Скобелевка

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Скобелевка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10586</id>
    <revision>
      <id>1308228</id>
      <parentid>668414</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T15:33:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1308228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5957" sha1="trxuw26llj575y0c45v60j5yg31pldg" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Скобелевка
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Скобелевка
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 53 | lat_min = 59 | lat_sec = 41
  |lon_deg = 54 | lon_min = 5 | lon_sec = 26
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Бәләбәй районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 114
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 452021
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34716 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80209819017
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Скобелевка''' ({{lang-ru|Скобелевка}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 114 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452021, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80209819017.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||114||62||52||54,4||45,6
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Бәләбәй (ҡала)|Бәләбәй]]): 14 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Малиновка (Бәләбәй районы)|Малиновка]]): 1 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аксаков (Бәләбәй районы)|Аксаков]]): 5 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Ильин Владимир Николаевич]] (1956), инженер-электрик. 2005 йылдан «Почёт Билдәһе» орденлы Бәләбәй һөт комбинатының техник директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]] (2022) һәм Башҡортостан Республикаһының аҙыҡ-түлек индустрияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре.

== Сығанаҡтар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Бәләбәй районы ауылдары}}

[[Категория:Бәләбәй районы ауылдары]]</text>
      <sha1>trxuw26llj575y0c45v60j5yg31pldg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яңы Балаҡатай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10630</id>
    <revision>
      <id>1308267</id>
      <parentid>1305804</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T10:11:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Belokatai patriot</username>
        <id>42452</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Билдәле шәхестәре */</comment>
      <origin>1308267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15753" sha1="e7zthqhy7fyvo1uuuo9vuhtpnxk014i" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Яңы Балаҡатай''' ({{lang-ru|Новобелокатай}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балаҡатай районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 5961 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;. Почта индексы — 452580, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80210822001.

== География ==
Урал тау итәгендә Оло Эйек йылғаһы Буйында Васелга йылғаһы Ҡушылған урында, Өфөнән төньяҡ-көнсығышҡа табан 210 км алыҫлыҡта (автомобиль юлдары буйлап 341 км) һәм Ункурда тимер юл станцияһынан көнбайышҡа табан 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Яҡында Ғына  һәм Балаҡатай заказнигы урынлашҡан [[Балаҡатай һыуһаҡлағысы]] Һәм [[Балаҡатай заказнигы]]. 

== Тарих ==
Ауылға [[Красноуфимск]] һәм [[Көңгөр]] өйәҙҙәре күсеп килгән урыҫтар нигеҙ һала. Тәүге тапҡыр документтарҙа 1804. унда Элек Малухина ауылы барлыҡҡа килгән, һуңынан ул яңы балаҡатайға әйләнгән&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://belokikm.ru/selo-novobelokataj-stranitsy-istorii/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240907174527/https://belokikm.ru/selo-novobelokataj-stranitsy-istorii/ |date=2024-09-07 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://belokikm.ru/ulitsa-krasnaya-gorka/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250124061808/https://belokikm.ru/ulitsa-krasnaya-gorka/ |date=2025-01-24 }}&lt;/ref&gt;.

[[XX]] быуат башында ауыл иң ҙур һәм бай ауылдарҙың береһе була [[Златоуст өйәҙе|Златоуст өйәҙе]], [[Өфө губернаһы|Өфө губернаһы]]. [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы йылдарында]] ауылда 1918-1919 йылдарҙа була. Яңы Балаҡатайҙа Совет власы 1919 йылда тулыһынса урынлаштырыла.
1930 йылда ауыл яңы ойошторолған райондың үҙәге була, һәм унда күп һанлы район етәкселек органдары һәм учреждениелары урынлаша Йылдар [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыш]] 600-ҙән ашыу кеше фронтҡа китә, шуларҙың 200-ҙән ашыуы һәләк була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== һаны ==

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||2673||1216||1457||45,5%||54,5%
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||5147||2456||2691||47,7%||52,3%
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||5912||2788||3124||47,2%||52,8%
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||5961||2836||3125||47,6%||52,4%
|-
|}

{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Иҫтәлекле урындар ==
'''&quot;Археологик ҡомартҡылар&quot;'''

''&quot;Яңы балаҡатай торағы&quot;''

Ауыл үҙәгендә, Оло Эйек йылғаһының һул ярында 16 метрлыҡ йырын нигеҙендә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|title=Археологический памятник – Новобелокатайская стоянка – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/arheologicheskij-pamyatnik-novobelokatajskaya-stoyanka/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-20|access-date=2026-06-20|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240807180049/https://belokikm.ru/arheologicheskij-pamyatnik-novobelokatajskaya-stoyanka/|archive-date=2024-08-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240807180049/https://belokikm.ru/arheologicheskij-pamyatnik-novobelokatajskaya-stoyanka/ |date=2024-08-07 }}&lt;/ref&gt;.

''&quot;Икенсе Яңы Балаҡатай туҡталышы&quot;''

Бәлки, ауылда тағы бер туҡталыш барҙыр, сөнки Яр буйы урамында шәхси йорт өсөн канализация өсөн траншея һалыу ваҡытында Мамонт бивены табылған&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite news|title=Археологический памятник – Новобелокатайская стоянка – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/arheologicheskij-pamyatnik-novobelokatajskaya-stoyanka/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-20|access-date=2026-06-20|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240807180049/https://belokikm.ru/arheologicheskij-pamyatnik-novobelokatajskaya-stoyanka/|archive-date=2024-08-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240807180049/https://belokikm.ru/arheologicheskij-pamyatnik-novobelokatajskaya-stoyanka/ |date=2024-08-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://exponat-online.ru/exhibit/23056200/|title=Бивень мамонта в селе Новобелокатай, в усадьбе Левицких, на улице Береговой. (фрагмент), регистрационный номер — 9654086|website=exponat-online.ru|access-date=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;.

'''&quot;Туғандар ҡәберҙәре&quot;'''

1918-1920 йылдарҙа Совет власы өсөн көрәшселәрҙең туғандаш ҡәбере&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Братская могила партизан и советских работников, погибших во время гражданской войны в 1917-1918 гг. (3 могилы) – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/bratskaya-mogila-partizan-i-sovetskih-rabotnikov-pogibshih-vo-vremya-grazhdanskoj-vojny-v-1917-1918-gg-3-mogily/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-20|access-date=2026-07-21|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240622020751/https://belokikm.ru/bratskaya-mogila-partizan-i-sovetskih-rabotnikov-pogibshih-vo-vremya-grazhdanskoj-vojny-v-1917-1918-gg-3-mogily/|archive-date=2024-06-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240622020751/https://belokikm.ru/bratskaya-mogila-partizan-i-sovetskih-rabotnikov-pogibshih-vo-vremya-grazhdanskoj-vojny-v-1917-1918-gg-3-mogily/ |date=2024-06-22 }}&lt;/ref&gt;.

'''&quot;Тарихи биналар&quot;'''

''Сауҙагәр &quot;П. Е. Абаимов йорто&quot;''

Ике ҡатлы тарихи бина, ЯҠЫНСА XX быуат башында төҙөлгән, ауыл үҙәгендә урынлашҡан&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Дом купца П.Е. Абаимова. – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/istoriya-gazety-novyj-belokataj/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-11|access-date=2026-07-21|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240805024344/https://belokikm.ru/istoriya-gazety-novyj-belokataj/|archive-date=2024-08-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240805024344/https://belokikm.ru/istoriya-gazety-novyj-belokataj/ |date=2024-08-05 }}&lt;/ref&gt;.

'''&quot;Һәйкәлдәр&quot;'''

«Азат Итеүсе Яугирҙарға, Ватан өсөн һуғышта һәләк булған яҡташ геройҙарға Дан»һәйкәле&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://belokikm.ru/pamyatnik-v-chest-voinov-zemlyakov/|title=Памятник в честь воинов земляков. — Историко-краеведческий музей Белокатайского района|lang=ru|author=|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района}}&lt;/ref&gt;.

Иҫтәлекле билдә 1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы Башланыуы&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Напоминание о начале войны – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/napominanie-o-nachale-vojny/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-11|access-date=2026-07-21|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240519104306/https://belokikm.ru/napominanie-o-nachale-vojny/|archive-date=2024-05-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240519104306/https://belokikm.ru/napominanie-o-nachale-vojny/ |date=2024-05-19 }}&lt;/ref&gt;.

Иҫтәлекле стела фронтҡа киткән Яңы Балаҡатай мәктәбе Уҡытыусыларына&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Старый школьный парк – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/staryj-shkolnyj-park/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-20|access-date=2026-07-21|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240725043206/https://belokikm.ru/staryj-shkolnyj-park/|archive-date=2024-07-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240725043206/https://belokikm.ru/staryj-shkolnyj-park/ |date=2024-07-25 }}&lt;/ref&gt;.

'''&quot;Шишмәләр һәм эсемлек сығанаҡтары&quot;'''

&quot;Туғыҙынсы Йома«Шишмәһе

Изге шишмә ауыл эргәһендә урынлашҡан&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Родник Девятая Пятница – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/rodnik-devyataya-pyatnitsa/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-20|access-date=2026-07-21|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240519113140/https://belokikm.ru/rodnik-devyataya-pyatnitsa/|archive-date=2024-05-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240519113140/https://belokikm.ru/rodnik-devyataya-pyatnitsa/ |date=2024-05-19 }}&lt;/ref&gt;.

&quot;Май Заводы«Шишмәһе

Шишмә ҡара быуа янында, ауылдан алыҫ түгел урынлашҡан&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|title=Белокатайский маслосырзавод – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/belokatajskij-maslosyrzavod/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-20|access-date=2026-07-21|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240907230446/https://belokikm.ru/belokatajskij-maslosyrzavod/|archive-date=2024-09-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240907230446/https://belokikm.ru/belokatajskij-maslosyrzavod/ |date=2024-09-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Крохалев Фёдор Сергеевич|Крохалёв Фёдор Сергеевич]] — совет ғалимы-иҡтисадсыһы, иҡтисад фәндәре докторы, профессор.
* [[Кузнецов Леонид Иванович]]  — [[Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте|именлек органдары]] һәм [[дәүләт]] хеҙмәте ветераны. 1998 йылдан [[Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте]]нең [[Красноярск крайы]] буйынса идаралығы начальнигы, генерал-лейтенант (1999); 2001—2006 йылдарҙа [[Рәсәй Президенты]]ның [[Урал федераль округы]]ндағы тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары. Контрразведканың почётлы хеҙмәткәре. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордендары кавалеры.
* [[Никанорова Татьяна Леонидовна]] — опера йырсыһы (меццо-сопрано), Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, 2007 йылдан Екатеринбург дәүләт академия опера һәм балет театрында эшләй.
* [[Малухин Павел Матвеевич]] — совет һәм рәсәй спортсыһы. САҢҒЫ ярыштары буйынса СССР-ҙың спорт мастеры. Саңғы ярыштары һәм башҡалар буйынса башҡортостан чемпионы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|25|09|2019}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}} {{V|25|09|2019}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/15598-ya-y-bala-ataj-auyl-bala-ataj-r-ny-m-ya-y-bala-ataj-a-s-ge}}{{V|25|09|2019}}
* [http://ufagen.ru/places/belokataysky/newbelokatay.html Новобелокатай. Сайт «Генеалогия и архивы»]{{ref-ru}} {{V|25|09|2019}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Балаҡатай районы ауылдары}}

[[Категория:Балаҡатай районы ауылдары]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]</text>
      <sha1>e7zthqhy7fyvo1uuuo9vuhtpnxk014i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Озеро (Дыуан районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11493</id>
    <revision>
      <id>1308231</id>
      <parentid>1140380</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T16:25:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9896" sha1="cd0pjhi7knmz2kxw0398z4p27bzlex6" xml:space="preserve">{{БМ|Озеро (мәғәнәләре)}}
{{НП-Россия
 |статус                   = ауыл
 |русское название         = Озеро
 |оригинальное название    = {{lang-ba|Озеро}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 |lat_deg = 55|lat_min = 30|lat_sec = 5
 |lon_deg = 58|lon_min = 7|lon_sec = 12
 |CoordScale = 
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Башҡортостан 
 |регион в таблице         = Башҡортостан 
 |вид района               = 
 |район                    = Дыуан районы{{!}}Дыуан 
 |район в таблице          = 
 |вид поселения            = ауыл биләмәһе
 |поселение                = Һикәяҙ ауыл Советы (Дыуан районы){{!}}Һикәяҙ   
 |поселение в таблице      = 
 |внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 
 |население               = {{ Население | Озеро (село, Дуванский район) | тс }}
 |год переписи            = {{ Население | Озеро (село, Дуванский район) | г }}
 |плотность               = 
 |агломерация             = 
 |национальный состав     = [[урыҫтар]]
 |конфессиональный состав = 
 |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          = 452532
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 
 |цифровой идентификатор   = 80223834004
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}

'''Озеро''' ({{lang-ru|Озеро}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Дыуан районы]]ндағы ауыл. [[Һикәяҙ ауыл Советы (Дыуан районы)|Һикәяҙ ауыл Советы]] [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 629 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452532, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80223834004.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]]): 10 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]]): 85 км

Озеро ауылы [[Әй (йылға)|Әй]] йылғаһының ҡушылдығы [[Һикияҙ]] йылғаһы башында, район үҙәге Мәсәғүт ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 10 километр һәм [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] ([[Силәбе өлкәһе]]) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 85 километр алыҫлыҡта урынлашҡан&lt;ref&gt;{{БЭ2013|89956}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Озеро (төрлө осорҙа Краснопольское, Озёрское тип тә аталған) ауылына [[Себер даруғаһы]] [[Тырнаҡлы]] улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә [[1750 йыл]]ғы керҙәшлек килешеүе буйынса [[Себер губернаһы]]нан килгән дәүләт крәҫтиәндәре нигеҙ һала. [[1753]], [[1798]], [[1810 йыл]]дарҙа бында шул уҡ шарттар менән крәҫтиәндәрҙең яңы төркөмдәре килеп ултыра.

== Озеро ауылының XIX быуаттағы үҫеше ==
[[1842 йыл]]да Озеро ауылындағы 105 йортта 315 йылҡы малы, 420 һыйыр, 705 һарыҡ, 21 кәзә, 114 сусҡа аҫыралған. [[Игенселек]]тә ҡалдау баҫыу системаһы ҡулланылған. 35-әр һуҡҡыс һәм [[елгәргес]] булған. Май һығыу заводы, тирмән, 2 кибет шәхси хужалар ҡулында була. Мәктәп төҙөлгән.

[[1865 йыл]]да Озеро ауылының 161 йортонда 910 кеше йәшәгән. [[Игенселек]], [[умартасылыҡ]], сана етештереү, сабата үреү менән шөғөлләнгәндәр. 3 һыу тирмәне була.

== Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше ==
[[1906 йыл]]да Озеро ауылында сиркәү, земство мәктәбе, 3 бакалея кибете була.

Әлеге ваҡытта Озеро ауылында [[Һикәяҙ (Дыуан районы)|Һикәяҙ]] урта мәктәбенең филиалы — төп [[мәктәп]], [[балалар баҡсаһы]], фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

== Халыҡ һаны ==
Озеро ауылында [[урыҫтар]] йәшәй ([[2002 йыл|2002]]).

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||1527||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||853||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||604||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||574||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||663||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||629||298||331||47,4||52,6
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле кешеләре ==
* [[Ожегова Анастасия Васильевна]] (11.11.1922—18.12.1999), ауыл хужалығы алдынғыһы, 1958—1978 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Дыуан районы]] «Рәсәй» колхозы тракторсыһы. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты, Юғары Совет Президиумы ағзаһы (1971—1975). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971).

== Урамдары ==
{{Колонки|3}}
* Еңеүҙең 50 йыллығы урамы — 50 лет Победы ({{lang-ru|}} (улица)
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|}} Молодёжная (улица)
* Үҙәк урам ({{lang-ru|}} Центральная (улица)
* Колхоз тыҡрығы ({{lang-ru|}} Колхозный (переулок)
* Совет урамы ({{lang-ru|}} Советская (улица)
* Мәктәп тыҡрығы ({{lang-ru|}} Школьный (переулок)
* Комсомол урам — ({{lang-ru|}} Комсомольская (улица)
* Ҡояшлы урамы ({{lang-ru|}} Солнечная (улица)
&lt;ref&gt;[https://mapdata.ru/bashkortostan/duvanskiy-rayon/selo-ozero/ Карта д. Озеро. Улицы]&lt;/ref&gt;{{Колонки|конец}}

== Тирә-яҡ мөхит ==
'''Ер-һыу атамалары'''

''Тауҙар:''

''Йылғалар, күлдәр:''
* [[Әй]], [[Һикияҙ]]

''Шишмәләр:''

''Ялан-бесәнлектәр:''

''Тәбиғәт һәйкәле''

''Тарихи һәйкәл''

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|89956}}
* {{ИСДБ|страница=503}}
* {{БЭ2013|82966}} Дыуан кантоны
* {{ВТ-ЭСБЕ|Дуван, село}}
* [https://web.archive.org/web/20250119080230/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=aralovec&amp;id=639 Силәбе өлкәһе порталы. Араловцы]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Дыуан районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Дыуан районы ауылдары]]</text>
      <sha1>cd0pjhi7knmz2kxw0398z4p27bzlex6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәҡсүт (Күгәрсен районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12659</id>
    <revision>
      <id>1308209</id>
      <parentid>1284285</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T12:09:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11569" sha1="b1uqmt8fuayycdevegcom8smiq8dr8u" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Мәҡсүт}}
{{Ук}}
'''Мәҡсүт''' ({{lang-ru|Максютово}}; икенсе атамаһы '''Ҡойо''') — [[Башҡортостан]]дың [[Күгәрсен районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1003 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453346, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80238845001.

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 52 % тәшкил итә&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1900 йыл||411||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||570||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||547||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||793||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||1051||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||1090||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||1003||479||524||47,8||52,2
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]]): 50 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Түлгән): 46 км

== Тарихы ==
Мәҡсүт ауылы күрше [[Дәүләтҡол (Күгәрсен районы)|Дәүләтҡол]], [[Етеболаҡ]] (Күгәрсен), Бәләкәй Абыҙ, Ишбай ауылдары менән XVIII быуат уртаһында барлыҡҡа килгән. Тәүге төпләнеүсе — Ҡара-ҡыпсаҡ улусы старшинаһы Мәҡсүт Муллаҡаев билдәле. 1816 йылғы VII ревизияла улдарының исемдәре күрһәтелгән. Өлкән улы Көсөккә 71, Йәғәфәргә 64 йәш була. Өсөнсөһө Сырымбәткә 55 йәш, ул йорт старшинаһы булып хеҙмәт иткән. 1816 йылда ауыл Мәҡсүттең улы исеме менән Сырымбәт тип аталған. Уның балалары Исламғол, Абдулвәли. Дүртенсеһе Йәрмөхәмәт Муллаҡаевҡа 54 йәш була. Уның өс улы: Исмәғил, Ишмөхәмәт, Фазлыәхмәт бар. Кесе Табынбайға 28 йәш. Уның улы Ишбай — Ишбай ауылына нигеҙ һалыусы.

[[XVIII быуат]] аҙағында ауыл 25 ихатанан тора, уларҙың һәр береһендә уртаса 12,2 кеше йәшәй. 64 йылдан һуң 93 ихатаның һәр береһенә 5,7 кеше, 1920 йылда 113 ихатаның һәр береһендә 5 кеше йәшәгән.

1842 йылда 445 кешегә 140 сирек, йәғни 1128 бот яҙғы иген сәселгән&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/146 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 146.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220409180521/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/146 |date=2022-04-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Топонимикаһы ==
Йомаҡаева Илүзә Йомағол ҡыҙы. Мәҡсүт менән Ерекле ауылдары тирәһендәге ер-һыу атамалары&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 56 — 58-се биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Буянов урамы ({{lang-ru|улица Буянова }})
* Көнсығыш урам ({{lang-ru|улица Восточная }})
* Юл урамы ({{lang-ru|улица Дорожная }})
* Дуҫлыҡ урамы ({{lang-ru|улица Дружбы }})
* Копылов урамы ({{lang-ru|улица Копылова }})
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|улица Молодежная }})
* Күл урамы ({{lang-ru|улица Озерная }})
* Совет урамы ({{lang-ru|улица Советская }})
* Суфиянов урамы ({{lang-ru|улица Суфьянова }})
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная }})
* Көньяҡ урам ({{lang-ru|улица Южная }})
* Дала урамы ({{lang-ru|улица Степная }})
* Үҙәк урам ({{lang-ru|улица Центральная }})
* Зәйнәп Биишева урамы ({{lang-ru|улица Зайнаб Биишевой }})&lt;ref&gt;[https://mapdata.ru/bashkortostan/kugarchinskiy-rayon/selo-maksyutovo/ Улицы села Максютово]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Иҫтәлекле урындары ==
* Батталов Батталов Айбулат Илгиз улы. Бәндәбикә кәшәнәһе.&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/6b98eacaf783e95dff3e387ae39ba314.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың
III Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары. 23 март 2017 йыл. 3-сө йыйынтыҡ. 11 — 14-се биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703105754/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/6b98eacaf783e95dff3e387ae39ba314.pdf |date=2022-07-03 }}&lt;/ref&gt;.
* Йомаҡаева Илүзә Йомағол ҡыҙы. Ил инәһе — Бәндәбикә&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 54 — 56-сы биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Әхмәров Рәйес Ислам улы]] (25.05.1939), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре, хирург. 1967—2008 йылдарҙа Мәҡсүт ауыл участка дауаханаһы мөдире. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры&lt;ref&gt;[http://www.gasrb.ru/uf/file/verstka.pdf Календарь знаменательных и памятных дат Республики Башкортостан на 2019 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214033708/http://www.gasrb.ru/uf/file/verstka.pdf |date=2019-02-14 }}{{ref-ru}} {{V|23|05|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Видеояҙмалар ==
* «Үҫеш нөктәһе» Мәҡсүт ауылы (Күгәрсен районы)&lt;ref&gt;{{YouTube|zulp5RtQQsw|logo=1}}&lt;/ref&gt;

== Матбуғатта ==
* [[Ейәнсура таңдары (гәзит)|Ейәнсура таңдары]]. 23 июль 2018, Бәндәбикә рухы һаҡланған ерҙә&lt;ref&gt;[https://ejansura.ru/articles/t-rbi-tirm-end/2018-07-23/b-nd-bik-ruhy-a-lan-an-er-218486]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[Аманат (журнал)|Аманат]]. 2 октябрь 2020, «Үҫеш нөктәһе» ауыл мәктәбе уҡыусыларына мөмкинлектәр аса&lt;ref&gt;[https://amanat.su/news/novosti/2020-10-02/esh-n-kt-e-auyl-m-kt-be-u-yusylaryna-m-mkinlekt-r-asa-1321550]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|23|05|2019}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}} {{V|23|05|2019}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/9409-m-s-t-k-g-rsen-r-nynda-y-auyl}}{{V|23|05|2019}}
* [http://ufagen.ru/places/kugarchinskiy/maksyutovo-kugarchinskiy.html Максютово на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}} {{V|23|05|2019}}
* [https://www.komandirovka.ru/cities/sosnovka_bash._r./ Село Максютово Кугарчинского района Республики Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}} {{V|23|05|2019}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Күгәрсен районы ауылдары}}

[[Категория:Күгәрсен районы ауылдары]]</text>
      <sha1>b1uqmt8fuayycdevegcom8smiq8dr8u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нуҡай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12678</id>
    <revision>
      <id>1308229</id>
      <parentid>1284306</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T15:55:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10963" sha1="b1mqccprhswp9prztf6z5mt4sy5mq01" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Нуҡай
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Нуҡай
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 52 | lat_min = 33 | lat_sec = 23
  |lon_deg = 56 | lon_min = 41 | lon_sec = 12
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Күгәрсен районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = {{ Население | Нукаево | тс }}
  |иҫәп алыу йылы       = {{ Население | Нукаево | г }}
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453344
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34719 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80238863001
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Нуҡай''' ({{lang-ru|Нукаево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Күгәрсен районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 298 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453344, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80238863001.

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, милләттең күпселеге — [[башҡорттар]] (99 %)&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1900 йыл||716||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||797||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||524||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||470||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| 
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||281||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||309||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||298||136||162||45,6||54,4
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]]): 27 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Мәләүез (ҡала)|Мәләүез]]): 95 км

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|улица Салавата Юлаева }})
* Совет урамы ({{lang-ru|улица Советская }})
* Фрунзе урамы ({{lang-ru|улица Фрунзе }})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/032/000065.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Тарихы ==
Нуҡай ауылы [[1795 йыл]]да 15 ихатанан тора һәм 7 ихатаһы булған утары була, уларҙа 68 ир-ат һәм 58 ҡатын-ҡыҙ йәшәй. X ревизияға ауыл 542 кеше йәшәгән 100 йорт хужалығына тиклем үҫә. [[1920 йыл]]да 150 ихатала 797 кеше йәшәгән.

1838 йылда 374 кешегә 1080 бот яҙғы иген сәселә. Бөтәһенә ат — 210, эре мөгөҙлө мал — 105, һарыҡ — 30 баш тура килгән.

VII ревизия мәғлүмәттәре буйынса, тәүге булып төпләнеүсе атаһының ауылында отставкалағы йорт старшинаһы 64 йәшлек Ҡотлоюл Нуҡаев йәшәгән&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/147 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 147.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220411121146/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/147 |date=2022-04-11 }}&lt;/ref&gt;.

== Топонимикаһы ==
* Башҡарҙы: Вәлитов Сәйет Марат улы, 8-се класс. Етәксеһе: Вәлитова Сания Ишмөхәмәт ҡыҙы. Нуҡай ауылының ер-һыу атамалары&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 21 — 22-се биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Сайтта ==
* Нуҡай ауылында «Урам байрамы»&lt;ref&gt;[https://www.bashkortostan.ru/presscenter/events/1031/ Официальный портал Республики Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Фотолар ==
* Нуҡай ауылында үткән &quot;Урам байрамы&quot;нан фотолар. Индерелгән файлдар&lt;ref&gt;[https://www.bashkortostan.ru/presscenter/events/1031/ Официальный портал Республики Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Матбуғатта ==
* [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. 27 сентябрь 2021, Шәхестәрен ҡәҙерләгән халыҡтың ҡеүәте артыр&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/bash-ort-donya-y/2021-09-27/sh-hest-ren-erl-g-n-haly-ty-e-te-artyr-2522246] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220410102614/https://bashgazet.ru/articles/bash-ort-donya-y/2021-09-27/sh-hest-ren-erl-g-n-haly-ty-e-te-artyr-2522246 |date=2022-04-10 }}&lt;/ref&gt;
* [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. 04 август 2015, Бик һағынып ҡайттыҡ беҙ тағы ла бала саҡтар үткән ауылға!&lt;ref&gt;[https://moradimgazeta.wordpress.com/2015/08/04/бик-һағынып-ҡайттыҡ-беҙ-тағы-ла-бала-са/]&lt;/ref&gt;
* [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]. 27 сентябрь 2021, Исеме халыҡҡа әйләнеп ҡайтты&lt;ref&gt;[https://vatandash.ru/news/novosti/2021-09-27/iseme-haly-a-yl-nep-aytty-2522193] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220701225149/https://vatandash.ru/news/novosti/2021-09-27/iseme-haly-a-yl-nep-aytty-2522193 |date=2022-07-01 }}&lt;/ref&gt;

== Видеофильмдар ==
* Рабиға Дауытова, Башҡортостан Республикаһы, Нуҡай ауылы&lt;ref&gt;{{YouTube|KKAib_KZnBE|logo=1}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}

== Сығанаҡтар ==
&lt;references/&gt;

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Күгәрсен районы ауылдары}}

[[Категория:Күгәрсен районы ауылдары]]</text>
      <sha1>b1mqccprhswp9prztf6z5mt4sy5mq01</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәйетҡол (Күгәрсен районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12684</id>
    <revision>
      <id>1308275</id>
      <parentid>1284378</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T11:42:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14294" sha1="p5c6sdg8xmrm8z4cntrfl1wy6qzsfr1" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{БМ|Сәйетҡол}}
'''Сәйетҡол''' ({{lang-ru|Саиткулово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Күгәрсен районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 193 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453342, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80238860005.

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 89 % тәшкил итә&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1900 йыл||337||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||348||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||431||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||449||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||209||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||236||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||193||89||104||46,1||53,9
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]]): 15 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Яңы Петровка (Күгәрсен районы)|Яңы Петровка]]): 4 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Мәләүез (ҡала)|Мәләүез]]): 80 км

== Урамдары ==
* Өҫкө урам ({{lang-ru|улица Верхняя }})
* Аҫҡы урам ({{lang-ru|улица Нижняя }})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/032/000078.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Сәйетҡол ауылы [[XVIII быуат]] аҙағында 22 ихатанан тора, уларҙың һәр береһендә 6,1 кеше йәшәй. 64 йылдан һуң 88 йорт хужалығының һәр береһендә 5,2 кеше йәшәй. Ихатала халыҡ һаны кәмей бара ине. 1920 йылда 1 ихатала уртаса 4,8 кеше була.

VII ревизия материалдарына ярашлы, тәүге төпләнеүсенең улы йорт старшинаһы 67 йәшлек Әбделсәләм Сәйетҡолов билдәле. Әбделсәләмдең улы [[1790 йыл]]да зауряд-яҫауыл булып хеҙмәт итә. 1859 йылдың X ревизияһында улдарының һәм ейәндәренең исемдәре яҙылған. 1859 йылғы ревизия уның улдарының һәм ейәндәренең исемдәрен теркәгән. Сәйетбатталдың өлкән улы Шаһингәрәйҙең (48 йәш) улдары Хисаметдин, Низаметдин, Шәмсетдин, Ғималетдин булған. Икенсе улы, 44 йәшлек Тимербулат, указлы мулла булып хеҙмәт итә. Уның улы — 11 йәшлек Шәһиғәле. Сәйетбатталдың өсөнсө улы — 40 йәшлек Зәйнәғәбдин. Уның 7 йәшлек улы Мөхәмәтсабир була.

1842 йылда 383 кешегә 1072 бот яҙғы иген сәселә.

1855—1863 йылдарҙа Сәйетҡол ауылында [[2-се Башҡорт кантоны]] штаб-фатиры урынлашҡан була. 1858 йылда бында урыҫ-башҡорт мәктәбе асыла. Һуңғы ике йылда ошондай уҡ мәктәптәр [[Ырымбур өйәҙе|Ырымбур өйәҙенең]] Иҫәнғол, [[Силәбе өйәҙе|Силәбе өйәҙенең]] [[Мәтәл]] ауылдарында барлыҡҡа килә. 1862 йылда Башҡорт ғәскәрендә 27 урыҫ-башҡорт мәктәбе эшләй, унда ябай ғаиләләрҙән 466 бала, бай ғаиләләрҙән 32 кеше уҡый. 1869 йылда Сәйетҡол ауылында башҡорт ҡыҙҙарын рус грамотаһына, йәшелсәлеккә һәм йорт хужалығына уҡытыу буйынса мәктәп асыла. Сәйетҡол ауылы 1866 йылдан алып ауыл йәмғиәте үҙәге була, уға, бынан тыш, [[Яҡшембәт (Күгәрсен районы)|Яҡшембәт]], [[Мораҙым (Күгәрсен районы)|Мораҙым]], [[Муса (Күгәрсен районы)|Муса]], [[Бикеш (Күгәрсен районы)|Бикеш]] ауылдары инә.

Күрәһең, 1754 йылда завод хужалары Твердышев менән Мясниковҡа мәғдәнле урындарҙы һатыуҙа ҡатнашҡан абруйлы башкир Сәйетҡол Ҡыҙылбаевтың исемен йөрөтә&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/148 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 148.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220410101817/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/148 |date=2022-04-10 }}&lt;/ref&gt;.

== Матбуғатта ==
* 27 сентябрь 2021, Шәхестәрен ҡәҙерләгән халыҡтың ҡеүәте артыр&lt;ref&gt;[[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. [https://bashgazet.ru/articles/bash-ort-donya-y/2021-09-27/sh-hest-ren-erl-g-n-haly-ty-e-te-artyr-2522246] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220410102614/https://bashgazet.ru/articles/bash-ort-donya-y/2021-09-27/sh-hest-ren-erl-g-n-haly-ty-e-te-artyr-2522246 |date=2022-04-10 }}&lt;/ref&gt;
* 12 февраль 2019. Ғәли Ғәли улы Сәйетбатталовтың ғилми мираҫы&lt;ref&gt;[[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]. [https://bashgazet.ru/articles/intsident/2020-11-18/ut-yana-yul-alyna-701287] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241114214828/https://bashgazet.ru/articles/intsident/2020-11-18/ut-yana-yul-alyna-701287 |date=2024-11-14 }}&lt;/ref&gt;
* 4 июль 2019, Һаумыһығыҙ, ауылдаштар, рухташтар һәм йәндәштәр!&lt;ref&gt;[[Мораҙым (гәзит)|Мораҙым]]. [https://moradim.ru/articles/y-m-i-t/2019-07-04/aumy-y-y-auyldashtar-ruhtashtar-m-y-nd-sht-r-286797] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220410102614/https://moradim.ru/articles/y-m-i-t/2019-07-04/aumy-y-y-auyldashtar-ruhtashtar-m-y-nd-sht-r-286797 |date=2022-04-10 }}&lt;/ref&gt;

== Видеофильмдар ==
* Күгәрсен районы Сәйетҡол ауылында Аҡбуҙат балалар баҡсаһы&lt;ref&gt;{{YouTube|URcCznjAoYY|logo=1}}&lt;/ref&gt;

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Камалова Лира Шәрип ҡыҙы]] (7.11.1935), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1960 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Бүребай]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1964 йылдан директор урынбаҫары, 1971 йылдан — директоры; 1985 йылдан [[Фатима Мостафина исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһы|Өфөнөң 20-се урта мәктәбе]] директоры, 1987 йылдан — Башҡортостан мәғариф хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү институтының тәрбиә эше кабинеты мөдире, 1993—2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның Квалификация күтәреү һәм һөнәри йәһәттән яңынан әҙерләү институты методисы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).
* [[Мәжитов Хәсән Барлыбай улы]] (18.10.1923), педагог, мәғариф һәм йәмәғәт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1965—1972 йылдарҙа [[Күгәрсен районы]] мәғариф бүлеге мөдире. Ике [[Почёт Билдәһе ордены]] кавалеры. [[РСФСР]] һәм [[БАССР]] мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы. Райондың һәм [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]] ауылының почётлы гражданы&lt;ref&gt;[https://admkugarchi.bashkortostan.ru/district/honorary/32/ Муниципальный район Кугарчинский район Республики Башкортостан. Официальный сайт. Почетные граждане. Мазитов Хасан Барлыбаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190510154816/https://admkugarchi.bashkortostan.ru/district/honorary/32/ |date=2019-05-10 }}{{ref-ru}}{{V|15|10|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сәйетбатталов Ғәлей Ғәлей улы]] (17.12.1928—31.07.2010), [[башҡорт теле]] белгесе, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (1991), филология фәндәре докторы (1969), профессор (1971). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1988) һәм мәғариф отличнигы (1988), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). [[Жәлил Кейекбаев]] исемендәге (1995) һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия|Зәйнәб Биишева исемендәге]] (2018, үлгәндән һуң) премиялар лауреаты.
* [[Шәмиғол хәлфә]] (1868 йыл — 1958 йыл)&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 4 — 9-сы биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Ейәнсура таңдары (гәзит)|Ейәнсура таңдары]] 14 ноябрь 2019, Бындай ҡөҙрәтле халыҡ табиптары хәҙер бармы?[https://ejansura.ru/articles/auly-y-bayly-y/2019-11-14/bynday-r-tle-haly-tabiptary-h-er-barmy-279492]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. —] ISBN 978-5-295-04683-4.{{V|6|11|2020}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/12497-s-jet-ol-b-s-l-m}}{{V|6|11|2020}}
* [http://ufagen.ru/places/kugarchinskiy/saitkulovo-kugarchinskiy.html Саиткулово на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}}{{V|6|11|2020}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Күгәрсен районы ауылдары}}

[[Категория:Күгәрсен районы ауылдары]]</text>
      <sha1>p5c6sdg8xmrm8z4cntrfl1wy6qzsfr1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үрге Бишенде</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13553</id>
    <revision>
      <id>1308233</id>
      <parentid>1303987</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T16:42:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Билдәле шәхестәре */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1308233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13713" sha1="quy3hteo72iotccdahr1wu5aj69j54r" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Верхние Бишинды
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Үрге Бишенде}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 54 |lat_min = 28 |lat_sec = 41
 | lon_deg                  = 53 |lon_min = 42 |lon_sec = 30
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Туймазы районы{{!}}Туймазы
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = ауыл Советы
 | поселение                = Үрге Бишенде ауыл Советы (Туймазы районы){{!}}Үрге Бишенде
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Верхние Бишинды | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Верхние Бишинды | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = башҡорттар
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 452797
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80251810001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Үрге Бишенде''' ({{lang-ru|Верхние Бишинды}}; боронғо атамалары '''Бишенде, Оло Бишенде, Урта Бишенде''' ) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]]ндағы ауыл. [[2009 йыл]]дың 1 ғинуарына халыҡ һаны 708 кеше булған&lt;ref name='белешмә китабы'&gt;[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. [[Үрге Бишенде ауыл Советы (Туймазы районы)|Үрге Бишенде ауыл Советының]] административ үҙәге. 
Почта индексы — 452797, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80251810001.

== Исеме ==
Ауылдың атамаһы ‘үрге’ һүҙе һәм [[Бишенде]] йылғаһының исеме ҡушып яһалған&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{книга|автор=[[Хисамитдинова, Фирдаус Гильмитдиновна|Хисаметдинова Ф. Г.]], [[Сиразитдинов, Зиннур Амирович|Сиразитдинов З. А.]]|заглавие=Русско-башкирский словарь справочник названий населенных пунктов Республики Башкортостан|ответственный=|место=[[Уфа]]|издательство=[[Китап (издательство)|Китап]]|год=2001|страницы=264|страниц=320|isbn=978-5-88185-205-4|тираж=10000}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Ҡыр-Йылан]] улусының аҫаба ерендә [[Бишенде]] йылғаһы буйында шул уҡ исемле ауылдар урынлашҡан. Шуларҙың береһе — Үрге (йәки Урта) Бишенде, ҡыр-йылан башҡорттарының тораҡ пункты. Бына уларҙың исемдәре: Балтаҡай Байгилдин, Хәсән һәм Мөхәмәтйән Балтаҡаевтар, Сәйфүлмөлөк Шаҡаев, Усман Әмиров, Миңлебай Ярмөхәмәтов, Ғабдулла Ишҡулов, Абдулнасир Юлдашев, Габдулваһап Юлбарисов, Афлатун Рамазанов, Батырша Мөрсәлимов, Йәғәфәр Үтәғолов, Монасип Мөҡсинов, Шәһиәхмәт Ишмөхәмәтов, Әбдрәшит һәм Әбдрәзаҡ Мортазиндар, Исламғол Аҙнағолов (улдары Мырҙағол, Рамаҙан), Юлбарис Ҡорбанғолов, уның улдары Юлдаш, Әбделвәхит, Рахманғол.

Ауыл башта Бишенде тип атала, [[XVIII быуат]]тың икенсе яртыһында [[Түбәнге Бишенде]] ауылы барлыҡҡа килгәс, ауыл хәҙерге исемен ала.

[[XVIII быуат]]тың 40-сы йылдары аҙағынан ауыл милли ҡатнашҡа әүерелә. [[Өфө губернаһы]] канцелярияһының 1747 йылдың 17 мартындағы указына ярашлы был ауылға 7 ихатаһы менән яһаҡлы татар Бикмәт Бигашев күсеп килә. 1760 йылдың 9 мартындағы килешеүгә ярашлы, Ҡыр-Йылан башҡорттары уның улы Пулатай Бикметовҡа &quot;иптәштәре менән&quot; улус ерҙәрен артабан да файҙаланырға рөхсәт итә, «уларға ҡамасауламаҫҡа». Шул уҡ йылда Байлар улусынан 8 ғаиләнән башҡорттар ҡабул ителә. Ҡабул иткән өсөн аҫабалар уларҙан бер юлы 30 һум аҡса һәм йыл һайын ихатанан 15 тин аҡса ала. 1806 йылдың 12 июнендә поход старшинаһы Темир Мәсәғотов һәм башҡалар типтәр Әбделмән Сулюковты ауылға индерәләр.

Барлыҡ керҙәштәр — яһаҡлы татарҙар, Байлар улусы башҡорттары — типтәрҙәр ҡатламына күсәләр.

1834 йылда 162 башҡортҡа  16 бот ужым, 256 бот ярауай иген сәселә, 36 бот картуф ултыртыла.

XIX быуаттың икенсе яртыһынан ауылда тимерлек, 3 мәсет, 2 тирмән, почта бүлексәһе, 2 кибет була, кесаҙна баҙар үткәрелә. Бында улус идараһы урынлашҡан булған.

1795 йылда 16 ихатала 103 башҡорт һәм 162 типтәр йәшәгән. 1870 йылда 110 ихатала 401 ир-ат, 384 ҡатын-ҡыҙ башҡорт йәшәгәне күрһәтелә.   .

1897 йылда бөтәһе 179 ихатала 500 ир-ат һәм 508 ҡатын-ҡыҙ; ә 1905 йылда 195 ихатала 595 ир-ат һәм 549 ҡатын-ҡыҙ; 1920 йылда 277 ихатала 744 ир-ат һәм 738 ҡатын-ҡыҙ башҡорт йәшәгән.

1870 һәм 1920 йылдар мәғлүмәттәре халыҡтың этник составын дөрөҫ сағылдырмай, бында аҫаба-башҡорттар (1917 йылда 37 кеше), типтәрҙәр составындағы керҙәш-башҡорттар һәм татарҙарҙан типтәрҙәр йәшәгән&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страница=252}}&lt;/ref&gt;.

== Хәҙерге осор ==
Ауылда төп мәктәп (1‑се [[Серафимов]] урта мәктәбе филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар. Башҡорттар йәшәй (2002)&lt;ref&gt;{{БЭ2013|93358}}&lt;/ref&gt;. 
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||1482||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||1115||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||828||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||525||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||641||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||725||||||||
|-  
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса — күпселек милләт [[башҡорттар]] (84 %)&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Географик урыны ==
Алыҫлығы:&lt;ref name = &quot;ATU&quot;&gt;{{АТУ РБ}}&lt;/ref&gt;
* Район үҙәгенә тиклем ([[Туймазы (ҡала)|Туймазы]]): 17 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Туймазы): 17 км.

== Урамдары ==
Урам исеме&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/044/000085.html «Налог Белешмәһе» системаһында Үрге Бишенде ауылы]&lt;/ref&gt;:
* Көнсығыш урамы ({{lang-ru|улица Восточная}})
* Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|улица Заречная}})
* Йылға аръяғы тыҡрығы ({{lang-ru|переулок Заречный}})
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная}})
* Еңеү урамы ({{lang-ru|улица Победы}})


== Билдәле шәхестәре ==
* [[Вәлиуллин Ренат Абдулла улы]] (20.09.1947) — рәссам, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1997)
* [[Ғәниев Камил Сәмиғулла улы]] (1922—1992) — совет хәрби хеҙмәткәре, дәүләт эшмәкәре, генерал-лейтенант, командарм.
* [[Вәлиуллин Рифғәт Абдулла улы]] (20.09.1935—3.01.2007), режиссёр. Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1966)&lt;ref name=&quot;Башҡорт энциклопедияһы&quot;&gt;{{БЭ2013|84176}}&lt;/ref&gt;.
* [[Фазлиәхмәтов Вингал Усман улы]] (5.11.1956), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1989 йылдан «Бишенде» хужалығы директоры. Бер нисә саҡырылыш район советы депутаты. Рәсәй Федерацияһының (2025) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Рәсәй агросәнәғәт комплексының почётлы хеҙмәткәре (2010). [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. (2021). Райондың почётлы гражданы (2021).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|7|09|2019}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}} {{V|7|09|2019}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|93358}}
* {{ИСДБ|страница=252}}
* [http://www.asmo-rb.ru Совет муниципальных образований Республики Башкортостан].
* [https://www.gosspravka.ru/02/044/000085.html «Налог Белешмәһе» системаһында Үрге Бишенде ауылы]

{{Туймазы районы ауылдары}}

[[Категория:Туймазы районы ауылдары]]</text>
      <sha1>quy3hteo72iotccdahr1wu5aj69j54r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прецш (Бургенланд)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30292</id>
    <revision>
      <id>1308243</id>
      <parentid>678097</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:27:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5006" sha1="aae755fg4h7dxzvhf3pv7gxn4s1kzod" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Прецш (Бургенланд) 
 |төп исеме                                         = Pretzsch (Burgenlandkreis) 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      =  
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 4|lat_sec     59 
 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 56|lon_sec  = 59 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Саксония-Анхальт  
 |теҙмәләге регион                                 = Саксония-Анхальт  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           =   
 |теҙмәләге район                                   =   
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Ханс-Юрген Сцесни  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 2,38  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 270  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 171 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2006 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 6667 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = BLK 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 15 0 84 390 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  = http://www.vgem-wethautal.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Прецш (Бургенланд)''' ({{lang-de|Pretzsch (Burgenlandkreis)}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 171 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 2,38 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 270 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6667 һәм автомобиль коды — BLK. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20160428223338/http://www.vgem-wethautal.de/ Рәсми сайт].

[[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>aae755fg4h7dxzvhf3pv7gxn4s1kzod</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Остерфельд (Наумбург)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30502</id>
    <revision>
      <id>1308238</id>
      <parentid>680066</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T17:39:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5138" sha1="4kmdx7pi3kcj1um0ljomyvy39932gki" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = ҡала 
 |башҡортса исеме                         = Остерфельд (Наумбург) 
 |төп исеме                                         = Osterfeld (bei Naumburg) 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = Wappen_Osterfeld.png 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 4|lat_sec     36 
 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 55|lon_sec  = 59 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Саксония-Анхальт  
 |теҙмәләге регион                                 = Саксония-Анхальт  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           =   
 |теҙмәләге район                                   =   
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Герд Зайдель&lt;br /&gt;([[Германияның социал-демократическая фирҡәһе|ГСДФ]])  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 7,07  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 250  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 2654 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 06721 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = BLK 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 15 0 84 375 
 |Commons-тағы категория                     =  Osterfeld (bei Naumburg) 
 |сайт                                                                  = http://www.vgem-wethautal.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Остерфельд (Наумбург)''' ({{lang-de|Osterfeld (bei Naumburg)}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан ҡала.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2654 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 7,07 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 06721 һәм автомобиль коды — BLK. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20160428223338/http://www.vgem-wethautal.de/ Рәсми сайт].

