 йылдың 2 ғинуарында Лондондағы [[Хеймаркет]] театрында Дж. Стюарт Огилви һәм продюсер [[Герберт Бирбом Три]] ҡуйған бик танылған сәхнә адаптацияһы ҡуйыла. Башта төп ролде Джулия Нилсон уйнай, ентекле уйланылған Хьюберт Парри музыкаһы яңғырай{{sfn|Macqueen-Pope|1948|p=337}}{{sfn|Archer|2013|p=9}}. Кингсли романы шулай уҡ һынлы сәнғәт әҫәрҙәрен тыуҙыра{{sfn|Watts|2017|p=142}}, шул иҫәптән иртә фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Джулия Маргарет Камерон]] 1867 йылда төшөргән йәш ҡатын образындағы Ипатия{{sfn|Watts|2017|p=142}}&lt;ref&gt;{{citation|last1=Marsh|first1=Jan|last2=Nunn|first2=Pamela Gerrish|title=Pre-Raphaelite women artists: Barbara Leigh Smith Bodichon …|url=https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|year=1997|publisher=Manchester City Art Galleries|isbn=978-0-901673-55-8|access-date=2021-12-30|archive-date=2023-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113230130/https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; һәм [[Митчелл, Чарльз Уильям|Чарльза Уильяма Митчеллды]]ң 1885 йылғы картинаһы, унда сиркәүҙәге миһрап (ҡорбан килтереү урыны) алдында торған яланғас Ипатия һүрәтләнгән{{sfn|Watts|2017|p=142}}.[[Файл:Hypatia (1900 Play).png|мини|200px|«Гипатия» пьесаһында төп ролде башҡарыусы актриса [[Андерсон, Мэри (актриса театра)|Мэри Андерсон]], 1900 йыл тирәһе.]]

Шул уҡ ваҡытта европа философтары һәм ғалимдары Гипатияны «урта быуаттарҙың оҙайлы бөлгөнлөккә төшөүе» алдынан фән һәм ирекле тикшеренеүҙәрҙең һуңғы вәкиле тип тасуирлай{{sfn|Castner|2010|p=50}}. 1843 йылда немец авторҙары Солдан һәм Хеппе үҙҙәренең «История испытаний колдовства» хеҙмәтендә Гипатия, бәлки, христиан власы тарафынан язаланған беренсе билдәле «сихырсы» булғандыр, тип раҫлай&lt;ref&gt;{{citation|last=Soldan|first=Wilhelm Gottlieb|title=Geschichte der Hexenprozesse: aus dem Qvellen Dargestellt|url=https://archive.org/details/geschichtederhe00soldgoog|year=1843|publisher=Cotta |page=82}}&lt;/ref&gt;.

=== Егерменсе быуат ===
1908 йылда америка яҙыусыһы Элберт Хаббард Гипатияның биографияһын «Маленькие путешествия по домам великих учителей» («Бөйөк уҡытыусыларҙың йорттары буйлап бәләкәй сәйәхәттәр») серияһында баҫтырып сығара. Был китап тулыһынса тиерлек художестволы әҫәр булып тора{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Унда Хаббард Теон ҡыҙы өсөн төҙөлгән «балыҡ тотоу, һыбай йөрөү һәм ишеү»ҙе үҙ эсенә алған физик күнегеүҙәр программаһы тураһында һөйләй{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Ул раҫлауынса, Теон Гипатияны «уйлау хоҡуғын һаҡлап ҡалырға өйрәтә, сөнки хаталы уйлау ҙа бер ҡасан да уйламауҙан яҡшыраҡ»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Хаббард раҫлауынса, йәш ҡатын, Гипатия, Афинала [[Плутарх Афинский]]ҙа уҡый. Әммә был фаразланған биографик мәғлүмәт тулыһынса уйлап сығарылған һәм бер боронғо сығанаҡта ла осрамай. Хаббард хатта, хәҙерге рационалистик ҡараштарын сағылдырған бик күп тулыһынса уйлап сығарылған цитаталарҙы, Гипатияныҡы, тип индерә{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.

Шул уҡ ваҡытта Гипатия образы феминист хәрәкәттәре тарафынан әүҙем файҙаланыла, уның тормошо һәм үлеме ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн хәрәкәт яҡтыһында ҡарала башлай{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Карло Паскаль 1908 йылда уның үлтерелеүе антифеминист акт булған һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата мөнәсәбәттең үҙгәреүенә, шулай уҡ дөйөм алғанда Урта диңгеҙ цивилизацияһының тарҡалыуына килтергән тип раҫлай{{sfn|Booth|2017|p=25}}. [[Рассел, Бертран|Бертран Расселды]]ң ҡатыны Дора Рассел 1925 йылда ҡатын-ҡыҙҙарҙың етерлек белемгә эйә булмауы һәм тигеҙһеҙлек шарттарында йәшәүе тураһында «Гипатия или женщина и знания» («Гипатия йәки ҡатын-ҡыҙ һәм белем») китап баҫтырып сығара{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}. Был атаманы ни өсөн һайлағанын прологында аңлата{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}: «Гипатия сиркәү түрәләре тарафынан хөкөм ителгән һәм христиандар тарафынан ботарланған университет лекторы. Китаптың яҙмышы ла шундай булыр, моғайын»{{sfn|Booth|2017|p=27}}. Гипатияның үлемен ҡайһы бер тарихсылар ҙа символ итеп ҡарай. Мәҫәлән, Кэтлин Уидер Гипатияның үлтерелеүе классик антиклыҡтың тамамланыуын билдәләй, тип фаразлай&lt;ref&gt;{{citation | jstor=3810062| title=Women Philosophers in the Ancient Greek World: Donning the Mantle| journal=Hypatia| volume=1| issue=1| pages=21–62| last1=Wider| first1=Kathleen| year=1986| doi=10.1111/j.1527-2001.1986.tb00521.x}}&lt;/ref&gt;, ә яҙыусы [[Гринблатт, Стивен|Стивен Гринблатт]] уның үлтерелеүе «фактик рәүештә Александрияның интеллектуаль тормошоноң ҡолауын билдәләй», ти&lt;ref&gt;Greenblatt, ''The Swerve: how the world became modern'' 2011:93.&lt;/ref&gt;. Икенсе яҡтан, Кристиан Уайлдберг билдәләүенсә, эллин философияһы V һәм VI быуаттарҙа, Бөйөк Юстиниан дәүеренә тиклем, сәскә атыуын дауам иткән&lt;ref&gt;Christian Wildberg, in [http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript Hypatia of Alexandria — a philosophical martyr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314012940/http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript |date=2011-03-14 }}, ''The Philosopher’s Zone'', ABC Radio National (4 April 2009)&lt;/ref&gt;{{sfn|Dzielska|1996|p=105}}.
{{врезка|выравнивание=right|ширина=33%|содержание=&lt;blockquote&gt;Мәҫәлдәрҙе мәҫәл, мифтарҙы миф, ә мөғжизәләрҙе шиғри фантазиялар, тип һөйләргә кәрәк. Ырымдарҙы хәҡиҡәт итеп өйрәтеү – иң ҡот осҡос нәмә. Бала аҡылы уларҙы ҡабул итә һәм уларға ышана, һәм йылдар үткәс тик көслө ауыртыу, бәлки, фажиғә аша ғына, ул уларҙан ҡотола ала. Ысынлап та, кешеләр ырым-ышаныу өсөн тере хәҡиҡәт өсөн көрәшкән кеүек тиҙ, йыш ҡына хатта күберәк, көрәшәсәк, сөнки ырым-ышаныу үтә һиҙелерлек түгел, уны кире ҡағыу өсөн уға барып етә алмайһығыҙ, әммә хәҡиҡәт — ул ҡараш, һәм шуға күрә ул үҙгәреүсән.
&lt;/blockquote&gt;|подпись=Хаббард уйлап сығарған һәм Ипатияныҡы, тип күрһәткән цитатаның береһе{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.}}