[[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>4kmdx7pi3kcj1um0ljomyvy39932gki</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>4 ноябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67915</id>
    <revision>
      <id>1308215</id>
      <parentid>1308202</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T13:42:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1308215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24609" sha1="0pjotpy6y4xy18sh2e2lz8tqyuk9eqq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''4 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 308-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 309-сы). Йыл аҙағына тиклем 57 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Касса аппаратының тыуған көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Кәнфит]] көнө.
** Перолы ручка көнө.
* {{Италия}} [[Италия]]: Милли берҙәмлек көнө.
* {{Флагификация|Мысыр}}: [[Мөхәббәт]] көнө.
* {{Панама}} [[Панама]]: Милли флаг көнө.
* {{Рәсәй}} [[Рәсәй]]: Халыҡтар берҙәмлеге көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* [[Удмурт Республикаһы]]: [[Дәүләт]]селек көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Иран}}: [[Студент]]тар көнө.
* {{Флагификация|Туркменистан}}: Таможня органы хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Әрмәнстан}}: Социаль хеҙмәткәрҙәр көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1493 йыл]]: [[Христофор Колумб]] экспедицияһы Гваделупа утрауын аса.
* [[1862 йыл]]: Ричард Гатлинг беренсе күп көбәкле пулемёт уйлап таба.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1890 йыл]]: [[Лондон]]да донъялағы тәүге метро асыла.
* [[1926 йыл]]: [[Силәбе өлкәһе]]ндә [[Кәҫле районы]] ойошторола.
* [[1946 йыл]]: [[ЮНЕСКО]] ойошмаһы эш башлай.
* [[1952 йыл]]: [[Дуайт Эйзенхауэр]] [[АҠШ президенты]] итеп һайлана.
* [[1967 йыл]]: Останкино телебашняһы сафҡа индерелә.
* [[1967 йыл]]: [[Илеш районы]]ның Тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы асыла. 
* [[2008 йыл]]: [[Барак Обама]] АҠШ президенты итеп һайлана.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Агаронов Ашот Моисеевич]] (1895—21.08.1962), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] табип-[[фән|ғалимы]], акушер, гинеколог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе.  [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]ның акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһын ойоштороусы һәм уның тәүге мөдире (1935—1945). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Бөтә Рәсәй]] акушер-гинекологтар йәмғиәте [[Башҡорт АССР-ы|Башҡортостан]] филиалының 1935—1945 йылдарҙағы рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1940), профессор (1935). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1945) һәм [[Әрмәнстан|Әрмән ССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1961).
* [[Надежкин Станислав Наумович]] (1940), [[Агрономия|агроном]]-ғалим. 1968—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1981—1989 йылдарҙа агрономия факультеты деканы, 1983—2012 йылдарҙа аҙыҡ етештереү кафедраһы мөдире. Халыҡ-ара аграр белем академияһы академигы, ауыл хужалығы фәндәре докторы (1995), профессор (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Комсомол (Бүздәк районы)|Комсомол]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фәйезов Рөстәм Шәриф улы]] (1950), СССР һәм [[Рәсәй]] [[спорт]]сыһы һәм [[бобслей]] буйынса тренеры. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһының Юғары спорт оҫталығы мәктәбенең өлкән тренеры, бер үк ваҡытта [[РСФСР]] (1987—1991), Рәсәй (1992 йылдан) йыйылма командалары тренеры һәм Рәсәй үҫмерҙәр йыйылма командаһының (2010 йылдан) өлкән тренеры; 2009 йылдан — [[Өфө ҡалаһы]]ндағы 15-се Олимпия резервы балалар һәм үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбенең бобслей буйынса тренеры. СССР-ҙың спорт мастеры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған тренеры (2001), бөтә Рәсәй категорияһындағы судья. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1998) һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2006).
* [[Ярмуллин Азат Шакирйән улы]] (1975), [[Журналистика|журналист]], [[тарих]]сы, дәүләт хеҙмәткәре һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2018 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Милли архивының бүлек начальнигы. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]ның Башҡарма комитет һәм Башҡарма комитеттың Совет ағзаһы (2016). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2010).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ярославцева Елизавета Викторовна]] (1891—1982), [[Педагогика|педагог]]. 1910—1957 йылдарҙа хәҙерге [[Балаҡатай районы]] [[Иҫке Балаҡатай]] башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1947). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Бөгөлмә (Татарстан)|Бөгөлмә]] ҡалаһынан.
* [[Кармишин Дмитрий Дмитриевич]] (1926—7.11.1956), [[хәрби хеҙмәткәр]]. 1956 йылда [[Венгрия]]лағы хәрби хәрәкәттәрҙә һәләк булған лётчик, [[Капитан (хәрби дәрәжә)|гвардия капитаны]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1956, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шаран районы]] Предтечино ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәҙиев Наил Хатип улы]] (1946—3.07.1997), механик-[[фән|ғалим]]. 1973 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның Физика һәм математика бүлеге ғилми хеҙмәткәре; 1992 йылдан Механика институтының лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта Өфө сервис-технология институтының теоретик һәм ғәмәли механика кафедраһы мөдире, 1995 йылдан фәнни эштәр буйынса проректор. Физика-математика фәндәре докторы (1990), профессор (1994). [[Башҡортостан комсомолы]] премияһы лауреаты (1978). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Вилданов Урал Сәлим улы]] (1956), [[Философия|философ]]-ғалим. 2010 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] социология факультетының социаль хеҙмәт кафедраһы мөдире. 2021 йылдан — М. Солтанова исемендәге Ислам колледжы уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (2000), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2012).
* [[Әкрәмов Робис Ғәрифйән улы]] (1961), хирург. Кушнаренко үҙәк район дауаханаһы табибы. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы. 
* [[Ҡәҙерғолов Илгиз Раян улы]] (1976), физик-ғалим. 2017—2021 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы]] ректоры, 2022 йылдан Өфө фән һәм технологиялар униврситетының белем биреү эшмәкәрлеге буйынса проректоры. [[Физика]]-[[математика]] фәндәре докторы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Әбделкәбирова Мәүхиҙә Аҙнағол ҡыҙы]] (1917—2003), [[фән|ғалим]]-[[Геология|геолог]], геология-минералогия фәндәре докторы (1973). 1941—1983 йылдарҙа [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]] Фәндәр академияһының Геология институтында сектор мөдире. [[Ҡаҙағстан]]дың дәүләт премияһы лауреаты (1990). 
* [[Шарыгин Владимир Михайлович]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның физик тәрбиә етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зыязитдинов Рәфис Миңлеғәли улы]] (1952), ғалим-[[тарих]]сы. [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2011), профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2015) һәм мәғариф отличнигы (2002).
* [[Әҡсәнов Фәнил Әүхәҙи улы]] (1957), юрист. 1983 йылдан прокуратура органдары хеҙмәткәре, 2004 йылдан [[Өфө ҡалаһы]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] хакимиәтенең территориялар һәм кадрҙар менән эшләү идаралығы начальнигы; 2008 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте|Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппаратының]] хоҡуҡ экспертизаһы һәм административ органдар бүлегенең баш кәңәшсеһе, бүлек етәксеһе урынбаҫары, бүлек етәксеһе; 2012—2016 йылдарҙа Рәсәй Федераль миграция хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығының [[Нефтекама]] ҡалаһындағы бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2010). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Ҡушый (ауыл)|Ҡушый]] ауылынан. 
* [[Хөсәйенова Гөлшат Нәбиулла ҡыҙы]] (1967), педагог. 2007 йылдан [[Дүртөйлө]] ҡалаһының [[Назар Нәжми]] исемендәге башҡорт гимназияһы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы 2019) һәм мәғариф отличнигы (2016). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Иҫке Муса (Ҡырмыҫҡалы районы)|Иҫке Муса]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Чернов–Шер Александр Александрович]] (1863—2.05.1948), [[йыр]]сы, [[Педагогика|педагог]]. 1892—1917 йылдарҙа [[Рәсәй империяһы]]ның төрлө ҡалаларында опера театрҙары артисы, 1922 йылдан [[Башҡорт музыка техникумы]] (хәҙер [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1940). 
* [[Карпов Михаил Яковлевич (яҙыусы)|Карпов Михаил Яковлевич]] (1898—16.07.1937), [[яҙыусы]], [[Журналистика|журналист]]. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Мәскәү]]ҙә нәшер ителгән «Земля Советская» [[журнал]]ының яуаплы мөхәррире. «Азнаево» романының авторы. [[Бөтә Союз]] [[радио]]һы өсөн «Башкирская литература» йыйынтығын төҙөүсе. Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Тимашевка (Ишембай районы)|Тимашевка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡаймирасова Таңһылыу Ғимал ҡыҙы]] (1923—27.05.2016), [[Тау эше|тау инженеры]]‑[[Геология|геолог]]-[[фән|ғалим]]. 1943 йылдан [[Ҡаҙағстан]] геофизика тресының магниторазведка отряды, 1949 йылдан — геофизика партияһы начальнигы, 1958 йылдан — Атасу геофизика экспедицияһы геологы; 1960—1988 йылдарҙа [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]] Фәндәр академияһы К. И. Сатпаев исемендәге Геология фәндәре институтының ғилми һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Геология]]-[[минералогия]] фәндәре кандидаты (1972). [[СССР]]-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] ауылынан.
* [[Йәғәфәров Роберт Миҙхәт улы]] (1948—4.10.2011), табип, [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]-график. 1977 йылдан [[Өфө|Өфө ҡалаһы]] 13-сө дауаханаһының инфекционист-табибы, 1982—1994 йылдарҙа — инфекция бүлеге мөдире. 1995 йылдан — профессиональ рәссам. 1997 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Рәссамдар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2012, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Яңы Мораптал]] ауылынан.
* [[Бикбулатов Илдар Ғәлимнур улы]] (1953), рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1986 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.[[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1999). 
* [[Докичев Владимир Анатольевич]] (1953), [[Органик химия|химик-органик]]-ғалим. 1976 йылдан [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1995—2005 йылдарҙа директор урынбаҫары, бер үк ваҡытта 1996 йылдан лаборатория мөдире һәм 2000—2006 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Президиум рәйесе урынбаҫары; 2010 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның дөйөм химия кафедраһы, 2014 йылдан — лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 2017 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының химик технологиялар һәм яңы материалдар бүлегенең академик-секретары. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2016), [[химия]] фәндәре докторы (1999), профессор (2003). Рәсәй Фәндәр академияһының А. М. Бутлеров (2003) һәм Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Д. Ф. Варфоломеев (2012) исемендәге премияһы лауреаты. 
* [[Бәҙәмшина Лилиә Әхмәт ҡыҙы]] (1958), «Иҙел» мәҙәниәткә ярҙам итеү һәм уны үҫтереү фондының башҡарма директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Сафина (Круговых) Наилә Файыҡ ҡыҙы]] (1963), табип-патофизиолог-ғалим. 1988 йылдан [[Ишембай районы|Ишембай район]] үҙәк дауаханаһы табибы, 1994—2003 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2001 йылдан — [[биология]] кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2001).
* [[Асҡарова Сулпан Рәил ҡыҙы]] (1973), [[балет]] артисы, [[Хореография|хореограф]]. Сибай дәүләт филармонияһының элекке артисы, 2017 йылдан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] эстрада буйынса художество етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2020). 
* [[Хәбибуллина Айгөл Рәфҡәт ҡыҙы]] (1973), [[Этнография|этнограф]]-ғалим, [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре.  1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] укытыусыһы, бер үк ваҡытта 2001 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы]] хеҙмәткәре. Тарих фәндәре докторы (2011), профессор (2012)  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Гузаков Пётр Васильевич]] (1889—9.12.1944), большевик-революционер, [[СССР]]-ҙың дәүләт, [[КПСС|партия]] һәм хужалыҡ эшмәкәре. [[1921 йыл]]дың июнь—октябрендә [[Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш комиссияһы]] рәйесе. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Хәлитов Рәйес Йосоп улы]] (1934—14.09.2008), рәссам. 1968 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1995). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:4 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1874]]: [[Александр Колчак]], [[Рәсәй империяһы]] адмиралы.
* [[1956]]: Игорь Тальков, Рәсәй йырсыһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:4 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1847]]: [[Феликс Мендельсон]], [[Германия]] композиторы, пианист һәм дирижёр.
* [[1995]]: [[Жиль Делёз]], [[Франция]] [[Философия|философы]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2000]]: [[Муллаҡаева Нурия Камалетдин ҡыҙы]], [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]].  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л04]]
[[Категория:4 ноябрь]]</text>
      <sha1>0pjotpy6y4xy18sh2e2lz8tqyuk9eqq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308216</id>
      <parentid>1308215</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T13:44:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ орфография</comment>
      <origin>1308216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24615" sha1="4z5u6n1vln3tti1vavj7bn1mhf0zq81" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''4 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 308-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 309-сы). Йыл аҙағына тиклем 57 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Касса аппаратының тыуған көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Кәнфит]] көнө.
** Перолы ручка көнө.
* {{Италия}} [[Италия]]: Милли берҙәмлек көнө.
* {{Флагификация|Мысыр}}: [[Мөхәббәт]] көнө.
* {{Панама}} [[Панама]]: Милли флаг көнө.
* {{Рәсәй}} [[Рәсәй]]: Халыҡтар берҙәмлеге көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* [[Удмурт Республикаһы]]: [[Дәүләт]]селек көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Иран}}: [[Студент]]тар көнө.
* {{Флагификация|Туркменистан}}: Таможня органы хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Әрмәнстан}}: Социаль хеҙмәткәрҙәр көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1493 йыл]]: [[Христофор Колумб]] экспедицияһы Гваделупа утрауын аса.
* [[1862 йыл]]: Ричард Гатлинг беренсе күп көбәкле пулемёт уйлап таба.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1890 йыл]]: [[Лондон]]да донъялағы тәүге метро асыла.
* [[1926 йыл]]: [[Силәбе өлкәһе]]ндә [[Кәҫле районы]] ойошторола.
* [[1946 йыл]]: [[ЮНЕСКО]] ойошмаһы эш башлай.
* [[1952 йыл]]: [[Дуайт Эйзенхауэр]] [[АҠШ президенты]] итеп һайлана.
* [[1967 йыл]]: Останкино телебашняһы сафҡа индерелә.
* [[1967 йыл]]: [[Илеш районы]]ның Тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы асыла. 
* [[2008 йыл]]: [[Барак Обама]] АҠШ президенты итеп һайлана.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Агаронов Ашот Моисеевич]] (1895—21.08.1962), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] табип-[[фән|ғалимы]], акушер, гинеколог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе.  [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]ның акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһын ойоштороусы һәм уның тәүге мөдире (1935—1945). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Бөтә Рәсәй]] акушер-гинекологтар йәмғиәте [[Башҡорт АССР-ы|Башҡортостан]] филиалының 1935—1945 йылдарҙағы рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1940), профессор (1935). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1945) һәм [[Әрмәнстан|Әрмән ССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1961).
* [[Надежкин Станислав Наумович]] (1940), [[Агрономия|агроном]]-ғалим. 1968—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1981—1989 йылдарҙа агрономия факультеты деканы, 1983—2012 йылдарҙа аҙыҡ етештереү кафедраһы мөдире. Халыҡ-ара аграр белем академияһы академигы, ауыл хужалығы фәндәре докторы (1995), профессор (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Комсомол (Бүздәк районы)|Комсомол]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фәйезов Рөстәм Шәриф улы]] (1950), СССР һәм [[Рәсәй]] [[спорт]]сыһы һәм [[бобслей]] буйынса тренеры. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһының Юғары спорт оҫталығы мәктәбенең өлкән тренеры, бер үк ваҡытта [[РСФСР]] (1987—1991), Рәсәй (1992 йылдан) йыйылма командалары тренеры һәм Рәсәй үҫмерҙәр йыйылма командаһының (2010 йылдан) өлкән тренеры; 2009 йылдан — [[Өфө ҡалаһы]]ндағы 15-се Олимпия резервы балалар һәм үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбенең бобслей буйынса тренеры. СССР-ҙың спорт мастеры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған тренеры (2001), бөтә Рәсәй категорияһындағы судья. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1998) һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2006).
* [[Ярмуллин Азат Шакирйән улы]] (1975), [[Журналистика|журналист]], [[тарих]]сы, дәүләт хеҙмәткәре һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2018 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Милли архивының бүлек начальнигы. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]ның Башҡарма комитет һәм Башҡарма комитеттың Совет ағзаһы (2016). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2010).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ярославцева Елизавета Викторовна]] (1891—1982), [[Педагогика|педагог]]. 1910—1957 йылдарҙа хәҙерге [[Балаҡатай районы]] [[Иҫке Балаҡатай]] башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1947). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Бөгөлмә (Татарстан)|Бөгөлмә]] ҡалаһынан.
* [[Кармишин Дмитрий Дмитриевич]] (1926—7.11.1956), [[хәрби хеҙмәткәр]]. 1956 йылда [[Венгрия]]лағы хәрби хәрәкәттәрҙә һәләк булған лётчик, [[Капитан (хәрби дәрәжә)|гвардия капитаны]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1956, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шаран районы]] Предтечино ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәҙиев Наил Хатип улы]] (1946—3.07.1997), механик-[[фән|ғалим]]. 1973 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның Физика һәм математика бүлеге ғилми хеҙмәткәре; 1992 йылдан Механика институтының лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта Өфө сервис-технология институтының теоретик һәм ғәмәли механика кафедраһы мөдире, 1995 йылдан фәнни эштәр буйынса проректор. Физика-математика фәндәре докторы (1990), профессор (1994). [[Башҡортостан комсомолы]] премияһы лауреаты (1978). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Вилданов Урал Сәлим улы]] (1956), [[Философия|философ]]-ғалим. 2010 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] социология факультетының социаль хеҙмәт кафедраһы мөдире. 2021 йылдан — М. Солтанова исемендәге Ислам колледжы уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (2000), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2012).
* [[Әкрәмов Робис Ғәрифйән улы]] (1961), хирург. Кушнаренко үҙәк район дауаханаһы табибы. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы. 
* [[Ҡәҙерғолов Илгиз Раян улы]] (1976), физик-ғалим. 2017—2021 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы]] ректоры, 2022 йылдан [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]]ның белем биреү эшмәкәрлеге буйынса проректоры. [[Физика]]-[[математика]] фәндәре докторы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Әбделкәбирова Мәүхиҙә Аҙнағол ҡыҙы]] (1917—2003), [[фән|ғалим]]-[[Геология|геолог]], геология-минералогия фәндәре докторы (1973). 1941—1983 йылдарҙа [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]] Фәндәр академияһының Геология институтында сектор мөдире. [[Ҡаҙағстан]]дың дәүләт премияһы лауреаты (1990). 
* [[Шарыгин Владимир Михайлович]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның физик тәрбиә етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зыязитдинов Рәфис Миңлеғәли улы]] (1952), ғалим-[[тарих]]сы. [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2011), профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2015) һәм мәғариф отличнигы (2002).
* [[Әҡсәнов Фәнил Әүхәҙи улы]] (1957), юрист. 1983 йылдан прокуратура органдары хеҙмәткәре, 2004 йылдан [[Өфө ҡалаһы]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] хакимиәтенең территориялар һәм кадрҙар менән эшләү идаралығы начальнигы; 2008 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте|Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппаратының]] хоҡуҡ экспертизаһы һәм административ органдар бүлегенең баш кәңәшсеһе, бүлек етәксеһе урынбаҫары, бүлек етәксеһе; 2012—2016 йылдарҙа Рәсәй Федераль миграция хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығының [[Нефтекама]] ҡалаһындағы бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2010). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Ҡушый (ауыл)|Ҡушый]] ауылынан. 
* [[Хөсәйенова Гөлшат Нәбиулла ҡыҙы]] (1967), педагог. 2007 йылдан [[Дүртөйлө]] ҡалаһының [[Назар Нәжми]] исемендәге башҡорт гимназияһы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы 2019) һәм мәғариф отличнигы (2016). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Иҫке Муса (Ҡырмыҫҡалы районы)|Иҫке Муса]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Чернов–Шер Александр Александрович]] (1863—2.05.1948), [[йыр]]сы, [[Педагогика|педагог]]. 1892—1917 йылдарҙа [[Рәсәй империяһы]]ның төрлө ҡалаларында опера театрҙары артисы, 1922 йылдан [[Башҡорт музыка техникумы]] (хәҙер [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1940). 
* [[Карпов Михаил Яковлевич (яҙыусы)|Карпов Михаил Яковлевич]] (1898—16.07.1937), [[яҙыусы]], [[Журналистика|журналист]]. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Мәскәү]]ҙә нәшер ителгән «Земля Советская» [[журнал]]ының яуаплы мөхәррире. «Азнаево» романының авторы. [[Бөтә Союз]] [[радио]]һы өсөн «Башкирская литература» йыйынтығын төҙөүсе. Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Тимашевка (Ишембай районы)|Тимашевка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡаймирасова Таңһылыу Ғимал ҡыҙы]] (1923—27.05.2016), [[Тау эше|тау инженеры]]‑[[Геология|геолог]]-[[фән|ғалим]]. 1943 йылдан [[Ҡаҙағстан]] геофизика тресының магниторазведка отряды, 1949 йылдан — геофизика партияһы начальнигы, 1958 йылдан — Атасу геофизика экспедицияһы геологы; 1960—1988 йылдарҙа [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]] Фәндәр академияһы К. И. Сатпаев исемендәге Геология фәндәре институтының ғилми һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Геология]]-[[минералогия]] фәндәре кандидаты (1972). [[СССР]]-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] ауылынан.
* [[Йәғәфәров Роберт Миҙхәт улы]] (1948—4.10.2011), табип, [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]-график. 1977 йылдан [[Өфө|Өфө ҡалаһы]] 13-сө дауаханаһының инфекционист-табибы, 1982—1994 йылдарҙа — инфекция бүлеге мөдире. 1995 йылдан — профессиональ рәссам. 1997 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Рәссамдар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2012, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Яңы Мораптал]] ауылынан.
* [[Бикбулатов Илдар Ғәлимнур улы]] (1953), рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1986 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.[[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1999). 
* [[Докичев Владимир Анатольевич]] (1953), [[Органик химия|химик-органик]]-ғалим. 1976 йылдан [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1995—2005 йылдарҙа директор урынбаҫары, бер үк ваҡытта 1996 йылдан лаборатория мөдире һәм 2000—2006 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Президиум рәйесе урынбаҫары; 2010 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның дөйөм химия кафедраһы, 2014 йылдан — лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 2017 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының химик технологиялар һәм яңы материалдар бүлегенең академик-секретары. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2016), [[химия]] фәндәре докторы (1999), профессор (2003). Рәсәй Фәндәр академияһының А. М. Бутлеров (2003) һәм Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Д. Ф. Варфоломеев (2012) исемендәге премияһы лауреаты. 
* [[Бәҙәмшина Лилиә Әхмәт ҡыҙы]] (1958), «Иҙел» мәҙәниәткә ярҙам итеү һәм уны үҫтереү фондының башҡарма директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Сафина (Круговых) Наилә Файыҡ ҡыҙы]] (1963), табип-патофизиолог-ғалим. 1988 йылдан [[Ишембай районы|Ишембай район]] үҙәк дауаханаһы табибы, 1994—2003 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2001 йылдан — [[биология]] кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2001).
* [[Асҡарова Сулпан Рәил ҡыҙы]] (1973), [[балет]] артисы, [[Хореография|хореограф]]. Сибай дәүләт филармонияһының элекке артисы, 2017 йылдан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] эстрада буйынса художество етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2020). 
* [[Хәбибуллина Айгөл Рәфҡәт ҡыҙы]] (1973), [[Этнография|этнограф]]-ғалим, [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре.  1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] укытыусыһы, бер үк ваҡытта 2001 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы]] хеҙмәткәре. Тарих фәндәре докторы (2011), профессор (2012)  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Гузаков Пётр Васильевич]] (1889—9.12.1944), большевик-революционер, [[СССР]]-ҙың дәүләт, [[КПСС|партия]] һәм хужалыҡ эшмәкәре. [[1921 йыл]]дың июнь—октябрендә [[Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш комиссияһы]] рәйесе. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Хәлитов Рәйес Йосоп улы]] (1934—14.09.2008), рәссам. 1968 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1995). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:4 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1874]]: [[Александр Колчак]], [[Рәсәй империяһы]] адмиралы.
* [[1956]]: Игорь Тальков, Рәсәй йырсыһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:4 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1847]]: [[Феликс Мендельсон]], [[Германия]] композиторы, пианист һәм дирижёр.
* [[1995]]: [[Жиль Делёз]], [[Франция]] [[Философия|философы]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2000]]: [[Муллаҡаева Нурия Камалетдин ҡыҙы]], [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]].  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л04]]
[[Категория:4 ноябрь]]</text>
      <sha1>4z5u6n1vln3tti1vavj7bn1mhf0zq81</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308218</id>
      <parentid>1308216</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T13:47:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дөйөм исемлек */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1308218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24667" sha1="c5jyy7zagw2hwqvzv93zpxjj9synguu" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''4 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 308-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 309-сы). Йыл аҙағына тиклем 57 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Касса аппаратының тыуған көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Кәнфит]] көнө.
** Перолы ручка көнө.
* {{Италия}} [[Италия]]: Милли берҙәмлек көнө.
* {{Флагификация|Мысыр}}: [[Мөхәббәт]] көнө.
* {{Панама}} [[Панама]]: Милли флаг көнө.
* {{Рәсәй}} [[Рәсәй]]: Халыҡтар берҙәмлеге көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* [[Удмурт Республикаһы]]: [[Дәүләт]]селек көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Иран}}: [[Студент]]тар көнө.
* {{Флагификация|Туркменистан}}: Таможня органы хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Әрмәнстан}}: Социаль хеҙмәткәрҙәр көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1493 йыл]]: [[Христофор Колумб]] экспедицияһы Гваделупа утрауын аса.
* [[1862 йыл]]: Ричард Гатлинг беренсе күп көбәкле пулемёт уйлап таба.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1890 йыл]]: [[Лондон]]да донъялағы тәүге метро асыла.
* [[1926 йыл]]: [[Силәбе өлкәһе]]ндә [[Кәҫле районы]] ойошторола.
* [[1946 йыл]]: [[ЮНЕСКО]] ойошмаһы эш башлай.
* [[1952 йыл]]: [[Дуайт Эйзенхауэр]] [[АҠШ президенты]] итеп һайлана.
* [[1967 йыл]]: Останкино телебашняһы сафҡа индерелә.
* [[1967 йыл]]: [[Илеш районы]]ның Тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы асыла. 
* [[2008 йыл]]: [[Барак Обама]] АҠШ президенты итеп һайлана.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Агаронов Ашот Моисеевич]] (1895—21.08.1962), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] табип-[[фән|ғалимы]], акушер, гинеколог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе.  [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]ның акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһын ойоштороусы һәм уның тәүге мөдире (1935—1945). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Бөтә Рәсәй]] акушер-гинекологтар йәмғиәте [[Башҡорт АССР-ы|Башҡортостан]] филиалының 1935—1945 йылдарҙағы рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1940), профессор (1935). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1945) һәм [[Әрмәнстан|Әрмән ССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1961).
* [[Надежкин Станислав Наумович]] (1940), [[Агрономия|агроном]]-ғалим. 1968—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1981—1989 йылдарҙа агрономия факультеты деканы, 1983—2012 йылдарҙа аҙыҡ етештереү кафедраһы мөдире. Халыҡ-ара аграр белем академияһы академигы, ауыл хужалығы фәндәре докторы (1995), профессор (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Комсомол (Бүздәк районы)|Комсомол]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фәйезов Рөстәм Шәриф улы]] (1950), СССР һәм [[Рәсәй]] [[спорт]]сыһы һәм [[бобслей]] буйынса тренеры. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһының Юғары спорт оҫталығы мәктәбенең өлкән тренеры, бер үк ваҡытта [[РСФСР]] (1987—1991), Рәсәй (1992 йылдан) йыйылма командалары тренеры һәм Рәсәй үҫмерҙәр йыйылма командаһының (2010 йылдан) өлкән тренеры; 2009 йылдан — [[Өфө ҡалаһы]]ндағы 15-се Олимпия резервы балалар һәм үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбенең бобслей буйынса тренеры. СССР-ҙың спорт мастеры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған тренеры (2001), бөтә Рәсәй категорияһындағы судья. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1998) һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2006).
* [[Ярмуллин Азат Шакирйән улы]] (1975), [[Журналистика|журналист]], [[тарих]]сы, дәүләт хеҙмәткәре һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2018 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Милли архивының бүлек начальнигы. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]ның Башҡарма комитет һәм Башҡарма комитеттың Совет ағзаһы (2016). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2010).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ярославцева Елизавета Викторовна]] (1891—1982), [[Педагогика|педагог]]. 1910—1957 йылдарҙа хәҙерге [[Балаҡатай районы]] [[Иҫке Балаҡатай]] башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1947). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Бөгөлмә (Татарстан)|Бөгөлмә]] ҡалаһынан.
* [[Кармишин Дмитрий Дмитриевич]] (1926—7.11.1956), [[хәрби хеҙмәткәр]]. 1956 йылда [[Венгрия]]лағы хәрби хәрәкәттәрҙә һәләк булған лётчик, [[Капитан (хәрби дәрәжә)|гвардия капитаны]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1956, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шаран районы]] Предтечино ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәҙиев Наил Хатип улы]] (1946—3.07.1997), механик-[[фән|ғалим]]. 1973 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның Физика һәм математика бүлеге ғилми хеҙмәткәре; 1992 йылдан Механика институтының лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта Өфө сервис-технология институтының теоретик һәм ғәмәли механика кафедраһы мөдире, 1995 йылдан фәнни эштәр буйынса проректор. Физика-математика фәндәре докторы (1990), профессор (1994). [[Башҡортостан комсомолы]] премияһы лауреаты (1978). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Вилданов Урал Сәлим улы]] (1956), [[Философия|философ]]-ғалим. 2010 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] социология факультетының социаль хеҙмәт кафедраһы мөдире. 2021 йылдан — М. Солтанова исемендәге Ислам колледжы уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (2000), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2012).
* [[Әкрәмов Робис Ғәрифйән улы]] (1961), хирург. Кушнаренко үҙәк район дауаханаһы табибы. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы. 
* [[Ҡәҙерғолов Илгиз Раян улы]] (1976), физик-ғалим. 2017—2021 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы]] ректоры, 2022 йылдан [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]]ның белем биреү эшмәкәрлеге буйынса проректоры. [[Физика]]-[[математика]] фәндәре докторы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Әбделкәбирова Мәүхиҙә Аҙнағол ҡыҙы]] (1917—2003), [[фән|ғалим]]-[[Геология|геолог]], геология-минералогия фәндәре докторы (1973). 1941—1983 йылдарҙа [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]] Фәндәр академияһының Геология институтында сектор мөдире. [[Ҡаҙағстан]]дың дәүләт премияһы лауреаты (1990). 
* [[Шарыгин Владимир Михайлович]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның физик тәрбиә етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зыязитдинов Рәфис Миңлеғәли улы]] (1952), ғалим-[[тарих]]сы. [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2011), профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2015) һәм мәғариф отличнигы (2002).
* [[Әҡсәнов Фәнил Әүхәҙи улы]] (1957), юрист. 1983 йылдан прокуратура органдары хеҙмәткәре, 2004 йылдан [[Өфө ҡалаһы]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] хакимиәтенең территориялар һәм кадрҙар менән эшләү идаралығы начальнигы; 2008 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте|Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппаратының]] хоҡуҡ экспертизаһы һәм административ органдар бүлегенең баш кәңәшсеһе, бүлек етәксеһе урынбаҫары, бүлек етәксеһе; 2012—2016 йылдарҙа Рәсәй Федераль миграция хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығының [[Нефтекама]] ҡалаһындағы бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2010). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Ҡушый (ауыл)|Ҡушый]] ауылынан. 
* [[Хөсәйенова Гөлшат Нәбиулла ҡыҙы]] (1967), педагог. 2007 йылдан [[Дүртөйлө]] ҡалаһының [[Назар Нәжми]] исемендәге башҡорт гимназияһы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы 2019) һәм мәғариф отличнигы (2016). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Иҫке Муса (Ҡырмыҫҡалы районы)|Иҫке Муса]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Чернов–Шер Александр Александрович]] (1863—2.05.1948), [[йыр]]сы, [[Педагогика|педагог]]. 1892—1917 йылдарҙа [[Рәсәй империяһы]]ның төрлө ҡалаларында опера театрҙары артисы, 1922 йылдан [[Башҡорт музыка техникумы]] (хәҙер [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1940). 
* [[Карпов Михаил Яковлевич (яҙыусы)|Карпов Михаил Яковлевич]] (1898—16.07.1937), [[яҙыусы]], [[Журналистика|журналист]]. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Мәскәү]]ҙә нәшер ителгән «Земля Советская» [[журнал]]ының яуаплы мөхәррире. «Азнаево» романының авторы. [[Бөтә Союз]] [[радио]]һы өсөн «Башкирская литература» йыйынтығын төҙөүсе. Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Тимашевка (Ишембай районы)|Тимашевка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡаймирасова Таңһылыу Ғимал ҡыҙы]] (1923—27.05.2016), [[Тау эше|тау инженеры]]‑[[Геология|геолог]]-[[фән|ғалим]]. 1943 йылдан [[Ҡаҙағстан]] геофизика тресының магниторазведка отряды, 1949 йылдан — геофизика партияһы начальнигы, 1958 йылдан — Атасу геофизика экспедицияһы геологы; 1960—1988 йылдарҙа [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]] Фәндәр академияһы К. И. Сатпаев исемендәге Геология фәндәре институтының ғилми һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Геология]]-[[минералогия]] фәндәре кандидаты (1972). [[СССР]]-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] ауылынан.
* [[Йәғәфәров Роберт Миҙхәт улы]] (1948—4.10.2011), табип, [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]-график. 1977 йылдан [[Өфө|Өфө ҡалаһы]] 13-сө дауаханаһының инфекционист-табибы, 1982—1994 йылдарҙа — инфекция бүлеге мөдире. 1995 йылдан — профессиональ рәссам. 1997 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Рәссамдар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2012, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Яңы Мораптал]] ауылынан.
* [[Бикбулатов Илдар Ғәлимнур улы]] (1953), рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1986 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.[[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1999). 
* [[Докичев Владимир Анатольевич]] (1953), [[Органик химия|химик-органик]]-ғалим. 1976 йылдан [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1995—2005 йылдарҙа директор урынбаҫары, бер үк ваҡытта 1996 йылдан лаборатория мөдире һәм 2000—2006 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Президиум рәйесе урынбаҫары; 2010 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның дөйөм химия кафедраһы, 2014 йылдан — лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 2017 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының химик технологиялар һәм яңы материалдар бүлегенең академик-секретары. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2016), [[химия]] фәндәре докторы (1999), профессор (2003). Рәсәй Фәндәр академияһының А. М. Бутлеров (2003) һәм Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Д. Ф. Варфоломеев (2012) исемендәге премияһы лауреаты. 
* [[Бәҙәмшина Лилиә Әхмәт ҡыҙы]] (1958), «Иҙел» мәҙәниәткә ярҙам итеү һәм уны үҫтереү фондының башҡарма директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Сафина (Круговых) Наилә Файыҡ ҡыҙы]] (1963), табип-патофизиолог-ғалим. 1988 йылдан [[Ишембай районы|Ишембай район]] үҙәк дауаханаһы табибы, 1994—2003 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2001 йылдан — [[биология]] кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2001).
* [[Асҡарова Сулпан Рәил ҡыҙы]] (1973), [[балет]] артисы, [[Хореография|хореограф]]. Сибай дәүләт филармонияһының элекке артисы, 2017 йылдан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] эстрада буйынса художество етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2020). 
* [[Хәбибуллина Айгөл Рәфҡәт ҡыҙы]] (1973), [[Этнография|этнограф]]-ғалим, [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре.  1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] укытыусыһы, бер үк ваҡытта 2001 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы]] хеҙмәткәре. Тарих фәндәре докторы (2011), профессор (2012)  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Гузаков Пётр Васильевич]] (1889—9.12.1944), большевик-революционер, [[СССР]]-ҙың дәүләт, [[КПСС|партия]] һәм хужалыҡ эшмәкәре. [[1921 йыл]]дың июнь—октябрендә [[Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш комиссияһы]] рәйесе. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Хәлитов Рәйес Йосоп улы]] (1934—14.09.2008), рәссам. 1968 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1995). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:4 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1874 йыл]]: [[Александр Колчак]], [[Рәсәй империяһы]] адмиралы.
* [[1956 йыл]]: Игорь Тальков, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] йырсыһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:4 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1847]]: [[Феликс Мендельсон]], [[Германия]] композиторы, пианист һәм дирижёр.
* [[1995]]: [[Жиль Делёз]], [[Франция]] [[Философия|философы]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2000]]: [[Муллаҡаева Нурия Камалетдин ҡыҙы]], [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]].  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л04]]
[[Категория:4 ноябрь]]</text>
      <sha1>c5jyy7zagw2hwqvzv93zpxjj9synguu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308219</id>
      <parentid>1308218</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T13:48:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{Үлем}} */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1308219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24688" sha1="7qo0rsqipyvq86ngwvnf3l274sidu6g" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''4 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 308-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 309-сы). Йыл аҙағына тиклем 57 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Касса аппаратының тыуған көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Кәнфит]] көнө.
** Перолы ручка көнө.
* {{Италия}} [[Италия]]: Милли берҙәмлек көнө.
* {{Флагификация|Мысыр}}: [[Мөхәббәт]] көнө.
* {{Панама}} [[Панама]]: Милли флаг көнө.
* {{Рәсәй}} [[Рәсәй]]: Халыҡтар берҙәмлеге көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* [[Удмурт Республикаһы]]: [[Дәүләт]]селек көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Иран}}: [[Студент]]тар көнө.
* {{Флагификация|Туркменистан}}: Таможня органы хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Әрмәнстан}}: Социаль хеҙмәткәрҙәр көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1493 йыл]]: [[Христофор Колумб]] экспедицияһы Гваделупа утрауын аса.
* [[1862 йыл]]: Ричард Гатлинг беренсе күп көбәкле пулемёт уйлап таба.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1890 йыл]]: [[Лондон]]да донъялағы тәүге метро асыла.
* [[1926 йыл]]: [[Силәбе өлкәһе]]ндә [[Кәҫле районы]] ойошторола.
* [[1946 йыл]]: [[ЮНЕСКО]] ойошмаһы эш башлай.
* [[1952 йыл]]: [[Дуайт Эйзенхауэр]] [[АҠШ президенты]] итеп һайлана.
* [[1967 йыл]]: Останкино телебашняһы сафҡа индерелә.
* [[1967 йыл]]: [[Илеш районы]]ның Тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы асыла. 
* [[2008 йыл]]: [[Барак Обама]] АҠШ президенты итеп һайлана.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Агаронов Ашот Моисеевич]] (1895—21.08.1962), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] табип-[[фән|ғалимы]], акушер, гинеколог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе.  [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]ның акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһын ойоштороусы һәм уның тәүге мөдире (1935—1945). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Бөтә Рәсәй]] акушер-гинекологтар йәмғиәте [[Башҡорт АССР-ы|Башҡортостан]] филиалының 1935—1945 йылдарҙағы рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1940), профессор (1935). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1945) һәм [[Әрмәнстан|Әрмән ССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1961).
* [[Надежкин Станислав Наумович]] (1940), [[Агрономия|агроном]]-ғалим. 1968—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1981—1989 йылдарҙа агрономия факультеты деканы, 1983—2012 йылдарҙа аҙыҡ етештереү кафедраһы мөдире. Халыҡ-ара аграр белем академияһы академигы, ауыл хужалығы фәндәре докторы (1995), профессор (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Комсомол (Бүздәк районы)|Комсомол]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фәйезов Рөстәм Шәриф улы]] (1950), СССР һәм [[Рәсәй]] [[спорт]]сыһы һәм [[бобслей]] буйынса тренеры. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһының Юғары спорт оҫталығы мәктәбенең өлкән тренеры, бер үк ваҡытта [[РСФСР]] (1987—1991), Рәсәй (1992 йылдан) йыйылма командалары тренеры һәм Рәсәй үҫмерҙәр йыйылма командаһының (2010 йылдан) өлкән тренеры; 2009 йылдан — [[Өфө ҡалаһы]]ндағы 15-се Олимпия резервы балалар һәм үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбенең бобслей буйынса тренеры. СССР-ҙың спорт мастеры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған тренеры (2001), бөтә Рәсәй категорияһындағы судья. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1998) һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2006).
* [[Ярмуллин Азат Шакирйән улы]] (1975), [[Журналистика|журналист]], [[тарих]]сы, дәүләт хеҙмәткәре һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2018 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Милли архивының бүлек начальнигы. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]ның Башҡарма комитет һәм Башҡарма комитеттың Совет ағзаһы (2016). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2010).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ярославцева Елизавета Викторовна]] (1891—1982), [[Педагогика|педагог]]. 1910—1957 йылдарҙа хәҙерге [[Балаҡатай районы]] [[Иҫке Балаҡатай]] башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1947). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Бөгөлмә (Татарстан)|Бөгөлмә]] ҡалаһынан.
* [[Кармишин Дмитрий Дмитриевич]] (1926—7.11.1956), [[хәрби хеҙмәткәр]]. 1956 йылда [[Венгрия]]лағы хәрби хәрәкәттәрҙә һәләк булған лётчик, [[Капитан (хәрби дәрәжә)|гвардия капитаны]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1956, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шаран районы]] Предтечино ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәҙиев Наил Хатип улы]] (1946—3.07.1997), механик-[[фән|ғалим]]. 1973 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның Физика һәм математика бүлеге ғилми хеҙмәткәре; 1992 йылдан Механика институтының лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта Өфө сервис-технология институтының теоретик һәм ғәмәли механика кафедраһы мөдире, 1995 йылдан фәнни эштәр буйынса проректор. Физика-математика фәндәре докторы (1990), профессор (1994). [[Башҡортостан комсомолы]] премияһы лауреаты (1978). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Вилданов Урал Сәлим улы]] (1956), [[Философия|философ]]-ғалим. 2010 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] социология факультетының социаль хеҙмәт кафедраһы мөдире. 2021 йылдан — М. Солтанова исемендәге Ислам колледжы уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (2000), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2012).
* [[Әкрәмов Робис Ғәрифйән улы]] (1961), хирург. Кушнаренко үҙәк район дауаханаһы табибы. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы. 
* [[Ҡәҙерғолов Илгиз Раян улы]] (1976), физик-ғалим. 2017—2021 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы]] ректоры, 2022 йылдан [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]]ның белем биреү эшмәкәрлеге буйынса проректоры. [[Физика]]-[[математика]] фәндәре докторы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Әбделкәбирова Мәүхиҙә Аҙнағол ҡыҙы]] (1917—2003), [[фән|ғалим]]-[[Геология|геолог]], геология-минералогия фәндәре докторы (1973). 1941—1983 йылдарҙа [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]] Фәндәр академияһының Геология институтында сектор мөдире. [[Ҡаҙағстан]]дың дәүләт премияһы лауреаты (1990). 
* [[Шарыгин Владимир Михайлович]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның физик тәрбиә етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зыязитдинов Рәфис Миңлеғәли улы]] (1952), ғалим-[[тарих]]сы. [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2011), профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2015) һәм мәғариф отличнигы (2002).
* [[Әҡсәнов Фәнил Әүхәҙи улы]] (1957), юрист. 1983 йылдан прокуратура органдары хеҙмәткәре, 2004 йылдан [[Өфө ҡалаһы]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] хакимиәтенең территориялар һәм кадрҙар менән эшләү идаралығы начальнигы; 2008 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте|Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппаратының]] хоҡуҡ экспертизаһы һәм административ органдар бүлегенең баш кәңәшсеһе, бүлек етәксеһе урынбаҫары, бүлек етәксеһе; 2012—2016 йылдарҙа Рәсәй Федераль миграция хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығының [[Нефтекама]] ҡалаһындағы бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2010). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Ҡушый (ауыл)|Ҡушый]] ауылынан. 
* [[Хөсәйенова Гөлшат Нәбиулла ҡыҙы]] (1967), педагог. 2007 йылдан [[Дүртөйлө]] ҡалаһының [[Назар Нәжми]] исемендәге башҡорт гимназияһы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы 2019) һәм мәғариф отличнигы (2016). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Иҫке Муса (Ҡырмыҫҡалы районы)|Иҫке Муса]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Чернов–Шер Александр Александрович]] (1863—2.05.1948), [[йыр]]сы, [[Педагогика|педагог]]. 1892—1917 йылдарҙа [[Рәсәй империяһы]]ның төрлө ҡалаларында опера театрҙары артисы, 1922 йылдан [[Башҡорт музыка техникумы]] (хәҙер [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1940). 
* [[Карпов Михаил Яковлевич (яҙыусы)|Карпов Михаил Яковлевич]] (1898—16.07.1937), [[яҙыусы]], [[Журналистика|журналист]]. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Мәскәү]]ҙә нәшер ителгән «Земля Советская» [[журнал]]ының яуаплы мөхәррире. «Азнаево» романының авторы. [[Бөтә Союз]] [[радио]]һы өсөн «Башкирская литература» йыйынтығын төҙөүсе. Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Тимашевка (Ишембай районы)|Тимашевка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡаймирасова Таңһылыу Ғимал ҡыҙы]] (1923—27.05.2016), [[Тау эше|тау инженеры]]‑[[Геология|геолог]]-[[фән|ғалим]]. 1943 йылдан [[Ҡаҙағстан]] геофизика тресының магниторазведка отряды, 1949 йылдан — геофизика партияһы начальнигы, 1958 йылдан — Атасу геофизика экспедицияһы геологы; 1960—1988 йылдарҙа [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]] Фәндәр академияһы К. И. Сатпаев исемендәге Геология фәндәре институтының ғилми һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Геология]]-[[минералогия]] фәндәре кандидаты (1972). [[СССР]]-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Салауат районы]] [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] ауылынан.
* [[Йәғәфәров Роберт Миҙхәт улы]] (1948—4.10.2011), табип, [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]-график. 1977 йылдан [[Өфө|Өфө ҡалаһы]] 13-сө дауаханаһының инфекционист-табибы, 1982—1994 йылдарҙа — инфекция бүлеге мөдире. 1995 йылдан — профессиональ рәссам. 1997 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Рәссамдар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2012, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Яңы Мораптал]] ауылынан.
* [[Бикбулатов Илдар Ғәлимнур улы]] (1953), рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1986 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.[[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1999). 
* [[Докичев Владимир Анатольевич]] (1953), [[Органик химия|химик-органик]]-ғалим. 1976 йылдан [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1995—2005 йылдарҙа директор урынбаҫары, бер үк ваҡытта 1996 йылдан лаборатория мөдире һәм 2000—2006 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Президиум рәйесе урынбаҫары; 2010 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның дөйөм химия кафедраһы, 2014 йылдан — лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 2017 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының химик технологиялар һәм яңы материалдар бүлегенең академик-секретары. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2016), [[химия]] фәндәре докторы (1999), профессор (2003). Рәсәй Фәндәр академияһының А. М. Бутлеров (2003) һәм Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Д. Ф. Варфоломеев (2012) исемендәге премияһы лауреаты. 
* [[Бәҙәмшина Лилиә Әхмәт ҡыҙы]] (1958), «Иҙел» мәҙәниәткә ярҙам итеү һәм уны үҫтереү фондының башҡарма директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Сафина (Круговых) Наилә Файыҡ ҡыҙы]] (1963), табип-патофизиолог-ғалим. 1988 йылдан [[Ишембай районы|Ишембай район]] үҙәк дауаханаһы табибы, 1994—2003 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2001 йылдан — [[биология]] кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2001).
* [[Асҡарова Сулпан Рәил ҡыҙы]] (1973), [[балет]] артисы, [[Хореография|хореограф]]. Сибай дәүләт филармонияһының элекке артисы, 2017 йылдан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] эстрада буйынса художество етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2020). 
* [[Хәбибуллина Айгөл Рәфҡәт ҡыҙы]] (1973), [[Этнография|этнограф]]-ғалим, [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре.  1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] укытыусыһы, бер үк ваҡытта 2001 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы]] хеҙмәткәре. Тарих фәндәре докторы (2011), профессор (2012)  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Гузаков Пётр Васильевич]] (1889—9.12.1944), большевик-революционер, [[СССР]]-ҙың дәүләт, [[КПСС|партия]] һәм хужалыҡ эшмәкәре. [[1921 йыл]]дың июнь—октябрендә [[Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш комиссияһы]] рәйесе. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Хәлитов Рәйес Йосоп улы]] (1934—14.09.2008), рәссам. 1968 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1995). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:4 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1874 йыл]]: [[Александр Колчак]], [[Рәсәй империяһы]] адмиралы.
* [[1956 йыл]]: Игорь Тальков, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] йырсыһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:4 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1847 йыл]]: [[Феликс Мендельсон]], [[Германия]] композиторы, пианист һәм дирижёр.
* [[1995 йыл]]: [[Жиль Делёз]], [[Франция]] [[Философия|философы]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2000 йыл]]: [[Муллаҡаева Нурия Камалетдин ҡыҙы]], [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]].  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л04]]
[[Категория:4 ноябрь]]</text>
      <sha1>7qo0rsqipyvq86ngwvnf3l274sidu6g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>5 ноябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67927</id>
    <revision>
      <id>1308221</id>
      <parentid>1258915</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T14:00:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1308221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25113" sha1="eo8uob6lvwakd75gfjt001nxv9dsa24" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''5 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 309-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 310-сы). Йыл аҙағына тиклем 56 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Цунами]] проблемаһы тураһында мәғлүмәт таратыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Америка [[футбол]]ы көнө.
** Утын көнө.
* {{Флагификация|Бразилия}}: [[Португал теле]] көнө.
* {{Флагификация|ЮАР}}: [[Бала]]лар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Иҫке фотографияларҙы ҡарау көнө.
* {{Флагификация|Туркменистан}}: Сәләмәтлек көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Менеджер-ирекмәндәр көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Тышҡы разведка көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Хәрби разведчиктар көнө.
** Граждандар авиацияһы хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Хәрби разведчиктар көнө
* {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Разведка ғәскәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1846]]: Хәҙерге Өфө дәүләт ат конюшняһы ойошторола.
* [[1929]]: [[СССР]]-ҙа беренсе [[планетарий]] асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1935]]: «Монополия» исемле өҫтәл [[уйын]]ы уйлап сығарыла.
* [[1968]]: [[Өфө]]лә витамин заводы эшләй башлай.
* [[1968]]: Өфөлә дәүләт циркы бинаһы файҙаланыуға тапшырыла.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Михаил]] (донъяуи исеме [[Добров Матвей Алексеевич]]; 1795— 19.05.1858), [[дин]] әһеле, 1831—1835 йылдарҙа [[Ырымбур]] һәм [[Өфө]] епискобы. Дини тәғлимәт магистры (1818). Архимандрит (1822), монах (1818). [[Өфө епархияһы]] етәксеһе вазифаһында Воскресение кафедраль соборын төҙөү инициаторы була, ҡатын-ҡыҙҙар общинаһын [[Минзәлә өйәҙе]] [[Бәтке]] ауылынан Өфөгә күсерә. Сығышы менән [[Мәскәү]] ҡалаһынан.
* [[Зәйнуллин Марат Вәли улы]] (1935—13.05.2016), [[башҡорт теле]] белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы һәм эшмәкәре. 1966—1991 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология, 2000—2011 йылдарҙа — башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты деканы. [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2009), филология фәндәре докторы (1988), профессор (1991), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992) һәм мәғариф отличнигы (1995), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). [[Жәлил Кейекбаев]] (1996) һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия|Зәйнәб Биишева исемендәге]] (2008) премиялар лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ураҡсин Зиннур Ғәзиз улы]] (1935—3.03.2007), башҡорт тел белгесе, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре. 1990 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), филология фәндәре докторы (1976), профессор (1983). Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1984) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Башҡортостандың [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (1999).
* [[Севостьянов Сергей Александрович]] (1960), [[спорт]]сы. Күреү йәһәтенән инвалид спортсыларҙың [[еңел атлетика]] буйынса — 1983 йылдан [[СССР]], 1992 йылда [[БДБ]],  (1992), 1993—2009 йылдарҙа [[Рәсәй]] йыйылма командалары ағзаһы. Еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (1992). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994). [[Паралимпия уйындары]] чемпионы (2 тапҡыр 1992; 1996, 2000), күп тапҡыр көмөш һәм бронза призёры; шулай уҡ күп тапҡыр донъя, Европа, СССР, БДБ, [[РСФСР]] һәм Рәсәй чемпионы. [[«Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены|«Шәхси батырлыҡ өсөн»]] (1992), [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2002), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1996) һәм «Башҡортостан Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2000), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2004) ордендары, 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2006) кавалеры.  Сығышы менән хәҙерге [[Белгород өлкәһе]]нең Валуйки ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Домрачёв Александр Васильевич]] (1906—26.01.1961), [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]], хужалыҡ һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1927 йылдан [[Өфө]]лә комсомол эшендә; 1936 йылдан илдең төрлө ҡалаларындағы оборона заводтары директоры; 1951 йылдың мартынан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] ҡорал (артабан оборона сәнәғәте) министрының урынбаҫары һәм беренсе урынбаҫары; 1957 йылдан СССР-ҙың Оборона техникаһы буйынса дәүләт комитеты рәйесе — СССР министры. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] икенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ике [[Ленин ордены|Ленин]], ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Бикбулатова Әлфиә Нәзих ҡыҙы]] (1951), [[Аллергология|аллерголог]]-[[фән|ғалим]]. 1976 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1998). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Сафин Мөхтәр Сафа улы]] (1917—17.10.2005), [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1951 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Үтәгән (Әбйәлил районы)|Үтәгән]] башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы, 1965—1977 йылдарҙа — мәктәп мөдире. 1953—1963 йылдарҙа [[Амангилде ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Амангилде ауыл Советы]] рәйесе. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән Үтәгән ауылынан.
* [[Шведчиков Николай Степанович]] (1927—11.02.2003), быраулаусы. 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1951 йылдан хәҙерге «Башкиргеология» берекмәһенә ҡараған һәм [[Хәйбулла районы]]нда эшләгән Переволачан геология-разведка партияһының быраулаусы ярҙамсыһы, 1954—1985 йылдарҙа — быраулаусыһы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1977) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1972) ордендары кавалеры. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Воскресенка (Йылайыр районы)|Воскресенка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Эдуард Әғзәми]] ([[Әғзәмов Эдуард Лотфи улы]]; 1937—5.01.2020), [[Журналистика|журналист]], [[Әҙип|яҙыусы]]. 1964—2008 йылдарҙа [[«Кызыл таң» гәзите]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1965—2004 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһы һәм республиканың төньяҡ-көнбайыш райондары буйынса үҙ хәбәрсеһе. 1991 йылдан СССР Журналистар союзы, 1993 йылдан Башҡортостан һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), [[[Яңауыл (ҡала)|Яңауыл]] ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (1997) һәм [[Ғәли Соҡорой]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (1999).
* [[Баутский Александр Олегович]] (1957), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], йәмәғәтсе. [[Өфө]]ләге «БашАнтэк» төҙөлөш ойошмаһының генераль директоры. [[Өфө ҡалаһы ҡала округы]]ның 1—4-се саҡырылыш (2005—2021) советы депутаты, шул иҫәптән 3-сө саҡырылыш (2012—2016) ҡала советы рәйесе урынбаҫары. РСФСР-ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Байков Эдуард Артур улы]] (1967), [[тарих]]сы, [[Философия|философ]], яҙыусы, журналист. «Истоки» мәғлүмәт-публицистика аҙналыҡ республика гәзитенең яуаплы секретары. 2011 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. Төрлө кимәлдәге әҙәби конкурстар лауреаты.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Неплюев Иван Иванович]] (1693—11.11.1773), [[Рәсәй империяһы]]ның дәүләт эшмәкәре, дипломат, адмирал, действительный йәшерен советник. [[Ырымбур губернаһы]]ның беренсе губернаторы (1744—1758).
* [[Хәмитов Нәжип Шәңгәрәй улы]] (1898—5.09.1943), [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышында]] ҡатнашҡан, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар корпусы командиры, генерал-майор (1943). [[Ленин ордены|Ленин]], [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Олокүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Олокүл]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Орлинский Борис Михайлович]] (1933—19.08.2006), [[геофизик]]-[[фән|ғалим]]. 1957 йылдан [[Бөтә Союз]] геофизика ғилми-тикшеренеү институтының Волга-Урал филиалы ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], партия начальнигы, 1961 йылдан [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]] [[нефть]] ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының ([[Бөгөлмә (Татарстан)|Бөгөлмә]] ҡалаһы) лаборатория мөдире, 1980 йылдан – Бөтә Союз нефть промыслалары геофизикаһы ғилми-тикшеренеү институтының ([[Өфө]]) бүлек мөдире, 1984—2006 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның геофизика кафедраһы мөдире. [[Геология]]-[[минералогия]] фәндәре докторы (1980), профессор (1987). Сығышы менән [[Нальчик]] ҡалаһынан.
* [[Мусин Сәфәр Ғайсар улы]] (1948), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1965—2007 йылдарҙа хәҙерге [[«Салауатстрой» тресы|«Салауатстрой» йәмғиәтенең]] балта оҫтаһы, ташсыһы, 1995 йылдан — мастеры. [[Хеҙмәт Даны ордены]]ның тулы кавалеры (1975, 1977, 1986). [[Фёдоровка районы]] [[Фёдоровка (Фёдоровка районы)|Фёдоровка]] ауылының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Ялсы (Ялсы ауыл Советы, Күгәрсен районы)|Ялсы]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Нестеров Дмитрий Леонтьевич]] (1899—1.01.1986), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1935—1959 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның Дәүләкән машина-трактор станцияһының өлкән агрономы. [[СССР]]-ҙың дүртенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1954—1958). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948).  
* [[Лебединский Лев Николаевич]] (1904—21.11.1992), [[СССР]]-ҙың музыка белгесе, фольклорсы. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1935 йылдан СССР Фәндәр академияһы Этнография институтының ғилми хеҙмәткәре, 1939—1940 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] ҡарамағындағы Сәнғәт эштәре буйынса идаралыҡта музыкаль консультант. «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығын төҙөүселәрҙең береһе. Башҡорт музыка фольклористикаһы үҫешенең мөһим этабы булған «Башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре» йыйынтығының автор‑төҙөүсеһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фоменков Михаил Петрович]] (1924—22.01.2004), хор дирижёры, педагог, йәмәғәтсе. 1968–2003 йылдарҙа (өҙөклөк менән) хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968—1970 һәм 1990—1995 йылдарҙа хор менән дирижёрлыҡ итеү кафедраһы мөдире һәм институт проректоры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1959—1971 йылдарҙа Башҡортостандың Хор йәмғиәте рәйесе. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1978), профессор (1988). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм Башҡорт АССР-ының (1963) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Пятков Виктор Евгеньевич]] (1929—3.09.2008), алдынғы нефтсе, 1956 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]]ның «Октябрьскнефть» промысла идаралығы, 1965—1989 йылдарҙа — [[Төмән өлкәһе]] «Юганскнефть» нефть һәм сығарыу идаралығы операторы. [[КПСС]]-тың XXVI съезы делегаты (1981), КПСС Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат (1981—1986). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). СССР-ҙың нефть сығарыу сәнәғәте отличнигы (1970). 
* [[Фенченко Николай Григорьевич]] (1939), ғалим-зоотехник, 1966—1999 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973 йылдан — ауыл хужалығы малдарын үрсетеү кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы, 1976 йылдан — мөдире; 1999 йылдан — [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның бүлек мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1992). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990), [[РСФСР]]-ҙың ауыл хужалығы отличнигы (1985) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Полтава өлкәһе]] Лубенский районы Енковцы ауылынан.
* [[Тотманова Ася Валентиновна]] (1954), [[бейеү]]се. 1971 йылдан — хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1992 йылдан — «Башҡортостан» дәүләт концерт залының «Гранде» бейеү ансамбленең балетмесйтер‑ҡуйыусыһы, бер үк ваҡытта етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1989). Бөтə Рəсəй йыр һəм бейеү ансамблдəре һəм халыҡ бейеүҙəре ансамблдəре смотры дипломанты ([[Мәскәү]], 1978).
* [[Гулак Сергей Викторович]] (1984, спортсы. Пуля менән атыу буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2006). Үҫмер спортсылар араһында шәхси зачётта Рәсәй чемпионы. (2000—2003), Рәсәй беренселектәренең дүрт тапҡыр көмөш (2001—2002, 2005) һәм алты тапҡыр бронза (2000, 2002—2004) призёры, команда зачётында донъя чемпионы. (2002). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1896]]: Николай Бернштейн, [[СССР]] физиологы.
* [[1954]]: Джеффри Сакс, [[АҠШ]] [[иҡтисад]]сыһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1879]]: [[Джеймс Максвелл]], [[Англия]] физигы.
* [[1930]]: Христиан Эйкман, [[Голландия]] табибы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1944]]: Алексис Каррель, [[Франция]] биологы.
* [[1988]]: [[Ричард Аллаяров]], [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959).
* [[2000]]: [[Рәшит Солтангәрәев]], башҡорт яҙыусыһы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1985) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты (1978).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л05]]
[[Категория:5 ноябрь]]</text>
      <sha1>eo8uob6lvwakd75gfjt001nxv9dsa24</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308223</id>
      <parentid>1308221</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T14:07:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт, күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1308223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25307" sha1="tm0notcbjy8u0kys6h93qto3vzyk9tj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''5 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 309-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 310-сы). Йыл аҙағына тиклем 56 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Цунами]] проблемаһы тураһында мәғлүмәт таратыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Америка [[футбол]]ы көнө.
** Утын көнө.
* {{Флагификация|Бразилия}}: [[Португал теле]] көнө.
* {{Флагификация|ЮАР}}: [[Бала]]лар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Иҫке фотографияларҙы ҡарау көнө.
* {{Флагификация|Туркменистан}}: Сәләмәтлек көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Менеджер-ирекмәндәр көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Тышҡы разведка көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Хәрби разведчиктар көнө.
** Граждандар авиацияһы хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Суд]] хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Хәрби разведчиктар көнө
* {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Разведка ғәскәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1846 йыл]]: Хәҙерге Өфө дәүләт ат конюшняһы ойошторола.
* [[1929 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] беренсе [[планетарий]] асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1935 йыл]]: «Монополия» исемле өҫтәл [[уйын]]ы уйлап сығарыла.
* [[1968 йыл]]: [[Өфө]]лә витамин заводы эшләй башлай.
* [[1968 йыл]]: [[Өфө дәүләт циркы|Өфөлә дәүләт циркы]] бинаһы файҙаланыуға тапшырыла.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Михаил]] (донъяуи исеме [[Добров Матвей Алексеевич]]; 1795— 19.05.1858), [[дин]] әһеле, 1831—1835 йылдарҙа [[Ырымбур]] һәм [[Өфө]] епискобы. Дини тәғлимәт магистры (1818). Архимандрит (1822), монах (1818). [[Өфө епархияһы]] етәксеһе вазифаһында Воскресение кафедраль соборын төҙөү инициаторы була, ҡатын-ҡыҙҙар общинаһын [[Минзәлә өйәҙе]] [[Бәтке]] ауылынан Өфөгә күсерә. Сығышы менән [[Мәскәү]] ҡалаһынан.
* [[Зәйнуллин Марат Вәли улы]] (1935—13.05.2016), [[башҡорт теле]] белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы һәм эшмәкәре. 1966—1991 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология, 2000—2011 йылдарҙа — башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты деканы. [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2009), филология фәндәре докторы (1988), профессор (1991), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992) һәм мәғариф отличнигы (1995), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). [[Жәлил Кейекбаев]] (1996) һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия|Зәйнәб Биишева исемендәге]] (2008) премиялар лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ураҡсин Зиннур Ғәзиз улы]] (1935—3.03.2007), башҡорт тел белгесе, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре. 1990 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), филология фәндәре докторы (1976), профессор (1983). Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1984) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Башҡортостандың [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (1999).
* [[Севостьянов Сергей Александрович]] (1960), [[спорт]]сы. Күреү йәһәтенән инвалид спортсыларҙың [[еңел атлетика]] буйынса — 1983 йылдан [[СССР]], 1992 йылда [[БДБ]],  (1992), 1993—2009 йылдарҙа [[Рәсәй]] йыйылма командалары ағзаһы. Еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (1992). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994). [[Паралимпия уйындары]] чемпионы (2 тапҡыр 1992; 1996, 2000), күп тапҡыр көмөш һәм бронза призёры; шулай уҡ күп тапҡыр донъя, Европа, СССР, БДБ, [[РСФСР]] һәм Рәсәй чемпионы. [[«Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены|«Шәхси батырлыҡ өсөн»]] (1992), [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2002), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1996) һәм «Башҡортостан Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2000), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2004) ордендары, 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2006) кавалеры.  Сығышы менән хәҙерге [[Белгород өлкәһе]]нең Валуйки ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Домрачёв Александр Васильевич]] (1906—26.01.1961), [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]], хужалыҡ һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1927 йылдан [[Өфө]]лә комсомол эшендә; 1936 йылдан илдең төрлө ҡалаларындағы оборона заводтары директоры; 1951 йылдың мартынан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] ҡорал (артабан оборона сәнәғәте) министрының урынбаҫары һәм беренсе урынбаҫары; 1957 йылдан СССР-ҙың Оборона техникаһы буйынса дәүләт комитеты рәйесе — СССР министры. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] икенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ике [[Ленин ордены|Ленин]], ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Бикбулатова Әлфиә Нәзих ҡыҙы]] (1951), [[Аллергология|аллерголог]]-[[фән|ғалим]]. 1976 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1998). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Сафин Мөхтәр Сафа улы]] (1917—17.10.2005), [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1951 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Үтәгән (Әбйәлил районы)|Үтәгән]] башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы, 1965—1977 йылдарҙа — мәктәп мөдире. 1953—1963 йылдарҙа [[Амангилде ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Амангилде ауыл Советы]] рәйесе. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән Үтәгән ауылынан.
* [[Шведчиков Николай Степанович]] (1927—11.02.2003), быраулаусы. 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1951 йылдан хәҙерге «Башкиргеология» берекмәһенә ҡараған һәм [[Хәйбулла районы]]нда эшләгән Переволачан геология-разведка партияһының быраулаусы ярҙамсыһы, 1954—1985 йылдарҙа — быраулаусыһы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1977) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1972) ордендары кавалеры. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Воскресенка (Йылайыр районы)|Воскресенка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Эдуард Әғзәми]] ([[Әғзәмов Эдуард Лотфи улы]]; 1937—5.01.2020), [[Журналистика|журналист]], [[Әҙип|яҙыусы]]. 1964—2008 йылдарҙа [[«Кызыл таң» гәзите]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1965—2004 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһы һәм республиканың төньяҡ-көнбайыш райондары буйынса үҙ хәбәрсеһе. 1991 йылдан СССР Журналистар союзы, 1993 йылдан Башҡортостан һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), [[[Яңауыл (ҡала)|Яңауыл]] ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (1997) һәм [[Ғәли Соҡорой]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (1999).
* [[Баутский Александр Олегович]] (1957), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], йәмәғәтсе. [[Өфө]]ләге «БашАнтэк» төҙөлөш ойошмаһының генераль директоры. [[Өфө ҡалаһы ҡала округы]]ның 1—4-се саҡырылыш (2005—2021) советы депутаты, шул иҫәптән 3-сө саҡырылыш (2012—2016) ҡала советы рәйесе урынбаҫары. РСФСР-ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Байков Эдуард Артур улы]] (1967), [[тарих]]сы, [[Философия|философ]], яҙыусы, журналист. «Истоки» мәғлүмәт-публицистика аҙналыҡ республика гәзитенең яуаплы секретары. 2011 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. Төрлө кимәлдәге әҙәби конкурстар лауреаты.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Неплюев Иван Иванович]] (1693—11.11.1773), [[Рәсәй империяһы]]ның дәүләт эшмәкәре, дипломат, адмирал, действительный йәшерен советник. [[Ырымбур губернаһы]]ның беренсе губернаторы (1744—1758).
* [[Хәмитов Нәжип Шәңгәрәй улы]] (1898—5.09.1943), [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышында]] ҡатнашҡан, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар корпусы командиры, генерал-майор (1943). [[Ленин ордены|Ленин]], [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Олокүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Олокүл]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Орлинский Борис Михайлович]] (1933—19.08.2006), [[геофизик]]-[[фән|ғалим]]. 1957 йылдан [[Бөтә Союз]] геофизика ғилми-тикшеренеү институтының Волга-Урал филиалы ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], партия начальнигы, 1961 йылдан [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]] [[нефть]] ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының ([[Бөгөлмә (Татарстан)|Бөгөлмә]] ҡалаһы) лаборатория мөдире, 1980 йылдан – Бөтә Союз нефть промыслалары геофизикаһы ғилми-тикшеренеү институтының ([[Өфө]]) бүлек мөдире, 1984—2006 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның геофизика кафедраһы мөдире. [[Геология]]-[[минералогия]] фәндәре докторы (1980), профессор (1987). Сығышы менән [[Нальчик]] ҡалаһынан.
* [[Мусин Сәфәр Ғайсар улы]] (1948), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1965—2007 йылдарҙа хәҙерге [[«Салауатстрой» тресы|«Салауатстрой» йәмғиәтенең]] балта оҫтаһы, ташсыһы, 1995 йылдан — мастеры. [[Хеҙмәт Даны ордены]]ның тулы кавалеры (1975, 1977, 1986). [[Фёдоровка районы]] [[Фёдоровка (Фёдоровка районы)|Фёдоровка]] ауылының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Ялсы (Ялсы ауыл Советы, Күгәрсен районы)|Ялсы]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Нестеров Дмитрий Леонтьевич]] (1899—1.01.1986), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1935—1959 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның Дәүләкән машина-трактор станцияһының өлкән агрономы. [[СССР]]-ҙың дүртенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1954—1958). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948).  
* [[Лебединский Лев Николаевич]] (1904—21.11.1992), [[СССР]]-ҙың музыка белгесе, фольклорсы. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1935 йылдан СССР Фәндәр академияһы Этнография институтының ғилми хеҙмәткәре, 1939—1940 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] ҡарамағындағы Сәнғәт эштәре буйынса идаралыҡта музыкаль консультант. «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығын төҙөүселәрҙең береһе. Башҡорт музыка фольклористикаһы үҫешенең мөһим этабы булған «Башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре» йыйынтығының автор‑төҙөүсеһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фоменков Михаил Петрович]] (1924—22.01.2004), хор дирижёры, педагог, йәмәғәтсе. 1968–2003 йылдарҙа (өҙөклөк менән) хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968—1970 һәм 1990—1995 йылдарҙа хор менән дирижёрлыҡ итеү кафедраһы мөдире һәм институт проректоры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1959—1971 йылдарҙа Башҡортостандың Хор йәмғиәте рәйесе. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1978), профессор (1988). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм Башҡорт АССР-ының (1963) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Пятков Виктор Евгеньевич]] (1929—3.09.2008), алдынғы нефтсе, 1956 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]]ның «Октябрьскнефть» промысла идаралығы, 1965—1989 йылдарҙа — [[Төмән өлкәһе]] «Юганскнефть» нефть һәм сығарыу идаралығы операторы. [[КПСС]]-тың XXVI съезы делегаты (1981), КПСС Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат (1981—1986). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). СССР-ҙың нефть сығарыу сәнәғәте отличнигы (1970). 
* [[Фенченко Николай Григорьевич]] (1939), ғалим-зоотехник, 1966—1999 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973 йылдан — ауыл хужалығы малдарын үрсетеү кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы, 1976 йылдан — мөдире; 1999 йылдан — [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның бүлек мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1992). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990), [[РСФСР]]-ҙың ауыл хужалығы отличнигы (1985) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Полтава өлкәһе]] Лубенский районы Енковцы ауылынан.
* [[Тотманова Ася Валентиновна]] (1954), [[бейеү]]се. 1971 йылдан — хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1992 йылдан — «Башҡортостан» дәүләт концерт залының «Гранде» бейеү ансамбленең балетмесйтер‑ҡуйыусыһы, бер үк ваҡытта етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1989). Бөтə Рəсəй йыр һəм бейеү ансамблдəре һəм халыҡ бейеүҙəре ансамблдəре смотры дипломанты ([[Мәскәү]], 1978).
* [[Гулак Сергей Викторович]] (1984, спортсы. Пуля менән атыу буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2006). Үҫмер спортсылар араһында шәхси зачётта Рәсәй чемпионы. (2000—2003), Рәсәй беренселектәренең дүрт тапҡыр көмөш (2001—2002, 2005) һәм алты тапҡыр бронза (2000, 2002—2004) призёры, команда зачётында донъя чемпионы. (2002). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1896]]: Николай Бернштейн, [[СССР]] физиологы.
* [[1954]]: Джеффри Сакс, [[АҠШ]] [[иҡтисад]]сыһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1879]]: [[Джеймс Максвелл]], [[Англия]] физигы.
* [[1930]]: Христиан Эйкман, [[Голландия]] табибы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1944]]: Алексис Каррель, [[Франция]] биологы.
* [[1988]]: [[Ричард Аллаяров]], [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959).
* [[2000]]: [[Рәшит Солтангәрәев]], башҡорт яҙыусыһы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1985) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты (1978).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л05]]
[[Категория:5 ноябрь]]</text>
      <sha1>tm0notcbjy8u0kys6h93qto3vzyk9tj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308225</id>
      <parentid>1308223</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T15:03:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1308225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25766" sha1="8jvndue738t5knw3no2hb5fwlkq3ep9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''5 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 309-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 310-сы). Йыл аҙағына тиклем 56 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Цунами]] проблемаһы тураһында мәғлүмәт таратыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Америка [[футбол]]ы көнө.
** Утын көнө.
* {{Флагификация|Бразилия}}: [[Португал теле]] көнө.
* {{Флагификация|ЮАР}}: [[Бала]]лар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Иҫке фотографияларҙы ҡарау көнө.
* {{Флагификация|Туркменистан}}: Сәләмәтлек көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Менеджер-ирекмәндәр көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Тышҡы разведка көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Хәрби разведчиктар көнө.
** Граждандар авиацияһы хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Суд]] хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Хәрби разведчиктар көнө
* {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Разведка ғәскәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1846 йыл]]: Хәҙерге Өфө дәүләт ат конюшняһы ойошторола.
* [[1929 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] беренсе [[планетарий]] асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1935 йыл]]: «Монополия» исемле өҫтәл [[уйын]]ы уйлап сығарыла.
* [[1968 йыл]]: [[Өфө]]лә витамин заводы эшләй башлай.
* [[1968 йыл]]: [[Өфө дәүләт циркы|Өфөлә дәүләт циркы]] бинаһы файҙаланыуға тапшырыла.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Михаил]] (донъяуи исеме [[Добров Матвей Алексеевич]]; 1795— 19.05.1858), [[дин]] әһеле, 1831—1835 йылдарҙа [[Ырымбур]] һәм [[Өфө]] епискобы. Дини тәғлимәт магистры (1818). Архимандрит (1822), монах (1818). [[Өфө епархияһы]] етәксеһе вазифаһында Воскресение кафедраль соборын төҙөү инициаторы була, ҡатын-ҡыҙҙар общинаһын [[Минзәлә өйәҙе]] [[Бәтке]] ауылынан Өфөгә күсерә. Сығышы менән [[Мәскәү]] ҡалаһынан.
* [[Зәйнуллин Марат Вәли улы]] (1935—13.05.2016), [[башҡорт теле]] белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы һәм эшмәкәре. 1966—1991 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология, 2000—2011 йылдарҙа — башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты деканы. [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2009), филология фәндәре докторы (1988), профессор (1991), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992) һәм мәғариф отличнигы (1995), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). [[Жәлил Кейекбаев]] (1996) һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия|Зәйнәб Биишева исемендәге]] (2008) премиялар лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ураҡсин Зиннур Ғәзиз улы]] (1935—3.03.2007), башҡорт тел белгесе, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре. 1990 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), филология фәндәре докторы (1976), профессор (1983). Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1984) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Башҡортостандың [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (1999).
* [[Севостьянов Сергей Александрович]] (1960), [[спорт]]сы. Күреү йәһәтенән инвалид спортсыларҙың [[еңел атлетика]] буйынса — 1983 йылдан [[СССР]], 1992 йылда [[БДБ]],  (1992), 1993—2009 йылдарҙа [[Рәсәй]] йыйылма командалары ағзаһы. Еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (1992). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994). [[Паралимпия уйындары]] чемпионы (2 тапҡыр 1992; 1996, 2000), күп тапҡыр көмөш һәм бронза призёры; шулай уҡ күп тапҡыр донъя, Европа, СССР, БДБ, [[РСФСР]] һәм Рәсәй чемпионы. [[«Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены|«Шәхси батырлыҡ өсөн»]] (1992), [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2002), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1996) һәм «Башҡортостан Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2000), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2004) ордендары, 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2006) кавалеры.  Сығышы менән хәҙерге [[Белгород өлкәһе]]нең Валуйки ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Домрачёв Александр Васильевич]] (1906—26.01.1961), [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]], хужалыҡ һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1927 йылдан [[Өфө]]лә комсомол эшендә; 1936 йылдан илдең төрлө ҡалаларындағы оборона заводтары директоры; 1951 йылдың мартынан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] ҡорал (артабан оборона сәнәғәте) министрының урынбаҫары һәм беренсе урынбаҫары; 1957 йылдан СССР-ҙың Оборона техникаһы буйынса дәүләт комитеты рәйесе — СССР министры. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] икенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ике [[Ленин ордены|Ленин]], ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Әминев Әмир Ибраһим улы]] (1941), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. «Башҡорт инвестиция йорто» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең элекке генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. 
* [[Бикбулатова Әлфиә Нәзих ҡыҙы]] (1951), [[Аллергология|аллерголог]]-[[фән|ғалим]]. 1976 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1998). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Сафин Мөхтәр Сафа улы]] (1917—17.10.2005), [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1951 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Үтәгән (Әбйәлил районы)|Үтәгән]] башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы, 1965—1977 йылдарҙа — мәктәп мөдире. 1953—1963 йылдарҙа [[Амангилде ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Амангилде ауыл Советы]] рәйесе. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән Үтәгән ауылынан.
* [[Шведчиков Николай Степанович]] (1927—11.02.2003), быраулаусы. 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1951 йылдан хәҙерге «Башкиргеология» берекмәһенә ҡараған һәм [[Хәйбулла районы]]нда эшләгән Переволачан геология-разведка партияһының быраулаусы ярҙамсыһы, 1954—1985 йылдарҙа — быраулаусыһы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1977) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1972) ордендары кавалеры. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Воскресенка (Йылайыр районы)|Воскресенка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Эдуард Әғзәми]] ([[Әғзәмов Эдуард Лотфи улы]]; 1937—5.01.2020), [[Журналистика|журналист]], [[Әҙип|яҙыусы]]. 1964—2008 йылдарҙа [[«Кызыл таң» гәзите]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1965—2004 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһы һәм республиканың төньяҡ-көнбайыш райондары буйынса үҙ хәбәрсеһе. 1991 йылдан СССР Журналистар союзы, 1993 йылдан Башҡортостан һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), [[[Яңауыл (ҡала)|Яңауыл]] ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (1997) һәм [[Ғәли Соҡорой]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (1999).
* [[Баутский Александр Олегович]] (1957), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], йәмәғәтсе. [[Өфө]]ләге «БашАнтэк» төҙөлөш ойошмаһының генераль директоры. [[Өфө ҡалаһы ҡала округы]]ның 1—4-се саҡырылыш (2005—2021) советы депутаты, шул иҫәптән 3-сө саҡырылыш (2012—2016) ҡала советы рәйесе урынбаҫары. РСФСР-ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Байков Эдуард Артур улы]] (1967), [[тарих]]сы, [[Философия|философ]], яҙыусы, журналист. «Истоки» мәғлүмәт-публицистика аҙналыҡ республика гәзитенең яуаплы секретары. 2011 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. Төрлө кимәлдәге әҙәби конкурстар лауреаты.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Неплюев Иван Иванович]] (1693—11.11.1773), [[Рәсәй империяһы]]ның дәүләт эшмәкәре, дипломат, адмирал, действительный йәшерен советник. [[Ырымбур губернаһы]]ның беренсе губернаторы (1744—1758).
* [[Хәмитов Нәжип Шәңгәрәй улы]] (1898—5.09.1943), [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышында]] ҡатнашҡан, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар корпусы командиры, генерал-майор (1943). [[Ленин ордены|Ленин]], [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Олокүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Олокүл]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Орлинский Борис Михайлович]] (1933—19.08.2006), [[геофизик]]-[[фән|ғалим]]. 1957 йылдан [[Бөтә Союз]] геофизика ғилми-тикшеренеү институтының Волга-Урал филиалы ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], партия начальнигы, 1961 йылдан [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]] [[нефть]] ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының ([[Бөгөлмә (Татарстан)|Бөгөлмә]] ҡалаһы) лаборатория мөдире, 1980 йылдан – Бөтә Союз нефть промыслалары геофизикаһы ғилми-тикшеренеү институтының ([[Өфө]]) бүлек мөдире, 1984—2006 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның геофизика кафедраһы мөдире. [[Геология]]-[[минералогия]] фәндәре докторы (1980), профессор (1987). Сығышы менән [[Нальчик]] ҡалаһынан.
* [[Мусин Сәфәр Ғайсар улы]] (1948), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1965—2007 йылдарҙа хәҙерге [[«Салауатстрой» тресы|«Салауатстрой» йәмғиәтенең]] балта оҫтаһы, ташсыһы, 1995 йылдан — мастеры. [[Хеҙмәт Даны ордены]]ның тулы кавалеры (1975, 1977, 1986). [[Фёдоровка районы]] [[Фёдоровка (Фёдоровка районы)|Фёдоровка]] ауылының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Ялсы (Ялсы ауыл Советы, Күгәрсен районы)|Ялсы]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Нестеров Дмитрий Леонтьевич]] (1899—1.01.1986), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1935—1959 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның Дәүләкән машина-трактор станцияһының өлкән агрономы. [[СССР]]-ҙың дүртенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1954—1958). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948).  
* [[Лебединский Лев Николаевич]] (1904—21.11.1992), [[СССР]]-ҙың музыка белгесе, фольклорсы. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1935 йылдан СССР Фәндәр академияһы Этнография институтының ғилми хеҙмәткәре, 1939—1940 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] ҡарамағындағы Сәнғәт эштәре буйынса идаралыҡта музыкаль консультант. «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығын төҙөүселәрҙең береһе. Башҡорт музыка фольклористикаһы үҫешенең мөһим этабы булған «Башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре» йыйынтығының автор‑төҙөүсеһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фоменков Михаил Петрович]] (1924—22.01.2004), хор дирижёры, педагог, йәмәғәтсе. 1968–2003 йылдарҙа (өҙөклөк менән) хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968—1970 һәм 1990—1995 йылдарҙа хор менән дирижёрлыҡ итеү кафедраһы мөдире һәм институт проректоры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1959—1971 йылдарҙа Башҡортостандың Хор йәмғиәте рәйесе. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1978), профессор (1988). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм Башҡорт АССР-ының (1963) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Пятков Виктор Евгеньевич]] (1929—3.09.2008), алдынғы нефтсе, 1956 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]]ның «Октябрьскнефть» промысла идаралығы, 1965—1989 йылдарҙа — [[Төмән өлкәһе]] «Юганскнефть» нефть һәм сығарыу идаралығы операторы. [[КПСС]]-тың XXVI съезы делегаты (1981), КПСС Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат (1981—1986). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). СССР-ҙың нефть сығарыу сәнәғәте отличнигы (1970). 
* [[Фенченко Николай Григорьевич]] (1939), ғалим-зоотехник, 1966—1999 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973 йылдан — ауыл хужалығы малдарын үрсетеү кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы, 1976 йылдан — мөдире; 1999 йылдан — [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның бүлек мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1992). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990), [[РСФСР]]-ҙың ауыл хужалығы отличнигы (1985) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Полтава өлкәһе]] Лубенский районы Енковцы ауылынан.
* [[Тотманова Ася Валентиновна]] (1954), [[бейеү]]се. 1971 йылдан — хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1992 йылдан — «Башҡортостан» дәүләт концерт залының «Гранде» бейеү ансамбленең балетмесйтер‑ҡуйыусыһы, бер үк ваҡытта етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1989). Бөтə Рəсəй йыр һəм бейеү ансамблдəре һəм халыҡ бейеүҙəре ансамблдəре смотры дипломанты ([[Мәскәү]], 1978).
* [[Гулак Сергей Викторович]] (1984, спортсы. Пуля менән атыу буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2006). Үҫмер спортсылар араһында шәхси зачётта Рәсәй чемпионы. (2000—2003), Рәсәй беренселектәренең дүрт тапҡыр көмөш (2001—2002, 2005) һәм алты тапҡыр бронза (2000, 2002—2004) призёры, команда зачётында донъя чемпионы. (2002). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1896]]: Николай Бернштейн, [[СССР]] физиологы.
* [[1954]]: Джеффри Сакс, [[АҠШ]] [[иҡтисад]]сыһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1879]]: [[Джеймс Максвелл]], [[Англия]] физигы.
* [[1930]]: Христиан Эйкман, [[Голландия]] табибы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1944]]: Алексис Каррель, [[Франция]] биологы.
* [[1988]]: [[Ричард Аллаяров]], [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959).
* [[2000]]: [[Рәшит Солтангәрәев]], башҡорт яҙыусыһы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1985) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты (1978).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л05]]
[[Категория:5 ноябрь]]</text>
      <sha1>8jvndue738t5knw3no2hb5fwlkq3ep9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308227</id>
      <parentid>1308225</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T15:32:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1308227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26375" sha1="nkbvtsz1t9x4eyqwokjpxtkd4au8y27" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''5 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 309-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 310-сы). Йыл аҙағына тиклем 56 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Цунами]] проблемаһы тураһында мәғлүмәт таратыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Америка [[футбол]]ы көнө.
** Утын көнө.
* {{Флагификация|Бразилия}}: [[Португал теле]] көнө.
* {{Флагификация|ЮАР}}: [[Бала]]лар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Иҫке фотографияларҙы ҡарау көнө.
* {{Флагификация|Туркменистан}}: Сәләмәтлек көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Менеджер-ирекмәндәр көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Тышҡы разведка көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Хәрби разведчиктар көнө.
** Граждандар авиацияһы хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Суд]] хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Хәрби разведчиктар көнө
* {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Разведка ғәскәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1846 йыл]]: Хәҙерге Өфө дәүләт ат конюшняһы ойошторола.
* [[1929 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] беренсе [[планетарий]] асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1935 йыл]]: «Монополия» исемле өҫтәл [[уйын]]ы уйлап сығарыла.
* [[1968 йыл]]: [[Өфө]]лә витамин заводы эшләй башлай.
* [[1968 йыл]]: [[Өфө дәүләт циркы|Өфөлә дәүләт циркы]] бинаһы файҙаланыуға тапшырыла.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Михаил]] (донъяуи исеме [[Добров Матвей Алексеевич]]; 1795— 19.05.1858), [[дин]] әһеле, 1831—1835 йылдарҙа [[Ырымбур]] һәм [[Өфө]] епискобы. Дини тәғлимәт магистры (1818). Архимандрит (1822), монах (1818). [[Өфө епархияһы]] етәксеһе вазифаһында Воскресение кафедраль соборын төҙөү инициаторы була, ҡатын-ҡыҙҙар общинаһын [[Минзәлә өйәҙе]] [[Бәтке]] ауылынан Өфөгә күсерә. Сығышы менән [[Мәскәү]] ҡалаһынан.
* [[Зәйнуллин Марат Вәли улы]] (1935—13.05.2016), [[башҡорт теле]] белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы һәм эшмәкәре. 1966—1991 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология, 2000—2011 йылдарҙа — башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты деканы. [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2009), филология фәндәре докторы (1988), профессор (1991), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992) һәм мәғариф отличнигы (1995), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). [[Жәлил Кейекбаев]] (1996) һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия|Зәйнәб Биишева исемендәге]] (2008) премиялар лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ураҡсин Зиннур Ғәзиз улы]] (1935—3.03.2007), башҡорт тел белгесе, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре. 1990 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), филология фәндәре докторы (1976), профессор (1983). Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1984) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Башҡортостандың [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (1999).
* [[Севостьянов Сергей Александрович]] (1960), [[спорт]]сы. Күреү йәһәтенән инвалид спортсыларҙың [[еңел атлетика]] буйынса — 1983 йылдан [[СССР]], 1992 йылда [[БДБ]],  (1992), 1993—2009 йылдарҙа [[Рәсәй]] йыйылма командалары ағзаһы. Еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (1992). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994). [[Паралимпия уйындары]] чемпионы (2 тапҡыр 1992; 1996, 2000), күп тапҡыр көмөш һәм бронза призёры; шулай уҡ күп тапҡыр донъя, Европа, СССР, БДБ, [[РСФСР]] һәм Рәсәй чемпионы. [[«Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены|«Шәхси батырлыҡ өсөн»]] (1992), [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2002), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1996) һәм «Башҡортостан Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2000), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2004) ордендары, 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2006) кавалеры.  Сығышы менән хәҙерге [[Белгород өлкәһе]]нең Валуйки ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Домрачёв Александр Васильевич]] (1906—26.01.1961), [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]], хужалыҡ һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1927 йылдан [[Өфө]]лә комсомол эшендә; 1936 йылдан илдең төрлө ҡалаларындағы оборона заводтары директоры; 1951 йылдың мартынан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] ҡорал (артабан оборона сәнәғәте) министрының урынбаҫары һәм беренсе урынбаҫары; 1957 йылдан СССР-ҙың Оборона техникаһы буйынса дәүләт комитеты рәйесе — СССР министры. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] икенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ике [[Ленин ордены|Ленин]], ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Әминев Әмир Ибраһим улы]] (1941), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. «Башҡорт инвестиция йорто» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең элекке генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. 
* [[Бикбулатова Әлфиә Нәзих ҡыҙы]] (1951), [[Аллергология|аллерголог]]-[[фән|ғалим]]. 1976 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1998). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Ильин Владимир Николаевич]] (1956), инженер-электрик. 2005 йылдан «Почёт Билдәһе» орденлы Бәләбәй һөт комбинатының техник директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]] (2022) һәм Башҡортостан Республикаһының аҙыҡ-түлек индустрияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бәләбәй районы]]ның [[Скобелевка]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Сафин Мөхтәр Сафа улы]] (1917—17.10.2005), [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1951 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Үтәгән (Әбйәлил районы)|Үтәгән]] башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы, 1965—1977 йылдарҙа — мәктәп мөдире. 1953—1963 йылдарҙа [[Амангилде ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Амангилде ауыл Советы]] рәйесе. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән Үтәгән ауылынан.
* [[Шведчиков Николай Степанович]] (1927—11.02.2003), быраулаусы. 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1951 йылдан хәҙерге «Башкиргеология» берекмәһенә ҡараған һәм [[Хәйбулла районы]]нда эшләгән Переволачан геология-разведка партияһының быраулаусы ярҙамсыһы, 1954—1985 йылдарҙа — быраулаусыһы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1977) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1972) ордендары кавалеры. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Воскресенка (Йылайыр районы)|Воскресенка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Эдуард Әғзәми]] ([[Әғзәмов Эдуард Лотфи улы]]; 1937—5.01.2020), [[Журналистика|журналист]], [[Әҙип|яҙыусы]]. 1964—2008 йылдарҙа [[«Кызыл таң» гәзите]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1965—2004 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһы һәм республиканың төньяҡ-көнбайыш райондары буйынса үҙ хәбәрсеһе. 1991 йылдан СССР Журналистар союзы, 1993 йылдан Башҡортостан һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), [[[Яңауыл (ҡала)|Яңауыл]] ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (1997) һәм [[Ғәли Соҡорой]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (1999).
* [[Баутский Александр Олегович]] (1957), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], йәмәғәтсе. [[Өфө]]ләге «БашАнтэк» төҙөлөш ойошмаһының генераль директоры. [[Өфө ҡалаһы ҡала округы]]ның 1—4-се саҡырылыш (2005—2021) советы депутаты, шул иҫәптән 3-сө саҡырылыш (2012—2016) ҡала советы рәйесе урынбаҫары. РСФСР-ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Байков Эдуард Артур улы]] (1967), [[тарих]]сы, [[Философия|философ]], яҙыусы, журналист. «Истоки» мәғлүмәт-публицистика аҙналыҡ республика гәзитенең яуаплы секретары. 2011 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. Төрлө кимәлдәге әҙәби конкурстар лауреаты.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Неплюев Иван Иванович]] (1693—11.11.1773), [[Рәсәй империяһы]]ның дәүләт эшмәкәре, дипломат, адмирал, действительный йәшерен советник. [[Ырымбур губернаһы]]ның беренсе губернаторы (1744—1758).
* [[Хәмитов Нәжип Шәңгәрәй улы]] (1898—5.09.1943), [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышында]] ҡатнашҡан, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар корпусы командиры, генерал-майор (1943). [[Ленин ордены|Ленин]], [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Олокүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Олокүл]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Орлинский Борис Михайлович]] (1933—19.08.2006), [[геофизик]]-[[фән|ғалим]]. 1957 йылдан [[Бөтә Союз]] геофизика ғилми-тикшеренеү институтының Волга-Урал филиалы ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], партия начальнигы, 1961 йылдан [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]] [[нефть]] ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының ([[Бөгөлмә (Татарстан)|Бөгөлмә]] ҡалаһы) лаборатория мөдире, 1980 йылдан – Бөтә Союз нефть промыслалары геофизикаһы ғилми-тикшеренеү институтының ([[Өфө]]) бүлек мөдире, 1984—2006 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның геофизика кафедраһы мөдире. [[Геология]]-[[минералогия]] фәндәре докторы (1980), профессор (1987). Сығышы менән [[Нальчик]] ҡалаһынан.
* [[Мусин Сәфәр Ғайсар улы]] (1948), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1965—2007 йылдарҙа хәҙерге [[«Салауатстрой» тресы|«Салауатстрой» йәмғиәтенең]] балта оҫтаһы, ташсыһы, 1995 йылдан — мастеры. [[Хеҙмәт Даны ордены]]ның тулы кавалеры (1975, 1977, 1986). [[Фёдоровка районы]] [[Фёдоровка (Фёдоровка районы)|Фёдоровка]] ауылының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Ялсы (Ялсы ауыл Советы, Күгәрсен районы)|Ялсы]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Нестеров Дмитрий Леонтьевич]] (1899—1.01.1986), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1935—1959 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның Дәүләкән машина-трактор станцияһының өлкән агрономы. [[СССР]]-ҙың дүртенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1954—1958). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948).  
* [[Лебединский Лев Николаевич]] (1904—21.11.1992), [[СССР]]-ҙың музыка белгесе, фольклорсы. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1935 йылдан СССР Фәндәр академияһы Этнография институтының ғилми хеҙмәткәре, 1939—1940 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] ҡарамағындағы Сәнғәт эштәре буйынса идаралыҡта музыкаль консультант. «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығын төҙөүселәрҙең береһе. Башҡорт музыка фольклористикаһы үҫешенең мөһим этабы булған «Башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре» йыйынтығының автор‑төҙөүсеһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фоменков Михаил Петрович]] (1924—22.01.2004), хор дирижёры, педагог, йәмәғәтсе. 1968–2003 йылдарҙа (өҙөклөк менән) хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968—1970 һәм 1990—1995 йылдарҙа хор менән дирижёрлыҡ итеү кафедраһы мөдире һәм институт проректоры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1959—1971 йылдарҙа Башҡортостандың Хор йәмғиәте рәйесе. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1978), профессор (1988). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм Башҡорт АССР-ының (1963) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Пятков Виктор Евгеньевич]] (1929—3.09.2008), алдынғы нефтсе, 1956 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]]ның «Октябрьскнефть» промысла идаралығы, 1965—1989 йылдарҙа — [[Төмән өлкәһе]] «Юганскнефть» нефть һәм сығарыу идаралығы операторы. [[КПСС]]-тың XXVI съезы делегаты (1981), КПСС Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат (1981—1986). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). СССР-ҙың нефть сығарыу сәнәғәте отличнигы (1970). 
* [[Фенченко Николай Григорьевич]] (1939), ғалим-зоотехник, 1966—1999 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973 йылдан — ауыл хужалығы малдарын үрсетеү кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы, 1976 йылдан — мөдире; 1999 йылдан — [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның бүлек мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1992). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990), [[РСФСР]]-ҙың ауыл хужалығы отличнигы (1985) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Полтава өлкәһе]] Лубенский районы Енковцы ауылынан.
* [[Тотманова Ася Валентиновна]] (1954), [[бейеү]]се. 1971 йылдан — хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1992 йылдан — «Башҡортостан» дәүләт концерт залының «Гранде» бейеү ансамбленең балетмесйтер‑ҡуйыусыһы, бер үк ваҡытта етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1989). Бөтə Рəсəй йыр һəм бейеү ансамблдəре һəм халыҡ бейеүҙəре ансамблдəре смотры дипломанты ([[Мәскәү]], 1978).
* [[Гулак Сергей Викторович]] (1984, спортсы. Пуля менән атыу буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2006). Үҫмер спортсылар араһында шәхси зачётта Рәсәй чемпионы. (2000—2003), Рәсәй беренселектәренең дүрт тапҡыр көмөш (2001—2002, 2005) һәм алты тапҡыр бронза (2000, 2002—2004) призёры, команда зачётында донъя чемпионы. (2002). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1896]]: Николай Бернштейн, [[СССР]] физиологы.
* [[1954]]: Джеффри Сакс, [[АҠШ]] [[иҡтисад]]сыһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1879]]: [[Джеймс Максвелл]], [[Англия]] физигы.
* [[1930]]: Христиан Эйкман, [[Голландия]] табибы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1944]]: Алексис Каррель, [[Франция]] биологы.
* [[1988]]: [[Ричард Аллаяров]], [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959).
* [[2000]]: [[Рәшит Солтангәрәев]], башҡорт яҙыусыһы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1985) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты (1978).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л05]]
[[Категория:5 ноябрь]]</text>
      <sha1>nkbvtsz1t9x4eyqwokjpxtkd4au8y27</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308230</id>
      <parentid>1308227</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T16:04:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1308230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26808" sha1="4blvzt9tfmefq7hysqmy5fncdo6zghn" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''5 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 309-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 310-сы). Йыл аҙағына тиклем 56 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Цунами]] проблемаһы тураһында мәғлүмәт таратыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Америка [[футбол]]ы көнө.
** Утын көнө.
* {{Флагификация|Бразилия}}: [[Португал теле]] көнө.
* {{Флагификация|ЮАР}}: [[Бала]]лар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Иҫке фотографияларҙы ҡарау көнө.
* {{Флагификация|Туркменистан}}: Сәләмәтлек көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Менеджер-ирекмәндәр көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Тышҡы разведка көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Хәрби разведчиктар көнө.
** Граждандар авиацияһы хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Суд]] хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Хәрби разведчиктар көнө
* {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Разведка ғәскәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1846 йыл]]: Хәҙерге Өфө дәүләт ат конюшняһы ойошторола.
* [[1929 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] беренсе [[планетарий]] асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1935 йыл]]: «Монополия» исемле өҫтәл [[уйын]]ы уйлап сығарыла.
* [[1968 йыл]]: [[Өфө]]лә витамин заводы эшләй башлай.
* [[1968 йыл]]: [[Өфө дәүләт циркы|Өфөлә дәүләт циркы]] бинаһы файҙаланыуға тапшырыла.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Михаил]] (донъяуи исеме [[Добров Матвей Алексеевич]]; 1795— 19.05.1858), [[дин]] әһеле, 1831—1835 йылдарҙа [[Ырымбур]] һәм [[Өфө]] епискобы. Дини тәғлимәт магистры (1818). Архимандрит (1822), монах (1818). [[Өфө епархияһы]] етәксеһе вазифаһында Воскресение кафедраль соборын төҙөү инициаторы була, ҡатын-ҡыҙҙар общинаһын [[Минзәлә өйәҙе]] [[Бәтке]] ауылынан Өфөгә күсерә. Сығышы менән [[Мәскәү]] ҡалаһынан.
* [[Зәйнуллин Марат Вәли улы]] (1935—13.05.2016), [[башҡорт теле]] белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы һәм эшмәкәре. 1966—1991 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология, 2000—2011 йылдарҙа — башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты деканы. [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2009), филология фәндәре докторы (1988), профессор (1991), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992) һәм мәғариф отличнигы (1995), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). [[Жәлил Кейекбаев]] (1996) һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия|Зәйнәб Биишева исемендәге]] (2008) премиялар лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ураҡсин Зиннур Ғәзиз улы]] (1935—3.03.2007), башҡорт тел белгесе, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре. 1990 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), филология фәндәре докторы (1976), профессор (1983). Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1984) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Башҡортостандың [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (1999).
* [[Севостьянов Сергей Александрович]] (1960), [[спорт]]сы. Күреү йәһәтенән инвалид спортсыларҙың [[еңел атлетика]] буйынса — 1983 йылдан [[СССР]], 1992 йылда [[БДБ]],  (1992), 1993—2009 йылдарҙа [[Рәсәй]] йыйылма командалары ағзаһы. Еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (1992). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994). [[Паралимпия уйындары]] чемпионы (2 тапҡыр 1992; 1996, 2000), күп тапҡыр көмөш һәм бронза призёры; шулай уҡ күп тапҡыр донъя, Европа, СССР, БДБ, [[РСФСР]] һәм Рәсәй чемпионы. [[«Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены|«Шәхси батырлыҡ өсөн»]] (1992), [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2002), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1996) һәм «Башҡортостан Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2000), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2004) ордендары, 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2006) кавалеры.  Сығышы менән хәҙерге [[Белгород өлкәһе]]нең Валуйки ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Домрачёв Александр Васильевич]] (1906—26.01.1961), [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]], хужалыҡ һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1927 йылдан [[Өфө]]лә комсомол эшендә; 1936 йылдан илдең төрлө ҡалаларындағы оборона заводтары директоры; 1951 йылдың мартынан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] ҡорал (артабан оборона сәнәғәте) министрының урынбаҫары һәм беренсе урынбаҫары; 1957 йылдан СССР-ҙың Оборона техникаһы буйынса дәүләт комитеты рәйесе — СССР министры. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] икенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ике [[Ленин ордены|Ленин]], ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Әминев Әмир Ибраһим улы]] (1941), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. «Башҡорт инвестиция йорто» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең элекке генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. 
* [[Кадыгроб Юрий Васильевич]] (1946), төҙөүсе-инженер, йәмәғәтсе. [[Мәләүез]] тимер-бетон конструкциялары заводының элекке яуаплы хеҙмәткәре, предприятиеның ветерандар советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2005). 
* [[Бикбулатова Әлфиә Нәзих ҡыҙы]] (1951), [[Аллергология|аллерголог]]-[[фән|ғалим]]. 1976 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1998). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Ильин Владимир Николаевич]] (1956), инженер-электрик. 2005 йылдан «Почёт Билдәһе» орденлы Бәләбәй һөт комбинатының техник директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]] (2022) һәм Башҡортостан Республикаһының аҙыҡ-түлек индустрияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бәләбәй районы]]ның [[Скобелевка]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Сафин Мөхтәр Сафа улы]] (1917—17.10.2005), [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1951 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Үтәгән (Әбйәлил районы)|Үтәгән]] башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы, 1965—1977 йылдарҙа — мәктәп мөдире. 1953—1963 йылдарҙа [[Амангилде ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Амангилде ауыл Советы]] рәйесе. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән Үтәгән ауылынан.
* [[Шведчиков Николай Степанович]] (1927—11.02.2003), быраулаусы. 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1951 йылдан хәҙерге «Башкиргеология» берекмәһенә ҡараған һәм [[Хәйбулла районы]]нда эшләгән Переволачан геология-разведка партияһының быраулаусы ярҙамсыһы, 1954—1985 йылдарҙа — быраулаусыһы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1977) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1972) ордендары кавалеры. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Воскресенка (Йылайыр районы)|Воскресенка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Эдуард Әғзәми]] ([[Әғзәмов Эдуард Лотфи улы]]; 1937—5.01.2020), [[Журналистика|журналист]], [[Әҙип|яҙыусы]]. 1964—2008 йылдарҙа [[«Кызыл таң» гәзите]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1965—2004 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһы һәм республиканың төньяҡ-көнбайыш райондары буйынса үҙ хәбәрсеһе. 1991 йылдан СССР Журналистар союзы, 1993 йылдан Башҡортостан һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), [[[Яңауыл (ҡала)|Яңауыл]] ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (1997) һәм [[Ғәли Соҡорой]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (1999).
* [[Баутский Александр Олегович]] (1957), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], йәмәғәтсе. [[Өфө]]ләге «БашАнтэк» төҙөлөш ойошмаһының генераль директоры. [[Өфө ҡалаһы ҡала округы]]ның 1—4-се саҡырылыш (2005—2021) советы депутаты, шул иҫәптән 3-сө саҡырылыш (2012—2016) ҡала советы рәйесе урынбаҫары. РСФСР-ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Байков Эдуард Артур улы]] (1967), [[тарих]]сы, [[Философия|философ]], яҙыусы, журналист. «Истоки» мәғлүмәт-публицистика аҙналыҡ республика гәзитенең яуаплы секретары. 2011 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. Төрлө кимәлдәге әҙәби конкурстар лауреаты.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Неплюев Иван Иванович]] (1693—11.11.1773), [[Рәсәй империяһы]]ның дәүләт эшмәкәре, дипломат, адмирал, действительный йәшерен советник. [[Ырымбур губернаһы]]ның беренсе губернаторы (1744—1758).
* [[Хәмитов Нәжип Шәңгәрәй улы]] (1898—5.09.1943), [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышында]] ҡатнашҡан, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар корпусы командиры, генерал-майор (1943). [[Ленин ордены|Ленин]], [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Олокүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Олокүл]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Орлинский Борис Михайлович]] (1933—19.08.2006), [[геофизик]]-[[фән|ғалим]]. 1957 йылдан [[Бөтә Союз]] геофизика ғилми-тикшеренеү институтының Волга-Урал филиалы ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], партия начальнигы, 1961 йылдан [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]] [[нефть]] ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының ([[Бөгөлмә (Татарстан)|Бөгөлмә]] ҡалаһы) лаборатория мөдире, 1980 йылдан – Бөтә Союз нефть промыслалары геофизикаһы ғилми-тикшеренеү институтының ([[Өфө]]) бүлек мөдире, 1984—2006 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның геофизика кафедраһы мөдире. [[Геология]]-[[минералогия]] фәндәре докторы (1980), профессор (1987). Сығышы менән [[Нальчик]] ҡалаһынан.
* [[Мусин Сәфәр Ғайсар улы]] (1948), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1965—2007 йылдарҙа хәҙерге [[«Салауатстрой» тресы|«Салауатстрой» йәмғиәтенең]] балта оҫтаһы, ташсыһы, 1995 йылдан — мастеры. [[Хеҙмәт Даны ордены]]ның тулы кавалеры (1975, 1977, 1986). [[Фёдоровка районы]] [[Фёдоровка (Фёдоровка районы)|Фёдоровка]] ауылының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Ялсы (Ялсы ауыл Советы, Күгәрсен районы)|Ялсы]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Нестеров Дмитрий Леонтьевич]] (1899—1.01.1986), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1935—1959 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның Дәүләкән машина-трактор станцияһының өлкән агрономы. [[СССР]]-ҙың дүртенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1954—1958). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948).  
* [[Лебединский Лев Николаевич]] (1904—21.11.1992), [[СССР]]-ҙың музыка белгесе, фольклорсы. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1935 йылдан СССР Фәндәр академияһы Этнография институтының ғилми хеҙмәткәре, 1939—1940 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] ҡарамағындағы Сәнғәт эштәре буйынса идаралыҡта музыкаль консультант. «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығын төҙөүселәрҙең береһе. Башҡорт музыка фольклористикаһы үҫешенең мөһим этабы булған «Башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре» йыйынтығының автор‑төҙөүсеһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фоменков Михаил Петрович]] (1924—22.01.2004), хор дирижёры, педагог, йәмәғәтсе. 1968–2003 йылдарҙа (өҙөклөк менән) хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968—1970 һәм 1990—1995 йылдарҙа хор менән дирижёрлыҡ итеү кафедраһы мөдире һәм институт проректоры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1959—1971 йылдарҙа Башҡортостандың Хор йәмғиәте рәйесе. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1978), профессор (1988). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм Башҡорт АССР-ының (1963) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Пятков Виктор Евгеньевич]] (1929—3.09.2008), алдынғы нефтсе, 1956 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]]ның «Октябрьскнефть» промысла идаралығы, 1965—1989 йылдарҙа — [[Төмән өлкәһе]] «Юганскнефть» нефть һәм сығарыу идаралығы операторы. [[КПСС]]-тың XXVI съезы делегаты (1981), КПСС Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат (1981—1986). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). СССР-ҙың нефть сығарыу сәнәғәте отличнигы (1970). 
* [[Фенченко Николай Григорьевич]] (1939), ғалим-зоотехник, 1966—1999 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973 йылдан — ауыл хужалығы малдарын үрсетеү кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы, 1976 йылдан — мөдире; 1999 йылдан — [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның бүлек мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1992). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990), [[РСФСР]]-ҙың ауыл хужалығы отличнигы (1985) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Полтава өлкәһе]] Лубенский районы Енковцы ауылынан.
* [[Тотманова Ася Валентиновна]] (1954), [[бейеү]]се. 1971 йылдан — хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1992 йылдан — «Башҡортостан» дәүләт концерт залының «Гранде» бейеү ансамбленең балетмесйтер‑ҡуйыусыһы, бер үк ваҡытта етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1989). Бөтə Рəсəй йыр һəм бейеү ансамблдəре һəм халыҡ бейеүҙəре ансамблдəре смотры дипломанты ([[Мәскәү]], 1978).
* [[Гулак Сергей Викторович]] (1984, спортсы. Пуля менән атыу буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2006). Үҫмер спортсылар араһында шәхси зачётта Рәсәй чемпионы. (2000—2003), Рәсәй беренселектәренең дүрт тапҡыр көмөш (2001—2002, 2005) һәм алты тапҡыр бронза (2000, 2002—2004) призёры, команда зачётында донъя чемпионы. (2002). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1896]]: Николай Бернштейн, [[СССР]] физиологы.
* [[1954]]: Джеффри Сакс, [[АҠШ]] [[иҡтисад]]сыһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1879]]: [[Джеймс Максвелл]], [[Англия]] физигы.
* [[1930]]: Христиан Эйкман, [[Голландия]] табибы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1944]]: Алексис Каррель, [[Франция]] биологы.
* [[1988]]: [[Ричард Аллаяров]], [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959).
* [[2000]]: [[Рәшит Солтангәрәев]], башҡорт яҙыусыһы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1985) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты (1978).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л05]]
[[Категория:5 ноябрь]]</text>
      <sha1>4blvzt9tfmefq7hysqmy5fncdo6zghn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308232</id>
      <parentid>1308230</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T16:41:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1308232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27663" sha1="0zl0pl7l3ajlifwbbfl1t47d969dfme" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''5 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 309-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 310-сы). Йыл аҙағына тиклем 56 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Цунами]] проблемаһы тураһында мәғлүмәт таратыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Америка [[футбол]]ы көнө.
** Утын көнө.
* {{Флагификация|Бразилия}}: [[Португал теле]] көнө.
* {{Флагификация|ЮАР}}: [[Бала]]лар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Иҫке фотографияларҙы ҡарау көнө.
* {{Флагификация|Туркменистан}}: Сәләмәтлек көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Менеджер-ирекмәндәр көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Тышҡы разведка көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Хәрби разведчиктар көнө.
** Граждандар авиацияһы хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Суд]] хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Хәрби разведчиктар көнө
* {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Разведка ғәскәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1846 йыл]]: Хәҙерге Өфө дәүләт ат конюшняһы ойошторола.
* [[1929 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] беренсе [[планетарий]] асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1935 йыл]]: «Монополия» исемле өҫтәл [[уйын]]ы уйлап сығарыла.
* [[1968 йыл]]: [[Өфө]]лә витамин заводы эшләй башлай.
* [[1968 йыл]]: [[Өфө дәүләт циркы|Өфөлә дәүләт циркы]] бинаһы файҙаланыуға тапшырыла.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Михаил]] (донъяуи исеме [[Добров Матвей Алексеевич]]; 1795— 19.05.1858), [[дин]] әһеле, 1831—1835 йылдарҙа [[Ырымбур]] һәм [[Өфө]] епискобы. Дини тәғлимәт магистры (1818). Архимандрит (1822), монах (1818). [[Өфө епархияһы]] етәксеһе вазифаһында Воскресение кафедраль соборын төҙөү инициаторы була, ҡатын-ҡыҙҙар общинаһын [[Минзәлә өйәҙе]] [[Бәтке]] ауылынан Өфөгә күсерә. Сығышы менән [[Мәскәү]] ҡалаһынан.
* [[Зәйнуллин Марат Вәли улы]] (1935—13.05.2016), [[башҡорт теле]] белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы һәм эшмәкәре. 1966—1991 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология, 2000—2011 йылдарҙа — башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты деканы. [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2009), филология фәндәре докторы (1988), профессор (1991), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992) һәм мәғариф отличнигы (1995), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). [[Жәлил Кейекбаев]] (1996) һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия|Зәйнәб Биишева исемендәге]] (2008) премиялар лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ураҡсин Зиннур Ғәзиз улы]] (1935—3.03.2007), башҡорт тел белгесе, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре. 1990 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), филология фәндәре докторы (1976), профессор (1983). Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1984) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Башҡортостандың [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (1999).
* [[Севостьянов Сергей Александрович]] (1960), [[спорт]]сы. Күреү йәһәтенән инвалид спортсыларҙың [[еңел атлетика]] буйынса — 1983 йылдан [[СССР]], 1992 йылда [[БДБ]],  (1992), 1993—2009 йылдарҙа [[Рәсәй]] йыйылма командалары ағзаһы. Еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (1992). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994). [[Паралимпия уйындары]] чемпионы (2 тапҡыр 1992; 1996, 2000), күп тапҡыр көмөш һәм бронза призёры; шулай уҡ күп тапҡыр донъя, Европа, СССР, БДБ, [[РСФСР]] һәм Рәсәй чемпионы. [[«Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены|«Шәхси батырлыҡ өсөн»]] (1992), [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2002), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1996) һәм «Башҡортостан Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2000), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2004) ордендары, 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2006) кавалеры.  Сығышы менән хәҙерге [[Белгород өлкәһе]]нең Валуйки ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Домрачёв Александр Васильевич]] (1906—26.01.1961), [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]], хужалыҡ һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1927 йылдан [[Өфө]]лә комсомол эшендә; 1936 йылдан илдең төрлө ҡалаларындағы оборона заводтары директоры; 1951 йылдың мартынан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] ҡорал (артабан оборона сәнәғәте) министрының урынбаҫары һәм беренсе урынбаҫары; 1957 йылдан СССР-ҙың Оборона техникаһы буйынса дәүләт комитеты рәйесе — СССР министры. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] икенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ике [[Ленин ордены|Ленин]], ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Әминев Әмир Ибраһим улы]] (1941), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. «Башҡорт инвестиция йорто» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең элекке генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. 
* [[Кадыгроб Юрий Васильевич]] (1946), төҙөүсе-инженер, йәмәғәтсе. [[Мәләүез]] тимер-бетон конструкциялары заводының элекке яуаплы хеҙмәткәре, предприятиеның ветерандар советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2005). 
* [[Бикбулатова Әлфиә Нәзих ҡыҙы]] (1951), [[Аллергология|аллерголог]]-[[фән|ғалим]]. 1976 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1998). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Ильин Владимир Николаевич]] (1956), инженер-электрик. 2005 йылдан «Почёт Билдәһе» орденлы Бәләбәй һөт комбинатының техник директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]] (2022) һәм Башҡортостан Республикаһының аҙыҡ-түлек индустрияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бәләбәй районы]]ның [[Скобелевка]] ауылынан.
* [[Фазлиәхмәтов Вингал Усман улы]] (1956), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1989 йылдан [[Туймазы районы]]ның «Бишенде» хужалығы директоры. Бер нисә саҡырылыш район советы депутаты. Рәсәй Федерацияһының (2025) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Рәсәй агросәнәғәт комплексының почётлы хеҙмәткәре (2010). [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. (2021). Райондың почётлы гражданы (2021). Сығышы менән [[Үрге Бишенде]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Сафин Мөхтәр Сафа улы]] (1917—17.10.2005), [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1951 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Үтәгән (Әбйәлил районы)|Үтәгән]] башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы, 1965—1977 йылдарҙа — мәктәп мөдире. 1953—1963 йылдарҙа [[Амангилде ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Амангилде ауыл Советы]] рәйесе. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән Үтәгән ауылынан.
* [[Шведчиков Николай Степанович]] (1927—11.02.2003), быраулаусы. 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1951 йылдан хәҙерге «Башкиргеология» берекмәһенә ҡараған һәм [[Хәйбулла районы]]нда эшләгән Переволачан геология-разведка партияһының быраулаусы ярҙамсыһы, 1954—1985 йылдарҙа — быраулаусыһы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1977) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1972) ордендары кавалеры. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Воскресенка (Йылайыр районы)|Воскресенка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Эдуард Әғзәми]] ([[Әғзәмов Эдуард Лотфи улы]]; 1937—5.01.2020), [[Журналистика|журналист]], [[Әҙип|яҙыусы]]. 1964—2008 йылдарҙа [[«Кызыл таң» гәзите]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1965—2004 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһы һәм республиканың төньяҡ-көнбайыш райондары буйынса үҙ хәбәрсеһе. 1991 йылдан СССР Журналистар союзы, 1993 йылдан Башҡортостан һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), [[[Яңауыл (ҡала)|Яңауыл]] ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (1997) һәм [[Ғәли Соҡорой]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (1999).
* [[Баутский Александр Олегович]] (1957), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], йәмәғәтсе. [[Өфө]]ләге «БашАнтэк» төҙөлөш ойошмаһының генераль директоры. [[Өфө ҡалаһы ҡала округы]]ның 1—4-се саҡырылыш (2005—2021) советы депутаты, шул иҫәптән 3-сө саҡырылыш (2012—2016) ҡала советы рәйесе урынбаҫары. РСФСР-ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Байков Эдуард Артур улы]] (1967), [[тарих]]сы, [[Философия|философ]], яҙыусы, журналист. «Истоки» мәғлүмәт-публицистика аҙналыҡ республика гәзитенең яуаплы секретары. 2011 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. Төрлө кимәлдәге әҙәби конкурстар лауреаты.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Неплюев Иван Иванович]] (1693—11.11.1773), [[Рәсәй империяһы]]ның дәүләт эшмәкәре, дипломат, адмирал, действительный йәшерен советник. [[Ырымбур губернаһы]]ның беренсе губернаторы (1744—1758).
* [[Хәмитов Нәжип Шәңгәрәй улы]] (1898—5.09.1943), [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышында]] ҡатнашҡан, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар корпусы командиры, генерал-майор (1943). [[Ленин ордены|Ленин]], [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Олокүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Олокүл]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Орлинский Борис Михайлович]] (1933—19.08.2006), [[геофизик]]-[[фән|ғалим]]. 1957 йылдан [[Бөтә Союз]] геофизика ғилми-тикшеренеү институтының Волга-Урал филиалы ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], партия начальнигы, 1961 йылдан [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]] [[нефть]] ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының ([[Бөгөлмә (Татарстан)|Бөгөлмә]] ҡалаһы) лаборатория мөдире, 1980 йылдан – Бөтә Союз нефть промыслалары геофизикаһы ғилми-тикшеренеү институтының ([[Өфө]]) бүлек мөдире, 1984—2006 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның геофизика кафедраһы мөдире. [[Геология]]-[[минералогия]] фәндәре докторы (1980), профессор (1987). Сығышы менән [[Нальчик]] ҡалаһынан.
* [[Мусин Сәфәр Ғайсар улы]] (1948), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1965—2007 йылдарҙа хәҙерге [[«Салауатстрой» тресы|«Салауатстрой» йәмғиәтенең]] балта оҫтаһы, ташсыһы, 1995 йылдан — мастеры. [[Хеҙмәт Даны ордены]]ның тулы кавалеры (1975, 1977, 1986). [[Фёдоровка районы]] [[Фёдоровка (Фёдоровка районы)|Фёдоровка]] ауылының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Ялсы (Ялсы ауыл Советы, Күгәрсен районы)|Ялсы]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Нестеров Дмитрий Леонтьевич]] (1899—1.01.1986), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1935—1959 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның Дәүләкән машина-трактор станцияһының өлкән агрономы. [[СССР]]-ҙың дүртенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1954—1958). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948).  
* [[Лебединский Лев Николаевич]] (1904—21.11.1992), [[СССР]]-ҙың музыка белгесе, фольклорсы. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1935 йылдан СССР Фәндәр академияһы Этнография институтының ғилми хеҙмәткәре, 1939—1940 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] ҡарамағындағы Сәнғәт эштәре буйынса идаралыҡта музыкаль консультант. «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығын төҙөүселәрҙең береһе. Башҡорт музыка фольклористикаһы үҫешенең мөһим этабы булған «Башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре» йыйынтығының автор‑төҙөүсеһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фоменков Михаил Петрович]] (1924—22.01.2004), хор дирижёры, педагог, йәмәғәтсе. 1968–2003 йылдарҙа (өҙөклөк менән) хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968—1970 һәм 1990—1995 йылдарҙа хор менән дирижёрлыҡ итеү кафедраһы мөдире һәм институт проректоры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1959—1971 йылдарҙа Башҡортостандың Хор йәмғиәте рәйесе. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1978), профессор (1988). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм Башҡорт АССР-ының (1963) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Пятков Виктор Евгеньевич]] (1929—3.09.2008), алдынғы нефтсе, 1956 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]]ның «Октябрьскнефть» промысла идаралығы, 1965—1989 йылдарҙа — [[Төмән өлкәһе]] «Юганскнефть» нефть һәм сығарыу идаралығы операторы. [[КПСС]]-тың XXVI съезы делегаты (1981), КПСС Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат (1981—1986). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). СССР-ҙың нефть сығарыу сәнәғәте отличнигы (1970). 
* [[Фенченко Николай Григорьевич]] (1939), ғалим-зоотехник, 1966—1999 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973 йылдан — ауыл хужалығы малдарын үрсетеү кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы, 1976 йылдан — мөдире; 1999 йылдан — [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның бүлек мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1992). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990), [[РСФСР]]-ҙың ауыл хужалығы отличнигы (1985) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Полтава өлкәһе]] Лубенский районы Енковцы ауылынан.
* [[Тотманова Ася Валентиновна]] (1954), [[бейеү]]се. 1971 йылдан — хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1992 йылдан — «Башҡортостан» дәүләт концерт залының «Гранде» бейеү ансамбленең балетмесйтер‑ҡуйыусыһы, бер үк ваҡытта етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1989). Бөтə Рəсəй йыр һəм бейеү ансамблдəре һəм халыҡ бейеүҙəре ансамблдəре смотры дипломанты ([[Мәскәү]], 1978).
* [[Гулак Сергей Викторович]] (1984, спортсы. Пуля менән атыу буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2006). Үҫмер спортсылар араһында шәхси зачётта Рәсәй чемпионы. (2000—2003), Рәсәй беренселектәренең дүрт тапҡыр көмөш (2001—2002, 2005) һәм алты тапҡыр бронза (2000, 2002—2004) призёры, команда зачётында донъя чемпионы. (2002). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1896]]: Николай Бернштейн, [[СССР]] физиологы.
* [[1954]]: Джеффри Сакс, [[АҠШ]] [[иҡтисад]]сыһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1879]]: [[Джеймс Максвелл]], [[Англия]] физигы.
* [[1930]]: Христиан Эйкман, [[Голландия]] табибы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1944]]: Алексис Каррель, [[Франция]] биологы.
* [[1988]]: [[Ричард Аллаяров]], [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959).
* [[2000]]: [[Рәшит Солтангәрәев]], башҡорт яҙыусыһы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1985) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты (1978).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л05]]
[[Категория:5 ноябрь]]</text>
      <sha1>0zl0pl7l3ajlifwbbfl1t47d969dfme</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308234</id>
      <parentid>1308232</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T16:52:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1308234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28193" sha1="5d7mg19463l4hatfe3a80tm4xcdy361" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''5 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 309-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 310-сы). Йыл аҙағына тиклем 56 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Цунами]] проблемаһы тураһында мәғлүмәт таратыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Америка [[футбол]]ы көнө.
** Утын көнө.
* {{Флагификация|Бразилия}}: [[Португал теле]] көнө.
* {{Флагификация|ЮАР}}: [[Бала]]лар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Иҫке фотографияларҙы ҡарау көнө.
* {{Флагификация|Туркменистан}}: Сәләмәтлек көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Менеджер-ирекмәндәр көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Тышҡы разведка көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Хәрби разведчиктар көнө.
** Граждандар авиацияһы хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Суд]] хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Хәрби разведчиктар көнө
* {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Разведка ғәскәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1846 йыл]]: Хәҙерге Өфө дәүләт ат конюшняһы ойошторола.
* [[1929 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] беренсе [[планетарий]] асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1935 йыл]]: «Монополия» исемле өҫтәл [[уйын]]ы уйлап сығарыла.
* [[1968 йыл]]: [[Өфө]]лә витамин заводы эшләй башлай.
* [[1968 йыл]]: [[Өфө дәүләт циркы|Өфөлә дәүләт циркы]] бинаһы файҙаланыуға тапшырыла.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Михаил]] (донъяуи исеме [[Добров Матвей Алексеевич]]; 1795— 19.05.1858), [[дин]] әһеле, 1831—1835 йылдарҙа [[Ырымбур]] һәм [[Өфө]] епискобы. Дини тәғлимәт магистры (1818). Архимандрит (1822), монах (1818). [[Өфө епархияһы]] етәксеһе вазифаһында Воскресение кафедраль соборын төҙөү инициаторы була, ҡатын-ҡыҙҙар общинаһын [[Минзәлә өйәҙе]] [[Бәтке]] ауылынан Өфөгә күсерә. Сығышы менән [[Мәскәү]] ҡалаһынан.
* [[Зәйнуллин Марат Вәли улы]] (1935—13.05.2016), [[башҡорт теле]] белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы һәм эшмәкәре. 1966—1991 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология, 2000—2011 йылдарҙа — башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты деканы. [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2009), филология фәндәре докторы (1988), профессор (1991), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992) һәм мәғариф отличнигы (1995), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). [[Жәлил Кейекбаев]] (1996) һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия|Зәйнәб Биишева исемендәге]] (2008) премиялар лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ураҡсин Зиннур Ғәзиз улы]] (1935—3.03.2007), башҡорт тел белгесе, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре. 1990 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), филология фәндәре докторы (1976), профессор (1983). Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1984) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Башҡортостандың [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (1999).
* [[Севостьянов Сергей Александрович]] (1960), [[спорт]]сы. Күреү йәһәтенән инвалид спортсыларҙың [[еңел атлетика]] буйынса — 1983 йылдан [[СССР]], 1992 йылда [[БДБ]],  (1992), 1993—2009 йылдарҙа [[Рәсәй]] йыйылма командалары ағзаһы. Еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (1992). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994). [[Паралимпия уйындары]] чемпионы (2 тапҡыр 1992; 1996, 2000), күп тапҡыр көмөш һәм бронза призёры; шулай уҡ күп тапҡыр донъя, Европа, СССР, БДБ, [[РСФСР]] һәм Рәсәй чемпионы. [[«Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены|«Шәхси батырлыҡ өсөн»]] (1992), [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2002), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1996) һәм «Башҡортостан Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2000), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2004) ордендары, 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2006) кавалеры.  Сығышы менән хәҙерге [[Белгород өлкәһе]]нең Валуйки ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Домрачёв Александр Васильевич]] (1906—26.01.1961), [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]], хужалыҡ һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1927 йылдан [[Өфө]]лә комсомол эшендә; 1936 йылдан илдең төрлө ҡалаларындағы оборона заводтары директоры; 1951 йылдың мартынан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] ҡорал (артабан оборона сәнәғәте) министрының урынбаҫары һәм беренсе урынбаҫары; 1957 йылдан СССР-ҙың Оборона техникаһы буйынса дәүләт комитеты рәйесе — СССР министры. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] икенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ике [[Ленин ордены|Ленин]], ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Әминев Әмир Ибраһим улы]] (1941), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. «Башҡорт инвестиция йорто» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең элекке генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. 
* [[Кадыгроб Юрий Васильевич]] (1946), төҙөүсе-инженер, йәмәғәтсе. [[Мәләүез]] тимер-бетон конструкциялары заводының элекке яуаплы хеҙмәткәре, предприятиеның ветерандар советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2005). 
* [[Бикбулатова Әлфиә Нәзих ҡыҙы]] (1951), [[Аллергология|аллерголог]]-[[фән|ғалим]]. 1976 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1998). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Ильин Владимир Николаевич]] (1956), инженер-электрик. 2005 йылдан «Почёт Билдәһе» орденлы Бәләбәй һөт комбинатының техник директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]] (2022) һәм Башҡортостан Республикаһының аҙыҡ-түлек индустрияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бәләбәй районы]]ның [[Скобелевка]] ауылынан.
* [[Фазлиәхмәтов Вингал Усман улы]] (1956), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1989 йылдан [[Туймазы районы]]ның «Бишенде» хужалығы директоры. Бер нисә саҡырылыш район советы депутаты. Рәсәй Федерацияһының (2025) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Рәсәй агросәнәғәт комплексының почётлы хеҙмәткәре (2010). [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. (2021). Райондың почётлы гражданы (2021). Сығышы менән [[Үрге Бишенде]] ауылынан.
* [[Самойлов Владислав Анатольевич]] (1966), [[музыка]]нт, [[Педагогика|педагог]]. [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның (колледжының) «Оркестрҙың ҡыллы инструменттары» предмет-цикл комиссияһы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының  атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Сафин Мөхтәр Сафа улы]] (1917—17.10.2005), [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1951 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Үтәгән (Әбйәлил районы)|Үтәгән]] башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы, 1965—1977 йылдарҙа — мәктәп мөдире. 1953—1963 йылдарҙа [[Амангилде ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Амангилде ауыл Советы]] рәйесе. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән Үтәгән ауылынан.
* [[Шведчиков Николай Степанович]] (1927—11.02.2003), быраулаусы. 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1951 йылдан хәҙерге «Башкиргеология» берекмәһенә ҡараған һәм [[Хәйбулла районы]]нда эшләгән Переволачан геология-разведка партияһының быраулаусы ярҙамсыһы, 1954—1985 йылдарҙа — быраулаусыһы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1977) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1972) ордендары кавалеры. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Воскресенка (Йылайыр районы)|Воскресенка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Эдуард Әғзәми]] ([[Әғзәмов Эдуард Лотфи улы]]; 1937—5.01.2020), [[Журналистика|журналист]], [[Әҙип|яҙыусы]]. 1964—2008 йылдарҙа [[«Кызыл таң» гәзите]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1965—2004 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһы һәм республиканың төньяҡ-көнбайыш райондары буйынса үҙ хәбәрсеһе. 1991 йылдан СССР Журналистар союзы, 1993 йылдан Башҡортостан һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), [[[Яңауыл (ҡала)|Яңауыл]] ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (1997) һәм [[Ғәли Соҡорой]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (1999).
* [[Баутский Александр Олегович]] (1957), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], йәмәғәтсе. [[Өфө]]ләге «БашАнтэк» төҙөлөш ойошмаһының генераль директоры. [[Өфө ҡалаһы ҡала округы]]ның 1—4-се саҡырылыш (2005—2021) советы депутаты, шул иҫәптән 3-сө саҡырылыш (2012—2016) ҡала советы рәйесе урынбаҫары. РСФСР-ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Байков Эдуард Артур улы]] (1967), [[тарих]]сы, [[Философия|философ]], яҙыусы, журналист. «Истоки» мәғлүмәт-публицистика аҙналыҡ республика гәзитенең яуаплы секретары. 2011 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. Төрлө кимәлдәге әҙәби конкурстар лауреаты.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Неплюев Иван Иванович]] (1693—11.11.1773), [[Рәсәй империяһы]]ның дәүләт эшмәкәре, дипломат, адмирал, действительный йәшерен советник. [[Ырымбур губернаһы]]ның беренсе губернаторы (1744—1758).
* [[Хәмитов Нәжип Шәңгәрәй улы]] (1898—5.09.1943), [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышында]] ҡатнашҡан, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар корпусы командиры, генерал-майор (1943). [[Ленин ордены|Ленин]], [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Олокүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Олокүл]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Орлинский Борис Михайлович]] (1933—19.08.2006), [[геофизик]]-[[фән|ғалим]]. 1957 йылдан [[Бөтә Союз]] геофизика ғилми-тикшеренеү институтының Волга-Урал филиалы ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], партия начальнигы, 1961 йылдан [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]] [[нефть]] ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының ([[Бөгөлмә (Татарстан)|Бөгөлмә]] ҡалаһы) лаборатория мөдире, 1980 йылдан – Бөтә Союз нефть промыслалары геофизикаһы ғилми-тикшеренеү институтының ([[Өфө]]) бүлек мөдире, 1984—2006 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның геофизика кафедраһы мөдире. [[Геология]]-[[минералогия]] фәндәре докторы (1980), профессор (1987). Сығышы менән [[Нальчик]] ҡалаһынан.
* [[Мусин Сәфәр Ғайсар улы]] (1948), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1965—2007 йылдарҙа хәҙерге [[«Салауатстрой» тресы|«Салауатстрой» йәмғиәтенең]] балта оҫтаһы, ташсыһы, 1995 йылдан — мастеры. [[Хеҙмәт Даны ордены]]ның тулы кавалеры (1975, 1977, 1986). [[Фёдоровка районы]] [[Фёдоровка (Фёдоровка районы)|Фёдоровка]] ауылының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Ялсы (Ялсы ауыл Советы, Күгәрсен районы)|Ялсы]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Нестеров Дмитрий Леонтьевич]] (1899—1.01.1986), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1935—1959 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның Дәүләкән машина-трактор станцияһының өлкән агрономы. [[СССР]]-ҙың дүртенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1954—1958). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948).  
* [[Лебединский Лев Николаевич]] (1904—21.11.1992), [[СССР]]-ҙың музыка белгесе, фольклорсы. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1935 йылдан СССР Фәндәр академияһы Этнография институтының ғилми хеҙмәткәре, 1939—1940 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] ҡарамағындағы Сәнғәт эштәре буйынса идаралыҡта музыкаль консультант. «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығын төҙөүселәрҙең береһе. Башҡорт музыка фольклористикаһы үҫешенең мөһим этабы булған «Башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре» йыйынтығының автор‑төҙөүсеһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фоменков Михаил Петрович]] (1924—22.01.2004), хор дирижёры, педагог, йәмәғәтсе. 1968–2003 йылдарҙа (өҙөклөк менән) хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968—1970 һәм 1990—1995 йылдарҙа хор менән дирижёрлыҡ итеү кафедраһы мөдире һәм институт проректоры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1959—1971 йылдарҙа Башҡортостандың Хор йәмғиәте рәйесе. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1978), профессор (1988). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм Башҡорт АССР-ының (1963) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Пятков Виктор Евгеньевич]] (1929—3.09.2008), алдынғы нефтсе, 1956 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]]ның «Октябрьскнефть» промысла идаралығы, 1965—1989 йылдарҙа — [[Төмән өлкәһе]] «Юганскнефть» нефть һәм сығарыу идаралығы операторы. [[КПСС]]-тың XXVI съезы делегаты (1981), КПСС Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат (1981—1986). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). СССР-ҙың нефть сығарыу сәнәғәте отличнигы (1970). 
* [[Фенченко Николай Григорьевич]] (1939), ғалим-зоотехник, 1966—1999 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973 йылдан — ауыл хужалығы малдарын үрсетеү кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы, 1976 йылдан — мөдире; 1999 йылдан — [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның бүлек мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1992). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990), [[РСФСР]]-ҙың ауыл хужалығы отличнигы (1985) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Полтава өлкәһе]] Лубенский районы Енковцы ауылынан.
* [[Тотманова Ася Валентиновна]] (1954), [[бейеү]]се. 1971 йылдан — хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1992 йылдан — «Башҡортостан» дәүләт концерт залының «Гранде» бейеү ансамбленең балетмесйтер‑ҡуйыусыһы, бер үк ваҡытта етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1989). Бөтə Рəсəй йыр һəм бейеү ансамблдəре һəм халыҡ бейеүҙəре ансамблдəре смотры дипломанты ([[Мәскәү]], 1978).
* [[Гулак Сергей Викторович]] (1984, спортсы. Пуля менән атыу буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2006). Үҫмер спортсылар араһында шәхси зачётта Рәсәй чемпионы. (2000—2003), Рәсәй беренселектәренең дүрт тапҡыр көмөш (2001—2002, 2005) һәм алты тапҡыр бронза (2000, 2002—2004) призёры, команда зачётында донъя чемпионы. (2002). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1896]]: Николай Бернштейн, [[СССР]] физиологы.
* [[1954]]: Джеффри Сакс, [[АҠШ]] [[иҡтисад]]сыһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1879]]: [[Джеймс Максвелл]], [[Англия]] физигы.
* [[1930]]: Христиан Эйкман, [[Голландия]] табибы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1944]]: Алексис Каррель, [[Франция]] биологы.
* [[1988]]: [[Ричард Аллаяров]], [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959).
* [[2000]]: [[Рәшит Солтангәрәев]], башҡорт яҙыусыһы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1985) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты (1978).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л05]]
[[Категория:5 ноябрь]]</text>
      <sha1>5d7mg19463l4hatfe3a80tm4xcdy361</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308235</id>
      <parentid>1308234</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T16:53:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1308235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28435" sha1="qyjknn7vs5h9ovdiz6uxb1jc0prwb3b" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''5 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 309-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 310-сы). Йыл аҙағына тиклем 56 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Цунами]] проблемаһы тураһында мәғлүмәт таратыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Америка [[футбол]]ы көнө.
** Утын көнө.
* {{Флагификация|Бразилия}}: [[Португал теле]] көнө.
* {{Флагификация|ЮАР}}: [[Бала]]лар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Иҫке фотографияларҙы ҡарау көнө.
* {{Флагификация|Туркменистан}}: Сәләмәтлек көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Менеджер-ирекмәндәр көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Тышҡы разведка көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Хәрби разведчиктар көнө.
** Граждандар авиацияһы хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Суд]] хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Хәрби разведчиктар көнө
* {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Разведка ғәскәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1846 йыл]]: Хәҙерге Өфө дәүләт ат конюшняһы ойошторола.
* [[1929 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] беренсе [[планетарий]] асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1935 йыл]]: «Монополия» исемле өҫтәл [[уйын]]ы уйлап сығарыла.
* [[1968 йыл]]: [[Өфө]]лә витамин заводы эшләй башлай.
* [[1968 йыл]]: [[Өфө дәүләт циркы|Өфөлә дәүләт циркы]] бинаһы файҙаланыуға тапшырыла.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Михаил]] (донъяуи исеме [[Добров Матвей Алексеевич]]; 1795— 19.05.1858), [[дин]] әһеле, 1831—1835 йылдарҙа [[Ырымбур]] һәм [[Өфө]] епискобы. Дини тәғлимәт магистры (1818). Архимандрит (1822), монах (1818). [[Өфө епархияһы]] етәксеһе вазифаһында Воскресение кафедраль соборын төҙөү инициаторы була, ҡатын-ҡыҙҙар общинаһын [[Минзәлә өйәҙе]] [[Бәтке]] ауылынан Өфөгә күсерә. Сығышы менән [[Мәскәү]] ҡалаһынан.
* [[Зәйнуллин Марат Вәли улы]] (1935—13.05.2016), [[башҡорт теле]] белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы һәм эшмәкәре. 1966—1991 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология, 2000—2011 йылдарҙа — башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты деканы. [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2009), филология фәндәре докторы (1988), профессор (1991), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992) һәм мәғариф отличнигы (1995), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). [[Жәлил Кейекбаев]] (1996) һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия|Зәйнәб Биишева исемендәге]] (2008) премиялар лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ураҡсин Зиннур Ғәзиз улы]] (1935—3.03.2007), башҡорт тел белгесе, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре. 1990 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), филология фәндәре докторы (1976), профессор (1983). Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1984) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Башҡортостандың [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (1999).
* [[Севостьянов Сергей Александрович]] (1960), [[спорт]]сы. Күреү йәһәтенән инвалид спортсыларҙың [[еңел атлетика]] буйынса — 1983 йылдан [[СССР]], 1992 йылда [[БДБ]],  (1992), 1993—2009 йылдарҙа [[Рәсәй]] йыйылма командалары ағзаһы. Еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (1992). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994). [[Паралимпия уйындары]] чемпионы (2 тапҡыр 1992; 1996, 2000), күп тапҡыр көмөш һәм бронза призёры; шулай уҡ күп тапҡыр донъя, Европа, СССР, БДБ, [[РСФСР]] һәм Рәсәй чемпионы. [[«Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены|«Шәхси батырлыҡ өсөн»]] (1992), [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2002), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1996) һәм «Башҡортостан Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2000), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2004) ордендары, 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2006) кавалеры.  Сығышы менән хәҙерге [[Белгород өлкәһе]]нең Валуйки ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Домрачёв Александр Васильевич]] (1906—26.01.1961), [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]], хужалыҡ һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1927 йылдан [[Өфө]]лә комсомол эшендә; 1936 йылдан илдең төрлө ҡалаларындағы оборона заводтары директоры; 1951 йылдың мартынан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] ҡорал (артабан оборона сәнәғәте) министрының урынбаҫары һәм беренсе урынбаҫары; 1957 йылдан СССР-ҙың Оборона техникаһы буйынса дәүләт комитеты рәйесе — СССР министры. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] икенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ике [[Ленин ордены|Ленин]], ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Әминев Әмир Ибраһим улы]] (1941), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. «Башҡорт инвестиция йорто» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең элекке генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кадыгроб Юрий Васильевич]] (1946), төҙөүсе-инженер, йәмәғәтсе. [[Мәләүез]] тимер-бетон конструкциялары заводының элекке яуаплы хеҙмәткәре, предприятиеның ветерандар советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2005). 
* [[Бикбулатова Әлфиә Нәзих ҡыҙы]] (1951), [[Аллергология|аллерголог]]-[[фән|ғалим]]. 1976 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1998). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Ильин Владимир Николаевич]] (1956), инженер-электрик. 2005 йылдан «Почёт Билдәһе» орденлы Бәләбәй һөт комбинатының техник директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]] (2022) һәм Башҡортостан Республикаһының аҙыҡ-түлек индустрияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бәләбәй районы]]ның [[Скобелевка]] ауылынан.
* [[Фазлиәхмәтов Вингал Усман улы]] (1956), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1989 йылдан [[Туймазы районы]]ның «Бишенде» хужалығы директоры. Бер нисә саҡырылыш район советы депутаты. Рәсәй Федерацияһының (2025) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Рәсәй агросәнәғәт комплексының почётлы хеҙмәткәре (2010). [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. (2021). Райондың почётлы гражданы (2021). Сығышы менән [[Үрге Бишенде]] ауылынан.
* [[Самойлов Владислав Анатольевич]] (1966), [[музыка]]нт, [[Педагогика|педагог]]. [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның (колледжының) «Оркестрҙың ҡыллы инструменттары» предмет-цикл комиссияһы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының  атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Сафин Мөхтәр Сафа улы]] (1917—17.10.2005), [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1951 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Үтәгән (Әбйәлил районы)|Үтәгән]] башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы, 1965—1977 йылдарҙа — мәктәп мөдире. 1953—1963 йылдарҙа [[Амангилде ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Амангилде ауыл Советы]] рәйесе. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән Үтәгән ауылынан.
* [[Шведчиков Николай Степанович]] (1927—11.02.2003), быраулаусы. 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1951 йылдан хәҙерге «Башкиргеология» берекмәһенә ҡараған һәм [[Хәйбулла районы]]нда эшләгән Переволачан геология-разведка партияһының быраулаусы ярҙамсыһы, 1954—1985 йылдарҙа — быраулаусыһы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1977) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1972) ордендары кавалеры. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Воскресенка (Йылайыр районы)|Воскресенка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Эдуард Әғзәми]] ([[Әғзәмов Эдуард Лотфи улы]]; 1937—5.01.2020), [[Журналистика|журналист]], [[Әҙип|яҙыусы]]. 1964—2008 йылдарҙа [[«Кызыл таң» гәзите]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1965—2004 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһы һәм республиканың төньяҡ-көнбайыш райондары буйынса үҙ хәбәрсеһе. 1991 йылдан СССР Журналистар союзы, 1993 йылдан Башҡортостан һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), [[[Яңауыл (ҡала)|Яңауыл]] ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (1997) һәм [[Ғәли Соҡорой]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (1999).
* [[Баутский Александр Олегович]] (1957), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], йәмәғәтсе. [[Өфө]]ләге «БашАнтэк» төҙөлөш ойошмаһының генераль директоры. [[Өфө ҡалаһы ҡала округы]]ның 1—4-се саҡырылыш (2005—2021) советы депутаты, шул иҫәптән 3-сө саҡырылыш (2012—2016) ҡала советы рәйесе урынбаҫары. РСФСР-ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Байков Эдуард Артур улы]] (1967), [[тарих]]сы, [[Философия|философ]], яҙыусы, журналист. «Истоки» мәғлүмәт-публицистика аҙналыҡ республика гәзитенең яуаплы секретары. 2011 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. Төрлө кимәлдәге әҙәби конкурстар лауреаты.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Неплюев Иван Иванович]] (1693—11.11.1773), [[Рәсәй империяһы]]ның дәүләт эшмәкәре, дипломат, адмирал, действительный йәшерен советник. [[Ырымбур губернаһы]]ның беренсе губернаторы (1744—1758).
* [[Хәмитов Нәжип Шәңгәрәй улы]] (1898—5.09.1943), [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышында]] ҡатнашҡан, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар корпусы командиры, генерал-майор (1943). [[Ленин ордены|Ленин]], [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Олокүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Олокүл]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Орлинский Борис Михайлович]] (1933—19.08.2006), [[геофизик]]-[[фән|ғалим]]. 1957 йылдан [[Бөтә Союз]] геофизика ғилми-тикшеренеү институтының Волга-Урал филиалы ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], партия начальнигы, 1961 йылдан [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]] [[нефть]] ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының ([[Бөгөлмә (Татарстан)|Бөгөлмә]] ҡалаһы) лаборатория мөдире, 1980 йылдан – Бөтә Союз нефть промыслалары геофизикаһы ғилми-тикшеренеү институтының ([[Өфө]]) бүлек мөдире, 1984—2006 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның геофизика кафедраһы мөдире. [[Геология]]-[[минералогия]] фәндәре докторы (1980), профессор (1987). Сығышы менән [[Нальчик]] ҡалаһынан.
* [[Мусин Сәфәр Ғайсар улы]] (1948), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1965—2007 йылдарҙа хәҙерге [[«Салауатстрой» тресы|«Салауатстрой» йәмғиәтенең]] балта оҫтаһы, ташсыһы, 1995 йылдан — мастеры. [[Хеҙмәт Даны ордены]]ның тулы кавалеры (1975, 1977, 1986). [[Фёдоровка районы]] [[Фёдоровка (Фёдоровка районы)|Фёдоровка]] ауылының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Ялсы (Ялсы ауыл Советы, Күгәрсен районы)|Ялсы]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Нестеров Дмитрий Леонтьевич]] (1899—1.01.1986), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1935—1959 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның Дәүләкән машина-трактор станцияһының өлкән агрономы. [[СССР]]-ҙың дүртенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1954—1958). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948).  
* [[Лебединский Лев Николаевич]] (1904—21.11.1992), [[СССР]]-ҙың музыка белгесе, фольклорсы. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1935 йылдан СССР Фәндәр академияһы Этнография институтының ғилми хеҙмәткәре, 1939—1940 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] ҡарамағындағы Сәнғәт эштәре буйынса идаралыҡта музыкаль консультант. «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығын төҙөүселәрҙең береһе. Башҡорт музыка фольклористикаһы үҫешенең мөһим этабы булған «Башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре» йыйынтығының автор‑төҙөүсеһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фоменков Михаил Петрович]] (1924—22.01.2004), хор дирижёры, педагог, йәмәғәтсе. 1968–2003 йылдарҙа (өҙөклөк менән) хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968—1970 һәм 1990—1995 йылдарҙа хор менән дирижёрлыҡ итеү кафедраһы мөдире һәм институт проректоры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1959—1971 йылдарҙа Башҡортостандың Хор йәмғиәте рәйесе. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1978), профессор (1988). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм Башҡорт АССР-ының (1963) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Пятков Виктор Евгеньевич]] (1929—3.09.2008), алдынғы нефтсе, 1956 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]]ның «Октябрьскнефть» промысла идаралығы, 1965—1989 йылдарҙа — [[Төмән өлкәһе]] «Юганскнефть» нефть һәм сығарыу идаралығы операторы. [[КПСС]]-тың XXVI съезы делегаты (1981), КПСС Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат (1981—1986). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). СССР-ҙың нефть сығарыу сәнәғәте отличнигы (1970). 
* [[Фенченко Николай Григорьевич]] (1939), ғалим-зоотехник, 1966—1999 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973 йылдан — ауыл хужалығы малдарын үрсетеү кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы, 1976 йылдан — мөдире; 1999 йылдан — [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның бүлек мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1992). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990), [[РСФСР]]-ҙың ауыл хужалығы отличнигы (1985) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Полтава өлкәһе]] Лубенский районы Енковцы ауылынан.
* [[Тотманова Ася Валентиновна]] (1954), [[бейеү]]се. 1971 йылдан — хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1992 йылдан — «Башҡортостан» дәүләт концерт залының «Гранде» бейеү ансамбленең балетмесйтер‑ҡуйыусыһы, бер үк ваҡытта етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1989). Бөтə Рəсəй йыр һəм бейеү ансамблдəре һəм халыҡ бейеүҙəре ансамблдəре смотры дипломанты ([[Мәскәү]], 1978).
* [[Гулак Сергей Викторович]] (1984, спортсы. Пуля менән атыу буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2006). Үҫмер спортсылар араһында шәхси зачётта Рәсәй чемпионы. (2000—2003), Рәсәй беренселектәренең дүрт тапҡыр көмөш (2001—2002, 2005) һәм алты тапҡыр бронза (2000, 2002—2004) призёры, команда зачётында донъя чемпионы. (2002). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1896]]: Николай Бернштейн, [[СССР]] физиологы.
* [[1954]]: Джеффри Сакс, [[АҠШ]] [[иҡтисад]]сыһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1879]]: [[Джеймс Максвелл]], [[Англия]] физигы.
* [[1930]]: Христиан Эйкман, [[Голландия]] табибы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1944]]: Алексис Каррель, [[Франция]] биологы.
* [[1988]]: [[Ричард Аллаяров]], [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959).
* [[2000]]: [[Рәшит Солтангәрәев]], башҡорт яҙыусыһы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1985) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты (1978).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л05]]
[[Категория:5 ноябрь]]</text>
      <sha1>qyjknn7vs5h9ovdiz6uxb1jc0prwb3b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308236</id>
      <parentid>1308235</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T16:55:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дөйөм исемлек */ аныҡлаштырыу, күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1308236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28589" sha1="gg32sd2v72w4o8l09vqjjk1fzsn5r1z" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''5 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 309-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 310-сы). Йыл аҙағына тиклем 56 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Цунами]] проблемаһы тураһында мәғлүмәт таратыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Америка [[футбол]]ы көнө.
** Утын көнө.
* {{Флагификация|Бразилия}}: [[Португал теле]] көнө.
* {{Флагификация|ЮАР}}: [[Бала]]лар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Иҫке фотографияларҙы ҡарау көнө.
* {{Флагификация|Туркменистан}}: Сәләмәтлек көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Менеджер-ирекмәндәр көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Тышҡы разведка көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Хәрби разведчиктар көнө.
** Граждандар авиацияһы хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Суд]] хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Хәрби разведчиктар көнө
* {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Разведка ғәскәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1846 йыл]]: Хәҙерге Өфө дәүләт ат конюшняһы ойошторола.
* [[1929 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] беренсе [[планетарий]] асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1935 йыл]]: «Монополия» исемле өҫтәл [[уйын]]ы уйлап сығарыла.
* [[1968 йыл]]: [[Өфө]]лә витамин заводы эшләй башлай.
* [[1968 йыл]]: [[Өфө дәүләт циркы|Өфөлә дәүләт циркы]] бинаһы файҙаланыуға тапшырыла.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Михаил]] (донъяуи исеме [[Добров Матвей Алексеевич]]; 1795— 19.05.1858), [[дин]] әһеле, 1831—1835 йылдарҙа [[Ырымбур]] һәм [[Өфө]] епискобы. Дини тәғлимәт магистры (1818). Архимандрит (1822), монах (1818). [[Өфө епархияһы]] етәксеһе вазифаһында Воскресение кафедраль соборын төҙөү инициаторы була, ҡатын-ҡыҙҙар общинаһын [[Минзәлә өйәҙе]] [[Бәтке]] ауылынан Өфөгә күсерә. Сығышы менән [[Мәскәү]] ҡалаһынан.
* [[Зәйнуллин Марат Вәли улы]] (1935—13.05.2016), [[башҡорт теле]] белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы һәм эшмәкәре. 1966—1991 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология, 2000—2011 йылдарҙа — башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты деканы. [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2009), филология фәндәре докторы (1988), профессор (1991), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992) һәм мәғариф отличнигы (1995), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). [[Жәлил Кейекбаев]] (1996) һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия|Зәйнәб Биишева исемендәге]] (2008) премиялар лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ураҡсин Зиннур Ғәзиз улы]] (1935—3.03.2007), башҡорт тел белгесе, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре. 1990 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), филология фәндәре докторы (1976), профессор (1983). Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1984) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Башҡортостандың [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (1999).
* [[Севостьянов Сергей Александрович]] (1960), [[спорт]]сы. Күреү йәһәтенән инвалид спортсыларҙың [[еңел атлетика]] буйынса — 1983 йылдан [[СССР]], 1992 йылда [[БДБ]],  (1992), 1993—2009 йылдарҙа [[Рәсәй]] йыйылма командалары ағзаһы. Еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (1992). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994). [[Паралимпия уйындары]] чемпионы (2 тапҡыр 1992; 1996, 2000), күп тапҡыр көмөш һәм бронза призёры; шулай уҡ күп тапҡыр донъя, Европа, СССР, БДБ, [[РСФСР]] һәм Рәсәй чемпионы. [[«Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены|«Шәхси батырлыҡ өсөн»]] (1992), [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2002), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1996) һәм «Башҡортостан Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2000), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2004) ордендары, 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2006) кавалеры.  Сығышы менән хәҙерге [[Белгород өлкәһе]]нең Валуйки ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Домрачёв Александр Васильевич]] (1906—26.01.1961), [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]], хужалыҡ һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1927 йылдан [[Өфө]]лә комсомол эшендә; 1936 йылдан илдең төрлө ҡалаларындағы оборона заводтары директоры; 1951 йылдың мартынан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] ҡорал (артабан оборона сәнәғәте) министрының урынбаҫары һәм беренсе урынбаҫары; 1957 йылдан СССР-ҙың Оборона техникаһы буйынса дәүләт комитеты рәйесе — СССР министры. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] икенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ике [[Ленин ордены|Ленин]], ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Әминев Әмир Ибраһим улы]] (1941), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. «Башҡорт инвестиция йорто» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең элекке генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кадыгроб Юрий Васильевич]] (1946), төҙөүсе-инженер, йәмәғәтсе. [[Мәләүез]] тимер-бетон конструкциялары заводының элекке яуаплы хеҙмәткәре, предприятиеның ветерандар советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2005). 
* [[Бикбулатова Әлфиә Нәзих ҡыҙы]] (1951), [[Аллергология|аллерголог]]-[[фән|ғалим]]. 1976 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1998). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Ильин Владимир Николаевич]] (1956), инженер-электрик. 2005 йылдан «Почёт Билдәһе» орденлы Бәләбәй һөт комбинатының техник директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]] (2022) һәм Башҡортостан Республикаһының аҙыҡ-түлек индустрияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бәләбәй районы]]ның [[Скобелевка]] ауылынан.
* [[Фазлиәхмәтов Вингал Усман улы]] (1956), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1989 йылдан [[Туймазы районы]]ның «Бишенде» хужалығы директоры. Бер нисә саҡырылыш район советы депутаты. Рәсәй Федерацияһының (2025) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Рәсәй агросәнәғәт комплексының почётлы хеҙмәткәре (2010). [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. (2021). Райондың почётлы гражданы (2021). Сығышы менән [[Үрге Бишенде]] ауылынан.
* [[Самойлов Владислав Анатольевич]] (1966), [[музыка]]нт, [[Педагогика|педагог]]. [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның (колледжының) «Оркестрҙың ҡыллы инструменттары» предмет-цикл комиссияһы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының  атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Сафин Мөхтәр Сафа улы]] (1917—17.10.2005), [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1951 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Үтәгән (Әбйәлил районы)|Үтәгән]] башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы, 1965—1977 йылдарҙа — мәктәп мөдире. 1953—1963 йылдарҙа [[Амангилде ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Амангилде ауыл Советы]] рәйесе. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән Үтәгән ауылынан.
* [[Шведчиков Николай Степанович]] (1927—11.02.2003), быраулаусы. 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1951 йылдан хәҙерге «Башкиргеология» берекмәһенә ҡараған һәм [[Хәйбулла районы]]нда эшләгән Переволачан геология-разведка партияһының быраулаусы ярҙамсыһы, 1954—1985 йылдарҙа — быраулаусыһы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1977) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1972) ордендары кавалеры. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Воскресенка (Йылайыр районы)|Воскресенка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Эдуард Әғзәми]] ([[Әғзәмов Эдуард Лотфи улы]]; 1937—5.01.2020), [[Журналистика|журналист]], [[Әҙип|яҙыусы]]. 1964—2008 йылдарҙа [[«Кызыл таң» гәзите]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1965—2004 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһы һәм республиканың төньяҡ-көнбайыш райондары буйынса үҙ хәбәрсеһе. 1991 йылдан СССР Журналистар союзы, 1993 йылдан Башҡортостан һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), [[[Яңауыл (ҡала)|Яңауыл]] ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (1997) һәм [[Ғәли Соҡорой]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (1999).
* [[Баутский Александр Олегович]] (1957), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], йәмәғәтсе. [[Өфө]]ләге «БашАнтэк» төҙөлөш ойошмаһының генераль директоры. [[Өфө ҡалаһы ҡала округы]]ның 1—4-се саҡырылыш (2005—2021) советы депутаты, шул иҫәптән 3-сө саҡырылыш (2012—2016) ҡала советы рәйесе урынбаҫары. РСФСР-ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Байков Эдуард Артур улы]] (1967), [[тарих]]сы, [[Философия|философ]], яҙыусы, журналист. «Истоки» мәғлүмәт-публицистика аҙналыҡ республика гәзитенең яуаплы секретары. 2011 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. Төрлө кимәлдәге әҙәби конкурстар лауреаты.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Неплюев Иван Иванович]] (1693—11.11.1773), [[Рәсәй империяһы]]ның дәүләт эшмәкәре, дипломат, адмирал, действительный йәшерен советник. [[Ырымбур губернаһы]]ның беренсе губернаторы (1744—1758).
* [[Хәмитов Нәжип Шәңгәрәй улы]] (1898—5.09.1943), [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышында]] ҡатнашҡан, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар корпусы командиры, генерал-майор (1943). [[Ленин ордены|Ленин]], [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Олокүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Олокүл]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Орлинский Борис Михайлович]] (1933—19.08.2006), [[геофизик]]-[[фән|ғалим]]. 1957 йылдан [[Бөтә Союз]] геофизика ғилми-тикшеренеү институтының Волга-Урал филиалы ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], партия начальнигы, 1961 йылдан [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]] [[нефть]] ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының ([[Бөгөлмә (Татарстан)|Бөгөлмә]] ҡалаһы) лаборатория мөдире, 1980 йылдан – Бөтә Союз нефть промыслалары геофизикаһы ғилми-тикшеренеү институтының ([[Өфө]]) бүлек мөдире, 1984—2006 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның геофизика кафедраһы мөдире. [[Геология]]-[[минералогия]] фәндәре докторы (1980), профессор (1987). Сығышы менән [[Нальчик]] ҡалаһынан.
* [[Мусин Сәфәр Ғайсар улы]] (1948), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1965—2007 йылдарҙа хәҙерге [[«Салауатстрой» тресы|«Салауатстрой» йәмғиәтенең]] балта оҫтаһы, ташсыһы, 1995 йылдан — мастеры. [[Хеҙмәт Даны ордены]]ның тулы кавалеры (1975, 1977, 1986). [[Фёдоровка районы]] [[Фёдоровка (Фёдоровка районы)|Фёдоровка]] ауылының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Ялсы (Ялсы ауыл Советы, Күгәрсен районы)|Ялсы]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Нестеров Дмитрий Леонтьевич]] (1899—1.01.1986), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1935—1959 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның Дәүләкән машина-трактор станцияһының өлкән агрономы. [[СССР]]-ҙың дүртенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1954—1958). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948).  
* [[Лебединский Лев Николаевич]] (1904—21.11.1992), [[СССР]]-ҙың музыка белгесе, фольклорсы. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1935 йылдан СССР Фәндәр академияһы Этнография институтының ғилми хеҙмәткәре, 1939—1940 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] ҡарамағындағы Сәнғәт эштәре буйынса идаралыҡта музыкаль консультант. «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығын төҙөүселәрҙең береһе. Башҡорт музыка фольклористикаһы үҫешенең мөһим этабы булған «Башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре» йыйынтығының автор‑төҙөүсеһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фоменков Михаил Петрович]] (1924—22.01.2004), хор дирижёры, педагог, йәмәғәтсе. 1968–2003 йылдарҙа (өҙөклөк менән) хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968—1970 һәм 1990—1995 йылдарҙа хор менән дирижёрлыҡ итеү кафедраһы мөдире һәм институт проректоры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1959—1971 йылдарҙа Башҡортостандың Хор йәмғиәте рәйесе. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1978), профессор (1988). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм Башҡорт АССР-ының (1963) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Пятков Виктор Евгеньевич]] (1929—3.09.2008), алдынғы нефтсе, 1956 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]]ның «Октябрьскнефть» промысла идаралығы, 1965—1989 йылдарҙа — [[Төмән өлкәһе]] «Юганскнефть» нефть һәм сығарыу идаралығы операторы. [[КПСС]]-тың XXVI съезы делегаты (1981), КПСС Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат (1981—1986). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). СССР-ҙың нефть сығарыу сәнәғәте отличнигы (1970). 
* [[Фенченко Николай Григорьевич]] (1939), ғалим-зоотехник, 1966—1999 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973 йылдан — ауыл хужалығы малдарын үрсетеү кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы, 1976 йылдан — мөдире; 1999 йылдан — [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның бүлек мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1992). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990), [[РСФСР]]-ҙың ауыл хужалығы отличнигы (1985) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Полтава өлкәһе]] Лубенский районы Енковцы ауылынан.
* [[Тотманова Ася Валентиновна]] (1954), [[бейеү]]се. 1971 йылдан — хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1992 йылдан — «Башҡортостан» дәүләт концерт залының «Гранде» бейеү ансамбленең балетмесйтер‑ҡуйыусыһы, бер үк ваҡытта етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1989). Бөтə Рəсəй йыр һəм бейеү ансамблдəре һəм халыҡ бейеүҙəре ансамблдəре смотры дипломанты ([[Мәскәү]], 1978).
* [[Гулак Сергей Викторович]] (1984, спортсы. Пуля менән атыу буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2006). Үҫмер спортсылар араһында шәхси зачётта Рәсәй чемпионы. (2000—2003), Рәсәй беренселектәренең дүрт тапҡыр көмөш (2001—2002, 2005) һәм алты тапҡыр бронза (2000, 2002—2004) призёры, команда зачётында донъя чемпионы. (2002). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1896 йыл]]: Николай Бернштейн, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Физиология|физиологы]].
* [[1954 йыл]]: Джеффри Сакс, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] [[иҡтисад]]сыһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1879]]: [[Джеймс Максвелл]], [[Англия]] физигы.
* [[1930]]: Христиан Эйкман, [[Голландия]] табибы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1944]]: Алексис Каррель, [[Франция]] биологы.
* [[1988]]: [[Ричард Аллаяров]], [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959).
* [[2000]]: [[Рәшит Солтангәрәев]], башҡорт яҙыусыһы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1985) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты (1978).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л05]]
[[Категория:5 ноябрь]]</text>
      <sha1>gg32sd2v72w4o8l09vqjjk1fzsn5r1z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308237</id>
      <parentid>1308236</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T16:56:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{Үлем}} */ күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1308237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28696" sha1="ibye43a2bonna82mzg4jgyx7ow215na" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''5 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 309-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 310-сы). Йыл аҙағына тиклем 56 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Цунами]] проблемаһы тураһында мәғлүмәт таратыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Америка [[футбол]]ы көнө.
** Утын көнө.
* {{Флагификация|Бразилия}}: [[Португал теле]] көнө.
* {{Флагификация|ЮАР}}: [[Бала]]лар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Иҫке фотографияларҙы ҡарау көнө.
* {{Флагификация|Туркменистан}}: Сәләмәтлек көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Менеджер-ирекмәндәр көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Тышҡы разведка көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Хәрби разведчиктар көнө.
** Граждандар авиацияһы хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Суд]] хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Хәрби разведчиктар көнө
* {{Әрмәнстан}} [[Әрмәнстан]]: Разведка ғәскәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1846 йыл]]: Хәҙерге Өфө дәүләт ат конюшняһы ойошторола.
* [[1929 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] беренсе [[планетарий]] асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1935 йыл]]: «Монополия» исемле өҫтәл [[уйын]]ы уйлап сығарыла.
* [[1968 йыл]]: [[Өфө]]лә витамин заводы эшләй башлай.
* [[1968 йыл]]: [[Өфө дәүләт циркы|Өфөлә дәүләт циркы]] бинаһы файҙаланыуға тапшырыла.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Михаил]] (донъяуи исеме [[Добров Матвей Алексеевич]]; 1795— 19.05.1858), [[дин]] әһеле, 1831—1835 йылдарҙа [[Ырымбур]] һәм [[Өфө]] епискобы. Дини тәғлимәт магистры (1818). Архимандрит (1822), монах (1818). [[Өфө епархияһы]] етәксеһе вазифаһында Воскресение кафедраль соборын төҙөү инициаторы була, ҡатын-ҡыҙҙар общинаһын [[Минзәлә өйәҙе]] [[Бәтке]] ауылынан Өфөгә күсерә. Сығышы менән [[Мәскәү]] ҡалаһынан.
* [[Зәйнуллин Марат Вәли улы]] (1935—13.05.2016), [[башҡорт теле]] белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы һәм эшмәкәре. 1966—1991 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология, 2000—2011 йылдарҙа — башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты деканы. [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2009), филология фәндәре докторы (1988), профессор (1991), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992) һәм мәғариф отличнигы (1995), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). [[Жәлил Кейекбаев]] (1996) һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия|Зәйнәб Биишева исемендәге]] (2008) премиялар лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ураҡсин Зиннур Ғәзиз улы]] (1935—3.03.2007), башҡорт тел белгесе, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре. 1990 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), филология фәндәре докторы (1976), профессор (1983). Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1984) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Башҡортостандың [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (1999).
* [[Севостьянов Сергей Александрович]] (1960), [[спорт]]сы. Күреү йәһәтенән инвалид спортсыларҙың [[еңел атлетика]] буйынса — 1983 йылдан [[СССР]], 1992 йылда [[БДБ]],  (1992), 1993—2009 йылдарҙа [[Рәсәй]] йыйылма командалары ағзаһы. Еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (1992). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994). [[Паралимпия уйындары]] чемпионы (2 тапҡыр 1992; 1996, 2000), күп тапҡыр көмөш һәм бронза призёры; шулай уҡ күп тапҡыр донъя, Европа, СССР, БДБ, [[РСФСР]] һәм Рәсәй чемпионы. [[«Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены|«Шәхси батырлыҡ өсөн»]] (1992), [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2002), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1996) һәм «Башҡортостан Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2000), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2004) ордендары, 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2006) кавалеры.  Сығышы менән хәҙерге [[Белгород өлкәһе]]нең Валуйки ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Домрачёв Александр Васильевич]] (1906—26.01.1961), [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]], хужалыҡ һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1927 йылдан [[Өфө]]лә комсомол эшендә; 1936 йылдан илдең төрлө ҡалаларындағы оборона заводтары директоры; 1951 йылдың мартынан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] ҡорал (артабан оборона сәнәғәте) министрының урынбаҫары һәм беренсе урынбаҫары; 1957 йылдан СССР-ҙың Оборона техникаһы буйынса дәүләт комитеты рәйесе — СССР министры. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] икенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ике [[Ленин ордены|Ленин]], ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Әминев Әмир Ибраһим улы]] (1941), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. «Башҡорт инвестиция йорто» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең элекке генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кадыгроб Юрий Васильевич]] (1946), төҙөүсе-инженер, йәмәғәтсе. [[Мәләүез]] тимер-бетон конструкциялары заводының элекке яуаплы хеҙмәткәре, предприятиеның ветерандар советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2005). 
* [[Бикбулатова Әлфиә Нәзих ҡыҙы]] (1951), [[Аллергология|аллерголог]]-[[фән|ғалим]]. 1976 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1998). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Ильин Владимир Николаевич]] (1956), инженер-электрик. 2005 йылдан «Почёт Билдәһе» орденлы Бәләбәй һөт комбинатының техник директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]] (2022) һәм Башҡортостан Республикаһының аҙыҡ-түлек индустрияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бәләбәй районы]]ның [[Скобелевка]] ауылынан.
* [[Фазлиәхмәтов Вингал Усман улы]] (1956), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1989 йылдан [[Туймазы районы]]ның «Бишенде» хужалығы директоры. Бер нисә саҡырылыш район советы депутаты. Рәсәй Федерацияһының (2025) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Рәсәй агросәнәғәт комплексының почётлы хеҙмәткәре (2010). [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. (2021). Райондың почётлы гражданы (2021). Сығышы менән [[Үрге Бишенде]] ауылынан.
* [[Самойлов Владислав Анатольевич]] (1966), [[музыка]]нт, [[Педагогика|педагог]]. [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның (колледжының) «Оркестрҙың ҡыллы инструменттары» предмет-цикл комиссияһы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының  атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Сафин Мөхтәр Сафа улы]] (1917—17.10.2005), [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1951 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Үтәгән (Әбйәлил районы)|Үтәгән]] башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы, 1965—1977 йылдарҙа — мәктәп мөдире. 1953—1963 йылдарҙа [[Амангилде ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Амангилде ауыл Советы]] рәйесе. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән Үтәгән ауылынан.
* [[Шведчиков Николай Степанович]] (1927—11.02.2003), быраулаусы. 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1951 йылдан хәҙерге «Башкиргеология» берекмәһенә ҡараған һәм [[Хәйбулла районы]]нда эшләгән Переволачан геология-разведка партияһының быраулаусы ярҙамсыһы, 1954—1985 йылдарҙа — быраулаусыһы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1977) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1972) ордендары кавалеры. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Воскресенка (Йылайыр районы)|Воскресенка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Эдуард Әғзәми]] ([[Әғзәмов Эдуард Лотфи улы]]; 1937—5.01.2020), [[Журналистика|журналист]], [[Әҙип|яҙыусы]]. 1964—2008 йылдарҙа [[«Кызыл таң» гәзите]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1965—2004 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһы һәм республиканың төньяҡ-көнбайыш райондары буйынса үҙ хәбәрсеһе. 1991 йылдан СССР Журналистар союзы, 1993 йылдан Башҡортостан һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), [[[Яңауыл (ҡала)|Яңауыл]] ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (1997) һәм [[Ғәли Соҡорой]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (1999).
* [[Баутский Александр Олегович]] (1957), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], йәмәғәтсе. [[Өфө]]ләге «БашАнтэк» төҙөлөш ойошмаһының генераль директоры. [[Өфө ҡалаһы ҡала округы]]ның 1—4-се саҡырылыш (2005—2021) советы депутаты, шул иҫәптән 3-сө саҡырылыш (2012—2016) ҡала советы рәйесе урынбаҫары. РСФСР-ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Байков Эдуард Артур улы]] (1967), [[тарих]]сы, [[Философия|философ]], яҙыусы, журналист. «Истоки» мәғлүмәт-публицистика аҙналыҡ республика гәзитенең яуаплы секретары. 2011 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. Төрлө кимәлдәге әҙәби конкурстар лауреаты.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Неплюев Иван Иванович]] (1693—11.11.1773), [[Рәсәй империяһы]]ның дәүләт эшмәкәре, дипломат, адмирал, действительный йәшерен советник. [[Ырымбур губернаһы]]ның беренсе губернаторы (1744—1758).
* [[Хәмитов Нәжип Шәңгәрәй улы]] (1898—5.09.1943), [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышында]] ҡатнашҡан, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар корпусы командиры, генерал-майор (1943). [[Ленин ордены|Ленин]], [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Олокүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Олокүл]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Орлинский Борис Михайлович]] (1933—19.08.2006), [[геофизик]]-[[фән|ғалим]]. 1957 йылдан [[Бөтә Союз]] геофизика ғилми-тикшеренеү институтының Волга-Урал филиалы ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) [[Инженерлыҡ эше|инженеры]], партия начальнигы, 1961 йылдан [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]] [[нефть]] ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының ([[Бөгөлмә (Татарстан)|Бөгөлмә]] ҡалаһы) лаборатория мөдире, 1980 йылдан – Бөтә Союз нефть промыслалары геофизикаһы ғилми-тикшеренеү институтының ([[Өфө]]) бүлек мөдире, 1984—2006 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның геофизика кафедраһы мөдире. [[Геология]]-[[минералогия]] фәндәре докторы (1980), профессор (1987). Сығышы менән [[Нальчик]] ҡалаһынан.
* [[Мусин Сәфәр Ғайсар улы]] (1948), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1965—2007 йылдарҙа хәҙерге [[«Салауатстрой» тресы|«Салауатстрой» йәмғиәтенең]] балта оҫтаһы, ташсыһы, 1995 йылдан — мастеры. [[Хеҙмәт Даны ордены]]ның тулы кавалеры (1975, 1977, 1986). [[Фёдоровка районы]] [[Фёдоровка (Фёдоровка районы)|Фёдоровка]] ауылының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Ялсы (Ялсы ауыл Советы, Күгәрсен районы)|Ялсы]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Нестеров Дмитрий Леонтьевич]] (1899—1.01.1986), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1935—1959 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның Дәүләкән машина-трактор станцияһының өлкән агрономы. [[СССР]]-ҙың дүртенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1954—1958). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948).  
* [[Лебединский Лев Николаевич]] (1904—21.11.1992), [[СССР]]-ҙың музыка белгесе, фольклорсы. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1935 йылдан СССР Фәндәр академияһы Этнография институтының ғилми хеҙмәткәре, 1939—1940 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] ҡарамағындағы Сәнғәт эштәре буйынса идаралыҡта музыкаль консультант. «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығын төҙөүселәрҙең береһе. Башҡорт музыка фольклористикаһы үҫешенең мөһим этабы булған «Башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре» йыйынтығының автор‑төҙөүсеһе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фоменков Михаил Петрович]] (1924—22.01.2004), хор дирижёры, педагог, йәмәғәтсе. 1968–2003 йылдарҙа (өҙөклөк менән) хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968—1970 һәм 1990—1995 йылдарҙа хор менән дирижёрлыҡ итеү кафедраһы мөдире һәм институт проректоры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1959—1971 йылдарҙа Башҡортостандың Хор йәмғиәте рәйесе. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1978), профессор (1988). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм Башҡорт АССР-ының (1963) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Пятков Виктор Евгеньевич]] (1929—3.09.2008), алдынғы нефтсе, 1956 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]]ның «Октябрьскнефть» промысла идаралығы, 1965—1989 йылдарҙа — [[Төмән өлкәһе]] «Юганскнефть» нефть һәм сығарыу идаралығы операторы. [[КПСС]]-тың XXVI съезы делегаты (1981), КПСС Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат (1981—1986). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). СССР-ҙың нефть сығарыу сәнәғәте отличнигы (1970). 
* [[Фенченко Николай Григорьевич]] (1939), ғалим-зоотехник, 1966—1999 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973 йылдан — ауыл хужалығы малдарын үрсетеү кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы, 1976 йылдан — мөдире; 1999 йылдан — [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның бүлек мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1992). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990), [[РСФСР]]-ҙың ауыл хужалығы отличнигы (1985) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Полтава өлкәһе]] Лубенский районы Енковцы ауылынан.
* [[Тотманова Ася Валентиновна]] (1954), [[бейеү]]се. 1971 йылдан — хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1992 йылдан — «Башҡортостан» дәүләт концерт залының «Гранде» бейеү ансамбленең балетмесйтер‑ҡуйыусыһы, бер үк ваҡытта етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1989). Бөтə Рəсəй йыр һəм бейеү ансамблдəре һəм халыҡ бейеүҙəре ансамблдəре смотры дипломанты ([[Мәскәү]], 1978).
* [[Гулак Сергей Викторович]] (1984, спортсы. Пуля менән атыу буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2006). Үҫмер спортсылар араһында шәхси зачётта Рәсәй чемпионы. (2000—2003), Рәсәй беренселектәренең дүрт тапҡыр көмөш (2001—2002, 2005) һәм алты тапҡыр бронза (2000, 2002—2004) призёры, команда зачётында донъя чемпионы. (2002). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1896 йыл]]: Николай Бернштейн, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Физиология|физиологы]].
* [[1954 йыл]]: Джеффри Сакс, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] [[иҡтисад]]сыһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1879 йыл]]: [[Джеймс Максвелл]], [[Англия]] физигы.
* [[1930 йыл]]: Христиан Эйкман, [[Голландия]] табибы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1944 йыл]]: Алексис Каррель, [[Франция]] биологы.
* [[1988 йыл]]: [[Ричард Аллаяров]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы нефтсеһе, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959).
* [[2000 йыл]]: [[Рәшит Солтангәрәев]], башҡорт яҙыусыһы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1985) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты (1978).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л05]]
[[Категория:5 ноябрь]]</text>
      <sha1>ibye43a2bonna82mzg4jgyx7ow215na</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Расизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81144</id>
    <revision>
      <id>1308247</id>
      <parentid>1306554</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:51:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44931" sha1="7ivpyr7uzms866472m9kl2m8f19dlzj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Расизм''' — кешелек донъяһын сығышынан уҡ «юғары» һәм «түбән», «тулы» һәм «кәм» расаларға бүлеп ҡараған, кешелекте күрә алмаусы фәнни булмаған теория һәм реакцион сәйәсәт; кеше расаларының физик һәм психик тигеҙһеҙлеге һәм шул айырмалыҡтарҙың [[йәмғиәт]] тарихына һәм [[Мәҙәниәт|мәҙәниәтенә]] хәл иткес йоғонто яһауы тураһында фәнни булмаған теория һәм шуға нигеҙләнгән сәйәсәт; кешелек донъяһын юғары һәм түбән расаларға бүленгән тип, уларҙың юғарылары ғына цивилизацияны барлыҡҡа килтергән һәм хакимлыҡ итергә тейеш тип ҡараған фәнни булмаған төшөнсә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Расизм|издание=[[Философский энциклопедический словарь]]|место={{М.}}|издательство=Советская энциклопедия|год=1983|страницы=565}}&lt;/ref&gt;.

Расизмдың шулай уҡ бер нисә киң билдәләмәһе бар. Шулай итеп, [[Британ энциклопедияһы|Britannica]] энциклопедияһы билдәләүенсә, расизм — кешеләрҙе раса тип аталған ҡәтғи диференциялы төркөмдәргә бүлеүсе ныҡлы ҡараш, тыумыштан мираҫ ителгән физик һәм ҡылыҡ һыҙаттарының интеллект, әхлаҡ, мәҙәниәт менән бәйлелеге, шулай уҡ тыумыштан бер расаның башҡа расаларҙан өҫтөнлөгө тураһындағы ныҡлы фекер&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot;&gt;{{Britannica-link|488187|racism}}&lt;/ref&gt;.

== Терминға билдәләмә ==
'''«Расизм»''' һүҙе беренсе тапҡыр [[1932 йыл]]да [[Ҙур Ларусс энциклопедияһы|Ҙур Ларусс]] [[Франция|француз]]&lt;nowiki/&gt; энциклопедияһына индерелгән һәм унда «бер раса төркөмөнән башҡа расаларҙан өҫтөн, тип раҫлаусы система» тип аңлатылған. Уның хәҙерге мәғәнәһе&lt;ref&gt;Например: «Раси́зм — доктрина, провозглашающая превосходство одной человеческой расы над другой.» — Большой иллюстрированный энциклопедический словарь (авторизованный перевод Philip’s Millenium Encyclopedia), М., Астрель, 2003&lt;/ref&gt; сәйәси дискурста киңәйтелгән, раса өҫтөнлөгөнөң критерийын этник, [[дин]]и йәки башҡа мәғәнәләр менән өҫтәп тулыландырылған. Хәҙерге замандағы был төшөнсәгә француз философы Альбер Меммиҙың «Расизм» китабы ҙур өлөш индергән.

Шул уҡ ваҡытта, күп илдәрҙә тотороҡлы мультираса һәм мультимәҙәни йәмғиәттәр булдырылған шарттарҙа, расизмдың билдәләмәһен киңәйтеү талап ителә.[көнө лә 2099] Расизм кешенең әхлағына, таланттарына, һәләттәренә һәм шәхестең холоҡ-фиғеленең айырым үҙенсәлектәренә хәл иткес йоғонто яһай тип аңлау ҡарашы бар&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot;&gt;{{Britannica-link|488187|racism}}&lt;/ref&gt;. Мәҫәлән, рәсәй ғалимы владимир Малахов расизм тураһында шулай яҙа «Ун туғыҙынсы быуат аҙағына тиклем (Германияла 1933 һәм 1945 йылдар араһында ҡабатланып торған) расизмды традицион, йәки классик тип атарға мөмкин.»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160624162932/http://www.intellectuals.ru/malakhov/izbran/9brasizm.htm ''Малахов В. С.'' Скромное обаяние расизма]&lt;/ref&gt;:
 
Виктор Шнирельман, заманса &quot;яңы расизм&quot;ды мәҙәниәткә баҫым яһап, уны биология менән аңлата һәм раса үҙенсәлектәре тыумыштан үҙгәрмәйенсә бирелгән, тип әйтә&lt;ref name=&quot;shnirelm&quot;&gt;В. А. Шнирельман. Порог толерантности. т.1. 2011 Часть 1. Глава 1. Что такое расизм с.15-43&lt;/ref&gt;. Был ҡараш буйынса, кеше тирә-яҡ мөхиткә тиҙ яраҡлашыусы һәм үҙгәреүсе индивид түгел, ә айырым бер этник берлектең йәки дөйөм цивилизацияның ағзаһы булараҡ, уларҙың тәртибен механик рәүештә ҡабатлаусы, тип билдәләнә. Француз политологы һәм идеялар тарихсыһы {{Тәржемәһеҙ 3|Тагиефф, Пьер-Андре|Пьер-Андре Тагиефф|fr|Pierre-André Taguieff}} юғары һәм түбән расаларҙың айырмаһын, ул расаларҙың эре йәмғиәттә бер-береһе менән бер ваҡытта ла тап килмәүен билдәләү өсөн «дифференциалистский расизм» терминын индерә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Pierre-André Taguieff|заглавие=Le néo-racisme différentialiste. Sur l'ambiguïté d'une évidence commune et ses effets pervers|ссылка=https://www.persee.fr/doc/lsoc_0181-4095_1985_num_34_1_2039|издание=Langage &amp; société|год=1985|страницы=69—98|язык=fr|issn=2101-0382}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Pierre-André Taguieff|заглавие=La force du préjugé. Essai sur le racisme et ses doubles|ссылка=https://www.persee.fr/doc/mots_0243-6450_1988_num_17_1_1416|издание=Mots. Les langages du politique|год=1988|номер=17|страницы=246—248|язык=fr|issn=1960-6001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Публикация|книга}}&lt;/ref&gt;.

Әлеге ваҡытта расаларҙы айырып ҡарау сәйәси яраҡһыҙ ҡараш тип һанала. Әммә бындай ҡараш йәшерен рәүештә йәшәп килә. Хәҙерге расизм биология терминологияһынан һәм бер расаның башҡаларынан өҫтөнлөгөнән алыҫта торһа ла, уға алмашҡа килгән[[Цивилизация|цивилизацияларҙың]] бер-береһенә тап килмәү тигән идеяһы йәмғиәттә һаҡлана, был идея буйынса расалар вәкилдәре бер-береһенән рухи планда ҡырҡа айырыла, улар араһындағы айырмалылыҡтарҙы һаҡлау өсөн, төрлө «мәҙәниәт» вәкилдәре бер-береһе менән буталышмаҫҡа, ҡатнашмаҫҡа тейеш, тип раҫлана&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt;.

Социаль-психологик кимәлдә расизм коллектив теләктәшектең ихтыяжы менән аңлатыла, расизм күп осраҡта [[Милләтселек|милләтселектән]] ҙурыраҡ&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt; өҫтөн тора, тип табыла.&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Тарих ==
Расизмдың барлыҡҡа килеүен европалыларҙың географик асыштары менән бәйле. Йыш ҡына урындағы кешеләрҙе ҡырып бөтөрөү йәки уларҙы ҡолға әйләндереү колонизацион сәйәсәтте аҡлау өсөн, ҡайһы бер халыҡтарҙың ысынлап та тулы түгеллеге тураһында теорияларҙы барлыҡҡа килтерә. Негрҙар [[Библия|Библиялағы]] атаһы Ной ҡәһәрләгән Хам нәҫеленән сыҡҡандар, тип, уларҙы [[Ҡоллоҡ|ҡоллоҡҡа]] дусар итеүҙе аҡлаусы гипотеза барлыҡҡа килә. Шуның менән бергә, [[Европа]] илдәрендә бик юғары вазифа биләүсе ҡара халыҡ вәкилдәре замандаштарының бер ниндәй бәхәсһеҙ абруйы менән файҙалана ала. Густав Бадин (1747 йәки 1750—1822) — швед сәйәсмәне, тәүҙә ҡара тәнле ҡол була, һуңынан швед король ҡатын Луиза Ульриканың протекцияһы арҡаһында [[Швеция]]ның юғары вазифалы дәүләт эшмәкәре һәм королева һарайында уның, ә һуңынан уның ҡыҙы принцесса Софья Альбертинаның камергеры була. Полигенез теорияһы XVIII быуатта барлыҡҡа килә (уның буйынса кешелек төрлө ата-бабаларҙан килеп сыҡҡан, тип аңлатыла), был фекер кире ҡағыла, ләкин расизмды фәнни яҡтан нигеҙләүгә булышлыҡ итә&lt;ref name=&quot;mal&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.intellectuals.ru/malakhov/izbran/9brasizm.htm|title=Малахов В. С. Скромное обаяние расизма|accessdate=2011-01-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090802091440/http://www.intellectuals.ru/malakhov/izbran/9brasizm.htm|archivedate=2009-08-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802091440/http://www.intellectuals.ru/malakhov/izbran/9brasizm.htm |date=2009-08-02 }}&lt;/ref&gt;.

«Ғилми расизм»ға (нордизмға) нигеҙ һалыусы тип [[Франция|француз]] тарихсыһы Жозеф де Гобино ҡабул ителә&lt;ref&gt;''Shider L.'' Encyclopedia of the Third Reich. NY., 1976&lt;/ref&gt;, үҙенең «Опыт о неравенстве человеческих рас» (1853—1855 йылдарҙа) китабындағы ҡаралған йәмғиәттәрҙең раса составтарына уларҙың мәҙәни үҙенсәлектәре, иҡтисади моделдәре, һәм, ахыр сиктә — цивилизациялы уңыштары йоғөнтоһо тураһында тезис сығара. Норд расаһы, Гобино фекеренсә, тарих дауамында йәмғиәттең ойошторолоу һәм мәҙәниәтенең алға үҫешендә үҙенең башҡа расаларҙан өҫтөнлөгөн күрһәткән була. [[Боронғо Греция|Боронғо грек]] һәм [[Боронғо Рим|боронғо рим]] цивилизацияларының бөйөклөгөн Гобино, был цивилизацияларҙы күтәреүселәр улар менән хакимлыҡ итеүсе элита норд расаһынан булған, тип раҫлай.

Ж.Гобинонан һуң расист идеялары бик киң таралыу ала. Ул, мәҫәлән, француз социологы һәм психологы Гюстав Лебондың «Психология толпы» тигән эшендә ярылып күренеп ята. Билдәле француз антропологы Арман де Катрфаж да кеше расаларының тигеҙһеҙлеген яҡлай.

Германияға күсеп килгән инглиз аристократы Хьюстон Стюарт Чемберлен дә «Основы девятнадцатого столетия» (1899) китабында расизм концепцияларын эшкәртә, уларҙа «тевтон» расаһына «Арийское миросозерцание» (урыҫсаға. тәржемә. М., 1913) китабында һәм башҡа эштәрендә дан йырлай&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt;.

Расизм теориялары «түбән» расаны эксплуатациялау юлы менән килем алыу өсөн отошло була һәм тейешле закондар менән нығытыла, мәҫәлән, раса-ара никахтарҙы тыйыу законы менән. Раса билдәләре буйынса дискриминация үҙ сиратында иҡтисади һәм социаль айырмалыҡтарҙы булдыра һәм көсәйтә, уларҙы инде кешеләр «мәҙәни айырма» итеп ҡабул итә башлайҙар. Һуңғылары үҙ сиратында «расалар тигеҙһеҙлегенең» «иҫбатламаһы» тип хеҙмәт итә башлай&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt;.

[[XIX быуат]] аҙағына тиклем «классик расизм» «аҡ кешеләр»ҙең башҡаларҙан өҫтөнлөгөн туранан-тура аңлата. XХ быуатта бындай ҡараш рецидивы нацистик ҡараштарҙы килтереп сығара,  [[Икенсе донъя һуғышы]] барышында [[Холокост|миллионлаған кеше]] ҡырылыуы быға миҫал. [[XX быуат|XХ быуаттың]] икенсе яртыһында донъя кимәлендә расизм остракизмға дусар ителә, әммә рәсми рәүештә һәм рәсми танылмайынса ғәмәлдә ҡалыуын дауам итә (мәҫәлән, [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР-ҙағы]] [[апартеид]]ы) йәки формаллеге&lt;ref name=&quot;mal&quot;/&gt;.  ваҡытта расизм йыш ҡына иммигранттарға ҡаршы йүнәлтелә&lt;ref name=&quot;shnirelm&quot;&gt;В. А. Шнирельман. Порог толерантности. т.1. 2011 Часть 1. Глава 1. Что такое расизм с.15-43&lt;/ref&gt;.

== АҠШ ==
Расизм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] дәүләтенә нигеҙ һалынғандан алып бар. Үҙенең милли һәм дини сифаттары менән башҡаларҙан айырылып торған аҡ тәнле кешеләр нигеҙләгән йәмғиәттә башҡа төркөмдәргә мөнәсәбәттәр үҙҙәренә ҡаратанан ныҡ айырыла. Расизмдың төп ҡорбаны булған халыҡ — индеецтар.

=== Америкалағы негрҙар ===
[[Файл:Racistcampaignposter1.jpg|мини|250x250пкс|Расисттарҙың һайлау алды плакаты, 1866 йылда[[Пенсильвания]]ла губернатор һайлау ваҡытында ҡулланылған. ]]
Тәүге тапҡыр африка [[ҡоллоҡ|ҡол]] негрҙары британия [[Виргиния|Вирджинияһына]] Англия колонистары тарафынан 1619 йылда килтерелә. [[1860 йыл|1860 йылға]] ҡарата ҡоллоҡ һаҡланып ҡалған 15 америка штатындағы 12 миллион халыҡтың 4 миллионы ҡол була&lt;ref&gt;[http://www.civil-war.net/pages/1860_census.html 1860 Census Results] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040604075834/http://www.civil-war.net/pages/1860_census.html |date=2004-06-04 }}&lt;/ref&gt;. Был штаттарҙа йәшәгән 1,5 миллион ғаиләнең 390 меңдән ашыуында ҡолдар тотолған.

Ҡолдар хеҙмәте плантациялы хужалыҡта киң файҙаланыла, ул америка ҡол тотоусыларына юғары табыш алырға мөмкинлек бирә. [[XIX быуат|XIX быуаттың]] беренсе яртыһында АҠШ милли байлығы ҡолдар хеҙмәтен файҙаланыуға нигеҙләнгән була&lt;ref&gt;James Oliver Horton; Lois E. Horton (2005). Slavery and the Making of America. New York: Oxford University Press, p. 7. ISBN 0-19-517903-X. «The slave trade and the products created by slaves' labor, particularly cotton, provided the basis for America’s wealth as a nation. Such wealth provided capital for the country’s industrial revolution and enabled the United States to project its power into the rest of the world».&lt;/ref&gt;. XVI—XIX быуаттарҙа америка илдәренә 12 миллион тирәһе африкалылар килтерелә, шуларҙың 645 мең самаһы — хәҙерге заман АҠШ территорияһына килтерелгән.

[[1808 йыл]]да Конгресс [[Африка]]нан яңы ҡолдар килтереүҙе тыйыуға ҡарамаҫтан, был тәжрибә кәм тигәндә тағы ла ярты быуат буйына дауам иткән. Ҡоллоҡ [[АҠШ-тағы граждандар һуғышы|Аҡш-тағы граждандар һуғышы]] ваҡытында [[1863 йыл]]да АҠШ президенты [[Авраам Линкольн|Авраам Линкольндың]] прокламациялары менән юҡҡа сығарылған. Был закон АҠШ Конституцияһына 13-сө төҙәтмә менән индерелә, яңы төҙөтмәле Конституция [[1865 йыл]]да ҡабул ителә.

АҠШ-тағы расизмды бөтөрөү [[1960 йыл|1960]]-сы йылдарҙа ныҡлап башлана, гражданлыҡ хоҡуҡтары өсөн уңышлы көрәш хәрәкәте һөҙөмтәһендә раса дискриминацияһы сәйәсәте тыйыла.

== Латин Америкаһы ==
Испан колонияларында (шул иҫәптән Филиппинда) расизм европа расизмынан айырылып тора. Бер яҡтан, расаларҙың ҡатнашыуы ҡотолғоһоҙ була һәм касталар системаһы нигеҙендә ята; икенсе яҡтан, «ҡан таҙалығы» принциптары туранан-тура кеше статусының «аҡ тәнле» булыу проценты менән бәйлелеген аңлата.

== Европа ==

=== Британия ===
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр нацистарҙың философия сығанағын [[Британия империяһы|Британия империяһының]] империалистик идеологияһы һәм практикаһына нигеҙләнеүендә табалар. Саркисянц фекеренсә, инглиз философы Томас Карлейль нацистарҙың ысын уҡытыусыһы булған&lt;ref name=&quot;романтик&quot;&gt;[https://expert.ru/northwest/2003/22/22no-scultur_51381/ Эксперт Online: Последний романтик] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210516120919/https://expert.ru/northwest/2003/22/22no-scultur_51381/ |date=2021-05-16 }}&lt;/ref&gt;.

=== Германия ===
'''Өсөнсө рейх'''

===== Берләшкән Германия =====
Конституцияны яҡлау буйынса немец ведомство мәғлүмәттәре иҫәбенсә, [[Германия|ГФР]]-ҙа [[2009 йыл]]да ультра уң экстремистар һаны тап ярты тапҡыр артҡан — сама менән 20-нән 30 меңгә тиклем. Эксперттар быны донъя финанс кризисы арҡаһында иҡтисади хәлдең насарайыуы һәм тормош кимәленең түбәнәйеүе менән аңлаталар.

=== Италия ===
* 19 апрель, 1937 — эфиоптар менән буталыуҙы тыйыу тураһында декрет&lt;ref name=&quot;DRidley&quot;&gt;''Джаспер Ридли.'' Муссолини. М.АСТ,1999&lt;/ref&gt;
* 30 декабрь,1937 — ғәрәптәр менән буталыуҙы тыйыу тураһында декрет&lt;ref name=&quot;DRidley&quot; /&gt;
* 17 ноябрь,1938 — йәһүдтәр (еврейҙар) менән буталыуҙы тыйыу һәм йәһүдтәрҙең хөкүмәт һәм хәрби хеҙмәттә булыуын тыйыу тураһында декрет&lt;ref&gt;[http://assemblealegislativa.regione.emilia-romagna.it/wcm/studenticittadini/artem/tutte/arg/index/pagine/storia/p2_Esperienze/viaggio/p2_percorso_2/n4/p0_intro/99/Approfondimenti/p2.htm Законодательное собрание провинции Эмилия-Романья.] {{недоступная ссылка|число=21|месяц=05|год=2013|url=http://assemblealegislativa.regione.emilia-romagna.it/wcm/studenticittadini/artem/tutte/arg/index/pagine/storia/p2_Esperienze/viaggio/p2_percorso_2/n4/p0_intro/99/Approfondimenti/p2.htm|id=20100124}}&lt;/ref&gt;

1943 йылда фашизм ҡолатылғандан һуң был декреттар юҡҡа сығарылған&lt;ref&gt;.[http://www.machanaim.org/history/europe-j/Italia.htm Манахаим] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120322075054/http://www.machanaim.org/history/europe-j/Italia.htm |date=2012-03-22 }}&lt;/ref&gt;.

=== Швеция ===
* [[1913 йыл|1913]]-[[1971 йыл|1971 йылдарҙа]] айырым мәктәптәрҙә уҡыған саам балаларына ҡарата хөкүмәт сегрегация сәйәсәтен үткәрә&lt;ref&gt;Roger Kvist, «The Racist Legacy in Modern Swedish Sami Policy», Canadian Journal of Native Studies, Vol. 14, No. 2, 1994&lt;/ref&gt;.
* [[1937 йыл|1919 −1937 йылдарҙа]] саамдар мәжбүри күсеүгә дусар ителә.
* [[1934 йыл|1919]]-[[1976 йыл|1976 йылдарҙа]] мәжбүри стерилизациялау тураһында евгеник закон ғәмәлдә була. Был закон буйынса ҡатнаш расаға ҡараған кешеләрҙең нәҫелен иҫкәртеүгә йүнәлтелгән программа төҙөлгән&lt;ref&gt;«[[Deutsches Ärzteblatt]]&lt;nowiki/&gt;»,
«Zwangssterilisationen in Skandinavien: Weitverbreitete Ideologie der Eugenik».
[https://www.aerzteblatt.de/archiv/7893/Zwangssterilisationen-in-Skandinavien-Weitverbreitete-Ideologie-der-Eugenik Ссылка]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«[[The Independent]]&lt;nowiki/&gt;», «Sweden admits to racial purification». [https://www.independent.co.uk/news/world/sweden-admits-to-racial-purification-1247261.html Ссылка]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«[[The Washington Post]]&lt;nowiki/&gt;», «Sweden sterilized thousands of „useless“ citizens for decades». [https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1997/08/29/sweden-sterilized-thousands-of-useless-citizens-for-decades/3b9abaac-c2a6-4be9-9b77-a147f5dc841b/ Ссылка]&lt;/ref&gt;.
* [[1937 йыл]]да дәүләт сиркәүҙәрендә швед һәм немец граждандары никахлашҡанда руханиҙар тарафынан уларға ҡарата Нюренберг законын ҡулланырға тәҡдим ителә, һәм [[Икенсе донъя һуғышы]] тамамланғансы күпселек дин әһелдәре был тәҡдимдәргә таянып эшләй&lt;ref&gt;{{Тәржемәһеҙ 5|Ярлерт, Андерс|Jarlert, Anders|sv|Anders Jarlert}}. Judisk «ras» som äktenskapshinder i Sverige. Malmö: Sekel Bokförlag, 2006.&lt;/ref&gt;.

Һуңғы тикшеренеүҙәр мәғлүмәттәренә ярашлы, раса-ара ыҙғыш [[Европа]]ла элеккесә юғары кимәлдә тора. Шулай уҡ өсөнсө донъя илдәре мигранттарының Европаға күсеп килеүе лә был проблеманы юғары кимәлдә ҡуҙғыта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://demographia.net/rasovye-predpochteniya-v-onlayn-znakomstvah|title=Расовые предпочтения в онлайн-знакомствах|accessdate=2015-03-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402104252/http://demographia.net/rasovye-predpochteniya-v-onlayn-znakomstvah|archivedate=2015-04-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402104252/http://demographia.net/rasovye-predpochteniya-v-onlayn-znakomstvah |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Көньяҡ-Африка Республикаһы ==
[[1973 йыл]]да [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]-ның Генераль ассамблеяһы «Апартеид енәйәттәрен иҫкәртеү һәм уның өсөн яза» тигән Халыҡ-ара конвенция ҡабул итә, конвенция [[1976 йыл]]да үҙ көсөнә инә. Апартеидтың &quot;енәйәт&quot;се режимы тип [[Көньяҡ Африка Республикаһы|Көняҡ Африка Республикаһы]]ндағы негроид расаһы халҡының европеоид расаһынан айырылыуы (сегрегацияһы) атала.

Апартеид бөтөрөлгәндән һуң һәм колонияларға ҡаршы көрәштә уңыштарға ирешеүҙән һуң, Көньяҡ Африка, [[Зимбабве]] һәм [[Намибия]]ла власҡа ҡара тәнле халыҡ партиялары власҡа килгәс, аҡ тәнле халыҡҡа ҡарата расизм барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;''Давидсон А. Б.'' Антирасистский расизм? — Новая и новейшая история, 2002, № 2&lt;/ref&gt;. Мәҫәлән, [[2008 йыл]]да Зимбабвела, бизнестың теләһә ниндәй төрө менән илдә бары тик ҡара тәнле кешеләр генә шөғөлләнә ала, тигән закон ҡабул ителә&lt;ref&gt;{{Cite web|author=|authorlink=|datepublished=|url=http://www.newsru.com/world/09feb2010/zimbabwe.html|title=Бизнес в Зимбабве будет доступен только чернокожим|format=|publisher=newsru.com|accessdate=2011-10-28|lang=|description=|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;.

== Рәсәй ==
Николай II [[Рәсәй империяһы]]нда «йәһүдлек» төшөнсәһе дин буйынса ғына түгел, ә раса критерийҙары буйынса билдәләнгән була. Бының менән бәйле [[1910 йыл]]да суҡындырылған йәһүдтәрҙе офицерлыҡҡа алыу тыйыла, ә 1912 йылда — уларҙың балаларын һәм ейәндәрен дә офицерлыҡҡа алыу тыйыла&lt;ref&gt;[https://lechaim.ru/ARHIV/185/goldin.htm Семён Гольдин Русская армия и евреи накануне Первой мировой войны.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Дудаков С.|часть=Романовы и евреи|заглавие=Парадоксы и причуды филосемитизма и антисемитизма в России|место=М.|издательство=Российский государственный гуманитарный университет|год=2000|страниц=640|isbn=5-7281-0441-X}}&lt;/ref&gt;.

== Япония ==
[[2005 йыл]]да Дьен Дуду, [[БМО]]-ның кеше хоҡуҡтары буйынса комиссияһының махсус докладсыһы, үҙенең докладында япония расизмының хәүеф менән янауы хаҡында белдерә, [[Япония]] хөкүмәтенә был проблеманың тәрәнлеген танырға кәрәк, тип әйтә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.unic.or.jp/new/pr05-057-E.htm|title=Press Conference by Mr Doudou Diène, Special Rapporteur of the Commission on Human Rights|accessdate=2007-01-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/65NUfljRZ?url=http://www.unic.or.jp/new/pr05-057-E.htm|archivedate=2012-02-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070329065052/http://www.unic.or.jp/new/pr05-057-E.htm |date=2007-03-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4671687.stm «Japan racism 'deep and profound».] [[BBC News]] (2005-07-11). Retrieved on 2007-01-05.&lt;/ref&gt;. Туғыҙ көн  тикшереүҙәр һөҙөмтәһендә Дьен, Япониялағы раса дискриминацияһы һәм ксенофобия беренсе сиратта өс төркөмгә йоғонто яһай тип белдерә: милли аҙсылыҡҡа, япон сығышлы латин америкалыларға, башлыса, япон бразилиялыларына, һәм башҡа Азия илдәренән килгән сит ил кешеләренә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imadr.org/en/pdf/NGOJointStatement.pdf|title='Overcoming &quot;Marginalization&quot; and &quot;Invisibility&quot;', International Movement against all forms of Discrimination and Racism|accessdate=2007-01-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/65NUgYECd?url=http://www.imadr.org/en/pdf/NGOJointStatement.pdf|archivedate=2012-02-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126192231/http://www.imadr.org/en/pdf/NGOJointStatement.pdf |date=2011-11-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Ираҡ ==
Хәҙерге [[Ираҡ]]та яҡынса 1,5-2 миллион афро-ираҡлы — IX-[[XIX быуат|XIX быуаттарҙа]] [[Африка]]нан сығарылған ҡара тәнле ҡолдарҙың вариҫтары-зинджейҙар йәшәй. Афро-ираҡлылар [[Ислам|мосолман]] динен тота, әммә уларҙың социаль статустары түбән: улар бары тик бай ираҡлыларҙың хеҙмәтселәре генә һәм закон сығарыу һәм башҡарма органдарында улар халҡының бер кешеһе лә вәкил булып тормай, ә ираҡлылар улар менән ҡатнаш никахҡа инеүҙе кәрәкһеҙ тип һанай&lt;ref&gt;[http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/06/black-iraqis-face-discrimination-racism.html «Black Iraqis Struggle to Shake Legacy of Racism».]&lt;/ref&gt;.

== Мавритания ==
[[Мавритания]]ла әлегә тиклем ҡоллоҡ һаҡлана. Аҡ тәнле мавритандарҙың барыһы ла ҡара тәнле харатиндарҙың, ғәрәп телле мосолман-ҡолдарҙың хужаһы булып тора&lt;ref&gt;[http://countervortex.org/node/1022 Интервью двоих членов организации «Африканская освободительная сила»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.afrol.com/articles/17518 «Slavery still casts shadow over Mauritania»]&lt;/ref&gt;. Раса дискриминацияһы һәм ҡоллоҡ бында исламды үҙенсәлекле трактовкалау менән нигеҙләнгән&lt;ref&gt;[http://www.iimes.ru/?p=3003 Рабство в Мавритании: вчера и сегодня.]&lt;/ref&gt;.

== Судан ==
[[Судан|Судандың]] көнбайышындағы Дарфур провинцияһында [[2003 йыл]]да ғәрәп һәм ислам динен тотоусы негр булмаған халыҡтар араһында милләт-ара низағтар тоҡана. Конфликт барышында хәрбиләштергән судан ғәрәп армияһы төркөмө &quot;Джанджавид&quot;тың ҡара тәнле халыҡҡа ҡаршы хәрәкәтен [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] президенты кесе Буш геноцид, ә БМО-ның Генераль секретары [[Кофи Аннан]] — геноцидтың реаль ҡурҡынысы, тип атайҙар&lt;ref&gt;[https://vz.ru/information/2009/3/5/262498.html «Взгляд»: «История конфликта в Дарфуре».]&lt;/ref&gt;.

== Шиғый илдәре ==
[[Шиғыйҙар]] халҡы күпләп йәшәгән илдәрҙә ([[Иран]], [[Ираҡ]], [[Сүриә]], [[Ливан]], [[Йемен]], [[Бахрейн]], [[Күвейт|Кувейт]], [[Әзербайжан]]) алтынсы шиғый имамы Джафар ас-Садиҡ изге һанала, ул үҙенең эйәрсендәрен ҡара тәнлеләр менән никахҡа инеүҙән киҫәтә&lt;ref&gt;[https://islamicvirtues.com/2014/01/26/shiite-racism/ «Шиитский расизм».]&lt;/ref&gt;.

== Расизмды тәнҡитләү ==
Расизм йыш ҡына мәҙәни позициянан тәнҡитләнә, мәҫәлән, Отто Клайнберг негроид расалары аҙсылығының интеллектуаль тест һөҙөмтәләре түбән булыуын уларҙың социаль хәле, көнкүреш һәм хеҙмәт шарттары менән аңлата.[http://bse.sci-lib.com/article095507.html]

Игорь Кон, расизмды психологик позициянан тәнҡитләй, йәғни расистар үҙ нәфрәтең төрлө аҙсылыҡтарға күсерә, тип аңлата.
 

=== Кешеләр расаһы төшөнсәһен тәнҡитләү ===

=== Идеология ===

== Раса дискриминацияһы һәм расизмға ҡаршы көрәш ==
[[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы|БМО Генераль Ассамблеяһының]] 25-се сессияһы ([[1970 йыл]]) «барлыҡ кешелектең уларға ҡарата намыҫ һәм ғәҙеллек тойғоһо баш күтәргән раса дискриминацияһын һәм расизмды тулыһынса бөтөрөүгә ҡаты тәүәкәллек күрһәтеп ирешергә кәрәк» тигән резолюция ҡабул итә&lt;ref name=&quot;oon_25&quot;&gt;[http://www.un.org/russian/ga/25/docs/res25_1.htm Двадцать пятая сессия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070818232342/http://www.un.org/russian/ga/25/docs/res25_1.htm |date=2007-08-18 }} на сайте ООН.&lt;/ref&gt;.

[[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ның]] Мәскәү «эксперт-белгестәре» төркөмө [[1964 йыл]]да расизмдың бөтә төрҙәрен дә ғәйепләй&lt;ref&gt;[[Большая Советская энциклопедия]], статья «Расизм» {{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}{{мёртвая ссылка|число=14|месяц=06|год=2016}}&lt;/ref&gt;.

[[1966 йыл]]да Генераль ассамблея Раса дискриминацияһын бөтөрөү өсөн халыҡ-ара көрәш көнөн булдыра.


[[2001 йыл]]да Генераль Ассамблея раса дискриминацияһын бөтөрөү буйынса комитеттың докладтарын тыңлауҙарҙы үткәрә, унда расизмға һәм раса дискриминацияһына ҡаршы көрәш өсөнсө тиҫтә йыл дауамында ғәмәлдә, тип билдәләй&lt;ref&gt;Доклад комитета по расовой дискриминации, 58-я,59-я сессия [[ООН]], [[2001]] {{недоступная ссылка|число=21|месяц=05|год=2013|url=http://www.universalhumanrightsindex.org/documents/824/232/document/ru/doc/text.doc|id=20070603}}&lt;/ref&gt;.

Раса дискриминацияның бөтә формаларын бөтөрөү тураһында Халыҡ-ара конвенцияла раса дискриминацияһы билдәләнгән
 

=== Ыңғай дискриминация ===
Ыңғай дискриминация ({{Lang-en|affirmative action}}) тип, элек раса, дин, енес буйынса дискриминацияланған аҙсылыҡтарҙың хәлен башҡа расаларҙыҡына тигеҙләү маҡсатында алып барылған дискриминация атала: мәҫәлән, АҠШ тарафынан дәүләт учреждениеларында, шәхси компанияларҙа африка раса вәкилдәре һанын арттырыу буйынса саралар ҡулланыу. ХХ быуаттың икенсе яртыһында алып барылған бындай практика хөкүмәт ҡарашынан расизм күренештәре тип һаналмай.

«Ыңғай дискриминация» сәйәсәтен тәнҡитләүселәр уны бөтөрөүҙе талап итә, сөнки, уларҙың фекере буйынса, был күренеш, йәнәһе, тулыһынса Расизмдың төрлө формаларын бөтөрөү тураһындағы Халыҡ-ара конвенцияға ярашлы раса дискриминацияһы билдәләмәһе аҫтына инә&lt;ref&gt;{{ref-en}} [https://plato.stanford.edu/entries/affirmative-action/ «Стэнфордская энциклопедия философии».]&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Раса теорияһы
* Аҡтарҙың өҫтөнлөгө
* Бер тамсы ҡан ҡағиҙәһе
* Раса дискриминацияһын бөтөрөү өсөн халыҡ-ара көрәш көнө
* Институциональ расизм
* Мәҙәни расизм
* Экологик расизм

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* [https://web.archive.org/web/20030722113452/http://historia-site.narod.ru/library/ethnology/tokarev_6.htm Биологические течения в этнографии. Расизм] // С. А. Токарев. История зарубежной этнографии.
* {{Китап|автор=|часть=|заглавие=Критика расизма в современной России и научный взгляд на проблему этнокультурного многообразия|ссылка=http://www.antirasizm.ru/lv/publ_097.doc|место=М.|издательство=Московское бюро по правам человека, «Academia»|год=2008|страницы=124|isbn=5-87532-022-6}} Архивная копия от 19 октября 2011 на Wayback Machine
* ''Майлз Р., Браун М.'' [http://commons.com.ua/?p=14436 Расизм и классовые отношения]{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Расизм. — М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), 2004. — С. 145—176.
* ''Новиков О. Г.'' [https://web.archive.org/web/20070515231605/http://warrax.net/87/blackrasism.html Формирование идеологии африкано-американского движения «Власть чёрным» в 50—60-е годы XX в.] К вопросу о появлении «чёрного» расизма.
* ''Шнирельман В. А.'' [https://web.archive.org/web/20120128080209/http://www.tolerance.ru/biblio/statii/rasizm.html Новый расизм в России] {{Недоступная ссылка|год=2013}}
* {{Китап|автор=[[Шнирельман, Виктор Александрович|Шнирельман В. А.]]|заглавие=Арийский миф в современном мире|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Aa8qCwAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false|место=М.|издательство=[[Новое литературное обозрение (издательство)|Новое литературное обозрение]]|год=2015|серия=Библиотека журнала «[[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]»|ref=Шнирельман}}

; Аффилирланған

* {{Мәҡәлә|автор=[[Ален де Бенуа]]|заглавие=Что такое расизм?|оригинал=|ссылка=http://www.velesova-sloboda.org/antrop/benois-racism.html|издание=Атеней|тип=|место=|год=|том=|номер=5|страницы=21—26}}
* ''Гобино Ж. А.'' [http://www.hrono.ru/libris/lib_g/gobino00.html Опыт о неравенстве человеческих рас].

== Һылтанмалар ==
 

* [http://www.un.org/russian/documen/convents/raceconv.htm Международная конвенция о ликвидации всех форм расовой дискриминации]
* [https://web.archive.org/web/20130609040631/http://www.echr-base.ru/race_oon.jsp Декларация ООН о расе и расовых предрассудках]
* [http://www.coe.int/ecri Европейская комиссия против расизма и нетерпимости]{{Ref-en}}{{Fr icon}}
* ''Кон И.'' [http://scepsis.ru/library/id_887.html «Психология предрассудка»] — подробный материал о социально-психологических корнях этнических предубеждений.
* ''Цветан Тодоров''. [http://ru.health-then.com/download.php?title=%D0%A6%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D0%A0%D0%90%D0%A1%D0%90+%D0%98+%D0%A0%D0%90%D0%A1%D0%98%D0%97%D0%9C&amp;link=Y29uZmxpY3RvbG9neS5ubS5ydS9jbGFzc2ljX3NvY2lvbG9neS90b2Rvcm92LnBkZg%3D%3D Раса и расизм]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (недоступная ссылка)
* ''Булгаков С. Н.'' [http://www.vehi.net/bulgakov/rasizm/rasizm.html Расизм и христианство]
* [http://univertv.ru/video/politologiya/politicheskaya_sociologiya/struktura_rasizma_i_vosstanovlenie_lekciya_2/?mark=all Структура расизма и восстановление. Лекция 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927021700/http://univertv.ru/video/politologiya/politicheskaya_sociologiya/struktura_rasizma_i_vosstanovlenie_lekciya_2/?mark=all |date=2013-09-27 }}.
* ''Малахов В.'' [https://web.archive.org/web/20090802091440/http://www.intellectuals.ru/malakhov/izbran/9brasizm.htm Скромное обаяние расизма].
* ''Кеворкова Н.'' [https://gzt.ru/topnews/society/-universitety-vyzhivaniya-inostrannyh-studentov-v-/57746.html Университеты выживания иностранных студентов в России]
* ''Тихонов П.'' [http://www.sports.ru/football/73461502.html Есть ли расизм в России? (расизм в России и футбол)].
* [http://www.migracio.ru/shownew.php?id=38 Новые пути старого фашизма (о новой книге Т. Саррацина)].
* [https://web.archive.org/web/20200215121441/http://gefter.ru/archive/17511 История расизма ещё не закончена (интервью со Снейт Гиссис)].
* ''Соколов А. Б.'' [https://www.youtube.com/watch?v=P_f0dbDe54k&amp;list=PLemWPr-qQTdYNDVxojo2nWePHR2jbyIi5&amp;index=8 Расы — разные виды. Мифы об эволюции человека]. ScienceVideoLab.
[[Категория:Сәйәси теориялар]]
[[Категория:Политология]]
[[Категория:Расизм]]</text>
      <sha1>7ivpyr7uzms866472m9kl2m8f19dlzj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пьер Ферма</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97647</id>
    <revision>
      <id>1308245</id>
      <parentid>1194038</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:11:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21137" sha1="bjxsvovl5b7axiur51m8v9c69l3zziv" xml:space="preserve">{{Яҡшы мәҡәлә}}
{{Учёный 
 |Имя                  = Пьер де Ферма
 |Оригинал имени       = Pierre de Fermat
 |Изображение          = Pierre de Fermat.jpg
 |Ширина               = 
 |Описание изображения = 
 |Дата рождения        = 17.8.1601
 |Место рождения       = Бомон-де-Ломань, {{ТУ|Франция}}
 |Дата смерти          = 12.1.1665
 |Место смерти         = Кастр (Тарн), {{ВБУ|Франция}}
 |Научная сфера        = [[математика]]
 |Место работы         = 
 |Страна               = Франция
 |Учёная степень       = 
 |Учёное звание        = 
 |Альма-матер          = 
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = [[Бөйөк Ферма теоремаһы]] авторы
 |Награды и премии     =
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 }}

'''Пьер де Ферма́''' ({{lang-fr|Pierre de Fermat}}, {{ДатаРождения|17|8|1601}} — {{ДатаСмерти|12|1|1665}}) — [[Франция|француз]] [[Математика|математиг]]ы, аналитик геометрияны, [[математик анализ]]ды, [[Ихтималлыҡ теорияһы|ихтималлыҡтар теорияһын]] һәм [[һандар теорияһы]]н эшләүселәрҙең береһе. Профессияһы буйынса юрист, 1631 йылдан — [[Тулуза]]ла парламент советнигы. Күп телдәрҙе камил белгән. [[Бөйөк Ферма теоремаһы]]н тәҡдим итеүе менән билдәле.

== Биография ==
Пьер Ферма 1601 йылдың 17 авгусында Гаскондәге Бомон-де-Ломань (''Beaumont-de-Lomagne'', [[Франция]]) ҡалаһында тыуа. Атаһы Доминик Ферма хәлле сауҙагәр, ҡаланың икенсе консулы була. Ғаиләлә Пьерҙан башҡа тағы бер ул менән ике ҡыҙ үҫә. Ферма тәүҙә [[Тулуза]]ла, шунан [[Бордо]] һәм Орлеанда юридик белем ала.

1631 йылда уҡыуҙы уңышлы тамамлап, Ферма Тулузала парламентта король советнигы (йәғни юғары суд ағзаһы) вазифаһын һатып ала. Ошо уҡ йылды әсәһенең алыҫ туғаны Луиза де Лонгҡа өйләнә. Биш балалары була&lt;ref name=&quot;sw&quot;&gt;''Стиллвелл Д.'' Математика и её история. — Москва-Ижевск: Институт компьютерных исследований, 2004, стр. 211—212.&lt;/ref&gt;.

Вазифаһы буйлап етеҙ үрләгән Ферма Кастр ҡалаһында Эдикттар палатаһы ағзаһы булып китә (1648). Ошо вазифаһы арҡаһында уның фамилияһына, аҡһөйәктәр ҡатламына ҡарау билдәһе булып, ''de ''киҫәксәһе өҫтәлә; ошо мәлдән башлап ул — Пьер де Ферма.

1652 йыл тирәһендә Ферма тағун (чума) йоҡтора, һуңынан һауыға.

1660 йылда [[:ru:Паскаль, Блез|Паскаль]] менән осрашырға тейеш була, ләкин икеһенең дә һаулығы хөрт булыу арҡаһында осраша алмайҙар&lt;ref name=&quot;sw&quot;/&gt;.

Пьер де Ферма 1665 йылдың 12 ғинуарында Кастр ҡалаһында судтың күсмә сессияһы ваҡытында мәрхүм була. Башта уны шул уҡ ҡалала ерләйҙәр, ләкин 1675 йылда кәүҙәһен Тулузалағы августиндар сиркәүендәге ғаилә төрбәһенә күсерәләр. Өлкән улы Клеман-Самуэль мәрхүмдең хеҙмәттәрен нәшер иттерә, шулай итеп Пьер Ферманың асыштары билдәлелек ала.

Замандаштары һүрәтләүенсә, Ферма намыҫлы, бөхтә, тыныс холоҡло, алсаҡ кеше була. Математикала ла, гуманитар фәндәрҙә лә киң эрудицияһы менән айырылып тора, бик күп үле һәм тере телдәрҙе белә, ул телдәрҙә хатта арыу ғына шиғырҙар яҙа&lt;ref&gt;''Белл Э. Т.'' Указ. соч., стр. 58.&lt;/ref&gt;.

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
[[Файл:Capitole Toulouse - Salle Henri-Martin - Buste de Pierre de Fermat.jpg |left|thumb|&lt;center&gt;Тулуза Капитолийында Ферма бюсы&lt;/center&gt;]]
Яуаплы вазифаларҙа эшләүе Фермаға математика менән шөғөлләнергә ҡамасауламай. Китаптар яҙмаһа ла, коллегаларына яҙған хаттары буйынса ғына ла ул Францияның иң билдәле математиктарының береһе булараҡ дан яулай. Ул Р. [[Декарт]], Б. [[Паскаль]], Ж. Дезарг, Ж. Роберваль һ.б. менән хатлаша.

[[Галилео Галилей|Галилей]]ҙан, [[Рене Декарт|Декарт]]тан һәм [[Исаак Ньютон|Ньютон]]дан айырмалы, Ферма саф математик — яңы Европаның беренсе бөйөк математигы була. Декарттан айырмалы ул аналитик геометрияны ижад итә. [[Исаак Ньютон|Ньютон]]дан алда уҡ тейеүсе тура һыҙыҡты үткәреү, максимумдарҙы табыу һәм майҙандарҙы иҫәпләп сығарыу өсөн дифференциаль ысулдарҙы ҡуллана. Ферма был ысулдарҙы системалаштырып тормай, ләкин һуңғары Ньютон анализды ижад итергә уны Ферма эштәре этәргәнен таный&lt;ref name=&quot;n2&quot;&gt;С. И. Вавилов. Исаак Ньютон. 2-е дополненное издание. М.-Л.: Изд. АН СССР, 1945 г., глава 13.&lt;/ref&gt;.

Пьер Ферманың төп ҡаҙанышы — [[һандар теорияһы]]н сығарыу.

=== Һандар теорияһы ===
[[Пифагор]] замандарынан уҡ [[Боронғо Греция]] математиктары натураль һандар тураһында төрлө ҡағиҙәләр сығаралар, иҫбатлайҙар (мәҫәлән, бөтә төр Пифагор тройкаларын төҙөү ысулдары, камил һандарҙы төҙөү ысулы һ.б.). Диофант Александрийский (III б.) үҙенең «Арифметика»һында бер нисә билдәһеҙле алгебраик тигеҙләмәләрҙе рациональ һандарҙа сисеү тураһында мәсьәләләр бирә (әле бөтөн һандарҙа сисеү талап ителгән тигеҙләмәләрҙе Диофант тигеҙләмәләре тип йөрөтәләр). Был китап Европала өлөшләтә [[XVI быуат]]та билдәле була, 1621 йылда ул Францияла баҫыла һәм Ферманың өҫтәл китабына әүерелә.

Ферма арифметик мәсьәләләр менән даими ҡыҙыҡһына, замандаштары менән ҡатмарлы мәсьәләләрҙе алмашып тора. Мәҫәлән, «Математиктарҙы икенсе тапҡыр алышҡа саҡырыу» тигән исем алған хатында (1657 й. феврале), ул Пеллдең &lt;math&gt;ax^2+1=y^2&lt;/math&gt; тигеҙләмәһен бөтөн һандарҙа сисеү өсөн дөйөм ҡағиҙә табырға тәҡдим итә. Хатында ул a=149, 109, 433 булған осраҡтарға сиселеш табырға тәҡдим итә. Ферма мәсьәләһенең тулыһынса сиселеше [[Леонард Эйлер|Эйлер]] тарафынан 1759 йылда ғына табыла.

Ферма тылсымлы квадраттар һәм кубтар тураһындағы мәсьәләләрҙән башлай, яйлап натураль һандарҙың законлылыҡтарына — арифметик теоремаларға күсә. Диофанттың Фермаға йоғонтоһо айырыуса көслө була.

Ферма табыуынса, әгәр ''a'' ябай ''p ''һанына бүленмәһә, &lt;math&gt;a^{p-1} - 1&lt;/math&gt; һаны p-ға һәр саҡ буленә (ҡара: Ферманың кесе теоремаһы). Һуңғарыраҡ [[Леонард Эйлер|Эйлер]] был мөһим һығымтаны иҫбатлай һәм дөйөмләштерә; ҡара: Эйлер теоремаһы.

&lt;math&gt;2^{2^k}+1&lt;/math&gt; һанының k ≤ 4 булғанда ябай булыуын асып, Ферма был һандарҙың бөтә k-лар эргәһендә лә ябай булыуы тураһында һығымта яһай. Ләкин артабан [[Леонард Эйлер|Эйлер]] k=5 булғанда 641 бүлеүсеһе барлығын күрһәтә. Ферманың ябай һандарының күплеге сиклеме әллә сикһеҙме икәнлеге әлегәсә билдәле түгел.

Эйлер Ферманың тағы бер гипотезаһын иҫбат итә ([[1749 йыл|1749]]) (Ферма үҙе әйткәндәренә иҫбатламаларҙы һирәк бирә): 4''k''+1 рәүешендәге ябай һандар (5=4+1; 13=9+4) квадраттары суммаһы рәүешендә кәүҙәләнә һәм бер ысул менән генә; ә ябай ҡабатлаусыларға тарҡалғанда таҡ дәрәжәләге 4''k''+3 рәүешендәге ябай һандары булған һандар өсөн был мөмкин түгел. Эйлер быны иҫбат итеү өҫтөндә 7 йыл эшләй; Ферма үҙе был теореманы үҙе тапҡан индуктив «сикһеҙ түбәнәйеү ысулы» менән ситтән тороп иҫбат итә. Был ысул [[1879 йыл]]да баҫылып сыға; Эйлер иһә ысулдың асылын Ферма хаттарында телгә алынып ҡына үткән билдәләр буйынса тергеҙә һәм уны уңышлы ҡулланып тора. Һуңыраҡ ысулдың камиллаштырылған версияһын Пуанкаре менән Андре Вейль ҡуллана.

Ферма һандарҙы бүлеүселәрҙең бөтәһен дә системалы табыу ысулын эшләй, ирекле һанды дүрттән дә артыҡ булмаған квадрат суммаһы аша кәүҙәләндереү мөмкинлеге тураһындағы теореманы төҙөй (Лагранждың дүрт квадрат суммаһы тураһындағы теоремаһы). Уның иң билдәле табышы — «Бөйөк Ферма теоремаһы» (ҡара: аҫта).

Ферманың арифметик асыштарының күпселеге улар менән Эйлер ҡыҙыҡһына башлағанға тиклем, 70 йылға, онотолоп тора. Бының бер сәбәбе — күпселек математиктарҙың [[Математический анализ|математик анализ]] менән ҡыҙыҡһына башлауы.

=== Математик анализ һәм геометрия ===
Ферма алгебраик кәкреләргә ҡарата тейеүсе тура һыҙыҡтарҙы ғәмәлдә хәҙерге заман ҡағиҙәләре буйынса таба. Нәҡ ошо эштәр [[Исаак Ньютон|Ньютон]]ды анализ төҙөүгә этәрә&lt;ref name=&quot;n2&quot;/&gt;. Математик анализ буйынса дәреслектәрҙә Ферма леммаһын, йәки экстремумдың мотлаҡан билдәһен, осратырға була: экстремум нөктәләрендә функцияның сығарылмаһы нулгә тиң.

Ферма кәсер дәрәжәләрен дифференциациялауҙың дөйөм законын сығара һәм дәрәжәне кәсерле һәм кире күрһәткестәр осраҡтарына беркетеү формулаһын тарата.