Егерменсе быуаттың башынан аҙағына тиклем Гипатия тураһындағы уйҙырмалар таралыуы дауам иткән{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Хаббард уйлап сығарған биография балаларға тәғәйенләнгән булһа ла{{sfn|Cohen|2008|p=47}}, Линн М. Осен, 1974 йылда Гипатия тураһында йоғонтоло мәҡәләһен яҙғанда ла, шул уҡ йылда сығарған «Женщины в математике» китабында ла уға төп сығанаҡ һымаҡ таянған{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. [[Фордем университеты]] Хаббардтың биографияһын Урта быуаттар тарихы курсында Гипатия тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы итеп ҡуллана{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. 1980 йылда Карл Саган [[Public Broadcasting Service|PBSта]] «Космос: персональное путешествие» («Космос: персональ сәйәхәт») документаль сериалында Гипатияның үлеме тураһында, һуғышсан христиандарҙың Александрия китапханаһын яндырыуы менән бәйле үлтерелеүе тураһында уйлап сығарылған хикәйә килтерә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Ул «Космос» китабында Гипатияның Александрия китапханаһының тар-мар ителеүе менән бәйле һәләк булыу тарихына ентекле туҡтала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|title=Карл Саган. Космос. Эволюция Вселенной, жизни и цивилизации. — СПб.: Амфора, 2005. — С. 481—482.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110211195726/yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|archive-date=2011-02-11|access-date=2011-06-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ысынлап та, беҙҙең эраның 391 йылында Феофил етәкселегендә христиандар Александрия Серапеумын емерә, ә китапхана тураһында һуңғы тапҡыр VII быуатта телгә алына{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}.

Гипатия хәҙерге заман ҡатын-ҡыҙ философтары өсөн өлгө булып тора, шулай уҡ уның хөрмәтенә ике феминист: Афинала 1984 йылда сыҡҡан «Гипатия: феминистские исследования» грек журналы һәм 1986 йылдан Ҡушма Штаттарҙа сыҡҡан «Гипатия: журнал Феминистской философии» журналдары атала{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Бөйөк Британияла «Гипатия» фонды ҡатын-ҡыҙҙар әҙәби, художестволы һәм фәнни хеҙмәттәренең китапханаһын һәм архивын үҙ эсенә ала Һәм Вашингтонда «Ипатия-в-лесу» ҡатын-ҡыҙҙар ретритына спонсорлыҡ итә{{sfn|Booth|2017|p=27}}.
[[Файл:Alfred Seifert Hypatia.jpg|thumb|right|«Гипатия». Рәссам А. Зейферт. 1901 й.]]
«[[Званый ужин (Джуди Чикаго)|Званый ужин]]» («Саҡырыулы киске аш») —америка йәһүд рәссамы Джудит Сильвия Коэндың феминист псевдо-сәнғәт әҫәре Гипатияны [[куверт]] менән бүләкләй&lt;ref&gt;{{citation|title=Reading the Language of «The Dinner Party»|first=Carol|last=Snyder|journal=Woman's Art Journal|volume=1|issue=2|date=1980–1981|pages=30–34|jstor= 1358081|quote=Among the raised images distributed on the first two wings of the table are two with broken edges—the Hypatia and Petronilla da Meath plates. Chicago confirmed my reading of the broken edge as a reference to the violent deaths both women suffered&quot;|doi=10.2307/1358081}}.&lt;/ref&gt;{{sfn|Booth|2017|page=22}}. Коэн өҫтәлдә Гипатияның үлеменә ҡайғырып илаған грек алиһәһәләрен һүрәтләй{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Коэн, Гипатияны үлтереүгә килтергән социаль сыуалыштар патриархат һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата рәхимһеҙ мөғәмәлә һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, һәм уны матриархат урынлаштырыу юлы менән генә туҡтатырға мөмкин, тип белдерә{{sfn|Booth|2017|pp=22–23}}. Ул Гипатияның хеҙмәттәре Александрия китапханаһы менән бергә христиандар тарафынан юҡ ителгән, тип белдерә{{sfn|Booth|2017|p=25}}.

Гипатияға һылтанмалар XX быуат әҙәбиәте әҫәрҙәрендә{{sfn|Booth|2017|pp=14–30}}, шул иҫәптән [[Пруст, Марсель|Марселя Прусты]]ң «Мадам Сван дома» һәм «В цветущей роще» хикәйәләрендә «В поисках потерянного времени» һәм [[Пирс, Йен|Йен Пирсты]]ң «[[Сон Сципиона (роман)|Сне Сципиона]]» романдарында бар{{sfn|Booth|2017|p=15}}. [[Хаксли, Олдос|Олдос Хаксли]] «Контрапункт» романында Гипатия менән сағыштырыуҙы ҡуллана: ''«Бик һөйкөмлө, әммә Гипатия түгел»''. Гипатия (Ипатия) — украин яҙыусыһы [[Бердник, Олесь Павлович|Олесь Бердникты]]ң «Прометей» повесының төп персонаждарының береһе (1970—1971 йй.).

=== Егерме беренсе быуат ===
Гипатия образы донъяның күп илдәре авторҙары тарафынан файҙаланылыуын дауам итә{{sfn|Booth|2017|pp=13–20}}. Умберто Эконың «Баудолино» (2002) романында геройҙың мөхәббәт ҡыҙыҡһыныуы — яртылаш сатир, яртылаш ҡатын-ҡыҙ, ''Ипатия'' исеме аҫтында билдәле булған ҡатын-ҡыҙҙарҙан ғына торған Гипатия уҡыусылары берләшмәһенең тоҡомо{{sfn|Booth|2017|p=16}}. Шарлотта Крамерҙың «Святое убийство: смерть Гипатии Александрийской» («Изге үлтереү: Александрия Гипатияһының үлеме») (2006) романында Кирилл классик архетипик яуыз итеп һүрәтләнә, Ә Гипатия «сағыу, барыһы ла яратҡан Һәм Изге Яҙманы Кириллға ҡарағанда яҡшыраҡ белгән» итеп һүрәтләнә{{sfn|Booth|2017|pp=16–18}}. Ки Лонгфелло үҙенең «Теки, как серебро» (2009) романында Гипатияның ни өсөн тәүге тапҡыр уҡыта башлауының ҡатмарлы тарихын уйлап таба{{sfn|Booth|2017|pp=18–19}}. [[Зейдан, Юсуф|Зәйдан Йософто]]ң «Азазил» (2012) романында Гипатияны үлтереүҙе шаһит күҙҙәре менән һүрәтләй{{sfn|Booth|2017|pp=19–20}}. Брюс Макленнандың «Мудрость Гипатии» (2013) китабы Гипатияны хәҙерге тормош өсөн неоплатоник философия буйынса гид итеп күрһәтә&lt;ref&gt;{{citation|last=Majumdar|first=Deepa|date=2015-09|doi=10.1163/18725473-12341327|issue=2|journal=The International Journal of the Platonic Tradition|pages=261–265|title=Review of ''The Wisdom of Hypatia''|volume=9|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. Пол Левинсондың «Заговор, чтобы спасти Сократа» (2006) һәм уның дауамында Гипатия — XXI быуат АҠШ-нан ваҡыт сәйәхәтсеһе&lt;ref&gt;{{citation |last=Levinson |first=Paul |date=2008-11 |title=Unburning Alexandria |journal=Analog Science Fiction and Fact |url=http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |access-date=2013-03-26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130314050328/http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |archive-date=2013-03-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130314050328/http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |date=2013-03-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |url=http://www.curledup.com/plotsave.htm |title=The Plot to Save Socrates – book review |last=Clark |first=Brian Charles |year=2006 |publisher=Curled Up With A Good Book |access-date=2013-03-26 |archive-date=2013-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130907024727/http://www.curledup.com/plotsave.htm |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130907024727/http://www.curledup.com/plotsave.htm |date=2013-09-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |url=http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria |title=Inteview [sic] with Paul Levinson, Author of Unburning Alexandria |year=2013 |publisher=The Morton Report |access-date=2013-11-03 |archive-date=2019-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228074038/http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. «[[В лучшем мире]]» комедия сериалында Гипатия — ҡоллоҡто яҡламағанлыҡтан, күккә сығырға лайыҡлы булған бик аҙ боронғо философтарҙың береһе&lt;ref&gt;{{citation|url=https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|title='The Good Place' Boss on Reaching the Titular Location, Finding It's a 'Bummer'|last=Turchiano|first=Danielle|date=2020-01-24|website=Variety|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2020-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124052003/https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Чили режиссёры [[Аменабар, Алехандро|Алехандро Аменабар]]ҙың төп ролдә Рейчел Вайс уйнаған «Агора» (2009) фильмы Гипатияның һуңғы йылдарын ныҡ беллетризациялаған сәхнәләәштереү (инсценировка) булып тора{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=145}}{{sfn|Booth|2017|pp=13–14}}. Христианлыҡты тәнҡитләүгә йүнәлтелгән Фильм{{sfn|Theodore|2016|p=182}}, Гипатияға хәҙерге ҡараштарға көслө йоғонто яһай{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Тарихи яҡтан ул ышаныслы түгел{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Mark|2014}}, айырыуса Гипатияның астрономик һәм механик тикшеренеүҙәрен күрһәтеү йәһәтенән: уны «Коперникҡа ҡарағанда [[Платон]]дан әҙерәк» итеп һүрәтләй{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Шулай уҡ ул Гипатияны уның мәсих ҡоло көсләү эпизодын да үҙ эсенә ала{{sfn|Watts|2017|p=146}}, христиан сиркәүенең ҡатын-ҡыҙҙарға һалған сикләүҙәрен ныҡ һыҙыҡ өҫтөнә ала{{sfn|Watts|2017|pp=145–146}}, шул иҫәптән Кирилл {{Библия|1Тим|2:8}} уҡыған мәлде лә, изге яҙманы ҡатын-ҡыҙҙарға уҡытыуҙы тыйыу тип аңлатып{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Booth|2017|p=14}}. Бынан тыш, фильм Гипатияның фәнни ҡаҙаныштарын бик арттырып күрһәтә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Mark|2014}} һәм уны Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеүен беренсе булып асыусы итеп дөрөҫ һүрәтләмәй, Гипатия был мәсьәләне өйрәнгәнен раҫлаусы ниндәй ҙә тарихи дәлилдәр юҡ{{sfn|Theodore|2016|p=183}}.