[[Рене Декарт|Декарт]] менән йәнәш, Ферма аналитик геометрияны нигеҙләүсе тип таныла.

=== Башҡа ҡаҙаныштары ===
Паскалдән айырым рәүештә Ферма [[Ихтималлыҡ теорияһы|ихтималлыҡтар теорияһы]] нигеҙҙәрен эшләй. Был фәндең тарихы Ферма менән Паскалдең хатлашыуынан башлана (1654).

Геометрик оптиканың төп принцибы, йәғни бер төрлө булмаған мөхиттә яҡтылыҡтың иң ҡыҫҡа юл һайлауы тураһындағы принцибы, Ферма исемен йөрөтә. Ошо тезистан физиканың төп законы — мөмкин тиклем әҙ хәрәкәт итеү принцибы тарихы башлана.

Ферма Аполлоний мәсьәләһе өсөн Виет алгоритмын өс үлсәмле осраҡҡа күсерә&lt;ref&gt;''Барабанов О. О., Барабанова Л. П.'' Алгоритмы решения навигационной разностно-дальномерной задачи — от Аполлония до Коши // История науки и техники, 2008, № 11, С.2-21.&lt;/ref&gt;.

=== Бөйөк Ферма теоремаһы ===
{{main|Бөйөк Ферма теоремаһы}}
{{теорема|1=
Һәр бер &lt;math&gt;n&gt;2&lt;/math&gt; натураль һанға
: &lt;math&gt;a^n+b^n=c^n\,\!&lt;/math&gt;
 тигеҙләмәһе өсөн &lt;math&gt;a&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; һәм &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; натураль сиселештәр юҡ.
}}
Ферма бөйөк (йәғни һуңғы) Ферма теоремаһы менән айырыуса киң билдәле. Теореманы ул 1637 йылда Диофанттың «Арифметика» китабы биттәренең ситенә яҙа.

Моғайын, уның иҫбат итеүе дөрөҫ булмағандыр, сөнки аҙағыраҡ ул &lt;math&gt;n=4&lt;/math&gt; осрағы өсөн генә иҫбатлама тәҡдим итә. 1994 йылда Эндрю Уайлс тапҡан иҫбатлама 129 биттән тора һәм ул 1995 йылда «Annals of Mathematics» журналында баҫыла.

Был теореманың ябай төҙөлөшө һәүәҫкәр математиктарҙы күпләп ылыҡтыра, уларҙы ферматист тип йөрөтәләр. Уайлс тапҡан сиселештән һуң да донъя академияларына бөйөк Ферма теоремаһының «иҫбатламаһын» табыу тураһында хаттар ағылыуҙан туҡтамай.

== Иҫтәлеген мәңгеләштереү ==
* Тулузаның иң боронғо һәм иң абруйлы лицейы Ферма исемен йөрөтә (''Lycée Pierre de Fermat'').

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot; style=&quot;&quot;&gt;
&lt;references&gt;&lt;/references&gt;
&lt;/div&gt;

== рус теленә тәржемә ителгән хеҙмәттәре ==
* ''Ферма П.'' Исследования по теории чисел и диофантову анализу. М.: Наука, 1992.

== Әҙәбиәт ==
* ''Башмакова И. Г.'' Диофант и Ферма (к истории метода касательных и экстремумов). Историко-математические исследования, 17, 1966, С. 185—207.
* ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И.'' История диофантова анализа от Диофанта до Ферма. М.: Наука, 1984.
* ''Белл Э. Т.'' [http://www.math.ru/lib/i/417/index.djvu?djvuopts&amp;page=56 Творцы математики.] М.: Просвещение, 1979. Глава 4: Ферма.
* ''Ван дер Варден Б. Л.'' Переписка между Паскалем и Ферма по вопросам теории вероятностей. ИМИ, 21, 1976, С. 228—232.
* История математики под редакцией А. П. Юшкевича в трёх томах, М.: Наука, 1970. [http://ilib.mccme.ru/djvu/istoria/istmat2.htm Том 2: Математика XVII столетия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110918072945/http://ilib.mccme.ru/djvu/istoria/istmat2.htm |date=2011-09-18 }}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Ферма}}
* ''Фрейман Л. С.'' Ферма, Торричелли, Роберваль. В кн.: У истоков классической науки. М.: Наука, 1968, С. 173—254.
* Шаль. [//ru.wikisource.org/wiki/Исторический&amp;#x20;обзор&amp;#x20;происхождения&amp;#x20;и&amp;#x20;развития&amp;#x20;геометрических&amp;#x20;методов/Ферма/ДО Исторический обзор происхождения и развития геометрических методов]. Гл. 2, § 10-14. М., 1883.
* Казанцев Александр «Клокочущая пустота», научно-фантастический роман гипотеза, книга первая которого «Острее шпаги» посвящена описанию жизни и достижений Пьера Ферма. В книге в очень простой и доступной форме доносятся азы математики, побуждая читателя к дальнейшим самостоятельным изысканиям.

== Һылтанмалар ==
{{Викиһаҡлағыс|Category:Pierre de Fermat}}
* &lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREF.7B.D0.A5.D1.80.D0.B0.D0.BC.D0.BE.D0.B21983&quot;&gt;''Храмов Ю. ''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREF.7B.D0.A5.D1.80.D0.B0.D0.BC.D0.BE.D0.B21983&quot;&gt;''А.''&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREF.7B.D0.A5.D1.80.D0.B0.D0.BC.D0.BE.D0.B21983&quot;&gt;Ферма Пьер (Pierre de Fermat)&lt;nowiki&gt; // &lt;/nowiki&gt;Физики: Биографический справочник&lt;nowiki&gt; / &lt;/nowiki&gt;Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 275. — 400 с. — 200 000 экз.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREF.7B.D0.A5.D1.80.D0.B0.D0.BC.D0.BE.D0.B21983&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;span&gt;(в пер.)&lt;/span&gt;
* ''Джон Дж. О’Коннор''&lt;span&gt; и &lt;/span&gt;''Эдмунд Ф. Робертсон''&lt;span&gt;. &lt;/span&gt;[http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Fermat.html Ферма, Пьер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223143517/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Fermat.html |date=2008-02-23 }} (англ.)&lt;span&gt; — биография в архиве &lt;/span&gt;MacTutor&lt;span&gt;.&lt;/span&gt;
* [https://web.archive.org/web/20110111162140/http://www.maths.tcd.ie/pub/HistMath/People/Fermat/RouseBall/RB_Fermat.html The Life and times of Pierre de Fermat (1601—1665)] from W. W. Rouse Ball’s History of Mathematics
* [http://cgd.best.vwh.net/home/flt/flt01.htm The Mathematics of Fermat’s Last Theorem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040803221632/http://cgd.best.vwh.net/home/flt/flt01.htm |date=2004-08-03 }}
* [http://fermatslasttheorem.blogspot.com/2005/05/fermats-achievements.html Fermat’s Achievements]

[[Категория:XVII быуат математиктары]]
[[Категория:Франция математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]</text>
      <sha1>bjxsvovl5b7axiur51m8v9c69l3zziv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стефан Прокопиу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120499</id>
    <revision>
      <id>1308266</id>
      <parentid>1064932</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T10:02:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7703" sha1="socmv7j6adplr4i63qdfe633x8zu53n" xml:space="preserve">{{Учёный
 |Имя                  = Стефан (Штефан) Прокопиу
 |Оригинал имени       = {{lang-ro|Ștefan Procopiu}}
 |Изображение          = Stamp Romania 1990 Procopiu.jpg
 |Ширина               = 
 |Описание изображения = 
 |Дата рождения        = 19.01.1890
 |Место рождения       = {{ТУ|Румыния}}, Бырлад ҡалаһы
 |Дата смерти          = 22.8.1972
 |Место смерти         = {{ВБУ|Румыния}}, Яссы ҡалаһы
 |Гражданство          = {{Румыния}}
 |Научная сфера        = [[физика]]
 |Место работы         = [[Бухарест]] университеты
 |Учёная степень       = Румыния Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы
 |Учёное звание        = профессор
 |Альма-матер          = Яссы университеты
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         =физик, ''Бор магнетонын'' беренсе асыусы һәм иҫәпләүсе
 |Известна как         = 
 |Награды и премии     = Румыния Социалистик Республикаһының&lt;br&gt; Дәүләт премияһы (1964)
{{{!}}
{{!}}{{Орден Звезды Румынии (СРР) 1 степени}}{{!!}}{{Орден Труда I степени (Румыния)}}{{!!}}{{Орден За научные заслуги I степени (Румыния)}}
{{!}}}
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Сайт                 = 
 |Викитека             = 
 |Викисклад            = 
}}

'''Стефан (Штефан) Прокопиу''' ({{lang-ro|Ștefan Procopiu}}; [[19 ғинуар]] [[1890 йыл]] — [[22 август]] [[1972 йыл]]) — [[Румыния|румын]] ғалим-физигы, педагог, профессор ([[1926]]), физика-математика фәндәре докторы ([[1924]]), Румыния Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы ([[1955]])&lt;ref&gt;[http://www.acad.ro/bdar/armembri.php Члены румынской Академии с 1866 г. до настоящего времени] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402204810/https://acad.ro/bdar/armembri.php |date=2019-04-02 }}, ''Румынская академия''&lt;/ref&gt;. Румыния Социалистик Республикаһының Дәүләт премияһы лауреаты ([[1964]]).

== Биографияһы ==
Стефан (Штефан) Прокопиу 1890 йылдың 19 ғинуарында [[Румыния]]ның көнсығышында урынлашҡан хәҙерге Васлуй жудецендағы Бырлад ҡалаһында тыуған.

[[1908]]—[[1912]] йылдарҙа Александру Ион Куза исемендәге Яссы университетында уҡый.

[[1913]]—[[1919]] йылдарҙа [[Бухарест]] университетында ассистент булып эшләй. [[1919 йыл]]да стипендиат итеп [[Франция]]ға ебәрелә, унда [[Париж университеты]]нда ''Габриэль Липпман, [[Мария Склодовская-Кюри]], Поль Ланжевен'' һәм улар кеүек башҡа билдәле ғалим-физиктарҙың лекцияларын тыңлай.

[[1924 йыл]]дың [[март]]ында «физика-математика фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһен ала. Үҙ илена ҡайтҡандан һуң, [[1925 йыл]]дың [[ғинуар]]ынан  — Яссы университетында гравитация, йылылыҡ һәм электр фәндәре буйынса профессор. Был вазифала [[1962 йыл]]да пенсияға сыҡҡансы эшләй. Шунда уҡ Георге Асаки исемендәге Яссы техник университеты профессоры итеп тәғәйенләнә. 

[[1936 йыл]]дан Румыния Фәндәр академияһы ағзаһы&lt;ref&gt;[http://www.aos.ro/site_mod/Istoric/ASR.pdf Lista membrilor Academiei de Științe din România (ASR) (1936-1948) p.2 ( Список пользователей Академии наук Румынии (ASR) (1936-1948) стр.2)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923172603/http://www.aos.ro/site_mod/Istoric/ASR.pdf |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;, 
[[1948 йыл]]дың [[июнь|июненән]] — Румыния Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, ә [[1955 йыл]]дың [[июль|июленән]] — Фәндәр академияның мөхбир ағзаһы. 

Стефан Прокопиу ике тапҡыр халыҡ-ара [[Нобель премияһы]] биреү комитетының ағзаһы була. 

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
Ғалимдың фәнни тикшеренеүҙәре электро[[магнетизм]]ға, [[термодинамика]]ға, [[электрохимия]]ға, [[оптика]]ға, магнетизмға һәм  [[спектроскопия]]ға арналған.

[[1911 йыл]]да Стефан Прокопиу тәүгеләрҙән булып [[магнит мәле]] берәмеге — Бор магнетонын аса һәм уны иҫәпләй, был дәүмәл һуңынан [[Дания]] физигы [[Нильс Бор]] (7.10.1885—18.11.1962) хөрмәтенә уның исеме менән атала.  

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
*  Румыния Социалистик Республикаһының Дәүләт премияһы (1964)
* Румынияның Хеҙмәт ордены (Орден Труда)
* Румынияның Йондоҙ ордены (Орден Звезды)
* «Фәнни хеҙмәттәре өсөн» ордены (Орден «За научные заслуги»)

== Әҙәбиәт ==
* Физические чтения (группы авторов), дидактические и педагогические , 1980&lt;ref&gt;''Lecturi de fizică'' (colectiv de autori), Editura Didactică și Pedagogică, 1980&lt;/ref&gt;. 
* А. Cişman, Бф Ротенстейн, A Policec, Физические явления в ферромагнитных металлах требуется , RSR Academy Press, 1968&lt;ref&gt;A. Cișman, B. F. Rothenstein, A Policec, ''Fenomene fizice în metale feromagnetice solicitate'',  Editura Academiei RSR, 1968&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
* Храмов Ю. А. Физики. Прокопиу Стефан (Procopiu Stefan), с.223.
* Прокопиу Стефан. «All-Физика» сайты&lt;ref&gt;[http://www.all-fizika.com/article/index.php?id_article=1680. Аll-fizika.com сайты]&lt;/ref&gt; 
* Прокопиу, ученый Нобелевской премии. 20 февраля 2009, Otilia Bălinişteanu, Lumina газета&lt;ref&gt;[http://ziarullumina.ro/reportaj/stefan-procopiu-un-savant-de-premiul-nobel Ștefan Procopiu, un savant de Premiul Nobel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203083222/http://ziarullumina.ro/reportaj/stefan-procopiu-un-savant-de-premiul-nobel |date=2014-02-03 }}&lt;/ref&gt;  

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}


[[Категория:Румыния ғалимдары]]</text>
      <sha1>socmv7j6adplr4i63qdfe633x8zu53n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стәрлебаш ауыл Советы (Стәрлебаш районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139785</id>
    <revision>
      <id>1308269</id>
      <parentid>1303483</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T10:26:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10515" sha1="moedekwbukd1ls4blyxbpz7jv02h2ty" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Стәрлебаш ауыл Советы''' —[[Рәсәй Федерацияһы]] [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлебаш районы]]ндағы  [[муниципаль берәмек]].

Административ үҙәге — [[Стәрлебаш]] ауылы.

== Тарихы ==
Стәрлебаш ауыл Советы — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Стәрлебаш районы]] муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә&lt;ref name=&quot;RBzakon&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935113266 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 20.07.2005 № 211-з]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935113265 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 21.06.2006 № 329-з]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935113261 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 29.12.2006 № 404-з]&lt;/ref&gt;.

2008 йылда Ауыл советы составына Турмай ауыл Советының өлөшө инә.  

[[2008 йыл]]да Тормай ауыл Советы составына ингән. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның  2008 йылдың  19 ноябрҙәге 49-з һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле [[Башҡортостан Республикаһы]]ның административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә&lt;ref&gt;[http://www.gsrb.ru/upload/iblock/f6d/50-2008.doc Закон Республики Башкортостан от 19.11.2008 № 49-з «Об изменениях в административно-территориальном устройстве Республики Башкортостан в связи с объединением отдельных сельсоветов и передачей населённых пунктов»]&lt;/ref&gt;:

{{начало цитаты}} 39) [[Стәрлебаш районы]] буйынса:&lt;br /&gt; 
Тормай ауыл Советының [[Тәтербаш]], [[Мортаҙа]], [[Никольский]] ауылдарын Стәрлебаш ауыл Советына тапшырып, Стәрлебаш һәм Турмай ауылы Советтарының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә. Тормай ауыл Советының Тормай,  Банковка ауылдарын Яңғырсы ауыл Советы составына  тапшырып, Яңғырсы һәм Тормай ауыл советтары сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә. Тормай ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән төшөрөп ҡалдырырға.{{конец цитаты}}

== Халҡы ==
{{ Население | Стерлибашевский сельсовет (Стерлибашевский район) }}

== Ауыл биләмәһе составы ==
{{Автонумерация
  | Столбцов   = 4
  | Заголовок2 = Тораҡ пункты
  | Заголовок3 = Тораҡ пунктының тибы
  | Заголовок4 = Халҡы
  | Сортировка4 = һаны
  | Выравнивание4 = right
|%| [[Стәрлебаш]] | ауыл, {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Стерлибашево | тс }}
| | [[Первомайский (Стәрлебаш районы)|Первомайский]] | ауыл | {{ Население | Первомайский (Стерлибашевский район) | тс }}
| | [[Ибраҡай]] | ауыл | {{ Население | Ибраҡай | тс }}
| | [[Тәтербаш]] |ауыл | {{ Население | Тәтербаш | тс }}
| | [[Мортаҙа (Стәрлебаш районы)|Мортаҙа]] | ауыл | {{ Население | Муртаза (Стерлибашевский район) | тс }}
| | [[Мәҡсүт (Стәрлебаш районы)|Мәҡсүт]] | ауыл | {{ Население | Максютово (Стерлибашевский район) | тс }}
| | [[Мөхәмәтдәмин]] | ауыл | {{ Население | Мухаметдаминово | тс }}
| | [[Никольский (Стәрлебаш районы)|Никольское]] | ауыл | {{ Население | Никольское (Стерлибашевский район) | тс }}
| | [[Булаш]] | ауыл | {{ Население | Булаш | тс }}
| | [[Лесной кордон]] | ауыл | {{ Население | Лесной кордон | тс }}
| | [[Гөмбаҙы]] | ауыл | {{ Население | Гөмбаҙы| тс }}
}}

== Тыуып үҫкәндәр һәм билдәле кешеләре ==

* [[Биксурин Мирсәлих Мирсәлим улы|Биксурин Мирсәлих Мирсәли]]м улы (1819 — 1903 йыл 7 март) — рәсәй ғалим-тел белгесе, тәржемәсе, публицист, педагог, фольклорсы&lt;ref&gt;[http://www.ihist.uran.ru/_ency-show-223 Бекчурин, Мирсалих Мирсалимович // Уральская историческая энциклопедия]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.kpfu.ru/f11/bin_files/1!47.pdf Юсупова А. Ш. Лексика самоучителей татарского языка для русских 19-го века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030195751/http://old.kpfu.ru/f11/bin_files/1!47.pdf |date=2017-10-30 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Ғабдулла Сәиди]] (3 май 1836 йыл — 1 сентябрь 1914) — башҡорт дин әһеле, ишан, суфыйсылыҡ шәкерте, мәғрифәтсе, шағир һәм яҙыусы&lt;ref&gt;[http://www.urgaza.ru/kms_catalog+stat+cat_id-16+nums-144.html ''Ибрагимов Г. Д.'' Абдулла Саиди: религиозная и просветительская деятельность // Исламская цивилизация в Волго-Уральском регионе: Сборник материалов IV Международного симпозиума / отв. ред. Р. Ф. Талипов.— Уфа: РИЦ БашГУ, 2010. — 466 с. — С.42—47.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714201407/http://www.urgaza.ru/kms_catalog+stat+cat_id-16+nums-144.html|date=2014-07-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vatandash.ru/index.php?article=2042 ''Гайнислам Ибрагимов.'' Религиозная и просветительская деятельность Абдуллы Саиди.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309054003/http://vatandash.ru/index.php?article=2042 |date=2018-03-09 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Туҡаев Мөхәмәтшакир Мөхәмәтхарис улы]] (1867 — 1932) — ахун,  Өфө губернаһынан Рәсәй империяһы дәүләт думаһының II һәм III саҡырылыш депутаты&lt;ref&gt;Члены государственной думы (портреты и биографии) Второй созыв 1907-1912 г. Бойович М. М. Издание т-ва Сытина Москва 1907&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;istokirb&quot;&gt;[http://www.istoki-rb.ru/archive.php?article=848 Представители Народа: Мухамет-Шакир Тукаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420221002/http://istoki-rb.ru/archive.php?article=848 |date=2017-04-20 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Шәмсетдин Зәки|ШәмсетдинЗәки]] (1825 — ноябрь 1865) — башҡорт шағиры, суфыйсылыҡ юлынан барыусы шәкерт. Татар, төрөк (иҫке ғосман телендә), ғәрәп һәм фарсы телендә яҙған&lt;ref&gt;[http://tatarile.org/maglumat/шәхес/зәки-шәмсетдин Татарская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200328113435/http://www.tatarile.org/ |date=2020-03-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://persons-info.com/index.php?p=3&amp;v_nav=%D0%97&amp;pid=61230 Досье личности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160601230348/http://persons-info.com/index.php?p=3&amp;v_nav=%D0%97&amp;pid=61230 |date=2016-06-01 }}&lt;/ref&gt;.

== Дине ==

* '''Богородица-Табын ҡорамаһы''' — Стәрлебаш ауылындағы ғибәҙәтхана, Божья Матерь Табын иконаһы хөрмәтенә аталған, Рус православие сиркәүенең  [[Башҡортостан митрополияһы]]на ҡарай&lt;ref&gt;[https://itreba.org/ru/object/bogorodice-tabynskij-hram-sterlibashevo-174 Богородице-Табынский храм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309182747/https://itreba.org/ru/object/bogorodice-tabynskij-hram-sterlibashevo-174 |date=2018-03-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/7888-Sterlibashevo.html Стерлибашево]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.likirussia.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=301 Богородице-Табынская церковь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160513112535/http://www.likirussia.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=301 |date=2016-05-13 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

[[Категория:Стәрлебаш районы муниципаль берәмектәре]]</text>
      <sha1>moedekwbukd1ls4blyxbpz7jv02h2ty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Салмалы ауыл Советы (Шаран районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142300</id>
    <revision>
      <id>1308252</id>
      <parentid>1123679</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T04:42:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4212" sha1="cd2qxrisqwj2yhtv62ce6kzosfvxl0a" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Салмалы ауыл Советы''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Шаран районы]] муниципаль районының [[Муниципаль берәмек|муниципаль берәмеге]].

Административ үҙәге — '''[[Салмалы]]''' ауылы.

== Тарихы ==
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы [[ауыл биләмәһе]] статусына эйә&lt;ref name='RBzakon'&gt;Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан (в ред. Законов РБ от 20.07.2005 N 211-з, от 21.06.2006 N 329-з, от 29.12.2006 N 404-з)&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
Салмалы ауыл Советы [[Шаран районы]]ның [[Баҙғыя ауыл Советы (Шаран районы)|Баҙғыя]], [[Дүртөйлө ауыл Советы (Шаран районы)|Дүртөйлө]], [[Шаран]] ауыл Советтары һәм [[Туймазы районы]]ның [[Төмәнәк ауыл Советы (Туймазы районы)|Төмәнәк ауыл Советы]] менән сиктәш.

== Тарихы һәм тәбиғи ҡомартҡылары ==
Мослахова Илһөйәр. Шаран районы Салмалы ауылы тарихы һәм тәбиғи ҡомартҡылар.&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/6b98eacaf783e95dff3e387ae39ba314.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың
III Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары. 23 март 2017 йыл. 3-сө йыйынтыҡ. 90 — 97-се биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703105754/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/6b98eacaf783e95dff3e387ae39ba314.pdf |date=2022-07-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Фәтихов Хәлит Шәйех улы]] ([[20 март]] [[1958 йыл]]) — [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] баянсыһы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2004).

== Халҡы ==
{{ Население | Чалмалинский сельсовет (Шаранский район) }}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

== Составы ==
Салмалы ауыл Советы составына 4 тораҡ пункты инә:

* [[Дүрмән]] ауылы,
* [[Таң (Шаран районы)|Таң]] ауылы,
* '''[[Салмалы]]''' ауылы,
* [[Йомаҙыбаш]] ауылы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.sharanrb.ru/villages/54/ Чалмалинский сельсовет — Администрация муниципального района Шаранский район Республики Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Шаран районы муниципаль берәмектәре}}
[[Категория:Шаран районы муниципаль берәмектәре]]
[[Категория:Башҡортостандың ауыл биләмәләре]]</text>
      <sha1>cd2qxrisqwj2yhtv62ce6kzosfvxl0a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Позицион иҫәпләү системаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145691</id>
    <revision>
      <id>1308241</id>
      <parentid>1307358</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T20:38:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41654" sha1="82qfzr1b03a04hqedag3p7hcpb410iw" xml:space="preserve">'''Позицион иҫәпләү системаһы''' ('''позицион нумерация''') — һандың [[Тамғалау|яҙылышында]] һәр [[Һан|һанлы]] [[Символ|тамғаның]] ([[цифрҙың]]) ҡиммәте уның позицияһына ([[Һанлы разряд|разрядына]]) бәйле булған [[иҫәпләү системаһы]].

__TOC__
{{Иҫәпләү системалары}}

== Тарихы ==

{{также|Төрлө халыҡтарҙың иҫәпләү системаһы}}

Цифрҙарҙың урыны буйынса ҡиммәтенә нигеҙләнгән позицион нумерлауҙы [[шумер]]ҙар һәм  [[вавилон]]сылар уйлап тапҡан тип иҫәпләнә. Аҙаҡҡы периодта бындай нумерацияны индустар үҫтерәләр һәм [[Цивилизация тарихы|цивилизация  тарихында]] баһалап бөткөһөҙ эҙемтәләргә киләләр. Бындай системалар иҫәбенә [[унарлы иҫәпләү системаһы]] инә, уның барлыҡҡа килеүе бармаҡтар менән иҫәпләүгә бәйле. Урта быуаттар Европаһына ул итальян сауҙагәрҙәре аша килеп инә, улар үҙ сиратында Урта Азия халҡынан үҙләштергәндәр.

== Билдәләмәләр ==

{{anchor|Иҫәпләү системаһының нигеҙе}}Позицион иҫәпләү системаһы, иҫәпләү системаһының '''нигеҙе''' тип аталған бөтөн &lt;math&gt;b &gt; 1&lt;/math&gt; һаны менән билдәләнә. Нигеҙе &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; булған иҫәпләү системаһы шулай уҡ &lt;math&gt;b&lt;/math&gt;'''-арлы''' (айырым әйткәндә, ''икеле'', ''өсәрле'', ''унарлы'' һәм башҡа) иҫәпләү системаһы тип атала.

Тамғаһыҙ &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; [[бөтөн һан]]ы &lt;math&gt;b&lt;/math&gt;-арлы иҫәпләү системаһында &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; һаны дәрәжәләренең сикле [[Һыҙыҡлы арауыҡ|һыҙыҡлы комбинация]]һы рәүешендә күрһәтелә &lt;ref name=&quot;Fomin&quot;/&gt;:
: &lt;math&gt;x = \sum_{k=0}^{n-1} a_k b^k&lt;/math&gt;, бында &lt;math&gt;\ a_k&lt;/math&gt; —   &lt;math&gt;0 \leq a_k \le b-1&lt;/math&gt; тигеҙһеҙлеген ҡәнәғәтләндергән, '''цифрҙар''' тип аталған бөтөн һандар.
Был яҙылышта һәр &lt;math&gt;\ b^k&lt;/math&gt; [[Һыҙыҡлы арауыҡ#Базис. Үлсәнеш|базис элементы]] '''[[Һанлы разряд|разряд]]''' ('''позиция''') тип атала, разрядтарҙың һәм уларға ярашлы цифрҙарҙың ололоғо разрядтың (позицияның) номеры &lt;math&gt;\ k&lt;/math&gt; (дәрәжә күрһәткесенең ҡиммәте) менән билдәләнә.

&lt;math&gt;b&lt;/math&gt;-арлы иҫәпләү системаһында &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; позицияһы ярҙамында &lt;math&gt;0&lt;/math&gt;-дән &lt;math&gt;b^n-1&lt;/math&gt;-гә тиклем  диапазондағы бөтөн һандарҙы яҙырға мөмкин, йәғни бөтәһе төрлө &lt;math&gt;b^n&lt;/math&gt; һан.

== Һандарҙы яҙыу ==
Әгәр төрлөсә уҡыу мөмкинлеге тыумаһа (мәҫәлән, бөтә цифрҙар ҙа уникаль яҙма тамғалар рәүешендә күрһәтелгән), &lt;math&gt;\ x&lt;/math&gt; һаны уның &lt;math&gt;b&lt;/math&gt;-арлы цифрҙары эҙмә-эҙлелеге рәүешендә, уңдан һулға ҡарай разрядтары ололоғо кәмей барыу тәртибендә теҙеп яҙыла&lt;ref name=&quot;Fomin&quot;/&gt;:
: &lt;math&gt;x = a_{n-1} a_{n-2}\dots a_0.&lt;/math&gt;
Нулдән айырмалы &lt;math&gt;\ x&lt;/math&gt; һанында баштағы нулдәр ғәҙәттә яҙылмай.

Нигеҙҙәре, 36-ны ла индереп, 36-ға тиклем булған иҫәпләү системаларында һандарҙы яҙыу өсөн цифрҙар (тамғалар) сифатында ғәрәп цифрҙары ҡулланыла (0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9) һәм, аҙаҡ, латин алфавиты хәрефтәре (a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z). Шуның менән бергә, a = 10, b = 11 һәм башҡа шулай, [[ISBN|ҡайһы берҙә]] x = 10.

Бер үк ваҡытта бер нисә иҫәпләү системаһы менән эшләгәндә, уларҙы айырыу өсөн ғәҙәттә системаның нигеҙе аҫтағы индекс рәүешендә күрһәтелә, нигеҙ унарлы системала яҙыла:
: &lt;math&gt;123_{10}&lt;/math&gt; — был 123 һаны [[унарлы иҫәпләү системаһы]]нда;
: &lt;math&gt;173_8&lt;/math&gt; — шул уҡ һан [[һигеҙәрле иҫәпләү системаһы]]нда;
: &lt;math&gt;1111011_2&lt;/math&gt; — шул уҡ һан, ләкин [[икеле иҫәпләү системаһы]]нда;
: &lt;math&gt;0001\ 0010\ 0011_{10} = 000100100011_{BCD}&lt;/math&gt; — шул уҡ һан, ләкин унарлы цифрҙары [[Икеле код|икеле кодланған]] [[унарлы иҫәпләү системаһы]]нда ([[BCD]]);
: &lt;math&gt;11120_{3N}&lt;/math&gt; — шул уҡ һан, ләкин симметрик булмаған [[өсәрле иҫәпләү системаһы]]нда;
: &lt;math&gt;1iiii0_{3S} = 177770_{3S} = 122220_{3S} = +----0_{3S}&lt;/math&gt; — шул уҡ һан, ләкин симметрик [[өсәрле иҫәпләү системаһы]]нда, «i», «7», «2» һәм «−» тамғалары «−1»-ҙе аңлата, «1» һәм «+» тамғалары «+1»-ҙе аңлата.

Ҡайһы бер махсус өлкәләрҙә нигеҙҙе күрһәтеүҙең айырым ҡағиҙәләре ҡулланыла. Мәҫәлән, программалауҙа алтмышарлы система ошолай тамғалана:
* [[ассемблер теле|ассемблерҙә]] һәм конкрет телгә бәйләнмәгән дөйөм төрҙәге яҙыуҙарҙа, h хәрефе менән ('''h'''exadecimal һүҙенән) һандың аҙағында (синтаксис Intel);
* [[Паскаль (программалау теле)|Паскалдә]] «$» тамғаһы менән һандың алдында;
* [[Си (программалау теле)|Си]] һәм күп башҡа телдәрҙә 0x йәки 0X комбинацияһы менән (he'''x'''adecimal һүҙенән) башта.

Си теленең ҡайһы бер диалекттарында &lt;!-- (мәҫәлән, [[Microchip]] фирмаһының) --&gt; «0x»-ҡа оҡшашлыҡ буйынса икеле һандарҙы тамғалау өсөн «0b» префиксы ҡулланыла («0b» тамғалауы ANSI C стандартына инмәй).

== Миҫалдар ==

* '''2''' — [[икеле иҫәпләү системаһы|икеле]] ([[дискретлы математика|дискретлы математикала]], [[информатика|информатикала]], [[программалау|программалауҙа]])
* '''3''' — [[өсәрле иҫәпләү системаһы]]
* '''4''' — дүртәрле иҫәпләү системаһы
* '''8''' — [[һигеҙәрле иҫәпләү системаһы|һигеҙәрле]] ([[программалау|программалауҙа]])
* '''10''' — [[унарлы иҫәпләү системаһы]]
* '''12''' — [[ун икеле иҫәпләү системаһы|ун икеле]] (борон киң ҡулланылған, ҡайһы бер айырым өлкәләрҙә хәҙер ҙә ҡулланыла)
* '''16''' — [[ун алтылы иҫәпләү системаһы|ун алтылы]] (күберәк [[программалау|программалауҙа]] ҡулланыла, шулай уҡ [[шрифт]]тарҙа)
* '''20''' — [[егермеле иҫәпләү системаһы|егермеле]] ([[Цифры майя|майя]] һәм [[Ацтектар|ацтектарҙа]] ҡулланылған)
* '''40''' — ҡырҡарлы иҫәпләү системаһы (борон ҡулланылған: айырып әйткәндә, ''«ҡырҡ ҡырҡың»'' = 1600)
* '''60''' — [[алтмышарлы иҫәпләү системаһы|алтмышарлы]] (Боронғо Вавилонда ҡулланылған, ә аҙағыраҡ боронғо грек астрономдары тарафынан йондоҙҙарҙың мөйөшсә координаталарын ([[оҙонлоҡ|оҙонлоғон]] һәм [[киңлек|киңлеген]]) һәм ваҡытты үлсәгәндә ҡулланғандар). Хәҙерге көндә лә тәүлек ваҡытын үлсәүҙә ҡулланыла.

== Үҙсәнлектәре ==
Позицион иҫәпләү системаһы бер нисә үҙсәнлеккә эйә:

&lt;!-- Из-за нескольких абзацев в последнем пункте --&gt;
* Иҫәпләү системаһының нигеҙе уның үҙендә һәр саҡ 10 тип яҙыла; мәҫәлән, икеле иҫәпләү системаһында 10 2 һанын аңлата. Был раҫлау [[унар иҫәпләү системаһы]]на ҡулланыла алмай, унда бер генә цифр ҡулланыла.
* ''x'' һанын ''b''-арлы иҫәпләү системаһында яҙыу өсөн &lt;math&gt;\lfloor\log_b x\rfloor + 1&lt;/math&gt; цифр талап ителә, бында &lt;math&gt;\lfloor\cdot\rfloor&lt;/math&gt; һандың [[бөтөн өлөшө]]н алыуҙы аңлата.
* Позицион иҫәпләү системаһында яҙылған һандарҙы, алдан уларҙы башта торған нулдәр менән бер үк оҙонлоҡҡа тиклем тигеҙләгәндә,  разрядтары буйынса  сағыштырырға мөмкин. Был ваҡытта сағыштырыу өлкәнерәк разрядтан бәләкәйерәгенә, бер һандағы цифр икенсе һандағы ярашлы цифрҙан ҙурыраҡ булғанға тиклем дауам итә. Мәҫәлән, унарлы иҫәпләү системаһында яҙылған 321 һәм 312 һандарын сағыштырыу өсөн бер үк разрядтарҙағы цифрҙар һулдан уңға сағыштырыла:
** 3 = 3 — һандарҙы сағыштырыу һөҙөмтәһе әлегә билдәһеҙ;
** 2 &amp;gt; 1 — беренсе һан ҙурыраҡ (ҡалған цифрҙарға бәйһеҙ рәүештә).
: Шулай итеп, һандарҙың позицион иҫәпләү системаһында яҙылышында, был яҙыуҙар  башта торған нулдәр менән бер үк оҙонлоҡҡа тиклем тигеҙләнгәндә, һандарҙағы тәбиғи тәртип [[лексикографик тәртип|лексикографик тәртипкә]] ярашлы. 
* Һандар өҫтөндә арифметик ғәмәлдәр. Позицион иҫәпләү системаһы, тик бер урынлы һандарҙы [[ҡушыу таблицаһы|ҡушыу таблицаһын]], ә ҡалған өс ғәмәл өсөн тағы ла ярашлы системала [[ҡабатлау таблицаһы|ҡабатлау таблицаһын]] (ҡарағыҙ, мәҫәлән, [[бағаналап бүлеү]]) белгән хәлдә, бер ҡыйынлыҡһыҙ ҡушыу, алыу, ҡабатлау, бүлеү һәм ҡалдыҡлы бүлеү ғәмәлдәрен башҡарырға мөмкинлек бирә.

=== Экономиялыҡ ===
{{перевести|en|Radix economy}}
Нигеҙе &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; булған иҫәпләү системаһы [[цифрлы техника|цифрлы техникала]], һәр береһе һандың цифрҙарын кодлаусы &lt;math&gt;b&lt;/math&gt;  төрлө торошто ҡабул итә алған [[триггер]]ҙар йыйылмаһынан торған [[регистр (цифрлы техника)|регистрҙар]] менән тормошҡа ашырыла. Был ваҡытта ''иҫәпләү системаһының экономиялылығы'' — мөмкин тиклем әҙ һандағы дөйөм тамғалар ярҙамында мөмкин тиклем күберәк һандағы һандарҙы күрһәтеү мөмкинлеге — бигерәк тә ҙур әһәмиәткә эйә.&lt;ref name=&quot;Fomin&quot;/&gt; Әгәр триггерҙар һаны &lt;math&gt;r&lt;/math&gt;-ға тигеҙ булһа, ул саҡта дөйөм тамғалар һаны &lt;math&gt;m=r\cdot b&lt;/math&gt;-ға тигеҙ, ә улар ярҙамында яҙылырға мөмкин булған һандар һаны ярашлы рәүештә — &lt;math&gt;b^r=b^{\frac{m}{b}}&lt;/math&gt;. &lt;math&gt;b&lt;/math&gt;-нан функция булараҡ, был аңлатма  &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; [[число е|''e'' = 2,718281828…]] һанына тигеҙ булғанда үҙенең [[Глобаль максимум|максимум]] ҡиммәтен ҡабул итә&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Brian|last=Hayes|title=Third base|journal=American Scientist|url=http://www.americanscientist.org/issues/pub/third-base/2|year=2001|volume=89|issue=6|pages=490–494|doi=10.1511/2001.40.3268}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160324100419/http://www.americanscientist.org/issues/pub/2001/11/third-base/2 |date=2016-03-24 }}&lt;/ref&gt;, &lt;math&gt;b&lt;/math&gt;-ның бөтөн ҡиммәттәрендә &lt;math&gt;b = 3&lt;/math&gt; булғанда максимумына өлгәшә. Шулай итеп, [[өсәрле иҫәпләү системаһы]] ([[Өсәрле компьютер|өсәрле ЭВМ-дарҙа ҡулланылған]]) иң экономиялыһы була, уның артынса [[икеле иҫәпләү системаһы]] (ғәҙәттә күпселек киң таралған ЭВМ-дарҙа ҡулланылған) һәм дүртәрле иҫәпләү системаһы килә.

{{цитата|автор=[[Фомин, Сергей Васильевич|С. В. Фомин]]|Иҫәпләү системаһының экономиялылығы, уның иҫәпләү машинаһында ҡулланылыуы күҙлегенән ҡарағанда, ҙур әһәмиәтле шарт. Шуға күрә, иҫәпләү машинаһында икеле иҫәпләү системаһы урынына өсәрле иҫәпләү системаһын ҡулланыу ҡайһы бер конструктив ҡыйынлыҡтар тыуҙырыуына ҡарамаҫтан, (был ваҡытта һәр береһе ике түгел, ә өс ныҡлы торошта тора алған элементтар ҡулланырға кәрәк), был система ҡайһы бер иҫәпләү ҡоролмаларында ҡулланылған инде&lt;ref&gt;См. [[Троичный компьютер]].&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Fomin&quot;&gt;{{книга |автор=[[Фомин, Сергей Васильевич|С. В. Фомин]] |заглавие=Системы счисления |серия=[[Популярные лекции по математике]] |год=1987 |место=М. |издательство=Наука |страниц=48 |ссылка=http://plm.mccme.ru/ann/a40.htm}} ([http://www.math.ru/lib/files/plm/v40.djvu альтернативная ссылка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602025214/http://www.math.ru/lib/files/plm/v40.djvu |date=2013-06-02 }})&lt;/ref&gt;}}

Иҫәпләү системаһының экономиялылығын эквивалентлы тасуирлауҙы, [[мәғлүмәти энтропия]] төшөнсәһен ҡулланып алырға була. Һандың яҙылышында һәр цифрҙың күренеүенең [[Дискретлы тигеҙ таралыу|тигеҙ ихтималлығы]] шарттарында, ''n''-разрядлы һанды нигеҙе ''b'' булған иҫәпләү системаһында яҙыуҙың мәғлүмәти энтропияһы &lt;math&gt;n\tfrac{\ln b}{b}&lt;/math&gt; ҡиммәтен ҡабул итә (даими коэффициентҡа тиклем аныҡлыҡ менән). Шуға күрә нигеҙе ''b'' булған иҫәпләү системаһында һандарҙың ''яҙыу тығыҙлығы'' (йәғни, бер разрядҡа мәғлүмәт миҡдары) &lt;math&gt;\tfrac{\ln b}{b}&lt;/math&gt;-ға тигеҙ, ул шулай уҡ иң ҙур ҡиммәтен ''b'' = ''e'' булғанда, ә ''b''-ның бөтөн ҡиммәттәре өсөн ''b'' = 3 булғанда ҡабул итә.

== Икенсе нигеҙгә күсеү ==

=== Унарлы иҫәпләү системаһына күсереү ===
Әгәр һан &lt;math&gt;b&lt;/math&gt;-арлы иҫәпләү системаһында

: &lt;math&gt;a_{n-1}\;a_{n-2}\ldots \;a_1\;a_0&lt;/math&gt; тигеҙ булһа,

ул саҡта уны унарлы иҫәпләү системаһына күсереү өсөн ошондай сумманы иҫәпләйбеҙ:
: &lt;math&gt;\sum_{k=0}^{n-1} a_k\cdot b^k&lt;/math&gt;

йәки, асығыраҡ күренештә:
: &lt;math&gt;a_{n-1}\cdot b^{n-1} + a_{n-2} \cdot b^{n-2} + \ldots + a_1 \cdot b^1 + a_0 \cdot b^0,&lt;/math&gt;

йәки, аҙаҡ килеп, [[Горнер схемаһы]] күренешендә:
: &lt;math&gt;((\ldots(a_{n-1} \cdot b + a_{n-2}) \cdot b + a_{n-3}) \ldots ) \cdot b + a_0.&lt;/math&gt;

Мәҫәлән:

: 101100&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; =
:: = 1 · 2&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; + 0 · 2&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; + 1 · 2&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; + 1 · 2&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; + 0 · 2&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; + 0 · 2&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; =
:: = 1 · 32 + 0 · 16 + 1 · 8 + 1 · 4 + 0 · 2 + 0 · 1 =
:: = 32 + 8 + 4 + 0 = 44&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;

=== Унарлы иҫәпләү системаһынан күсереү ===
; Бөтөн өлөшө
# Унарлы һандың бөтөн өлөшөн, унарлы һан нулгә тигеҙ булғанға тиклем, эҙмә-эҙ нигеҙгә бүлергә.
# Бүлгәндә табылған ҡалдыҡтар кәрәкле һандың цифрҙары булып торалар. Яңы системала һанды һуңғы ҡалдыҡтан башлап яҙалар.
; Кәсер өлөшө
# Унарлы һандың кәсер өлөшөн күсерергә кәрәк булған системаның нигеҙенә ҡабатлайбыҙ. Бөтөн өлөшөн айырабыҙ. Кәсер өлөшөн яңы системаның нигеҙенә ҡабатлауҙы, ул нулгә тигеҙ булғанға тиклем дауам итәбеҙ.
# Яңы системала һанды, ҡабатлау һөҙөмтәһенең табылыу тәртибендә яҙылған бөтөн өлөштәре төҙөй.

; Миҫал
&lt;math&gt;44_{10}&lt;/math&gt; һанын икеле системаға күсерәйек:
 44-те 2-гә бүләбеҙ. бүлендек 22, ҡалдыҡ 0
 22-не 2-гә бүләбеҙ. бүлендек 11, ҡалдыҡ 0
 11-ҙе 2-гә бүләбеҙ. бүлендек  5, ҡалдыҡ 1
  5-те 2-гә бүләбеҙ. бүлендек  2, ҡалдыҡ 1
  2-не 2-гә бүләбеҙ. бүлендек  1, ҡалдыҡ 0
  1-ҙе 2-гә бүләбеҙ. бүлендек  0, ҡалдыҡ 1
Бүлендек нулгә тигеҙ, бүлеү тамамлана. Хәҙер бөтә ҡалдыҡтарҙы аҫтан өҫкә ҡарай яҙып &lt;math&gt;101100_2&lt;/math&gt; һанын табабыҙ.

=== Икеле иҫәпләү системаһынан һигеҙле һәм ун алтылы иҫәпләү системаһына күсеү ===
Был типтағы операциялар өсөн ябайлаштырылған алгоритм бар.

Һигеҙле иҫәпләү системаһы өсөн — күсерелә торған һанды 2-нең дәрәжәһенә тигеҙ булған цифрҙар һанына бүлгеләйбеҙ (2, һанды күсерергә кәрәк булған системаның нигеҙе килеп сыҡһын өсөн күтәрергә кәрәк булған дәрәжәгә күтәрелә (2³=8), был осраҡта 3, йәғни триад). Триадаларҙы триадалар  таблицаһы буйынса үҙгәртәбеҙ:
 000 0 100 4
 001 1 101 5
 010 2 110 6
 011 3 111 7

Ун алтылы иҫәпләү системаһы өсөн — күсерелә торған һанды 2-нең дәрәжәһенә тигеҙ булған цифрҙар һанына бүлгеләйбеҙ (2, һанды күсерергә кәрәк булған системаның нигеҙе килеп сыҡһын өсөн күтәрергә кәрәк булған дәрәжәгә күтәрелә (2&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;=16), был осраҡта 4, йәғни тетрад). Тетрадтарҙы тетрадтар таблицаһы буйынса үҙгәртәбеҙ:
 0000 0 0100 4 1000 8 1100 C 
 0001 1 0101 5 1001 9 1101 D
 0010 2 0110 6 1010 A 1110 E
 0011 3 0111 7 1011 B 1111 F

Миҫал:
 үҙгәртәбеҙ 101100&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
 һигеҙле — 101 100 → 54&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt;
 ун алтылы — 0010 1100 → 2C&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt;

=== Һигеҙле һәм ун алтылы иҫәпләү системаһынан икеле иҫәпләү системаһына күсереү ===
Был типтағы операциялар өсөн ябайлаштырылған алгоритм бар.

Һигеҙле система өсөн — таблица буйынса триплеттарға үҙгәртәбеҙ
 0 000 4 100
 1 001 5 101
 2 010 6 110
 3 011 7 111

Ун алтылы система өсөн — таблица буйынса квартеттарға үҙгәртәбеҙ
 0 0000 4 0100 8 1000 C 1100 
 1 0001 5 0101 9 1001 D 1101
 2 0010 6 0110 A 1010 E 1110
 3 0011 7 0111 B 1011 F 1111

Миҫал:
 үҙгәртәбеҙ
 54&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt; → 101 100
 2C&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt; → 0010 1100

=== Икеле иҫәпләү системаһынан һигеҙле һәм ун алтылы иҫәпләү системаһына күсереү ===
Кәсер өлөшөн икеле иҫәпләү системаһынан һигеҙле һәм ун алтылы иҫәпләү системаһына күсереү һандың бөтөн өлөшөн күсергәндәге кеүек тормошҡа ашырыла, тик шул айырма менән, октаваларға һәм тетрадтарға бүлеү унарлы өтөрҙән уңға ҡарай бара, тулмаған разрядтар уңдан нулдәр менән тултырыла. Мәҫәлән, юғарыла ҡаралған 1100,011&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; һаны 14,3&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt; йәки C,6&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt; күренешендә буласаҡ.

=== Ирекле иҫәпләү системаһынан унарлы иҫәпләү системаһына күсереү ===
Икеле 1100,011&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; һанын унарлы иҫәпләү системаһына күсереү миҫалын ҡарайыҡ. Был һандың бөтөн өлөшө 12-гә тигеҙ (юғарыла ҡарағыҙ), ә бына кәсер өлөшөн күсереүҙе ентекләп ҡарайыҡ:
: &lt;math&gt; 0,011 = 0 \cdot 2^{-1} + 1 \cdot 2^{-2} + 1 \cdot 2^{-3} = 0 + 0,25 + 0,125 = 0,375.&lt;/math&gt;

Шулай итеп, 1100,011&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; = 12,375&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;.

Теләһә ниндәй иҫәпләү системаһынан күсереү тап шулай уҡ тормошҡа ашырыла, тик «2» урынына системаның нигеҙе ҡуйыла.

Күсереү уңайлы булһын өсөн, һандың бөтөн һәм кәсер өлөштәрен айырым күсерәләр, ә һөҙөмтәне аҙаҡ берләштерәләр.

=== Унарлы иҫәпләү системаһынан ирекле системаға күсеү ===
Һандың кәсер өлөшөн башҡа иҫәпләү системаларына күсереү өсөн уның бөтөн өлөшөн нулгә әйләндерергә һәм килеп сыҡҡан һанды күсерергә кәрәк булған системаның нигеҙенә ҡабатлай башларға кәрәк. Әгәр ҡабатлау һөҙөмтәһендә яңынан бөтөн өлөш барлыҡҡа килһә, килеп сыҡҡан бөтөн өлөштөң ҡиммәтен иҫтә ҡалдырып (яҙып ҡуйып), уны ҡабаттан нулгә әйләндерергә кәрәк. Кәсер өлөшө тулыһынса нулгә әйләнгәс операция тамамлана. Түбәндә 103,625&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; һанын икеле иҫәпләү системаһына күсереү миҫалы килтерелә.

Бөтөн өлөшөн юғарыла тасуирланған ҡағиҙә буйынса күсереп табабыҙ 103&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; = 1100111&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;.
 0,625-те 2-гә ҡабатлайбыҙ. Кәсер өлөшө 0,250. Бөтөн өлөшө 1.
 0,250-не 2-гә ҡабатлайбыҙ. Кәсер өлөшө 0,500. Бөтөн өлөшө 0.
 0,500-ҙө 2-гә ҡабатлайбыҙ. Кәсер өлөшө 0,000. Бөтөн өлөшө 1.
Шулай итеп, өҫтән аҫҡа 101&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; һанын алабыҙ. Шуға күрә 103,625&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; = 1100111,101&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;

Тап шулай уҡ теләһә ниндәй нигеҙле иҫәпләү системаһына күсереү башҡарыла. 

Баштан әйтеп китергә кәрәк, был миҫал махсус һайланған, дөйөм осраҡта һандың кәсер өлөшөн унарлы иҫәпләү системаһынан башҡа иҫәпләү системаларына күсереүҙе бик һирәк осраҡта тамамлауға өлгәшеп була, шуға күрә, күпселек осраҡта, күсереүҙе бер ни тиклем хата менән башҡарырға мөмкин. Өтөрҙән һуң тамғалар ни тиклем күберәк булһа, шул тиклем күсереү һөҙөмтәһенең яҡынса ҡиммәте дөрөҫкә яҡыныраҡ була. Әгәр, мәҫәлән, 0,626 һанын икеле кодҡа күсереп ҡарағанда, был һүҙҙәрҙең дөрөҫлөгөнә еңел ышанып була.

== Вариациялар һәм дөйөмләштереүҙәр ==

=== Рациональ һандарҙың яҙылышы ===
&lt;math&gt;x&lt;/math&gt; [[рациональ һан]]ы &lt;math&gt;b&lt;/math&gt;-арлы иҫәпләү системаһында &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; һанының дәрәжәләренең һыҙыҡлы комбинацияһы (ғөмүмән алғанда, сикһеҙ) рәүешендә күрһәтелә:
: &lt;math&gt;x = (a_{n-1} a_{n-2} \ldots a_1 a_0 , c_1 c_2 \ldots)_b = \sum_{k=0}^{n-1} a_k b^k + \sum_{k=1}^{\infty} c_k b^{-k}&lt;/math&gt;
бында &lt;math&gt;a_k&lt;/math&gt; — [[бөтөн өлөш|бөтөн өлөшөнөң]] цифрҙары ([[Унарлы айырғыс|айырғысҡа]] тиклем), &lt;math&gt;c_k&lt;/math&gt; — [[кәсер өлөш|кәсер өлөшөнөң]] цифрҙары (айырғыстан һуң), &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; — бөтөн өлөшөнөң разрядтары һаны.

&lt;math&gt;b&lt;/math&gt;-арлы иҫәпләү системаһында тик &lt;math&gt;\frac{q}{b^m}&lt;/math&gt;, бында &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; һәм &lt;math&gt;q&lt;/math&gt; — бөтөн һандар, күренешендә күрһәтергә мөмкин булған рациональ һандарҙың ғына ахырғы яҙыуы бар:
: &lt;math&gt;\frac{q}{b^m} = (a_{n-1} a_{n-2} \ldots a_1 a_0 , c_1 c_2 \ldots c_{-m})_b = \sum_{k=0}^{n-1} a_k b^k + \sum_{k=1}^{m} c_k b^{-k},&lt;/math&gt;
бында &lt;math&gt;(a_{n-1} a_{n-2} \ldots a_1 a_0)_b&lt;/math&gt; һәм &lt;math&gt;(c_1 c_2 \ldots c_{-m})_b&lt;/math&gt;  &lt;math&gt;q&lt;/math&gt;-ны &lt;math&gt;b^m&lt;/math&gt;-нә бүлгәндә ярашлы рәүештә [[ҡалдыҡлы бүлеү|бүлендектең һәм ҡалдыҡтың]] &lt;math&gt;b&lt;/math&gt;-арлы яҙылышы булып торалар.

&lt;math&gt;\frac{q}{b^m}&lt;/math&gt; күренешендә күрһәтеп булмаған рациональ һандар [[периодлы кәсер|периодлы кәсерҙәр]] рәүешендә яҙылалар.

=== Симметрик иҫәпләү системалары ===
'''Симметрик (тигеҙләшкән, тамға разрядлы) иҫәпләү системаһы''' шуның менән айырыла, цифрҙарҙы &lt;math&gt;\{0, 1, \ldots, b-1\}&lt;/math&gt; күмәклегенән түгел, ә &lt;math&gt;\left\{0-\left(\tfrac{b-1}{2}\right),1 -\left(\tfrac{b-1}{2}\right), \ldots,(b-1)-\left(\tfrac{b-1}{2}\right)\right\}&lt;/math&gt; күмәклегенән алып ҡулланалар. Цифрҙар бөтөн булһын өсөн, &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; таҡ булырға тейеш. Симметрик иҫәпләү системаларында һандың тамғаһы өсөн өҫтәлмә тамғалауҙар кәрәкмәй.&lt;ref&gt;{{книга |автор=С. Б. Гашков |заглавие=Системы счисления и их применение |серия=[[Библиотека «Математическое просвещение»]] |выпуск=29 |год=2004 |isbn=5-94057-146-8 |страниц=52 |ссылка=http://www.mccme.ru/mmmf-lectures/books/books/books.php#book-29}}&lt;/ref&gt; Бынан тыш, симметрик системаларҙа иҫәпләүҙәр шуның менән уңайлы, түңәрәкләү өсөн айырым ҡағиҙәләр кәрәкмәй — ул артыҡ разрядтарҙы ябай алып ташлауға ҡайтып ҡала, был иҫәпләүҙәрҙең систематик хаталарын ҡырҡа кәметә.

Йышыраҡ симметрик [[өсәрле иҫәпләү системаһы]] &lt;math&gt;\{-1,0,1\}&lt;/math&gt; цифрҙары менән ҡулланыла. Ул [[өсәрле логика|өсәрле логикала]] ҡулланыла һәм «[[Сетунь (компьютер)|Сетунь]]» иҫәпләү  машинаһында техник тормошҡа ашырыла.

=== Тиҫкәре нигеҙҙәр ===
{{main|Нега-позицион иҫәпләү системаһы}}

[[Нега-позицион иҫәпләү системаһы|Нега-позицион]] тип аталған, нигеҙҙәре тиҫкәре позицион системалар була:
* '''-2''' — [[нега-икеле иҫәпләү системаһы]]
* '''-3''' — нега-өсәрле иҫәпләү системаһы
* '''-10''' — нега-унарлы иҫәпләү системаһы
=== Бөтөн һан булмаған нигеҙҙәр ===
Ҡайһы берҙә шулай уҡ нигеҙҙәре бөтөн һан булмаған позицион иҫәпләү системалары ҡарайҙар: [[рациональ һан|рациональ]], [[иррациональ һан|иррациональ]], [[трансцендент һан|трансцендентлы]].

Бындай иҫәпләү системаларының миҫалдары булып торалар:
* ''b'' = ⅓  булғанда— рациональ кәсер нигеҙле иҫәпләү системаһы, күсештең өсәрле реверсивлы [[регистр]]ҙарында бөтөн һандарға ҡабатлау һәм бүлеү ғәмәлдәрен башҡарырға мөмкинлек бирә {{нет АИ|18|01|2010}},
* ''b'' = ½ булғанда — рациональ кәсер нигеҙле иҫәпләү системаһы{{нет АИ|18|01|2010}},
* ''b'' = [[алтын киҫелеш|φ = 1,61…]] булғанда — «[[алтын киҫелеш|алтын киҫелешкә]]» тигеҙ булған иррациональ нигеҙле [[Бергман, Джордж|Бергман]] иҫәпләү системаһы.&lt;ref&gt;А. В. Никитин [http://andrejnikitin.narod.ru/matematika2.htm Система Бергмана].&lt;/ref&gt;

=== Комплекслы нигеҙҙәр ===
Позицион иҫәпләү системаһының нигеҙе шулай уҡ [[Комплекслы һан|комплекслы]] һан булырға мөмкин&lt;ref name=&quot;Khmelnik1&quot;&gt;{{статья |автор=Хмельник С. И. |заглавие=Специализированная ЦВМ для операций с комплексными числами |издание=Вопросы радиоэлектроники |том=XII |выпуск=2 |год=1964 |ссылка=http://lib.izdatelstwo.com/Papers2/s4.zip}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Knuth&quot;&gt;{{cite journal |author=Knuth D. E. |title=An Imaginary Number System |url=https://archive.org/details/sim_association-for-computing-machinery-communications_1960-04_3_4/page/245 |journal=Communication of the ACM |volume=3 |issue=4 |year=1960 |pages=245—247 |doi=10.1145/367177.367233}}&lt;/ref&gt;. Был ваҡытта уларҙа цифрҙар, туранан-тура был иҫәпләү системаларында күрһәтелгән һандар менән арифметик ғәмәлдәр башҡарырға мөмкинлек биреү шартын ҡәнәғәтләндереүсе ниндәйҙер [[сикле күмәклек|сикле күмәклектән]] ҡиммәттәр алалар.

Атап әйткәндә, комплекслы нигеҙле позицион иҫәпләү системалары араһында тик ике генә цифр 0 һәм 1 ҡулланылған икеле системаларҙы айырып ҡарарға була.

; Миҫалдар

Артабан позицион иҫәпләү системаһын ошондай күренештә яҙырбыҙ &lt;math&gt;\langle \rho,A \rangle&lt;/math&gt;, бында &lt;math&gt;\rho&lt;/math&gt; — иҫәпләү системаһының нигеҙе, ә ''A'' — цифрҙар күмәклеге. Атап әйткәндә, ''A'' күмәклеге ошондай күренештә булырға мөмкин:
* &lt;math&gt;B_R = \{ 0, 1, 2,\dots, R-1 \},&lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;D_R = \{-r_1,-r_1+1,\dots, -1,0,1,\dots,r_2-1,r_2 \},&lt;/math&gt; бында &lt;math&gt;r_1, r_2\geq 0&lt;/math&gt; һәм &lt;math&gt;R =r_1+r_2+1&lt;/math&gt;. &lt;math&gt;r_1=0&lt;/math&gt; булғанда &lt;math&gt;D_R&lt;/math&gt; күмәклеге &lt;math&gt;B_R&lt;/math&gt; күмәклегенә әйләнә.

Комплекслы нигеҙле позицион иҫәпләү системаларына миҫал булып торалар (артабан ''j'' — [[уйланма берәмек]]):
* &lt;math&gt;\langle \rho=j\sqrt{R},B_R \rangle.&lt;/math&gt;&lt;ref name=&quot;Knuth&quot;/&gt;
** Миҫал: &lt;math&gt;\langle \rho=\pm j\sqrt{2},\{0,1\} \rangle;&lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;\langle \rho=\sqrt{2}e^{\pm j \pi / 2},B_2 \rangle.&lt;/math&gt;&lt;ref name=&quot;Khmelnik1&quot;/&gt;
** Миҫал: &lt;math&gt;\langle \rho=-1\pm j,\{0,1\} \rangle;&lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;\langle \rho=2e^{j \pi / 3}, \{0,1,e^{2j \pi / 3},e^{-2j \pi / 3}\} \rangle;&lt;/math&gt;&lt;ref name=&quot;Khmelnik2&quot;/&gt;
* &lt;math&gt;\langle \rho=\sqrt{R},B_R \rangle,&lt;/math&gt; бында &lt;math&gt;\varphi=\pm \arccos{(-\beta/2\sqrt{R})}&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;\beta&lt;\min\{ R, 2\sqrt{R}\}&lt;/math&gt; — бирелгән ''R'' өсөн бер нисә ҡиммәт ҡабул итә алған бөтөн ыңғай һан;&lt;ref name=&quot;Khmelnik3&quot;&gt;{{статья |автор=Хмельник С. И. |заглавие=Позиционное кодирование комплексных чисел |издание=Вопросы радиоэлектроники |том=XII |выпуск=9 |год=1966 |ссылка=http://lib.izdatelstwo.com/Papers2/s5.zip}}&lt;/ref&gt;
* &lt;math&gt;\langle\rho=-R, A_R^2 \rangle,&lt;/math&gt; бында &lt;math&gt;A_R^2&lt;/math&gt; күмәклеге &lt;math&gt;r_m=\alpha_m^1 + j\alpha_m^2&lt;/math&gt; күренешендәге комплекслы һандарҙан тора, ә &lt;math&gt;\alpha_m \in B_R.&lt;/math&gt; Мәҫәлән: &lt;math&gt;\langle -2, \{0,1,j,1+j\} \rangle;&lt;/math&gt;&lt;ref name=&quot;Khmelnik2&quot;&gt;{{книга |автор=Хмельник С. И.|заглавие=Кодирование комплексных чисел и векторов |издание=Mathematics in Computers |место=Израиль |isbn=978-0-557-74692-7| год=2004 |ссылка=http://www.lulu.com/content/94846}}&lt;/ref&gt;
* &lt;math&gt;\langle \rho=\rho_2^{ },\{0,1\} \rangle,&lt;/math&gt; бында &lt;math&gt;\rho_2=\begin{cases}(-2)^{1/2} &amp; \mbox{if}\ m\ \mbox{even},\\ j(-2)^{(m-1)/2m} &amp; \mbox{if}\ m\ \mbox{odd}.\end{cases}&lt;/math&gt; .&lt;ref name=&quot;Khmelnik4&quot;&gt;{{книга |автор=Khmelnik S.I. |заглавие=[http://worldwide.espacenet.com/publicationDetails/biblio?DB=EPODOC&amp;adjacent=true&amp;locale=en_EP&amp;FT=D&amp;date=20030814&amp;CC=US&amp;NR=2003154226A1&amp;KC=A1 Method and system for processing complex numbers] |издание=Patent USA, US2003154226 (A1) |год=2001 }}&lt;/ref&gt;


; Икеле комплекслы иҫәпләү системалары

Түбәндә икеле позицион иҫәпләү системаларының нигеҙҙәре һанап кителгән һәм уларҙа 2, −2 һәм −1 һандарының яҙылыштары бирелгән:
* &lt;math&gt;\rho=2&lt;/math&gt;: &lt;math&gt;2=(10)_{\rho}&lt;/math&gt; (натураль нигеҙле иҫәпләү системаһы);
* &lt;math&gt;\rho=-2&lt;/math&gt;: &lt;math&gt;2=(110)_{\rho}&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;-2=(10)_{\rho}&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;-1=11_{\rho}&lt;/math&gt; (нега-позицион иҫәпләү системаһы);
* &lt;math&gt;\rho=-\rho_2&lt;/math&gt;: &lt;math&gt;2=(10100)_{\rho}&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;-2=(100)_{\rho}&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;-1=101_{\rho}&lt;/math&gt; (комплекслы нигеҙле иҫәпләү системаһы);
* &lt;math&gt;\rho=j\sqrt{2}&lt;/math&gt;: &lt;math&gt;2=(10100)_{\rho}&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;-2=(100)_{\rho}&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;-1=(101)_{\rho}&lt;/math&gt; (комплекслы нигеҙле иҫәпләү системаһы);
* &lt;math&gt;\rho=-1+j&lt;/math&gt;: &lt;math&gt;2=(1100)_{\rho}&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;-2=(11100)_{\rho}&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;-1=(11101)_{\rho}&lt;/math&gt; (комплекслы нигеҙле иҫәпләү системаһы);
* &lt;math&gt;\rho=\frac{-1+j\sqrt{7}}2&lt;/math&gt;: &lt;math&gt;2=(1010)_{\rho}&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;-2=(110)_{\rho}&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;-1=(111)_{\rho}&lt;/math&gt; (комплекслы нигеҙле иҫәпләү системаһы).

=== Күрһәткесле булмаған иҫәпләү системалары ===
[[Күрһәткесле функция|Күрһәткесле]] иҫәпләү системалары [[Күрһәткесле функция|күрһәткесле бәйләнешле]] позицион иҫәпләү системаларының айырым осраҡтары булып торалар. Күрһәткесле бәйләнеш урынына башҡа бәйләнештәр булырға мөмкин. Мәҫәлән, [[гипероператор]]лы позицион иҫәпләү системаһы&lt;br&gt;
: &lt;math&gt;{\operatorname{hyper4} (a, b) = \operatorname{hyper}(a, 4, b) = a ^ {(4)} b = a \uparrow\uparrow b = \atop {\ }} \quad {\underbrace{a^{a^{\cdot^{\cdot^{a}}}}}  \atop {b\mbox{ times}}} \quad {=a\to b\to 2 \atop {\ } }&lt;/math&gt;
шул уҡ һандағы тамғалар менән һандарҙың ҙур диапазонын яҙырға мөмкинлек бирә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|colwidth=30em}}

== Һылтанмалар ==
{{викиучебник|ru:Системы счисления|Иҫәпләү системалары}}
* {{статья |автор=И. Яглом |заглавие=Системы счисления |издание=[[Квант (журнал)|Квант]] |номер=6 |год=1970 |страницы=2-10 |ссылка=http://kvant.mccme.ru/1970/06/sistemy_schisleniya.htm}}
* {{книга |часть=[http://comp-science.narod.ru/Progr/Syst_Sch.html Позиционные системы счисления. Перевод чисел из одной позиционной системы счисления в другую. Арифметические операции с числами в позиционных системах счисления] |заглавие=Введение в информатику. Лабораторные работы |ответственный=Авт.-сост. А. П. Шестаков |издательство=Перм. ун-т. |место=Пермь |год=1999}}
* {{книга |автор=Поспелов Д. А.|заглавие=Арифметические основы вычислительных машин дискретного действия |издание=Высшая школа |год=1970}}

[[Категория:Һандар]]
[[Категория:Иҫәпләү системалары]]</text>
      <sha1>82qfzr1b03a04hqedag3p7hcpb410iw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Петах-Тиква</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146583</id>
    <revision>
      <id>1308239</id>
      <parentid>1188377</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T19:25:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11914" sha1="f1o9p8o6a62u9xii4ljaenxscvg4nbm" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Петах-Тиква''' ({{Lang-he|פֶּתַח תִּקְוָה}}) — («Өмөт ҡапҡаһы» [[Йәһүд теле|иврит]]), Гуш-Дандағы ҡала, [[Тель-Авив|Тель-Авивтан көнсығышҡа табан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан]]

Майҙаны — 38  км²

== Тарих ==
Ауылдың исеме — «өмөт ҡапҡаһы» [[Йәһүд теле|йә]] — Хошеа пәйғәмбәр китабынан (Осий) (2:15) алынған. [[1878 йыл]]да [[Иерусалим]]дан килгән дини йәһүд төркөмөнөң ауыл хужалығы ултырағы итеп нигеҙләгән. Улар башта бындай ултыраҡты Иерихон янында төҙөргә булалар, ләкин [[Төрөктәр|төрөк]] власы быға ҡаршы сыға. Шул ваҡытта йәһүдтәр ер хужаһы гректан 340 гектар ерҙе Яркон йылғаһы башында, һаҙлыҡлы урында, [[Ғәрәптәр|ғәрәптәрҙең]] Мулаббис ауылы янында һатып ала, шулай итеп яңы заманда беренсе йәһүд ауыл хужалығы ултырағына нигеҙ һала. Һуңыраҡ уны «Эм ха-Мошавот», ({{Lang-he|אם המושבות}}) — «әсә ''мошавот''» — һүҙе «мошава» (айырмалы рәүештә, «мошать») тип атайҙар, һуңғараҡ бындай сион ауылдары ҙур ҡалаларға әүерелгән.

Петах-Тикваға нигеҙ һалыусылар араһында, И. Саломон, И. Штампфер, И. Рааб һәм Д. Гутман (1827-94) була, улар яңы күскенселәрҙе йәлеп итә, ләкин бында [[Тапма|малярия]] эпидемияһы башланып китә, шунлыҡтан тәүге уңыш түбән була. [[1882 йыл]]да Петах-Тиквала 10 йорт һәм уларҙа 66 кеше иҫәпләнә, [[Тапма|малярия]] арҡаһын ауылдың күп кешеләре Яхудие ауылына (хәҙер Иехуд) күсеп китә, ләкин улар үҙ ерҙәрен эшкәртеүҙе дауам итә. [[1883 йыл]]да Билу хәрәкәте ағзалары Яркон йылғаһынан алыҫтараҡ яңы ултыраҡҡа нигеҙ һала. Уға Ховевей Цион ([[Белосток (ҡала)|Белосток)]] ағзалары ҡушыла.

Яңы күскенселәр шул уҡ ҡыйынлыҡтар менән осраша — ауыл хужалыҡ тәжрибәһе булмау, [[Тапма|малярия]], [[Төрөктәр|төрөк]] хакимиәтенең дошмансылыҡ күрһәтеүе, [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] күршеләренең һөжүме дауам итә. Барон Э. де Ротшильд ярҙамы менән һаҙлыҡтар киптерелә. Мошава менән идаралыҡ итеү урындағы советтан барон хакимиәтенә күсә. Һуңғараҡ барон хакимиәте менән ауыл кешеләре араһында көсөргәнеш барлыҡҡа килә; [[1900 йыл]]да Ротшильд ауыл биләмәһен Йәһүд колонизацион йәмғиәтенә тапшыра. Ғәрәптәрҙең һөжүменән һаҡланыу отрядтары (илдә беренсе булып) төҙөлә, уның етәксеһе А. Шапира була.

[[1891 йыл]]да Петах-Тиквала 464 кеше иҫәпләнә, [[1900 йыл]]да — 818. Мошава израиль эшселәр хәрәкәте үҙәгенә әйләнә; бында [[1905 йыл]]да буласаҡ Ха-Поэль ха-Цаир ({{Lang-he|הפועל הצעיר}}) һәм Ахдут ха-'авода (Тнуа-ле ахдут ха-'авода) партияларына нигеҙ һалына. [[Беренсе донъя һуғышы|1-се бөтә донъя һуғышынан]] һуң мошаваға бик күп яңы репатрианттар күсеп килә. [[1921 йыл]]дын майында Петах-Тиква кешеләре ғәрәптәрҙең атакаһын кире ҡаға, әммә уларҙың дүртәүһе һәләк була. [[1930 йыл]]да бында Хагананың штаб-фатиры урынлаша. [[1930 йыл]]да Петах-Тиквала 8,8 мең кеше йәшәй, ә [[1938 йыл]]да — 20 мең; [[1939 йыл]]да Петах-Тиква ҡала статусын ала. Шул уҡ ваҡытта бында сәнәғәт йылдам үҫешә башлай, беренсе сиратта — ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеү буйынса предприятиелар барлыҡҡа килә.

Был ваҡытта ҡала бик тиҙ үҫеп китә, уға бер нисә күрше ауылдар (Махане-Йехуда, Эйн-Ганним, Кфар-Ганним, Кфар-Авраам һәм башҡалар) ҡушыла. [[1948 йыл]]дан һуң үҫеш тағы ла шәбәйеп китә (1953 йылда 45 мең кеше, [[1961 йыл]]да 54 мең кеше, [[1970 йыл]]да 83,2 мең кеше йәшәй). ХХ быуаттың 90-сы йылдарында Петах-Тикваға элекке [[СССР]] иленән бер нисә тиҫтә репатрианттар күсеп килә. Яңы предприятиелар барлыҡҡа килә (металл эшкәртеү, химия, текстиль, аҙыҡ-түлек һәм башҡа). Ҡалала Ицхак Рабин исемендәге медицина үҙәге («Белинсон») эшләй — ул илдең иң ҙур ойошмаларының береһе, шулай уҡ Шнайдер исемендәге Балалар медицина үҙәге — Яҡын Көнсығыштағы иң алдынғы медицина үҙәге эшләй. Ҡалала «Яд ле-баним» мемориаль үҙәге бар, ул Израиль дәүләтен обороналауҙа һәләк булғандар иҫтәлегенә төҙөлгән.

== Халыҡ ==
{{Текст раздела население НП Израиля}}

Израиль статистика мәғлүмәттәре бюроһы күрһәткестәре буйынса 2018 йылдың башында бында 240357 кеше йәшәй.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
И. Герцтың «Тикватейну» шиғырының (1878) ([[Йәһүд теле|ивритсә]] «Беҙҙең өмөт») беренсе строфаһы [[Израиль Дәүләтенең гимны|Тергеҙелгән Израиль дәүләтенең гимны]] итеп алығнан, ул шиғыр Петах — Тиква ултырағының асылыуына арналған.

== Галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Petah Tikva.jpg|Петах-Тиква, Ашкенази урамы, 2005 йыл.
Файл:PT-Haim Ozer.jpg|Петах-Тиква, Хайм-Озер урамы, 2005 йыл (реконструкциялау)
Файл:PT-Haim Ozer2.jpg|Петах-Тиква, Хайм-Озер урамы, 2008 йыл (реконструкциянан һуң)
Файл:PT-Haim Ozwe3.jpg|Петах-Тиква, Хайм-Озер урамы 2008 йыл
Файл:PT-Phone Booth.jpg|Телефон будкаһы. Петах- Тиква. (Хайм-Озер урамы). 2008 йыл.
Файл:PetahTikvaMunicipalityBuilding.jpg|Петах-Тиква муниципалитеты бинаһы, 2008 йыл.
Файл:Petah Tikva municipality entrance.jpg|Муниципалитет бинаһына инеү.
Файл:Municipality of Petah Tikva - 01.jpg|Петах-Тиква муниципалитет бинаһы, 2015 йыл.
Файл:Petah Tikva bus lane01.jpg|Йәмәғәт транспорты һыҙаттары, Петах-Тиква, Трумпельдор урамы.
Файл:Petah Tikva bus lane02.jpg|Йәмәғәт транспорты һыҙаттары, Петах-Тиква, Трумпельдор урамы.
Файл:Caltrava bridge in Petah Tikva01.jpg|Йәйәүлеләр өсөн вантлы Калатрава күпере
Файл:Caltrava bridge in Petah Tikva02.jpg|Йәйәүлеләр өсөн вантлы Калатрава күпере.
Файл:Caltrava bridge in Petah Tikva03.jpg|Йәйәүлеләр өсөн вантлы Калатрава күпере.
Файл:Caltrava bridge in Petah Tikva04.jpg|Йәйәүлеләр өсөн вантлы Калатрава күпере һәм «оло каньон» күпере({{lang-he|הקניון הגדול}}).
Файл:Gur Shasha tower2.jpg|Ицхак Рабин исемендәге медицина үҙәге, Гур Шапиро бинаһы.
Файл:Yeshiva on Herzl street in Petah Tikva.jpg|Иешива. Петах-Тиква, Герцль урамы.
Файл:Удод - птица Израиля.jpg|Израиль һөҙһөт ҡошо һәйкәле, Петах-Тиква.
Файл:Motorcyclist-angel Haim-Ozer street Petah-Tikva.jpg|Петах-Тиквала мотоциклеттағы фәрештә скульптураһы, Хайм-Озер урамы.
Файл:Head post office in Petah Tikva - 03.jpg|Почтамт
Файл:Head post office in Petah Tikva - 04.jpg|Почтамт. Абонент йәшниктәре
Файл:T-62 tank in Petah-Tikva.jpg|Танк Т-62, ҡомартҡы. Танк башняһы 180° борола
Файл:Petah Tikva Zoo - 03.jpg|Петах-Тиква зоопаркы
Файл:Petah Tikva Zoo - 04.jpg|Петах-Тиква зоопаркы
Файл:Lev-ha-ir square Petah-Tikva - 04.jpg|Лев майҙаны. Петах-Тиква
Файл:A rabbinical court of Petah Tikva.jpg|Раввин суды. Петах-Тиква
&lt;/gallery&gt;

== Туғанлашҡан ҡалалары ==
* {{Флаг США|20px}} Чикаго ([[Английский язык|ингл.]]  &lt;span lang=&quot;en&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Chicago&lt;/span&gt;), [[Иллинойс]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] ([[1994 йыл|1994]])&lt;ref&gt;[http://www.chicagosistercities.com/sister-cities/ Chicago Sister Cities{{ref-en}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117110459/http://www.chicagosistercities.com/sister-cities/ |date=2017-11-17 }}&lt;/ref&gt;
* {{Флаг Германии|20px}} [[Кобленц]] ({{Lang-de|Koblenz}}), [[Германия]] ([[2000 йыл|2000]])
* {{Флаг Украины|20px}} [[Чернигов]] ({{Lang-uk|Чернігів}}), [[Украина]]ла&lt;ref&gt;[http://www.chernigiv-rada.gov.ua/citypartners/citypartners-list Міста Міста партнерить Чернігова{{ref-uk}}]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://www.petah-tikva.muni.il Официальный сайт муниципалитета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180213021617/http://petah-tikva.muni.il/ |date=2018-02-13 }}
* [http://www.pbase.com/rdavid/petahtikva Фотографии]
* [http://berkovich-zametki.com/2008/Starina/Nomer5/Tsuriel1.php Страницы истории Петах-Тиквы]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]
[[Категория:Израиль ҡалалары]]</text>
      <sha1>f1o9p8o6a62u9xii4ljaenxscvg4nbm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сорбонна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153482</id>
    <revision>
      <id>1308263</id>
      <parentid>1234496</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T08:52:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11675" sha1="6i5q243tw22beziiz0xq6rc0ekhfxw5" xml:space="preserve">{{Ук}}
&lt;br&gt;
[[Файл:Paris_France_La_Sorbonne_march_2007.jpg|мини|Сорбоннаның [[Барокко]] фасады (арх. Жак Лемерсье, 1642 йылда)]]
'''Сорбонна''' ({{Lang-fr|la Sorbonne}}) — архитектура-тарихи ҡомартҡыһы, [[Франция|Францияның]] баш ҡалаһында [[Париж университеты]] үҙәге; [[Париж|Париждың Латин кварталында]] урынлашҡан; ҡала милке булып тора.

Сорбонна атамаһы [[XIII быуат]]та ҡалала дин өйрәнеү коллежын — Сорбонна коллежына нигеҙ һалған Изге Людовик Туғыҙынсының руханийы, дин белгесе Робер де Сорбон исемнән алынған. Юғарыла атап үтелгән коллеж һуңыраҡ Париж университеты составына инә. Йәнәшәлек термины университет менән бәйләп әйтелә башлай, аҙаҡ шул килеш һаҡланып ҡала.

Урыҫ телендәге киң мәғлүмәт саралары Сорбоннаға ҡарата йыш ҡына «Сорбонна университеты» һүҙбәйләнешен ҡуллана, әммә был семантик (мәғәнәүи) яҡтан дөрөҫ түгел.

== Архитектураһы ==
Бинаның [[Барокко]] стилендәге фасады Сорбонна сиркәүе — Изге Урсула Сорбоннская часовняһыныҡы; уны төҙөү 1642 йылда тамамлана. Ваҡыт үтеү менән, 1905 йылда динде дәүләттән айырыу тураһындағы закон ҡабул ителгәндән һуң, бина рәсми ҡабул итеүҙәр һәм күргәҙмәләр өсөн яраҡлаштырыла.

Сорбонна часовняһы милли тарихи ҡомартҡы булып тора һәм [[1887 йыл|1887 йылдың]] февраленән дәүләт яҡлауы аҫтына алына. Ҙур амфитеатр (башҡа залдар менән бергә) — [[1975 йыл|1975 йылдың]] сентябренән тарихи ҡомартҡы.

== Тарихы ==
[[Файл:Meeting_of_doctors_at_the_university_of_Paris.jpg|мини|Сорбонна докторҙары йыйылышы]]
Сорбонна тарихы [[XII быуат]]тан алда уҡ башлана, ләкин тап 1215 йылдаПариж университеты формалаша. Бер нисә сиркәү мәктәбе берләшә һәм [[Европа|Европалағы]] тәүге университетты ойоштора. Башта ирекле сәнғәт, ҡануни хоҡуҡтар, [[медицина]] һәм [[теология]] факультеттары ғына була. [[XIII быуат]]та bylt Европалағы иң ҙур университетҡа әйләнә. 1229—1231 йылдарҙзабастовка а урындағы университеттың автономия хоҡуғына эйә, туранан-тура буйһона папа.

1257 йылда теолог Робер де Сорбон, король Изге Людовик Парижда ярлы ғаиләләрҙән булған балалар өсөн дини коллеж аса; 50 йылдан һуң коллеж билдәлелеге буйынса Европаның күп кенә динде өйрәнеүсе уҡыу йорттарынан өҫтөн булып сыға.

[[XIV быуат]] Сорбонна мәктәбенең ҡеүәтен һәм абруйын арттырыу өсөн бик уңайлы мәл була: көнбайыш сиркәүенең Ватикандан айырылып сығыуы Римдең әһәмиәтен юҡҡа сығара, тип әйтерлек, абруйлы юғары белем биреү учреждениеһына ихтыяж тыуа: Собронна тап шундай уҡыу йорто булып тора ла инде. 1393 йылда Собоннаның 54 докторы сиркәү даирәһендәге низағ-бүленеште бөтөрөү буйынса үҙ фекерҙәрен еткереү өсөн королгә ебәрелә. Улар тәҡдим иткән саралар тиҙ арала ғәмәлгә ашырыла, йәғни руханиҙарҙан һәм донъуи кешеләрҙән торған юғары собор үҙ-ара дошманлашҡан авиньон һәм рим папалары өсөн судья ролен үтәй башлай.

1554 йылда кллежға Сорбонна исеме бирелә һәм әкренләп Париж университетының теология факультеты менән берләшә

[[XVII быуат]]та Сорбонна исеме менән бөтә Париж университеты атала башлай.

[[XVIII быуат]]та Сорбонна коллежы «провизор» уның эштәренә идара иткән составына бөтә ағзалар тарафынан үҙ даирәһенән һайлап ҡуйылған дүрт доктор ингән бай учреждениеға әйләнә. Провизорҙар тәғәйенләгән махсус чиновниктар финанстар менән идара итә.

[[1790 йыл]]да Сорбонна коллежды дини мәктәп булыуҙан туҡтай. [[1808 йыл]]да [[Наполеон I|Наполеондың]] декреты менән уның бинаһы Париж ҡалаһыуниверситеты ҡарамағына тапшырыла.

== Бөгөнгө Сорбонна ==
[[1968 йыл]]да «Ҡыҙыл май» булараҡ билдәле булған «яңы һулдар» идеялары аҫтында сығыш яһаған төп студент үҙәктәренең береһенә әйләнә.

[[1970 йыл]]да Сорбонна, йәки Париж университеты белем биреү йүнәлештәре буйынса айырылыған һәм өс [[Париж]] академияһына һәм Париж төбәгенә ҡараған 13 университетҡа бүленә. Был университеттарҙың дүртеһе, нигеҙҙә, Сорбоннаның тарихи биналарында урынлаша, ҡалғандары — Париждың башҡа кварталдарында һәм Париж ситендә.

Париж академияһы ректораты һәм Париж университетттары канцелярияһы Сорбоннала урынлаша. Шулай уҡ хартияларҙың милли мәктәбе, Юғары тикшеренеүҙәр тәжрибә мәктәбе ({{Lang-fr|École pratique des hautes études}}) һәм өлөшләтә Париж I, Париж III , Париж IV һәм Париж V университеттары. Шулай уҡ Сорбоннаның университет-ара китапханаһы ла Сорбоннала урынлаша&lt;ref&gt;[http://www.sorbonne.fr/la-sorbonne-aujourdhui.html La Sorbonne aujourd’hui et ses affectataires]{{Ref-fr}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Amphithéâtre_Sorbone.JPG|мини|230x230пкс|Сорбоннаның амфитеатры]]
[[Файл:Salle_Saint-Jacques_(Bibliothèque_de_la_Sorbonne).jpg|мини|230x230пкс|Сорбонна китапханаһы, Изге Иаков залы.]]

=== Хәҙерге замандағы ун өс университет ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|I
|Париж I университеты  — Пантеон-Сорбонна
|[http://www.univ-paris1.fr/ сайты]
|Париж академияһы
|-
|II
|Париж II университеты  — Пантеон-Ассас
|[http://www.u-paris2.fr/ сайты]
|Париж академияһы
|-
|III
|III Париж III университеты — Яңы Сорбонна
|[http://www.univ-paris3.fr/ сайты]
|Париж академияһы
|-
|IV
|Париж IV университеты — Париж-Сорбонна
|[http://www.paris-sorbonne.fr/ сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228221755/http://www.paris-sorbonne.fr/ |date=2011-02-28 }}
|Париж академияһы
|-
|V
|Париж Декарт университеты  (Париж V университеты)
|[https://web.archive.org/web/20120606082521/http://www.univ-paris5.fr/ сайты]
|Париж академияһы
|-
|VI
|Пьер һәм Мария Кюри исемендәге университет (Париж VI университеты)
|[http://www.upmc.fr/ сайты]
|Париж академияһы
|-
|VII
|Париж VII университеты — Дени Дидро
|[http://www.univ-paris7.fr/ сайты]
|Париж академияһы
|-
|VIII
|Париж VIII университеты — Винсент-Сен-Дени
|[http://www.univ-paris8.fr/ сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110204021612/http://www.univ-paris8.fr/ |date=2011-02-04 }}
|Кретей академияһы
|-
|IX
|Париж-Дофин университеты (Париж IX университеты)
|[http://www.dauphine.fr/ сайты]
|Париж академияһы
|-
|X
|Париж X университеты — Нантер (Көнбайыш Париж университеты — Нантер-ля-Дефанс)
|[http://www.u-paris10.fr/ сайты]
|Версаль академияһы
|-
|XI
|Париж XI университеты — Көньяҡ Париж
|[http://www.u-psud.fr/ сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070712185326/http://www.u-psud.fr/ |date=2007-07-12 }}
|Версаль академияһы
|-
|XII
|Париж университеты XII Валь-де-Марн — Париж-Валь-де-Марн
|[http://www.univ-paris12.fr/ сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100118153030/http://www.univ-paris12.fr/ |date=2010-01-18 }}
|Кретей академияһы
|-
|XIII
|Париж XIII университеты  — Төньяҡ Париж
|[http://www.univ-paris13.fr/ сайты]
|Кретей академияһы
|}

== Шулай уҡ ҡара ==
* Францияла мәғариф
* Оло университеттар исемлеге
* Болон университеты
* Оксфорд университеты

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ+|Сорбонна|[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]}}
* Цзе. Franklin, «La Sorbonne» (1875);
* Méric, «et fondateur Sorbonne La son» (1888);
* Rashdall, «in the middle of A the history universities ages» (Л., 1895, 2 том: «Paris»).

== Һылтанмалар ==
* [http://www.sorbonne.fr/ Рәсми сайт]{{ref-fr}}
* [http://maps.google.com/maps?q=paris,+france&amp;ll=48.848387,2.343274&amp;spn=0.003005,0.010274&amp;t=h&amp;hl=en Google Maps спутник һүрәте]
* Академик В. И. Арнольд Париж университетындағы уҡытыу тураһында: [http://nauka.relis.ru/05/0412/05412020.htm Арифметиканың биш ҡағиҙәһе]

{{библиоинформация}}

[[Категория:Париж университеттары]]</text>
      <sha1>6i5q243tw22beziiz0xq6rc0ekhfxw5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белёзоглу Эмре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160918</id>
    <revision>
      <id>1308242</id>
      <parentid>1299096</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T20:45:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zafer</username>
        <id>17263</id>
      </contributor>
      <comment>Photo changed</comment>
      <origin>1308242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13979" sha1="ipmrvi0izfa6orj5ubxmjp9lficgo02" xml:space="preserve">{{Футболсы
 |исеме                         = Эмре Белёзоглу
 |изображение                 = Emre Belözoğlu Kasımpaşa SK 20260130 (4).jpg
 |буйы                        = 170
 |ауырлығы                         = 68
 |позиция                     = [[Ярымһаҡсы (футбол)|ярымһаҡсы]]
 |хәҙерге клубы               = {{Флаг Турции|20px}} [[Фенербахче (футбол клубтары)|Фенербахче]]
 |номер                       = 5
 |йәштәр клубтары            = {{футбол карьераһы
||{{Флаг Турции|20px}} Гюнесспор|
|1992—1994|{{Флаг Турции|20px}} [[Зейтинбурнуспор]]|
|1994—1996|{{Флаг Турции|20px}} [[Галатасарай (футбол клубтары)|Галатасарай]]|}}
 |клубтары                       = {{футбол карьераһы
|1996—2001|{{Флаг Турции|20px}} [[Галатасарай (футбол клубтары)|Галатасарай]]|102 (14)
|2001—2005|{{Флаг Италии|20px}} [[Интернационале]]|79 (3)
|2005—2008|{{Англия|20px}} [[Ньюкасл Юнайтед]]|58 (5)
|2008—2012|{{Флаг Турции|20px}} [[Фенербахче (футбол клубтары)|Фенербахче]]|103 (12)
|2012—2013|{{Флаг Испании|20px}} [[Атлетико Мадрид]]|7 (0)
|2013—2015|{{Флаг Турции|20px}} [[Фенербахче (футбол клубтары)|Фенербахче]]|56 (14)
|2015—2019|{{Флаг Турции|20px}} [[Истанбул Башакшехир]]|128 (15)
|2019—{{Х. в.}}|{{Флаг Турции|20px}} [[Фенербахче (футбол клубтары)|Фенербахче]]|19 (1)
}}
 |йыйылма командаһы        = {{футбол карьераһы
|1994—1995|{{Флаг Турции|20px}} Төркиә (15 йәшкә тиклем)|11 (7)
|1995—1997|{{Флаг Турции|20px}} Төркиә (16 йәшкә тиклем)|35 (20)
|1996—1997|{{Флаг Турции|20px}} Төркиә (17 йәшкә тиклем)|7 (2)
|1997|{{Флаг Турции|20px}} Төркиә (18 йәшкә тиклем)|6 (0)
|1998—1999|{{Флаг Турции|20px}} [[Футбол буйынса Төркиә йыйылма командаһы (21 йәшкә тиклем)|Төркиә (21 йәшкә тиклем)]]|12 (4)
|2000—{{Х. в.}}|{{Флаг Турции|20px}} [[Футбол буйынса Төркиә йыйылма командаһы|Төркиә]]|101 (9)}}
 |миҙалдары                      = {{турнир|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаты]]}}
{{медаль|Бронза|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|Корея/Япония 2002]]}}
{{турнир|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты|Европа чемпионаттары]]}}
{{медаль|Бронза|[[Футбол буйынса Европа чемпионаты 2008|Австрия/Швейцария 2008]]}}
 |клуб тураындағы мәғлүмәттәрҙе яңыртыу   = 4.06.2020
 |йыйылма тураындағы мәғлүмәттәрҙе яңыртыу = 18.11.2019
}}

'''Эмре Белёзоглу''' (тур. &lt;span lang=&quot;tr&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Emre Belözoğlu&lt;/span&gt;, {{Lang-lez|Эмре Белезогълу}}&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Гьажиагъа Мегьамедшерифов.|заглавие=Куьр Рамазан|ссылка=http://lezgi.etnosmi.ru/one_stat.php?id=23214|язык=lez|издание=Лезги газет|год=2013|номер=42 (10531)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140202152232/http://lezgi.etnosmi.ru/one_stat.php?id=23214|archivedate=2014-02-02}}&lt;/ref&gt;; [[7 сентябрь]] [[1980 йыл|1980]] йыл, [[Истанбул]]) — [[Төркиә|төрөк]] [[футбол]]сыһы,  «Фенербахче» клубының  һәм Төркиә йыйылма командаһының ярымһаҡсыһы. ФИФА 100 исемлегенә индерелгән.

== Шәхси тормошо ==
Белёзоглу 1980 йылдың 7 сентябрендә Истанбулда тыуа. Эмреның олатаһы  — Белез  Дағстандың Мискиндж ауылынан сыҡҡан,  милләте буйынса лезгин. 18 йәшендә  Белез  имам Шамил әсирлегенән һуң [[Истанбул]]ға күсеп килә һәм ғосман подданныйлығын ҡабул итә, хәрби хеҙмәттә була  һәм тиҙҙән өйләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.daginfo.com/news/view/827.html|title=«Интернационале» дагестанского отлива|date=2004-02-23|publisher=daginfo.com|accessdate=2013-10-10|archiveurl=https://archive.is/20130728160915/www.daginfo.com/news/print/827.html|archivedate=2013-07-28}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20130728160915/www.daginfo.com/news/print/827.html |date=2013-07-28 }}&lt;/ref&gt;.

== Карьераһы ==
Эмре 12 йәшенән «[[Зейтинбурнуспор]]»  клубында шөғөлләнә, 14 йәшенән  —  «Галатһарай» үҫмерҙәр командаһында. Эмреның карьераһы өсөн шул саҡтағы төп тренер Фәтих Темри күп эшләй.  1996/97  миҙгел аҙағында  «[[Бешикташ (футбол клубы)|Бешикташ]]» менән  уйындың  2:2 иҫәбендә  ул алмашҡа Эмрены сығара һәм тегенеһе еңеү тубын индерә, был  «Галатһарайға»  еңеү һәм чемпионлыҡ килтерә. Биш йыл эсендә  «Галатһарай» составында Эмре илдең дүрт чемпионатында еңеү, илдең өс кубогын УЕФА Кубогын һәс УЕФА Суперкубогын яулай.

Уйынсы менән Милан  «Интеры» һәм башҡа бер нисә клуб ҡыҙыҡһына. 2001/02 миҙгелен Белезоглу Италияла башлай. Ул унда «Босфор [[Марадона Диего Армандо|Марадонаһы]]» тигән ҡушамат ала. Эмре Милан клубы өсөн күп матчтар  яулай, уның менән Италия Кубогын ала, 2002/03 миҙгелендә «Интерҙың»  иң яҡшы футболсыһы тип таныла. 2004/05 миҙгелендә  күп һанлы йәрәхәттәре арҡаһында яланға һирәк сыға.

2004 йылда ФИФА 100 исемлегенә индерелә.

2005 йылда төрөк  3,8 миллион [[Фунт стерлинг|фунт]]ҡа  «Ньюкасл Юнайтедҡа» күсә. Инглиз командаһында  тулыһынса мөмкинлектәрен файҙаланыуға йәрәхәттәре ҡамасаулай.

Эмре — 2000 йылдан Төркиә йыйылма командаһының уйынсыһы . Уның менән ул [[2002 йыл]]да Японияла һәм Кореяла донъя чемпионатында 3-сө урын яулай. Милли команда өсөн барлығы 70-тән артыҡ уйын үткәрә. 2008 йылда Бельгия йыйылма командаһы менән матч алдынан Истанбулда Ҡазан «Рубины» уйынсыһы Гекдениз Карадениз менән һуғыша&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/sport/2008/09/11/n_1269383.shtml Карадениз исключен из сборной за драку]&lt;/ref&gt;.

Англияла Эмре  3 тапҡыр  расист әйтемдәрҙә ғәйепләнә. Швейцария менән уйындарҙан һуң донъя чемпионатына -[[2006 йыл]]да  сығыу хоҡуғы өсөн талашы арҡаһында  6 матчҡа дисквалификациялана. Һуңыраҡ ФИФА ваҡытты  4 матчҡа тиклем  ҡыҫҡарта. Эмре үҙен артыҡ хәрәкәтсән уйынсы итеп күрһәтә.

2008 йылдың июлендә Эмре  Төркиәнең   «[[Фенербахче (футбол клубы)|Фенербахче]]» клубы менән дүрт йыллыҡ контрактҡа ҡул ҡуя&lt;ref&gt;[http://www.fenerbahce.org/eng/detay.asp?ContentID=1926 Emre Belözoglu joins Fenerbahce] 23 июля 2008. Официальный сайт «Фенербахче»{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.soccer.ru/news/74240.shtml Эмре Белёзоглу подписал 4-летний контракт с «Фенербахче»] 23 июля 2008. Soccer.ru&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 29 майында Эмре Мадридтың  «Атлетико» клубы менән ике йыллыҡ контракт төҙөй&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/football/141082791.html «Атлетико» объявил о переходе Эмре]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.clubatleticodemadrid.com/Web/noticia/template_noticia/templates.php?idnoticia=33658&amp;previo=1|title=Emre ya ejerce de rojiblanco|publisher=Sitio oficial del Club Atlético de Madrid|lang=es|date=2012-05-31|accessdate=31 May 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/68iooiW8w?url=http://www.clubatleticodemadrid.com/Web/noticia/template_noticia/templates.php?idnoticia=33658|archivedate=2012-06-27}}&lt;/ref&gt;. 2012 йылдың 25 октябрендә Мадридтың «[[Атлетико Мадрид|Атлетикоһы]]» составында тәүге гол индерә&lt;ref&gt;[http://www.habermonitor.com/en/haber/detay/emre-great-goal-belozoglu-ndan/406/ Emre great goal Belözoglu’ndan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121213034322/http://www.habermonitor.com/en/haber/detay/emre-great-goal-belozoglu-ndan/406 |date=2012-12-13 }}&lt;/ref&gt;.

[[2013 йыл]]дың 31 ғинуарында уйынсы «Фенербахче» командаһына әйләнеп ҡайта. [[2015 йыл]]дың 30 июненә тиклем контрактҡа ҡул ҡуя&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://new.clubatleticodemadrid.com/Web/noticia/template_noticia/noticia1.php?idnoticia=37850|title=El Atlético y el Fenerbahçe acuerdan el traspaso|publisher=Sitio oficial del Club Atlético de Madrid|lang=es|date=2013-01-31|accessdate=8 February 2013|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EMMYcmbf?url=http://new.clubatleticodemadrid.com/Web/noticia/template_noticia/noticia1.php?idnoticia=37850|archivedate=2013-02-11}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/6EMMYcmbf?url=http://new.clubatleticodemadrid.com/Web/noticia/template_noticia/noticia1.php?idnoticia=37850 |date=2013-02-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.fenerbahce.org/fb2008/detay.asp?ContentID=33108|title=Bir Gün Dilekler Gerçek Olur|publisher=Fenerbahçe Spor Kulübü Resmi Sitesi|lang=tr|date=2013-01-31|accessdate=8 February 2013|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ESHrlYNq?url=http://www.fenerbahce.org/fb2008/detay.asp?ContentID=33108|archivedate=2013-02-15}}&lt;/ref&gt;. 2013 йылдың 24 ғинуарында пенальти менән гол индереп, тәүге тапҡыр сығыш яһай.

== Ҡаҙаныштары ==

; «Галатһарай»

* Төркиә чемпионы: 1996/97, 1997/98, 1998/99, 1999/00
* Төркиә чемпионатында 2-се  урын: 2000/01
* Төркиә Кубогына эйә була: 1995/96, 1998/99, 1999/2000
* Төркиә Кубогы финалсыһы: 1997/98
* Төркиә Суперкубогына эйә була: 1997
* УЕФА Кубогы эйәһе: 1999/2000
* УЕФА  Суперкубогы эйәһе: 2000

; «Интер»

* 2-се урын, Серия А: 2002/03
* 3-сө урын,  Серия А: 2001/02, 2004/05
* Кубогы Италия Кубогы эйәһе: 2004/05

; «Ньюкасл Юнайтед»

* Интертото Кубогы: 2006

; «Фенербахче»

* Төркиә Суперкубогы эйәһе: 2009, 2014
* Төркиә чемпионы: 2010/11, 2013/14
* Төркиә Кубогы эйәһе: 2011/12, 2012/13

; «Атлетико»  Мадрид

* УЕФА Суперкубогы: 2012

; Төркиәнең йыйылма  командаһы

* 2002 йылғы донъя чемпионатында 3-сө урын 
* 2008 йылғы Европа чемпионатының ярымфиналсыһы

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.footballplayers.ru/players/Emre-Belezoglu_.html Страница на сайте «Футболисты мира»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030123616/http://footballplayers.ru/players/Emre-Belezoglu_.html |date=2020-10-30 }}
* [https://web.archive.org/web/20080225170332/http://www.123football.com/players/b/emre-belozoglu/index.htm Биография Эмре Белёзоглу на сайте «123 Football Stats»]{{ref-en}}
{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Истанбулда тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1980 йылда тыуғандар]]
[[Категория:7 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса футболсылар]]</text>
      <sha1>ipmrvi0izfa6orj5ubxmjp9lficgo02</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәһәҙиев Марат Шәриф улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164237</id>
    <revision>
      <id>1308210</id>
      <parentid>1184587</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T12:15:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4901" sha1="17ixgjvrwadrsj7icc6unbsg6tsspsx" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мәһәҙиев Марат Шәриф улы''' ({{lang-ru|Магадеев Марат Шарифович}}) ([[20 июль]] [[1962 йыл]]) — [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]], [[дәүләт]] органдары һәм хәрби хеҙмәт ветераны, ғалим-инженер. 1987—1990 йылдарҙа ВЛКСМ-дың [[Стәрлетамаҡ]] ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары; 1995 йылдан Башҡортостан Республикаһының граждандар оборонаһы эштәре һәм ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса министрының беренсе урынбаҫары, 1999 йылдан — министры; 2005—2010 йылдарҙа Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралыҡ начальнигы; 2012—2018 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Премьер-министры урынбаҫары. Генерал-майор. Техник фәндәр кандидаты. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1993) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған экологы (2007). II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштар өсөн» орденының миҙалы һәм [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]] менән бүләкләнеүсе.

== Биографияһы ==
Марат Шәриф улы Мәһәҙиев 1962 йылдың 20 июлендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ғафури районы]] [[Сәйетбаба]] ауылында тыуған.
Милләте буйынса [[Башҡорттар|башҡорт]], юғары белемле — 1985 йылда Д. И. Менделеев исемендәге Мәскәү химия-технология институтын (хәҙерге Российский химико-технологический университет имени Д. И. Менделеева) тамамлаған&lt;ref&gt;[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=Магадеев_Марат_Шарифович Сайт УГАТУ]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Хеҙмәт юлын 1979 йылда «Салауатнефтемаш» производство берекмәһендә смена начальнигы вазифаһында башлай, артабан [[«Каустик» берекмәһе|«Каустик»]] производство берекмәһенең комсомол комитеты секретары була.

1987—1990 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Стәрлетатаҡ ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары
&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК 930 ISBN 5-8258-0204-5&lt;/ref&gt;.

Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана, Юғары Советтың йәштәр эштәре, физик культура һәм туризм буйынса комиссия рәйесе була
&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 34&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Рәсәй химия-технология университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:ВЛКСМ-дың Башҡортостан ҡала комитеттарының беренсе секретарҙары]]
[[Категория:Шәхестәр:Стәрлетамаҡ]]</text>
      <sha1>17ixgjvrwadrsj7icc6unbsg6tsspsx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ниғмәтуллин Әкрәм Әғзәм улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165081</id>
    <revision>
      <id>1308226</id>
      <parentid>1230451</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T15:05:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5669" sha1="b90k5is196wmdjrihk9gzwxvjfw6vo6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ниғмәтуллин Әкрәм Әғзәм улы''' ({{lang-ru|Нигматуллин Акрам Агзамович}}; [[16 февраль]] [[1946 йыл]] — [[5 март]] [[2007 йыл]]) — хужалыҡ һәм муниципаль хеҙмәт эшмәкәре, 1990 йылдан [[Баймаҡ районы]] халыҡ депутаттары Советы рәйесе, район хакимиәте башлығы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның ун беренсе (1985—1990) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты, Ҡатын-ҡыҙҙар эше, ғаиләне һаҡлау, әсәлек һәм балалыҡ буйынса комиссия ағзаһы.

== Биографияһы ==
Әкрәм Әғзәм улы Ниғмәтуллин [[1946 йыл]]дың [[16 февраль|16 февралендә]] [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[1-се Этҡол]] ауылында тыуған. Милләте - [[Башҡорттар|башҡорт]], юғары белемле — 1969 йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н тамамлай.

Хеҙмәт юлын шул уҡ йылда Баймаҡ районы колхозында баш агроном булып башлай, ВЛКСМ-дың Баймаҡ районы комитетында секретарь була.

1975—1990 йылдарҙа «Таналыҡ» совхозы директоры, Сибай совхозы директоры, Йылайыр совхоз-техникумы директоры вазифаларында эшләй.

1990 йылдан — Баймаҡ районы халыҡ депутаттары Советы рәйесе — Баймаҡ районы һәм Баймаҡ ҡалаһы хакимиәте башлығы&lt;ref&gt;// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК 930 ISBN 5-8258-0204-5&lt;/ref&gt;.

Баймаҡ районы 163-сө Зауралье һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана Юғары Советтың Ҡатын-ҡыҙҙар эше, ғаиләне һаҡлау, әсәлек һәм балалыҡ буйынса комиссия ағзаһы.&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 34&lt;/ref&gt;.
 
Әкрәм Әғзәм улы Ниғмәтуллин 2007 йылдың 5 мартында вафат була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы]]

== Хәтер ==
* 2016 йылдың февралендә Баймаҡ районы хакимиәте бинаһына Әкрәм Ағзам улы Ниғмәтуллин хөрмәтенә таҡтаташ ҡуйылды&lt;ref&gt;[https://baimak.bashkortostan.ru/presscenter/news/97392/ В районе состоялись мероприятия памяти А. А. Нигматуллина. Администрация муниципального района Баймакский район. Официальный сайт. 25 Февраля 2016 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|14|02|2021}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [http://bashenc.online/ru/articles/51171/ Башкирская энциклопедия — НИГМАТУЛЛИН Акрам Агзамович]{{ref-ru}}{{V|6|03|2021}}   
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Баймаҡ районы башлыҡтары]]
[[Категория:Баймаҡ ҡалаһы башлыҡтары]]
[[Категория:Шәхестәр:Баймаҡ районы]]
[[Категория:Шәхестәр:Баймаҡ]]
[[Категория:Халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйестәре]]</text>
      <sha1>b90k5is196wmdjrihk9gzwxvjfw6vo6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөхәмәтов Исфар Фәтҡелислам улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165085</id>
    <revision>
      <id>1308213</id>
      <parentid>1029608</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T12:42:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4782" sha1="lazot7bibsfwombrrsjmsvruyrand5a" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мөхәмәтов Исфар Фәтҡелислам улы''' ({{lang-ru|Мухаметов Исфар Фаткулисламович}}; [[19 апрель]] [[1940 йыл]]) — [[КПСС|партия]] эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының йәштәр эштәре, физик культура һәм туризм буйынса комиссия рәйесе.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты.

== Биографияһы ==
Мөхәмәтов Исфар Фәтҡелислам улы [[1940 йыл]]дың [[19 апрель]] [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ишембай районы]] [[Петровский (Ишембай районы)|Петровский]] ауылында тыуған.
Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1966 йылда [[Өфө дәүләт авиация техник университеты|Өфө авиация институтын]], 1980 йылда Сверловск юғары партия мәктәбен тамамлаған.

Хеҙмәт юлын урман хужалығы эшсеһе булып башлай, артабан ВЛКСМ-дың район комитеты инструкторы була.
1959—1962 йылдарҙа Совер Армиһы сафтарын саҡырыла.
Институтты тамамлағас «Башнефтепроект» институтында инженер-конструктор, өлкән инженер булып эшләй.
1969 йылдан КПСС-тың Өфө ҡалаһы комитетында инструктор.
1974 йылда Өфө ҡалаһы Калинин районында икенсе секретарь.
1984—1992 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты секретары.
1992 йылдан «Восток» коммерция бануы вице-президенты.&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК 930 ISBN 5-8258-0204-5&lt;/ref&gt;

Өфө ҡалаһының Октябрь районы 41-се Транспорт һайлау округынан [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының йәштәр эштәре, физик культура һәм туризм буйынса комиссия рәйесе.&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 34&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
[[«Почёт Билдәһе» ордены]]

== Ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104
* [http://bashenc.ru/index.php/component/content/article/17-spiski/231-personalii-izdaniya-bashkirskij-komsomol?Itemid=101 Персоналии издания «Башкирский комсомол»]

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты секретарҙары]]
[[Категория:Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>lazot7bibsfwombrrsjmsvruyrand5a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөхәметдинов Радил Ҡыяметдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165162</id>
    <revision>
      <id>1308212</id>
      <parentid>975702</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T12:34:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4880" sha1="0izrmc7opijjkx1ihir4dh9g73xk6yj" xml:space="preserve">{{Берләштерергә|Мөхәметдинов Радил Ҡыяметдин улы|Мөхәмәтдинов Радил Ҡыяметдин улы}}
{{Ук}}
'''Мөхәметдинов Радил Ҡыяметдин улы''' ({{lang-ru|Мухаметдинов Радил Кияметдинович}})  ([[2 май]] [[1936 йыл]] ) — [[СССР|совет]] һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре, 1987 йылдан БАССР-ҙың дәүләт агропромы рәйесе урынбаҫары — БАССР министры,  Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының ер рефоромаһы һәм ер ресурстары комиссияһы ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]]  депутаты.

== Биографияһы ==
Мөхәметдинов Радил Ҡыяметдин улы [[1936 йыл]]дың [[2 май]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның  [[Ҡыйғы районы]] [[Түбәнге Ҡыйғы]] ауылында тыуған. 
Милләте буйынса  башҡорт, юғары белемле — 1959  йылда  [[Башҡорт дәүләт аграр университеты|Башҡортостан ауыл хужалығы институтын]]   тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1959 йылда Ҡыйғы районы «Победа» колхозында баш агроном булып башлай. 
1960 йылда Ҡыйғы комсомолының райкомына секретарь итеп һайлана. 1962—1965 йылдарҙа Ҡыйғы районы М. Ғафури исемендәге колхоз рәйесе.
1965—1987 йылдарҙа Ҡыйғы райкомында икенсе секретарь, КПСС-тың Салауат, Тәтешле райкомында беренсе секретары.

1987 йылдан БАССР-ҙың дәүләт агропромы рәйесе урынбаҫары — БАССР министры.
1990 йылдан аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы министры урынбаҫары.
1991 йылдан 
&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК  930 ISBN 5-8258-0204-5&lt;/ref&gt;
Шишмә районы, 272-се Арыҫлан һайлау округы [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының ер рефоромаһы һәм ер ресурстары комиссияһы ағзаһы.
&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]], [[«Почёт Билдәһе» ордены]].

== Ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] 
[[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:КПСС-тың район комитетының беренсе секретарҙары]]
[[Категория:ВЛКСМ-дың Башҡортостан район комитеттарының беренсе секретарҙары]]</text>
      <sha1>0izrmc7opijjkx1ihir4dh9g73xk6yj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөлөков Ғәлинур Мөхәррәм улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165163</id>
    <revision>
      <id>1308211</id>
      <parentid>1184591</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T12:22:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5723" sha1="sapmcegxofxrceu2pwnf499xcg3dmgy" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Мөлөков}}
'''Мөлөков Ғәлинур Мөхәррәм улы''' ({{lang-ru|Мулюков Галинур Мухаррямович}}; [[1 ноябрь]] [[1949 йыл]]) — ғалим-иҡтисадсы, [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1982 йылдан КПСС-тың [[Ауырғазы районы|Ауырғазы]] район комитеты секретары, 1985 йылдан — КПСС‑тың [[Стәрлебаш районы|Стәрлебаш]] район комитетының 1‑се секретары, 1990 йылдан — [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары; 1991—2007 йылдарҙа — «Башсельстрой» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡорт АССР-ының 12‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм Башҡортостан Республикаһының 1‑се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре докторы (2001), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы төҙөүсеһе (1999). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981).  Ауырғазы районының почётлы гражданины&lt;ref&gt;[https://aurgazy.bashkortostan.ru/district/honorary/498/ Аургазинский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210615002939/https://aurgazy.bashkortostan.ru/district/honorary/498/ |date=2021-06-15 }}&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Ғәлинур Мөхәррәм улы Мөлөков [[1949 йыл]]дың [[1 ноябрь|1 ноябрендә]] [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Яңы Ҡарамалы (Ауырғазы районы)|Яңы Ҡарамалы]] ауылында тыуған.
Милләте татар, юғары белемле — 1972 йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1972 йылда институтты тамамлағас «Ауырғазы» колхозында баш инженер булып башлай. Артабан Ауырғазы районы «Сельхозтехника» берләшмәһендә управляющий булып эшләй.

1982—1985 йылдарҙа Ауырғазы райкомында икенсе секретарб
1985—1990 йылдарҙа КПСС-тың Стәрлебаш райкомында беренсе секретарь.
1990—1991 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]нда икенсе секретарь.
1991 йылдан «Башкирагропромстрой» берләшмәһе начальнигы.&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК 930 ISBN 5-8258-0204-5&lt;/ref&gt;

Стәрлебаш районы, 250-се Йәшергән һайлау округынан 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 34&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]], 
* Ауырғазы районының почетлы гражданины.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:КПСС-тың Башҡортостан райком комитетының беренсе секретарҙары]]
[[Категория:Шәхестәр:Ауырғазы районы]]
[[Категория:Шәхестәр:Стәрлебаш районы]]</text>
      <sha1>sapmcegxofxrceu2pwnf499xcg3dmgy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәйетов Марат Шакир улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165296</id>
    <revision>
      <id>1308274</id>
      <parentid>998587</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T11:38:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4381" sha1="9nikufjcn4vt92y8hv5fnnfx2yz19f2" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сәйетов Марат Шакир улы''' ({{lang-ru|Саитов Марат Шакирович}})  ([[2 май]] [[1934 йыл]] ) — [[СССР|совет]] һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре, 1986 йылдан [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы]]ның баш табибы, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]]  депутаты.

== Биографияһы ==
Сәйетов Марат Шакир улы [[1934 йыл]]дың [[2 май]]ында  [[Башҡорт АССР-ы]]ның  [[Ауырғазы районы]] [[Сыбайтал]] ауылында тыуған. 
Милләте буйынса  татар, юғары белемле — 1959  йылда  [[Башҡорт дәүләт медицина университеты|Башҡортостан медицина институтын]]  тамамлаған.

Хеҙмәт юлын, 1959 йылда [[Башҡорт дәүләт медицина университеты|Башҡортостан медицина институтын]] тамамлағас Яңауыл районы башҡарма комитетында һаулыҡ һаҡлау мөдире булып эшләй башлай.
1963—1965 йылдарҙа академик Бурденко исемендәге нейрохтрургия фәнни-тикшеренеү институтында орднатурала уҡый.
1966—1969 йылдарҙа Яңауыл районы дауаханаһында баш табиб.

1969—1986 йылдарҙа БАССР-ҙың Һаулыҡ һаҡлау министрлығында баш окулист.
1986 йылдан [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы]]ның баш табибы.&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК  930 ISBN 5-8258-0204-5&lt;/ref&gt;
Өфө ҡалаһының Киров районы, 25-се Утро һайлау округынан [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы.&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34&lt;/ref&gt;
  
== Ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостан дауаханаларының баш табибтары]]
[[Категория:Шәхестәр:Яңауыл районы]]</text>
      <sha1>9nikufjcn4vt92y8hv5fnnfx2yz19f2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Свободин Николай Михайлович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165298</id>
    <revision>
      <id>1308257</id>
      <parentid>1183598</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T05:54:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5018" sha1="rueylfegjtwn1syski5oe1xqn45860u" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Свободин Николай Михайлович''' ([[23 август]] [[1938 йыл]] ) — [[СССР]] һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре, 1992 йылдан Фёдоровка районы халыҡ депутаттары советы рәйесе — район администрацияһы башлығы, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, коммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы.

1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]]  депутаты.

== Биографияһы ==
Свободин Николай Михайлович [[1938 йыл]]дың [[23 август]]нда [[Башҡорт АССР-ы]]ның  [[Бишбүләк районы]] [[Боголюбовка (Бишбүләк районы)|Боголюбовка]] ауылында тыуған. 
Милләте буйынса  урыҫ, юғары белемле — 1960  йылда [[Башҡорт дәүләт аграр университеты|Башҡортостан ауыл хужалығы институтын]] тамамлаған.

Хеҙмәт юлын, 1960 йылда  [[Башҡорт дәүләт аграр университеты|Башҡортостан ауыл хужалығы институтын]] тамамлағас, Бишбүләк районы «Дим» совхозында инженер-механик булып башлай.
1961—1968 йылдарҙа Фёдоровка районы «Пугачев» совхозында өлкән инженер, баш инженер һәм директор булып эшләй.

1988—1992 йылдарҙа район советының башҡарма комитеты рәйесе.
1992 йылдан Фёдоровка районы халыҡ депутаттары советы рәйесе — район администрацияһы башлығы.
&lt;ref&gt;// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК  930 ISBN 5-8258-0204-5&lt;/ref&gt;
Фёдоровка районы, 265-се Пугачёв һайлау округынан [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, коммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы.
&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34&lt;/ref&gt;
  
== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
[[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]], [[«Почёт Билдәһе» ордены]], миҙалдар

== Ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Шәхестәр:Бишбүләк районы]]
[[Категория:Шәхестәр:Фёдоровка районы]]
[[Категория:Фёдоровка районы башлыҡтары]]
[[Категория:Халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйестәре]]</text>
      <sha1>rueylfegjtwn1syski5oe1xqn45860u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сафронов Леонид Павлович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165301</id>
    <revision>
      <id>1308256</id>
      <parentid>1238181</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T05:41:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4443" sha1="eylb0vpwca8sc6pr93bnboikxcrolv7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сафронов Леонид Павлович''' ([[14 май]] [[1938 йыл]]) — [[СССР|совет]] һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, коммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты.

== Биографияһы ==
Сафронов Леонид Павлович [[1938 йыл]]дың [[14 май]]ында [[Свердловск өлкәһе]]нең Түбәнге Серги ауылында тыуған.
Милләте буйынса рус, юғары белемле — 1961 йылда Куйбышев индустриаль институтын тамамлаған.&lt;ref&gt;[https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/110462/Сафронов Большая биографическая энциклопедия]&lt;/ref&gt;

Хеҙмәт юлын 1961 йылда «Башэлектромонтаж» тресының Салауат монтаж идаралығында мастер булып башлай. артабан бүлек мөдире, баш инженер була.
1968—1980 йылдарҙа ошо уҡ треста управляющий урынбаҫары, баш инженер булып эшләй.
1980 йылдан КПСС-тың Өфө ҡала комитетында икенсе секретарь.
1987 йылдан СССР Госснаб Башҡортостан идаралығында начальник.
1991 йылдан Башҡортостан коммерция-производство предприятиеһының генераль директоры.
&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК 930 ISBN 5-8258-0204-5&lt;/ref&gt;

Мишкә районы 240-сы Камай һайлау округынан [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, коммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәтеү буйынса комиссия ағзаһы.&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 34&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
[[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]], ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]], миҙалдар

== Ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Һамар дәүләт техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]</text>
      <sha1>eylb0vpwca8sc6pr93bnboikxcrolv7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саниев Ильяс Сәғит улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165326</id>
    <revision>
      <id>1308253</id>
      <parentid>979446</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T04:59:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3898" sha1="nzg7mtcxpyznnaz66bb33mhdc9ntvuq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Саниев Ильяс Сәғит улы''' ({{lang-ru|Саниев Ильяс Сагитович}})  ([[10 март]] [[1953 йыл]] ) — [[СССР|совет]] һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре,
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]]  депутаты.

== Биографияһы ==
Саниев Ильяс Сәғит улы [[1953 йыл]]дың [[10 март]]ында [[Татар АССР-ы]]ның  [[Баулы районы]] [[Шалты]] ауылында тыуған. 
Милләте буйынса  татар, юғары белемле — 1975  йылда  Ҡазан ауыл хужалығы институтын  тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1975 йылда, Ҡазан ауыл хужалығы институтын тамамлағас, агроном булып башлай, Совет армияһы сафтарына саҡырыла. Хеҙмәт итеп ҡайтҡас, артабанғы хеҙмәт юлы ауыл хужалығы менән бәйле.
1977—1987 йылдарҙа Туймазы районы XXI партсъезд исемендәге колхозда агроном, баш агроном, колхоз рейесе булып эшләй.
1987—1988 йылдарҙа райондың агросәнәғәт берекмәһе рәйесе итеп тәғәйенләнә.
1988 йылдар «Туймазы» агросәнәғәт комбинатының генераль директоры булып эшләй.
1992 йылдан «Туймазы» агросәнәғәт компанияһының генераль директоры булып эшләй.&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК  930 ISBN 5-8258-0204-5&lt;/ref&gt;

257-се Иҫке Ҡандра һайлау округы буйынса [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының  республиканың, ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш буйынса комиссия ағзаһы.&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34&lt;/ref&gt;

== Ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Ҡазан дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Шәхестәр:Туймазы районы]]</text>
      <sha1>nzg7mtcxpyznnaz66bb33mhdc9ntvuq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саутин Владимир Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165329</id>
    <revision>
      <id>1308254</id>
      <parentid>1185455</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T05:23:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4679" sha1="gc8azf0if8jwf5dmhny6fr3isbg1jab" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Саутин Владимир Николаевич''' ([[24 июль]] [[1935 йыл]] ) — [[СССР|совет]] һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған урман сәнәғәте хеҙмәткәре; Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]]  депутаты.

== Биографияһы ==
Саутин Владимир Николаевич [[ йыл]]дың [[24 июль|24 июлендә]] [[Сыуаш АССР-ы]]ның  [[Алатырь]] ҡалаһында тыуған. 
Милләте буйынса  рус, юғары белемле —  1957 йылда  Волга буйы урмансылыҡ институтын  тамамлаған.

Хеҙмәт юлын, институтты тамамлағас, леспромхозда урман әҙерләү мастеры булып башлай. Артабан өлкән инженер, леспромхоз директоры була.
1966—1977 йылдарҙа «Башлес» берекмәһенең материальүтехник тәьмин итеү бүлеге начальнигы, берекмә начальнигы урынбаҫары булып эшләй.
1975 йылда «Башлес» берекмәһенең генераль директоры урынбаҫары.

1986 йылдан «Башлеспром» урман сәнәғәте берекмәһенең генераль директоры.&lt;ref&gt;[https://www.ufacity.info/history/day/116018.html 24 июля. День в истории]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК  930 ISBN 5-8258-0204-5&lt;/ref&gt;
Архангел районы 155-се Архангел һайлау округынан [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе.
&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
[[«Почёт Билдәһе» ордены]], Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған урман сәнәғәте хеҙмәткәре
== Ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]][[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған урман сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Мари дәүләт техник университетын тамалаусылар]]
[[Категория:Сәнәғәт предприятиелары директорҙары]]</text>
      <sha1>gc8azf0if8jwf5dmhny6fr3isbg1jab</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Райков Дмитрий Абрамович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165372</id>
    <revision>
      <id>1308246</id>
      <parentid>1299907</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T22:41:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12128" sha1="bsfjy875xexnkehdny72fejo4duwotq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Дмитрий Абрамович Райков''' ({{OldStyleDate|11|ноябрь|1905|29|октябрь}}, [[Одесса]] — декабрь [[1980 йыл|1980]]&lt;ref&gt;&lt;cite&gt;Д. А. Райков умер в самом конце декабря 1980 г.&lt;/cite&gt; // [http://www.mathnet.ru/links/232c5d0ae83668772bf677fa19178e87/rm5325.pdf ''Горин Е.А.'', Фрагменты научной биографии Д. А. Райкова: гармонический анализ. [[Успехи математических наук|УМН]], т. 61:5, 2006, стр. 158]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, [[Мәскәү]]) — совет математигы, функциональ анализ, ихтималлыҡ теорияһы һәм топология өлкәһендә белгес. МДПИ профессоры. Билдәле дәреслектәр авторы, математика буйынса бер нисә классик китапты рус теленә тәржемә итеүсе.

== Биографияһы ==
1920—1923 йылдарҙа Одесса һәм Мәскәү университеттарында эшселәр факультетында уҡый. 1929 йылда Мәскәү университетын тамамлай.

1920-се йылдарҙа Д. А. Райков әүҙем комсомол хеҙмәткәре, Мәскәү дәүләт университетының комсомол ойошмаһы секретары була. 1929—1930 йылдарҙа теоретик фәнни тикшеренеүҙәрҙең маҡсатҡа ярашлы булыуы тураһында бәхәстәрҙә ҡатнаша, уны файҙаһыҙ тип һанай. Әммә тиҙҙән был ҡараштан баш тарта һәм һуңыраҡ, Воронежда, һандар теорияһы менән шөғөлләнә һәм ысын үҙгәреүсәнле функциялар теорияһы һәм һандар теорияһы буйынса лекциялар уҡый{{Sfn|Дело Лузина|1999|с=190}}.

1929—1930 йылдарҙа Д. А. Райков Г. К. Хворостин менән бергә Мәскәү дәүләт университетының математика һәм механика институтында «пролетар студенттар» тарафынан уҙғарылған Д. Ф. Егоровҡа ҡаршы кампанияны етәкләй {{Sfn|Дело Лузина|1999|с=218, 235}}&lt;ref&gt;''Форд Ч.'' Великий перелом на московском математическом фронте // [[Историко-математические исследования]] / Под редакцией С. С. Демидова. — Вторая серия. Вып.3 (38). — Москва: Изд-во «Янус-К», 1999.&lt;/ref&gt;. 1932 йылда [[Карл Маркс|К. Маркс]]тың математик ҡулъяҙмалары өҫтөндә эштә ҡатнаша{{Sfn|Математика в СССР за тридцать лет|1948|с=14}}.

1933 йылда Д. А. Райков [[:ru:Троцкизм|троцкизм]] өсөн [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партиянан]] сығарыла һәм [[Воронеж]]ға ҡыуыла, унда Воронеж университетында уҡыта. Әммә ике йылдан һуң ул аҡлана, партияға тергеҙелә һәм Мәскәүгә ҡайта.

1935—1943 йылдарҙа Д. А. Райков Дәүләт фәнни-техник нәшриәттә, 1938—1948 йылдарҙа СССР фәндәр академияһының Математика институтында эшләй. Физика-математика фәндәре докторы (1941), профессор (1950){{Sfn|Математика в СССР за сорок лет|1959|loc=Т.1|с=579}}.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында Д. А. Райков ополчение сафтарында хеҙмәт итә, хөкүмәт наградалары бар, яралана, шунан һуң демобилизациялана.

1949—1952 йылдарҙа Д. А. Райков Кострома педагогия институтында эшләй.

1952—1956 йылдарҙа Шуя педагогия институтында эшләй. Математика кафедраһының беренсе мөдире була.

Д. А Райковты яҡшы белеүсе П. С. Новиков уны Шуянан Мәскәүгә саҡыра, унда ул В. И. Ленин исемендәге Мәскәү педагогия институтында (элекке Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсы) математик анализ кафедраһын етәкләй. 1957 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем Д. А. Райков Мәскәү педагогия институтында эшләй, шуның менән бер үк ваҡытта Мәскәү дәүләт университетында спецкурстар уҡыта һәм аспиранттар менән етәкселек итә, математик редакциялар менән хеҙмәттәшлек итә.

== Ғилми һөҙөмтәләре ==
Д. А. Райков ихтималлыҡ теорияһы менән А. Я Хинчин етәкселеге аҫтында шөғөлләнә башлай.
Уның һандар теорияһына ҡараған тикшеренеүҙәре ябай һандарҙың таралыуының асимптотик законын иҫбатлау менән бәйле {{Sfn|Математика в СССР за тридцать лет|1948}}.

Д. А. Райков Крейн-Мильман теоремаһы ярҙамында локаль компактлы төркөмдөң унитар төшөнсәләренең тулы системаһы барлығын иҫбат итә{{Sfn|Математика в СССР за сорок лет|1959}}. И. М. Гельфанд менән берлектә топологик төркөмдәрҙең үҙенсәлектәре теорияһын аналитик төҙөү схемаһын тәҡдим итә{{Sfn|Математика в СССР за тридцать лет|1948}}.

Гармоник анализ өлкәһендә күп кенә дөйөм һөҙөмтәләргә өлгәшә{{Sfn|Горин|2006}}.

Д. А. Райков математикның төрлө бүлектәре буйынса күп кенә билдәле китаптарҙы инглиз, итальян һәм немец теленән урыҫ теленә тәржемә итә. Улар араһында Э. Геккеның «Лекции по теории алгебраических чисел» (1940), Б. Л. ван дер Вардендың «Современная алгебра»һы (1947), Георг Полиа һәм Габор Сегеның «Задачи и теоремы из анализа» (1956), Е. Титчмарштың «Введение в теорию интегралов Фурье» (1948), Г. Хардиҙың «Расходящиеся ряды» (1951), Ф. Трикомиҙың «Лекции по уравнениям в частных производных» (1957), П. Халмоштың «Конечномерные векторные пространства» (1963), Э. Ландауҙың «Введение в дифференциальное и интегральное исчисление» китаптары 1948) һәм күп башҡалар.

== Ҡайһы бер хеҙмәттәре ==
* ''Броншейн И. Н., Райков Д. А.'' Справочник по элементарной математике, механике и физике. 3-е изд. — М.: ОГИЗ, 1943.
* ''Гельфанд И. М., Райков Д. А., Шилов Г. Е.'' Коммутативные нормированные кольца // УМН, 1:2(12) (1946), 48-146.
* ''Делоне Б. Н., Райков Д. А.'' Аналитическая геометрия, Том 1. — М.: ГИТТЛ, 1948.
* ''Делоне Б. Н., Райков Д. А.'' Аналитическая геометрия, Том 2. — М.: ГИТТЛ, 1949.
* ''Гельфанд И. М., Райков Д. А., Шилов Г. Е.'' Коммутативные нормированные кольца. — М.: Физматгиз, 1960.
* ''Райков Д. А.'' Векторные пространства. — М.: Физматгиз, 1962.
* ''Райков Д. А.'' Одномерный математический анализ. — М.: Высшая школа, 1982.
* ''Райков Д. А.'' Многомерный математический анализ. — М.: Высшая школа, 1989.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|1}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=|заглавие=Математика в СССР за тридцать лет: 1917–1947|место={{М.}}-{{Л.}}|издательство=ОГИЗ|год=1948|ref=Математика в СССР за тридцать лет}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Математика в СССР за сорок лет: 1917–1957|место={{М.}}-{{Л.}}|издательство=[[Физматгиз]]|год=1959|ref=Математика в СССР за сорок лет}}
* [&lt;nowiki&gt;http://www.mathnet.ru/links/232c5d0ae83668772bf677fa19178e87/rm5325.pdf&lt;/nowiki&gt;{{Мәҡәлә|автор={{nobr|Горин Е. А.}}|заглавие=Фрагменты научной биографии Д. А. Райкова: гармонический анализ|издание=[[Успехи математических наук|УМН]]|год=2006|том=61|номер=5|страницы=157—172|ref=Горин}}]
* ''Гордон И. И.'' Б. Н. Делоне и Д. А. Райков, «Аналитическая геометрия» т. I и II (рецензия) // УМН, 5:6(40) (1950), 180—186.
* {{Китап|автор=|заглавие=Дело академика Николая Николаевича Лузина|место=СПб.|издательство=РХГИ|год=1999|isbn=5—88812—103—7|ref=Дело Лузина}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mathnet.ru/rus/person26915 Райков Дмитрий Абрамович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220524211959/http://www.mathnet.ru/rus/person26915 |date=2022-05-24 }}. Публикации в информационной системе Math-Net.Ru
* [https://web.archive.org/web/20220813155901/https://www.genealogy.ams.org/id.php?id=107048 Mathematics Genealogy Project: Dmitrii Abramovich Raikov]

[[Категория:Дәреслектәр авторҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:XX быуат математиктары]]
[[Категория:СССР математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Карточкала даталары ҡулдан викилаштырған мәҡәләләр]]
[[Категория:Одессала тыуғандар]]
[[Категория:1905 йылда тыуғандар]]
[[Категория:11 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү университетының физика-математика факультетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>bsfjy875xexnkehdny72fejo4duwotq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Насибуллин Сәләхетдин Ғилметдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169941</id>
    <revision>
      <id>1308217</id>
      <parentid>998571</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T13:47:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2651" sha1="khsi09ovfz3h1yynia4kw7c6hzrqo09" xml:space="preserve">'''Насибуллин Сәләхетдин Ғилметдин улы''' ({{lang-ru|Насибуллин Салахутдин Гильмутдинович}}) — ([[5 февраль]] [[1947 йыл]] — [[март]] [[1993 йыл]]) — 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. Милләте — [[Башҡорттар|башҡорт]].

== Биографияһы ==
Сәләхетдин Ғилметдин улы Насибуллин 1947 йылдың 5 февралендә [[Шишмә районы]]ның [[Бабик (Шишмә районы)|Бабик]] ауылында донъяға килгән.
Мәктәптән һуң һҡнәри-техник училищела уҡып, ташсы һөнәре алған.

Хеҙмәт юлын 1964 йылда ташсы булып башлаған, артабан ташсылар бригадиры булып эшләгән.

1975—1979 йылдарҙа сит илдә техник йәһәттән ярҙам күрһәтеү маҡсатында эш сәфәрендә булған.

1979 йылдан 1993 йылға тиклем «Башмедьстрой» тресында мастер, ташсылар бригадиры булып эшләгән.

1990 йылда Сибай ҡалаһы, 122-се Горняк һайлау округынан [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.

1993 йылдың мартында вафат булған.

== Ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 169

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]


[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]</text>
      <sha1>khsi09ovfz3h1yynia4kw7c6hzrqo09</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Протопопов Владимир Васильевич (депутат)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170105</id>
    <revision>
      <id>1308244</id>
      <parentid>1305764</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T21:47:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5909" sha1="10rjzde2do6lb3ku8x23zn22nu24ad9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Протопопов Владимир Васильевич''' ([[22 ғинуар]] [[1948 йыл]], Резекне ҡалаһы, [[Латвия|Латвия ССР-ы]]) — хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-инженер. 1993—1998 йылдарҙа [[Нефтекама автомобиль заводы]]ның генераль директоры.
[[Рәсәй Федерацияһы]]ның 2-се саҡырылыш (1998—1999) [[Дәүләт думаһы]] депутаты. 1990 йылдың 11 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советының]] өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың Дәүләт суверенитеты тураһында декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе.

== Биографияһы ==
Владимир Васильевич Протопопов [[1948 йыл]]дың [[22 ғинуар]]ында Латвия ССР-ының Резекне ҡалаһында тыуған.

Тольятти политехник институтын, Мәскәү станок ҡорамалдары институтында аспирантура тамамлаған, инженер-механик, техник фәндәр кандидаты.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1964 йылда Армавир машина эшләү заводында токарь булып башлаған.

Алты йылдан һуң Тольятти ҡалаһында Волга автомобиль заводында (ВАЗ) эшкә күсә, унда 1970—1979 йылдарҙа төрлө инженер вазифаларын биләй. Артабан Кама авомобиль заводына (КамАЗ) күсеп, 1979—1987 йылдарҙа Яр Саллы ҡалаһында эшләй. 1987 йылдан — Түбәнге Кама автосамосвалдар заводы директоры (1993 йылда хосусилаштырылғандан һуң — «Түбәнге Кама автомобиль заводы» акционерҙар йәмғиәте). 1993—1998 йылдарҙа — «Нефтекама автомобиль заводы» (НефАЗ) акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры.

Бер үк ваҡытта 1992 йылдан  Башпромбанк директорҙар советы ағзаһы.

БАССР-ҙың 9-сы һәм 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы депутаты итеп һайлана. 1997 йылда 1997 йылдың авгусында вафат булған РФ Дәүләт Думаһы депутаты Әлзәм Төхвәтулла улы Сәйфуллин урынына депутатлыҡҡа кандидат итеп күрһәтелә. 1998 йылдың 8 февралендә 3-сө Бөрө бер мандатлы һайлау округынан Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана&lt;ref&gt;[http://duma2.garant.ru/deputats/n26.htm Протопопов Владимир Васильевич]&lt;/ref&gt;.

1998 йылдың 19 мартынан — Дәүләт Думаһында милек, хосусилаштырыу һәм хужалыҡ эшмәкәрлеге буйынса комитет ағзаһы.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]].
* «Хеҙмәт отличиеһы» миҙалы

== Ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]
* [http://runetbook.ru/catalog/protopopov-vladimir-vasilevich Владимир Васильевич Протопопов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210930192454/http://runetbook.ru/catalog/protopopov-vladimir-vasilevich |date=2021-09-30 }}

{{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}}
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:9-сы саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]]
[[Категория:Бер мандатлы округтарҙан Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы депутаттары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1948 йылда тыуғандар]]
[[Категория:22 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>10rjzde2do6lb3ku8x23zn22nu24ad9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Насретдинов Фәүәрис Хәниф улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173653</id>
    <revision>
      <id>1308220</id>
      <parentid>1301047</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T13:52:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3848" sha1="1m42fnkjk8thkjzkargzgfcte9mftbe" xml:space="preserve">
{{фш|Насретдинов}}
'''Насретдинов Фәүәрис Хәниф улы''' ({{lang-ru|Насретдинов Фаварис Ханифович}}; [[4 февраль]] [[1957 йыл]]) — [[ауыл хужалығы]] ветераны.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты]]. Милләте — башҡорт.

== Биографияһы ==
Фәүәрис Хәниф улы Насретдинов 1957 йылдың 4 февралендә [[Башҡортостан]]дың [[Борай районы]] [[Кәшкәләү ауыл Советы (Борай районы)|Кәшкәләү ауыл Советы]] [[Дауытлар]] ауылында тыуған.

Бай тарихы булған тыуған ауылында&lt;ref&gt;[http://spkashkaleevski.ru/selskoe-poselenie/istoriya/ д. Даутларово] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113133037/http://spkashkaleevski.ru/selskoe-poselenie/istoriya/ |date=2019-11-13 }}&lt;/ref&gt; урта мәктәпте тамамлағас, хеҙмәт юлын 1974 йылда [[Борай районы]]ның «Мир» колхозында механизатор булып эшләп башлай.

1975—1977 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.

Запасҡа ҡайтҡас, 1978 йылда механизаторҙар өсөн курс тамамлап, Борай ремонт-техник предприятиеһында водитель булып эшләй.

Борай районындағы 190-сы Иҫке Бикмәт һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

[[БАССР Юғары Советы]]ның халыҡ ҡулланышы тауарҙары, сауҙа, халыҡҡа коммуналь-көнкүреш һәм башҡа хеҙмәттәр күрһәтеү комиссияһы ағзаһы була&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

Борай районында хеҙмәт юлын тамамлап, хаҡлы ялға сыға һәм шунда йәшәй.

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ҡатыны менән 2 ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)]

{{Портал|Шәхестәр}}

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Борай районында тыуғандар]]
[[Категория:4 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:1957 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>1m42fnkjk8thkjzkargzgfcte9mftbe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәхмүтйәнов Кәримйән Мөбәрәк улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173670</id>
    <revision>
      <id>1308208</id>
      <parentid>1184573</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T12:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4584" sha1="12dr8uufqevl7x947eegn9tqi2yitop" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мәхмүтйәнов Кәримйән Мөбәрәк улы''' ({{lang-ru|Мәхмутянов Каримян Мубаракович}}; [[28 июнь]] [[1941]]) — [[сәйәсәт|сәйәсмән]], [[СССР|совет]] эшмәкәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы]] депутаты. Милләте — башҡорт.

== Биографияһы ==
Кәримйән Мөбәрәк улы Мәхмүтйәнов 1941 йылдың 28 июнендә [[Башҡортостан]]дың [[Яңауыл районы]] [[Яңы Артауыл]] ауылында тыуған.

Юғары белемле — 1969 йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н тамамлаған, ә хеҙмәт юлын 1959 йылда уҡ ете йыллыҡ мәктәптә уҡытыусы булып башлаған булған.

1960—1979 йылдарҙа [[Яңауыл районы]]ның Беүә совхозында баҫыусылар бригадаһы бригадиры, косомол ойошмаһы секретары, бүлексә идарасыһы, баш агроном вазифаларында эшләгән.

1976—1981 йылдарҙа [[Асҡын районы]] [[Урмияҙ]] совхозы директоры.

1981 йылда Асҡын район Советы башҡарма комитеты рәйесе итеп һайланған.

1992 йылдан Асҡын район Советы башҡарма комитеты рәйесе — район хакимиәте башлығы.

Асҡын районы 158-се Урмияҙ һайлау округынан [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты]] итеп һайлана.

[[БАССР Юғары Советы]]ның халыҡ депуттары советы, идара үҫеше һәм үҙидара мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы була&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

1990 йылдың 13 октябрендә Башҡорт ССР-ы Юғары советының ВС-3/5 Ҡарары менән Башҡорт ССР-ның Конституция комиссияһы төҙөлә. Мәхмүтйәнов Кәримйән Мөбәрәк улы комиссия ағзаһы итеп һайлана&lt;ref&gt;[http://docs.pravo.ru/document/view/4489858/ Постановление Башкирской ССР от 13 октября 1990 года № ВС-3/5
Об образовании Конституционной комиссии Башкирской ССР]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

СССР миҙалдары менән бүләкләнгән&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ҡатыны менән 1 ул һәм 2 ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)]

{{Портал|Шәхестәр}}
{{Башҡорттар}}

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Яңауыл районында тыуғандар]]</text>
      <sha1>12dr8uufqevl7x947eegn9tqi2yitop</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рәхмәтуллин Әнәс Сәғиҙулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173702</id>
    <revision>
      <id>1308251</id>
      <parentid>1211928</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T02:59:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5115" sha1="kkuobxg14rlis6g8cnwvd3d5j85g8x0" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Рәхмәтуллин}}
'''Рәхмәтуллин Әнәс Сәғиҙулла улы''' ({{lang-ru|Рахматуллин Анас Сагидуллович}}; [[2 февраль]] [[1937 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты]]. Милләте — башҡорт&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;. Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.

== Биографияһы ==
Әнәс Сәғиҙулла улы Рәхмәтуллин 1937 йылдың 2 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ғафури районы]] [[Яңы Заһит]] ауылында тыуған.

Юғары белемле — 1966 йылда [[Өфө нефть институты]]н тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1958 йылда Өфө авиация техникумын тамамлағандан һуң [[Салауат машина эшләү заводы]]нда (1978 йылдан [[«Салауатнефтемаш» заводы]] етенсе разрядлы электр менән иретеп йәбештереүсе булып башлай.

1958 йылдан 1975 йылға тиклем шул уҡ предприятиела өлкән мастер, бюро начальнигы, цех начальнигы урынбаҫары, цех начальнигы, директорҙың капиталь төҙөлөш буйынса урынбаҫары вазифаларында хеҙмәт итә.

70-се йылдар аҙағында [[Күмертау]]ҙа «Искра» заводы төҙөлә башлай. Уны СССР Оборона сәнәғәте министрлығы заказы менән булдыралар, сөнки махсус технологик һәм стандарт булмаған ҡорамалдарға ихтыяж тыуа. 1975 йылда Әнәс Сәғиҙулла улы Күмертауҙағы ошо стандарт булмаған ҡорамалдар, штамптар прессформалар етештереләсәк төҙөлөп ятҡан заводтың директоры итеп тәғәйенләнә. 1978 йылда предпиятие машиналар эшләү заводы булып сафҡа индерелгәндән һуң да ул директор вазифаһында ҡала&lt;ref&gt;[http://kumertau-archive.ru/images/aktualno/razdeltwosaut.pdf Раздел 2. Промышленность, строительство, инфраструктура г. Кумертау]&lt;/ref&gt;.

1990 йылда Рәхмәтуллин Әнәс Сәғиҙулла улы Күмертау ҡалаһы, 91-се Шахтёр һайлау округынан [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты]]  итеп һайлана.

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ҡатыны менән бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]]
* [[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы]]
* [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы]]

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)]

{{Портал|Шәхестәр}}
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Ғафури районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған машиналар эшләүселәре]]</text>
      <sha1>kkuobxg14rlis6g8cnwvd3d5j85g8x0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Солтанов Мөхәмәткамил Шафиҡ улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174115</id>
    <revision>
      <id>1308262</id>
      <parentid>1088485</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T08:39:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5512" sha1="52v501t3a38qhptvwfh06fydqucopvq" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Солтанов}}
'''Солтанов Мөхәмәткамил Шафиҡ улы''' ({{lang-ru|Султанов Мухаметкамиль Шафикович}}; [[11 октябрь]] [[1945 йыл]]) — [[СССР|совет]] хужалыҡ эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. Милләте — [[башҡорттар|башҡорт]]&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Мөхәмәткамил Шафиҡ улы Солтанов 1945 йылдың 11 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Илеш районы]]ның [[Һеңрән (Илеш районы)|Һеңрән]] ауылында тыуған. Ауыл атамаһы Һеңрән башҡорт ырыуы этнонимынан килеп сыҡҡан.

Юғары белемле — 1971 йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н бөтөп сыҡҡан, 1981 йылда [[Урал идара итеү институты|Свердловск Юғары партия мәктәбен]] тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1963 йылда колхозда механик булып эшләп башлаған.

1964—1967 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, институтҡа уҡырға инә. Дипломлы белгес башта Илеш районының Горький исемендәге колхозында баш инженер вазифаһына ҡабул ителә. Артабан райондың «Сельхозтехника» берекмәһендә идарасы урынбаҫары булып эшләй, район Советы башҡарма комитеттының рәйес урынбаҫары вазифаһында эшләй.

1981—1986 йылдарҙа — КПСС-тың Илеш район комитеты икенсе секретары. Хеҙмәт биографияһын артабан райондың ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек идаралығы етәксеһе — район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары булып дауам итә.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
1990 йылда Солтанов Мөхәмәткамил Шафиҡ улы Иглин районы, 208-се Балтика һайлау округынан [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының экология һәм тәбиғәт ресурстарын рациональ файҙаланыу буйынса комиссияһы ағзаһы булған&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

СССР миҙалдары менән бүләкләнгән&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ғаиләһендә ике бала тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104
* Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. Документы и материалы / Сост. В. Г. Азнагулов, З. Г. Хамитова. — Уфа: Башкортостан, 2005. — Т. 2. — ISBN 5-8258-0204-5.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20210918033857/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37.. 12 созыв (БАССР)]

{{Портал|Шәхестәр}}

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Урал идара итеү институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:КПСС-тың район комитетының икенсе секретарҙары]]</text>
      <sha1>52v501t3a38qhptvwfh06fydqucopvq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рысбаев Марат Кашаф улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174132</id>
    <revision>
      <id>1308249</id>
      <parentid>1088479</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T01:17:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7293" sha1="huc9q2ags1vub48opnhuc3dz2fadxpt" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Рысбаев Марат Кашаф улы''' ({{lang-ru|Резбаев Марат Кашапович}}; [[8 март]] [[1933 йыл]] — [[29 апрель]] [[2015 йыл]]) — [[СССР|совет]] [[КПСС|партия]] һәм [[сәнәғәт]] эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. Милләте — башҡорт&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Марат Кашаф улы Рысбаев [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Маҡар районы]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ишембай районы]]) [[Көҙән]] ауылында тыуған.

Юғары белемле — 1968 йылда [[Өфө дәүләт авиация техник университеты|Өфө авиация институтын]] тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1953 йылда Өфө авиация техникумын тамамлағандан һуң, конструктор булараҡ башлаған.

1954—1956 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, яңынан конструктор булып булып эшкә ингән. [[Стәрлетамаҡ]] станоктар эшләү заводының ВЛКСМ комитетына беренсе секретарь итеп һайланған.

Артабан 1963—1983 йылдарҙа ВЛКСМ-дың [[Стәрлетамаҡ]] ҡала комитетының икенсе секретары, КПСС-тың [[Стәрлетамаҡ]] ҡала комитетында инструктор, бүлек мөдире, икенсе секретарь вазифаларында эшләгән.

1983—1989 йылдарҙа КПСС-тың [[Сибай]] ҡала комитетына — беренсе секретарь, 1989 йылда КПСС-тың [[Стәрлетамаҡ]] ҡала комитетында беренсе секретарь итеп һайланған.

1991 йылдан «Башресурсы» акционер йәмғиәтенең «Ресурс» коммерциялы етештереү-хужалыҡ иҫәбе үҙәгенең директоры&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

Ике уйлап табыу авторы&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ru/articles/50946/ Резбаев Марат Кашапович//Башкирская энциклопедия&quot;]&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
1990 йылда Рысбаев Марат Кашаф улы [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһы, 136-сы Урал һайлау округынан [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссияһы ағзаһы булған&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
Эшмәкәрлегендәге күп йыллыҡ ҡаҙаныштары, намыҫлы хеҙмәте өсөн Рысбаев Марат Кашаф улы күп маҡтаулы исемдәргә һәм бүләктәргә лайыҡ булған.
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1976)
* [[Почёт Билдәһе ордены]] (1965, 1971)
* «Хеҙмәт ҡаһарманлығы өсөн» миҙалы(1985)
* «Хеҙмәт ветераны» (1985) миҙалы,
* «Комсомолда әүҙем эше өсөн» билдәһе (1964)
* ВЛКСМ Үҙәк Комитеты грамоталары (1960),
* [[Башҡортостан Республикаһы]] Юғары Советының Почет грамотаһы (1993)&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ru/articles/50946/ Резбаев Марат Кашапович//Башкирская энциклопедия&quot;]&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ғаиләһендә ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Фамилияһы тураһында ==
[[Кусимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы|Т. Кусимова]], С. Бикҡолова төҙөгән «Башҡорт исемдәре» һүҙлегендә Рысбаев фамилияһына ошондай аңлатма бирелгән: '''Рысбаев''' ''баш.'' — ырыҫ+бай; бәхетле, ырыҫлы бала&lt;ref&gt;Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006 — 89-сы бит&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104
* Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. Документы и материалы / Сост. В. Г. Азнагулов, З. Г. Хамитова. — Уфа: Башкортостан, 2005. — Т. 2. — ISBN 5-8258-0204-5.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20210918033857/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37.. 12 созыв (БАССР)]
* [https://www.bashinform.ru/news/167753-iz-gazety-sotsialnogo-soglasiya/ Из газеты социального согласия]

{{Портал|Шәхестәр}}

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>huc9q2ags1vub48opnhuc3dz2fadxpt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сталин премияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174357</id>
    <revision>
      <id>1308265</id>
      <parentid>1307384</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T09:41:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24194" sha1="p32hc0csxtvvp01r7b1gwmf5crykm09" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Сталин премияһы (Сталин исемендәге премия)''' ({{lang-ru|Ста́линская пре́мия (Пре́мия имени Ста́лина)}}) — [[1940 йыл|1940]]—[[1955 йыл]]дарҙа [[фән]] һәм [[техника]], хәрби белем, [[әҙәбиәт]] һәм [[сәнғәт]] өлкәһендәге юғары ҡаҙаныштары, етештереү эше алымдарын камиллаштырыу өсөн [[СССР]] граждандарын дәртләндереүҙең юғары формаларының береһе.

[[1966 йыл]]да булдырылған [[СССР Дәүләт премияһы|СССР дәүләт премияһына]] тиңләштерелгән.
[[Файл:Stalin_Prize_Medal_Stamp_1946_original.JPG|справа|мини|239x239пкс|Сталин премияһы лауреаты миҙалы (почта маркаһында)]]
[[Файл:Medal_of_the_USSR-1953._CPA_1717.jpg|справа|мини|254x254пкс|«Халыҡтар араһында тыныслыҡты нығытыу өсөн» халыҡ-ара Сталин премияһы лауреаты миҙалы почта маркаһында]]

== Премия булдырыу ==
Сталин премиялары (тәүҙә улар Сталин исемендәге Премиялар тип аталған) СССР Халыҡ комиссарҙары советының [[:ru:СНК СССР|(СНК СССР]]) ике ҡарары менән булдырыла:

# «Сталин исемендәге премия һәм стипендия булдырыу тураһында» ҡарар [[1939 йыл]]дың [[20 декабрь|20 декабрендә]] И. В. Сталиндың 60 йәшен билдәләү айҡанлы ҡабул ителә. Унда былай тиелә: «Иосиф Виссарионовичтың алтмыш йәшен билдәләү айҡанлы СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарар итә: фән һәм сәнғәт эшмәкәрҙәренә йыл һайын бирелә торған Сталин исемендәге 16 премия (һәр береһе 100 мең һум күләмендә) булдырырға: 1) физика-математика фәндәре, 2) техник фәндәр, 3) химия фәндәре, 4) биология фәндәре, 5) ауыл хужалығы фәндәре, 6) медицина фәндәре, 7) философия фәндәре, 8) иҡтисад фәндәре, 9) тарих-филология фәндәре, 10) юридик фәндәр, 11) музыка, 12) һынлы сәнғәт, 13) скульптура, 14) архитектура, 15) театр сәнғәте, 16) кинематография». Шул уҡ ҡарар менән йыл һайын иң яҡшы уйлап табыу, шулай уҡ хәрби белемдәр өлкәһендә ҙур ҡаҙаныштар өсөн (ҙурлығы буйынса ошондай уҡ күләмдә) бирелә торған ун — беренсе дәрәжә (100 мең һум), егерме — икенсе (50 мең һум) һәм утыҙ өсөнсө дәрәжә (25 мең һум күләмендә) премия ғәмәлгә индерелә&lt;ref name=&quot;12_1939&quot;&gt;Постановление СНК СССР об учреждении премии и стипендии имени Сталина. // [[Правда (газета)|Правда]]. 1939. № 351 (21 декабря).&lt;/ref&gt;.
# «Әҙәбиәт буйынса Сталин исемендәге премияларҙы булдырыу тураһында» ҡарар [[1940 йыл]]дың [[1 февраль|1 февралендә]] ҡабул ителә. Унда «Әҙәбиәт өлкәһендә күренекле әҫәрҙәр өсөн йыл һайын тапшырыла торған һәр береһе 100-әр мең һум күләмендә Сталин исемендәге 4 премия булдырыу тураһында» ҡарар ҡабул ителә. Шул уҡ ваҡытта дүрт премия шиғриәт, проза, драматургия һәм әҙәби тәнҡит өлкәләрендә бирелә тип билдәләнелә&lt;ref name=&quot;2_1940&quot;&gt;Постановление СНК СССР об учреждении премий имени Сталина по литературе. // Правда. 1940. № 32 (2 февраля).&lt;/ref&gt;.

Тапшырылған премиялар һаны һәм уларҙың күләме һуңынан бер нисә тапҡыр үҙгәртелә. Тәүге тапҡыр ул [[1940 йыл]]дың [[20 декабрь|20 декабрендә]] була, ул ваҡытта СССР Халыҡ комиссарҙары советы ''«Фән, уйлап табыу, әҙәбиәт һәм сәнғәт буйынса Сталин премияларын биреү тәртибен үҙгәртеү тураһында''» ҡарар ҡабул итә, уға ярашлы фән һәм сәнғәт өлкәһендәге премиялар һаны 100-әр мең һумлыҡ өс премияға һәм 50-шәр мең һумлыҡ биш премияға тиклем арттырыла (әҙәбиәт өлкәһендәге дүрт номинацияла һәр береһе буйынса 100 мең һумлыҡ өс премия билдәләнә)&lt;ref name=&quot;12_1940&quot;&gt;Правда. 1941. 12 января.&lt;/ref&gt;.

Өҫтәүенә, [[1949 йыл]]да «Халыҡтар араһында тыныслыҡты нығытыу өсөн» Халыҡ-ара Сталин премияһы булдырыла.

== Премия тапшырыу тәртибе ==
Сталин премияларын тапшырыу тәртибе [[1940 йыл]]дың [[20 март]]ында ВКП (б) Үҙәк Комитетының Политбюроһы ултырышында раҫланған ''&quot;Фән, хәрби белем, уйлап табыу, әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендә күренекле эштәр өсөн Сталин исемендәге премиялар тапшырыу тәртибе тураһында &quot;'' СССР Халыҡ комиссарҙары советы ҡарары менән билдәләнә&lt;ref name=&quot;3_1940&quot;&gt;Правда. 1940. № 92 (2 апреля).&lt;/ref&gt;. Уға ярашлы премия биреү СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы тарафынан башҡарыла. Лауреаттар кандидатураһы СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советы ҡарамағындағы ике махсус комитет тәҡдим итә:

* Сталин премиялары буйынса фән, хәрби белем һәм уйлап табыу өлкәһендәге комитет
* Сталин премиялары буйынса әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге комитет.

Ҡарарға ярашлы, комитеттар 15 октябргә тиклем Сталин премияһына дәғүә иткән эштәрҙе ҡабул итеүҙе тамамларға һәм 1 декабрҙән дә һуңға ҡалмайынса СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советына үҙ тәҡдимдәрен тапшырырға тейеш була.

Премияларға дәғүә итеүгә шул йылда тамамланған яңы эштәр генә күрһәтелергә тейеш, тип билдәләнә. Ағымдағы йылдың 15 октябренән 1 декабренә тиклем тамамланған эш йәки уйлап табыу киләһе йылда премияға дәғүә итеүгә рөхсәт ала. СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советының [[1940 йыл]]дың [[20 декабрь|20 декабрендәге]]&lt;ref name=&quot;12_1940&quot;&gt;Правда. 1941. 12 января.&lt;/ref&gt; ҡарары был тәртипте үҙгәртә, премияны һуңғы йылдағы эштәргә генә түгел, һуңғы 6-7 йылдағыларға ла бирергә рөхсәт ителә, бер үк ваҡытта премиялар күләме арттырыла. Сталин премиялары буйынса комитеттарҙан тәҡдим индереү ваҡыты [[1941 йыл]]дың [[15 ғинуар]]ына тиклем оҙайтыла.

Фән һәм хәрби белем өлкәһендәге эштәр, шулай уҡ уйлап сығарылған әйберҙәрҙе тасуирлау машинкала йәки типография ысулы менән баҫылған 3 данала, әҙәби, музыкаль әҫәрҙәр һәм архитектура ҡоролмалары проекттары — бер данала, ә ҡалған сәнғәт әҫәрҙәре төп нөсхәлә тәҡдим ителергә тейеш була. Театр сәнғәте һәм кинематография өлкәһендә эштәр өсөн премияларҙы баһалау һәм тапшырыу, 1940 йылдың 30 мартындағы ҡарарға ярашлы, тәҡдим ителгән материалдар (пьесалар, сценарийҙар, макеттар һәм башҡалар) нигеҙендә, шулай уҡ кинофильмдар һәм театр постановкалары күрһәтеү нигеҙендә баһаланған.

Сталин премияһы йыл һайын бирелә һәм был [[лауреат]] тарафынан индерелгән юғары ғилми, мәҙәни, инженер йәки ойоштороу-техник өлөштө таныу билдәһе була. [[1941 йыл]]да иғлан ителгән премия лауреаттары кандидатураларын һайлап алыу айырыуса ентекле башҡарылған. Күптәр әйтеүенсә, И. В. Сталин кандидаттарҙы үҙенең исемендәге премияға һайлап алыуға һәм раҫлауға ныҡлы иғтибар бүлгән, йыш ҡына уны биреү тураһында мәсьәләне үҙе генә хәл иткән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://arzamas.academy/materials/978|title=Краткий путеводитель по Сталинской премии|author=Венявкин, Илья|date=|work=Arzamas|accessdate=2016-01-24|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Премия тарихы ==
Сталин премияһы фонды уның гонорарҙарынан һәм эш хаҡынан финансланыуы тураһындағы хәбәрҙәр бер нисек тә раҫланмай, ә киң таралған «миф» булып тора. Сталин нәшриәттәрҙән гонорар алмаған — улар туранан-тура дәүләт бюджетына китеп торған&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2019/12/11/v-1939-godu-postanovleniem-sovnarkoma-byla-uchrezhdena-stalinskaia-premiia.html В 1939 году постановлением Совнаркома была учреждена Сталинская премия — Российская газета]&lt;/ref&gt;.

1942—1943 йылдарҙа лауреаттар барыһы ла тиерлек (бәлки бөтәһе лә) премияға алған аҡсаны Оборона фондына [[:ru:Фонд обороны|Фонд обороны]] күсерә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://him.1september.ru/articlef.php?ID=200501108|title=…академики А. Е. Арбузов, С. С. Наметкин и А. Е. Порай-Кошиц внесли 200 тыс. рублей на приобретение вооружения для Красной Армии из Государственной премии, которой были удостоены в 1943 г.|accessdate=2013-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130729191104/http://him.1september.ru/articlef.php?ID=200501108|archivedate=2013-07-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130729191104/http://him.1september.ru/articlef.php?ID=200501108 |date=2013-07-29 }}&lt;/ref&gt;. Шуға күрә 1944—1945 йылдарҙа Сталин премиялары бирелмәй, сөнки ул матди ярҙам өсөн тип тәғәйенләнгән булған. [[1943 йыл]]дың [[8 сентябрь|8 сентябрендә]] Сталин премияһы лауреаты тигән Почёт билдәһе булдырылған.

Ҡайһы берәүҙәр премияны хәйриә маҡсаттарына тотонған&lt;ref&gt;[www.litmir.net/br/?b=68576&amp;p=104 В. Ф. Войно-Ясенецкий передал 130 тыс. рублей из полученной им в 1946 премии первой степени «на помощь сиротам, жертвам фашистских извергов»]&lt;/ref&gt;.

Халыҡ комиссарҙары советының (МС) ''13.03.1941; 14.03.1941; 15.03.1941; 10.04.1942; 11.04.1942; 19.03.1943; 23.03.1943; 26.01.1946; 26.06.1946; 6.06.1947; 1.04.1948; 20.04.1948; 29.05.1948; 2.06.1948; 8.04.1949; 9.04.1949; 3.03.1950; 8.03.1950; 1951; 1952'' ҡабул ителгән Сталин премияһына лайыҡ булғандар тураһындағы ҡарарҙары аҡса суммаһын күрһәтеп, төрлө өлкәләге ваҡытлы матбуғат баҫмаһында баҫылған. 1951—1952 йылдарҙа уларҙың аныҡ датаһы күрһәтелмәй. 1953—1955 йылдарҙағы ҡарарҙар, күрәһең, дәүләт сере булараҡ, баҫылмағандыр. Шулай уҡ баҫылып сыҡҡан исемлектәрҙә улар тураһында башҡа сығанаҡтарҙа булған лауреаттар күрһәтелмәгән.

== Премия үҙенсәлеге ==
Премия ҡаҙаныштар тупланмаһы буйынса түгел, ә аныҡ эш һәм ҡаҙаныштар өсөн бирелә. Ул тап матди стимул кеүек уйланылған булғанлыҡтан, башлыса урта йәштәгеләргә йә хатта йәштәргә бирелгән. Премияға награда сифатында, ғәҙәттә, орден бирелгән.

Сталин премияһы лауреаттарына билдәле бер күләмдә: транспортта бушлай йөрөү, балаларын юғары уҡыу йортонда бушлай уҡытыу кеүек ташламалар ҡаралған булған.

== Премия менән күп тапҡыр бүләкләнеүселәр ==
Сталин премиялары һаны буйынса абсолют рекорд ҡуйыусы — 7 премия алған авиаконструктор С. Ильюшин [[:ru:Ильюшин, Сергей Владимирович|С. В. Ильюшин]].

Алты тапҡыр лауреаттар — кинорежиссерҙар ''А. Пырьев'' һәм ''Ю. Я. Райзман'', кинорежиссёр-документалист ''И. П. Копалин'', актёр һәм режиссёр ''П. Охлопков'', яҙыусы һәм шағир [[Симонов Константин Михайлович|К. М. Симонов]], композитор [[Прокофьев Сергей Сергеевич|С. С. Прокофьев]], артист [[Боголюбов Николай Иванович|Н. И. Боголюбов]], авиаконструкторҙар ''А. С. Яковлев, А И. Микоян, М. И. Гуревич''.

== Премияны бөтөрөү ==
[[1953 йыл]]дың мартында И. В. Сталин вафат булған, 1955 йылдан Сталин премияһы бирелмәй башлай. СССР Министрҙар Советының ҡайһы бер инженерҙарға һәм конструкторҙарға беренсе совет водород бомбаһын төҙөү менән бәйле Сталин премияларын биреү тураһында һуңғы ҡарары 1955 йылдың 24 февралендә сыҡҡан (ул бөтөнләй йәшерен була, 2009 йылда баҫылып сыҡҡан)&lt;ref&gt;[http://elib.biblioatom.ru/text/atomny-proekt-sssr_t3_kn2_2009/go,314/ Постановление СМ СССР № 377-228сс «О присуждении Сталинских премий, представлении к награждению орденами и выдаче денежных премий инженерно-техническим работникам за разработку прибора „Вибратор“ типа „РД-2“». 24 февраля 1955 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210412094040/http://elib.biblioatom.ru/text/atomny-proekt-sssr_t3_kn2_2009/go,314/ |date=2021-04-12 }} // Атомный проект СССР: документы и материалы : [в 3 т.] / Под общ. ред. Л. Д. Рябева. — 1998—2010. Т. 3. Водородная бомба, 1945—1956. Кн. 2 / Гос. корпорация по атом. энергии «Росатом»; сост.: Г. А. Гончаров (отв. сост.), П. П. Максименко. — 2009. — 596, [2] с.&lt;/ref&gt;.

Әммә был йылдан һуң да бик йәшерен ҡарар сығарылған булыуы мөмкин, сөнки ҡарарҙа телгә алынмаған бер нисә ғалим һәм инженерҙың биографияһында 1955 йыл өсөн Сталин премияларын алыу тураһында әйтелә.

КПСС-тың XX съезынан һуң башланған Сталиндың шәхес культын бөтөрөү буйынса кампания барышында [[1956 йыл]]да Сталин премияһын алмаштырған [[Ленин премияһы]] булдырыла.

[[1966 йыл]]да булдырылған [[СССР Дәүләт премияһы]] Сталин премияһына тиңләштерелә. 1-се, 2-се һәм 3-сө дәрәжә Сталин премияһы лауреаттары дипломдарын һәм билдәләрен СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты дипломдары һәм почёт билдәләренә алмаштыра ала.

2-се баҫма [[Ҙур совет энциклопедияһы|Ҙур совет энциклопедияһының]] 40-сы томында (1955 йылдың 20 июлендә нәшер итеүгә ҡултамға ҡуйылған) «Сталин премияһы» мәҡәләһе юҡ, ә алдараҡ сыҡҡан томдарҙа уға һылтанма бар.

Фәнни, белешмә әҙәбиәттә һәм дәреслектәрҙә [[Сталин премияһы]] исемен [[СССР Дәүләт премияһы]]на алмаштыралар, уның һәм уның лауреаттары тураһында мәғлүмәт әҙ генә һәм ситләтеп бирелә.

Бындай күренеш йыш ҡына хәҙерге баҫмаларҙа ла осрай.

== Лауреаттар ==

=== Фән өлкәһендәге лауреаттар (1941—1943) ===

=== Фән өлкәһендәге лауреаттар (1946—1952) ===

=== Ифрат ҙур кимәлдәге уйлап табыу һәм етештереү эше алымдарын камиллаштырыу өлкәһендәге лауреаттар ===

=== Әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге премия лауреаттары ===

== Ҡыҙыҡлы факт ==
Лауреаттар араһында һуңынан репрессияланған Н. Вознесенский, П. Я. Мешик, В. Л. Зускин һәм премия бирелгәнгә тиклем репрессияланған яҙыусы А. Рыбаков (Аронов), архиепископ Лука (Войно-Ясенецкий) һәм башҡалар була.

Сталин премияһы лауреаты исеменән мәхрүм ителгәндәр: Серго Берия&lt;ref&gt;[http://istmat.info/node/22363 Лишение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022185810/http://istmat.info/node/22363 |date=2012-10-22 }}&lt;/ref&gt;, [[Берия Лаврентий Павлович|Лаврентий Берия]], [[Сахаров Андрей Дмитриевич|Андрей Сахаров]] һәм башҡа лауреаттар.

== Әҙәбиәттә ==
Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы менән Всеволод Кочетовтың «Журбины» повесы персонажы — модельщик Виктор Журбин «Жускив-1» станогын уйлап сығарған өсөн бүләкләнгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.librius.net/b/8462/read|title=Журбины (fb2) &amp;#124; librius.net|accessdate=2013-03-30}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[«Халыҡтар араһында тыныслыҡты нығытыу өсөн»  Халыҡ-ара Сталин премияһы]]
* [[СССР Дәүләт премияһы|СССР дәүләт премияһы]]
* [[Ленин премияһы]]
* [[Рәсәй Федерацияһы дәүләт премияһы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* «Сталинские премии: две стороны одной медали»: Сб. документов и художественно-публицистических материалов / Сост. В. Ф. Свиньин, К. А. Осеев. — Новосибирск: Изд-во «Свиньин и сыновья», 2007. — 880 с. — [[:ru:Special:BookSources/9785985020502|ISBN 978-5-98502-050-2]].
* [https://web.archive.org/web/20121127205516/http://lit.1september.ru/2003/09/11.htm Сталинские премии]
* ''Янышев (Сарсембаев) А. С.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=26415587 Государственное премирование в отечественном публично-поощрительном механизме: возникновение, становление и развитие до 1991 года // Вестник Уральского финансово-юридического института. № 3(5). 2016]

== Һылтанмалар ==
* [http://www.spsl.nsc.ru/win/spislaur.htm Список ученых СО АН, лауреатов Ленинской, Сталинской и Государственной премии]
* [https://web.archive.org/web/20140712212318/http://www.all-about-msu.ru/next.asp?m1=honored&amp;str=index-3.htm Преподаватели МГУ — лауреаты Сталинской и Государственной премий]
* ''Максакова О. С.'' [https://web.archive.org/web/20161115124735/http://samara.rgantd.ru/activity/articles/4909/ Из истории о дипломе, удостоверении и Почётном знаке лауреата Сталинской премии]
* ''[[:ru:Тихонов, Виталий Витальевич|Тихонов В. В.]]'' [https://web.archive.org/web/20210412084010/http://gefter.ru/archive/20036 Сталинская премия как инструмент конструирования общей истории народов СССР]

{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Иосиф Сталин]]
[[Категория:Алфавит буйынса наградалар]]
[[Категория:Сталин премияһы]]</text>
      <sha1>p32hc0csxtvvp01r7b1gwmf5crykm09</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ринат (исем)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177987</id>
    <revision>
      <id>1308248</id>
      <parentid>1286273</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T23:20:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26489" sha1="bmpiv59cevhp4r6enm0rht2bwcwtaun" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ринат''' (Ренат) — [[Башҡорттар|башҡорт]] [[Башҡорт ир-ат исемдәре|ир-ат исеме]]. Башҡа [[төрки халыҡтар]]ҙа был исем йыш осрай.

== Этимологияһы ==
Ринат исеме латин телендәге «renatus» — «яңынан тыуған» тигән һүҙҙән килә тип уйлайҙар. Шулай уҡ совет ваҡытында «революция-наука-техника» йәки «революция-наука-труд» һүҙҙәренең аббревиатураһы һымаҡ барлыҡҡа килгән исем тип фаразлайҙар&lt;ref&gt;[[Таңһылыу Күсимова]].
[https://www.bashklip.ru/site/kitap/isembashklip_ru.pdf  Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991. — 192 бит.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180516203613/http://bashklip.ru/site/kitap/isembashklip_ru.pdf |date=2018-05-16 }}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Ринат Хәйри]], Ринат Мәғәфүр улы Хәйретдинов ([[19 ғинуар]] [[1950 йыл]] — [[5 сентябрь]] [[1990 йыл]]) — [[башҡорт]] шағиры һәм журналисы, 1986 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы, [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]] лауреаты (1990).
* [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы]] ([[12 ноябрь]] [[1951 йыл]]— [[15 ғинуар]] [[2011 йыл]]) — ғалим-[[Этнография|этнолог]], [[Антропология|антрополог]], тарих фәндәре кандидаты.
* [[Камалов Ринат Әлтәф улы]]; Ринат Камал ([[28 июнь]] [[1954 йыл]]) — яҙыусы. 1992 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998) һәм [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2010). [[Мәсетле районы]]ның [[Рәшит Әхтәри]] исемендәге премияһы лауреаты (2002).
* [[Ғиззәтуллин Ринат Сәхи улы]] ([[19 март]] [[1949 йыл]]) — ғалим-зоотехник., юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2005). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2010).
* [[Ғәбитов Ринат Хәмит улы]] ([[1 февраль]] [[1943 йыл]] — [[16 июнь]] [[2016 йыл]]) — [[фән]]-ғалим-[[хоҡуҡ]] белгесе. Халыҡ-ара информатизация академияһының мөхбир ағзаһы (1995), юридик фәндәр докторы (2000), профессор (2001). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған юрисы (2000).
* [[Нуруллин Ринат Ғәли улы]] ({{lang-ru|Ринат Галеевич Нуруллин}}, [[20 август]] [[1954 йыл]]) — балалар шағиры, ғалим-уйлап табыусы, техник фәндәр кандидаты (1999). Татарстан Яҙыусылар союзы ағзаһы (2011). [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1994).
* [[Миңлебаев Ринат Йәғәфәр улы]] ([[24 ғинуар]] [[1964 йыл]]) — график. 1995 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Рәссамдар союзы, 2004 йылдан — Халыҡ-ара графика академияһы ағзаһы (Санкт-Петербург). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (2006) һәм [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы|Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1997). [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).
* [[Шәйбәков Ринат Гәрәй улы]] ([[20 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, йәмәғәтсе, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 2011 йылдан Белорет районы Йөйәк ауылы старостаһы. I [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] (1995) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]] уҡытыусыларының Х съезы делегаты (2010). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1993), [[Белорет]] ҡалаһының Григорий Белорецкий премияһы лауреаты (2004). Йөйәк ауылы мәктәбендә тыуған яҡты өйрәнеү [[музей]]ы ойоштороп, уны республика кимәлендә танытҡан шәхес&lt;ref&gt;[http://maps.kulturarb.ru/rb/1521-izvestnye-lyudi-beloretskogo-rajona Известные люди Белорецкого района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210921171017/http://maps.kulturarb.ru/rb/1521-izvestnye-lyudi-beloretskogo-rajona |date=2021-09-21 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Атауллин Ринат Юмор улы]] ([[23 ғинуар]] [[1959 йыл]]) — рәссам, 1991 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (2010), Ким Әхмәтйәнов исемендәге премия лауреаты (1998).
* [[Вәлинуров Ринат Ғаян улы]] ([[27 май]] [[1952 йыл]]) — ғалим-психиатр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 4‑се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2000). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1995) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1989) атҡаҙанған табибы, СССР-ҙың (1988), Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (2009) һаулыҡ һаҡлау отличнигы.
* [[Закиров Ринат Закир улы]] ({{lang-ru|Закиров Ринат Закирович}}) — [[7 июль]] [[1947 йыл]]) — партия һәм йәмәғәт эшмәкәре, финанс эшмәкәре, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. [[Башҡортостан Республикаһы]] 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] халыҡ депутаты&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 95.&lt;/ref&gt;.
* [[Йосопов Ринат Шәйхулла улы]] ([[1 ғинуар]] [[1947 йыл]]) — БАССР-ҙың Саҡмағош районы Карл Маркс исемендәге колхоз тракторсыһы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы|Социалистик Хеҙмәт геройы]] (1976).
* [[Артемьев Ринат Александрович]] ([[20 июль]] [[1958]] йыл) — СССР һәм хужалыҡ эшмәкәре, «АЖИО» финанс компанияһының президенты. Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы 48-се Нева һайлау учаткаһы буйынса [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты&lt;ref&gt;[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ |date=2020-09-29 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Заһиҙуллин Ринат Васиҡ улы]] ([[12 ғинуар]] [[1960 йыл]]) — ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәре докторы (2002), профессор.
* [[Ғатауллин Ринат Фазлетдин улы]] (14 июнь 1953 йыл)&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/3575-ataullin-rinat-fazletdin-}}&lt;/ref&gt; — иҡтисадсы, иҡтисад фәндәре докторы (2002), профессор (2006)&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;. [[Башҡортостан Республикаһы]] Юғары Советының 12-се саҡырылышы һәм [[Башҡортостан Республикаһы]] Дәүләт Йыйылышының 1-се саҡырылыш депутаты.
* [[Вәлиуллин Ринат Риф улы]] ([[29 ноябрь]] [[1969 йыл]]) — Рәсәй яҙыусыһы, шағир, филолог, рәссам. Юғары мәктәп уҡытыусыһы&lt;ref name=&quot;Валиуллин&quot;&gt;[http://m.readly.ru/author/22311 Ринат Валиуллин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927184635/http://m.readly.ru/author/22311/ |date=2020-09-27 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Фәтҡуллин Ринат Абдулла улы]] ([[23 февраль]] [[1939 йыл]]) — ғалим-географ, география фәндәре кандидаты (1974), профессор (1996), Башҡортостандың халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1984), Рәсәйҙең геодезия һәм картография отличнигы (2003), саңғы ярышы буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1965), [[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|«Башҡорт энциклопедияһы»]] фәнни-редакция советы ағзаһы, Халаҡ-ара бабалар һәм үҫмерҙәр туризм һәм крайҙы өйрәнеү академияһы академигы&lt;ref name=&quot;доп&quot;&gt;[http://ipk.bspu.ru/node/101 сайт Института дополнительного образования БГПУ им. М. Акмуллы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191111194243/http://ipk.bspu.ru/node/101 |date=2019-11-11 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Чанышев Ринат Риян улы]] ([[23 июль]] [[1953]], [[Салауат (ҡала)|Салауат]], [[БАССР]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] инженер-төҙөүсеһе һәм ғалимы. Техник фәндәр докторы (2003).
* [[Ишембаев Ринат Сәхиулла улы]] ([[5 август]] [[1976 йыл]]) — Рәсәй шашкасыһы, судья. Халыҡ‑ара шашка уйындары буйынса халыҡ‑ара мастер (2001).
* [[Баймөхәмәтов Ринат Бикбулат улы]] ([[28 март]] [[1953 йыл]]) — [[СССР]] [[хоккей]]сыһы, һөжүмсе. [[Ҡурған (ҡала)|Ҡурған]] хоккейы тәрбиәләнеүсеһе.
* [[Солтанов Ринат Ишбулды улы]] ([[9 май]] [[1954 йыл]] — [[22 май]] [[2021 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалим-философы, ислам һәм философия тарихы, дин өйрәнеү ғилеме һәм [[этика]] буйынса белгес; сәйәсмән{{sfn|Кускильдин|2009|с=}} Философия фәндәре докторы (1993), профессор (1992). «Философский энциклопедический словарь» авторҙарының береһе. Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышының II-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты (1995—1999).{{sfn|Кускильдин|2009|с=}}&lt;ref name=&quot;labyrinth&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;garant&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;niiss&quot;&gt;[http://www.niiss.ru/d_sultanov.shtml Султанов, Ринат Ишбулдович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170819231856/http://www.niiss.ru/d_sultanov.shtml |date=2017-08-19 }} // Федеральное Собрание Российской Федерации Справочник&lt;/ref&gt; «Яблоко-Башҡортостан» йәмәғәт ойошмаһының Үҙәк советы рәйесе.&lt;ref name=&quot;labyrinth&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;garant&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;niiss&quot; /&gt;
* [[Раев Ринат Афраем улы]] ([[26 июнь]] [[1966 йыл]]) — мосолман дин әһеле. Силәбе һәм Ҡурған өлкәләре мосолмандары Төбәк Диниә назараты рәйесе (2005 йылдан), [[Рәсәй Ислам университеты]] ректоры (2003—2015).
* [[Мирғәлиев Ринат Хәтмулла улы]] ({{lang-ru|Миргалиев Ринат Хатмуллинович}}; [[15 апрель]] [[1951 йыл]]) — [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. Закон, законлылыҡ һәм хоҡуҡ тәртибе мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.
* [[Тәминдәров Ринат Ғиниәт улы]] ({{lang-ru|Таминдаров Ринат Гиниятович; [[1 сентябрь]] [[1949 йыл]]}}) — [[СССР]], [[КПСС|партия]] һәм [[сәнәғәт]] эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. Милләте — башҡорт&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.
* [[Ғатауллин Ринат Фазлытдин улы]] ({{lang-ru|Гатауллин Ринат Фазлтдинович}}) — ([[14 июнь]] [[1953 йыл]] — иҡтисад фәндәре докторы, профессор, юғары мәктәп эшмәкәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты.
* [[Ғәлиев Ринат Ғәзим улы]] ({{lang-ru|Галиев Ринат Газимович}}) ([[15 ғинуар]] [[1949 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты.
* [[Сәғитов Ринат Шәйхимансур улы]] ([[27 март]] [[1955 йыл]] — [[24 август]] [[2017 йыл]]) — СССР һәм Рәсәй производство ойоштороусыһы һәм дәүләт эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының 5-се саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты (2007—2011).
* [[Хафизов Ринат Ҡасим улы]] ([[24 август]] [[1961 йыл]] — [[1996 йыл]]) — СССР спортсыһы, спорт акробатикаһы буйынса [[СССР]]-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры, [[Европа]] чемпионы (1985).
* [[Ғәбиҙуллин Ринат Ғиндулла улы]] ([[19 август]] [[1942 йыл]]) — журналист, сәйәсмән. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты (1995—1999), [[Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы|КПРФ]] фракцияһы ағзаһы. КПРФ-тың Башҡортостан Республика комитетының элекке икенсе секретары.
* Нагаев Ринат Йәүҙәт улы — табип, [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты&lt;ref&gt;[http://www.gsrb.ru/ru/organization/deputats/77575/ Депутат Государственного Собрания — Курултая Республики Башкортостан по Исянгуловскому одномандатному избирательному округу № 41.]&lt;/ref&gt; .
* Ринат Дасаев — СССР футболсыһы.
* Ринат Моталлапов — Рәсәй актёры.
* Ринат Кәфиәтуллин — актёр.
* Ринат Ибраһимов — актёр.
* [[Вәлиуллин Ренат Абдулла улы]] ([[20 сентябрь]] [[1947 йыл]]) — СССР һәм [[Рәсәй]] рәссамы. 1993 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Рәссамдары союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1997).
* [[Ғәләмшин Ренат Биктимер улы]] ({{lang-ru|Галямшин Ренат Биктимирович}}; [[18 февраль]] [[1949 йыл]] — [[8 ноябрь]] [[2020 йыл]]) — ауыл хужалығы һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1981—2009 йылдарҙа «Дэмен» хужалығы рәйесе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты, Башҡорт АССР-ы Юғары Советының йәштәр эше, физик культура һәм туризм комиссияһы ағзаһы. «Башҡортостан удмурттарының республика милли-мәҙәни үҙәге» төбәк йәмәғәт ойошмаһы рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). Кузебай Герд исемендәге Бөтә удмурт милли премияһы лауреаты (2004), [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2009). Саңғы спорты буйынса СССР спорт мастеры, еңел атлетика буйынса мастерлыҡҡа кандидат.
* [[Ренат Хойбергер]] ({{lang-en|Renat Heuberger}}; [[18 декабрь]] [[1976 йыл]], Цюрих, [[Швейцария]]) — Швейцария эшҡыуары һәм менеджеры, ''South Pole Group'' компанияһының нигеҙләүселәренең береһе һәм етәксеһе; ''Climate Friendly Pty'' ([[Австрия]]) һәм VNEEC ([[Вьетнам]]) компаниялары директорҙар советы ағзаһы&lt;ref&gt;[http://www.climatefriendly.com/AboutUs/TheBoard/ Climate Friendly Board of Directors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120814212032/http://www.climatefriendly.com/AboutUs/TheBoard/ |date=2012-08-14 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://eec.vn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=70&amp;Itemid=95&amp;lang=en Members of the Board of Director (VNEEC)].&lt;/ref&gt;; парник газдары (Киото протоколы һәм Эмиссион квоталары менән сауҙа итеү) буйынса эксперт&lt;ref name=&quot;bloomberg.com.60806474&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;schwabfound.org.renat&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;projourno.org.making&quot; /&gt;.
* [[Ғафуров Ренат Зәйтүн улы]] ([[8 октябрь]] [[1982 йыл]]) — спидвей спортсыһы, [[Рәсәй]]ҙең халыҡ-ара класслы спорт мастеры. Мотоциклдарҙа уҙышыуҙа шәхси иҫәптә ике тапҡыр, команда иҫәбендә өс тапҡыр Рәсәй чемпионы, [[Европа]] чемпионы.
* [[Хилажев Ренат Рафаил улы]] ([[25 апрель]] [[1983 йыл]]) — эшҡыуар, финанс консультанты, Башҡортостан Республикаһының кредит һәм финанс ойошмалары ассоциацияһы ағзаһы, «РадостьЕсть» хәләл туҡланыу селтәре (кафе, ресторан) милектәше, блогер&lt;ref name=&quot;РВ&quot;&gt;[https://m.realnoevremya.ru/articles/133455-intervyu-s-ufimskim-restoratorom-renatom-hilazhevym?_url=%2Farticles%2F133455-intervyu-s-ufimskim-restoratorom-renatom-hilazhevym&amp;utm_source=desktop&amp;utm_medium=redirect&amp;utm_campaign=mobile&amp;fbclid=IwAR3Cv3QeBppQdESSO9IT-SgfruqHTHLryApYZYBilf-TJQXmzxrr58V28uc#from_desktop Ренат Хилажев: «При Хамитове в Башкирии у бизнесменов просто опускались руки»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421031103/https://m.realnoevremya.ru/articles/133455-intervyu-s-ufimskim-restoratorom-renatom-hilazhevym?_url=/articles/133455-intervyu-s-ufimskim-restoratorom-renatom-hilazhevym&amp;utm_source=desktop&amp;utm_medium=redirect&amp;utm_campaign=mobile&amp;fbclid=IwAR3Cv3QeBppQdESSO9IT-SgfruqHTHLryApYZYBilf-TJQXmzxrr58V28uc#from_desktop |date=2021-04-21 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Аҡсурин Ренат Сөләймән улы]] ([[2 апрель]] [[1946 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] кардиохирургы, Рәсәй Медицина фәндәре академияһы (1997) һәм Рәсәй Фәндәр академияһы (2011) академигы, [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның (1998) һәм Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы. Медицина фәндәре докторы (1985), профессор (1991). СССР-ҙың (1982) һәм Рәсәй Федерацияһының (2001) дәүләт премиялары, Рәсәй Хөкүмәте премияһы (2004) лауреаты. [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт ордены]] кавалеры (1996). Рәсәй Йөрәк һәм ҡан тамырҙары кардиологик ғилми-етештереү үҙәгенең А. П. Мясников исемендәге клиник кардиология институтының хирургияһы бүлеге етәксеһе. Медицинала юғары технологияларҙы үҫтереү дәүләт программаһы етәксеһе (1998).
* Еникеев Ренат Әхмәт улы — СССР һәм Рәсәй композиторы. Татарстан Республикаһының халыҡ артисы (2002), РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987).
* Ренат Ағзамов — телевидениела алып барыусы, кондитер.
* Әхмәтов Ринат Леонид улы — украин эшҡыуары, филантроп, политик, олигарх, иҡтисадсы, банкир, сәнәғәтсе, миллиардер, 1996 йылдан «Шахтёр» футбол клубы президенты, «Систем Кэпитал Менеджмент» компанияһына нигеҙ һалыусы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
{{Исемдәр донъяһында}}
{{Аҙаштар исемлеге}}

[[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]]</text>
      <sha1>bmpiv59cevhp4r6enm0rht2bwcwtaun</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Немыцкий Виктор Владимирович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179987</id>
    <revision>
      <id>1308224</id>
      <parentid>1299234</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T14:18:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11340" sha1="96nicsv141r3b9vob6b8k3bdd4pv341" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Немыцкий Виктор Владимирович''' ([[22 ноябрь]] [[1900 йыл]], [[Смоленск]] — [[7 август]] [[1967 йыл]], [[Чульча]] йылғаһының үре) — ғалим-математик, физика-математика фәндәре докторы (1934), профессор. Дифференциаль һәм интеграль тигеҙләмәләр, функциональ анализ, топология өлкәһендәге хеҙмәттәр авторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.