Фильмда шулай уҡ Карл Сагандың «Космос: шәхси сәйәхәт» сериалына нигеҙләнгән күренеш бар, унда христиандар Серапеумға һөжүм итә һәм унда һаҡланған бөтә төргәктәрҙе яндыра, бина үҙе зыян күрмәй ҡалдыра. Әммә ысынбарлыҡта христиандар бинаны емерә, Серапеумда китапхана булмай{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Ниһайәт, фильм гипатияның атеист булыуын күрһәтә, был уның боронғо грек динен тотоусы мәжүси итеп һүрәтләнгән һаҡланып ҡалған сығанаҡтарға ҡаршы килә{{Переход|Религиозные воззрения и общественная деятельность}}.

2015 йылда америкалы Роберт Макклангтың Тelergy проекты «Гипатия (Hypatia)» альбомын сығара, ул Александрия Гипатияһының фажиғәле яҙмышы тураһында һөйләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|title=Telergy - Hypatia|first=G. W.|last=Hill|publisher=Music Street Journal - Music News &amp; Reviews|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222122557/http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|archive-date=2015-12-22|access-date=2015-12-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Астрономик объекттар ==
* 1935 йылда [[Международный астрономический союз|Халыҡ-ара астрономия союзы]] Айҙың күренгән яғындағы [[кратер]]ға Гипатия исемен бирә.
* Гипатия хөрмәтенә 1884 йылда асылған [[(238) Гипатия]] [[астероид]]ы аталған.
* 2015 йылдың декабрендә [[Международный астрономический союз|Халыҡ-ара астрономия союзы]] сайтында халыҡ тауыш биреүенән һуң [[Йота Дракона|Эдасих]] (Йота [[Дракон (созвездие)|Дракона]]) Эдасих (Аждаһа Йотаһы) йондоҙо тирәләй әйләнгән һәм [[Аждаһа b Йотаһы]] булараҡ билдәле экзопланетаны Гипатия (Hypatia) тип атарға ҡарар ителә&lt;ref&gt;{{cite news|title=На звездном небе появился Полтергейст|url=https://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t|access-date=2015-12-16|publisher=Интернет-издание «Лента.Ру»|date=2015-12-16|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233949/http://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Афина мәктәбе]]
* [[Фәндә ҡатын-ҡыҙ]]
* [[Ҡатын-ҡыҙҙарҙың фәнгә индергән өлөшө хронологияһы]]

== Комментарийҙар ==
{{Комментарийҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
;Сығанаҡтар
* {{Книга |автор=[[Дамаский]] |заглавие=Философская история (Жизнь Исидора) |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |серия=Мир поздн. античности. Док. и материалы; Вып. 13}}
* {{Книга |автор=[[Иоанн Малала]] |ссылка=https://web.archive.org/web/20171118132317/http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/bitstream/123456789/3444/1/Malala.%20Сhronografia.%2013-18.pdf |заглавие=Хронография. Кн. XIII—XVIII] |ответственный=Подгот. Н. Н. Болгов и др. |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2014 |часть=Ипатия |страницы=66 (Кн. XIV. § 12)}}
* [https://poletniy.livejournal.com/12579.html Источники о жизни Гипатии: «Суда»] / Пер. с древнегреч.
* [[Летописец Еллинский и Римский]]. — Т. 1: Текст. — СПб.: Дм. Буланин, 1999. — Ипатия (Упатия): С. 340.
* ''[[Никифор Григора]].'' История ромеев. — Т. I: Кн. I—XI. — СПб.: Своё изд-во, 2013. — 'Новая Ипатия': С. 224. — (Seria Byzantina).
* ''[[Паллад]]'' // Эпиграммы греческой Антологии / Под ред. М. Гаспарова, Ю. Шульца. — М.: Терра, 1999.
* ''[[Синезий Киренский]].'' Полное собрание творений. — Т. 1: Трактаты и гимны. — СПб.: Своё изд-во, 2012.
* ''Синезий Киренский.'' Полное собрание творений. — Т. 2: Письма. — СПб.: Квадриум, 2014. — Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153.
* ''Сократ Схоластик.'' Церковная история. — М.: РОССПЭН, 1996. — VII 15. [Устар. церк. пер.]
* ''[[Сократ Схоластик]].'' Церковная история: [Отрывок: VII 15] // Виллер Э. Учение о Едином в Античности и Средневековье. — СПб., 2002. — С. 204—205. [Науч. пер.]
* ''[[Феофан Исповедник|Феофан (Исповедник)]].'' Летопись византийца Феофана от Диоклетиана до царей Михаила и его сына Феофилакта / Пер. с греч.: В. И. Оболенский, Ф. А. Терновский. — М., 1887.
* ''[[Филосторгий]].'' Сокращение «Церковной истории» // Церковные историки IV—V веков. — М.: РОССПЭН, 2007. — VIII 9.
* ''[[Кассиодор|Cassiodori]]-Epiphanii.'' Historia ecclesiastica tripartita: Historiae ecclesiasticae ex Socrate, Sozomeno et Theodorito in unum collectae et nuper de graeco in latinum translatae libri numero duodecim. — Vindobonae: Hoelder, Pichler, Tempsky, MCMLII (1952). — (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum; Vol. LXXI).
* ''[[Иоанн Никиусский|John, bishop of Nikiu.]]'' The Chronicle / Transl. R. H. Charles. — London; Oxford: Oxford University press, 1916. — LXXXIV 84, 87 — 103.
* ''[[Никифор Каллист Ксанфопул|Nicephori Callisti Xanthopuli]].'' Ecclesiasticae historiae libri XVIII. — Paris, 1865. — Hypatia: Col. 1105—1106. — (Patrologiae cursus completus… Series graeca; T. 146).
* ''Deakin M. A. B.'' The Primary Sources for the Life and Work of Hypatia of Alexandria. — Clayton, Vic.: Monash U., Dept. of Mathematics, 1995.
* ''Tannery P.'' L’article de Suidas sur Hypatie // Annales de la faculté des lettres de Bordeaux. — 1880. — 2. — P. 197—200.
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&amp;pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}}