Ҡатыны — билдәле математик [[Бари Нина Карловна|Нина Карловна Бари]].

== Биографияһы ==
Гимназияла математика уҡытыусыһы Немыцкий Владимир Васильевич ғаиләһендә тыуған. Әсәһе Анна Михайловна (ҡыҙ фамилияһы Катинская), шулай уҡ уҡытыусы була. 1904 йылда ғаилә Мәскәүгә күсеп килә, атаһы гимназияла уҡытыуын дауам итә. Урта белемде Мәскәүҙең Воскресенский реаль мәктәбендә ала, унда математика буйынса беренсе уҡытыусыһы ул ваҡытта билдәле математик-педагог Константин Николаевич Рашевский була.

1921 йылда [[Мәскәү университетының физика-математика факультеты]]ның математика бүлегенә уҡырға инә һәм шул ваҡыттан алып үҙенең тормошон [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү университеты]] менән бәйләй. Лузитанияға инә. МДУ-ны тамамлағандан һуң (1925) П. С. Александров һәм В. В. Степанов етәкселегендә аспирантурала уҡый (1925—1929).

1930-сы йылдарҙа В. В. Степанов менән берлектә «Качественная теория дифференциальных уравнений» монографияһын яҙа (1947 йылда ғына нәшер ителгән). Унда донъя фәнни әҙәбиәтендә тәүге тапҡыр, Мәскәү университеты янындағы авторҙар етәкселегендәге дифференциаль тигеҙләмәләрҙең сифат теорияһы буйынса семинарҙың эше нигеҙендә, был өлкәләге бөтә төп журнал әҙәбиәте, шул иҫәптән авторҙарҙың һәм уларҙың уҡыусыларының баҫылмаған мәҡәләләре системалаштырыла һәм ижади эшкәртелә. Китап бөтә донъяға билдәлелек яулай.

«Теория показателей [[:ru:Ляпунов, Александр Михайлович|Ляпунова]]» монографияһы уның уҡыусылары Б Ф. Былов, Р.. Э. Виноградов һәм Д. М. Гробман менән авторҙашлыҡта яҙылған. Унда авторҙарҙың В. В. Немыцкий етәкселегендәге сифат теорияһы буйынса семинарҙа башҡарған һәм һыҙыҡлыға яҡын системаларҙың сығарылыштары асимптотикаһының төрлө мәсьәләләре менән бәйле һөҙөмтәләре дөйөмләштерелә.

В. В. Немыцкий Мәскәү математика йәмғиәтенең юғары техник уҡыу йорттары секцияһы рәйесе була. М. И. Слудская һәм А. Н. Черкасов менән берлектә университет өсөн «Математик анализ курсы»н яҙалар.

40 йыл самаһы Мәскәү университетында уҡыта, «Ябай дифференциаль тигеҙләмәләр» төп курсын уҡый һәм уҡыу һәм фәнни семинарҙар менән етәкселек итә. СССР фәнни мәктәбен ойоштора, уның күп кенә уҡыусылары күренекле математиктар булып китәләр. В. Немыцкийҙың башҡа илдәрҙә лә (Польшала, Румынияла, Ҡытайҙа) укыусылары бар.

Студент йылдарынан башлап бөтә ғүмере буйы әүәҫ сәйәхәтсе була. Географтар араһында СССР-ҙың бейек таулы райондарын тикшереүсе булараҡ билдәле. Кавказда уны башлап асыусылар Немыцкий һәм А. Н. Тихонов хөрмәтенә аталған артылыш бар. Гербарийҙар йыя һәм эшкәртә. Мәскәү ғалимдар йорто туристик секцияһы рәйесе була. Туризм өлкәһендәге уңыштары өсөн В. В. Немыцкийға 1950 йылда туризм буйынса спорт мастеры исеме бирелә.

{{начало цитаты}}
Студент йылдарында уҡ В. В. Немыцкий һәм [Тихонов Андрей Николаевич|А. Н. Тихонов] [[Төньяҡ Кавказ]]дан Кавказ аръяғына Кавказ һырты аша, быға тиклем тикшерелмәгән урындарға юлға сыға һәм улар менән тик примитив ҡорамалдар (бер боҙ балтаһы һәм бер балта) була. Сама менән шул ваҡыт тирәһендә тәжрибәле альпинистарҙың яҡшы йыһазландырылған төркөмө был һыртты көньяҡтан төньяҡҡа штурмлай. Һврттың иң өҫкө өлөшөндә өҙөлгән төймә (А. Н. Тихонов плащынан) табылғас, был төркөм ағзаларының ғәжәпләнеүҙәренең сиге булмай. Эҙләнеүҙәрҙән һәм һорашыуҙарҙан һуң асыҡланыуынса, альпинистарҙан алда һырт аша В. В. Немыцкий һәм А. Н. Тихонов үткән. Альпинистарҙың был төркөмө яңы һыртты тасуирлай һәм уны «Немыцкий-Тихонов» исеме менән атай. Был исем аҫтында һырт беҙҙең көндәргә тиклем билдәле.
&lt;ref&gt;[http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=rm&amp;paperid=6582&amp;option_lang=rus М. М. Вайнберг, Р. Э. Виноград, Б. П. Демидович, «Виктор Владимирович Немыцкий (к шестидесятилетию со дня рождения)», УМН, 16:1(97) (1961), 201—212.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141228203008/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=rm&amp;paperid=6582&amp;option_lang=rus |date=2014-12-28 }}&lt;/ref&gt;
{{конец цитаты}}
1967 йылдың июлендә ҙур булмаған төркөм составында Алтайға ([[:ru:Енисей (река)|Енисей]] һәм Обь йылғалары бассейндарын айырып торған Шапшал һырты районына) сәйәхәт ҡыла. Диңгеҙ кимәленән 2200 метр бейеклектә Чулча йылғаһының үрге ағымында 6 августан 7 авгусҡа ҡарай төнөндә ҡапыл вафат була. Уның кәүҙәһен [[Мәскәү]]гә алып киләләр һәм Введенск зыяратында Н. К. Бари менән йәнәш ерләйҙәр (8 участка).

== Библиография ==
70-тән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән, бер нисә монография авторы һәм авторҙашы.

=== Туризм һәм география буйынса баҫылған хеҙмәттәре исемлеге ===
# В хребтах Тянь-Шаня и Памира, сб. «К вершинам советской земли», М., Географгиз, 1949.
# Поездка в Заалайский хребет, сб. «Побежденные вершины, Год 1954», М., Географгиз, 1957.
# Чаткап, сб. «Побежденные вершины, Год 1951», М., Географгиз, 1952 (совм. с Е. А. Казаковой и С. М. Лукомским).
# В центре Тянь-Шаня, газета «Советский спорт», № 16, 1952 (совм. с Е. А. Казаковой).
# Новые данные об обледенении в хребтах Чакир-Корум, Барколдай и Кок-Шаал, Исследование ледников СССР, вып. 2—3, 1935 (совм. с А. А. Летаветом).
# Теберда (путеводитель), изд. Московск. Дома ученых, 1934 (совм. с Б.&amp;amp;nbsp;Н.&amp;amp;nbsp;Делоне, М. В. Зимиловой и О. И. Каленкиной)

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Плоскость Немыцкого в общей топологии — пример совершенного не нормального пространства.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20110624082915/http://www.math.ru/history/tree/Nemuckii Профиль на сайте История математики]
* [http://www.mathnet.ru/links/c9a6cff93705005a6df988db21f80057/rm5613.pdf Некролог УМН. 1968, том 23, вып. 2(140), с. 179—192]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.mathnet.ru/links/bbb7a31657f6d3bc8bc940c4deb0d58b/ivm3297.pdf Некролог Изв. вузов. Матем., 1968, № 3, с. 119—121]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:СССР-ҙың спорт мастерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:1967 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:7 августа вафат булғандар]]
[[Категория:1900 йылда тыуғандар]]
[[Категория:22 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:МДУ-ның физика-математика факультетын тамамлаусылар]]
[[Категория:МДУ-ның механика-математика факультеты уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>96nicsv141r3b9vob6b8k3bdd4pv341</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сүриәлә граждандар һуғышы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181794</id>
    <revision>
      <id>1308273</id>
      <parentid>1307388</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T11:32:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="403585" sha1="oqy2twvfbjhmdesgcugijy7l589qkgz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сүриәлә граждандар һуғышы''' — 2011 йылдың яҙында [[Сүриә]] территорияһында локаль граждандар ҡаршы тороуы булараҡ башланған һәм Бәшәр Асад&lt;ref name=&quot;drought&quot; /&gt; режимына ҡаршы ихтилалға әйләнгән күп яҡлы, күп кимәлле ҡораллы конфликт&lt;ref name=&quot;drought&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/2015/03/03/science/earth/study-links-syria-conflict-to-drought-caused-by-climate-change.html Henry Fountain. Researchers Link Syrian Conflict to a Drought Made Worse by Climate Change // The New York Times, March 2, 2015]&lt;/ref&gt;. Ваҡыт үтеү менән, уға төбәктең төп дәүләттәре генә түгел, шулай уҡ халыҡ-ара ойошмалар, хәрби-сәйәси төркөмдәр һәм донъя йөҙөндәге державалар йәлеп ителде.

Конфликттың төп ҡатнашыусылары — президент Башар Асад яғында сығыш яһаусы даими ҡораллы һәм хәрбиләштерелгән формированиелар (Сүриә ғәрәп ҡораллы көстәре, Милли оборона көстәре һ.б.), «уртасыл» Сүриә оппозицияһының формированиелары (Ирекле Сүриә армияһы, ғәрәп сөнни ҡәбилә берләшмәләре), курд регионалсылары (төбәкселәре — халыҡ үҙоборона отрядтары, Сүриә демократик көстәре), һәм шулай уҡ үҙ ирке менән сит илдәрҙән килгән күп һанлы ислам һәм йыһат террорсы группировкалары (Ислам дәүләте — ИГ) ан-Нусра фронты — хәҙерге ваҡытта «Хайят Таһрир аш-Шәм» һ. б.) һәм башҡалар.

Бәхәс яҡтары башҡа дәүләттәрҙән хәрби ярҙам ала: Рәсәй һәм Иран хөкүмәт көстәренә ярҙам күрһәтә, ә Сүриә оппозицияһы көнбайыш державаларынан, Төркиәнән һәм Фарсы ҡултығы монархияларынан ярҙам ала. Хөкүмәт яғында шулай уҡ Иран тарафынан булдырылған, уҡытылған һәм ҡоралланған сит ил хәрби формированиелары сығыш яһай&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2013/05/27/iraqis/ К защите режима Асада подключились иракские шииты]&lt;/ref&gt;. Конфликтҡа сит ил дәүләттәре һәм ойошмалары байтаҡ йәлеп ителеүе арҡаһында бер төркөм эксперттар уны төбәк державалары араһындағы һуғыш тип баһалай&lt;ref&gt;[http://www.washingtontimes.com/news/2014/feb/26/proxy-war-between-iran-saudi-arabia-playing-out-in/?page=all Proxy war between Iran, Saudi Arabia playing out in Syria]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.salon.com/2013/09/06/these_6_players_made_syria_a_proxy_war_partner/ 6 major players who turned Syria into a proxy war nightmare]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/global-development/2014/may/23/kofi-annan-syrians-regional-proxy-wars|title=Kofi Annan: Syrians pay with their lives while regional powers wage proxy wars|date=2014-05-23|accessdate=2014-05-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url = http://www.oxfordresearchgroup.org.uk/publications/briefing_papers_and_reports/war_syria_proxy_element|title = War in Syria: The Proxy Element|date = 2013-07-11|publisher = Oxford Research Group|access-date = 2014-06-15|archiveurl = https://web.archive.org/web/20161008173905/http://www.oxfordresearchgroup.org.uk/publications/briefing_papers_and_reports/war_syria_proxy_element|archivedate = 2016-10-08}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың мартында «Ғәрәп яҙы» тулҡынында башланған хөкүмәткә ҡаршы сығыштар Сүриәнең төрлө ҡалаларында күләмле сыуалыштарға килтерҙе, шул уҡ йылдың йәйендә үк киң күләмле ҡораллы конфликтҡа әйләнде. Оппозицияның төп талаптары 1962 йылдан ғәмәлдә булған ғәҙәттән тыш хәл режимын бөтөрөүҙе һәм илдә демократик үҙгәртеп ҡороуҙар үткәреүҙе күҙ уңында тотҡан президент Башар Асадтың отставкаһын үҙ эсенә алды.

Тәүҙә хәрби хәрәкәттәр хөкүмәт армияһы менән «Ирекле Сүриә армияһы» (ССА) ойошмалары араһында алып барыла. Сүриә оппозицияһының төп ойошмаһы ул осорҙа хөкүмәткә ҡаршы фракциялар ингән Сүриә милли советы булған. Әммә һуңынан оппозиция сафтарында тарҡалыш була — Сүриә Курдистаны территорияһында үҙ власть органдарын (Юғары курд советы) ойошторған курд ойошмалары уның составынан тәүгеләрҙән булып сыға, ә 2013 йылда радикаль ислам төркөмдәре &quot;Ислам фронты&quot;н ойоштора.

Баш күтәреүселәр рәтендәге тарҡалыу арҡаһында автоматлаштырылған тәьминәт системаларының позициялары ярайһы уҡ түбәнәйә, һәм донъяуи оппозиция икенсе планға күсә. Хөкүмәт көстәренә ҡаршы тороуҙа ислам төркөмдәре төп роль уйнай башлай, улар араһында «Фронт ан-Нусра» (Әл-Ҡаиданың Сүриә бүлексәһе) һәм «Ислам дәүләте» (ИГ) террористик ойошмалары һуғышҡа һәләтлеләрҙән һанала.

Ислам дәүләтенең һөжүм итеүе һәм 2014 йылдың йәйендә Сүриә менән Ираҡтың ярайһы ҙур биләмәләрен террорсылар баҫып алыуы АҠШ-тың һәм уның союздаштарының Сүриәгә хәрби интервенцияһына килтерҙе. 2014 йылдың сентябренән алып улар Сүриәлә исламсыларҙың позицияларына авиаудар эшләне, шулай уҡ «уртасыл оппозиция» отрядтарын ҡораллындарҙы һәм өйрәтте. 2015 йылдың 30 сентябрендә Рәсәй Федерацияһының Һауа-йыһан көстәре Сүриәлә президент Башар Асад менән килешеү буйынса дәүләт ғәскәрҙәре тығыҙ координацияла хәрби операция башланы. 2015 йылдың октябрендә Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендәге Сүриәләге халыҡ-ара коалиция ярҙамында «Ислам дәүләте» менән көрәшеү маҡсатында үҙәген үҙоборона ғәскәрҙәре тәшкил иткән Сүриә демократик көстәре хәрби альянсы ойошторола&lt;ref name=&quot;reuters_12_Oct_2015&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.reuters.com/article/2015/10/12/us-mideast-crisis-syria-kurds-idUSKCN0S60BD20151012 |title=«New Syrian rebel alliance formed, says weapons on the way» |access-date=2020-01-14 |archive-date=2015-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151114035329/http://www.reuters.com/article/2015/10/12/us-mideast-crisis-syria-kurds-idUSKCN0S60BD20151012 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151114035329/http://www.reuters.com/article/2015/10/12/us-mideast-crisis-syria-kurds-idUSKCN0S60BD20151012 |date=2015-11-14 }}&lt;/ref&gt;.

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, 2015 йылға конфликт барышында 220 меңгә яҡын кешенең ғүмере өҙөлгән&lt;ref name=&quot;drought&quot; /&gt;. Һуғыш Европа миграция көрсөгөнөң төп сәбәптәренең береһе була, һөҙөмтәлә Сүриә ҡасаҡтары күпләп һәләк була. Бәхәс ҡаты хәрби хәрәкәттәр, торама пункттарҙы тәртипһеҙ утҡа тотоу, күмәк кеше үлтереү һәм тыныс халыҡҡа ҡаршы бик күп хәрби енәйәттәр менән характерлана. Ил иҡтисадына һәм инфраструктураһына ғәйәт ҙур зыян килтерелә.

2016 йылдың төп ваҡиғаһы — Алеппо өсөн алышта хөкүмәт ғәскәрҙәренең һәм уларҙың союздаштарының уңыштары. Сүриәнең төньяғында дүрт йыл буйына был стратегик ҡаланың көнсығыш яртыһын контролдә тотҡан оппозицион отрядтар ҡыйратылды. Оппозиция тарафынан контролдә тотолған башҡа Сүриә ҡалаларынан (иң элек Хомс һәм Хама) айырмалы рәүештә, уларҙы ҡамауҙар оҙаҡ айҙарға һуҙылды һәм хөкүмәт көстәре маҡсаттарына тик хәлдән тайҙырыу тактикаһы (аҙыҡ-түлек, өҫтәмә һәм боеприпастарҙан мәхрүм ителгән оппозиция отрядтары ҡаланан китергә ризалашты) буйынса ғына өлгәште. Алепполағы алыштарҙың башланыуы Сүриә хөкүмәте ғәскәрҙәренең оппозиция көстәре менән ҡаршы тороуындағы хәлде ҡыйыу рәүештә үҙгәртә&lt;ref name=&quot;год2016&quot; /&gt;.

Хөкүмәт армияһының уңыштарынан тыш, 2016 йыл тағы ике принципиаль үҙгәреш килтерҙе. Беренсенән, Сүриәләге низағҡа яңы ҡатнашыусы килеп ҡыҫылды — Төркиә Сүриәнең төньяғына ғәскәрҙәр индерҙе. Операцияның рәсми маҡсаты «Ислам дәүләте» террорсыларына ҡаршы көрәш тип иғлан ителһә лә, ысынында иһә Анкараның төп дошманы 2016 йылдың мартында Төркиә сиге буйында үҙҙәренең автономияһын иғлан иткән Сүриә курдтары ине&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.interfax.ru/world/596212
 |title       = СМИ сообщили об отходе военных РФ из района предполагаемой операции Турции в Сирии
 |publisher   = [[Интерфакс]]
 |date        = 2017-01-19
 |accessdate  = 2019-10-14
}}&lt;/ref&gt;.
Икенсенән, 2016 йылдың майында Пальмираның хөкүмәт ғәскәрҙәренең Пальмираны азат итеүе төп символға әүерелеп, «Ислам дәүләтенең» позицияларын ярайһы уҡ ҡаҡшатҡан. Күрше Ираҡта 2016 йылда «Ислам дәүләте» ғәйәт ҙур биләмәләр юғалтты: хөкүмәт ғәскәрҙәре һәм уларҙың союздаштары Эль-Фаллуджды һәм Рамадиҙы ИГ-нан азат итте. Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендәге Халыҡ-ара коалиция йыл аҙағына тиклем Ираҡтың «хәлифәт баш ҡалаһы» — Мосулға һөжүмен тамамлай алманы. АҠШ ярҙам иткән &quot;Сүриә демократик көстәре&quot;нең Сүриәнең «хәлифәт баш ҡалаһы» — Раккаға һөжүме кәмене. Төп Сүриә хөкүмәте көстәре Алеппоны ҡамауҙа мауығыуынан файҙаланып, декабрь башында Ислам дәүләте формированиелары Пальмираны һәм уның эргә-тирә биләмәләрен тартып ала алды&lt;ref name=&quot;пальм&quot;&gt;{{cite web
 |author      = Георгий Степанов, Максим Юсин, Сергей Строкань
 |url         = https://www.kommersant.ru/doc/3168768
 |title       = Халифат зашел с тыла
 |publisher   = «Коммерсантъ»
 |date        = 2016-12-11
 |accessdate  = 2019-10-14
}}&lt;/ref&gt;. Әммә был «Ислам дәүләтенең» ваҡытлыса, локаль уңышы ғына булды&lt;ref name=&quot;год2016&quot;&gt;{{cite web
 |author      = Максим Юсин, Георгий Степанов 
 |url         = https://www.kommersant.ru/doc/3184804
 |title       = Границы ИГ стали короче
 |publisher   = Газета «Коммерсантъ», №244
 |date        = 2016-12-30
 |accessdate  = 2019-10-14
}}&lt;/ref&gt;.

2017 йыл Сүриәләге хәлгә киҫкен үҙгәрештәр алып килде. 2015 йылда Сүриәлә, шулай уҡ Ираҡта ҙур биләмәләрҙе контролдә тотҡан «Ислам дәүләте» төркөмөн тар-мар итеү йылдың төп йомғағы булды. Ислам дәүләтен тар-мар итеү Рәсәйгә 2017 йылдың аҙағында Рәсәй Һауа-йыһан көстәренең операцияһын туҡтатыу тураһында иғлан итергә мөмкинлек бирҙе. Ә хәрби хәрәкәттәрҙең әүҙем фазаһын тамамлау тыныслыҡҡа килтермәгән — Сүриә оппозицияһы һәм уға булышлыҡ итеүсе тышҡы көстәр, әгәр власть башында Бәшәр Асад ҡалһа, һуғыштан һуңғы аяҡҡа баҫыуҙа ҡатнашырға йыйынмауы тураһында белдереүен дауам итте&lt;ref name=&quot;kommersant.ru1&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3511567 Война и мир Сирии. Восстановлению страны мешает раскол между двумя «антитеррористическими коалициями» // «Коммерсантъ», 29.12.2017]&lt;/ref&gt;.

2018 йылдың уртаһына ҡарата, Ислам дәүләте университеты боевиктары Сүриәнең көньяғында Даръа провинцияһындағы ҙур булмаған биләмәләрҙе, шулай уҡ Әл-Букамаль һәм Дейр-эз-Зор ҡалалары араһында Евфраттың көнсығыш ярындағы бер нисә тораҡ пунктты контролдә тотҡан. ИГ Хомс һәм Дейр-эз-Зор провинциялары тоташҡан ерҙә, Хомс һәм Эс-Сувейда провинциялары сигендә, Сүриә сүлендәге ике анклавта ла һаҡланған&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;[https://www.rbc.ru/politics/26/07/2018/5b598c759a7947312c10a2c2 Теракт-напоминание: что атака в Сирии говорит о состоянии ИГ // РБК, 26.07.2018]&lt;/ref&gt;.

2018 йылдың башында Төркиәнең Юғары көстәре Төркиә биләмәһендә әҙерләнгән Сүриә милли армияһы отрядтары менән берлектә «Операция „Оливковая ветвь“» «Зәйтүн ботағы» хәрби операцияһын уҙғарҙы, һөҙөмтәлә март уртаһына Африка ҡалаһы һәм эргә-тирәләге район уларҙың контроленә күсте. Йыл дауамында Сүриә хөкүмәте ғәскәрҙәре, хөкүмәт берләшмәләре һәм союздаштар Сүриәнең үҙәгендәге, көньяғындағы һәм көньяҡ-көнбайышындағы ҙур биләмәләр өҫтөнән контролде тергеҙҙе, ҡораллы оппозицияның бик күп анклавтарын бөтөрҙө. 2017 йылда Рәсәй, Төркиә һәм Иран аралашсылығы һөҙөмтәһендә ойошторолған дүрт деэскалация зонаһының берәүһе, Идлиб провинцияһын һәм Хама провинцияһының төньяҡ райондарын үҙ эсенә алған биләмә, генә 2018 йылдың аҙағына Сүриә биләмәһендә ҡалды. Был зона Төркиә Ҡораллы Көстәренең контроль-күҙәтеү постары һәм бер-береһе менән көнәркәш булған төркөмдәр («Хайят Таһрир әш-Шам» (ХТШ), «Джебхат Таһрир Сүриә» һ.б.) тарафынан контролдә тотола.

Этник яҡтан Алеппо провинцияһының төньяҡ өлөшөндә курд райондарын курд формированиеларына ҡаршы бер нисә хәрби операция һөҙөмтәһендә Төркиә тарафынан финанс ярҙамы күрһәтелгән һәм ҡоралландырылған Төркиә армияһы подразделениелары һәм Сүриә милли армияһы отрядтары баҫып ала.

АҠШ тарафынан ойошторолған һәм финансланған Сүриәнең төньяҡ провинцияларының курд райондары (төньяҡ-Көнсығыш Сүриәнең үҙ иғлан ителгән Сүриә Курдистаны Автономиялы хакимиәте) «Сүриә демократик көстәре» контролендә булды. Төньяҡ-Көнсығыш Сүриә автономиялы хакимиәте шулай уҡ ғәрәп-сөнни ҡәбиләләре һәм ҡыйратылып бөтмәгән ИГ ғәскәре ярсыҡтары һаҡланған Дейр-эз-Зор провинцияһының бер өлөшөн һәм Эр-Ракка провинцияһының Евфрат аръяғы тип йөрөтөлгән көньяҡ өлөшөндәге объекттарҙы контролдә тотто&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/opinions/politics/03/04/2018/5ac377619a79471670e7b823 Константин Труевцев. Сирийская тройка: как Россия балансирует между Турцией и Ираном // РБК, 03.04.2018]&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың октябрендә, Төркиә армияһының Сүриәнең төньяғына сираттағы баҫып инеүе һөҙөмтәһендә, Төньяҡ-Көнсығыш Сүриә Автономиялы хакимиәте менән килешеү буйынса, курдалар күҙәтеүендәге биләмәгә Сүриә-Төркиә сигенә сыҡҡан Сүриә хөкүмәт ғәскәрҙәре индерелде. Үҙ-үҙеңде яҡлаусы курд отрядтары сиктән 30 километр алыҫлыҡтағы зонанан сығарыла. Был зонала хәүефһеҙлекте Төркиә армияһы менән берлектә зонала патруллек иткән Рәсәй хәрби полицияһы тәьмин итә.

ИГ көстәренең ҡалдыҡтары һуңғы ваҡытта асыҡ ҡораллы бәрелештәрҙән ҡасып, партизандар һуғышы ысулына иҫәп тота. Баш күтәреүселәр һуғышын алып барыу өсөн иң уңайлы урын (бәлки, ИГ-ны тергеҙергә маташыу) Сүриә-Ираҡ сигенең ике яғына ла яҡын райондар булыр, тип уйлай эксперттар&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot; /&gt;.

2020 йылдың 31 мартына ҡарата Сүриә ҡораллы көстәре — ил биләмәһендә 63,57 %, СДС — 25,57 %, баш күтәреүселәр төркөмдәре (шул иҫәптән ХТШ) Төркиәлә — 9,72 %; ИГ — 1,14 %.

2011 йылдан халыҡ-ара берләшмә Сүриәлә сәйәси көйләүгә ирешергә маташты. Сүриә властары һәм оппозицияның төрлө вәкилдәре араһында һөйләшеүҙәр ҡатнашыусылар составы менән айырылып торған төрлө форматтарҙа үтте. Америка Ҡушма Штаттары Женева процесының өҫтөнлөгөн талап итә, шул уҡ ваҡытта Рәсәй, Төркиә һәм Иран Астанала һөйләшеүҙәр алып барыу процесын хуплай&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/21/08/2018/5b7be5b99a79472b39cd284f В ООН опровергли слова Лаврова о «секретной директиве» по Сирии // РБК, 21.08.2018]&lt;/ref&gt;. &lt;!-- Начало работы конституционного комитета --&gt;

Рәсәй хәрбиҙәре баһалауынса, 2018 йылдың аҙағында, хәрби хәрәкәттәр осоронда, 2011 йылдан башлап Сүриәнән 6,9 миллиондан ашыу ҡасаҡ киткән. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ҡасаҡтар эштәре буйынса юғары комиссары идаралығы мәғлүмәттәренә ярашлы, 2018 йылдың 1 декабренә 45 дәүләттә рәсми рәүештә теркәлгән 6 664 415 Сүриә ҡасаҡтары, шул иҫәптән 1 999 325 ҡатын-ҡыҙы һәм 3 398 852 бала була. Күпселек ҡасаҡтар Төркиәлә (3,6 миллион), Ливанда (яҡынса 952 мең), Иорданияла (674 мең самаһы), Германияла (534 мең самаһы), Ираҡта (яҡынса 252 мең) дәүләттәрендә урынлашҡан. 2018 йылдың декабренә ҡарата, һуғыш хәрәкәттәренән бик аҙыраҡ зыян күргән 412 ауылда яҡынса 1,5 миллион урынлыҡ ҡасаҡтарҙы ҡабул итеү һәм урынлаштырыу пункттары асылған&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[http://syria.mil.ru/syria/refugee_center/more.htm?id=12209685@egNews Информационный бюллетень Центра по примирению враждующих сторон и контролю за перемещением беженцев (26 декабря 2018 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210423180710/http://syria.mil.ru/syria/refugee_center/more.htm?id=12209685@egNews |date=2021-04-23 }}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ хәрби хәрәкәттәр зонаһында урынлашҡан ҙур ҡалаларҙа һәм ауылдарҙа инфраструктураның 40-70 % емерелеүе ҡасаҡтарҙың ҡайтыуын ҡатмарлаштыра&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;[https://www.rbc.ru/politics/20/07/2018/5b51fbb69a79470f0f21c0cb Минобороны раскрыло содержание разговора Путина с Трампом о Сирии // РБК, 20.07.2018]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot;&gt;[https://www.rbc.ru/politics/20/08/2018/5b7aa2849a7947dc5f4395b8 Власть инвестиций: почему Россия добивается возвращения беженцев в Сирию // РБК, 20.08.2018]&lt;/ref&gt;.

Халыҡ-ара ойошмалар ваҡиғаларҙа ҡатнашҡан бар яҡтарҙы ла, шул иҫәптән Сүриә хөкүмәте, ИГИЛ, оппозиция баш күтәреүселәр төркөмдәрен, Рәсәйҙе&lt;ref name=&quot;The Guardian&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/sep/25/russia-accused-war-crimes-syria-un-security-council-aleppo|title=Russia accused of war crimes in Syria at UN security council session|newspaper=The Guardian|access-date=18 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401192517/https://www.theguardian.com/world/2016/sep/25/russia-accused-war-crimes-syria-un-security-council-aleppo|archive-date=1 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, Төркиәне&lt;ref name=amnesty1&gt;{{cite web |title=Damning evidence of war crimes by Turkish forces and allies in Syria |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/10/syria-damning-evidence-of-war-crimes-and-other-violations-by-turkish-forces-and-their-allies/ |website=Amnesty International |date=18 October 2019}}&lt;/ref&gt; һәм АҠШ етәкләгән коалицияны кеше хоҡуҡтарын етди боҙған һәм&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.cnn.com/2018/06/05/middleeast/us-led-coalition-raqqa-war-crimes-intl/index.html |title=US-led strikes on Raqqa may amount to war crimes, Amnesty says |first1=Angela |last1=Dewan |first2=Hillary |last2=McGann |date=5 June 2018 |publisher=CNN |access-date=5 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180605205903/https://www.cnn.com/2018/06/05/middleeast/us-led-coalition-raqqa-war-crimes-intl/index.html |archive-date=5 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;күп кеше үлтергән өсөн ғәйепләй&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2017/04/15/world/middleeast/syria-bashar-al-assad-evidence.html |title=As Atrocities Mount in Syria, Justice Seems Out of Reach |first1=Anne Barnard, Ben |last1=Hubbard |first2=Ian |last2=Fisher |date=15 April 2017 |work=The New York Times |access-date=18 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517192038/https://www.nytimes.com/2017/04/15/world/middleeast/syria-bashar-al-assad-evidence.html |archive-date=17 May 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Конфликттың тәүшарты ==
Илдәге оҙаҡҡа һуҙылған һәм ҡан ҡойошло граждандар һуғышына сәйәси, иҡтисади, социаль, дини һәм башҡа факторҙарҙың тап килеүе булышлыҡ итә. 1963 йылдан алып 2011 йылға тиклем илдә ғәҙәттән тыш хәл иғлан ителгән, һәм биш кешенән торған йәмәғәт йыйылыштары тыйылған. Хәүефһеҙлек көстәре тотҡарлау һәм ҡулға алыу буйынса киң вәкәләттәргә эйә булған. 2000 йылғы Дамаск яҙынан һуң демократик үҙгәрештәр көтөлөүенә ҡарамаҫтан, Бәшәр әл-Асад, киң хәбәр ителеүенсә, бер ниндәй яҡшыртылыуҙарҙы ла тормошҡа ашыра алмай. 2011 йылғы ихтилал башланыр алдынан баҫылып сыҡҡан Хьюман Райтс Вотчтың отчётында билдәләнеүенсә, ул власҡа килгән мәлдән алып кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге хәлде ярайһы уҡ яҡшырта алмаған. Социаль-иҡтисади тигеҙһеҙлек Хафез әл-Асад үҙ ғүмеренең һуңғы йылдарында ирекле баҙар сәйәсәтен башлағандан һуң ярайһы уҡ арта һәм Бәшәр әл-Асад власҡа килгәндән һуң көсәйә. Хеҙмәт күрһәтеү секторына баҫым яһау тормошҡа ашырылған сәйәсәт ил халҡының әҙселегенә, нигеҙҙә хөкүмәт менән бәйләнеше булған кешеләргә һәм Дамаск һәм Алеппо сөнни сауҙагәрҙәре синыфы ағзаларына ғына файҙа килтерҙе. 2010 йылда Сүриәнең эске тулайым продукты Сахаранан көньяҡҡараҡ урынлашҡан Африка илдәре менән генә (Нигерия һәм унан түбәнерәк) сағыштырырлыҡ, һәм йыллыҡ үҫеш темпы 3,39 % Ливан кеүек башҡа үҫешеүсе күршеләренә ҡарағанда күпкә түбәнерәк — йән башына ни бары 2834 доллар тәшкил итте. Шулай уҡ илдә бигерәк тә йәштәр араһында эшһеҙлектең юғары кимәле күҙәтелде. Һуғыш башында хөкүмәт менән ризаһыҙлыҡ Сүриәнең Дараа һәм Хомс кеүек ярлы ҡалалар, шулай уҡ ярлыраҡ райондарында, башлыса консерватив сөнниҙәр араһында, бик көслө була.

2006/2007 йылдарҙа Сүриәнең ауыл хужалығы, артабан өс йыл дауамында һаҡланған, иҫ киткес ҡоролоҡҡа дусар булды{{ref+|В некоторых источниках говорится, что засуха сохранялась до 2011 года|group=&quot;К&quot;}}, уның йоғонтоһо Сүриә властарының ауыл хужалығы производствоһы үҫешен стимуллаштырыу буйынса күп йыллыҡ сәйәсәтен көсәйтте, был һыу ресурстарының кәмеүенә һәм ерҙәрҙең бушауына килтерҙе. Тәүге йылда уҡ ҡоролоҡтан төньяҡ-көнсығыш төбәктәрҙәге, бөтә илде иген менән тәьмин итеүсе, Сүриә ауыл хужалығы производствоһының өстән ике өлөшөн тәьмин иткән ауыл хужалығы предприятиелары бөлгөнлөккә төштө. Сүриәнең ауыл хужалығының эске тулайым продукцияһы 25%-тан (2003) 17 %-ҡа тиклем (2008) кәмене. 2008 йылда хөкүмәткә 1990 йылдар уртаһынан алып тәүге тапҡыр сит илдәрҙән бойҙайҙы күпләп һатып алырға тура килде. Бер йылда бойҙайға, дөгөгә һәм мал аҙығына хаҡтар ике тапҡырҙан ашыуға артҡан. Ваҡ һәм урта хәлле игенселәрҙең, малсыларҙың етештереү күләме нулгә тиклем кәмегән. 2010 йылдың февраленә ҡоролоҡ һәм мал аҙығына хаҡтарҙың артыуы менән бәйле, бөтә малдар тиерлек юҡҡа сығарылды&lt;ref name=&quot;drought&quot; /&gt;.

2000 йылда атаһын президент вазифаһында алмаштырған Бәшәр Асад иҡтисадты либералләштереү буйынса башҡа саралар иҫәбендә фермерҙарға яғыулыҡ һәм аҙыҡ-түлек һатып алыуға субсидияларҙы ҡыҫҡартты. Көндәр ҡоро тороуға ҡарамаҫтан, ҡарар кире ҡағылмағанлыҡтан, был ауыл хужалығындағы хәлде тағы ла киҫкенләштерҙе&lt;ref name=&quot;drought&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pnas&quot;&gt;[http://www.pnas.org/content/112/11/3241 Colin P. Kelley, Shahrzad Mohtadi, Mark A. Cane, Richard Seager, Yochanan Kushnir. Climate change in the Fertile Crescent and implications of the recent Syrian drought // Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA, vol. 112 no. 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180830231854/http://www.pnas.org/content/112/11/3241 |date=2018-08-30 }}&lt;/ref&gt;.

2009 йылда әле Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы менән Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл ярымай халыҡара хәрәкәте, ҡоролоҡ һөҙөмтәһендә 800 мең самаһы кеше йәшәүен тәьмин итерлек аҡсаһын (средство) юғалтҡан, ә 2010 йылда, БМО баһалауы буйынса, миллионға яҡын кеше аслыҡ сигенә еткән, тип хәбәр иткәйне&lt;ref name=&quot;finam&quot;/&gt;.

Оҙаҡҡа һуҙылған ҡаты ҡоролоҡҡа ҡаршы тора алмаған ауыл райондарынан күмәк халыҡ Дамаск, Алеппо, Дейр-эз-Зор һәм башҡа ҡалаларға ағылды&lt;ref name=&quot;finam&quot;&gt;[https://madeditor.whotrades.com/blog/43210993502 Сирию истощает не только война] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414163950/https://madeditor.whotrades.com/blog/43210993502 |date=2021-04-14 }}&lt;/ref&gt;.

Үҙҙәренең йәшәү урындарын ҡоролоҡ арҡаһында ҡалдырып китергә мәжбүр булған Сүриә халҡының иҫәбе 1,5 миллион менән баһалана. Уларҙың күпселеге демографик үҫеш (∼2,5 %) һәм Ираҡ ҡасаҡтарының ағылыуы (2003—2007 йылдар осоронда 1,2-1,5 миллион) менән бәйле көсөргәнешлек кисергән ҡала ситтәренә күсенде. 2010 йылға ил эсендә күскән кешеләр һәм Ираҡ ҡасаҡтары Сүриә ҡала халҡының 20 % самаһын тәшкил итә. Әгәр 2002 йылда Сүриәлә ҡала халҡы 8,9 миллион тәшкил итһә, 2010 йыл аҙағына ул 13,8 миллионға тиклем, йәғни бер ярым тапҡырҙан ашыуға артҡан&lt;ref name=&quot;drought&quot; /&gt;. Башҡа сығанаҡтар аңлатыуынса, ҡала халҡы иҫәбенең артыуы ниндәйҙер кимәлдә Сүриә эсендә тоҡанған низағҡа булышлыҡ иткән&lt;ref name=&quot;finam&quot;/&gt;.

Сүриә ҡалаларында законһыҙ биләмәләр, өйкөм, инфраструктураһы үҫешмәгән, эшһеҙлек һәм енәйәтселектең юғары кимәле менән, властар тарафынан яҙмыш ҡосағына ташланған халыҡ протест кәйефен тыуҙырған ояға әүерелде. Шулай итеп, оҙайлы ҡоролоҡ арҡаһында башланған эске миграция халыҡ ризаһыҙлығының артыуына булышлыҡ иткән тағы бер нисә фактор — эшһеҙлек, коррупция һәм социаль тигеҙһеҙлек, уйланылмаған иҡтисади сәйәсәт һәм булған ресурстарҙы ҡулланыу эҙемтәләре менән бергә, шулай уҡ Асадтың ғәҙәттән тыш хәлдәргә аҡрын һәм һөҙөмтәһеҙ реакцияһы йоғонтоһон тағы ла көсәйтте&lt;ref name=&quot;drought&quot; /&gt;.

Байтаҡ сығанаҡтарҙа әйтелеүенсә, «ғәрәп яҙының» (Мысырҙа һәм Туниста идара итеү режимдарының ҡолатылыуы) сәйәси партияларҙың тотороҡһоҙлоғо үҙенең революцион йоғонтоһо арҡаһында халыҡтың ризаһыҙлығы һәм Асадтың социаль-сәйәси системаһы һәм авторитар идараһы һәм алавит конфессиональ аҙсылығы идараһы менән ризаһыҙлығы проблемалар власть һәм хәрби структураларҙа, 1963 йылдан һаҡланып ҡалған ғәҙәттән тыш хәл режимы, репрессиялар һәм махсус хеҙмәттәрҙең көсһөҙлөгө, һүҙ иреклегенең һәм башҡа шәхси азатлыҡтарҙың булмауы, барса тулы властың ил президенты һәм Ғәрәп социалистик яңырыу партияһының (БААС) юғары етәкселеге ҡулында тупланыуы, иҡтисади һәм сәйәси коррупция, дини ҡаршылыҡтар, курд проблемаһы һәм башҡалар халыҡтың ризаһыҙлығы (халыҡтың 12 % тирәһе) һәм Асадтың социаль-сәйәси системаһы һәм авторитар идараһы һәм алавит конфессиональ аҙсылығы идараһы менән ризаһыҙлығы кеүек проблемалар тыуҙырҙы&lt;ref name=&quot;Top10&quot;&gt;{{cite web|url=http://middleeast.about.com/od/syria/tp/Syrian-Uprising.htm|title=Top ten reasons for the uprising in Syria|author=Primoz Manfreda|date=|work=|publisher=middleeast.about.com|accessdate=2013-06-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HSKlFFsg?url=http://middleeast.about.com/od/syria/tp/Syrian-Uprising.htm|archivedate=2013-06-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Демченко&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.perspektivy.info/oykumena/vostok/sirija_dva_goda_v_tupike_2013-06-03.htm|title=Сирия: два года в тупике|author=Александр Демченко|date=2013-06-03|work=|publisher=perspektivy.info|accessdate=2013-06-17|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Мовсесян&quot;&gt;''Мовсесян В. А.'' Предпосылки конфликта в Сирии в 2011 г. // Регион и мир, 2017, # 1.&lt;/ref&gt;. 2000 йылда власҡа килгәс, Бәшәр Асад либераль реформалар башлай. Илдә асыҡ ижтимағи-сәйәси дискуссиялар (форумдар) башланды, уларҙа Сүриә интеллигенцияһының йөҙҙәрсә вәкиле ҡатнашты, күләмле сәйәси амнистия иғлан ителде, «Мосолман туғандар» йәнләнде. Уларҙың эшмәкәрлеге 1982 йылдан алып тыйылды (Сүриә етәкселеге «Мосолман ҡәрҙәштәре» вәкилдәре һәм башҡа оппозиция сигендәге төркөмдәр менән бәйләнештәр булдырҙы). Әммә «Дамаск (Сүриә) яҙы» тип аталған осор тиҙ тамамланды, быға Сүриә етәкселегенең күпселек ағзаларының Бәшәр Асад уларҙы атаһынан, Хафез Асадтан, «мираҫлаштырып алған» позицияһы булышлыҡ итте. Бойондороҡһоҙ киң мәғлүмәт сараларында президент Хафез Асад идара иткән осорҙо ҡаты тәнҡитләй башлағас, Бәшәр Асад Сүриәнең эҙмә-эҙлекле демократлаштырыу һәм реформалар юлы буйлап барасағын, әммә күмәк халыҡ фекерен белдермәгән айырым кешеләрҙең талаптарын үтәмәйәсәген белдерҙе&lt;ref name=&quot;Мовсесян&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;.

Шуның менән бергә Сүриәләге социаль-иҡтисади хәл Мысыр һәм Тунис менән сағыштырғанда яҡшы яҡҡа айырылып торҙо. 2010 йылға Халыҡ-ара валюта фонды мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Сүриәлә йән башына эске тулайым продукт 4800 доллар тәшкил итте, эске тулайым продукт үҫеше — 2,3 %, эшһеҙлек кимәле — өлкәндәр араһында 20 % (йәғни Испаниялағы кеүек үк) һәм йәштәр араһында 30 % (Туниста йәштәрҙең 50 % эшһеҙ ине). Сүриә йәмғиәтенә юғары белем кимәле (15 йәштән өлкән грамоталы кешеләрҙең өлөшө ир-егеттәрҙә 86 % һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙа 73,6 % етә) хас, ғүмер оҙонлоғо 70 йәшкә етә&lt;ref name=&quot;Мовсесян&quot; /&gt;.

Бер нисә сығанаҡта граждандар һуғышының тышҡы факторҙары сифатында Европа баҙарын тәьмин итеү өсөн Сүриә биләмәһе аша үткәргес торба һалыу мөмкинлеге өсөн тәбиғи газ менән тәьмин итеүселәр араһында көрәште атайҙар. Төп ҡыҙыҡһыныусан яҡ булып Катар тора, ул ошо төбәк аша газ экспортын яйға һалырға тырыша. Конфликтта үҙҙәренең газын тотороҡло экспортлау менән ҡыҙыҡһынған Иран, Европа һатыу баҙарының өлөшөн һаҡлап ҡалырға теләүсе Рәсәй һәм, дөйөм алғанда, Европаға оҙатыуҙарҙы диверсификациялауҙы хуплаусы, сит ил компаниялары ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.armedforcesjournal.com/pipeline-politics-in-syria/|title=Armed Forces Journal – Pipeline politics in Syria|publisher=www.armedforcesjournal.com|accessdate=2016-02-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://geo-politica.info/truboprovodnye-intrigi-vokrug-sirii.html|title=Трубопроводные интриги вокруг Сирии|author=Dmitriy|publisher=geo-politica.info|accessdate=2016-02-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310182809/http://geo-politica.info/truboprovodnye-intrigi-vokrug-sirii.html|archivedate=2016-03-10|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310182809/http://geo-politica.info/truboprovodnye-intrigi-vokrug-sirii.html |date=2016-03-10 }}&lt;/ref&gt;.

The Wall Street Journal журналы корреспонденттары Нур Малас һәм Кэрол Ли тикшеренеүҙәре — Америка Ҡушма Штаттары президенты Барак Обама хакимиәте Сүриә власы вәкилдәре араһында хәрби түңкәрелеш яһарға һәм президент Бәшәрҙе ил етәкселегенән ситләтеүгә булышлыҡ итергә әҙер кешеләрҙе эҙләү маҡсатында йәшерен консультациялар улар араһында тикшереү алып барған хакимиәтенең режимды алмаштырыу өсөн шарттар тыуҙырыуҙы маҡсат итеп ҡуя. Фәҡәт 2012 йылдың йәйенә, Америка хакимиәтенең режимды алмаштырыу өсөн шарттар тыуҙырыуҙы маҡсат итеп ҡуйған стратегияһы тормошҡа ашмағас ҡына, Америка Ҡушма Штаттары баш күтәреүселәргә ярҙамға күсә&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Пильщиков, Иван
 |url         = http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2553496
 |title       = WSJ: США безуспешно пытались осуществить в Сирии военный переворот
 |publisher   = [[ТАСС]]
 |date        = 2015-12-24
 |accessdate  = 2019-10-14
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.kommersant.ru/doc/2884283
 |title       = WSJ: США годами пытались осуществить в Сирии военный переворот
 |publisher   = [[Коммерсантъ]]
 |date        = 2015-12-24
 |accessdate  = 2019-10-14
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://txt.newsru.co.il/press/24dec2015/syria_wsj_101.html
 |title       = Wall Street Journal: США поддерживают тайные контакты с режимом Асада, который пытались свергнуть
 |publisher   = [[NEWSru.co.il]]
 |date        = 2015-12-24
 |accessdate  = 2019-10-14
}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихи сығанаҡтар ==
{{Сражения и операции Гражданской войны в Сирии}}
{{главная|Хронология гражданской войны в Сирии}}

=== Граждандар протесының башы ===
{{См. также|Гражданские протесты в Сирии (2011)|Осада Хомса}}
Сүриәлә 2011 йылдың март уртаһында ойошторолған тәүге күмәк протест акциялары тәүҙә киңерәк төбәк хәрәкәте — &quot;ғәрәп яҙы&quot;ның бер өлөшө генә ине. Ул ваҡытҡа оҡшаш сығыштар [[Бахрейн]]да, [[Мысыр]]ҙа, [[Йемен]]дә, [[Ливия]]ла һәм [[Тунис]]та үткән&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.scotsman.com/news/demonstrations_erupt_across_syria_as_unrest_sweeps_on_1_1532879|work=The Scotsman|date=2011-03-18|accessdate=2011-11-12|title=Demonstrations erupt across Syria as unrest sweeps on}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2689101&amp;tid=95994 Сирия: все началось с растоптанного платка старейшины] // [[Вести.ру]], 20 ноября 2015&lt;/ref&gt;.

Сыуалыштар башланырҙан бер ай элек Facebook селтәрендә &quot;Асыу көнө&quot;нә — Дамаскиҙа һәм Алеппола ил президенты Бәшәр Асадҡа ҡаршы күмәк демонстрациялар ойошторорға саҡырыусы «Сүриә революцияһы-2011» тигән яңы төркөм барлыҡҡа килде. 15 мартта бер нисә йөҙ кеше социаль селтәрҙәргә шылтыратып, Дамаскиҙағы урамдарға сыҡты. Һынау тотоусылар 1963 йылдан ғәмәлдә булған ғәҙәттән тыш хәлде туҡтатыуҙы, шәхси, сәйәси һәм иҡтисади азатлыҡты тергеҙеүҙе, коррупцияны бөтөрөүҙе талап итте&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;. Икенсе көндө тағы бер демонстрация үтте, унда ҡатнашыусылар сәйәси тотҡондарҙы азат итеүҙе талап итте&lt;ref name=autogenerated10&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/15/828824.html В Сирии прошли антиправительственные демонстрации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204053522/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/15/828824.html |date=2012-02-04 }} // «Росбалт», 15 марта 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated9&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/16/829040.html Полиция в Сирии применила дубинки против демонстрантов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204053619/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/16/829040.html |date=2012-02-04 }} // «Росбалт», 16 марта 2011&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Syria Ethno-religious Map.svg|thumb|left|300px|Сүриә халҡының этноконфессиональ составы]]
Өс көндән Даръала (Иордания сигендәге ҡала) ихтилал башлана. Полиция башбаштаҡлығына ҡаршы протест акцияһы бәрелешеү һәм ҡан ҡойоу менән тамамланды — өс кеше урында һәләк булды һәм тағы берәүһе йәрәхәттәрҙән вафат булды. Мәрхүмдәрҙе ерләү яңы тәртипһеҙлектәргә килтерҙе. Артабанғы көндәрҙә дәғүәселәр идара итеүсе Баас партияһы офисын, Суд һарайын, полиция участкаларын яндырҙы, Хафез Асад һәйкәлен мәсхәрәләгән&lt;ref name=&quot;Демченко&quot; /&gt;. Баш ҡаланың бер өлөшө протест белдереүселәр контроленә күсте, ә унда урынлашҡан мәсет ялан госпитале итеп үҙгәртелде. Унда йәрәхәтләнеүселәр һәм күҙ йәше ағыусы газ ҡулланыу һөҙөмтәһендә зыян күргән демонстранттар килтерелде&lt;ref&gt;[http://www.chaspik.spb.ru/world/v-sirijskom-gorode-deraa-treti-sutki-prodolzhayutsya-narodnye-volneniya/ В сирийском городе Даръа третьи сутки продолжаются народные волнения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305212030/http://www.chaspik.spb.ru/world/v-sirijskom-gorode-deraa-treti-sutki-prodolzhayutsya-narodnye-volneniya/ |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;. Урындағы мәсет имамы тирәләй төркөмләшкән, Сүриәлә тыйылған «Мосолман туғандар» ойошмаһы ағзалары властарға ҡаршы көрәште ойоштороуҙы үҙ өҫтөнә алған.

Сәйәси мобилизация ҡоралдарының береһе — ҡала мигранттарының йәштәр мөхитендә үҙен күрһәткән — иҡтисади яҡтан юлға һалынмаған, маргиналь иҡтисади һәм сәйәси хәлдәре менән ҡәнәғәт булмаған һәм был йәһәттән идара итеү режимын ғәйепләгән ғәрәп ҡәбиләләренән сыҡҡан йәш быуын факторы. Тоҡом үҙбилдәләнеше берләштереүсе фактор булараҡ Даръа, Хомс, Хәмә, Пальмира, Дейр-эз-Зор кеүек ҡалаларҙа оппозицияның селтәрле структураларын булдырғанда файҙаланылған

Быуын үҙбилдәләнеше берләштереүсе фактор булараҡ Даръа, Хомс, Хама, Пальмира, Дейр-эз-Зор кеүек ҡалаларҙа оппозицияның селтәрле структураларын булдырғанда файҙаланылған&lt;ref name=&quot;проз&quot; /&gt;.

Оппозиция сығыштары Сүриәнең башҡа ҡалаларында ла үтте. Туниста һәм Мысырҙа уңышлы революциялар менән илһамланған оппозицияның һынауҙары полиция менән бәрелешкән&lt;ref name=autogenerated14&gt;[http://ru.euronews.net/2011/03/25/protests-spread-in-syria/ В Сирии 20 человек погибли в столкновениях демонстрантов с силами правопорядка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110531222917/http://ru.euronews.net/2011/03/25/protests-spread-in-syria/ |date=2011-05-31 }} / euronews&lt;/ref&gt;, вандализм акттары, ут төртөү менән оҙатылған&lt;ref name=autogenerated8&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/26/832760.html Демонстранты в сирийском Туфасе подожгли здание горкома правящей партии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204053950/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/26/832760.html |date=2012-02-04 }} // «Росбалт», 26 марта 2011&lt;/ref&gt;.

Тәүге ҡорбандар барлыҡҡа килә&lt;ref name=autogenerated11&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/27/832899.html Дамаск подтвердил гибель 12 человек в Латакии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204054032/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/27/832899.html |date=2012-02-04 }} // «Росбалт», 27 марта 2011&lt;/ref&gt;. Сүриә президенты протестанттарҙың талаптарын өлөшләтә хаҡлы тип таныны, һәләк булғандарҙың ғаилә ағзалары алдында ғәфү үтенде. 29 мартта хөкүмәт отставкаға китте&lt;ref name=autogenerated6&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110329170034.shtml Правительство Сирии ушло в отставку] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116120804/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110329170034.shtml |date=2014-01-16 }} // «РБК» от 29 марта 2011&lt;/ref&gt;, Асад премьер-министрын алмаштырҙы һәм 20 апрелдә 48 йыл ғәмәлдә булған ғәҙәттән тыш хәл режимын бөтөрҙө&lt;ref name=autogenerated14 /&gt;&lt;ref name=autogenerated5&gt;[http://www.novopol.ru/-v-sirii-otmenen-rejim-chrezvyichaynogo-polojeniya-text100023.html В Сирии отменён режим чрезвычайного положения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714012754/http://www.novopol.ru/-v-sirii-otmenen-rejim-chrezvyichaynogo-polojeniya-text100023.html |date=2011-07-14 }} / «Новая Политика» от 20 апреля 2011&lt;/ref&gt;.

Шуға ҡарамаҫтан, көс ҡулланыу дауам итә. 21 апрелдә Хомста билдәһеҙҙәр генерал Або эль-Теллави менән Ияда Харфушты һәм уларҙың ғаиләләрен үлтерә&lt;ref name=autogenerated17&gt;[http://www.mignews.com/news/disasters/world/210411_221154_58820.html Двух сирийских генералов с семьями порезали на куски]&lt;/ref&gt;. Был енәйәттәр менән бергә ҡалала һәм уның тирә-яғында ҡораллы боевиктар тарафынан ҡылынған тотош һөжүмдәр, диверсиялар һәм үлтереүҙәр серияһы бара.

Сүриә властары оппозицияға ҡаршы көс ҡулланып көрәшеү ысулдарын ҡулланыуға бәйле 9 майҙа Сүриәгә ҡаршы санкциялар индерҙе&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/05/10/sanc/ Евросоюз ввёл санкции против Сирии] // [[Lenta.ru]], 10 мая 2011&lt;/ref&gt;.

Ул арала хөкүмәт көстәре менән протестта ҡатнашыусылар араһында ҡораллы бәрелеш ҡорбандарының һаны даими арта бара: июндә Джиср-эш-Шугуре хәрби операция барышында 120-гә яҡын полиция хеҙмәткәре һәләк була. Уның артынан Хама ҡалаһында 142 кешенең ғүмере өҙөлдө&lt;ref name=autogenerated18&gt;[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/07/2011731183142996341.html 'Scores dead' as Syrian tanks storm Hama] // «Al Jazeera», 31 Jul 2011&lt;/ref&gt;. Башҡа ҡалаларҙа ла ҡорбандар булған.

Протестар дауам иткәнлектән, Сүриә хөкүмәте сыуалыштарҙы баҫтырыу сараһы сифатында танкыларҙы һәм снайперҙарҙы йәйелдергән. Айырыуса хәүефле райондарҙа һыу һәм электр уты һүндерелгән, хәүефһеҙлек көстәре он һәм аҙыҡ-түлекте конфискациялаған&lt;ref name=&quot;News.sky.com&quot;&gt;{{cite news|url=https://news.sky.com/home/world-news/article/15985647|title=Video, Syria: Troops Storm Damascus Suburb And Arrest Hundreds Of People|work=Sky News|date=2011-05-05|accessdate=2011-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=freshviolence&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/04/20114309234489989.html |title=Fresh Violence Hits Syrian Town |work=Al Jazeera|accessdate=2011-05-03}}&lt;/ref&gt;. Сүриә армияһы Даръа, Дума, Банияс, Хама, Хомс, Алеппо, Талкал, Идлиб, Растан, Джиср-эш-Шугур, Дейр-эз-Зор, Забадани, Латакия һәм башҡа ҡалаларҙы ҡамай&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/01/16/zabadani-syria-resort_n_1208743.html?ref=tw |title=Zabadani, Former Syria Resort, Now Rebel Stronghold |work=Huffington Post |date=2012-01-16|accessdate=2012-01-20|first=Nausheen |last=Husain}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2011/06/10/us-syria-idUSLDE73N02P20110610|title=Helicopters open fire to disperse Syrian protesters|first=Khaled Yacoub|last=Oweis|date=2011-06-10|agency=Reuters|accessdate=2017-09-29|archivedate=2015-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924153454/http://www.reuters.com/article/2011/06/10/us-syria-idUSLDE73N02P20110610}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924153454/http://www.reuters.com/article/2011/06/10/us-syria-idUSLDE73N02P20110610 |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Al Jazeera English&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/05/20115765059910917.html |title=Syrian Tanks Enter 'Protest Hub' Baniyas |work=Al Jazeera |accessdate=2011-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-13343540 |title= Syrian army tanks 'moving towards Hama' |work=BBC News |date=2011-05-05|accessdate=2012-01-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;http&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/05/201151722757252901.html |title='Dozens killed' in Syrian border town|work=Al Jazeera|date=2011-05-17 |accessdate=2011-06-12}}&lt;/ref&gt;.

Сыуалыштарҙы баҫтырыу өсөн армияны ҡулланыу хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең буйһонмауына һәм дезертирлығына килтерә&lt;ref name=defect&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/06/201168175624573155.html |title='Defected Syria security agent' speaks out |work=Al Jazeera |date=2011-06-08 |accessdate=2011-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|first=Ricky |last=Kreitner |url=http://www.businessinsider.com/syrian-army-turned-helicopter-on-defecting-soldiers-2011-6 |title=Syrian Army Turned Helicopter Gunships On Defecting Soldiers |work=Business Insider |date=2011-06-08 |accessdate=2011-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/2011/06/07/us-syria-soldier-defection-idUSTRE7561R720110607 |title=Al Jazeera airs call by defecting Syrian officer |agency=Reuters |date=2011-06-07 |accessdate=2011-06-21 |archivedate=2011-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110614110150/http://www.reuters.com/article/2011/06/07/us-syria-soldier-defection-idUSTRE7561R720110607 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110614110150/http://www.reuters.com/article/2011/06/07/us-syria-soldier-defection-idUSTRE7561R720110607 |date=2011-06-14 }}&lt;/ref&gt;. Властар, шулай ҙа, дезертирлыҡ факттарын таныуҙан баш тарта һәм «ҡораллы бандалар»ҙы тәртипһеҙлектәр ойотороуҙа ғәйепләй&lt;ref name=crackdown&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/06/201161064328691559.html |title=Syrian army starts crackdown in northern town |work=Al Jazeera|accessdate=2011-06-12}}&lt;/ref&gt;.

29 июлдә полковник Рияд Асад етәкселегендә бер нисә Сүриә офицерының оппозиция яғына күсеүе һөҙөмтәһендә Ирекле Сүриә армияһын (ССА) төҙөү тураһында белдерелә. Сүриә хәрбиҙәрен оппозиция яғына сығырға саҡырған видеомөрәжәғәт сығарыла&lt;ref name=&quot;автоссылка6&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.joshualandis.com/blog/?p=11043|title=Free Syrian Army Founded by Seven Officers to Fight the Syrian Army|publisher=Syria Comment|first=Joshua|last=Landis|date=2011-07-29|accessdate=2011-08-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/69NZHSDi5?url=http://www.joshualandis.com/blog/?p=11043|archivedate=2012-07-23}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың йәйендә Сүриә оппозицияһы тәүге тапҡыр берләшергә маташты. 23 августа Истанбулда ''Сүриә милли күсмә советы'' ойошторолдо, ул һөргөндәге Сүриә хөкүмәте ролен уйнарға тейеш ине. Уның эшмәкәрлеге, шулай ҙа, төрлө оппозиция төркөмдәре лидерҙарының шәхси амбицияларына һәм үҙ-ара мөнәсәбәттәренә бәйле булып сыҡты.

Июль аҙағында Бәшәр Асад хәлгә контролде тергеҙеү маҡсатында армия подразделениеларын бер нисә ҡалаға, шул иҫәптән Дейр-эз-Зорға индерергә бойороҡ бирҙе. Ғәскәрҙәр индереү һәм протеста ҡатнашыусыларға ҡаршы репрессиялар һөҙөмтәһендә ҡан ҡойоуға һәм идара итеү режимына ҡаршы тороусыларҙың ҡораллы ҡаршылығы башланыуға килтерә. Сүриә армияһынан дезертирҙар ҡушылған Сүриә оппозицияһы отрядтары һәм ҡәбилә берләшмәләре илдең бөтә территорияһында хөкүмәт көстәренә ҡаршы ҡораллы кампания башлай. Йыл аҙағына баш күтәреүселәр Ирекле Сүриә армияһы байрағы аҫтында берләшә, һәм уларҙың хәрби хәрәкәттәре ойошҡан төҫ ала&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bigmir.net/world/610834-Fotogalereya-Vooryjeni-do-zybov-Fotosessiya-siriiskih-povstancev-dlya-mejdynarodnih-reporterov|title=Фотогалерея: Вооружены до зубов. Фотосессия сирийских повстанцев для международных репортёров|accessdate=2013-01-21}}&lt;/ref&gt;.

Урындарҙа властар ҡанһыҙлыҡҡа ҡан түгеп яуап бирә. Бөтә Сүриәлә Джиср-эш-Шугурға һөжүм башлау менән хөкүмәт подразделениеларының ҡанһыҙлығы тураһында хәбәрҙәр тарала башлаған. Башҡа ҡалаларҙы ла штурм менән алалар. Хомста һәм Идлибала тоталь таҙартыу һәм хәрби операциялар урынына властар «Мухабарата» һәм махсус тәғәйенләнештәге отряд көсө менән нөктәле операциялар үткәреүгә курс алды&lt;ref name=autogenerated20140125-3 /&gt;.

Хәлдең киҫкенләшеүе Сүриәгә йыл һайын 6 миллиард долларға тиклем килем килтергән туристик секторҙың юҡҡа сығыуына килтерҙе&lt;ref name=autogenerated20140125-3 /&gt;.
&lt;!--
Ноябрь 2011 года:
* Монархии Персидского залива ввели против Сирии ряд санкций. Санкции включали прекращение операций с сирийским центробанком и замораживание государственных активов, приостановку авиасообщения с Сирией, а также запрет на въезд в страны — члены ЛАГ ряду сирийских чиновников. Кроме того, Лига ввела торговое [[эмбарго]] (до начала конфликта почти 60 % сирийского экспорта шло в арабские страны и 25 % импорта поступало оттуда)&lt;ref name=autogenerated20140125-3 /&gt;.
* [[Евросоюз]] ввёл дополнительные [[Экономические санкции|санкции]] против Сирии&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/11/28/syria/ ЕС ввёл против Сирии финансовые санкции] // LENTA.RU, 28 ноября 2011&lt;/ref&gt;, поступления от продажи нефти составляют до трети доходов бюджета страны, именно этот источник ЕС перекрыл&lt;ref name=autogenerated20140125-3 /&gt;.--&gt;
&lt;!--
В конце 2011 года повстанцы временно установили контроль над рядом населённых пунктов провинции Идлиб.--&gt;

Израильская газета «[[Гаарец]]» в конце декабря сообщила со ссылкой на разведывательные источники, что за период с марта по декабрь 2011 года не менее 10 тыс. сирийских военнослужащих самовольно покинули свои части. Младшие офицеры и солдаты — как правило, [[сунниты]], составляющие большинство населения страны и костяк протестного движения, — бежали из правительственной армии целыми подразделениями, в то время как высшее армейское руководство и старшие офицеры продолжали сохранять верность президенту&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/12/21/farewell/ От Башара Асада сбежали 10 тысяч военнослужащих] // [[Лента. Ру]]&lt;/ref&gt;.

Декабрь аҙағында «Гаарец» Израиль гәзите разведка сығанаҡтарына һылтанып хәбәр итеүенсә, 2011 йылдың мартынан декабргә тиклемге осорҙа Сүриәнән кәмендә 10 мең хәрби хеҙмәткәр үҙ белдеге менән киткән. Кесе офицерҙар һәм һалдаттар, ҡағиҙә булараҡ, ил халҡының күбеһен һәм протест хәрәкәте арҡа үҙәген тәшкил иткән сөнниҙәр, хөкүмәт армияһынан тотош подразделениелар булып ҡаса, ә юғары армия етәкселеге һәм өлкән офицерҙар президентҡа тоғролоҡто һаҡлауын дауам иткән.

2011 йыл аҙағында, Ливияла Ливия лидеры Муаммар Каддафиҙың йыртҡыстарса үлтерелеүенә килтергән Фарсы ҡултығы дәүләттәренең интервенцияһы тамамланғас, Сүриәләге Асад дошмандарында Сүриә хөкүмәтенең оҙаҡламай емерелеүен һиҙемләү тойғоһо барлыҡҡа килгән. Әммә Иран һәм Рәсәй ярҙамы менән «домино» һөҙөмтәһе килеп сыҡмай&lt;ref name=&quot;гл1&quot;&gt;[http://cast.ru/upload/iblock/686/6864bf9d4485b9cd83cc3614575e646a.pdf Сирийский рубеж. М.: Центр анализа стратегий и технологий, 2016. Глава 1. Сирийское государство во второй половине XX — начале XXI веков]&lt;/ref&gt;.

=== Көс ҡулланыуҙың икенсе тулҡыны ===
{{главная|Осада Хомса}}
2011 йылдың декабре Дамаскиҙа ҙур теракт менән билдәләнде&lt;ref name=autogenerated28&gt;[http://ria.ru/arab_sy/20111223/524559544.html Жертвами взрывов в Дамаске стали 44 человека] // РИА «Новости», 23 декабря 2011&lt;/ref&gt;.

2011—2012 йылдар сигендә хөкүмәт көстәре оппозицияға ҡаршы танкылар һәм артиллерия ҡуллана башлай&lt;ref name=autogenerated29&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/12/26/928836.html Танки обстреливают жилые кварталы сирийского Хомса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202023500/http://www.rosbalt.ru/main/2011/12/26/928836.html |date=2012-02-02 }} // «Росбалт», 26 декабря 2012&lt;/ref&gt;. Бәшәр Асадтың «һуңғы көндәрҙә ойошҡан заговор»ҙы тиҙ арала еңеү тураһындағы белдереүенә ҡарамаҫтан, хәрби хәрәкәттәр дауам иткән&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2012/01/11/narodnye-volneniya-v-stranakh-arabskogo-mira/prezident-sirii-vpervye-za-vse-vremya Президент Сирии впервые за всё время беспорядков выступил на митинге] // KM.RU&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated16&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2012/01/120106_rn_ban_ki_moon_voice_concern_syria.shtml Генсек ООН осудил взрыв в Дамаске, унёсший жизни 25 человек, BBC Russian]&lt;/ref&gt;, боевые действия продолжились&lt;ref name=autogenerated30&gt;[https://lenta.ru/news/2012/02/07/homs/ Сирийские власти возобновили обстрелы Хомса] // LENTA.RU, 7 февраля 2012&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated19&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2012/02/10/blame/|title=Сирийская оппозиция запуталась в ответственных за теракт в Алеппо|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2012-03-24|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 10 ғинуарында «Джебхат ан-Нусра» исламсылар төркөмөн ойоштороу тураһында асыҡтан-асыҡ иғлан ителде — «Аллаһ ҡанундарының үҙ еренә килеүе» һәм «мосолмандар өсөн суд көнө хәҙер Дамаскиҙа» тигән видеомөрәжәғәт таратылды. Был мәҡәләнән һуң бер нисә ай дауамында үлемселәрҙең һөжүме, мина ҡуйылған автомобилдәрҙең шартлауы, Идлиб, Дейр-эз-Зор, Алеппо һәм Дамаскиҙа хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы хәрби хәрәкәттәр тураһында видеоматериалдар донъя күрә. Төркөмдөң төп маҡсаты — Сүриәлә исламдың ролен күтәреү һәм артабан «Хәлифәт әл-Шам» ислам дәүләтен төҙөү. Төркөм ойоштороуға «Джебхат ан-Нусра» етәксеһе Әбү Мөхәмәт әл-Джуляниҙың Сүриәнән Ираҡтағы Америка ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнашҡан кешеләр менән күп айлыҡ һөйләшеүҙәре булышлыҡ итә&lt;ref name=&quot;консол&quot; /&gt;.

Шул уҡ ваҡытта Ирекле Сүриә армияһы (ССА) Дамаск провинцияһындағы Забадани ҡалаһы өҫтөнән контроль булдыра алды. 21 ғинуарҙа махсус тәғәйенләнештәге отрядтар даими ғәскәрҙәр менән көсөргәнешле бәрелештәрҙән һуң баш ҡала янындағы Дума ҡалаһын баҫып ала&lt;ref name=&quot;alarabiya&quot;&gt;[https://english.alarabiya.net/articles/2012/01/21/189650.html Syrian deserters seize town of Douma northeast of Damascus, scores killed]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=douma&gt;[https://lenta.ru/news/2012/01/22/douma/ Сирийские повстанцы захватили пригород Дамаска]&lt;/ref&gt;. Әммә был уңыштар ҡыҫҡа ваҡытлы булды, һәм торама пункттар күпмелер ваҡыттан һуң хөкүмәт көстәре контроленә ҡайта, ә һәләк булыусылар һәм әсирҙәр араһында йышыраҡ осраҡта Ливиянан Афғанстанға тиклем төрлө дәүләттәр граждандары табылды.

Март башында хөкүмәт ғәскәрҙәре, күп көнлөк артиллерия утын тотҡандан һуң, Хомс ҡалаһын, 13 мартта Идлибты штурм менән ала&lt;ref name=autogenerated32&gt;[https://lenta.ru/news/2012/03/13/idlib/ Сирийские власти заявили о захвате города Идлиб] // Lenta.ru от 13 марта 2012&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт ғәскәрҙәренең уңыштары Алепполағы именлек көстәре биналарын шартлатыу кеүек теракттар фонында үҫә барған&lt;ref&gt;[http://www.meta.kz/novosti/mideast/541700-siriyskaya-oppoziciya-zaputalas-v-otvetstvennyh-za-terakt-v-aleppo.html Сирийская оппозиция запуталась в ответственных за теракт в Алеппо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126105030/http://www.meta.kz/novosti/mideast/541700-siriyskaya-oppoziciya-zaputalas-v-otvetstvennyh-za-terakt-v-aleppo.html |date=2021-01-26 }}&lt;/ref&gt;. Хәрби хәрәкәттәр һәм теракттар тыныс халыҡтың һәләк булыуына килтергән.

=== Тыныс юл менән көйләргә тырышыу ===
{{главная|План Аннана по Сирии}}
2012 йылдың 12 апрелендә Сүриәлә килешеү иғлан ителде. Шул уҡ ваҡытта властар, ҡалаларҙа «ҡораллы төркөмдәр» яғынан теләһә ниндәй һөжүмгә ҡаршы торорға әҙер булған ғәскәрҙәр ҡалдырыуы хаҡында иғлан итте&lt;ref name=autogenerated20130111-1&gt;{{cite web|date=2012-04-11|url=https://lenta.ru/news/2012/04/11/attack/|title=Сирийская армия начала штурм двух городов|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2012-09-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated26&gt;{{cite web|date=2012-04-12|url=https://lenta.ru/news/2012/04/12/still/|title=Наблюдатели объявили о начале перемирия в Сирии|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2012-09-18}}&lt;/ref&gt;. Килешеү башланғандан бирле өс көн үткәс, Сүриәгә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының беренсе күҙәтеүселәр төркөмө килде&lt;ref name=autogenerated33&gt;[https://rg.ru/2012/04/19/soglashenie-anons.html Сирия и ООН подписали соглашение о работе миссии наблюдателей] // «Российская газета», 19 апреля 2012&lt;/ref&gt;.

8 майҙа Сүриә Халыҡ советына һайлауҙар үтә. Ярты быуат эсендә тәүге тапҡыр улар күп партиялы нигеҙҙә үтте. Сүриә дәүләтенең «етәксе һәм йүнәлтеүсе көсө» статусынан мәхрүм ителгән Баас партияһы башҡа партиялар менән тиң хоҡуҡтағы һайлауҙарҙа ҡатнашты&lt;ref name=autogenerated21&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2012/05/08/978429.html В Сирии завершились парламентские выборы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120620041302/http://www.rosbalt.ru/main/2012/05/08/978429.html |date=2012-06-20 }} // Росбалт&lt;/ref&gt;. Победу одержал блок «Национальное единство», сформированный партией Баас&lt;ref name=autogenerated22&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=795158 Госдеп США: выборы в Сирии смехотворны] // Вести&lt;/ref&gt;. Баас партияһы ойошторған «Милли берҙәмлек» блогы еңеү яуланы.

Татыулыҡ иғлан ителеүгә ҡарамаҫтан, бәрелештәр дауам итте. 19 майҙа Дейр-эз-Зор ҡалаһында теракт була, 25 майҙа — Хулала ҡан ҡойош; «Шабиха» хөкүмәт ғәскәрҙәре һәм хөкүмәт боевиктары тарафынан язалау операцияһы барышында 108 кеше, шул иҫәптән балалар һәм ҡатын-ҡыҙҙар, үлтерелә, 300-ҙән ашыу кеше яралана. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Хулалала күмәк кеше үлтергән өсөн Сүриә властарын бер тауыштан хөкөм итте&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2012/08/16/hula ООН назвала ответственных за резню в Хуле]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Reuters529&gt;{{Cite news |url= https://www.reuters.com/article/2012/05/29/us-syria-un-idUSBRE84S10020120529 |title= Most Houla victims killed in summary executions: U.N. |author= Nebehay, Stephanie |date= 2012-05-29 |agency= Reuters |accessdate= 2012-05-29 |archiveurl= https://www.webcitation.org/6838u6v39?url=http://www.reuters.com/article/2012/05/29/us-syria-un-idUSBRE84S10020120529 |archivedate= 2012-05-30 |deadurl= no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120530210559/http://www.reuters.com/article/2012/05/29/us-syria-un-idUSBRE84S10020120529 |date=2012-05-30 }}&lt;/ref&gt;. [[Совет Безопасности ООН]] единогласно осудил сирийские власти за массовые убийства в Хуле&lt;ref name=autogenerated2&gt;[http://www.un.org/News/Press/docs/2012/sc10658.doc.htm Security Council Press Statement on Attacks in Syria] // UN&lt;/ref&gt;.

31 майҙа Сүриә ирекле армияһы вәкиле полковник Ҡассим Саадеддин Сүриә хөкүмәтенә ультиматум тәҡдим итте&lt;ref name=autogenerated20&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/05/120530_syria_rebels_deadline.shtml Сирийские повстанцы выдвинули ультиматум Асаду] // «Русская служба BBC» от 31 мая 2012 года&lt;/ref&gt;. Сүриә буйынса утты тулыһынса туҡтатыуҙы күҙ уңында тотҡан Кофи Аннандың тыныс юл менән көйләү планы юҡҡа сыға&lt;ref name=autogenerated15&gt;[http://ua.euronews.com/2012/05/31/un-chief-warns-of-civil-war-in-syria/ ООН: Сирія як ніколи близька до громадянської війни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606043628/http://ua.euronews.com/2012/05/31/un-chief-warns-of-civil-war-in-syria/ |date=2012-06-06 }} // Euronews, 31.05.2012&lt;/ref&gt;.

Яҡтарҙың ҡара-ҡаршы тороуына тышҡы көстәр йәлеп ителгән булып сыға. Сүриә Ирандан ҡорал ала һәм уның ҡораллы көстәре Сүриә хөкүмәте яғында конфликтта ҡатнаша тигән хәбәрҙәр менән бергә&lt;ref name=autogenerated24&gt;{{cite web|date=2012-05-16|url=https://lenta.ru/news/2012/05/16/syrianrebels/|title=Сирийские повстанцы начали получать иностранную помощь|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2012-09-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated25&gt;[https://lenta.ru/articles/2012/05/17/newturn/ Lenta.ru: Ближний Восток: Интернациональный долг]&lt;/ref&gt;, Фарсы ҡултығының нефть монархиялары Сүриә баш күтәреүселәрен финанслай һәм ҡоралландыра башлауы тураһында мәғлүмәт тарала&lt;ref name=&quot;alarabiya&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;guardian120528&quot; /&gt;. МИД РФ признал факт поставок российского оружия сирийскому правительству, однако, ссылаясь на оборонительный характер поставляемых вооружений, настаивал на их законности&lt;ref name=&quot;ria.ru&quot;&gt;[http://ria.ru/arab_sy/20120514/648920563.html РФ поставляет оружие в Сирию на законных основаниях — замглавы МИД РФ] // РИА, 14/05/2012&lt;/ref&gt;.

== Конфликт барышы ==
{{Главная|Хронология гражданской войны в Сирии}}
{{также|Конфликт в Сирийском Курдистане}}
[[Файл:Syrnumbered.png|400px|right]]
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;|Картала &lt;br&gt; һаны
!scope=&quot;col&quot;|Русса&lt;br&gt; атамаһы
!scope=&quot;col&quot;|Ғәрәпсә&lt;br&gt; атамаһы
!scope=&quot;col&quot;|Халҡы
!scope=&quot;col&quot;|Ҡала
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|1.|| [[Дамаск]]|| align=&quot;center&quot; | دمشق ||{{formatnum:4500000}} || [[Дамаск]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|2.|| [[Дамаск (мухафаза)|Риф Дамаск]]|| align=&quot;center&quot; | ریف دمشق||{{formatnum:2235000}}||[[Дамаск]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|3.|| [[Эль-Кунейтра (мухафаза)|Эль-Кунейтра]]|| align=&quot;center&quot; | القنيطرة||{{formatnum:69000}}||[[Эль-Кунейтра]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|4.|| [[Даръа (мухафаза)|Даръа]]|| align=&quot;center&quot; | درعا||{{formatnum:858000}}||[[Даръа]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|5.|| [[Эс-Сувайда (мухафаза)|Эс-Сувайда]]|| align=&quot;center&quot; | السويداء||{{formatnum:304000}}||[[Эс-Сувайда]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|6.|| [[Хомс (мухафаза)|Хомс]]|| align=&quot;center&quot; | حمص||{{formatnum:1561000}}||[[Хомс]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|7.|| [[Тартус (мухафаза)|Тартус]]|| align=&quot;center&quot; | طرطوس||{{formatnum:720000}}||[[Тартус]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|8.|| [[Латакия (мухафаза)|Латакия]]|| align=&quot;center&quot; | اللاذقية||{{formatnum:891000}}||[[Латакия]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|9.|| [[Хама (мухафаза)|Хама]]|| align=&quot;center&quot; | حماه||{{formatnum:1416000}}||[[Хама]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|10.|| [[Идлиб (мухафаза)|Идлиб]]|| align=&quot;center&quot; | ادلب||{{formatnum:1288000}}||[[Идлиб]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|11.|| [[Халеб (мухафаза)|Халеб (Алеппо)]]|| align=&quot;center&quot; | حلب||{{formatnum:4120000}}||[[Халеб|Халеб (Алеппо)]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|12.|| [[Эр-Ракка (мухафаза)|Эр-Ракка]]|| align=&quot;center&quot; | الرقة||{{formatnum:811000}}||[[Эр-Ракка]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|13.|| [[Дейр-эз-Зор (мухафаза)|Дейр-эз-Зор]]|| align=&quot;center&quot; | دير الزور||{{formatnum:1040000}}||[[Дейр-эз-Зор]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|14.|| [[Эль-Хасака (мухафаза)|Эль-Хасака]]|| align=&quot;center&quot; | الحسكة||{{formatnum:1225926}}||[[Эль-Хасака]]
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|}

=== 2012 ===
{{Also|Бои в Алеппо|Осада Хомса}}
Июнь башында Сүриә баш күтәреүселәре хәрби советының рәсми вәкиле майор Сами әл-Курди оппозицияның хөкүмәт көстәре менән татыулыҡты дауам итеүҙән баш тартыуын иғлан иткәйне&lt;ref name=autogenerated27&gt;[http://world.comments.ua/2012/06/05/342198/povstantsi-sirii-ofitsialno.html Повстанцы Сирии официально отказались от перемирия с властями] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017083310/http://world.comments.ua/2012/06/05/342198/povstantsi-sirii-ofitsialno.html |date=2012-10-17 }} // comments.ua, 5.06.2012&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт ғәскәрҙәре һәм оппозиция араһында бәрелештәр Даръа һәм Идлиб провинцияларында йәйелә. Reuters агентлығы Латакия провинцияһындағы ауыр алыштар хаҡында хәбәр иткәйне. Сит ил агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, хөкүмәт көстәре Хомс һәм Дамаск ҡалаларының оппозиция контролдә тотҡан райондарына, шулай уҡ Кфар Зита ҡалаһына (Хама провинцияһы) ингән&lt;ref name=&quot;svoboda05-06-12&quot; /&gt;.

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының генераль секретары Пан Ги Мун Әл-Күбейр ауылында тыныс халыҡты күпләп үлтереү айҡанлы ҡәтғи белдереү менән сығыш яһаны һәм «бындай ваҡиғалар Асад режимын законлылыҡтан мәхрүм итә», тип белдерҙе. Ул Кофи Аннаның тыныс планы үтәлмәүен таныны һәм Сүриәгә тулы масштаблы '''граждандар һуғышы''' янауы хаҡында иҫкәртте. Оппозиция раҫлауынса, һөжүмде &quot;шабиха&quot;ның хөкүмәт яҡлы хәрби формированиелары яһаған. Был ваҡытҡа Хоула ауылында 108 кешене үлтергән тигән шул уҡ «шабиха» формированиелары шик аҫтына ҡуйылыуына ике аҙна ла үтеп өлгөрмәй&lt;ref name=&quot;svoboda120608&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.svoboda.org/content/article/24608073.html|title=Сирия: «Хезболла» и Иран благодарят Россию|date=2012-06-08|publisher=svoboda.org|accessdate=2017-11-21}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта Рәсәйҙең сит ил эштәре министры Сергей Лавров, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Сүриәгә тышҡы интервенцияға мандат бирмәйәсәк, тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;svoboda120608&quot; /&gt;.

БМО-ның тыныслыҡ урынлаштырыу операциялары буйынса генераль секретары урынбаҫары, Сүриәлә БМО күҙәтеүселәренең миссияһы башлығы Эрве Ладсу Сүриәлә граждандар һуғышы барыуын таныны, өҫтәүенә хөкүмәт илдең ҡайһы бер ҡалаларын һәм тотош өлкәләрен күптән контролдә тотмай, ә оппозицияға ҡаршы хәрби авиация һәм һөжүм вертолёттары ҡулланыла&lt;ref name=autogenerated3&gt;[https://lenta.ru/articles/2012/06/14/newturn/ И.Яковина. Уровнем выше]&lt;/ref&gt;.

Ике яҡтан да көс ҡулланыу һәм ҡанһыҙлыҡ киң таралғас, Көнбайыш Бәшәр Асад режимын халыҡ-ара кимәлдә яҡлауҙы туҡтатыуҙы һәм уны илдең әлеге етәкселегенең кемгә булһа ла власты тапшырырға һәм ирекле эмиграцияға сығырға мәжбүр итеүҙе маҡсат итеп ҡуйып, Рәсәйгә баҫымды көсәйтте. Американың Дәүләт секретары Һиллари Клинтон, Сүриәгә ихтилалды баҫтырыу өсөн ҡорал ҡайтарта, шуның арҡаһында низағ ҡупты, тип Рәсәйҙе ғәйепләй&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot; /&gt;. Рәсәйгә баҫымдың көсәйеүе менән бер үк ваҡытта Көнбайыштың көсләп ҡыҫылыуға бара алыуына дәлилдәр барлыҡҡа килде — Франция Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советына Асадты тыныслыҡҡа мәжбүр итергә тәҡдим итте&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot; /&gt;.

2012 йылдың июнендә Женевала тыныслыҡ килешеүе буйынса һөйләшеүҙәрҙең тәүге раунды башланып торған хәрби хәрәкәттәр фонында үтте, һәм ул бер ниндәй ҙә һиҙелерлек һөҙөмтәләр бирмәне. Тыныс һөйләшеүҙәрҙең емерелеүе ҡораллы конфликтты артабан көсәйтеүгә килтерҙе. «Сүриә ирекле армияһы» алған оҙайлы ял уға көстәрен туплау һәм үҫтереүҙән тыш, эре масштаблы хәрби операциялар өсөн кәрәк-яраҡтар һәм тәьмин итеү предметтарын туплау мөмкинлеген бирҙе. Һуғыш хәрәкәттәренең киңәйеүе хөкүмәтте 2012 йылдың июленән удар авиацияны файҙалана башларға мәжбүр итте&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;.

22 июндә Сүриә ғәрәп һауа оборонаһы көстәре Сүриә территориаль һыуҙары өҫтөндәге һауа киңлегендә RF-4E төрөк разведка самолётын бәреп төшөрҙө&lt;ref name=autogenerated34&gt;{{cite news|url=https://regnum.ru/news/polit/1544646.html|title=Сирия подтвердила, что сбила турецкий истребитель|publisher=[[ИА REGNUM]]|date=2012-06-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220506131002/https://regnum.ru/news/polit/1544646.html |date=2022-05-06 }}&lt;/ref&gt;. Төркиә, Төньяҡ Атлантика килешеүенең 4-се статьяһына һылтанып, Сүриә хөкүмәт авиацияһы өсөн Сүрия өҫтөндә осоуҙар тыйылған зона урынлаштырыуҙы талап итте, ләкин был тәңгәлдә блок буйынса үҙенең союздаштарынан хуплауға өлгәшмәне. Төркиә, ошо инцидентҡа ССА-ға ғына түгел, шулай уҡ был осорҙа һуғышта һиҙелерлек роль уйнай башлаған төрлө исламсы отрядтарға ярҙамын арттырыуы менән яуап бирә&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;.

Шул уҡ ваҡытта 30 июндә Женевала Сүриә көрсөгөнә арналған халыҡ-ара конференция үтте («Женева-1»). Унда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Именлек советының, Евросоюздың, шулай уҡ бер нисә яҡын көнсығыш дәүләттәренең (Төркиә, Ираҡ, Кувейт һәм Катар) биш даими ағзаһы вәкилдәре ҡатнашты. Сүриә вәкилдәрен саҡырманылар. Конференцияла Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы һәм Ғәрәп дәүләттәре лигаһының махсус илсеһе Кофи Аннан конфликттың бөтә яҡтары вәкилдәре инә алырлыҡ күсмә совет ойошторорға тәҡдим итте&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=835180&amp;tid=95994|title=Мировые державы обсудят ситуацию в Сирии|publisher=Vesti.ru|date=2012-06-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|https://www.vesti.ru/doc.html?id=835254&amp;tid=95994|title=Сергей Лавров остался доволен декларацией по Сирии|publisher=Vesti.ru|date=2012-06-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|https://www.vesti.ru/doc.html?id=837317&amp;tid=95994|title=Женева: нежданное единодушие по сирийскому вопросу|publisher=Vesti.ru|date=2012-07-01}}&lt;/ref&gt;.