;Тикшеренеүҙәр, очерктар
* ''Алик М.'' Наследство Гипатии: История женщин в науке с античности до конца XIX в. // Женщины в науке: Реф. сб. — М.: ИНИОН, 1989. — С. 23—48.
* ''Алленби А.'' [http://samlib.ru/a/ari_a/hypatia.shtml Гипатия] / Ари Алленби; Пер. с англ. М. Габдулганиевой // Самиздат. — 2011.
* ''[[Балабуха, Андрей Дмитриевич|Балабуха А. Д.]]'' [https://clib.me/b/160065/readp Афина по уму, Гера по осанке, Афродита по красоте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403135307/https://clib.me/b/160065/readp |date=2022-04-03 }} // Наука и жизнь. — 2009. — № 8. — С. 34—40.
* ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И., Розенфельд Б. А.'' Арабская версия «Арифметики» Диофанта // [http://pyrkov-professor.ru/default.aspx?tabid=195&amp;ArticleId=62 Историко-математические исследования. — М.: Наука, 1978. — Вып. XXIII.] — С. 192—225. — Ипатия: С. 222—223, 224—225.
* ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И.'' История диофантова анализа от Диофанта до Ферма. — М.: Наука, 1984. — Ипатия: С. 104—105, 127—128.
* ''Белов А.'' Александрийская трагедия: [Об убийстве Гипатии, 415 г.] // Наука и жизнь. — 1966. — № 4. — С. 110—111.
* ''[[Бобынин, Виктор Викторович|Бобынин В. В.]]'' Древнейшая из женщин-математиков // Сборник статей по вопросам физико-математических наук и их преподавания. — М., 1924. — Т. 1.
* ''Бобынин В. В.'' Древнейшая из женщин-математиков // Математика в шк. — 2011. — № 4. — С. 66—71.
* ''Болгова А. М.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=32779253 Гипатия и её школа в Александрии, (начало V в.)] // Проблемы истории, филологии, культуры / Магнитогорск. гос. техн. университет. — 2018. — Вып. 1 (59). — С. 184—196.
* ''Болгова А. М.'' Гипатия и её школа в Александрии // Болгова А. М. Ранневизантийские портреты: Риторы, софисты, философы. — Белгород: Белгород; БелГУ, 2018. — С. 132 и сл.
* ''Болгов Н. Н., Болгова А. М.'' Школа Гипатии в Александрии // [https://web.archive.org/web/20220116124543/http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/633/%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B8%20%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F.pdf Классическая и византийская традиция ‘2017: Сб. материалов ХI науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2017. — С. 227—240.
* ''[[Болотов, Василий Васильевич|Болотов В. В.]]'' Из церковной истории Египта. — СПб., 1884. — Вып. 1. — Кесарион: С. 69—71; Ипатия: С. 70.
* ''Быховский Б. Э.'' [http://padaread.com/?book=68592&amp;pg=41 Бессмертная Гипатия] / Б. Быховский // Наука и религия. — 1977. — № 3. — С. 39—48.
* ''Ведешкин М. А.'' Языческая оппозиция христианизации Римской империи, (IV—VI вв.): Дис. … к. ист. н. — М.: Моск. пед. гос. университет, 2015. — Гипатия: С. 226—227, 228—229, 230, 231.
* ''[[Вольтер|Вольтер Ф. М.]]'' История установления христианства // Вольтер Ф. М. Бог и люди: Ст., памфлеты, письма: В 2 т. — М.: Изд-во Акад. науку СССР, 1961. — Т. I. — С. 31—112. — Ипатия: С. 109, 425 (примеч.).
* Гипатия // Большая энциклопедия: Словарь общедоступ. знаний… — Т. 6: Гадание — Глазчатка / Под ред. С. Н. Южакова. — СПб.: Просвещение, 1901. — С. 721.
* {{книга |автор=Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. |часть=Гипатия |заглавие=Астрономы: Биогр. справочн |издание=2-е изд., перераб. и доп |ответственный= |ссылка= |место=Киев |издательство=Наук. думка |год=1986 |том= |страниц=512 |страницы= |ref=|isbn=}} — С. 76.
* Гипатия // Малый энциклопедический словарь. — Т. I, вып. 2: Гальванохромия — Кившенко. — 2-е изд. — СПб.: Изд. Брокгауз, Ефрон, 1907.
* Гипатия // Настольный словарь для справок по всем отраслям знания: (Справоч. энцикл. лексикон). — Т. I: А — Двина / Сост. под ред. Ф. Г. Толля. — СПб., 1863. — С. 661.
* Гипатия // Русская энциклопедия. — Т. 5: Вылазка до Гнездо / Под ред. С. А. Андрианова и др. — СПб.: Деятель, [1913]. — С. 415.
* Гипатия // Философская энциклопедия. — Т. 1: А — Дидро. — М.: Сов. энцикл., 1960. — С. 370—371.
* Гипатия // Энциклопедический лексикон. — Т. 14: Гем — Гор / [Изд. А. А. Плюшара.] — СПб., 1838. С. 235.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Гипатия}} — Т. VIIIa (1893): Германия — Го. — С. 719.
* Гипатия // Энциклопедический словарь. — Т. 14: Германия — Гиркан. — М.: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1911. — Стб. 582.
* Гипация // Философский словарь логики, психологии, этики, эстетики и истории философии / Под ред. Э. Л. Радлова. — СПб.: Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 58.
* ''Голяндин А.'' Гипатия, или Гибель античной науки // Знание — сила. — 2018. — № 12. — С. 95—104.
* ''Гончарко О. Ю., Гончарко Д. Н.'' [http://rshps.ru/books/congress2020t4.pdf#page=134 От Феано Кротонской до Феодоры Византийской: Женщины в истории антич. и визант. логико-филос. традиции: Визант. логич. традиция и наука] // Наука как общественное благо: Втор. Междунар. конгр. Рус. о-ва истории и философии науки: Сб. науч. ст.: [В 7 т.] — М.: Изд-во РОИФН, 2020. — Т. 4. — С. 134—140. — Гипатия: С. 137—138.
* ''Гр[…]'' Гипатия / Гр. // Новый энциклопедический словарь. — Т. 13: Генерал. двор — Головнин. — СПб.: Изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Ефрон, [1913]. — Стб. 555—556.
* ''Гуртовцев А. Л.'' [https://vk.com/doc92088110_479001497?hash=72bc481567d3761a66 Гипатия, или Растерзанная муза: К 1600-летию казни от рук фанатиков-христиан.] — Минск, 2016. — 30 с.
* ''Гусева З. В.'' Гипатия — языческая мученица // Классическая и византийская традиция '2011: Материалы V междунар. науч. семинара, (1 окт. 2011 г.). — Белгород: БелГУ, 2011. — С. 169—173.
* ''Дорофеев Д. Ю.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75148898 Проблема идентичности античного философа в православном храме: Внешность, одежда, изречения] // Визуал. теология. — 2024. — Т. 6, № 2. — С. 280—303. — Эалия-Гипатия: С. 286, 290.
* ''Елисеева О. Н.'' Научно-педагогическая деятельность и просветительская миссия Ипатии // [https://web.archive.org/web/20220116124530/http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/963/%D0%9A%D0%92%D0%A2%202012%20%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B3.pdf Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 162—166.
* ''Еремеева А. И.'' Гипатия — дочь Теона // Земля и Вселенная. — 1970. — № 1. — C. 72—78.
* ''Ерпылёва Е. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=23140889 &lt;nowiki&gt;Александрийская дева: [Судьба Гипатии]&lt;/nowiki&gt;] // Математика и её приложения в современной науке и практике: Сб. науч. ст. Науч.-практ. конф. студентов и аспирантов с междунар. участием., Курск, 29—31 окт. 2014 г. — Курск: Ун-т. кн., 2014. — С. 26—31.
* ''Зайцев Д. В.'' [http://www.pravenc.ru/text/673759.html Ипатия] // Православная энциклопедия. — М., 2011. — Т. XXVI. — С. 170.
* ''Зайцева И. В.'' Александрийская интеллектуальная традиция и медиевализация знания, (III — 1 пол. VII вв.): Дис. … д. ист. н. — Белгород: БелгГУ, 2020. — 680 с. — Гипатия и её гибель в 415 г.: С. 352—388 и др.
* ''Зайцева И. В.'' Гипатия Александрийская в церковных историях и хрониках // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/590/&amp;#x5B;ИРЕСИОНА%20VI%202019&amp;#x5D;...pdf Иресиона: Антич. мир и его наследие. — Вып. VI: Материалы науч. сессии кафедры всеобщ. истории к 40-летию начала антиковед. исслед.] — Белгород, 2019. — С. 101—105.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=35605530 Гипатия и параваланы: Пример конфронтации александрийск. светск. интеллектуализма и христ. Церкви в нач. V в.] // Вестн. / Нижегор. ун-та. — 2018. — № 4. — С. 28—36.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=44031812 К вопросу о причинах обучения христиан в неоплатонической школе Гипатии Александрийской] // Древний мир: История и археология: Рецензир. сб. науч. ст. — М.: Спутник+, 2020. — С. 193—196.
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42667966 К вопросу об участии Гипатии в общественно-политической жизни Александрии конца IV — начала V в. н. э.] // Лістападаўскія сустрэчы — XIII: Матэрыялы міжнар. навук. выклад.-студ. канф. ў гонар акад. М. М. Нікольскага і У. М. Перцава, Мінск, 14—15 ліст. 2019 г. — Мінск: Беларус. дзярж. ун-т, 2019. — С. 40—43.
* Ипатия // Полный православный богословский энциклопедический словарь. — Т. I: [А — I.] — СПб.: Изд-во П. П. Сойкина, [1912]. — Стб. 949.
* Ипатия // Справочный энциклопедический словарь. — Т. 5: И, I, К — Кап / Ред. А. В. Старчевский. — СПб.: Изд. К. Крайя, 1847. — С. 151.
* ''Казаков М. М.'' [http://mmkaz.narod.ru/publ/hipatia.htm Звезда угасающей античности] // Женщины-легенды. — Минск: Беларусь, 1993. — С. 252—263.
* ''[[Кольман, Эрнест Яромирович|Кольман Э. Я.]]'' История математики в древности. — М.: Физматлит, 1961. — Гипатия: С. 218.
* ''Лазарев Е. [С.]'' Эзотерическое учение Ипатии Александрийской / Евгений Лазарев // Московский эзотерический сборник. — М.: Терра, 1997. — С. 231—250. — (Unio Mistica…).
* ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' История античной эстетики. — [Т. 8.] Итоги тысячелетнего развития. Кн. I. — М.: АСТ; Фолио, 2000. — Гипатия: С. 23.
* {{Книга |автор=[[Тихон (Лященко)|Лященко Т. И., свящ. (еп. Тихон).]] |часть=Ипатия |заглавие=Св. Кирилл Александрийский: его жизнь и деятельность |место=Киев |год=1913 |страницы=151—164 |ref=Лященко}}
* ''Мирошниченко Е. И.'' [https://www.plato.spbu.ru/CONFERENCES/2020/upt28TH.php?showID=E5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06#thTtlE5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06 Может ли философ увлекаться риторикой: Письмо Синесия Киренского к Гипатии о риторике и философии (Ep. 154)] // Универсум Платоновской мысли: Платон и риторика: Тез. докл. XXVIII науч. конф. … — СПб.: Весь, 2020. — С. 21—22.
* ''Мирошниченко Е. И.'' Синесий Киренский и его социальные связи // Визант. временник. — Т. 102: 2018. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 2019. — С. 30—45. — Гипатия: С. 32, 34, 36—37, 42.
* ''Наварро Х.'' Гипатия Александрийская // Наварро Х. Женщины-математики: От Гипатии до Эмми Нётер. — М.: Де Агостини, 2014. — С. 9—17. — (Мир математики; Т. 37).
* ''Остроумов Α. Α.'' Синезий Птолемаидский. — М., 1879. — Ипатия: С. 38—42.
* ''Пржигодзская О. В.'' [http://rcs-almanac.ru/wp-content/uploads/2017/09/2013_PrzhigodzkajaOV.pdf Синезий, епископ Птолемаидский: Очерк жизни и творчества] // Религия. Церковь. Общество: Исслед. и публ. по теологии и религии. — СПб., 2013. — Вып. 2. — С. 138—146. — Ипатия: С. 140—141, 143.
* ''Руднева М. А.'' [https://web.archive.org/web/20230912162025/http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/32473/1/Rudneva_Aleksandriya_17.pdf Александрия в ранневизантийский период: Выпуск. квалиф. работа. … История.] — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия (Ипатия): С. 18, 24, 42, 70, 73, 84, 85, 93—94, 98.
* ''Соловьёв В. С.'' Гипатия // Философский словарь / Владимира Соловьёва; Сост. Г. В. Беляев. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997.
* ''[[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Соловьёв В. С.]]'' [http://enc.biblioclub.ru/Termin/1762998_GIPATIYA Гипатия]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Философский словарь / Владимира Соловьёва. — М.: Директ-медиа, 2012.
* ''Суслов Ф. А.'' Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской // [https://web.archive.org/web/20210110224044/http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2019. —С. 136—141.
* ''Суслов Ф. А.'' [http://via-in-tempore-journal.ru/index.php/journal/article/view/133/123 Изучение личности Гипатии в зарубежной историографии] // Via in tempore: История. Политология. — 2021. — Т. 48, № 2. — С. 299—317.
* ''Суслов Ф. А.'' Образ Гипатии Александрийской в современной зарубежной историографии // [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36837232&amp;selid=36837461 Личность, общество, власть: Прошлое и современность: Материалы Двенадцат. рег. науч. конф., (г. Воронеж, 2 февр. 2018 г.)] — Воронеж: Изд. дом ВГУ, 2018. — С. 304—307.
* [[Троицкий, Сергей Викторович|''Т[роицкий] С. [В.]'']] Ипатия / С. Т[…] // Православная богословская энциклопедия… — Т. V: Дон. епархия — Ифика. — СПб.: Странник, 1904. — Стб. 998—999.
* ''Уоттс Э.'' Гипатия и языческая философская культура в Александрии рубежа IV—V вв. / Пер. с англ. А. М. Болговой // [https://web.archive.org/web/20220116124639/http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/d1f/Klassicheskaya_16.pdf Классическая и византийская традиция '2016: Сб. материалов X науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2016. — С. 206—226.
* ''Ушаков И.'' Ипатия Александрийская // Ушаков И. Прекрасные учёные прекрасного пола. — San Diego, 2011. — С. 13—22. — (Истории о науч. озарениях; Кн. 7).
* ''Фили К.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPAT.HTM Гипатия: Жертва конфликта между старым и новым миром] / Кристина Фили; Пер. с англ. Е. А. Зайцева // Вопр. истории естествознания и техники. — 2002. — Т. 23, № 2. — С. 221—250.
* ''Хорьков М. Л.'' Гипатия // Новая философская энциклопедия: В 4 т. — Т. 1: А — Д. — М.: Мысль, 2010. — С. 527.
* ''[[Цветаев, Иван Владимирович|Цветаев И. В.]]'' Из жизни высших школ Римской империи / И. Цветаев // [https://runivers.ru/upload/iblock/a83/Voprosy%20filosofii%20i%20psixologii.%20Kniga%2063%20k1902ulrubm258si.pdf Вопр. философии и психологии. — М., 1902. — Кн. III (63).]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Ипатия: С. 1129—1131.
* ''Чуева Ю. Ю.'' Знатные женщины ранней Византии в контексте вертикальной социальной мобильности: Дис. … к. ист. н. — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия: С. 163—176.
* ''[[Шичалин, Юрий Анатольевич|Шичалин Ю. А.]]'' Гипатия // Античная философия: Энцикл. словарь. — М.: Прогресс-традиция, 2008. — С. 271—272.
* ''Штайн О. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25692366 Женщина в истории философии и философия в истории женщины] // Вестн. / Рус. христ. гуманит акад. — 2015. — Т. 16, № 2. — С. 251—264. — Гипатия: С. 252—254 и др.
* ''[[Штекли, Альфред Энгельбертович|Штекли А.]]'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPATIA.HTM Гипатия, дочь Теона] // Прометей: Историко-биогр. альм. — М.: Мол. гвардия, 1971. — Т. 8. — С. 296—309.
* ''Щербак В.'' Втоптанный алмаз Александрии // Щербак В. 37 трагедий науки: Биогр. учёных. — Издат. решения, 2016. — С. 7—11.
* {{citation|last=Booth|first=Charlotte|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&amp;pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}}
* {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}}
* ''Cameron A.'' Isisdore of Miletus and Hypatia: On the editing of mathematical texts // Greek, Roman and Byzantine Studies. — 1990. — 31. — Р. 103—127.
* {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&amp;pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}}
* {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}}
* ''O’Connor J. J., Robertson E. F.'' [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html Hypatia of Alexandria]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080325055843/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html |date=2008-03-25 }}{{ref|en}}
* {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}}
* ''Deakin M. A. B.'' Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr / Michael A.B. Deakin''.'' — Amherst (NY): Prometheus books, 2007.
* ''Deakin M. A. B.'' Hypatia and Her Mathematics / Michael A.B. Deakin // The American Mathematical Monthly. — 101.3 (March 1994). — 234—243. JStor. Web. 4 February 2007.
* ''Donovan S.'' Hypatia: Mathematician, Inventor, and Philosopher / Sandy Donovan. — Mankato (MN): Compass Point books, 2008.
* ''Dzielska M.'' Hypatia of Alexandria. — Cambridge Mass.: Harvard Univ. Press, 1995. — 171 р.
* ''Hoche R.'' Hypatia, die Tochter Theons / Richard Носhe // Philologus: Zeitschrift für das Klassische Alterthum. — Göttingen, 1860. — Jahr. 15. — S. 435—474.
* {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=[https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 753–804] |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }}
* ''Kramer C''. Holy Murder: The Death of Hypatia of Alexandria / Charlotte Kramer''.'' — Concord (MA): Infinity Publishing, 2006.
* ''Medicci J. M., de.'' The Beloved and the Damned: Hypatia and Cyril from late Antiquity through Modernity / Jaclyn Michele de Medicci. — M. A. Thesis. University of Wisconsin—Eau Claire, 2007.
* ''Minardi C.'' Re-membering ancient women: Hypatia of Alexandria and her communities. — Atlanta: University of Georgia, 2011. — 234 p.
* ''Nietupski N''. Hypatia of Alexandria: Mathematician, Astronomer, and Philosopher / Nancy Nietupski // Alexandria 2: The Journal of the Western Cosmological Traditions. — Grand Rapids (Michigan): Phanes press, 1993.
* ''Penella R.'' When was Hypatia Born? // Historia. — 1984. — 33. — P. 126—128.
* ''Rist J. M.'' Hypatia // Phoenix''.'' — 1965 . — 19.3. — P. 214—225.
* {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&amp;pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}}
* ''Watts E. J.'' Hypatia. The Life and Legend of an Ancient Philosopher. — New York: Oxford University Press (USA), 2017. — XII, 205 p. — (Women in Antiquity).