Оппозиция баҫып алған, хөкүмәт контроле аҫтында булмаған райондарҙан тыш, июлгә Сүриә биләмәһендә курдтар тупланып йәшәгән райондарҙа курдтар автономияһының ойошторолоуы асыҡтан-асыҡ күренә. Был райондарҙа хөкүмәт көстәре ҡыҫҡартылғандан һуң, курдтар территориларында үҙидара ойоштора. Шуның менән бергә хөкүмәт менән йәшерен килешеү буйынса курдтарға ҡаршы ҙур хәрби операциялар алып барылманы. Курдтар ҡораллы нейтралитет позицияһын биләй, Сүриә ирекле армияһының һәм башҡа баш күтәреүселәрҙең үҙҙәре контролдә тотҡан биләмәгә инмәүен талап итә&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://syrianncb.org/2012/08/02/pyd-press-release-a-call-for-support-and-protection-of-the-peaceful-establishment-the-self-governed-syrian-kurdish-region/ PYD Press Release: A call for support and protection of the peaceful establishment, the self-governed Syrian Kurdish region] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915073042/https://syrianncb.org/2012/08/02/pyd-press-release-a-call-for-support-and-protection-of-the-peaceful-establishment-the-self-governed-syrian-kurdish-region/ |date=2012-09-15 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/kurds-take-control-syrias-northeast Kurds take control in Syria’s northeast]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''[[Al Jazeera]]'', 12 июлдә Эрбилдә (Ираҡ Курдистаны) Сүриә курдтарының алдынғы хәрби-сәйәси көстәре — «Демократик союз» партияһы һәм Курд милли советы араһында килешеүгә ҡул ҡуйылды, шуның менән ысынында Юғары курд советы (курд. ''Desteya Bilind a Kurd, DBK'') идаралыҡ иткән Сүриә Курдистанының суверенитеты иғлан ителә. 2 августа Демократик үҙгәрештәр өсөн милли координация комитеты Сүриә Курдистанында Асад режимын ҡолатыу һәм төбәктең курд хакимиәте (курдтар менән конфликтҡа инмәгән хөкүмәт ғәскәрҙәре ҡалған Әл-Ҡамышлы һәм Әл-Хасаканан тыш) контроленә күсеүе тураһында иғлан ителә{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Июль уртаһында Сүриә оппозицияһы хөкүмәт ғәскәрҙәрен һәм 12 июлдә Тремсех ауылында (Хама провинцияһы) булған сираттағы күмәк, 200-ҙән ашыу кеше, һәләк булыуында &quot;шабиха&quot;ның хөкүмәт ҡарамағындағы хәрби формированиеларын ғәйепләне. Сүриә властары, ауылда террорсылар төркөмө ҡамалып, армия подразделениелары һөжүме барышында «күп һанлы экстремистар» үлтерелде, тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;dw130712&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dw.com/ru/%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%BF%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D0%BE%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BB%D0%B0-%D0%BE-%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9-%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B5-%D0%B7%D0%B0-%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8F-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%B0/a-16094792|title=Сирийская оппозиция сообщила о самой жестокой расправе за время конфликта|date=2012-07-13|publisher=Deutsche Welle|accessdate=2017-11-21}}&lt;/ref&gt;.

Ҡыҙыл Тәре Халыҡ-ара комитеты Сүриәләге ваҡиғаларҙы «эске ҡораллы конфликт» тип баһаланы (быға тиклем Ҡыҙыл Тәре Халыҡ-ара комитеты Сүриәләге ваҡиғаларҙы хөкүмәт ғәскәрҙәре менән ҡораллы баш күтәреүселәр араһындағы бәрелеш тип ҡарай&lt;ref name=&quot;dw140712&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dw.com/ru/%D0%B2-%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%81%D0%B5%D1%85%D0%B5-%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B2%D0%B0%D0%BC%D0%B8-%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D1%8B-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BE%D0%BF%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%8B/a-16098512|title=В Тремсехе жертвами расправы стали сирийские оппозиционеры|date=2012-07-15|publisher=Deutsche Welle|accessdate=2017-11-21}}&lt;/ref&gt;).

Был мәлгә ауыл ерендә, айырыуса Төркиә сиге янында, Идлиб провинцияһында, хөкүмәт контроленә буйһонмаған тотош райондар барлыҡҡа килгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2012/07/11/likelibya/ На севере Сирии появился аналог Бенгази]&lt;/ref&gt;. 15 июлдә Дамаскиҙа оҙайлы алыштар башланды. Баш күтәреүселәр ҡаланың бер нисә районын баҫып ала. Меңәрләгән кеше йорттарынан ҡасырға мәжбүр булған. Хөкүмәт ғәскәрҙәре 4 авгусҡа ғына баш ҡаланы контролдә тота алды&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2012/08/04/damascus/ Сирийская армия отбила у повстанцев Дамаск]&lt;/ref&gt;.

18 июлдә, Дамаск өсөн һуғыштың ҡыҙған мәлендә, «Ирекле Сүриә армияһы» исламсылар («Лива әл-Ислам» төркөмө, уны Сүриә хөкүмәте ойошторған һәм Захран Аллуш етәкләгән) менән берлектә Дамаскиҙа милли именлек советының штаб-фатирында шартлау ойоштора, уның маҡсаты — Сүриә етәкселеген юҡ итеү. Һөҙөмтәлә Сүриәнең оборона министры генерал Дауд Раджиха һәм уның урынбаҫары генерал Әсеф Шәүҡәт (Бәшәр Асадтың кейәүе), көрсөккә ҡаршы комитет башлығы һәм элекке оборона министры Хәсән ат-Төркмәни һәм эске эштәр министры Мөхәммәт әш-Шаар һәләк булды&lt;ref name=&quot;гл1&quot; /&gt;. Сирия көс ведомстволарының башҡа юғары дәрәжәле хеҙмәткәрҙәре лә зыян күрҙе&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.rosbalt.ru/main/2012/07/18/1012418.html|title=При взрыве в Дамаске погиб министр обороны Сирии|publisher=[[РБК]]|date=2012-07-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120720020929/http://www.rosbalt.ru/main/2012/07/18/1012418.html |date=2012-07-20 }}&lt;/ref&gt;. Артабан юғары етәкселеккә, хәрби хеҙмәткәрҙәргә, һуңынан хөкүмәт раҫлаған райондарҙа тыныс халыҡҡа ҡаршы ҙур диверсиялар һәм теракттар Сүриәлә көндәлек ысынбарлыҡҡа әүерелде&lt;ref name=&quot;гл1&quot; /&gt;.

Һәләк булған Дауыт Раджихиҙы алмаштырған Сүриәнең яңы оборона министры итеп генерал Фәхед Джасем әл-Фредж тәғәйенләнде, ул Сүриә армияһының Генераль штабын етәкләне&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2012/07/18/newminister/ Убитому министру обороны Сирии нашли замену]&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ билдәле булыуынса, Сүриә вице-президенты Фарух Шараа теракттан һуң вазифаһын ҡалдырған, оппозицияға ҡушылған һәм Иордания биләмәһенә ҡасып киткән&lt;ref&gt;[http://tass.ru/spravochnaya-informaciya/587779 Вице-президент Сирии Фарук Шараа. Справочная информация // ИТАР-ТАСС, 18 августа 2012 года]&lt;/ref&gt;. Тағы ла бер юғары вазифа биләгән Сүриә эшмәкәре, бер нисә провинцияның элекке губернаторы һәм Сүриәнең Ираҡтағы илсеһе Наваф Фарес оппозиция яғына күскән. Ул президент Бәшәр Асадтың режимының химик ҡорал ҡулланырға әҙер булыуын белдерҙе, һәм раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, бындай ҡорал Хомста ҡулланылған да инде&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/ukrainian/ukraine_in_russian/2012/07/120717_ru_s_syria_damascus_fight.shtml Сирия: в Дамаске ожесточились бои, говорит оппозиция // Би-би-си, 17 июля 2012 года]&lt;/ref&gt;.

Июлдә «Ирекле Сүриә армияһы» Алеппо провинцияһының төньяҡ райондарында оппозиция биләгән хөкүмәт көстәренең уңышһыҙ һөжүменән һуң контрһөжүмгә күсте. Сүриә ирекле армияһы отрядтары, Алеппоның үҙендә протест белдереүселәр менән эшен яраштырып, был эшлекле үҙәктең байтаҡ өлөшөн һәм халыҡ иҫәбе буйынса икенсе урын биләгән ҡаланы контролгә ала. Алеппоның христиан һәм курд райондары ла оппозиция контролендә була&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=2012-07-23|url=https://lenta.ru/news/2012/07/23/haleb/|title=Сирийские повстанцы начали наступление на Алеппо|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2012-09-18}}&lt;/ref&gt;. Ошо осорҙа уҡ хәрби хәрәкәттәр зонаһын киңәйтеү ил территорияһына һуҙылған коммуникациялар менән һибелгән хөкүмәт көстәре менән инфраструктураның төп объекттарын обороналауҙы ойоштороуҙа ҙур ҡыйынлыҡтарға килтерҙе. Был баш күтәреүселәрҙең авиабазаларға, хәрби округ объекттарына, келәттәргә һәм арсеналдарға уңышлы һөжүм итеүенә килтерә. 2012 йылдың авгусынан башлап авиабаза өсөн көрәш хәрби хәрәкәттәрҙең мөһим стратегик компонентына әйләнде. Авиабазаларҙы контролдә тотоу хөкүмәткә ғәскәрҙәргә һауа аша ярҙам күрһәтергә, уларҙы һауаға ташлап, көс һәм саралар менән оҫта файҙаланырға һәм хатта айырым армия төркөмдәрен тәьмин итеүҙе ойошторорға мөмкинлек бирҙе. Сүриә армияһының авиабазаларын обороналау өсөн бронетехника ярҙамында көсәйтелгән бик күп гарнизондар тоторға тура килә. 29 августа баш күтәреүселәрҙең Тафтаназ аэродромына (Идлиб районы) һөжүм итеүе һөҙөмтәһендә 19 Ми-8 вертолётының атыу ҡоралы һәм миномёт уты аҫтында зыян күрә. Артабан был стратегик мөһим авиабаза бер нисә тапҡыр һөжүмгә дусар ителде, ә тәүҙә -

В конце июля правительственные силы развернули крупномасштабное наступление на удерживаемые оппозицией районы Алеппо, задействовав авиацию, артиллерию и элитные части&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;. В результате боёв серьёзно пострадал внесённый в список всемирного наследия [[Аль-Мадина (рынок)|крытый рынок]]&lt;ref&gt;[http://www.kyivpost.com/content/world/fighting-in-aleppo-starts-fire-in-medieval-souks-313673.html Fighting in Aleppo starts fire in medieval souks] // kyivpost.com&lt;/ref&gt;. Июль аҙағында хөкүмәт көстәре, авиацияны, артиллерияны һәм элиталы частарҙы файҙаланып, оппозиция һаҡлап ҡалған Алеппо райондарына һөжүм йәйелдерә. Һуғыш һөҙөмтәһендә бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән ябыҡ баҙар етди зыян күрә&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;.

Хөкүмәт ғәскәрҙәре ҡаланың бер өлөшөн азат итеүгә һәм оппозицияның һөжүмен туҡтатыуға өлгәшә, шунан һуң ҡала өсөн барған һуғыш оҙаҡ йылдарға һуҙылған позиция һуғышына әүерелә. Ошо осорҙа уҡ хәрби хәрәкәттәр зонаһын киңәйтеү ил территорияһына һуҙылған коммуникациялар менән һибелгән хөкүмәт көстәре менән инфраструктураның төп объекттарын обороналауҙы ойоштороуҙа ҙур ҡыйынлыҡтарға килтерҙе. Был баш күтәреүселәрҙең авиабазаларға, хәрби округ объекттарына, келәттәргә һәм арсеналдарға уңышлы һөжүм итеүенә килтерә. 2012 йылдың авгусынан башлап авиабаза өсөн көрәш хәрби хәрәкәттәрҙең мөһим стратегик компонентына әйләнде. Авиабазаларҙы контролдә тотоу хөкүмәткә ғәскәрҙәргә һауа аша ярҙам күрһәтергә, уларҙы һауаға ташлап, көс һәм саралар менән оҫта файҙаланырға һәм хатта айырым армия төркөмдәрен тәьмин итеүҙе ойошторорға мөмкинлек бирҙе. Сүриә армияһының авиабазаларын обороналау өсөн бронетехника ярҙамында көсәйтелгән бик күп гарнизондар тоторға тура килә. 29 августа баш күтәреүселәрҙең Тафтаназ аэродромына (Иҙлиб районы) һөжүм итеүе һөҙөмтәһендә 19 Ми-8 вертолётының атыу ҡоралы һәм миномёт уты аҫтында зыян күрә. Артабан был стратегик мөһим авиабаза бер нисә тапҡыр һөжүмгә дусар ителде, ә тәүҙә -
Ә 2013 йылдың ғинуар башында штурмлауҙа танкылар һәм артиллерия ҡулланған исламсылар тулыһынса баҫып ала. Һуңынан был бөтә Идлиб провинцияһы хөкүмәт ғәскәрҙәренең һәм уның административ үҙәгенең юғалтыуына килтерә&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;.

Июль-август айҙарында Алеппо өсөн алыштарҙан һуң яҡтар араһындағы көстәрҙең яңы тигеҙләнеше конфликтты халыҡ-ара көйләргә маташыуҙарҙың яңынан башланыуына килтерә&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;. Сүриә хөкүмәте башлыҡтарының уңыштары фонында 16 сентябрҙә Сүриә премьер-министры Ваил әл-Халҡи һуғыш аҙағына яҡынлашыуы хаҡында белдерҙе&lt;ref name=autogenerated4&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=908506&amp;tid=95994 Обстановка в Сирии: власти предрекают конец войне]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated31&gt;{{cite web|date=2012-04-07|url=https://lenta.ru/news/2012/04/07/100dead/|title=В годовщину создания партии Асада в Сирии убито 100 человек|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2012-09-18}}&lt;/ref&gt;.

27 сентябрҙә Сүриә оппозицияһы хөкүмәт ғәскәрҙәре ҡыйратҡан Алеппоға яңы һөжүм башланыуы тураһында белдерә&lt;ref&gt;[https://radiomayak.ru/news/show/id/31629/rcl/30 Сирийская оппозиция начинает масштабное наступление в Алеппо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701052418/http://www.radiomayak.ru/news/show/id/31629/rcl/30 |date=2014-07-01 }} // Радио «Маяк»&lt;/ref&gt;, ләкин 9 октябрҙә Сүриә баш күтәреүселәре илдең иң ҙур ҡалалары — Дамаск менән Алеппоны тоташтырған төп шоссела урынлашҡан Мааррет-эн-Нууман ҡалаһын һуғыш менән ала. Был ҡала ҙур стратегик әһәмиәткә эйә, сөнки тап уның аша Алеппоға өҫтәмә көстәр йүнәлтелгән&lt;ref&gt;{{cite web|date=2012-10-09|url=https://lenta.ru/news/2012/10/09/keycity/|title=Повстанцы перерезали сообщение между Дамаском и Алеппо|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2012-10-17}}&lt;/ref&gt;. Көҙ көнө «Джебхат ән-Нусра» отрядтары Алеппо районында аэропорттарҙы алырға маташа. Йыл аҙағына уларҙы бикләүгә өлгәшә, был төбәктәге хөкүмәт көстәре өсөн хәлде ҡатмарлаштыра&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;.

Декабрь башында Анталияла (Төркиә) «Ирекле Сүриә армияһы» конференцияһы үтте, унда 260 ялан командирынан тыш, АҠШ, Бөйөк Британия, Франция һәм ҡайһы бер ғәрәп дәүләттәре вәкилдәре ҡатнашты. Уларҙың баҫымы аҫтында тарҡау баш күтәреүселәр көстәрен берләштерергә тырышты. 15 декабрҙә бында Юғары хәрби совет (Юғары хәрби командование) ойошторола. 2012 йылдың июлендә Сүриә армияһының бригада генералы Сәлим Идрис Юғары хәрби совет штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә. Юғары хәрби совет ҙур ҡораллы отрядтарҙың хәрәкәтен көйләйәсәк һәм яугирҙарҙы әҙерләүҙе ойоштороуҙы, тәьмин итеүҙе һәм финанслауҙы үҙ өҫтөнә аласаҡ, тип фаразлана. Алдағылары кеүек үк, был тырышлыҡ уңыш килтермәй&lt;ref name=&quot;гл2&quot;&gt;[http://cast.ru/upload/iblock/686/6864bf9d4485b9cd83cc3614575e646a.pdf Сирийский рубеж. Авторский коллектив: М. С. Барабанов, А. Д. Васильев, С. А. Денисенцев, А. В. Лавров, Н. А. Ломов, Ю. Ю. Лямин, А. В. Никольский, Р. Н. Пухов, М. Ю. Шеповаленко (редактор). С предисловием С. К. Шойгу и послесловием С. В. Лаврова. М.: Центр анализа стратегий и технологий, 2016. — 184 с. Глава 2. Крах «системы Сайкса-Пико» и начало гражданской войны в Сирии]&lt;/ref&gt;. Отрядтарҙың күбеһе, элекке кеүек үк, ҡорал һәм боеприпастар һатып алғанда үҙ ресурстарына ғына таянырға мәжбүр булды. Шуның менән Юғары хәрби советтың йоғонтоһо һәм власы байтаҡҡа ҡаҡшаны.

=== 2013 ===
Ғинуарҙа курд отрядтары (YPG) Сүриә Курдистанының нефтле райондарын тулы контролдә тотоу буйынса операция башлаған. Бер нисә көн барған һуғыштан һуң хөкүмәт ғәскәрҙәре Дамаскиҙан берәй ярҙам көтөп ала алмайынса сигенергә мәжбүр була&lt;ref&gt;«[http://www.kurdwatch.org/index.php?aid=2748&amp;z=en&amp;cure=1009 Al-Maʿbada: YPG gains control of oil field]». ''KurdWatch'', 3 февраля 2013 года.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Март башында Сүриәнең төньяҡ-көнсығышындағы нефть сығарыу индустрияһының хәҙер курд контроле аҫтында булыуы тураһында иғлан ителә&lt;ref&gt;Wladimir van Wilgenburg «[http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/03/power-vacuum-oil-fields-syria-kurdish-militia-pyd.html Syrian Kurdish Militia Takes Over Oil Fields]». ''Al-Monitor'', 7 марта 2013 года.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

9 апрелдә «Ираҡ Әл-Ҡаидәһе» (Ираҡ Ислам дәүләте, ИГИ) лидеры Әбу Бакр әл-Бағдади «Ираҡ һәм әл-Шама Ислам дәүләте» (әл-Шам — Сүриәнең боронғо тарихи атамаһы), ИГИ һәм &quot;Ан-Нусра Фронты&quot;ның &quot;Әл-Ҡаидә&quot;гә Сүриә ислам террористик төркөмөнөң «Джебхат ан-Нусра» (Jabhat al-Nusrah li-Ahl al-Sham, «Фронт ан-Нусра») «изге һуғыш» (йыһат) алып барыу маҡсатында ҡушылыуы хаҡында иғлан итә. Ираҡ «әмире» Әл-Бағдади Ираҡта, Сүриәлә, ә һуңынан Ливанда «йыһат» менән етәкселек итергә ниәтләүе хаҡында белдерҙе. ИГИ үҙен «Ираҡ һәм Сүриәнең Ислам дәүләте» (икенсе версия буйынса, «… һәм Левант», «… вә әш-Шам») тип атай башланы&lt;ref name=&quot;консол&quot;&gt;[http://www.fssb.su/research/research-reviews/393-konsolidaciya-islamistov-v-sirii.html Сводка по Сирии: консолидация исламистов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171227000955/http://www.fssb.su/research/research-reviews/393-konsolidaciya-islamistov-v-sirii.html |date=2017-12-27 }} // [[Межрегиональный общественный фонд содействия стратегической безопасности]], 11.04.2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ria.ru/world/20130730/953102991.html «Аль-Каида» взяла ответственность за серию крупных терактов в Ираке.] // [[РИА Новости]], 30.07.2013&lt;/ref&gt;. Әммә был хәл ИГИЛ менән «Әл-Ҡаидә» (Айман аз-Завахири йөҙөндә) араһында ыҙғыш тыуҙырҙы, ИГИ вәкилдәрен Ираҡҡа ҡайтырға саҡырҙы. Һөҙөмтәлә &quot;Әл-Ҡаидә&quot;нең Сүриәләге «законлы вәкиле» тип «Ән-Нусра фронты» иғлан ителде&lt;ref&gt;Сергей Мануков [https://expert.ru/2013/11/11/al-kaidovskaya-vojna/ «Аль-Каидовская» война.] // [[Эксперт (журнал)|Журнал «Эксперт»]], 11.11.2013&lt;/ref&gt;.

Майҙан башлап курд отрядтары (YPG), конфликтта «өсөнсө көс» ролендә сығыш яһаусы Сүриә ирекле армияһы боевиктарына һәм исламсыларға ҡаршы әүҙем көрәшә. 24 июлгә Сүриә курдтары Дерик (Эль-Маликия), Серкание (Рас-эль-Айн), Дирбеси (Эд-Дарбасия) һәм Гирке-Леге (Эль-Мабада) ҡалаларын баҫып ала.

23 майҙа Сүриә оппозицияһы лидеры Муаз әл-Хәбиб Сүриә президенты Әшәр Асадҡа 20 көн эсендә власты вице-президент Фәрүҡ Шаранға йәки хөкүмәт башлығы Вәли әл-Халҡиға тапшырыуҙы талап итеп мөрәжәғәт итте. Уның талабы үтәлһә, Асадҡа, яҡынса 500 кешене алып, Сүриәнән китергә рөхсәт ителәсәк, тип өҫтәне ул&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/05/23/151287-print.html|title=Оппозиция даёт Асаду три недели|accessdate=2013-05-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gquz2Lfb?url=http://9tv.co.il/news/2013/05/23/151287-print.html|archivedate=2013-05-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130609123403/http://9tv.co.il/news/2013/05/23/151287-print.html |date=2013-06-09 }}&lt;/ref&gt;. Был белдереү Сүриә хөкүмәте көстәренең уңыштары һәм АҠШ-тың баш күтәреүселәргә ярҙамды арттырыу тураһында белдереүҙәре нигеҙендә яңғыраны&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c303/745512.html Вашингтон пригрозил увеличить поддержку сирийской оппозиции, если Башар Асад не пойдёт на сотрудничество] // ТАСС&lt;/ref&gt;.

Майҙа Юғары хәрби совет штабы начальнигы Сәлим Идрис баш күтәреүселәр отрядтарының тарҡалыуын һәм Юғары хәрби советтың уларҙың эшмәкәрлеген контролдә тота алмауын таныны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rus.ruvr.ru/2013_06_18/Konflikt-v-Sirii-blickrig-Salima-Idrisa-6704/|title=Конфликт в Сирии: «блицкриг» Салима Идриса|last=Ферсович|first=Вадим|date=2013-06-18|publisher=[[Голос России]]|lang=ru|accessdate=2013-12-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224092031/http://rus.ruvr.ru/2013_06_18/Konflikt-v-Sirii-blickrig-Salima-Idrisa-6704/ |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;.

18 майҙан 5 июнгә тиклем Ливан сигенән 15 саҡрым алыҫлыҡта Әл-Кусейр ҡалаһын ҡораллы оппозиционерҙарҙан азат итеү буйынса даими Сүриә армияһы подразделениелары һәм «Хезболла» отрядтары ҡатнашлығында ғәскәри операция ойошторолдо. Операцияға 7 мең Сүриә һалдаты һәм 2 мең «Хезболла» боевигы йәлеп ителә. Алыштар һөҙөмтәһендә ҡала юҡҡа сыға. Сүриә, Иран һәм Ливан киң мәғлүмәт саралары фетнәселәр яғында 1000-гә яҡын кеше үлтерелгән, 200-ҙән ашыуы әсирлеккә алынған тип хәбәр итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mignews.com/news/photo/world/060613_162931_46816.html|title=Аль-Кусейр. Долгожданный триумф Башара Асада|accessdate=2013-06-06|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130608161304/http://www.mignews.com/news/photo/world/060613_162931_46816.html |date=2013-06-08 }}&lt;/ref&gt;.
&lt;!--
Британская [[The Independent]] сообщила, что в конце сентября 2013 года представители командования ССА провели секретную встречу с представителем сирийского правительства. Переговоры базировались на следующих позициях:
* переговоры ведутся напрямую и без внешних посредников;
* стороны подтверждают готовность не наносить ущерб частной и государственной собственности;
* стороны признают необходимость прекращения боевых действий с последующим переходом к политическому урегулированию конфликта и к работе над созданием политических структур демократического сирийского государства&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/10/01/159839.html|title=Сирийская оппозиция начала переговоры с правительством Асада|accessdate=2013-10-01}}&lt;/ref&gt;.--&gt;

29 сентябрҙә башлыса Дамаск янында хәрәкәт иткән 50 баш күтәреүселәр төркөмө «Джейш әл-Ислам» («Ислам армияһы») исемле яңы төркөмгә берләшеүе тураһында иғлан итә&lt;ref name=&quot;fp1oct&quot;&gt;{{Cite news|title = The Army of Islam Is Winning in Syria|url = https://foreignpolicy.com/2013/10/01/the-army-of-islam-is-winning-in-syria/|work = Foreign Policy Magazine|date = 2013-10-01|accessdate = 2015-05-08}}&lt;/ref&gt;. 2013 йылдың ноябренә &quot;Ислам армияһы&quot;на 60 ҡораллы отряд инә&lt;ref name=&quot;aawsat12Nov&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation news&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.aawsat.net/2013/11/article55322150 «Syria: Jaysh Al-Islam rejects Geneva II conference»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131115173809/http://www.aawsat.net/2013/11/article55322150 |date=2013-11-15 }}. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

Ноябрь башында, «Джейш әл-Ислам» һәм иң радикаль йыһатсыларҙан — «Ән-Нусра фронты» һәм ИГИЛ-дан тыш, Оло Дамасктың исламсы баш күтәреүселәр төркөмдәре берләштерелгән оператив командование ойоштороу тураһында иғлан иткәйне. Һуңыраҡ Аджнад әл-Шам Ислам союзын төҙөү тураһында иғлан ителә&lt;ref name=ceip4march&gt;{{cite web|url=http://carnegieendowment.org/syriaincrisis/?fa=54750|title=The Ajnad al-Sham Islamic Union|publisher=Carnegie Endowment for International Peace|date=2014-03-04|accessdate=2015-12-17}}&lt;/ref&gt;.

14 ноябрҙә Сүриәнең иң ҙур «Демократик союз» партияһы (PYD) Сүриәнең курд райондарында Эл-Ҡамышлы ҡалаһында хакимиәт үҙәген булдырып, күсмә хөкүмәт төҙөргә ниәтләүҙәре хаҡында иғлан итте&lt;ref&gt;Дарья Цилюрик «[http://www.ng.ru/world/2013-11-14/7_kurdistan.html Сирийский Курдистан шагнул к автономии]». ''[[Независимая газета]]'', 14.11.2013.&lt;/ref&gt;.

Декабрҙә «Wall Street Journal» гәзите Америка хакимиәтендәге сығанаҡтарға һылтанып, Юғары хәрби совет штабы начальнигы Сәлим Идристың Баб эл-Хауа тирәһендәге хәрби базаны Төркиә сигендә «Ислам фронты» боевиктары баҫып алғас, Сүриәнән ҡасып китеүе тураһында хәбәр итә. Был базала Сүриә Ирекле Армияһының штаб-фатиры, шулай уҡ ҡорал һәм боеприпастар һаҡланған келәттәр урынлашҡан булған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/12/12/164853.html|title=Командующий Сирийской свободной армии бежал из Сирии в Катар|date=2013-12-12|publisher=[[9 Канал Израиль]]|lang=ru|accessdate=2013-12-23}}&lt;/ref&gt;.

Ҡораллы оппозиция лидерының ҡасыуы ул осорҙа «Ирекле Сүриә армияһы» боевик-исламсылар ҡыҫымы аҫтында еңелеүгә дусар булыуының иң асыҡ дәлиле булды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.golos-ameriki.ru/content/syria-rebel/1808680.html|title=WSJ: Исламисты вынудили лидера прозападных сирийских повстанцев бежать из страны|date=2013-12-12|publisher=[[Голос Америки]]|lang=ru|accessdate=2013-12-23}}&lt;/ref&gt;.

=== 2014 ===
21 ғинуарҙа Сүриәнең төньяҡ-көнсығышында административ үҙәге Эл-Ҡамышлы ҡалаһында урынлашҡан Джазира (Jazira Canton) үҙидара кантонын ойоштороу тураһында иғлан ителде&lt;ref&gt;http://rwww.kurdishquestion.com/insight-research/dossiers/kurdistan-national-congress-report-what-is-happening-in-rojava/91-kurdistan-national-congress-report-what-is-happening-in-rojava.html{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

22 ғинуарҙа Монтрё ҡалаһында (Швейцария) берлектәге Рәсәй һәм Америка башланғысы буйынса Сүриә көйләүе буйынса яңы конференция үтте, унда бәхәс башланғандан алып тәүгә Сүриә хөкүмәте һәм оппозиция делегациялары бер өҫтәл артында осрашты. Ләкин конференция бер ниндәй ҙә һөҙөмтә бирмәне&lt;ref name=&quot;сирия&quot;&gt;[http://tass.ru/info/3675016 Инициативы России и США по урегулированию сирийского конфликта // ТАСС, 3 октября 2016 года]&lt;/ref&gt;.

{{TODO}}

=== 2015 ===
Идлиб провинцияһында хөкүмәт ғәскәрҙәре Джиср-эш-Шугур үткәүеле аша Сүриәнең төп диңгеҙ портын — илдең төньяҡ баш ҡалаһын һәм ҙур иҡтисади үҙәген тоташтырған стратегик шоссе буйында урынлашҡан ауылдарҙы 2015 йылдың яҙына тиклем үҙ контроле аҫтында тотто. 28 мартта хөкүмәткә ҡаршы көстәр менән провинцияның баш ҡалаһы Идлиб ҡалаһы үҙ контроленә алынды. Май аҙағына Ән-Нусра фронты төркөмө провинцияның бөтә биләмәһен контролгә алды&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.com/2015/05/29/syrian-rebels-seize-last-city-in-idlib-province-eye-damascus/ Сирия: экстремисты контролируют провинцию Идлиб]&lt;/ref&gt;. Идлибты юғалтыу Алеппоны ауыр хәлгә ҡуйҙы һәм Латакиҙың төньяғына, Сәхл-әл-Габ үҙәненә, республика президенты Бәшәр Асад яҡлылар йәшәгән алавит һәм христиан ауылдарына юл асты&lt;ref name=&quot;идлиб&quot;&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6777332 Турция пытается остановить наступление сирийской армии в Идлибе // ТАСС, 19.08.2019]&lt;/ref&gt;.

20 майҙа Сүриә армияһы яугирҙары ИГ-ның һөжүм итеүсе отрядтары баҫымы аҫтында Дамаскиҙан 240 саҡрым алыҫлыҡтағы Пальмира ҡалаһын ташлап китә. Ғәскәрҙәр, Хомс һәм Дамаск шоссеһын тотоп, ҡала ситендә оборона позицияларын биләй&lt;ref&gt;{{Cite news|title = СМИ: сирийская армия покинула Пальмиру|author = |url = http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1983646|work = |date = }}&lt;/ref&gt;.

Пальмираны баҫып алғандан һуң, террорсылар хөкүмәт көстәренә ярҙам итеүсе 400-450-гә тиклем кешене үлтергән.

Ислам дәүләте (ИГ) берләшмәләре июнь башында Дамаскиҙан Хомсҡа һәм Латакияға илткән төп юлда урынлашҡан Хассия ҡалаһына яҡынлаша һәм, хәбәр итеүҙәренсә, хөкүмәт ғәскәрҙәре өсөн потенциаль хәүеф тыуҙырып, ҡаланан көнбайышҡа ҡарай позицияларҙы ҡулға төшөрә.

25 июндә Сүриә территорияһында Ислам дәүләте (ИГ) отрядтары Айн-эль-Ғәрәпкә һәм Эль-Хасаҡа ҡалаһы районының хөкүмәт ғәскәрҙәре тотоп торған райондарына һөжүм итеп, ике мәртәбә һөжүм яһай. Әл-Хасаҡта уҙған ИГ операцияһы 60 мең тыныс йәшәүсе халыҡтың ҡасып китеүенә килтерә.

2015 йылдың июлендә, Америка Ҡушма Штаттары раҫлауынса, махсус тәғәйенләнеш бүлеге «Әбү-Саяф» ислам дәүләтенең «финанс директоры» өйөндә Төркиә чиновниктарының ИГ ағзалары менән туранан-тура бәйләнешен иҫбатлаған.

7 сентябрҙә ИГ боевиктары хөкүмәт ғәскәрҙәре контроле аҫтында булған һуңғы «Джазал» нефть ятҡылығын баҫып ала.

9 сентябрҙә Абу-Духур (Идлиб провинцияһы) авиабазаһы «Джейш әл-Фатх» төркөмө боевиктары ҡулына күсә. Авиабазаны яулап алғандан һуң Сүриә хәрбиҙәре провинциянан тулыһынса ҡыҫырыҡлап сығарыла.&lt;ref&gt;[http://rg.ru/2015/07/26/asad-site.html Асад рассказал о причинах неудач сирийской армии] // РГ, 26.07.2015&lt;/ref&gt;

30 сентябрҙә Рәсәй Һауа-космос көстәре самолеттары Хмеймим авиабазаһынан, Сүриә президенты Бәшәр Асадтың үтенесе буйынса, хөкүмәткә ҡаршы тороусы формированиелар тупланан урындарға бомба ташларға тотона.&lt;br&gt;
Октябрь башында, Рәсәй авиацияһының боевиктар инфраструктураһына бер аҙналыҡ һөжүменән һуң, Сүриә армияһы райондарҙы һәм торлаҡ пункттарҙы төрлө ҡораллы төркөмдәрҙән азат итеү маҡсатында киң һөжүм башлай&lt;ref&gt;[http://www.kp.ru/daily/26443.4/3313764/ Вооружённые силы Сирийской Арабской республики начали широкомасштабное наступление] // КП&lt;/ref&gt;.

Ноябрь башында Сүриә армияһы, Эль-Тайба ҡалаһын азат итеп, Хама менән Идлиб араһындағы стратегик юлға контроль урынлаштырҙы&lt;ref&gt;[http://news.rambler.ru/head/31851920/ сирийская армия освободила город Эль-Тайба] // 5 ноября 2015&lt;/ref&gt;.

; Алеппоға һөжүм итеү
{{главная|Бои в Алеппо}}
15 октябрҙә Рәсәй авиацияһы ярҙамында Сүриә Ғәрәп Республикаһы Ҡораллы Көстәре һәм хөкүмәт яҡлы формированиелар Алеппоның стратегик әһәмиәтле ҡалаһына һөжүм итә башлай. 16-19 октябрҙә Сүриә армияһы яугирҙәре Алеппоға инеү урыны янындағы ҙур биләмәне үҙ контроле аҫтына ҡайтарҙы. Шул уҡ ваҡытта ИГ көстәре бер нисә стратегик йүнәлешкә контрһөжүм яһаны&lt;ref&gt;[http://www.svoboda.org/content/article/27329945.html Войска Асада атаковали силы оппозиции, тем временем «Исламское государство» атаковало войска Асада] // РС/РСЕ, 28 окт 2015&lt;/ref&gt;.

3 ноябрҙә Сүриә хөкүмәте Дамаск-Алеппо трассаһын контролдә тота, бер көндән трассала автомобиль хәрәкәте тергеҙелә.

17 ноябрҙә президент Путин Сүриәлә Рәсәй авиацияһы һөжүмен көсәйтеүҙе талап итте. Был хәл Федераль именлек хеҙмәте рәйесе Александр Бортниковтың Мысырҙағы Сирай ярымутрауы күгендә А321 Рәсәй лайнеры һәләкәтенә теракт сәбәпсе булыуы хаҡында хәбәр иткәндән һуң булды&lt;ref name=&quot;вывод16&quot;&gt;[http://tass.ru/spec/syria Из России с поддержкой. КАК РОССИЙСКИЕ ВОЕННЫЕ ПОМОГАЛИ БОРОТЬСЯ С ТЕРРОРИСТАМИ В СИРИИ // Спецпроект ТАСС]&lt;/ref&gt;. 2015 йылдың 20 ноябренә операцияға йәлеп ителгән авиация төркөмөн 69 фронт һәм алыҫ авиацияһы самолёттары тәшкил итте&lt;ref name=&quot;x2&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.interfax.ru/russia/480611|title=Российская авиагруппировка в Сирии увеличена в два раза|publisher=Интерфакс|date=2015-11-20}}&lt;/ref&gt;.
 
24 ноябрҙә Сүриә-Төркиә сигендә Рәсәй Су-24 бомбардировщигын төрөк самолёты F-16 бәреп төшөрә. Бер пилот һәләк булған, икенсеһен Сүриә хәрбиҙәре ҡотҡарған. Ошо хәлдән һуң Рәсәй Федерацияһының Төркиә менән мөнәсәбәттәре 2016 йылдың 27 июнендә Реджеп Тайип Эрдоган Рәсәй алдында ғәфү үтенгәнгә тиклем туҡтатыла.

=== 2016 ===
2016 йылдың башында Сүриәгә ярҙам итеү халыҡ-ара төркөмө рәйестәштәре — Рәсәй һәм АҠШ — «Ислам дәүләте», «Джебхат ан-Нусра» һәм Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы террорсы ойошмалар тип таныған башҡа террористик ойошмаларҙан тыш, ҡораллы оппозиция төркөмдәре менән килешеү тураһында башланғыс менән сығыш яһай&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;. 27 февралгә ҡарай төндә утты туҡтатыу режимы үҙ көсөнә инә&lt;ref&gt;[http://ria.ru/trend/truce_Syria_26022016/ Перемирие в Сирии // РИА Новости, 26 февраля 2016]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ria.ru/infografika/20160226/1380699923.html Перемирие в Сирии: условия и координационный центр] // РИА Новости, 26 февраля 2016&lt;/ref&gt;. Дошман яҡтарының ярашыуын Хмеймим авиабазаһындағы Рәсәй Координация үҙәге, Амманда (Иордания) Америка ярашыу үҙәге һәм Женевала эшсе төркөм тәьмин итә&lt;ref name=&quot;сирия&quot; /&gt;.

Был килешеү дошман яҡтары араһында һөйләшеүҙәр үткәреүгә булышлыҡ итергә тейеш ине. Ул шулай уҡ Сүриә армияһына үҙәк Сүриәлә «Ислам дәүләте» формированиеларына ҡаршы көрәшкә тупланырға мөмкинлек бирҙе. Бының өсөн ил үҙәгенең сүл райондарына һуғышҡа һәләтле Сүриә формированиеларының береһе — «Юлбарыҫтар», «Сүл ыласындары», диңгеҙ пехотаһы һәм башҡалар күсерелә. Унда улар Сүриә армияһының 18-се бронетанк дивизияһы частары ярсыҡтары һәм Ирандан ташланған «Фатимиюн» дивизияһынан яңы хазарейҙар отряды (ираҡ һәм үҙ теләктәре менән килгән афған шиғисыларынан Иранда формалашҡан) менән ҡушылған. Операцияға йәлеп ителгән көстәрҙең дөйөм иҫәбе 6 меңдән ашыу кеше була&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;.

14 мартта президент Владимир Путин Рәсәй Федерацияһының төп көстәрен Сүриәнән сығара башларға бойороҡ бирҙе&lt;ref&gt;{{cite web|title=Путин приказал начать вывод основных сил РФ из Сирии с 15 марта|url=http://tass.ru/politika/2738218|date=2016-03-14|publisher=ИТАР-ТАСС}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated333&gt;[http://ria.ru/syria_mission/20160314/1389738481.html Путин: Россия выполнила задачи в Сирии], РИА Новости (14 марта 2016)]&lt;/ref&gt;; Шул уҡ ваҡытта Тартуста хәрби-диңгеҙ базаһы һәм «Хмеймим» авиация базаһының «элекке режимда эшләүен» дауам итеүе билдәләнде&lt;ref&gt;[http://tass.ru/politika/2738218 Путин приказал начать вывод основных сил РФ из Сирии с 15 марта] // ТАСС, 14 марта 2016&lt;/ref&gt;. Рәсәй Федерацияһының төп көстәрен Сүриәнән сығарыу тураһында ҡарарҙы, Оборона министрлығы алдына ҡуйылған бурыстарҙың тулыһынса үтәлеүенән сығып, президент Путин Сүриә яғы менән килешеү буйынса ҡабул итә. Һөжүм итеү авиацияһының төп көстәрен Сүриәгә сығарыу менән бер үк ваҡытта Рәсәйҙең яңы Ми-28Н һәм Ка-52 вертолёттары күсерелә&lt;ref name=lenta16&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2016/03/16/oyvey/|title=В Сирии заметили новейшие российские вертолеты Ми-28Н и Ка-52|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=17-3-2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/500588 Самолет Руслан доставит из Сирии три вертолета ВКС ]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Northern Syria - Rojava october 2016.png|400px|thumb|Сүриә Курдистаны, 2016]]
16 мартта Сүриәнең төньяҡ өлөшөн (Сүриә Курдистаны, йәки Рожава) контролдә тотҡан «Демократик союз» курд партияһы биләгән территорияла Төньяҡ Сүриә Федерацияһын булдырыу тураһында иғлан итте&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/498901 Курды в Сирии объявили о создании федеративного региона // Интерфакс, 17 марта 2016]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.gazeta.ru/politics/2016/03/17_a_8128751.shtml Курды делят Сирию // Газета.ru, 17 марта 2016]&lt;/ref&gt;.

31 мартта Төркиә киң мәғлүмәт саралары, хәрби сығанаҡтарға һылтанып, әгәр улар ИГ-ға ҡаршы ойошторолған һөжүм барышында Сүриәнең төньяғында Американың Хәрби һауа көстәре ярҙамында үҙҙәренең милли именлеге фекеренсә, Азаз — Джераблус &quot;ҡыҙыл һыҙат&quot;ынан үтһә, Төркиә армияһы курд көстәренә ҡаршы ут асасағын хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://ru.valdaiclub.com/a/highlights/kurdy/?sphrase_id=27039 Турции придётся свыкнуться с новой реальностью на своих южных рубежах // Международный дискуссионный клуб «Валдай», 01.04.2016]&lt;/ref&gt;.

6 мартта Пальмираны (хәҙерге ғәрәп исеме Тадмор) азат итеү буйынса операция башлана. Уны әҙерләүҙә Рәсәй хәрби советниктары әүҙем ҡатнаша. Һөжүм итеүсе ғәскәрҙәргә ҡеүәтле авиация һәм артиллерия ярҙамы ойошторола. Рәсәй төркөмөнөң өлөшләтә сығарыла башлауына ҡарамаҫтан, Пальмира тирәһендә Рәсәй махсус операциялар көстәре хәрби хеҙмәткәрҙәре эшләүен дауам итә, ә Сүриә ғәскәрҙәре позицияһында Рәсәй хәрби советниктары була. Рәсәй Оборона министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, ошо районда &quot;Ислам дәүләте&quot;нең 4 меңгә яҡын башкиҫәре (боевик) булып, ҡоралланыуында 25-тән кәм булмаған танк һәм БМП, 20-нән ашыу берәмек көбәкле һәм реактив артиллерия, 40-тан ашыу миномёт, 100-гә яҡын ПТРК, шулай уҡ 50-нән ашыу ауыр ҡоралдар тейәлгән внедорожник автомобилдәр булған&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;.

23 мартҡа хөкүмәт ғәскәрҙәре Пальмираның үҙенә килеп, унан һуңғы тәүлектә өҫтөнлөк иткән бейеклектәргә контроль урынлаштырҙы. ИГ боевиктарының ҡалала һәм элекке авиабазала оборонаны һаҡлап ҡалыу ниәте уңышһыҙ булып сыға, һәм улар үлемгә хөкөм ителгән төркөмдәр ҡаплауы ярҙамында сигенә башлай. 27 мартта, ҡаланың айырым кварталдарын таҙартыу һәм ҡалған боевиктарҙы бөтөрөү әле ике көн дауам итһә лә, Пальмираны азат итеү тураһында иғлан ителә. Пальмираға Сүриә президенты Бәшәр Асадтың үтенесе буйынса ҡаланы һәм тарихи мираҫ объекттарын минанан таҙартыуҙа ярҙам итеү өсөн РФ Ҡораллы Көстәренең Халыҡ-ара минаға ҡаршы үҙәгенең йыйылма отряды ебәрелә. Шунда уҡ эшләүсе белгестәрҙе яҡлау өсөн Рәсәй хәрбиҙәре һәм хәрби техникаһы урынлаштырыла&lt;ref name=&quot;гл2&quot; /&gt;.

29 мартта Сүриә оппозицияһының һөйләшеүҙәр буйынса (ВКП) юғары комитеты Сүриә властарын утты туҡтатыу режимын боҙоуҙа һәм президент Асадты отставкаға ебәреү тураһында мәсьәләне тикшерергә теләмәүҙә ғәйепләп, һөйләшеүҙәр процесында ҡатнашыуын туҡтатты.

5 апрелдә Алеппола боевиктар хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу тураһында килешеүҙе боҙа һәм реактив ракета ҡулайламаларынан Шәйех-Мәҡсүд биҫтәһен ут аҫтына тота&lt;ref&gt;Как сообщает сирийское государственное агентство [[SANA]]&lt;/ref&gt;, һөҙөмтәлә 10 кеше һәләк булған, тағы 50-нән ашыуы төрлө йәрәхәттәр алған. Боевиктар шулай уҡ Алеппо янында Су-22 САВВС самолетын бәрҙергән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rbc.ru/politics/05/04/2016/570391899a794737c80dc312|title=Сирийские правозащитники сообщили о сбитом под Алеппо военном самолёте|publisher=РБК|accessdate=2016-04-05}}&lt;/ref&gt;.

Килешеү режимы тарҡала башланы — 22 апрелдә ВКП Бәшәр Асадҡа асыҡтан-асыҡ йыһат иғлан итте&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/3008035 Ъ-Власть — Между Раккой и Алеппо]&lt;/ref&gt;. 28 апрелдә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Сүриә буйынса махсус вәкиле Стаффан де Мистура Рәсәй һәм Америка президенттарын Владимир Путинды һәм Барак Обаманы Сүриәлә «саҡ тере» утты туҡтатыу режимын һаҡлау буйынса саралар күрергә саҡырҙы&lt;ref&gt;[https://rns.online/military/Spetsposlannik-OON-v-Sirii-prosit-Putina-i-Obamu-prinyat-meri-po-sohraneniyu-peremiriya-2016-04-28/ Спецпосланник ООН в Сирии просит Путина и Обаму принять меры по сохранению перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201042928/https://rns.online/military/Spetsposlannik-OON-v-Sirii-prosit-Putina-i-Obamu-prinyat-meri-po-sohraneniyu-peremiriya-2016-04-28/ |date=2017-12-01 }} // Rambler News Service, 28.04.2016&lt;/ref&gt;.

24 майҙа «Сүриә демократик көстәре» Ислам дәүләтенең «баш ҡалаһы» Раккаға һөжүм башланыуы хаҡында иғлан иттеләр. Унда курд үҙоборона отрядтары (YPG), Сүриә оппозиция төркөмдәре, шулай уҡ ассирия, әрмән һәм төркмән отрядтары инә. Рәсәй Сит ил эштәре министрлығында белдереүҙәренсә, Мәскәү «Сүриә демократик көстәре» тырышлыҡты тупларға әҙер. Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәренең Үҙәк командованиеһы башлығы генерал Джозеф Вотел 21 майҙа йәшерен рәүештә Сүриәнең төньяғында, «Демократик союз» ойошторған райондарҙа булғандан һуң өс көн үткәс башланды. Был визит Америка махсус тәғәйенләнештәге отряд ярҙамында курдтар тормошҡа ашырған Раккаға һөжүмдең башы булараҡ Америка хакимиәте тарафынан ойошорола&lt;ref name=&quot;гонка&quot; /&gt;.

30 майҙа Төркиәнең хөкүмәте, курд хәрәкәтен бөтөрөү өсөн ИГ-ға ярҙам күрһәткәндә, Америкаға Сүриәнең төньяғында ИГ-ға ҡаршы уртаҡ операция үткәрергә тәҡдим итте, тик унда курдтар ҡатнашмаҫҡа тейеш. Был тәҡдим бер ниндәй ҙә һөҙөмтә бирмәне&lt;ref name=&quot;гонка&quot; /&gt;.

3 июнгә ҡарай төндә Сүриә ғәрәп армияһы Раккаға, шул уҡ исемдәге провинцияның төпкөлөнә бер нисә саҡрымға үтеп, һөжүм йәйелдерҙе&lt;ref name=&quot;гонка&quot;&gt;[http://ru.valdaiclub.com/a/highlights/nastuplenie-na-rakku-chem-zavershitsya-gonka/?sphrase_id=27039 Наступление на Ракку: чем завершится гонка за овладение городом? // Международный дискуссионный клуб «Валдай», 08.06.2016]&lt;/ref&gt;.

Июндә Төркиә һәм Рәсәй 2015 йылдың 24 ноябрендә Сүриә-Төркиә сигендә Төркиә Хәрби-һауа көстәре бәреп төшөргән Су-24 бомбардировщигы менән бәйле хәл арҡаһында боҙолған мөнәсәбәттәрҙе тергеҙеү буйынса аҙымдар эшләне. Төркиә Президенты Реджеп Тайип Эрдоган Владимир Путин ҡабул иткән ғәфү үтенеү һүҙҙәрен еткерҙе, унан һуң Рәсәй яғы хеҙмәттәшлекте боҙа башланы. Августа Рәсәй һәм Төркиәнең хәрби ведомстволары араһында 2017 йылдың ғинуарында Сүриәләге операция барышында авиация осоштарының хәүефһеҙлеген тәьмин итеү һәм инциденттарға юл ҡуймау тураһында меморандумға ҡул ҡуйыу менән тамамланған әүҙем һөйләшеүҙәр башланды.

Билдәле ауырлыҡтарға ҡарамаҫтан, 2016 йылдың авгусына тыныс процесҡа «уртасыл» оппозиция көсө менән раҫланған 310 тораҡ пункт ҡушылған&lt;ref&gt;[http://ria.ru/syria/20160730/1473251571.html В Сирии число населённых пунктов, поддерживающих перемирие, выросло до 310] // РИА Новости, 30 июля 2016&lt;/ref&gt;. Ҡорал тапшырғандан һуң ошо ҡалаларҙа йәшәүселәр Рәсәй Оборона министрлығының гуманитар конвойҙары алып килгән аҙыҡ-түлек менән тәьмин ителә башлай&lt;ref&gt;[http://www.arms-expo.ru/news/protivodeystvie_terrorizmu/rossiyskiy_voennyy_pogib_v_sirii_zashchishchaya_gumanitarnyy_konvoy/ Российский военный погиб в Сирии, защищая гуманитарный конвой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160726012519/http://www.arms-expo.ru/news/protivodeystvie_terrorizmu/rossiyskiy_voennyy_pogib_v_sirii_zashchishchaya_gumanitarnyy_konvoy |date=2016-07-26 }} // ИА «Оружие России», 20 июня 2016&lt;/ref&gt;.

24 августа Төркиә Сүриә биләмәһендә Ирекле Сүриә армияһы менән берлектә 5 мең км² саҡрым биләмәне таҙартыу, Джераблус һәм Эль-Баб ҡалаларын террорсыларҙан азат итеү һәм был биләмәлә ҡасаҡтарҙы урынлаштырыу өсөн хәүефһеҙлек зонаһы булдырыу маҡсатында ИГ боевиктарына ҡаршы «Ефрат ҡалҡаны» операцияһының башланыуы тураһында иғлан итте. Бынан тыш, Төркиә Сүриәнең төньяғында Африн һәм Манбидж кантондарының берләшеүенә юл ҡуймау маҡсатын ҡуйған&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3337920 Турция готова провести военную операцию в Сирии. Анкара обвиняет сирийских курдов в новых артиллерийских обстрелах // «Коммерсантъ», 28.06.2017]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3071717 Турция предъявила Сирии «Щит». Военная операция Анкары нашла понимание в Вашингтоне и не нашла — в Москве // «Коммерсантъ», 25.08.2016]&lt;/ref&gt;. Декабрь уртаһында Төркиә ғәскәрҙәре Эль-Баб ҡалаһынан «Ислам дәүләте» боевиктарын бәреп төшөрөргә маташып ҡараны һәм тере көсөндә һәм техникаһында юғалтыуҙар кисерҙе, шуға күрә һөжүмде туҡтатырға һәм Рәсәйгә ярҙам һорап мөрәжәғәт итергә мәжбүр булды&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3214405?from=doc_vrez Дружественному огню не дают разгореться // Газета «Коммерсантъ», 10.02.2017]&lt;/ref&gt;. 2017 йылдың мартында Төркиә етәкселеге Сүриәлә ҡуйылған маҡсаттарға өлгәшеү хаҡында белдерҙе һәм үҙ ғәскәрҙәрен сығара башланы. Бынан тыш, Төркиә үҙенең союздаштарына Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендәге халыҡ-ара террорға ҡаршы коалиция буйынса Манбидж һәм Ракка ҡалаларын «Ислам дәүләте» боевиктарынан азат итеүҙә ҡатнашырға ниәтләнеүе хаҡында хәбәр итте. Әммә Сүриә демократик көстәренең нигеҙен тәшкил иткән курд ополчениеһы отрядтарын операцияға йәлеп итеү Анкарала киҫкен кире реакция тыуҙыра, һәм Төркиә, «террорсылар менән бер ҡасан да уртаҡ операциялар үткәрмәйәсәкмен», тип белдереп, үҙ ғәскәрҙәрен оҙатыуҙан баш тартты&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

9 сентябрҙә Швейцарияла Рәсәйҙең сит ил эштәре министры Лавров менән Американың дәүләт секретары Джон Керри Сүриә буйынса күп баҫҡыслы план тураһында килешеүгә өлгәште. Ул, атап әйткәндә, ете көнгә утты туҡтатыу режимын индереүҙе, оппозицияның һәм террористик төркөмдәрҙең ыҙанлауҙы, ҡаршылыҡһыҙ гуманитар инеүҙе тәьмин итеү өсөн Кастелло юлы районында демилитаризацияланған зона булдырыуҙы үҙ эсенә алды.

Утты туҡтатыу режимы 12 сентябрҙә көсөнә инде, ләкин күп һанлы ҡағиҙә боҙоуҙарға бәйле бер аҙнанан уҡ туҡтатыла.

17 сентябрҙә Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендәге Коалицияның Дейр-эз-Зорға авиаудары һөҙөмтәһендә 60-тан ашыу Сүриә хәрби хеҙмәткәре һәләк булды һәм 100-гә яҡын кеше яраланды. Был хәл менән ҡала ситендә Сүриә авиабазаһын ҡамауҙа тотҡан ИГ формированиелары шунда уҡ файҙаланған.

19 сентябрҙә Алеппоның эргә-тирәһендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының һәм Сүриә Ҡыҙыл Ярымай йәмғиәтенең берлектәге гуманитар конвойына һөжүм яһала, һөҙөмтәлә кәм тигәндә 18 кеше һәләк була. АҠШ был хәл өсөн Рәсәйгә һәм Сүриә властарына яуаплылыҡ йөкмәтә&lt;ref name=&quot;сирия&quot; /&gt;.

Америка менән Рәсәйҙең үҙ-ара ғәйепләүҙәре утты туҡтатыу тураһындағы килешеүҙә ҡаралған йөкләмәләрҙе үтәүгә лә бәйле булды. Рәсәй Федерацияһының Сит ил эштәре министрлығында белдереүҙәренсә, Америка Ҡушма Штаттары уртаса оппозицияның һәм террористик төркөмдәрҙең таралып ултырыу процесын оҙаҡҡа һуҙа. Американың Дәүләт департаментында Рәсәйҙе сәйәси көйләүгә өлгәшеү өсөн Сүриә хөкүмәтенә кәрәкле баҫым яһамауҙа ғәйепләнеләр&lt;ref name=&quot;сирия&quot; /&gt;.
3 октябрҙә Американың Дәүләт департаменты Сүриәлә хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу режимын дауам итеү маҡсатында Рәсәй менән булдырылған ике яҡлы бәйләнеш каналдарында ҡатнашыуҙы туҡтатыу тураһында белдерҙе һәм ошо илдә тыныслыҡ килешеүе тураһында һөйләшеүҙәрҙе туҡтатты. Шул уҡ ваҡытта операция ваҡытында ғәҙәттән тыш хәлдәргә юл ҡуймау өсөн Америка хәрбиҙәренең РФ Оборона министрлығы менән бәйләнеш каналдарын файҙаланыуы дауам итәсәк, тип белдерелде&lt;ref name=&quot;приос&quot;&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3674974 «У всех иссякло терпение»: Вашингтон разорвал контакты с Москвой по Сирии // ТАСС, 04.10.2016]&lt;/ref&gt;.

19 сентябрҙә «Джебхат ан-Нусра» төркөмө Алеппоның көньяҡ-көнбайыш ситенә һөжүм ойоштора&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2016/09/19/ceasefire_over/ Сирийская армия заявила о прекращении перемирия] // Лента.ру, 19 сентября 2016&lt;/ref&gt;.

22 сентябрҙә хөкүмәт армияһы оппозиция контроле аҫтында булған Алеппо райондарына һөжүм башлай. Декабрь уртаһында Алеппо тулыһынса хөкүмәт ҡораллы көстәре контроленә күсә. Сүриә хөкүмәте менән оппозиция араһында Рәсәй хәрбиҙәре аралашсылығы менән төҙөлгән килешеү шарттары буйынса, ҡорал һалыуҙан баш тартҡан боевиктарҙы Идлибҡа сығарғандар&lt;ref name=&quot;идлиб&quot; /&gt;.

14 ноябрҙә Рәсәй Президенты Владимир Путиндың Американың һайланып ҡуйылған президенты Дональд Трамп менән һөйләшеүе барышында «беренсе һанлы дөйөм дошманға — халыҡ-ара терроризмға һәм экстремизмға ҡаршы көрәштә көстәрҙе берләштереү кәрәклеге тураһында» килешеүгә өлгәшелде һәм Сүриәлә көрсөктө бергәләп көйләү мәсьәләләре тикшерелде&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/events/president/news/53255 Телефонный разговор с избранным президентом Соединённых Штатов Америки Дональдом Трампом]&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың аҙағында иғлан ителгәнсә, Рәсәй оборона министрлығы ике ай буйына Төркиә аралашсылығы аҫтында Сүриә хөкүмәте власы йоғонтоһо таралмаған (отрядтарҙың дөйөм һаны — 60 меңдән ашыу боевик) Сүриәнең үҙәк һәм төньяҡ өлөшө биләмәләренең ҙур өлөшөн контролдә тотҡан Сүриә оппозицияһы лидерҙары менән һөйләшеүҙәр алып барҙы. Ошо һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Сүриә хөкүмәте һәм ҡораллы оппозиция араһында 2016 йылдың 29 декабренән утты туҡтатыу режимын индереүҙе һәм Сүриә көйләүе буйынса тыныс һөйләшеүҙәргә күсеүҙе күҙ уңында тотҡан килешеүҙәргә өлгәшелде. Сүриәлә яңы тыныслыҡ килешеүе режимына ҡушылмаған оппозиция отрядтары «Ислам дәүләте» һәм «Джебхат ан-Нусры» радикалдарына тиңләштереләсәк. Утты туҡтатыу режимына контроллек итеү һәм тыныс көйләү буйынса йөкләмәне өс ил: Рәсәй, Иран һәм Төркиә үҙ өҫтөнә алды. Килешеүҙәрҙән сығып, Рәсәй Оборона министрлығы мөрәжәғәт итте. Килешеүҙәрҙән сығып, Рәсәй Оборона министрлығы президент Путинға Рәсәй көстәренең һәм сараларының бер өлөшөн Сүриәнән сығарыу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итте һәм быға ризалыҡ алды. Шул уҡ ваҡытта Рәсәйҙең «халыҡ-ара терроризмға ҡаршы көрәште дауам итеүе, Сүриә законлы хөкүмәтенә терроризмға ҡаршы көрәштә ярҙам күрһәтеүе һәм, һис шикһеҙ, Тартуста һәм Хмеймим аэродромында Рәсәй ҡораллы көстәрен базалау пункттарын үҫтереү буйынса килешеүҙәрҙе үтәүе» билдәләнде&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3185321 Перемирительная сила. Россия и Турция приглашают сирийское правительство и вооруженную оппозицию к столу переговоров] // «Коммерсантъ», 29.12.2016&lt;/ref&gt;.

Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Рәсәй авиатөркөмөнөң ҡыҫҡартылыуы Су-24М һәм, бәлки, Су-34 бомбардировщиктарының төп өлөшөн сығарып, артабан уларҙы Су-25СМ штурмовиктарына алмаштырыуҙы күҙ уңында тота ине. Авиатехника һаны, шул иҫәптән вертолёттар ҙа, ҡыҫҡартыу йомғаҡтары буйынса 30-35 берәмек самаһы тәшкил итергә тейеш ине. Төньяҡ Алеппола һәм Эль-Баб провинцияһында, артабан Хомс һәм Хама провинцияларында, һөжүм барышында хөкүмәт ойошмаларына ярҙам күрһәтеү кәрәклеге менән бәйле, Су-24М штурмлаусылары Сүриәгә күсерелә&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3189292 Россия прошла боевое сокращение // Газета «Коммерсантъ», 13.01.2017]&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың аҙағына ҡарата, Урта диңгеҙ буйында Сүриә яры буйында «Адмирал Кузнецов» (уның бортында — 14 Су-33 һәм МиГ-29К истребителе), «Бөйөк Пётр» атом крейсеры, (Новороссийскиҙан Тартусҡа сүриә экспресы йөк һәм ҡорал ташыған) «Минск», «Георгий Победоносец» һәм «Николай Фильченков» ҙур десант караптары, шулай уҡ «Мираж» кесе ракета катеры бар ине.

Төп Сүриә хөкүмәте көстәре Алеппоны ҡамауға албырғауы менән файҙаланып, декабрь башында ИГ формированиелары Пальмираны һәм уның эргә-тирә биләмәләрен тартып ала&lt;ref name=&quot;пальм&quot;/&gt;.

=== 2017 ===
2017 йылдың 6 ғинуарында Рәсәй Оборона министрлығы президент Владимир Путиндың САР-ға ғәскәрҙәр төркөмөн ҡыҫҡартыу тураһында ҡарарына ярашлы&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2017/01/06/sar/ Военные отчитались о выполненных палубной авиацией боевых задачах в САР]&lt;/ref&gt;, «Адмирал Кузнецов» ауыр авиаташыусы крейсер етәкселегендә Төньяҡ флот караптарының Сүриәнән сығып китеүе тураһында иғлан итте. «Адмирал Кузнецов» авиаһәүәҫкәренең Урта диңгеҙ буйында булыу осоронда ике истребителдең: МиГ-29КР (14.11.16) һәм Су-33 (5.12.16) һауа юғалтыуҙары теркәлгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2016/12/05/su33/ В Минобороны подтвердили потерю Су-33 при посадке на «Адмирал Кузнецов»] // Лента.ру&lt;/ref&gt;.

18 ғинуарҙа Рәсәй һәм Төркиә Хәрби-һауа көстәренең Сүриәлә Су-24М һәм Су-34 фронт бомбардировщиктары, шулай уҡ Төркиәнең F-16 һәм F-4 ВВС экипаждары менән бергә Су-25СМ штурмлаусылары Әл-Баб ҡалаһы тирә-янында «Ислам дәүләте» төркөмөнә ҡаршы тәүге берлектәге операцияһы башланды&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3195700?from=doc_vrez Военные самолёты нашли общую цель] // «Коммерсантъ», 19.01.2017&lt;/ref&gt;.

Ғинуарҙа вазифаға эйә булған Дональд Трамп үҙенең бурыстарының береһе итеп &quot;Ислам дәүләте&quot;н еңеүҙе иғлан итте. Шуның менән бәйле ул Рәсәй менән Ислам дәүләтенә ҡаршы көрәштә үҙ-ара эш итергә әҙер булыуы хаҡында белдерҙе, әммә Рәсәй һәм Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендәге ике халыҡ-ара террорға ҡаршы коалицияның үҙ-ара эш итеүе күп осраҡта мөмкин булған хәлдәргә юл ҡуймау өсөн телефон каналдарын файҙаланыу менән сикләнде&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3511567 Война и мир Сирии. Восстановлению страны мешает раскол между двумя «антитеррористическими коалициями»] // «Коммерсантъ», 29.12.2017&lt;/ref&gt;. &lt;br&gt;
Апрель башында Трамп Сүриә властарына Идлибала химик һөжүм өсөн яуаплылыҡ йөкмәтте, уның һөҙөмтәһендә 80-дән ашыу кеше һәләк булды&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3262968  «Варварская атака режима Асада не должна остаться безнаказанной». Дональд Трамп назвал химатаку в Идлибе «печальным днем для России»] // Коммерсант.ru, 06.04.2017&lt;/ref&gt; һәм Сүриәнең Эш-Шайрат авиабазаһына (Хомс провинцияһы) һөжүм итергә бойороҡ бирҙе. Һөҙөмтәлә Урта диңгеҙ акваторияһынан авиабазаға Америка хәрби караптары 59 «Томагавк» ҡанатлы ракетаһын осорҙо. Рәсәй властары был һөжүмде суверенлы дәүләткә ҡаршы агрессия тип атаны һәм күпмелер ваҡытҡа Сүриәләге операциялар барышында АҠШ-та килешелгән ғәҙәттән тыш хәлдәргә юл ҡуймау һәм авиация осоуҙарының хәүефһеҙлеген тәьмин итеү тураһында Меморандумдың ғәмәлгә ашырылыуын туҡтатты.

Май аҙағында оппозиция төркөмдәре Хомс ҡалаһынан сигенә.

Июндә Сүриәнең көньяҡ райондарында деэскалация һәм ''деэскалация зоналары'' булдырыу тураһында Америка-Рәсәй килешеүҙәре эшләнде. Шул саҡта уҡ, Американың «Сүриә демократик көстәре» менән Сүриә ғәрәп армияһының (САА) &quot;Ислам дәүләте&quot;нә ҡаршы киң күләмле һөжүме шарттарында, Рәсәй менән Америка Ҡушма Штаттары араһында Евфрат йылғаһын (йылғаның һул ярына һөжүм итеүселәр) һәм Сүриә демократик көстәре араһында бүлеү линияһы сифатында билдәләү тураһында килешеүгә өлгәшелде&lt;ref name=&quot;виток&quot;&gt;[https://www.rbc.ru/politics/15/02/2018/5a83fa169a79476fb19e3029 Новый виток войны: как победа над ИГ изменила сирийский конфликт] // РБК, 15.02.2018&lt;/ref&gt;.

5 сентябрҙә Сүриә хөкүмәте ғәскәрҙәренең алдынғы отряды Дейр-эз-Зора ҡалаһын ҡамауҙы өҙҙө.&lt;br&gt;
6-14 октябрҙә Сүриә армияһы Дейр-эз-Зор мөхтәриәте — Меядин ҡалаһы биләмәһендә ИГ-ның төп терәк пунктын үҙ контроленә аҫтына ала.
3 ноябрҙә Дейр-эз-Зор тулыһынса ИГ-нан азат ителә.

Шул уҡ ваҡытта «Сирия демократик көстәре» Евфраттың һул, төньяҡ-көнсығыш яры буйлап һөжүмен дауам итә. Сентябрь-октябрь айҙарында Рәсәй хәрбиҙәре ярҙамында Сүриә ғәрәп армияһы Евфрат аша сыҡты һәм Хишам һәм Табия газ ятҡылыҡтары тирәһендә 20 саҡрым самаһы киңлектәге һәм 5 саҡрым самаһы тәрәнлектәге плацдармды яуланы&lt;ref name=&quot;виток&quot; /&gt;.
&lt;!--
По словам командующего группировкой войск РФ в Сирии генерала Сергея Суровикина, за время завершающей наступательной операции сирийских правительственных сил при поддержке российских ВКС и сил специальных операций, длившейся 227 суток и завершившейся к началу декабря, российские и сирийские военные ликвидировали более 32 тыс. боевиков и уничтожили 394 единицы бронетехники, что позволило освободить около 1 тыс. населённых пунктов, 78 нефтегазовых полей и два месторождения фосфатных руд. Он уточнил, что за время наступления было сделано 6956 самолёто-вылетов и более 7 тыс. вертолётных. К концу операции в Сирии находилось несколько десятков боевых самолётов (штурмовики Су-25СМ, фронтовые бомбардировщики Су-24М и Су-34, истребители МиГ-29СМТ, Су-30СМ и Су-35С) и вертолётов (в частности, боевые Ка-52, Ми-35М, Ми-24П)&lt;ref name=&quot;вывод&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3494094 Нет повода не выйти. Российские военные приступили к завершению операции в Сирии] // «Коммерсантъ», 12.12.2017&lt;/ref&gt;. &lt;br&gt;
--&gt;

2017 йылдың ноябрендә &quot;Сүриәлә һуңғы ике йылдағы эш&quot;кә йомғаҡ яһап, президент Владимир Путин Рәсәй, Төркиә һәм Ирандың деэскалация зоналары булдырыуын иң мөһим һөҙөмтә тип атаны. Уларҙы булдырыу тураһында килешеүҙәр 2017 йылдың ғинуарында ошо өс дәүләт менән тәҡдим ителгән Астанала (Ҡаҙағстан) һөйләшеүҙәр процесы барышында әҙерләнде. Ваҡиғаларҙың артабанғы үҫеше күрһәтеүенсә, 2017 йылдың аҙағына Сүриәләге ваҡиғаларҙы көйләүҙең яңы этабына күсеү Рәсәй дипломатияһының Яҡын Көнсығыштағы төп бурысы булды. Был этап хәрби хәрәкәттәрҙең әүҙем фазаһын тамамлауҙы һәм Сүриә-ара диалогты башлауҙы күҙ уңында тота. Унда милли һәм дини төркөмдәрҙе күберәк йәлеп итеү күҙаллана&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;.

Үҙенең хәрби операцияһын тамамлауы тураһында иғлан итеп, Рәсәй Сочиҙа ''Сүриә халыҡтары конгресы''н уҙғарырға тәҡдим итте. Ноябрь аҙағында Сочиҙа Рәсәй, Төркиә һәм Иран президенттарының осрашыуы үтте; саммит алдынан Сочиға Сүриә президенты Бәшәр Асад килде һәм уның Владимир Путин менән һөйләшеүҙәре уҙҙы, унда тыныс тормошҡа күсеү осоро сценарийҙары тикшерелде&lt;ref name=&quot;kommersant.ru&quot;/&gt;.

=== 2018 ===
{{Main|Хронология гражданской войны в Сирии (2018)}}
20 ғинуарҙа Төркиәнең Юғары суды Төркиәнең «Ирекле Сүриә армияһы» менән берлектә «Зәйтүн ботағы» операцияһын башланы, уның маҡсаты — Африн районынан курд формированиеларын ҡыҫырыҡлап сығарыу. Операция мартта уңышлы тамамланды.

30 ғинуарҙа Сочиҙа 1,5 мең делегат ҡатнашлығында Сүриә милли диалогы конгресы үтте. Унан һуңғы йыл дауамында Сүриәнең яңы төп законын әҙерләү өсөн конституция комитетын ойоштороу дауам итте. 18 декабрҙә «Астана өсәүе» (Рәсәй, Төркиә һәм Иран) Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының конституция комитетына вәкилдәр кандидатуралары исемлеген тапшырҙы, әммә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы генераль секретарының махсус илсеһе Стаффан де Мистура «инклюзив, ышаныс тыуҙырыусы һәм баланслы конституция комитетын» булдырыу юлында өҫтәмә консультациялар көтөләсәген белдерҙе&lt;ref name=&quot;итог2018&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3834867?from=doc_vrez У Сирии списки не сходятся. России, Турции и Ирану не удалось согласовать состав конституционного комитета республики] // «Коммерсантъ» № 234 от 19.12.2018&lt;/ref&gt;.

2018 йылдың ғинуарында Сүриә хөкүмәте Рәсәй Һауа-йыһан көстәре булышлығында 2017 йылдың декабрь аҙағында башланған ҡораллы «Джебхат ан-Нусра» төркөмөнә һәм Идлиб провинцияһының көньяғында (Сүриәнең төньяҡ-көнбайышы) һәм Хама провинцияһындағы башҡа радикаль төркөмдәргә һөжүмде дауам итте&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Боевики почувствовали угрозу и собрались|url=https://lenta.ru/news/2018/01/07/ugroza/|accessdate=2018-01-08}}&lt;/ref&gt;.

Харастала, Дамасктың көнсығыш тирә-янында, Сүриә ғәрәп армияһы (САА) һәм радикаль төркөмдәр («Әхрар әш-Шам», «Тахрир әш-Шам» һәм «Файлак ар-Рахман») араһында позиция һуғыштары бара
!--&lt;ref&gt;[https://riafan.ru/1013850-siriya-poteryala-eshe-odnogo-generala-v-chem-slozhnost-i-znachenie-deblokirovaniya-bazy-v-kharaste Сирия потеряла ещё одного генерала: в чём сложность и значение деблокирования базы в Харасте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180713142230/https://riafan.ru/1013850-siriya-poteryala-eshe-odnogo-generala-v-chem-slozhnost-i-znachenie-deblokirovaniya-bazy-v-kharaste |date=2018-07-13 }}&lt;/ref&gt;--&gt;&lt;ref name=&quot;:0odin&quot;&gt;{{Cite news|title=Сирийская армия отбила окруженную базу под Дамаском|url=https://lenta.ru/news/2018/01/08/bazapoddamaskom/|accessdate=2018-01-08}}&lt;/ref&gt;. Танктар һәм артиллерия ҡулланып аяуһыҙ һуғыштар барышында ике яҡ та ҙур юғалтыуҙар кисерә; мәҫәлән, 7 ғинуарҙа яу барышында алынған яраларҙан бригада генералы Хәйдер Хәсән вафат була&lt;ref&gt;[https://ria.ru/syria/20180108/1512234423.html Сирийская армия прорвала окружение военной базы под Дамаском]&lt;/ref&gt;&lt;!--&lt;ref&gt;[https://riafan.ru/1013985-siriya-segodnya-saa-prorvala-okruzhenie-voennoi-bazy-pod-damaskom-siriicy-poluchili-gumpomosh САА удалось прорвать окружение военной базы под Дамаском]&lt;/ref&gt;--&gt;.

7-һенән 8-се февралгә ҡаршы төндә иррегуляр хөкүмәт көстәре Хашам ҡалаһында Американың Юғары суды яғынан ут сығыуға дусар була.

2018 йылдың йәйе аҙағына Сүриә хөкүмәте ғәскәрҙәре Рәсәй һәм Иран ярҙамында 2017 йылда ойошторолған дүрт деэскалация зонаһының өсәүһен: Сүриәнең көньяҡ-көнбайышында (Эс-Сувейда, Даръа һәм Эль-Кунейтра провинциялары биләмәләренең бер өлөшө), Дамаск тирәләй (Көнсығыш Гута) һәм Хомс һәм Хама провинциялары сигендә контролдә тотто. 2012 йылдан алып илдең баш ҡалаһы тәүге тапҡыр ҡораллы оппозиция һәм йыһатсылар яғынан илдең баш ҡалаһын утҡа тотоуҙан туҡтаны. «Ислам дәүләте» ҡарамағында булған Сүриә сүлендәге һәм Евфрат йылғаһының көнсығыш ярындағы ике биләмәнән тыш, Сүриә властары үҙҙәренә Төркиә (илдең төньяҡ-көнбайышында Идлибтың деэскалация зонаһы) һәм АҠШ (төньяҡ-көнсығыш) ҡарамағындағы биләмәләрҙе лә ҡайтара алды&lt;ref name=&quot;итог2018&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3842711 Вывод в пользу Турции. В 2019 году Анкара может сыграть центральную роль в сирийском урегулировании] // «Коммерсантъ» № 241 от 28.12.2018&lt;/ref&gt;.

Август башында Рәсәй хәрби полицияһы булышлығында Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Көньяҡ Сүриә менән Израиль баҫып алған Голлан бейеклектәре араһында Әл-Кунейтра үткәүелен күҙәтеү буйынса көстәре подразделениелары (СООННР) күсерелде. Рәсәй хәрбиҙәре Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының тыныслыҡ урынлаштырыусылары менән бергә патрулгә сыҡты. Бында Рәсәй хәрби полицияһы батальоны ойошторолдо һәм 1974 йылда утты туҡтатыу тураһында Израиль-Сүриә килешеүенә ярашлы Әл-Кунейтра киҫелешендә сик аша сығыу эшен яңыртыу өсөн хәүефһеҙлек гарантияларын булдырыу маҡсатында айырма һыҙығы буйлап 8 күҙәтеү посын йыһазландырыу башланды. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы был районда эшмәкәрлеген туҡтатҡан һәм 2014 йылдың сентябрендә, «Джебхат ан-Нусры» боевиктары Фиджинан 45 тыныслыҡ урынлаштырыусыны урлағандан һуң, үҙенең көсөн сығарған&lt;ref&gt;[https://free-news.su/politika/30719-rossijskie-voennye-i-mirotvorcy-oon Российские военные и миротворцы ООН взяли под контроль сирийско-израильскую границу // Free news, 03.08.2018]&lt;/ref&gt;.

Сүриә армияһының һәм хөкүмәт ойошмаларының Идлиб провинцияһына ҙур күләмле һөжүмгә әҙерләнеүе — Сүриәләге хөкүмәткә ҡаршы ҡораллы формированиеларҙың һуңғы анклавы һөҙөмтәһендә август-сентябрь айҙарында Американың Сүриәгә хәрби баҫымын көсәйтте&lt;ref&gt;[https://free-news.su/voennye-konflikty/30999-svodka-siriya-17avgusta18 Обзор карты боевых действий, оперативная сводка по Сирии 17.08.2018 // Free news, 17.08.2018]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/04/09/2018/5b8dc5f69a7947a9f7d368e7 Трамп предостерёг Россию от «серьёзной гуманитарной ошибки» в Сирии // РБК, 04.09.2018]&lt;/ref&gt;. Рәсәй властары, үҙ яғынан, Идлибта ҡораллы оппозицияны террорсыларҙан айырырға һәм граждандар өсөн хәүефте кәметеп, һуңғыларына ҡаршы операция ойошторорға кәрәклеген ныҡышты. Нәҡ Идлибта, Рәсәй властары раҫлауынса, боевиктар провокация әҙерләгән — Көнбайыш илдәренең Сүриәгә һөжүм итеү өсөн файҙаланырлыҡ химик һөжүм инсценировкаһын ойошторорға йыйынғандар. Сүриә властарының химик ҡоралды ҡулланған осраҡта АҠШ-тың күпләп һөжүм итергә әҙер булыуы тураһында Bloomberg агентлығы хәбәр итте&lt;!--&lt;ref&gt;[https://riafan.ru/1092551-siriya-itogi-za-sutki-na-27-avgusta-06-00-korabli-vmf-rf-pribyli-v-sar-ssha-vedut-nezakonnuyu-dobychu-nefti-v-deir-ez-zore Сирия итоги за сутки на 27 августа 06.00 // Федеральное агентство новостей (ФАН)]&lt;/ref&gt;--&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/25/08/2018/5b80a3f79a7947ce57dcb4e2 Bloomberg узнал о предупреждении от Болтона о готовности ударить по Сирии // РБК, 25.08.2018]&lt;/ref&gt;. Ошо хәбәрҙәр нигеҙендә Сүриәнең Урта диңгеҙ яры буйында хәл киҫкенләште&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/29/08/2018/5b86b1d49a794798c35a0c36 Лавров призвал уничтожить террористический «гнойник» в Сирии // РБК, 29.08.2018]&lt;/ref&gt;. Рәсәй Оборона министрлығында хәбәр итеүҙәренсә, 25 августа Урта диңгеҙгә 28 Tomahawk ҡанатлы ракета менән америка эсминецы USS Ross ингән. Улар хәрәкәт иткән радиуста Сүриә биләмәһенә һөжүм итеү мөмкинлеген бирә. Был ваҡытҡа Фарсы ҡултығында ошоға оҡшаш 56 ракета менән USS Sullivans барлыҡҡа килгәйне инде, Катарҙағы хәрби базаға 24 JASSM ҡанатлы ракета урынлаштырылған В-1В стратегик бомбардировщигы күсерелде. Шулай итеп, Сүриәгә күпләп һөжүм итеү өсөн ҡанатлы ракеталар йөрөтөүселәр төркөмө кәрәкле һанға етә&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3725448 Сирия приведена в повышенную боеготовность. США стягивают в регион носители крылатых ракет // Коммерсант, 28.08.18]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/27/08/2018/5b83f5999a79476c4c71442d?from=materials_on_subject Минобороны сообщило о подготовке США удара по Сирии с моря и с воздуха // РБК, 27.08.2018о]&lt;/ref&gt;. Рәсәй хәрби-диңгеҙ көстәре, үҙ яғынан, 26 авгусҡа конфликт ваҡытында бында иң ҡеүәтле төркөм ойошторҙо&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/28/08/2018/5b8489699a79470c7dbfccc7 Россия развернула у берегов Сирии самую мощную группировку кораблей // РБК, 28.08.2018]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/28/08/2018/5b8594ff9a794752d78d1e4b // НАТО сочло значительной российскую эскадру у берегов Сирии // РБК, 28.08.2018]&lt;/ref&gt;.

Алдан хәбәр ителгәнсә, был районға Сүриә хөкүмәте көстәре позицияларына һөжүм башлауы халыҡ-ара коалиция янауы менән бәйле караптар ебәрелгән&lt;ref&gt;[https://free-news.su/analitika/31258-v-shage-ot-vojny В шаге от войны // Free news, 29.08.2018]&lt;/ref&gt;. Бөйөк Британия, Франция һәм Германия Сирияға һөжүм ҡылыуҙа Америкаға ҡушылырға ниәтләүе хаҡында белдерҙе&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/10/09/2018/5b96adab9a79472530a2ee68 Болтон пообещал «более мощный» ответ на применение химоружия в Сирии // РБК, 10.09.2018]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5b98ebc59a794724087318d8 Меркель допустила возможность присоединения Германии к удару по Сирии // РБК, 12.09.2018]&lt;/ref&gt;.
Көсөргәнешлек 17 сентябрҙә Рәсәй һәм Төркиә президенттары араһында һөйләшеүҙәр йомғаҡтары буйынса Идлиб провинцияһындағы хәлде тотороҡландырыу һәм Сүриә ғәскәрҙәре менән ҡораллы оппозицияның тоташҡан һыҙығы буйлап демилитаризацияланған зона булдырыу тураһында меморандумға ҡул ҡуйылғандан һуң кәмей&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5ba095359a79474fadd79f72 Иран заявил о предотвращении войны в Сирии благодаря дипломатии // РБК, 18.09.2018]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5bab9dae9a79474421e74b67 Трамп поблагодарил Россию и Сирию за остановку наступления в Идлибе // РБК, 26.09.2018]&lt;/ref&gt;.

18 сентябргә ҡарай төндә Израилдәге Хәрби һауа көстәренең дүрт F-16 истребителе Латакия ҡалаһы янындағы Сүриә объекттарына һөжүм иткән. Сүриә ғәрәп һауа оборонаһы көстәре ЗРК С-200 ярҙамында һөжүмде ҡағырға тырышып, был ваҡытта Хмеймим авиабазаһына ултырырға ингән Ил-20М Рәсәй радиоэлектрон разведка һәм радиоэлектрон көрәш самолётын бәреп төшөргән. Борттағы 15 кешенең һәммәһе лә һәләк булған. Рәсәй Оборона министрлығы үҙ белдереүендә Рәсәй самолётының һәләк булыуы өсөн ғәмәлдә Урта диңгеҙ яғынан бәләкәй бейеклектә сәпкә һуғыу маҡсатында осоп ингән яуаплылыҡ йөкмәтте Рәсәй самолёты менән ышыҡланып, һәм Сүриә һауа оборонаһы уты аҫтына ҡуйыу яуаплылығын Израиль самолёттарына йөкмәтте&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3745164 Цель случайных обстоятельств. Российский Ил-20 стал жертвой отражения израильского налета на Сирию // Коммерсантъ, 19.09.2018]&lt;/ref&gt;.
Килеп тыуған хәлгә бәйле Рәсәй етәкселеге ҡыҫҡа ваҡыт эсендә С-300 зенит ракета комплекстарын Сүриәгә ҡуйырға һәм Сүриә берләшмәләре команда пункттарында Сүриә ПВО-һының бөтә көстәре һәм саралары менән үҙәкләштерелгән идара итеүҙе тәьмин итеү, һауа хәленә мониторинг алып барыу һәм оператив маҡсатлы күрһәтмә биреү өсөн Рәсәйҙең автоматлаштырылған идара итеү системаларын ҡуйырға ҡарар итте. Бынан тыш, Сүриәгә яҡын райондарҙа Урта диңгеҙ акваторияһы өҫтөндә спутник навигацияһын, борттағы РЛС-ты һәм Сүриә биләмәһенә һөжүм иткән сит дәүләттәрҙең хәрби авиацияһы элемтә системаларын радиоэлектрон баҫыу ҡулланылыуы хаҡында белдерелде&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3751681 Вся Сирия укроется за С-300. Россия нашла адекватный ответ на гибель экипажа Ил-20 // Коммерсантъ, 25.09.2018]&lt;/ref&gt;.

25 сентябрҙә Хмеймим авиабазаһына ике Ил-76 хәрби-транспорт самолёты менән күп функциялы ҡамасаулау станциялары — киң мәғлүмәт саралары фаразлауынса — килтерелде, ул РЭБ «Красуха-4» (борттағы радиолокаторҙарҙы, элемтә системаларын, спутник навигацияһын баҫтырыу һәм осоу аппараттары менән идара итеү өсөн файҙаланыла) һәм Р-330Ж «Житель» (элемтә спутник станцияларына оронсоҡтар ҡуйыу), шулай уҡ, ихтимал, «Дивноморье» РЭБ универсаль комплекстары килтерелә&lt;ref&gt;[https://free-news.su/interesnoe/31800-rossiya-usilila-gruppirovku-reb Россия разворачивает в Сирии дополнительную группировку РЭБ // Free news, 25.09.2018]&lt;/ref&gt;.

3 октябрҙә Рәсәйҙең оборона министры Сергей Шойгу Рәсәйҙең Именлек советына С-300 зенит комплекстарын Сүриәгә килтереүҙең тамамланыуы хаҡында хәбәр итте. РБК сығанаҡтары белдереүенсә, һүҙ С-300ПМУ-2 дивизионы — 200 саҡрымға тиклем алыҫлыҡтағы самолёттарға һәм 40 саҡрымғаса алыҫлыҡтағы бәләкәй һәм урта алыҫлыҡтағы баллистик ракеталарға ҡаршы тора алған С-300ПМ-2 «Фаворит» комплексының экспорт варианты хаҡында бара&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/02/10/2018/5bb3aad99a794778cb211b06 Шойгу отчитался о доставке в Сирию комплексов С-300 // РБК, 03.10.2018]&lt;/ref&gt;.

Комплекстар Сүриәнең Израиль, Ливан, Иордания һәм Ираҡ менән сигендә йәйелдереләсәк.

19 ноябрҙә Сүриә армияһының генераль штабы Сафа вулкан яйлаһы — илдең көньяғында Эс-Сувейда провинцияһында «Ислам дәүләте» террор төркөмө боевиктарының һуңғы терәге янында күп аҙналыҡ хәрби операция тамамланыуы хаҡында белдерҙе&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5c04a7cc9a7947a12348fe54 Минобороны сообщило об уничтожении более 270 боевиков ИГ в Сирии // РБК, 03.12.2018]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5bf313239a7947f670ca07d7 Cирийские военные заявили о взятии «последнего оплота» ИГ на юге страны] // РБК, 19.11.2018&lt;/ref&gt;.

Президент Трамп әйтеүенсә, «Ислам дәүләте» террористик төркөмөн юҡ итеү менән бәйле 19 декабрҙә Америка ғәскәрҙәрен Сүриәнән сығара башлауҙары хаҡында иғлан ителде. Шул уҡ ваҡытта Америка Ҡушма Штаттары хакимиәтендә союздаштар менән берлектә «радикаль ислам террорсыларын сик аша үтеп инеүҙең төрлө алымдарын, финанслауҙы, ярҙамды, биләмәләренән яҙҙырырға» йүнәлтелгән эште дауам итергә ниәтләүҙәре тураһында белдерҙеләр&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3835831 Кому это выходно. Дональд Трамп выводит американские войска из Сирии // Газета «Коммерсантъ» № 235 от 20.12.2018]&lt;/ref&gt;.

28 декабрҙә Сүриә ғәрәп армияһы подразделениелары Алеппонан 85 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Сүриәнең төньяғындағы Манбидж ҡалаһына инеп, уның өҫтөндә милли флаг күтәрҙе. Был ҡала күбеһенсә 2016 йылдың июнендә ҡаланы «Ислам дәүләте» террористик төркөмөнән азат иткән курд отрядтары вәкилдәренән торған Манбидж Хәрби советы контролендә була. Дональд Трамп Америка ғәскәрҙәрен Сүриәнән сығарыу тураһында белдергәс, курдтар, Төркиә баҫҡынынан һаҡлау гарантияһы менән, Манбиджд ҡалаһын һәм уның тирә-йүнен Сүриә властарына алмашҡа бирергә ризалашты&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3848164 Cирийская армия взяла под контроль курдский город Манбидж // Коммерсант.ru, 28.12.2018]&lt;/ref&gt;.
{{TODO}}

=== 2019 ===
{{главная|Хронология гражданской войны в Сирии (2019)}}
2019 йылдың '''ғинуар'''ында «Халыҡ оборонаһы көстәре» (YPG) Сүриә хөкүмәте менән Сүриәнең төньяҡ төбәктәрендә хәлде яйға һалыу тураһында килешеүгә ярашлы Манбидж ҡалаһынан (Алеппо провинцияһының төньяғы) үҙенең отрядтарын сығара башланы&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/5972273 СМИ: свыше 400 курдских бойцов покинули Манбидж] // ТАСС, 02.01.2019&lt;/ref&gt;. Рәсәй хәрби полицияһы Манбидж ҡалаһы янында Сүриә-Төркиә сиге буйлап хәүефһеҙлек зонаһын һәм хәрби формированиеларҙың күсеп йөрөүен тикшерергә тотондо&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3849528?from=hotnews Российская военная полиция начала патрулировать район Сирии рядом с Турцией] // Коммерсантъ, 08.01.2019&lt;/ref&gt;.