;Нәфис әҙәбиәт
* ''[[Зейдан, Юсуф|Зейдан Ю.]]'' Азазель: Роман / Юсуф Зейдан; Пер. с араб. и коммент. П. Гулькина. — М.: Астрель, 2013. — 447 с.
* ''[[Гельман, Лев Григорьевич|Жданов (Гельман) Л. Г.]]'' Ипатия: Драматич. поэма // [Жданов (Гельман) Л. Г.] Стихотворения / Л. Г. ***. — М.: П. К. Прянишников, 1896.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Исторические поэмы: I. Гипатия: [Ист. трагедия в 4 д. с прологом]. II. Мирра: [Драм. карт. древней Индии в 4 д.] / Лев Жданов. — 2-е изд. — СПб.: Тип. СПб. т-ва печ. изд. дела «Труд», 1914. — 218 с.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: (Житие «святых отцов» Феофила и Кирилла Александрийского): Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. / Лев Жданов. — М.: Безбожник, 1929. — 243 с.
* ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. // Жданов Л. Г. Собрание сочинений: В 6 т. — Т. 4: Последн. фаворит… В сетях интриги… Крушен. богов… — М.: Терра, 1994. — С. 505—734.
* ''[[Кингсли, Чарльз|Кингсли Ч.]]'' Ипатия, или Новые враги под старой личиной: Роман / Чарльс Кингслей; Пер. с англ. Н. Белозерской. — СПб.: А. С. Суворин, 1893. — Т. 1. — [2], 303 с.; Т. 2. — [2], 275 с. — (Нов. б-ка Суворина).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белодерской; Предисл. П. Ф. Преображенского. — М.: Изд., тип. и цинк. Жургазобъединения, 1936. — 352 с. — (Ист. романы; Вып. 3).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. — С. 227—509.
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарлз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Мир книги, 2009. — 287 с. — (Жен. лики. Символы веков).
* ''Кингсли Ч.'' Ипатия — душа Александрии: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Вече, 2012. — 413 с. — (Серия ист. романов).
* ''Кингсли Ч.,'' ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Романы] / Вступ. ст. [[Преображенский, Пётр Фёдорович|П. Ф. Преображенского]]. — Харьков: Паритет, 1994. — 512 с.
* ''[[Конопницкая, Мария|Конопницкая М. Ю.]]'' [http://az.lib.ru/k/konopnickaja_m/text_1879_gipatiya.shtml Гипатия: (Из прошлого): Драматич. сцены], 1879 г. / Мария Конопницкая; Пер. с польск. Д. В. Кириевского // Живопис. обозрение. — 1883. — Т. 1, № 10. — С. 1—3; № 12. — С. 4, 6; № 14. — С. 1—2.
* ''[[Маутнер, Фриц|Маутнер Ф.]]'' Гипатия: Ист. роман / Фриц Маутнер; Пер. с нем. А. М. — СПб.: Типогр. И. Н. Скороходова, 1893. — 284 с. — (В журн.: Мир Божий. 1923. № 1-6)
* ''Маутнер Ф.'' Гипатия: [Роман] / Фриц Маутнер; Пер. А. В. Уитенговен. — М.: Госиздат, 1924. — 301 с. — (Совр. иностр. лит.).
* ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994.
* ''[[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Леконт де Лиль Ш.]]'' Гипатия: [Из кн. «Антич. стихотворения», 1862] // Леконт де Лиль Ш. Из четырёх книг: Стихи / Пер. с фр. И. Поступальского. — М.: Гослитиздат, 1960. — С. 32 и сл.
* ''Леконт де Лиль Ш.'' Гипатия // Леконт де Лиль Ш. Античные, Варварские, Трагические и Последние стихотворения: В 4 т. — Т. 1: Антич. стихотворения. — М.: Водолей, 2016.
* ''Торопова О. А.'' Гипатия, дочь Теона: Трагедия в пяти действиях / Авт. на обл. О. Сотис. — Можайск: Можайск. полиграф. комбинат, 2011. — 153 с.
* ''Ушакова Т. А.'' [https://proza.ru/2011/01/14/1090 Под звёздами Александрии]: [Полисфен и Гипатия: Повесть]. — Киев: Содружество «Сердце», 1990. — 40 с.

;Әҙәбиәт ғилеме
* ''Благовестный А. Ю.'' [https://www.isuct.ru/e-publ/vgf/sites/ru.e-publ.vgf/files/2008/vgf-2008-03-239.pdf Чарльз Кингсли и его роман «Ипатия»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Вестн. / Гуманит. фак. Ивановск. гос. химико-технол. ун-та. — 2008. — № 3. — С. 239—243.
* ''[[Болгов, Николай Николаевич|Болгов Н. Н.]]'' Художественная литература по истории древнего мира: Учеб. пособие. — Белгород: БелГУ, 2018. — Гипатия: С. 333—335, 349, 420—422, 451, 473, 480.
* ''Казначеева А. А.'' [https://web.archive.org/web/20240706143431/https://if.bsu.edu.ru/if/resources/bookclub/index.php?FID=33&amp;PAGE_NAME=read&amp;TID=273&amp;TITLE_SEO=273 &lt;nowiki&gt;Чарльз Кингсли. «Ипатия»: [Историко-литературовед. отклик]&lt;/nowiki&gt;] // Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф. — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 247—249.
* ''Преображенский П. Ф.'' Вступление // Кингсли Ч., Маутнер Ф. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994.
* ''[[Преображенский, Пётр Фёдорович|Преображенский П. Ф.]]'' «Ипатия» Ч. Кингсли: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных идей и образов. — М.: Наука, 1965. — С. 147—161.
* ''Преображенский П. Ф.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/preobrazhenskiy/10.htm «Ипатия» Ч. Кингсли] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260422182543/http://www.sno.pro1.ru/lib/preobrazhenskiy/10.htm |date=2026-04-22 }}: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных образов. — 2-е. изд. — М.: Едиториал УРСС, 2004. — С. 137—150.
* ''[[Сомова, Елена Викторовна|Сомова Е. В.]]'' Античный мир в английском историческом романе XIX века. — М.: Гос. ин-т рус. языка, 2008. — 199 с.
* ''Сомова Е. В.'' Изображение уходящей античности в романе Ч. Кингсли «Ипатия» // Всемирная литература в контексте культуры: Сб. ст. и материалов XV Пуришев. чт. — М.: Изд-во МПГУ, 2003. — С. 261—263.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=11621049 Оксфордское движение и исторический роман середины XIX века] // Знание. Понимание. Умение. — 2008. — № 2. — С. 166—170.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=26346249 Роман Ч. Кингсли «Ипатия» и религиозные искания в английской литературе 60-х годов XIX века] // Вестн. Нижегор. ун-та. Сер.: Филология. — 2006. — № 1 (7). — С. 110—115.
* ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36815196 Философия истории в романе Ч. Кингсли «Ипатия»] // Вестн. / Моск. гос. лингв. ун-та. Гуманит. науки. — 2018. — № 7 (798). — С. 72—88.
* ''Стаднюк Е. В.'' Исторический роман Ч. Кингсли «Ипатия» // К проблемам романтизма и реализма в зарубежной литературе конца XIX начала XX вв. — М.: Наука, 1975. — С. 36—51.
* ''Тикаев Г. Г., Гибали эль-, Мухаммед Наср Эд-Дин.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18259560 Одноименные произведения российского и египетского писателей под названием «Азазель»] // Вестн. / Рос. ун-та дружбы народов. Сер.: Литературоведение, журналистика. — 2012. — № 4. — С. 75—83.

;Кино белеме
* ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=39243526 Образ Гипатии Александрийской в фильме Алехандро Аменабара «Агора»] // История. Историки. Источники: Электрон. науч. журн. — Тула, 2019. — № 3. — С. 45—51.
* ''Захаров Г.'' Правда и ложь «Агоры» // Фома: Правосл. журн. — 2010. — № 4 (84). — С. 84—87.
* ''Корецкая М. А.'' О смертельной любви к Платону и эллипсам: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора» // Любовь и прочие маргиналии: Интерпр. культур. кодов: [Сб. тр. конф.]. — Саратов: ЛИСКА, 2015. — С. 79—103.
* ''Корецкая М. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27124937 Цена парресии: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора»] // Вестн. / Самар. гуманит. акад. Сер. Философия. Филология. — 2016. — № 1 (19). — С. 14—43.
* ''Ставцева О. И.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42566025 &lt;nowiki&gt;Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: [Анализ фильма А. Аменабара «Агора», 2009 г.]&lt;/nowiki&gt;] // Вестн. / Ленингр. гос. ун-та им. А. С. Пушкина. — 2020. — № 1. — С. 117—125.
* ''Ставцева О. И.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75208074 3.1. Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: (На примере фильма А. Аменабара «Агора», 2009)] // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97—107.
* // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97 — 107.
* ''Фролов Э. Д.'' [http://centant.spbu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2012/01.pdf Вместо предисловия: Античность и кинематограф: (К пробл. отражения античности в совр. игров. культуре)]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Мнемон: Исслед. и публ. по истории антич. мира. — СПб., 2012. — № 11. — С. 7—14. — Гипатия: С. 12—13.
* ''Чунина А. А.'' Конфликт мировоззренческих систем: (На примере фильма А. Аменабара «Агора») // Европейский научный форум студентов и учащихся: Сб. ст. Междунар. науч.-исслед. конф. — Петрозаводск: Нов. наука, 2019. — С. 8—14.

; Башҡа сит ил сығанаҡтары:
{{refbegin|30em}}
* {{citation|last=Archer|first=William|authorlink=William Archer (critic)|title=The Theatrical World For 1893–1897|url=https://books.google.com/books?id=WtGengEACAAJ|date=2013|publisher=HardPress|isbn=978-1-314-50827-7}}
* {{citation|last=Banev|first=Krastu|date=2015|title=Theophilus of Alexandria and the First Origenist Controversy: Rhetoric and Power|url=https://books.google.com/books?id=rCF5BgAAQBAJ&amp;pg=PA100|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-872754-5}}
* {{citation|last=Belenkiy|first=Ari|date=2010-04-01|title=An astronomical murder?|journal=Astronomy &amp; Geophysics|volume=51|issue=2|pages=2.9–2.13|doi=10.1111/j.1468-4004.2010.51209.x|bibcode=2010A&amp;G....51b...9B|doi-access=free}}
* {{citation|last=Booth|first=Charlotte|author-link=Charlotte Booth|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&amp;pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}}
* {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}}
* {{citation|last=Bregman|first=Jay|date=1982|title=Synesius of Cyrene: Philosopher-Bishop|url=https://books.google.com/books?id=V_515iG8i14C&amp;pg=PA39|series=The Transformation of the Classical Heritage|editor-last=Brown|editor-first=Peter|location=Berkeley|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-04192-9}}
* {{citation|last1=Cameron|first1=Alan|last2=Long|first2=Jacqueline|last3=Sherry|first3=Lee|author1-link=Alan Cameron (classical scholar)|date=1993|title=Barbarians and Politics at the Court of Arcadius|url=https://books.google.com/books?id=T6t44B0-a98C&amp;pg=PA59|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06550-5}}
* {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&amp;pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}}
* {{citation|last=Cohen|first=Martin|date=2008|title=Philosophical Tales: Being an Alternative History Revealing the Characters, the Plots, and the Hidden Scenes that Make Up the True Story of Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=kwj31dqNssAC&amp;pg=PA47|location=New York City and London|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1405140379}}
* {{citation|last1=Curta|first1=Florin|last2=Holt|first2=Andrew|date=2017|title=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History|volume=1: Prehistory to AD 600|url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&amp;pg=PA283|location=Santa Barbara, CA|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-4598-7}}
* {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}}
* {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|authorlink=Michael A. B. Deakin|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}}
* {{citation | last = Deakin | first = Michael A. B. | doi = 10.2307/2975600 | issue = 3 | journal = [[American Mathematical Monthly]] | mr = 1264003 | pages = 234–243 | title = Hypatia and her mathematics | volume = 101 | year = 1994| jstor = 2975600 }}
* {{citation|last=Deakin|first=Michael A. B.|date=2007|title=Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr|url=https://books.google.com/books?id=P6X1DJ7UIb4C&amp;pg=PA135|location=Amherst, NY|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-59102-520-7}}
* {{citation|last=Deakin|first=Michael|date=2012|title=Hypatia|website=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Hypatia}}
* {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|title=Hypatia of Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=UCkgLBCh2m0C|year=1996|location=Cambridge, MA|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0-674-43776-0}}
* {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|editor1-last=el-Abbadi|editor1-first=Mostafa|editor2-last=Fathallah|editor2-first=Omnia Mounir|date=2008|title=What Happened to the Ancient Library of Alexandria?|contribution-url=https://books.google.com/books?id=hNtcejI_IGkC&amp;pg=PA129|location=Leiden, The Netherlands|publisher=Brill|isbn=978-9004165458|contribution=Learned women in the Alexandrian scholarship and society of late Hellenism|pages=129–148}}
* {{citation|last=Edwards|first=Catharine|title=Roman Presences: Receptions of Rome in European Culture, 1789-1945|url=https://books.google.com/books?id=v8iW8C7eE3YC|year=1999|location=Cambridge, England|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59197-3}}
* {{citation|last=Emmer|first=Michele|date=2012|title=Imagine Math: Between Culture and Mathematics|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-8847024274}}
* {{citation|last=Engels|first=David|date=2009|contribution=Zwischen Philosophie und Religion: Weibliche Intellektuelle in Spätantike und Islam|url=http://www.uni-kassel.de/upress/online/frei/978-3-89958-449-3.volltext.frei.pdf|editor-first=Dominik|editor-last=Groß|title=Gender schafft Wissen, Wissenschaft Gender? Geschlechtsspezifische Unterscheidungen Rollenzuschreibungen im Wandel der Zeit|publisher=Kassel University Press|pages=97–124|isbn=978-3-89958-449-3}}
* {{citation|last=Haas|first=Christopher|date=1997|title=Alexandria in Late Antiquity: Topography and Social Conflict|url=https://books.google.com/books?id=cVHKPW5MRaQC|location=Baltimore, MS and London|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-5377-7}}
* {{citation | last = Hoche | first = Richard | authorlink = Richard Hoche | date = 1860-01 | doi = 10.1524/phil.1860.15.13.435 | issue = 1–3 | journal = Philologus | lang = German | pages = 435–474 | title = XV. Hypatia, die tochter Theons | volume = 15 | url = https://zenodo.org/record/1448938 }}
* {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |authorlink=Wilbur Knorr |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=753–804 |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |chapter-url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }}
* {{citation|last=Macqueen-Pope|first=Walter|title=Haymarket: theatre of perfection|url=https://books.google.com/books?id=KD5aAAAAMAAJ|year=1948|publisher=Allen}}
* {{citation|last=Mark|first=Joshua J.|date=2014-02-17|title=Historical Accuracy in the Film ''Agora''|url=https://www.ancient.eu/article/656/historical-accuracy-in-the-film-agora/|website=Ancient History Encyclopedia|publisher=ancient.eu}}
* {{citation|last=Novak|first=Ralph Martin, Jr.|title=Christianity and the Roman Empire: Background Texts|date=2010|publisher=Bloomsbury Publishing|location=Harrisburg, PA|isbn=978-1-56338-347-2|pages=239–240|url=https://books.google.com/books?id=LuhZyh1_j6oC&amp;pg=PA240}}
* {{citation|last=Oakes|first=Elizabeth H.|date=2007|article=Hypatia|title=Encyclopedia of World Scientists|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438118826|page=364}}
* {{citation|last1=Pasachoff|first1=Naomi|last2=Pasachoff|first2=Jay M.|article=Hypatia|editor1-last=Trimble|editor1-first=Virginia|editor2-last=Williams|editor2-first=Thomas R.|editor3-last=Bracher|editor3-first=Katherine|editor4-last=Jarrell|editor4-first=Richard|editor5-last=Marché|editor5-first=Jordan D.|editor6-last=Ragep|editor6-first=F. Jamil|date=2007|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://books.google.com/books?id=t-BF1CHkc50C|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-0387304007}}
* {{citation | last = Penella | first = Robert J. | issue = 1 | journal = [[Historia (classical antiquity history journal)|Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte]] | jstor = 4435877 | pages = 126–128 | title = When was Hypatia born? | volume = 33 | year = 1984}}
* {{citation|last=Riedweg|first=Christoph|date=2005|orig-year=2002|title=Pythagoras: His Life, Teachings, and Influence|url=https://books.google.com/books?id=A8ixyQJA7_MC|location=Ithaca, NY|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-7452-1}}
* {{citation|last=Rosser|first=Sue Vilhauser|date=2008|title=Women, Science, and Myth: Gender Beliefs from Antiquity to the Present|url=https://books.google.com/books?id=OB4OgT8OH7sC|location=Santa Barbara, California|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1598840957}}
* {{citation|last=Theodore|first=Jonathan|date=2016|title=The Modern Cultural Myth of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=https://books.google.com/books?id=3QPWDAAAQBAJ&amp;pg=PA183|location=Manchester, England|publisher=Palgrave, Macmillan|isbn=978-1-137-56997-4}}
* {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&amp;pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}}
* {{citation|last=Walsh|first=Christine|title=The Cult of St Katherine of Alexandria in Early Medieval Europe|url=https://books.google.com/books?id=ojrjh0aJKVsC&amp;pg=PA10|date=2007|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-5861-0}}
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|authorlink=Edward J. Watts|date=2008|orig-year=2006|title=City and School in Late Antique Athens and Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=MKolDQAAQBAJ|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0520258167}}
* {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&amp;pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}}
* {{citation|last=Wessel|first=Susan|date=2004|title=Cyril of Alexandria and the Nestorian Controversy: The Making of a Saint and of a Heretic|url=https://books.google.com/books?id=YcgSDAAAQBAJ|series=Oxford Early Christian Studies|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-926846-7}}
* {{citation |last=Whitfield |first=Bryan J. |title=The Beauty of Reasoning: A Reexamination of Hypatia and Alexandria |journal=[[The Mathematics Educator]] |volume=6 |issue=1 |pages=14–21 |date=Summer 1995 |url=http://math.coe.uga.edu/tme/issues/v06n1/4whitfield.pdf |access-date=2010-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060902110939/http://math.coe.uga.edu/tme/Issues/v06n1/4whitfield.pdf |archive-date=2006-09-02 |url-status=dead |year=1995}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060902110939/http://math.coe.uga.edu/tme/Issues/v06n1/4whitfield.pdf |date=2006-09-02 }}
* {{citation|last1=Benedetto|first1=Canio|last2=Isola|first2=Stefano|last3=Russo|first3=Lucio|journal=[[Mathematics and Mechanics of Complex Systems]] |volume=5 |issue=1 |pages=19–40 |date=2017-01-31|title=Dating Hypatia's birth: a probabilistic model|location=Berkeley, CA|publisher=Mathematical Sciences Publishers|doi=10.2140/memocs.2017.5.19|doi-access=free}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{Туғандаш проекттар}}
* [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ Hypatia of Alexandria, internet-resources; на англ. яз.] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120805091531/http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ |date=2012-08-05 }}
* [https://faithljustice.wordpress.com/2010/06/01/agora-hypatia-part-i/ ''Agora'': the «Reel» vs. the «Real» Hypatia]
* [https://abelcovarrubias.wordpress.com/2009/08/10/hypatia-the-flower-of-learning-in-ancient-alexandria/ Hypatia, the flower of learning in Ancient Alexandria]

;Гипатия һәм астролябия (дәлилдәр)
* [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/primary-sources.html The Letters of Synesius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221637/http://www.polyamory.org/%7Ehoward/Hypatia/primary-sources.html |date=2008-05-15 }}
* [http://ws320.wordpress.com/culture-site/did-hypatia-invent-the-astrolabe/ Did Hypatia invent the Astrolabe?]
* [http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html Synesius, ''Catastasis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214160559/http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html |date=2010-02-14 }}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Неоплатоники}}
{{Александрийская школа}}

[[Категория:V быуат астрономдары]]
[[Категория:Боронғо Греция астрономдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]]
[[Категория:Боронғо грек философтары]]
[[Категория:Боронғо Греция ҡатын-ҡыҙҙары]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ астрономдар]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ математиктар]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ философтар]]
[[Категория:V быуат математиктары]]
[[Категория:Боронғо Греция математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Неоплатониктар]]
[[Категория:Һуңғы антик мәжүсиҙәре]]
[[Категория:V быуат философтары]]
[[Категория:Мысыр философтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса философтар]]
[[Категория:Тиреһен һыҙырып үлтерелгәндәр]]
[[Категория:Үлтерелгән ғалимдар]]</text>
      <sha1>iqnbgi0vb5izb3vdyws7wiplive59kg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-11-02</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201626</id>
    <revision>
      <id>1308042</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:32:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Saint-Charles Cemetery 05.jpg</comment>
      <origin>1308042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="hmvqjdxcbex4wwmn3mpf7xbm69djibu" xml:space="preserve">Saint-Charles Cemetery 05.jpg</text>
      <sha1>hmvqjdxcbex4wwmn3mpf7xbm69djibu</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>