Идлибтың деэскалация зонаһында террористик әүҙемлектең үҫеше (Идлибта төрөк яҡлы формированиеларын ҡыҫырыҡлай алған «Хайат Тахрир әш-Шам» террористик төркөмдөң әүҙемләшеүе)&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3876850 «Мы хотим, чтобы американская оккупация прекратилась». Замглавы МИД РФ Сергей Вершинин о ситуации в Сирии // «Коммерсантъ» от 08.02.2019 ]&lt;/ref&gt;) Америка Ҡушма Штаттары ғәскәрҙәрен сығарғандан һуң, Сүриә территорияһында хәүефһеҙлекте тәьмин итеүгә бәйле мәсьәләләр Рәсәй һәм Төркиә президенттарының '''23 ғинуарҙа''' Мәскәүҙә үткән осрашыуын талап итте. Һөйләшеүҙәрҙә Идлибтағы террористик отрядтарға ҡаршы Сүриә-Рәсәй операцияһын үткәреү, шулай уҡ Конституция комитетын ойоштороу мөмкинлеге тураһында мәсьәләләр тикшерелде, унда ҡатнашыусылар Сүриәнең буласаҡ сәйәси системаһының контурын әҙерләргә тейеш&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3861465 Сирии обещана безопасность без Америки. Москва и Анкара договариваются об урегулировании после ухода США // Газета «Коммерсантъ» № 12 от 24.01.2019]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3860490 Президенты Путин и Эрдоган сверят ответы на сирийский вопрос. На переговорах в Москве обсудят обстановку, сложившуюся после вывода американских войск // Газета «Коммерсантъ» № 11 от 23.01.2019]&lt;/ref&gt;. «Хайат Тахрир әш-Шам» («Джебхат ан-Нусра» һәм уның союздаштары) ғинуар айында Төркиә яҡлаған уртаса төркөмдәр менән һуғышта еңеү яулап, үҙ позицияларын нығытты һәм Идлиб провинцияһы биләмәһенең 70%-тан ашыуын контролдә тота (һуңғыраҡ баһалар буйынса, «Хайат Тахрир әш-Шам» провинцияһының 80-90 % тиклемге территорияны контролдә тота ала). «Джебхат ан-Нусра» ауыр ҡоралдар тапшырыуҙан һәм үҙенең боевиктарын 2018 йылдың сентябрендә Рәсәй һәм Төркиә президенттары төҙөү тураһында килешелгән демилитарлаштырылған зона биләмәһенән сығарыуҙан баш тарта.

'''14 февралдә''' Сочиҙа Сүриә көрсөгөнә арналған Рәсәй, Төркиә һәм Иран саммиты үтте. Владимир Путин, Реджеп Тайип Эрдоган һәм Хәсән Роухани 2018 йылдың 7 сентябрендә үткән һуңғы осрашыуҙан алып Сүриәләге хәлдең үҫешенә йомғаҡ яһаған берлектәге белдереү ҡабул итте. Яҡтар «Сүриә Ғәрәп Республикаһының суверенитетын, бойондороҡһоҙлоғон, берҙәмлеген һәм территориаль бөтөнлөгөн яҡлауҙы» һыҙыҡ өҫтөнә алды. Рәсәй, Төркиә һәм Иран «террорсылыҡа ҡаршы көрәш һылтауы менән „ерҙә“ яңы ысынбарлыҡтарҙы» булдырырға тырышыуҙарҙы кире ҡаҡты һәм Сүриәнең суверенитетын, территориаль бөтөнлөгөн, шулай уҡ күрше илдәрҙең милли именлеген тарҡатыуға йүнәлтелгән сепаратист пландарға ҡаршы торҙо. Саммитта Идлиб деэскалация зонаһындағы хәл ҡаралды, &quot;Хайат Тахрир әш-Шам&quot;дың ошо райондағы позицияларын көсәйтергә тырышыуҙарына борсолоу белдереп, был башланғыстарға һөҙөмтәле ҡаршы торорға һүҙ беректерелде&lt;ref&gt;[https://tass.ru/politika/6118002 Лидеры России, Турции и Ирана подтвердили приверженность целостности Сирии // ТАСС, 14.02.2019]&lt;/ref&gt;.

'''16 февраль''' ИГ боевиктары тере ҡалҡан сифатында файҙаланған 3 меңдән ашыу тыныс халыҡты Әл-Бағуз тораҡ пунктында террорсылар әсирлегенән ҡотҡарҙы. '''15 февраль''' ИГ отрядтарының ҡалдыҡтары Сүриә демократик көстәренең уларҙы Әл-Бағузда уратып алған ғәрәп-курд отрядтарына бирелә. Күпселеге сит ил ялсыларынан торған ҡорал һалған террорсыларҙы, һаҡ аҫтында Ҡамышлы ҡалаһы тирәһендәге (Хасек провинцияһы) төрмәгә алып киләләр&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6125275 СМИ: свыше 3 тыс. мирных жителей покинули последний форпост ИГ на востоке Сирии] // ТАСС, 16.02.2019&lt;/ref&gt;.

'''19 февраль''' Дошман яҡтарын яраштырыу буйынса Рәсәй үҙәге Сүриә хөкүмәте менән берлектә Джлеб һәм Джебель-әл-Гураб тораҡ пункттарында Сүриә граждандарын «Эр-Рукбан» ҡасаҡтар лагерынан сығарыу өсөн гуманитар коридорҙар асты. Риф Дамаск провинцияһында ҡасаҡтар лагерҙарында һәм ҡасаҡтарҙы ваҡытлыса урынлаштырыу үҙәктәрендә урындар әҙерләнде&lt;ref&gt;[https://tass.ru/obschestvo/6132693 Свыше 1,6 млн сирийцев вернулись в свои дома из разных районов страны и зарубежья] // ТАСС, 19.02.2019&lt;/ref&gt;.

'''21 февралдә''' The Washington Post гәзите хәбәр иткәнсә, Бөйөк Британия, Франция һәм Германия Д. Трамп хакимиәтенең америка хәрбиҙәрен сығарғандан һуң Сүриәлә ҡалыу үтенесен кире ҡаҡты. Америка хакимиәте халыҡ-ара коалиция буйынса союздаштарына Сүриә-Төркиә сиге һәм Төркиә, Сүриә курдтарын бүлеү һыҙығы буйлап 20 саҡрым самаһы арауыҡта (32 саҡрым самаһы) хәүефһеҙлек зонаһында патруллек итеү өсөн күҙәтеү көстәрен булдырыуҙы һорап мөрәжәғәт итте. Америкалағы Европалағы союздаштарҙың ҡурҡыуы Америка Ҡушма Штаттарының Сүриәнән киткәндән һуң «Сүриә демократик көстәренә» һөжүм итеүҙән баш тартыу тураһында Төркиә менән килешеү төҙөлмәүенә бәйле. Әлеге ваҡытта Сүриәлә Америка хәрбиҙәренән тыш халыҡ-ара коалиция сиктәрендә Франция һәм Бөйөк Британия хәрби хеҙмәткәрҙәре урынлаштырылған, улар, Америка хәрби хеҙмәткәрҙәре кеүек үк, тикшереү алып бара, шулай уҡ Сүриә демократик көстәрен ойоштороуға өйрәтә һәм кәрәкле матди-техник йыһазландырыу менән тәьмин итә&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/21/02/2019/5c6e38c19a7947153c58739f WP узнала об отказе коалиции оставаться в Сирии после ухода США] // РБК, 21.02.2019&lt;/ref&gt;.

'''22 февралдә''' Аҡ йорттоң рәсми вәкиле Сара Сандерс Америка ғәскәрҙәрен Сүриәнән сығарғандан һуң унда 200 самаһы кеше иҫәпләнгән ҙур булмаған тыныслыҡ урынлаштырыу контингенты ҡаласағын хәбәр итте&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/22/02/2019/5c6f57aa9a79477304ef67c5 США сообщили о решении оставить в Сирии «миротворческий контингент» // РБК, 22.02.2019]&lt;/ref&gt;.

'''22 февралдә''' Reuters агентлығы Рәсәй Президенты хакимиәтенән Дональд Трамп хакимиәтенең юғары дәрәжәле чиновнигына һылтанып, Америка Сүриәлә 400 хәрби хеҙмәткәрҙе ҡалдырыуы тураһында хәбәр итте: 200 хәрби хеҙмәткәре Сүриәнең төньяҡ-көнсығышында халыҡ-ара коалиция буйынса Европалағы союздаштары менән бергә — хәүефһеҙлек зонаһында (уларҙың һаны 800-ҙән 1500-гә тиклем кеше) һәм тағы 200 — Эт-Танфела халыҡ-ара коалицияның хәрби базаһында урынлашасаҡ&lt;ref&gt;[https://www.vedomosti.ru/politics/news/2019/02/22/794922-reuters-ssha-sirii Reuters узнало о решении США оставить в Сирии 400 военных // Ведомости, 22.02.2019]&lt;/ref&gt;.

'''23 мартта''' АҠШ Сүриәлә Евфрат йылғаһының көнсығыш ярында «Ислам дәүләте» ҡулындағы һуңғы биләмәгә контроль урынлаштырыуы тураһында рәсми белдерҙе. Америка Президенты Дональд Трамп, Сүриәлә Америка хәрби контингентын ҡыҫҡартыу мәсьәләһенә кире ҡайтып, Сүриәлә 2,5 мең Америка хәрби хеҙмәткәренең 600-гә яҡыны ҡалыуы ихтимал, тип белдерҙе. Бөтә белдереүҙәргә ҡарамаҫтан, Сүриәнән сығарылған Америка хәрби контингенты тураһында рәсми мәғлүмәттәр юҡ. Бынан тыш, Рәсәй сығанаҡтары шәхси хәрби компаниялар (ЧВК) иҫәбенә уның артыуын билдәләй. Әйтәйек, 2019 йылдың июль аҙағында Рәсәй Федерацяһы Ҡораллы Көстәре Генераль штабының баш оператив идаралығы начальнигы генерал-полковник Сергей Рудская Сирияла Америка ғәҙәттән тыш хәлдәр комиссияһы һаны 3,5 меңдән ашыу тәшкил итеүен хәбәр итте&lt;ref name=&quot;чвк&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4054213 Террористы набираются сил. Пентагон согласился с оценками Москвы об угрозе «Исламского государства» // Газета «Коммерсантъ» № 140 от 08.08.2019]&lt;/ref&gt;

'''Март''' аҙағынан Идлибтың деэскалация зонаһы тирәләй хәл ҡатмарлаша башланы, ике яҡ та бер-береһен 2018 йылдың 17 сентябрендә Сочиҙа ҡул ҡуйылған хәлде тотороҡландырыу тураһында меморандумды боҙоуҙа ғәйепле тип атаны&lt;ref name=&quot;kommersant.ru&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4053156 Боевики выпустили по базе Хмеймим три снаряда // Коммерсантъ, 06.08.2019]&lt;/ref&gt;.

'''20 апрель''' Рәсәй вице-премьеры Юрий Борисов Сүриә президенты Бәшәр Асад менән осрашыу йомғаҡтары буйынса, Рәсәй Урта диңгеҙ буйындағы Сүриә ике төп портының береһен — Тартус портын 49 йылға ҡуртымға алыу тураһында килешеү төҙөргә ниәтләй, тип белдерҙе. Шунда уҡ Рәсәй флотының берҙән-бер сит ил базаһы урынлашҡан. 2017 йылдың башында Рәсәй һәм Сүриә Рәсәй Хәрби-диңгеҙ флотын Тартус портында 49 йылға урынлаштырыу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйҙы. 2017 йылдың аҙағында президент Владимир Путин Тартус портында матди-техник тәьминәт пункты биләмәһен киңәйтеү буйынса Сүриә менән килешеү төҙөү тураһындағы законға ҡул ҡуйҙы&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/20/04/2019/5cbb568f9a7947c4970edebe#ws Борисов анонсировал контракт на аренду сирийского порта Тартус на 49 лет // РБК, 20.04.2019]&lt;/ref&gt;.

'''20 апрелдән''' һуң Идлиб деэскалация зонаһында Сүриә һәм Рәсәй авиацияһыларының бомбаға тотоуы йышайҙы. Рәсәй авиацияһы был районда Сүриә Хәрби һауа көстәре операцияһына март башында уҡ ҡушылды. Идлиб зонаһы менән сиктәш булған ауылдарҙы һәм Хмеймим авиабазаларын утҡа тотҡан райондарға башлыса сәпкә тоҫҡап атты&lt;ref name=&quot;Нападение&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3962487 Деэскалация перешла в нападение. Ситуация на севере Сирии вновь резко обострилась // Газета «Коммерсантъ» № 78 от 07.05.2019]&lt;/ref&gt;.

Идлиб зонаһы буйынса сентябрь килешеүе шарттарын үтәмәүгә һәм Сүриә властарының был район өҫтөнән контролде ҡайтарырға теләүенә ҡарамаҫтан, Рәсәй вәкилдәре күләмле операция өсөн ваҡыт килеп етмәгән әле тип раҫлауын дауам итте&lt;ref name=&quot;Нападение&quot; /&gt;.

'''Май''' башында Идлибтың деэскалация зонаһы тирәһендә хәл киҫкенләште. Айҙың тәүге яртыһында Сүриә Ҡораллы Көстәре Хама провинцияһының төньяғында исламсыларға ҡаршы һөжүм операцияһы башҡарҙы. Республика Ҡораллы Көстәре командованиеһы Идлиб провинцияһы менән Алеппо, Лакая һәм Хамы кеүек күрше райондар тоташҡан территорияны террорсыларҙан таҙартыу бурысын ҡуйҙы. Башланғыс хәрби операция хөкүмәт көстәре һағында торған Оронт йылғаһы буйындағы Сахль-эль-Габ үҙәнендәге тыныс торама пункттарҙы боевиктарҙың утҡа тотоуынан һаҡлау маҡсатын ҡуя&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6446788 СМИ: армия Сирии нанесла удары по террористам, нарушившим перемирие в зоне деэскалации] // ТАСС, 19.05.2019&lt;/ref&gt;. 21 майҙан алып боевиктар юғалған позицияларын кире ҡайтарырға маташты. Айырыуса ҡаты һуғыш Кафр-Набуда торама пункты тирәһендә йәйелдерелә. Май дауамында, апрелдәге кеүек үк, боевиктар даими рәүештә Рәсәйҙең Хмеймим базаһын утҡа тотҡан&lt;ref&gt;[https://tass.ru/armiya-i-opk/6463305 Боевики предприняли две попытки прорыва на юге Идлиба] // ТАСС, 23.05.2019&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3981943 Reuters узнал о поставках оружия Турцией сирийским повстанцам] // Коммерсантъ, 26.05.2019&lt;/ref&gt;.

Май дауамында хөкүмәт көстәре Хама провинцияһының төньяғында урынлашҡан 24 ауылды азат итте һәм үҙҙәренең контроль зонаһын киңәйтте. '''Июнь''' башында боевиктарҙың көсәйгән контратакалары арҡаһында Сүриә көстәре командованиеһы һөжүм итеүҙе ваҡытлыса туҡтатырға мәжбүр була&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6530340 СМИ: сирийская авиация нанесла удары по базам боевиков на юге Идлиба // ТАСС, 09.06.2019]&lt;/ref&gt;.

Лондонда урынлашҡан «Кеше хоҡуҡтары буйынса Сүриә обсерваторияһы» мәғлүмәттәренә ярашлы, апрель аҙағында башланған Идлибтың деэскалация зонаһы тирәләй хәл киҫкенләшкән осорҙа Рәсәй һәм Сүриә авиацияһы Идлибҡа меңдән ашыу һөжүм яһаны. 30 апрелдән июнь башына тиклемге осорҙа ҡорбандарҙың дөйөм һаны 1400-ҙән ашҡан, шуларҙың 400-гә яҡыны — граждан шәхестәр. БМО-ның 7 июнгә ҡарата мәғлүмәттәре буйынса, апрель аҙағынан Сүриәнең төньяҡ-көнбайышындағы һуғыштар барышында 160 граждан һәләк булған, 300 меңдән ашыуы үҙ йорттарын ҡалдырып киткән. Human Rights Watch һәм башҡа хоҡуҡ һаҡлау ойошмалары Республика башлығы Рәсәй һәм Сүриәне кассета һәм фосфор бомбаларын ҡулланған өсөн ғәйепләне&lt;ref name=&quot;символ&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3997819?from=doc_vrez В Сирии похоронили «символ революции». В боях на северо-западе страны погибли свыше 250 человек // «Коммерсантъ» от 09.06.2019]&lt;/ref&gt;.

'''Июль''' башында Сүриә президенты Бәшәр Асад көс структураларында күләмле үҙгәрештәр яһаны&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4025492 Башар Асад перетасовал силовиков // «Коммерсантъ» от 08.07.2019]&lt;/ref&gt;.

'''Июль''' дауамында Хама провинцияһының төньяҡ-көнбайышында июнь айында уҡ Сүриә армияһы менән радикаль ислам төркөмдәре араһында башланған ҡаты һуғыш була&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6657122 СМИ: сирийские войска уничтожили 25 террористов в ходе атаки на город Хамамият // ТАСС, 11.07.2019]&lt;/ref&gt;. Рәсәй Генераль штабының Баш оператив идаралығы начальнигы генерал-полковник Рудской һүҙҙәренсә, Рәсәй Һауа-йыһан көстәре июнь-июль айҙарында дошмандарҙың атыу сараларын, уларҙың техникаһын, ҡоралдарын һәм боеприпас келәттәрен асыҡлау һәм бөтөрөү менән шөғөлләнде, шулай уҡ Сүриәнең Хәрби һауа көстәре менән үҙ-ара килешеп, боевиктарҙың хөкүмәт хәрби көстәре позицияларына һөжүменә ҡаршы торҙо&lt;ref&gt;[https://tass.ru/armiya-i-opk/6711894 Генштаб ВС РФ: боевики перебрасывают силы в юго-западную часть зоны деэскалации «Идлиб» // ТАСС, 29.07.2019]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4046096 Армия Сирии при поддержке ВКС России отбила атаки боевиков на Кафер-Яхуд и Джаламу // Коммерсантъ, 29.07.2019]&lt;/ref&gt;.

'''7 август''' Сүриә армияһы, үҙҙәренең Хама провинцияһының төньяғында юғалған позицияларын үҙ контроле аҫтына ҡайтарырға маташҡан экстремистарҙың контрһөжүмен кире ҡайтарып, күрше Идлиб провинцияһы менән административ сик йүнәлешенә һәм М5 Хама-Алеппо шоссеһында, Идлиб провинцияһы 52 километр алыҫлыҡта «Джебхат ан-Нусра» һәм «Джейш аль-Изза» экстремист төркөмдәре урынлашҡан Хан-Шейхун ҡалаһына һөжүмгә күсте&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6743217 СМИ: сирийские войска отразили контратаки боевиков на севере провинции Хама // ТАСС, 07.08.2019]&lt;/ref&gt;. Был районда булдырылған оборона линиялары Төркиә менән сиктәш Джебель-эз-Завия таулы төбәгендә ҡораллы оппозицияның төп плацдармына үтеү юлын ҡаплай. Халыҡ һаны яҡынса 50 мең кеше тәшкил итә&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6762583 СМИ: сирийские войска наступают на форпост террористов на юге Идлиба // ТАСС, 14.08.2019]&lt;/ref&gt;. '''10-11 август''' Сүриә армияһы Хан-Шейхунға көнсығышҡа һәм көнбайышҡа табан урынлашҡан ике торама пунктын — Әл-Хобәйт (әл-Хүбәйт) һәм Сукейкты штурм менән азат итеп, һөжүм итеүҙә хәл иткес һынылышҡа өлгәшә, был ҡаланы уратып алыуға булышлыҡ итә. Яулап алынған райондар 2012 йылдан Сүриә властары контроленән ситтә булған&lt;ref name=&quot;Анкара&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4059820 Анкара не рада триумфу Башара Асада // Газета «Коммерсантъ» № 143 от 13.08.2019]&lt;/ref&gt;. Бер үк ваҡытта күрше Хама провинцияһының төньяғында ғәскәрҙәр Әл-Латамна — Кфар-Зейта — Зәкят линияһында террорсыларҙың оборона тәртибен өҙөп, уларҙы Хан-Шейхунға сигенергә мәжбүр итә. '''19 августа''' Сүриәнең Хәрби һауа көстәре Маарет-Нааман ҡалаһынан Хан-Шейхунға, Идлиб деэскалация зонаһының көньяғына китеп барған бронетехника колоннаһына һөжүм итә&lt;ref name=&quot;применила&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4066295 Турция применила высокосочинское оружие // Газета «Коммерсантъ» № 148 от 20.08.2019]&lt;/ref&gt;. Шул уҡ көндө Сүриә ғәскәрҙәре Хама провинцияһының төньяғында урынлашҡан күрше Морик ҡалаһында 9-сы Төркиә күҙәтеү посын бикләп&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5d59d28e9a794772448e024e СМИ сообщили о появлении сирийской армии в городе Хан-Шейхун в Идлибе // РБК, 19.08.2019]&lt;/ref&gt;, Хан-Шейхун ҡалаһына инә&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6780370 СМИ: наблюдательный пост турецких войск в Морике блокирован сирийской армией // ТАСС, 20.08.2019]&lt;/ref&gt;. '''21 августа''' Сүриә ғәскәрҙәре Хан-Шейхун ҡалаһын үҙ контроленә алды&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6785512 СМИ: сирийские войска установили контроль над городом Хан-Шейхун в провинции Идлиб // ТАСС, 21.08.2019]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4068068 Сирийская армия пересматривает границы. В Москве одобрили наступление сил Башара Асада // Газета «Коммерсантъ» № 151 от 23.08.2019]&lt;/ref&gt;. Хан-Шейхунды азат итеү өсөн, ҡоралланғн оппозицияның башҡа ике форпосты торған Сүриә армияһына Маарет-Нааманға һәм Кфар-Сиджнаға юл асыла&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6771554 СМИ: сирийские войска окружают форпост террористов в Хан-Шейхуне на юге Идлиба]&lt;/ref&gt;.

'''23 августа''' Сүриә армияһының Генераль штабы вәкиле Сүриә Ҡораллы Көстәре Хама провинцияһының төньяҡ райондарын террористик формированиеларҙан тулыһынса таҙартыуын, «Хаманың төньяғындағы 16 тораҡ пунктты, шулай уҡ Идлиб провинцияһының көньяғындағы Хан-Шейхун ҡалаһын азат итеүен» белдерҙе&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6793025 Сирийская армия заявила о полной зачистке северных районов Хамы от террористов // ТАСС, 23.08.2019]&lt;/ref&gt;.

Идлибта хәлдең киҫкенләшеүе Төркиә президенты Рәжәп Тайып Эрдогандың Рәсәйгә көтөлмәгән сәфәрен һәм Рәсәй Президенты Владимир Путин менән осрашыуҙы талап итте. '''27 августа''' Мәскәүҙә Владимир Путин Төркиәнең көньяҡ сиктәрендә хәүефһеҙлек зонаһын булдырыуҙы хуплауын белдерҙе, был, уның әйтеүе буйынса, «Сүриәнең үҙенең территориаль бөтөнлөгөн тәьмин итеү өсөн яҡшы шарт буласаҡ». Был белдереү ҡапыл Сүриә етәкселегенең Төркиәнең Сүриә биләмәһендә булыуы оккупацияға тиң тип иҫәпләүе фонында яңғыраны. Президент Путин террористарға хәлде киҫкенләштереү өсөн бөтә яуаплылыҡты йөкмәтте һәм Рәсәй-Төркиә һөйләшеүҙәре барышында «Идлибта һәм ошо зонала, һөҙөмтәлә, Сүриәлә террористик сығанаҡтарҙы нейтралләштереү өсөн өҫтәмә уртаҡ саралар» билдәләнеүен белдерҙе&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4073815 Президенты России и Турции продемонстрировали согласие // Газета «Коммерсантъ» № 154 от 28.08.2019]&lt;/ref&gt;.

'''30 августа''' Дошманлашҡан яҡтарҙың ярашыуы буйынса Рәсәй үҙәге Сүриә ғәскәрҙәре '''31 августа''' Мәскәү ваҡыты буйынса иртәнге сәғәт 6-нан Идлибтың деэскалация зонаһында бер яҡлы тәртиптә утты туҡтатасағын белдерҙе. Татыулаштырыу үҙәге Идлиб зонаһында ҡораллы берләшмәләр командирҙарын «ҡораллы провокациялар үткәреүҙән баш тартырға һәм үҙҙәре контролдә тотҡан райондарҙа тыныс юл менән көйләү процесына ҡушылырға» саҡырҙы. Рәсәй яғынан баҫым аҫтында утты туҡтатыу иғлан ителде һәм Төркиә президенты Рәжәп Тайып Эрдогандың Рәсәйгә сәфәренең тәүге һөҙөмтәһе булды&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4079626 США ударили по прекращению огня. Москву об атаке в Идлибе Вашингтон не предупредил] // «Коммерсантъ» № 157 от 02.09.2019&lt;/ref&gt;.

Төркиәнең Сит ил эштәре министрлығы башлығы Мевлют Чавушоглу һүҙҙәренсә, һөйләшеүҙәр барышында Рәсәй Идлибтағы Төркиә күҙәтеү пункттарының хәүефһеҙлегенә гарантия бирҙе, уларҙың береһе Сүриә һөжүме һөҙөмтәһендә — Сүриә армияһы контролдә тотҡан биләмәгә, ә икенсеһе хәрби хәрәкәттәр зонаһына эләкте. '''1 сентябрҙә''' Сүриә киң мәғлүмәт сараларында Төркиәнең ХТШ һәм «Милли азатлыҡ фронты» — Идлибтағы ҡораллы оппозицияның сатырлы структураһы араһында һөйләшеүҙәрҙе әүҙемләштереүе хаҡында мәғлүмәт барлыҡҡа килде. ХТШ-нан &quot;ҡотҡарыу хөкүмәте&quot;н таратыуҙы һәм ошо районда административ идара итеүҙе уның ҡулына тапшырыуҙы талап итә&lt;ref name=&quot;автоссылка7&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4079626 США ударили по прекращению огня. Москву об атаке в Идлибе Вашингтон не предупредил // Газета «Коммерсантъ» № 157 от 02.09.2019]&lt;/ref&gt;.

'''31 августа''' Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендәге көнбайыш коалицияһы авиацияһы 2018 йылда &quot;Хайат Таһрир әш-Шам&quot;дан сыҡҡан «Хорас ад-Дин (Хуррас ад-Дин)» төркөмө штабына һәм «Әл-Ҡаидә» террорсылар селтәре тарафынан булдырылған «Хорас ад-Дин (Хуррас ад-Дин)» төркөмөнөң штабы буйынса Маарет-Мисрин һәм Кафер-Хая (Идлиб провинцияһы) торама пункттары араһында ракета һөжүме яһай. Al-Mayadeen телеканалы мәғлүмәттәре буйынса, һөжүм һөҙөмтәһендә 40-тан ашыу һуғышман (боевик) һәм ялан командиры юҡ ителгән. Зыян күреүселәр һәм емереклектәр террорсылар лагерында ғына түгел, яҡындағы тораҡ пункттарҙа ла теркәлгән, тип хәбәр ителә. АҠШ Ҡораллы Көстәренең Үҙәк командованиеһында белдереүҙәренсә, операция &quot;Америка Ҡушма Штаттары граждандарына, уларҙың партнёрҙарына һәм тыныс халыҡҡа янаған һөжүмдәр өсөн яуаплы&quot;ларға, һуғышмандарҙың башлыҡтарына, ҡаршы йүнәлтелгән&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6828292 США нанесли удар по позициям террористов в районе Идлиба // ТАСС, 31.08.2019]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка7&quot; /&gt;.

Сүриәлә дошманлашҡан яҡтарҙы яраштырыу буйынса Рәсәй үҙәге белдереүенсә, Америка авиаһөжүме күп һанлы ҡорбандарға һәм емерелеүгә килтергән. Белдереүҙә һөжүм быға тиклем төҙөлгән килешеүҙәрҙе боҙоуға килтерелгән, Рәсәй һәм Төркиә яғы алдан иҫкәртелмәгән, тип һыҙыҡ өҫтөнә алынған һәм Идлиб деэскалация зонаһында утты туҡтатыу режимын артабан һаҡлау ҡурҡыныс аҫтына ҡуйылған, ә ҡайһы бер йүнәлештәр буйынса — өҙөлә лә.

'''Август башында''' Был турала апрель башынан июнь аҙағына тиклем АҠШ-тың Оборона министрлығының генераль инспекторы Глен Файндың «Тотороҡһоҙ тәүәкәллек» (''Inherent Resolve'') операцияһы сиктәрендә АҠШ етәкселегендәге террорға ҡаршы коалиция эшмәкәрлеген үҙ эсенә алған сираттағы квартал һайын доклады халыҡҡа еткерелде. Докладта яһалған һығымталар Америка хакимиәте вәкилдәренең ИГ менән көрәштә уңыштар тураһында элекке белдереүҙәренән ҡырҡа айырыла. Докладҡа ярашлы, биләмәләрен юғалтыуға ҡарамаҫтан, төркөм йәнә Ираҡта һәм Сүриәлә үҙенең позицияларын нығыта. Америка ғәскәрҙәрен Сүриәнән өлөшләтә сығарыу, шулай уҡ был төбәктә Америка союздаштарының ресурстары етмәүе быға булышлыҡ итте. Ираҡта һәм Сүриәлә боевиктар һаны, шул иҫәптән 3 мең сит ил кешеһен дә индереп, 14 — 18 мең менән баһалана. Шуның менән бергә социаль селтәрҙәр аша террорсыларҙы вербовкалауҙы һәм Сүриәләге ҡасаҡтар лагерҙарында «йоҡлаған күҙәнәктәр»ҙе иҫәпкә алғанда, төркөмдәр һанының күпкә юғарыраҡ булыуы ихтимал&lt;ref name=&quot;чвк&quot; /&gt;.

Докладта, ИГ күбеһенсә террорсыларҙың ғаилә һәм быуын бәйләнештәре арҡаһында Ираҡтың төньяғында һәм көнбайышында Ираҡ сөнниҙәре араһында үҙ йоғонтоһон киңәйтергә ниәтләй, тип хәбәр ителә. Күп һуғышмандар Сүриәнән ҡасып сыға һәм Ираҡта ышыҡ таба. Курд төркөмдәре, шулай уҡ Эрбилдә Ираҡ Курдистаны лидерҙары һәм Ирактың үҙәк хөкүмәте араһындағы ҡаршылыҡтар, ИГ боевиктарына, Ираҡ хәүефһеҙлек көстәренең контртеррористик операцияһына һәм ИГ ячейкаһын асыуға ҡарамаҫтан, яңынан төркөмләнергә һәм террор ғәмәлдәрен тергеҙергә мөмкинлек бирҙе&lt;ref name=&quot;чвк&quot; /&gt;.

Илдең төньяҡ-көнсығышын контролдә тотҡан «Сүриә демократик көстәре» (СДС) күбеһенсә 10 меңләп террорсы тотолған төрмәләрҙе һәм ҡасаҡтар лагерҙарын һаҡлауға йәлеп ителгән. Был, шул иҫәптән Сүриәнең төньяҡ-көнсығышында һәм Евфрат йылғаһының көнсығыш ярында ауыл хужалығы биләмәләренә ут төртөүгә, һөжүм һәм диверсиялар һанының кинәт артыуына килтергән. Дейр-эз-Зор провинцияһында нефть сығарыуҙан табышты бүлеү йәһәтенән «Сүриә демократик көстәре» һәм урындағы ғәрәп халҡы араһындағы мөнәсәбәттәренең көсөргәнешле булыуы менән билдәләнә. Американдар был төбәктә этник конфликттың бер үк ваҡытта СДС-ты көсһөҙләндерергә ынтылған «Рәсәй, Иран, Асад режимы һәм ИГ» менән бәйле булыуына ышана&lt;ref name=&quot;чвк&quot; /&gt;.

Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, әлеге ваҡытта Ираҡтағы хәрби подразделениеларҙа дүрт тиҫтәләгән дәүләттән, башлыса Яҡын Көнсығыштан һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азиянан, шулай уҡ Рәсәйҙән һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәренән 12 мең самаһы яугир иҫәпләнә. Тарҡау &quot;йоҡомһораған күҙәнәктәр&quot;е диверсион һәм вербовка эшмәкәрлеген дауам итә, өҫтәүенә, Рәсәй мәғлүмәттәре буйынса, ИГ йәшерен урынының төп өлөшө сөнни өсмөйөшөндә (Найнава, Сәләх-әд-Дин һәм Анбар провинциялары), шулай уҡ Дияла һәм Киркук провинцияларында тупланған. Ираҡтың көньяҡ-көнсығышында, Вавилон, Васит, Ди Кар, Мейсан һәм Басра провинцияларында ла террор хәүефе күҙәтелә&lt;ref name=&quot;просит&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4056920 Россия просит США отказаться от «использования террористов в геополитических целях»] // Коммерсантъ, 09.08.2019&lt;/ref&gt;.

'''Август башында''' Анкарала үткән Америка-Төркиә һөйләшеүҙәре һөҙөмтәһендә&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4053083 США маневрируют между курдами и турками. Президент Эрдоган угрожает начать операцию на востоке Сирии // Газета «Коммерсантъ» № 138 от 06.08.2019]&lt;/ref&gt;, Төркиәлә Сүриәнең төньяғында буфер зонаһын ойоштороу өсөн уртаҡ операциялар үткәреү үҙәге ойоштороу тураһында килешеүгә өлгәшелде. Америка вәкилдәре әйтеүенсә, «Сүриәлә АҠШ Оборона министрлығының бурысы — ИГ-ны тулыһынса еңеү». Сүриәнең төньяғының бер өлөшөн, атап әйткәндә, Евфраттан көнсығышҡа табан биләмәне — &quot;Ислам дәүләте&quot;н еңгәндән һуң курд үҙоборона отрядтары (YPG) һәм АҠШ ярҙамына таянған «Сүриә демократик көстәре» контролдә тота. Анкараның принципиаль ҡары шуға ҡайтып ҡала: Сүриән бөтә төньяғы &quot;хәүефһеҙлек зонаһына әүерелергә тейеш һәм уны Төркиә террористик тип һанаған «Халыҡ үҙоборонаһы көстәре» (YPG), Партии «Демократик союз» партияһы һәм Курдистан эшсе партияһы&quot;нан таҙартырға кәрәк)&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6743619 Пентагон подтвердил намерение США и Турции создать центр совместных операций в Сирии // ТАСС, 08.08.2019]&lt;/ref&gt;. Төркиәнең Оборона министрлығы хәбәр итеүенсә, һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә яҡтар уртаҡ фекергә (компромисс) килде: Төркиә АҠШ менән ярашып, Сүриә биләмәһенә эскә табан 30-40 саҡрым киңлектәге зонаны контролдә тотасаҡ. Шуның менән бергә Американың оборона министры Марк Эспер Американың Сүриә демократик көстәренә ярҙам күрһәтеүҙе туҡтатырға йыйынмауы хаҡында белдерҙе&lt;ref name=&quot;чвк&quot; /&gt;. Сүриә властары, үҙ сиратында, Америка Ҡушма Штаттары менән Төркиә араһында Сүриә территорияһында хәүефһеҙлек зонаһы булдырыуға ҡағылышлы килешеүҙәрҙе кире ҡаға һәм уларҙы Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының милли суверенитетҡа, Халыҡ-ара нормаларҙы һәм Уставты боҙоуға ҡул һуҙыу тип ҡарай&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6744422 Власти Сирии выступили против соглашения США и Турции по безопасной зоне // ТАСС, 08.08.2019]&lt;/ref&gt;. Рәсәй иһә курдтар һәм Сүриә властары һөйләшеүе һөҙөмтәһендә Сүриә хөкүмәтенең илдең төньяҡ райондарын контролдә тотоуҙы тергеҙеү тураһында килешеүгә килеренә иҫәп тота&lt;ref name=&quot;Лаврен&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4051978 «Сирийская оппозиция тоже должна иметь слово, но не до такой степени». Александр Лаврентьев рассказал «Ъ» о ситуации в Сирии] // «Коммерсантъ» № 137 от 03.08.2019&lt;/ref&gt;.

Төркиә менән Америка хәрбиҙәренең берләштерелгән эшмәкәрлеге башланыуға ҡарамаҫтан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20190908/1558442736.html|title=Турция и США патрулируют зону безопасности в Сирии с помощью беспилотников|date=20190908T1024+0300Z|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|accessdate=2019-10-09}}&lt;/ref&gt;, Төркиә яғы американдарҙың үҙ-ара килешелгән эштәрҙе үтәмәүенә ҡәнәғәтһеҙлеген белдерҙе. Президент Эрдоган, әгәр американдар Сүриәнең төньяғында сентябрь аҙағына тиклем хәүефһеҙлекте тәьмин итмәһә, хәрби ҡыҫылыш ҡотолғоһоҙ тигән белдереү яһаны&lt;ref name=&quot;:0dva&quot;&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6860510|title=Эрдоган обвинил США в желании создать зону безопасности в Сирии для коалиции СДС|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2019-10-09|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

''' 9 октябрҙә''' Төркиә Сүриәнең төньяҡ-көнсығышында «Донъя сығанағы» (Barış Pınarı Harekâtı) операцияһының башланыуы тураһында иғлан итте&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/ru/операция-источник-мира/турция-начала-военную-операцию-источник-мира-в-сирии/1607152|title=Турция начала военную операцию «Источник мира» в Сирии|publisher=www.aa.com.tr|accessdate=2019-10-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2019-10-09|date=2019-10-09|title=Турция начала военную операцию в Сирии|url=https://www.bbc.com/russian/news-49990717}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20191009/1559589380.html|title=Эрдоган объявил о начале турецкой военной операции в Сирии|date=20191009T1613+0300Z|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|accessdate=2019-10-09}}&lt;/ref&gt;. Сүриә Ғәрәп Республикаһының төньяғына баҫҡан Төркиә ҡораллы көстәренең һәм төрөктәр яғында сығыш яһаған ҡораллы Сүриә оппозицияһы (Сүриә милли армияһы тип йөрөтөлгән) операцияһы курд ҡораллы формированиеларына (YPG) көстәренә («Халыҡ үҙоборона отрядтары», «Курд үҙоборона отрядтары» һ.б.) һәм террорға ҡаршы йүнәлтелгән. Төркиә террористик тип иҫәпләй, шулай уҡ ИГИЛ-ға ҡаршы көрәшеү өсөн Америка Ҡушма Штаттары тарафынан булдырылған һәм финансланған «Сүриә демократик көстәре» коалицияһы (Сүриә демократик көстәре ядроһы булып шулай уҡ курд берләшмәләре тора). Операцияның маҡсаты буфер зонаһын (хәүефһеҙлек зонаһын) булдырыу ине, унда уңышҡа өлгәшкән осраҡта үҙ ваҡытында Төркиә биләмәһендә һыйыныу тапҡан 2 миллион Сүриә ҡасағын урынлаштырыу күҙалланды&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5da33ec89a794776884a9c49 Меркель потребовала от Эрдогана немедленно прекратить операцию в Сирии] // РБК, 13.10.2019&lt;/ref&gt;.

Операция барышында Төркиә ғәскәрҙәре һәм уларҙың союздаштары Сүриәнең сик буйындағы Рас-әл-Айн һәм Эт-Телль-әл-Абьяд ҡалаларын, күрше райондарҙы контролдә тотто, ошо рәүешле Сүриә-Төркиә сигенән үтеүсе М4 стратегик шоссены киҫеп, контролдә тотто.

Операцияның башланыуы Сүриә курдтарын Сүриә етәкселеге менән һөйләшеүгә этәрә&lt;ref&gt;[https://tass.ru/politika/7002615 Лаврентьев: курды и власти Сирии действительно провели переговоры на базе РФ в Хмеймиме // ТАСС, 15.10.2019]&lt;/ref&gt;. 13 октябрҙә төньяҡ-көнсығыш райондарҙың курд Автономиялы хакимиәте вәкилдәре Сүриәләге дошманлыҡ яҡтарын тынысландырыу буйынса Рәсәй үҙәге булышлығында Сүриә хөкүмәте менән курдтар урынлашҡан райондарға хөкүмәт ғәскәрҙәрен индереү тураһында килешеүгә өлгәште. 14 октябрҙә Сүриә подразделениелары Сүриәнең төньяғына сығара башланы һәм бер нисә көн эсендә Манбидж, Айн-әл-Ғәрәп-Кобани, Әт-Табка, Әр-Ракка ҡалаларын һәм күрше райондарҙы, ике гидроэлектростанцияны, Евфрат аша күперҙәрҙе, шулай уҡ стратегик шоссены үҙ контроленә алды.

АҠШ операция башланғандан алып уны яҡлауҙан баш тарта һәм үҙенең ҡораллы подразделениеларын Сүриәнең төньяҡ райондарынан сығара башлай&lt;ref&gt;[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2019/10/10/813337-nastuplenie-turetskih-voisk-v-sirii Наступление турецких войск в Сирии. Главное] // [[Ведомости]]&lt;/ref&gt;. 17 октябрҙә Африка Республикаһы менән Төркиә һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә курд отрядтарына Төркиә булдырған 30 саҡрымлыҡ сик буйы хәүефһеҙлек зонаһынан китергә мөмкинлек биреү өсөн операцияны 120 сәғәткә туҡтатыу тураһында килешеүгә өлгәште.

22 октябрҙә Рәсәй һәм Төркиә президенттары Владимир Путин һәм Реджеп Тайип Эрдоган Сочиҙа һөйләшеүҙәр үткәрҙе һәм Сүриәнең төньяҡ-көнсығышын йоғонто зоналарына бүлде. «Тыныслыҡ сығанағы» операцияһы тергеҙеү мөмкин булманы. Президенттар күп сәғәтле көсөргәнешле һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә килешеүгә килде, уның асылы статус-кво статусын һаҡлап ҡалыуға һәм курд берләшмәләрен Төркиә менән сик буйынан сығарыу өсөн 150 сәғәт биреүгә ҡайтты, унан һуң Рәсәй менән Төркиә бергә курдтар азат иткән территорияла патруллек итә башлаясаҡ, ә Төркиә сигенә Сүриә сик һаҡсылары ҡуйыласаҡ&lt;ref name=&quot;смену&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4134236 Мир на смену «Источника мира». Владимир Путин и Реджеп Тайип Эрдоган договорились о статусе-кво на севере Сирии] // «Коммерсантъ», 22.10.2019&lt;/ref&gt;.

=== 2020 ===
{{главная|Хронология гражданской войны в Сирии (2020)}}
2020 йылдың ғинуарында исламсылар Идлиб провинцияһында һәм Алеппо биҫтәләрендә һөжүм башлай.
29 ғинуарҙа Сүриә Ҡораллы Көстәре, яуап итеп, контрһөжүм башлай; Идлиб һәм Алеппо провинцияларында һөжүмгә ҡаршы бөтә хөкүмәт ғәскәрҙәре тарафынан 11 танк, 19 БТР һәм БМП, 62 «техничка», шулай уҡ дүрт РСЗО һәм дүрт БПЛА юҡ ителә.

20 февралдә Сүриә оппозицияһы Төркиә армияһы булышлығында, Найраб торағы районында (Алеппонан көньяҡ-көнсығышта) Сүриәне обороналауҙы өҙөп, Идлибтә күләмле һөжүм башланы.

27 февралдә Төркиәнең Юғары көстәре «Яҙғы ҡалҡан» операцияһын башланы. &lt;!-- Тем не менее правительственным силам совместно с ВКС России удалось отбить эти атаки; 24 февраля боевики захватили поселение; в течение нескольких часов после захвата последовали авиаудары ВКС по поселению Найраб (всего за день около 87 воздушных ударов по северной провинции, помимо этого, авиаудары зафиксировали в провинциях Латакия и Хама — всего 137 ударов за день), однако это не помогли сирийским правительственным силам вернуть контроль над поселением Найраб. Бои за Найраб велись с ночи 24 февраля и прекратились утром 25 февраля. В качестве ответных мер турецкие силы нанесли многочисленные удары по позициям правительственной армии, используя реактивную артиллерию.--&gt;&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2020/2/25/1025549.html Эксперт: Атакой на Нейраб Эрдоган бросил боевиков на убой ] // Взгляд, 25 февраля 2020 &lt;/ref&gt;

== Ҡораллы оппозиция ==
[[Файл:Flag of Syria.svg|thumb|right|Сүриәнең Дәүләт флагы]]
[[Файл:Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg|thumb|right|Оппозиция файҙаланған байраҡ&lt;!-- большинство оппозиционных группировок используют флаг, который был принят в Сирии во времена французского мандата с 1932 по 1958 год, а также в 1961—1963 годах (https://www.kommersant.ru/doc/3534656) --&gt;]]
2011 йылдың 29 июлендә Ирекле Сүриә армияһын төҙөү тураһында белдерелә. Ул Сүриә ғәрәп ҡораллы көстәренең полковник Рияз Асад етәкселегендәге 7 офицерының оппозиция яғына күсеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Сүриә хәрбиҙәрен оппозиция яғына сығырға саҡырған видеомөрәжәғәт булдырыла&lt;ref name=&quot;автоссылка6&quot; /&gt;.

Бер ни тиклем ваҡыт Сүриә ирекле армияһы менән параллель рәүештә икенсе структура — «Ирекле офицерҙар хәрәкәте» була, ләкин уға нигеҙ һалыусы подполковник Хөсәйен Хармушты Төркиәлә Сүриә махсус хеҙмәттәре урлағандан һуң, ике төркөм берләшеү тураһында ҡарар ҡабул итә. Был турала 2011 йылдың 23 сентябрендә иғлан ителә.

2012 йылда уҡ Сүриә властары оппозиция яғында донъяның күп дәүләттәренән, шул иҫәптән Мысыр, Йемен, Ливия, Ирак, Сомали, Сәғүд Ғәрәбстаны, Рәсәй һәм Косовонан, сит ил һуғышмандары һуғыша тип белдергәйне&lt;ref&gt;[http://zavtra.ru/content/news/2012-7-31/sirijskie-vojska-vyibivayut-boevikov/ Сирийские войска выбивают боевиков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101031644/http://zavtra.ru/content/news/2012-7-31/sirijskie-vojska-vyibivayut-boevikov/ |date=2012-11-01 }} // zavtra.ru, 31.07.2012&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://zn.ua/WORLD/voyuyuschie-v-sirii-chechency-poobeschali-dzhihad-i-po-russki-poprosili-deneg.html Воюющие в Сирии чеченцы пообещали джихад и по-русски попросили денег]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/281112_91350_96266.html Сирия опубликовала имена 142 убитых иностранных террористов]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc.naem&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2013/04/130427_rn_syria_foreign_mercenary.shtml|title=Правительство Сирии: за оппозицию воюют наёмники из 29 стран|accessdate=2013-04-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GEQdIBZr?url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2013/04/130427_rn_syria_foreign_mercenary.shtml|archivedate=2013-04-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2013/04/23/syria-site.html Информационное противоборство в Сирии вышло на мировой уровень и угрожает России]&lt;/ref&gt;. Участие иностранных (преимущественно ливийских) боевиков на стороне сирийской оппозиции подтвердила и организация «[[Human Rights Watch]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://izvestia.ru/news/534011|title=Сирийские правительственные войска сильно деморализованы|date=2012-08-30|publisher=Известия|description=интервью с заместителем директора по экстренным программам Human Rights Watch Анной Нейстат|lang=ru|accessdate=2012-09-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhpEkL9o?url=http://izvestia.ru/news/534011|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 11 ноябрендә Катарҙың баш ҡалаһы Дохала Сүриә милли коалицияһын ойоштороу тураһында белдерелә, уның составына иң эре оппозиция берләшмәһе — Сүриә милли советы ла инә, бығаса ул башҡа төркөмдәр менән хеҙмәттәшлек итеүҙән баш тарта. 12 ноябрҙә Америка Дәүләт департаменты Сүриә милли коалицияһына булышлыҡ итеү тураһында белдерҙе. Шул уҡ көндө Фарсы ҡултығы дәүләттәренең хеҙмәттәшлек советы рәсми рәүештә Сүриә милли коалицияһын Сүриә халҡының законлы вәкиле итеп таныу тураһында иғлан итте&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2012/11/12/herewego/ Страны Персидского залива признали легитимность сирийской оппозиции]&lt;/ref&gt;. 19 ноябрҙә Евросоюздың 27 иленең сит ил эштәре министрҙары Милли коалицияны «Сүриә халҡы өмөттәренең законлы вәкилдәре» тип таныу тураһында иғлан итте&lt;ref&gt;[https://expert.ru/2012/11/20/evropejskaya-podderzhka Евросоюз объявил о признании коалиции сирийской оппозиции] //expert.ru&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2012/12/12/recognize/|title=США признали Сирийскую национальную коалицию|date=2012-12-12|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2013-01-10|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта Алепполағы һуғыштарҙа ҡатнашҡан радикаль ислам төркөмдәре, шул иҫәптән «Лива әт-Таухид» һәм «Фронт ән-Нусра» Милли коалицияны таныуҙан баш тарта&lt;ref&gt;[https://expert.ru/2012/11/19/tri-sirijskih-oppozitsii/?ny Три сирийских оппозиции]&lt;/ref&gt;.

2013 йылдың 4 ғинуарында [[Австралия]]ның Сит ил эштәре министрлығы ил граждандарын Сүриәләге хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуҙы тыйыуҙары тураһында иҫкәртте. Сүриәнең хәрби хәрәкәттәрендә 100-ҙән ашыу Австралия гражданы ҡатнаша тип хәбәр ителде&lt;ref&gt;[http://www.zman.com/news/2013/01/04/142378-print.html Австралия запретила своим арабам воевать в Сирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130130091423/http://www.zman.com/news/2013/01/04/142378-print.html |date=2013-01-30 }} // zman.com&lt;/ref&gt;.

{{см. также|Джейш-аль-Мухаджирин валь-Ансар}}

2013 йылдың 15 сентябрендә The Daily Telegraph тикшереү баҫтырып сығарҙы, уға ярашлы Сүриәлә баш күтәреүселәрҙең көстәре яҡынса 100 мең кеше тәшкил итә, улар араһында глобаль йыһат яҡлы 10 мең самаһы һуғышман (шул иҫәптән Әл-Ҡаидә яҡлылар) була. Тағы 35 мең самаһы радикал исламсы киң халыҡ-ара көрәшкә түгел, ә Сүриә эсендәге һуғышҡа йүнәлтелгән. Йәнә кәмендә 30 мең баш күтәреүсе уртаса исламсыларға ҡарай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/10311007/Syria-nearly-half-rebel-fighters-are-jihadists-or-hardline-Islamists-says-IHS-Janes-report.html|title=Syria: nearly half rebel fighters are jihadists or hardline Islamists, says IHS Jane's report |accessdate=2013-09-16}}&lt;/ref&gt;.

2013 йылдың 12 октябрендә «Әл-әаида» башлығы Айман әз-Завахири Сүриәлә һуғышҡан йыһат төркөмдәренә — Фронт ан-Нусра, Ираҡ һәм Леванттың Ислам дәүләтенә саҡырыу менән мөрәжәғәт итте. Ул уларҙы Бәшәр Асад режимын ҡолатыу һәм илдә ислам дәүләтен урынлаштырыу өсөн берҙәм фронт ойоштороу маҡсатында берләшергә саҡырҙы, шулай уҡ уларҙы Асадҡа ҡаршы көрәштә көнбайыш һәм донъяуи потенциаль союздаштар менән төрлө бәйләнештәргә инмәүен иҫкәртте&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/10/12/160569.html|title=Глава &quot;Аль-Каиды&quot; призывает к единению джихадистов ради свержения Асада|accessdate=2013-10-12}}&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың 10 октябрендә Америка Ҡушма Штаттары ҡораллы оппозиция, йәғни Сүриәнең Демократик көстәре (ДСС) альянсын төҙөгән.

=== Оппозиция коалициялары ===
{{главная|Участники сирийского конфликта}}

==== Милли совет ====
2011 йылдың 19 июнендә оппозиция Милли совет — илдең альтернатив хөкүмәтен ойоштороу тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/news/1663332 Сирийская оппозиция сформировала альтернативное правительство] // «Коммерсантъ-Online», 19 июня 2011&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 4 октябрендә Истанбулда Сүриә милли советы ойошторола, 10 октябрҙә ул ваҡытта донъя дәүләттәренең бер өлөшө булып танылған Ливия Республикаһының Күсмә милли советы рәсми рәүештә таныла&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1792577 Сирия запуталась в оппозициях] // «Коммерсантъ-Online», 11 октября 2011&lt;/ref&gt;.

==== Сүриә революцион һәм оппозицион көстәренең милли коалицияһы ====
{{главная|Национальная коалиция сирийских революционных и оппозиционных сил}}
2012 йылдың 11 ноябрендә Катарҙың баш ҡалаһы Дохала &quot;Сүриә революция һәм оппозиция көстәренең милли коалицияһы&quot;н булдырыу тураһында иғлан ителде. Уның маҡсаты — президент Бәшәр Асадҡа ҡаршы сығыш яһаған бөтә фракцияларҙы берләштереү һәм һуңғыһын ҡолатыу.

Коалиция президенты итеп Дамаскиҙа Әмәүиҙәр мәсетенең элекке имамы Моаз әл-Хәбиб, ә вице-президент итеп хоҡуҡ һаҡлаусы ҡатын-ҡыҙ Сухейр әл-Атаси һәм Сүриә Халыҡ советының элекке депутаты Риад Сейф һайланды&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.gazeta.ru/politics/2012/11/12_a_4848729.shtml|title=Имам объединил оппозицию Сирии|publisher=[[Газета.ру]]|date=2012-11-12}}&lt;/ref&gt;. Мустафа аль-Сабаг занял пост генерального секретаря&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://hosted2.ap.org/APDEFAULT/cae69a7523db45408eeb2b3a98c0c9c5/Article_2012-11-11-Syria-Opposition/id-c7731490ec3a479cb65bb0552a628054 | title=Syrian opposition groups reach unity dea | work=[[Associated Press]] | date=2012-11-11 | accessdate=2012-11-13 | author=Rebhy, Abdullah | archiveurl=https://web.archive.org/web/20121128101022/http://hosted2.ap.org/APDEFAULT/cae69a7523db45408eeb2b3a98c0c9c5/Article_2012-11-11-Syria-Opposition/id-c7731490ec3a479cb65bb0552a628054 | archivedate=2012-11-28 }}&lt;/ref&gt;. Мостафа әл-Сабаг генераль секретарь вазифаһын биләне. Коалиция советының 60 урыны бар, уларҙың 22-һе Сүриә милли советы өсөн бүленгән&lt;ref name=&quot;BBC Arab League&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-20307668|title=Syria crisis: Arab League welcomes new opposition bloc|date=2012-11-13|work=BBC|accessdate=2012-11-13}}&lt;/ref&gt;.

Милли коалиция Бәшәр Асад ғәскәрҙәренә ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙе көйләргә һәм баш күтәреүселәр контроле аҫтында булған төбәктәр менән идара итергә ниәтләй. Сүриә милли советының (СНС) Мәскәүҙәге вәкиле Мәхмүт әл-Хәмзә белдереүенсә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2012/11/12/1057471.html Сирийская оппозиция не исключает свержения Асада вооружённым путём] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150929122949/http://www.rosbalt.ru/main/2012/11/12/1057471.html |date=2015-09-29 }} // Росбалт, 12.11.2012&lt;/ref&gt;:
{{начало цитаты}}«Яңы коалиция декларацияһы ҡабул ителде. Унда тәүге пункт Асада режимын боҙоу һәм уның менән диалогтан баш тартыу күрһәтелә. Йәғни унда революцияның төп лозунгылары бар».{{конец цитаты|источник=}}

2013 йылдың ғинуарында Асадҡа ҡаршы коалиция сафтарында тарҡалыу күҙәтелә. «Фронт ән-Нусра» төркөмө һуғышмандары революция маҡсаттарына төҙәтмәләр индерергә һәм шәриғәт дәүләтен ойошторорға теләүҙәрен белдерҙе, был уларҙың союздаштарында кире реакция тыуҙырҙы. Баш күтәреүселәрҙең командирҙары артабан мөжәһиттәр менән хеҙмәттәшлек итмәйәсәген һәм Бәшәр әл-Асад режимы ҡолағандың икенсе көнөнә үк улар менән көрәшә башлаясағын белдерҙе. Баш күтәреүселәр, элекке союздаштары ярҙамынан тыш, Алеппо янында бер нисә һуғышта ҡатнаша&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/190113_113711_68462.html В рядах сирийцев происходит раскол]{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

==== Ислам коалицияһы ====
2013 йылдың сентябрь аҙағында Сүриәләге бер нисә ҙур баш күтәреүселәр төркөмө Сүриә революция һәм оппозиция көстәре, көнбайыш донъя уны режимға ҡаршы тороусыларҙың законлы вәкиле тип иҫәпләгән милли коалицияның өҫтөнлөгөн кире ҡаҡты. Ҡораллы оппозицияның 13 бригадаһы Сүриә Ирекле армияһы составынан сыҡҡан һәм радикаль исламсыларҙың үҙҙәренең хәрби альянсын ойошторған. Улар араһында — Сүриәләге Әл-Ҡаидә филиалы — Джебхат-ән-Нусра, һәм Сирия Ирекле Армияһының өс һөҙөмтәле ойошторолоуы — Лива ә-Тавхид, Лива әл-Ислам һәм Әһрәр әш-Шам. Яңы йыһат берәмеге үҙен «Ислам Коалицияһы» тип йөрөтә. Үҙ ваҡытында уларҙың өсөһө лә Ҡушма Штаттарҙан хәрби ярҙам алған. Яңы йыһат берәмеге үҙен «Ислам Коалицияһы» тип йөрөтә. Исламсылар командиры махсус матбуғат релизы сығарҙы, унда әйтелгәнсә, «Сүриә милли коалицияһы» беҙҙән ситләшә, шулай уҡ беҙ ҙә уның вәкәләттәрен танымайбыҙ. Беҙ бөтә граждан һәм хәрби төркөмдәрҙе законлылыҡтың берҙән-бер нигеҙе булған шәриғәткә нигеҙләнгән аныҡ исламда берләшергә саҡырабыҙ&quot;. «Ислам коалицияһы» ниндәй ҙә булһа көнбайыш ярҙамынан баш тартыуҙы талап итте һәм ҡорал буйынса элекке ағай-энеләре Сүриә ирекле армияһына ҡаршы пропаганда кампанияһын башлай. Шулай итеп, Сүриәләге Америка союздаштары асыҡтан-асыҡ йыһат яғына күскән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mignews.co.il/news/politic/world/260913_131925_94071.html|title=ССА развалилась, все ушли к &quot;Аль-Каиде&quot;|accessdate=2013-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927113809/http://mignews.co.il/news/politic/world/260913_131925_94071.html |date=2013-09-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/09/25/159457.html|title=Банды исламистов в Сирии отвергли власть &quot;Национальной коалиции&quot;|accessdate=2013-09-26}}&lt;/ref&gt;.

=== Төркөмдәр араһындағы конфликт ===
{{также|Конфликт в Восточной Гуте (2016)}}
Ҡраштарының уртаҡлығына ҡарамаҫтан&lt;ref name=autogenerated20140125-2&gt;[http://news.mail.ru/politics/16385942/?frommail=1 Связанные с «Аль-Каидой» моджахеды угрожают уничтожить вооружённую оппозицию на севере САР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116070002/http://news.mail.ru/politics/16385942/?frommail=1 |date=2014-01-16 }} // Mail.Ru — Новости Политики&lt;/ref&gt; Бәшәр Асад режимына ҡарата ҡораллы оппозиция төркөмдәре эсендә ғәмәлдәге режим ҡолатылғандан һуң Сүриәнең киләсәгенә ҡағылышлы принципиаль фекер айырымлыҡтары бар. Баш күтәреүселәр һуғышты демократик һәм заманса тормошҡа өмөтләнеп башлай, шул уҡ ваҡытта йыһатсылар һәм Әл-Ҡаидә отрядтары (уларҙың күбеһе — сит ил ялсылары) килеп тыуған шарттар менән, илдә шәриғәт нигеҙендә фундаменталь ислам режимы булдырыу идеяһын алға этәреү өсөн, файҙалана&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2014/01/10/166812.html|title=&quot;Второй сирийский фронт&quot;: боевики &quot;Аль-Каиды&quot; воюют против бывших союзников-повстанцев|accessdate=2014-01-13}}&lt;/ref&gt;.

* 2013 йылдың сентябре: 13 төркөм ЛАГ һәм ЕС яҡлауына таянған НКСОРС-тан сығыу тураһында белдерҙе, һуңынан оппозицияның ҙур төркөмө (Сүриә ирекле армияһы) айырылды&lt;ref name=autogenerated20140125-1&gt;[http://news.mail.ru/politics/14959942/ «Сирийская свободная армия» не признаёт оппозиционную Нацкоалицию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116070006/http://news.mail.ru/politics/14959942/ |date=2014-01-16 }} // Mail.Ru — Новости Политики&lt;/ref&gt;.
: Сүриә оппозицияһы эсендәге низағ, бер яҡтан, 2014 йылдың башында Ирекле Сирия армияһы, «Мөжәһиттәр армияһы» һәм &quot;Ислам фронты&quot;на ингән төркөмдәр, икенсе яҡтан, «Ираҡ һәм Леванттың Ислам дәүләте» (ИГИЛ/ДАИШ) араһында киҫкенләште&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.reuters.com/article/2014/01/09/us-syria-crisis-rebels-factbox-idUSBREA080SW20140109 | title = Factbox: Syria’s rebel groups &amp;#124; Reuters | access-date = 2017-09-29 | archive-date = 2014-01-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140109230922/https://www.reuters.com/article/2014/01/09/us-syria-crisis-rebels-factbox-idUSBREA080SW20140109 | deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140109230922/https://www.reuters.com/article/2014/01/09/us-syria-crisis-rebels-factbox-idUSBREA080SW20140109 |date=2014-01-09 }}&lt;/ref&gt;.
Шулай уҡ Ислам фронтының Сүриә ирекле армияһына ҡаршы бәрелешеүе тураһында хәбәрҙәр ҙә булды. Исламистар Сүриә ирекле армияһының ҡоралын, шулай уҡ Сүриәгә Бөйөк Британия һәм Америка Ҡушма Штаттары килтергән ҡоралды баҫып ала. Был Сүриә ирекле армияһына Америка Ҡушма Штаттарынан, Бөйөк Британиянан һәм башҡа илдәрҙән Сүриә ирекле армияһы файҙаһына ярҙамды туҡтатыуға килтерҙе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/827167|title=Великобритания приостанавливает помощь сирийской оппозиции|last=Бадов|first=Алан|date=2013-12-11|publisher=[[ИТАР-ТАСС]]|lang=ru|accessdate=2013-12-28}}&lt;/ref&gt;, Ә Сүриә ирекле армияһының ҡайһы бер отрядтар ойошманан сығыу һәм экстремистик төркөмдәргә ҡушылыу тураһында белдерҙе.

* Формалашҡандан һуң (2013 йылдың аҙағы) Ислам фронты бөтә коалициялар араһында иң ҙуры була, шул уҡ ваҡытта Ислам фронты Сүриәлә һәм ән-Нусрала, ИГИЛ/ДАИШ кеүек башҡа илдәрҙә шәриғәт ҡоролошон белдерҙе. Был ике яҡ араһында 2013 йылда кәмендә 24 бәхәс булған. Уртаса булараҡ, Сәлим Иҙрис (Сүриә милли советының секуляристик оппозицияһы) һәм уның хәрби ҡанаты — автоматлаштырылған идара итеү системаһы уның менән джихадсылар (ИГИШ һәм ән-Нусра) араһындағы һуғыш тураһында асыҡтан-асыҡ белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://expert.ru/2013/12/9/sirijskaya-mozaika/?n=171 | title = В США и Европе поняли, какую угрозу Ближнему Востоку и планете в целом может принести победа оппозиции в Сирии}}&lt;/ref&gt;.
* ИГИЛ/ДАИШ, баш күтәреүселәрҙең башҡа төркөмдәре араһындағы ҡаршылыҡтар ИГИЛ 2013 йылдың 18 сентябрендә сик буйындағы Аазаз ҡалаһынан Сүриә ирекле армияһы вәкилдәрен бәреп сығарғас башланды&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://bigstory.ap.org/article/jihadis-capture-northern-syrian-town-near-turkey | title = Al-Qaida militants capture town in northern Syria }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150713012909/http://bigstory.ap.org/article/jihadis-capture-northern-syrian-town-near-turkey |date=2015-07-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.fondsk.ru/news/2013/09/20/svodka-sobytij-v-provincijah-aleppo-i-idleb-za-19-sentjabrja-22960.html | title = Сводка событий в провинциях Алеппо и Идлеб за 19 сентября &amp;gt; fondsk.ru — Фонд Стратегической Культуры &amp;#124; Strategic Culture Foundation | accessdate = 2014-01-13 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140106040904/http://www.fondsk.ru/news/2013/09/20/svodka-sobytij-v-provincijah-aleppo-i-idleb-za-19-sentjabrja-22960.html | archivedate = 2014-01-06 | deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106040904/http://www.fondsk.ru/news/2013/09/20/svodka-sobytij-v-provincijah-aleppo-i-idleb-za-19-sentjabrja-22960.html |date=2014-01-06 }}&lt;/ref&gt;. Оппозицион төркөмдәр Бәшәр Асадҡа ҡаршы торған үҙҙәре контролдә тотҡан биләмәләрҙә язалауҙары һәм үҙ ғәмәлдәре менән күҙҙән төшкән&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://ru.euronews.com/2014/01/07/syria-s-war-within-war-as-insurgent-forces-compete-for-supremacy/ | title = Сирия: война всех против всех &amp;#124; euronews, мир }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110151550/http://ru.euronews.com/2014/01/07/syria-s-war-within-war-as-insurgent-forces-compete-for-supremacy |date=2014-01-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-25606370 | title = BBC News — Al-Qaeda-linked Isis under attack in northern Syria}}&lt;/ref&gt;. ИГИШ һәм оппозицияның башҡа төркөмдәре араһындағы һуғыштарҙа 274 һуғышман юҡ ителгән&lt;ref name=autogenerated20140125-2 /&gt;.
* Ән-Нусра ИГИЛ/ДАИШ башҡа йыһат төркөмө менән берләшеүҙән баш тарта&lt;ref name=autogenerated20140125-2 /&gt;.
* 2014 йылдың ғинуары. Әсиргә алынған «Фронт ән-Нусра» һәм «Әхрар әш-Шам» боевиктарының барыһы ла атыла. Бер аҙнала ИГИШ менән башҡа оппозиция араһындағы бәрелештәрҙә 500 кешенең ғүмере өҙөлгән&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://rus.ruvr.ru/news/2014_01_13/Islamisti-v-Sirii-kaznili-okolo-100-boevikov-iz-konkurirujushhih-gruppirovok-1463/ | title = Исламисты в Сирии казнили около 100 боевиков из конкурирующих группировок }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116095259/http://rus.ruvr.ru/news/2014_01_13/Islamisti-v-Sirii-kaznili-okolo-100-boevikov-iz-konkurirujushhih-gruppirovok-1463/ |date=2014-01-16 }} // Голос России&lt;/ref&gt;.
* РФ Сит ил эштәре министрлығы башлығы: «Ислам фронты», «Ән-Нусра фронты», «Ираҡ һәм Левант Ислам дәүләте» араһында боевиктар бер-береһенә тоташҡан һауыттарҙағы ағым һымаҡ килә: кем күберәк түләй, улар шунда күсә&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://news.mail.ru/politics/16661495/?frommail=1 | title = Лавров: с террористами в Сирии никаких разговоров быть не может — Новости Политики — Новости Mail.Ru | accessdate = 2014-01-26 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140202173153/http://news.mail.ru/politics/16661495/?frommail=1 | archivedate = 2014-02-02 | deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202173153/http://news.mail.ru/politics/16661495/?frommail=1 |date=2014-02-02 }}&lt;/ref&gt;.
* Киң мәғлүмәт саралары исламсыларҙың һәм оппозицияның араһындағы һуғышы барышында 1400 кеше һәләк булыуы хаҡында хәбәр итте&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://news.mail.ru/politics/16623148/ | title = В столкновениях исламистов и оппозиции в Сирии погибли 1400 человек — Новости Политики — Новости Mail.Ru | accessdate = 2014-01-26 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140129053446/http://news.mail.ru/politics/16623148/ | archivedate = 2014-01-29 | deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140129053446/http://news.mail.ru/politics/16623148/ |date=2014-01-29 }}&lt;/ref&gt;.
* 2014 йыл башына ҡарата, ҡораллы оппозиция эсендәге 3 ҙур йүнәлеш тотороҡло булды. Секуляристик (Сүриә ирекле армияһы), йыһат (ИГИЛ/ДАИШ) һәм сағыштырмаса уртаса исламсылар (Ислам фронты). Был йүнәлештәр 2013 йыл дауамында даими рәүештә (2014 йыл башы) үҙ-ара килешмәүсәнлекте үҙ-ара һәм үҙ-ара һуғышҡа алып барып, бәләкәйерәк төркөмдәрҙе бер йүнәлештән икенсеһенә күсергән&lt;ref name=autogenerated20140125-1 /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://expert.ru/2012/11/19/tri-sirijskih-oppozitsii/?ny | title = Оппозиция в Сирии оформилась, разделившись на три крупные группы, не признающие друг друга}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://expert.ru/2013/09/25/soyuzniki-stali-protivnikami/ | title = В рядах сирийской оппозиции началась междоусобная война}}&lt;/ref&gt;.

=== Ырыу-ҡәбилә факторы һәм уның Сүриәләге хәлгә йоғонтоһо ===
Сүриәлә сәйәси көрсөктөң үҫешендә Сүриә йәмғиәтенең ҡатмарлы структураһы ла һиҙелә, унда этноконфессиональ менән бер рәттән тоҡомло үлсәүҙәр ҙә бар, был илдәге граждандар һуғышы барышына һәм уны тамамлау перспективаларына ҙур йоғонто яһаусы этноконфессиональ менән бер рәттән ҡәбилә үлсәмдәре лә бар&lt;ref name=&quot;проз&quot;&gt;Прозорова Г. К. Родоплеменной фактор в современной Сирии // Вестник Дипломатической академии МИД России. Россия и мир. 2015. № 1 (3)&lt;/ref&gt;.

Әлеге ваҡытта традицион ҡәбилә иерархияһы, клан һәм ҡәбилә лидерҙары власы ярайһы уҡ көсһөҙләнгән. Шулай ҙа, төрлө дәрәжәлә булһа ла, традицион йәмғиәт элементтары һаҡлана. Ҡәбилә иерархияһы башлыса күсмә һәм ярым күсмә ҡәбиләләрҙә һаҡлана. Ултыраҡ халыҡ араһында мөнәсәбәттәр башлыса ғаилә-клан мөнәсәбәттәре менән көйләнә, ә нәҫелгә мөнәсәбәте буйынса түгел. Ҡәбилә аңының, ырыу йолаларының, ғөрөф-ғәҙәттәренең һәм бәйләнештәренең йоғонтоһо ауыл халҡы, мигранттар, ҡала яны халҡы араһында айырыуса һиҙелә&lt;ref name=&quot;проз&quot; /&gt;.

Сүриә ғәрәп ҡәбиләләре VII быуат ғәрәп баҫып алыуҙары осоронан алып Ғәрәбстан ярымутрауынан Сүриәгә күсеп килә. Дәүләт-ара сиктәргә ҡарамаҫтан, Сүриә кландары һәм ҡәбиләләре Ираҡта, Иорданияла, Ливанда, Төркиәлә, Фарсы ҡултығы илдәрендә йәшәгән ҡәбиләләштәре менән быуаттар дауамында бәйләнеш тота. Бәйләнеш туғанлыҡ яғынан да, хеҙмәт миграцияһы каналдары аша ла хуплана, был 1990—2000 йылдарҙа Фарсы ҡултығы илдәре аҡсаһына ҡәбиләләр ултырған райондарҙа мәсеттәр төҙөү менән бер рәттән салафизмдың таралыуына ла булышлыҡ иткән&lt;ref name=&quot;проз&quot; /&gt;.

Ҡәбиләләрҙең сүл һәм ярымсүл сиге (Төркиә, Ираҡ, Иордания, Ливан менән) райондарында, башлыса әл-Йәзирә (Дейр-эз-Зор, Ракка, Хасек провинциялары) тирәһендә, Даръа, Хомс, Алеппо ҡалалары янындағы ауыл райондарында, аҙыраҡ дәрәжәлә Хама, Дамаск һәм Әс-Сувайда янында урынлашыуы ҙур әһәмиәткә эйә. Күсмә һәм ярым күсмә ҡәбиләләр һәр ваҡыт халыҡтың иң ярлы ҡатламдарына ҡараған. Сүриәнең көньяҡ һәм көнсығыш райондары һәм уның ҡалған өлөшө араһындағы социаль-иҡтисади тигеҙһеҙлек һуңғы йылдарҙа сүл һәм ярымсүл райондарында ер һәм һыу менән файҙаланыу проблемаларының хәл ителмәүе, ҡатмарлы экологик хәл һәм 2003 йылда башланған ҡоролоҡ менән бәйле тағы ла көсәйҙе&lt;ref name=&quot;проз&quot; /&gt;.

Ҡәбилә структураларының һәм ҡәбилә юғары ҡатламының үҙәк власть менән мөнәсәбәттәре һәр ваҡыт ҡатмарлы һәм үҙгәреүсән булған. Хәфез Асад (1970 йылдан һуң) осоронда ҡәбиләләргә ҡарата сәйәсәт һығылмалы, илдең ярымсүл райондарын контролдә тотоу өсөн тоҡом структуралары һәм уларҙың лидерҙары менән мөнәсәбәттәрҙе яйға һалыу кәрәклеген иҫәпкә алыусы була башланы. Режимға лояль булғанда бедуин ҡәбиләләренә үҙ территорияһында именлекте һәм тотороҡлоҡто тәьмин итеү хоҡуғы бирелә. Бының өсөн улар властарҙан финанс ярҙамы, еңел ҡорал, элемтә саралары, транспорт алған. Ҡәбилә лидерҙары — урындағы һәм үҙәк закондар сығарыу органдарында, бер төркөм ҡәбиләләрҙән сыҡҡан кешеләр — армия һәм гражданлыҡ институттарында, Эске эштәр һәм ауыл хужалығы министрлыҡтарында, президент хакимиәтендә күрһәтелгән. Властар сөнни ғәрәп ҡәбиләләрен эске сәйәсәтендә лә файҙаланған. «Ғәрәпләшеү» планы сиктәрендә 1970-се йылдар башында ҡурдтар традицион йәшәгән урындарға Шаммар һәм Таи ҡәбиләләре ғәрәптәре күсерелә. Шаммар ҡәбиләһенең ҡораллы отрядтары курд сығыштарын баҫтырыу өсөн файҙаланылған&lt;ref name=&quot;проз&quot; /&gt;.

2003 йылдан, Ираҡты Америка баҫып алыуы шарттарында, Сүриә режимы Анбар провинцияһындағы милләттәштәре менән бәйләнеш тотҡан сик буйы ғәрәп сөнни ҡәбиләләренә ярҙам күрһәтә. Яуап хеҙмәте сифатында сик-ара күсеү ҡәбиләләре Ираҡ биләмәһенә күп һанлы сит ил йыһатсыларын яйға һалынған контрабанда сауҙаһы каналдары аша законһыҙ юл менән оҙатыу менән шөғөлләнгән&lt;ref name=&quot;Annas&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20160723100148/http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/middle-east/110827/despite-provocation-syrias-powerful-tribes-cling-peaceful-p Annasofie Flamand and Hugh Macleod. Despite provocation, Syria’s powerful tribes cling to peaceful protests. Syrian tribes embrace nonviolent resistance, defying stereotypes // Global Post, August 28, 2011]&lt;/ref&gt;.

Сүриәлә граждандарҙың ҡаршы тороуы ҡәбиләләр кимәлендә көнәркәшлек ер һәм һыу ресурстарын, дини факторҙарҙы контролдә тотоу өсөн көрәшкә килтерҙе. Ҡәбиләләр һәм идара итеү режимына ҡаршы тороусылар ҡәбиләләр араһында ла, ҡәбиләләр эсендә лә тарҡалған. Илдең бер нисә төбәгендә, атап әйткәндә, Ракка провинцияһында, Хасеке һәм Ҡамышлы райондарында, ғәрәп сөнни ҡәбиләләре шәйехтәре һәм ғәрәп сөнни ҡәбиләләр ағзаларының бер өлөшө хөкүмәткә ярҙам күрһәткән. Режим яғында сығыш яһаған Оборона милли көстәре составына ингән хәрбиләштерелгән ҡәбилә берләшмәләре ойошторола. Илдең эске эштәренә сит илдәрҙең ҡыҫылыуына ҡаршы сығыш яһаусы «Сүриә һәм ғәрәп ҡәбиләләре һәм кландары форумы» бер нисә тапҡыр саҡырылған. Сүриәлә йәшәгән абруйлы сөнни шәйехтәренең күбеһе, аҙ һанлы этник төркөмгә ҡараған Валид Джумблат кеүек клан лидерҙары кеүек, һаҡсыл позицияла торған. Мәҫәлән, Сувейда провинцияһында друз ҡәбиләләре лидерҙарының бер өлөшө абруйлы друз лидерының саҡырыуҙарын кире ҡаҡты&lt;ref name=&quot;проз&quot; /&gt;. Сүриә армияһы генерал-майоры Сувейдтан сыҡҡан друз Иссам Заһреддин өс йылдан ашыу ваҡыт дауамында ИГ формированиеларына ҡаршы Дейр-эз-Зор оборонаһын етәкләгән.

Ғәрәп сөнни ҡәбиләләренең икенсе өлөшө оппозицияны хуплаған. Оппозицияның сәйәси эшмәкәрлегенә уның составында үҙ аллы ролгә дәғүә итеүсе юғары ҡатламдың бер өлөшө әүҙем ҡушыла. 2011 йылдың февралендә &quot;демократик ихтилал&quot;ды яҡлап Бағғар, Шаммар, Унейз, Наим һәм әл-Джабур ҡәбиләләре исеменән матбуғат релизы баҫтырыла, 2011 йылдың мартында Алеппола ҡәбиләләрҙең 50 % мәнфәғәттәре вәкиле булыуға дәғүә иткән ғәрәп ҡылдарын һәм ҡәбиләләрен булдырыу тураһында иғлан ителә.

Мөлкәтен һәм йоғонтоһон юғалтҡан һәм күбеһенсә илебеҙҙән &quot;ғәрәп яҙы&quot;на тиклем күпкә алдараҡ илдән киткән ҡәбиләләр юғары ҡатламы үҙенең йоғонтоһон ҡайтарыу маҡсатында граждандар ҡаршылығынан файҙаланырға маташҡан, режим ҡолаған осраҡта Сүриәнең буласаҡ власть структураһында үҙ вәкиллеген киңәйтергә иҫәп тотҡан. Истанбулда ойошторолған оппозиция ''Сүриә ғәрәп ҡәбиләләре союзы'' (ССАП) идара итеүсе режимға ҡарата ризаһыҙ позициялар биләй һәм Сүриә милли советы тарафынан таныла (2012 йылдың ноябрендә СНС революция һәм оппозиция көстәренең Сүриә милли коалицияһы составына инә). 2012 йылдың майында ССАП режимды боҙорға саҡырҙы һәм, хатта илдең төньяғында йәки көньяғында осоуһыҙ зоналар ойоштороуға тиклем, ғәрәп илдәренә хәрби ярҙам һорап мөрәжәғәт итте&lt;ref name=&quot;проз&quot; /&gt;.

Ҡораллы оппозицияла ла ҡәбиләне барлыҡҡа килтергән вәкилдәр мәсьәләһе торған. Ҡәбилә ағзалары үҙ отрядтарын ойошторған, Ирекле Сүриә армияһы (ССА) составында, беренсе сиратта, үҙҙәре йәшәгән райондарҙа һуғышҡан. Өҫтәүенә, Сүриә ирекле армияһы һәм ҡәбиләләр лидерҙары мөнәсәбәттәре аңлайышлы ғына булмай. Әгәр Сүриә ирекле армияһының Дейр-эз-Зор провинцияһындағы ҡайһы бер командирҙар ҡәбилә структуралары менән тығыҙ координацияла булһа, икенселәре, күпселеге элекке идара итеү режимын хуплаған һәм конъюнктур ҡараш буйынса оппозицияға ҡушылған ҡәбилә лидерҙарына ышанып етмәне&lt;ref name=&quot;проз&quot; /&gt;.

«Джабхат ән-Нусра» һәм ИГИЛ (ИГ) кеүек радикаль ислам (йыһат) төркөмдәре менән ҡәбиләләр мөнәсәбәттәре лә ҡапма-ҡаршы, үҙгәреүсән була һәм күбеһенсә «ерҙәге хәл» тип билдәләнә. 2013 йылда Сүриәнең төньяҡ-көнсығыш райондары өҫтөндә ИГИЛ контроле урынлаштырылғандан һуң (күпселек яугирҙар ҡәбиләләр араһынан сыҡҡан), унда йәшәүсе сөнни ҡәбиләләр үҙҙәрен төрлөсә тотҡан. Мәҫәлән, Дейр-эз-Зор провинцияһында Эгайдат (Бакир) тоҡом конфедерацияһы кландарының береһе ИГИЛ-де хупланы, ә икенсеһе (Бу Джамаль) ҡаршы сығыш яһаны. Шәммар конфедерацияһының ҡәбилә ополчениелары ИГИЛ-ға ҡаршы көрәштә алышта курдтарға ҡушылған, ләкин бығаса Сүриә хөкүмәтенә тоғро ҡалған бер төркөм сөнни кландары ИГИЛ-ға тоғролоҡҡа ант биргән&lt;ref name=&quot;проз&quot; /&gt;.

ИГ контроле аҫтындағы биләмәләрҙәге ҡәбиләләр, ислам экстремизмы ҡәбиләләрҙең дини уртасыллығынан алыҫ булыуға ҡарамаҫтан, күпселектә уға буйһонорға мәжбүр булған. ИГ ҡәбиләлә кландары менән ҡаршылыҡ күрһәтергә баҙнат итеүселәрҙе аяуһыҙ үлтерә. Мәҫәлән, киң мәғлүмәт сараларында 2014 йылдың июлендә Дейр-эз-Зор провинцияһында Шейтат ҡәбиләһенең йөҙәрләгән ағзаһын язалап үлтереүҙәре хаҡында хәбәр ителгәйне. Ләкин ИГ ҡанһыҙлығы менән генә үҙенә ҡәбиләләрҙең ярҙамын йә нейтралитетын тәьмин итмәгән. «Ҡәбиләләр эштәре буйынса» махсус органдар ойоштороп, ИГ ығы-зығынан арып бөткән сөнни ҡәбиләләренең беренсел социаль-иҡтисади ихтыяждарын ҡәнәғәтләндергән. Йәштәргә ИГ-ның хәрби йәки административ структуралары аша социаль алға китеш вәғәҙә иткәндәр. Тоҡом лидерҙары менән эш алып барылған. Мәҫәлән, 2015 йылдың ғинуарында ИГ етәкселеге вәкилдәренең Хасеке провинцияһындағы ҡәбиләләр аҡһаҡалдары менән осрашыуы хаҡында хәбәр ителгәйне. Уның маҡсаты — провинцияның административ үҙәген баҫып алғанда уларҙың хуплауын өмөт итеү&lt;ref name=&quot;проз&quot; /&gt;.
Ошондай уҡ аҙымдар Дейр-эз-Зор провинцияһында ла яһалған (2014 йыл)&lt;!--&lt;ref name=&quot;leverrier-8dec13&quot;&gt;[http://syrie.blog.lemonde.fr/2013/12/08/deir-ez-zor-a-lest-de-la-syrie-des-islamistes-des-tribus-et-du-petrole/ Deïr ez-Zor, à l’est de la Syrie. Des islamistes, des tribus et du pétrole… Le Monde, 8 December 2013]&lt;/ref&gt;--&gt;.

== Сүриәлә граждандар һуғышында сит илдәрҙең ҡатнашыуы ==
{{Основная статья|Иностранное участие в гражданской войне в Сирии|Интервенция США и их союзников в Сирии}}
Конфликтты күрше дәүләттәргә таратыу: конфликт бер нисә илгә ҡағылды, уларҙы хәрби көстәрен сикле ҡулланырға мәжбүр итте.

=== Ҡораллы оппозицияны яҡлау ===
Үҙенең Сүриә оппозицияһын (НКСРОС) хуплауы тураһында түбәндәге илдәр иғлан итте:
* {{Флаг США}} [[АҠШ]];
* {{Флаг Турции}} [[Төркиә]];
* {{Флаг Великобритании}} [[Бөйөк Британия]];
* {{Флаг Франции}} [[Франция]];
* {{Флаг Саудовской Аравии}} [[Сәғүд Ғәрәбстаны]];
* {{Флаг Катара}} [[Катар]]&lt;ref name=&quot;RIA_2013-1&quot;&gt;[http://ria.ru/world/20130826/958749095.html Сирия: в чём суть конфликта] // РИА Новости&lt;/ref&gt;.

; Ҡорал менән тәьмин итеү һәм хәрби ярҙам
''Шулай уҡ ҡарағыҙ: [[Timber Sycamore]]''

Америка Ҡушма Штаттары һәм Бөйөк Британиянан ярҙам күләме бөтә иғлан ителгән осорҙа 200 миллион долларҙан ашыу тәшкил итте — хәрәкәттәр өсөн кәрәкле бөтә нәмәләр менән йыһазландырыу: бронежилеттар, элемтә ҡорамалдары, транспорт саралары һәм башҡалар. Америка Ҡушма Штаттарынан ярҙам 385 миллион доллар тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://news.mail.ru/politics/16064964/ | title = МИД: Великобритания приостановливает помощь сирийской оппозиции — Новости Политики — Новости Mail.Ru | accessdate = 2013-12-13 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131213134037/http://news.mail.ru/politics/16064964/ | archivedate = 2013-12-13 | deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213134037/http://news.mail.ru/politics/16064964/ |date=2013-12-13 }}&lt;/ref&gt; Вся помощь из США оценивается в 385 млн долларов&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.usaid.gov/what-we-do/working-crises-and-conflict/responding-times-crisis/where-we-work/syria | title = Crisis in Syria &amp;#124; U.S. Agency for International Development | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130502071344/http://www.usaid.gov/what-we-do/working-crises-and-conflict/responding-times-crisis/where-we-work/syria | archivedate = 2013-05-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502071344/http://www.usaid.gov/what-we-do/working-crises-and-conflict/responding-times-crisis/where-we-work/syria |date=2013-05-02 }}&lt;/ref&gt;.

* 2011 йылдың октябрь башында Сүриә президенты Асад баш күтәреүселәрҙең Төркиәнән ҡорал алыуы хаҡында белдерҙе&lt;ref&gt;{{Cite news|title = Башар Асад: Турция - региональный представитель интересов США|author = |url = http://www.regnum.ru/news/polit/1453604.html|work = [[Regnum]]|date = 2011-10-07|accessdate = 2015-10-01}}&lt;/ref&gt;.
* 2011 йылдың ноябрендә Иран телеканалы Францияның Сүриә ирекле армияһына үҙенең хәрби инструкторҙарын ебәреүе тураһында хәбәр иткәйне&lt;ref&gt;[http://www.rbcdaily.ru/2011/11/27/world/562949982149939 Франция ведёт подготовку боевиков для свержения режима в Сирии] // [[РБК daily]], 27 ноября 2011&lt;/ref&gt;.
* 2012 йылдың ғинуар аҙағында Сүриәнең Бунд хөкүмәте мәғлүмәт агентлығы Хамала, Хомста һәм Дамаскиҙа һуғышмандар Израиль ҡоралын (ҙур күләмдә) ҡулланыуы тураһында хәбәр иткәйне. Агентлыҡҡа ярашлы, һуғышмандарҙан Израилдә етештерелгән пулемёттар һәм гранаталар тартып алынған. Израилдың «Коль Исраэль» радиостанцияһы был уңайҙан, «Дамаск тәүге тапҡыр Израилдең сүриә оппозицияһына ярҙам күрһәтеүгә ҡыҫылышы булыу ихтималлығын иҫбатлай тип билдәләне&lt;ref&gt;[http://www.newsru.co.il/mideast/27jan2012/syria_111.html Дамаск: террористы используют в Сирии израильское оружие] // NEWSRU.CO.IL, 27 января 2012&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=qgznlLHb-44 Syrian Rebels Captured With Israeli Weapons]&lt;/ref&gt;. 2012 йылдың июлендә хөкүмәт ғәскәрҙәре Хама ҡалаһында боевиктарҙан Израилда етештерелгән бер нисә ҡорал берәмеген тартып ала&lt;ref&gt;[http://www.presstv.ir/detail/2012/07/12/250633/syria-forces-seize-israelmade-arms/ Syria forces seize Israel-made arms from rebels: Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130621131937/http://www.presstv.ir/detail/2012/07/12/250633/syria-forces-seize-israelmade-arms/ |date=2013-06-21 }}&lt;/ref&gt;. 2013 йылдың 14 мартында Дамасктан алыҫ түгел Сүриә армияһы Израилда етештерелгән ҡорал партияһы тейәлгән йөк машинаһын тотто - йөк машинаһында снарядтар, күсмә ракета ҡулайламалары, бронежилеттар, элемтә саралары һәм хәрби биноклдәр табылды&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/polit/228472 Сирийская армия перехватила крупную партию оружия израильского производства] // «Первый канал — Новости», 15 марта 2013&lt;/ref&gt;.
* 2012 йылдың апрель аҙағында Ливан армияһы Сьерра-Леоне флагы аҫтында йөҙөүсе Сүриә баш күтәреүселәре өсөн ҡорал тейәлгән «Lutfallah II» судноһын тотҡарлай&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2012/04/28/975607.html В Ливане конфискован груз оружия для оппозиции Сирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120615051508/http://www.rosbalt.ru/main/2012/04/28/975607.html |date=2012-06-15 }} // Росбалт, 28 апреля 2012&lt;/ref&gt;.
* 2012 йылдың 28 июнендә Le Figaro Төркиә аша Сүриә баш күтәреүселәренә Сәғүд гранатомёттары ебәрелеүе тураһында хәбәр итте&lt;ref&gt;[https://inosmi.ru/asia/20120628/194209015.html Как ЦРУ поставляет оружие сирийским повстанцам] // ИноСМИ&lt;/ref&gt;.
* 2012 йылдың авгусында Франция премьер-министры Жан-Марк Эйро Францияның «Сүриә ҡаршылығы» вәкилдәренә элемтә һәм шәхси һаҡланыу сараларын, шулай уҡ «ҡайһы бер ҡорамалдарҙы» тапшырыуын хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://ria.ru/arab_sy/20120822/728464917.html Париж отправил сирийским мятежникам средства связи и личной защиты] // РИА «Новости», 22 августа 2012&lt;/ref&gt;.
* 2012 йылдың 8 октябрендә хөкүмәт көстәре Алепполағы баҫып алынған һуғышмандар базаһында сит ил журналистарына Сәғүд Ғәрәбстанының Оборона министрлығына ҡараған ҡорал һалынған өс йәшникте күрһәтә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-19874256 'Saudi weapons' seen at Syria rebel base] // «BBC News» от 8 октября 2012&lt;/ref&gt;.
* 7 ноябрҙә оппозиция лидерҙарының береһе, элекке Сүриә магнаты Риад Сейф Катарҙың баш ҡалаһы Дохела Сүриә милли советы конференцияһында Франция президенты Франсуа Олланд, әгәр ул берләшә алһа, Сүриә оппозицияһына ҡорал ҡуйырға вәғәҙә итте, тип белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2012/11/07/1055916.html Росбалт. Франция пытается сплотить оппозицию Сирии, обещая ей оружие. 07/11/2012 19:49] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927034355/http://www.rosbalt.ru/main/2012/11/07/1055916.html |date=2015-09-27 }}&lt;/ref&gt;. 12 ноябрҙә, Катарҙа оппозиция съезынан һуң, Мәскәүҙәге Сүриә милли советы вәкиле Мәхмүд әл-Хәмзә хәбәр итеүенсә, коалиция ойоштороу инициаторы Риад Сейф Европа хөкүмәттәре менән «кәмендә тиҫтәләгән» һөйләшеүҙәр уҙғарған. «Был илдәр - Франция, Британия, Италия, Германия һәм Америка, көнбайыштың алдынғы илдәре, өҫтәүенә Катар һәм Сәғүд Ғәрәбстаны», -тине. Әл-Хәмзә әйтеүенсә, әгәр коалиция Бәшәр Асад ғәскәрҙәре менән һуғышҡан төркөмдәрҙе бер командалыҡ аҫтында берләштерә алһа, ҡорал бирергә вәғәҙә бирҙе. «Берҙәм етәкселек булһа - ҡорал да буласаҡ, сөнки әле Көнбайышта ҡорал Сүриәләге экстремистар ҡулына эләгер тип ҡурҡалар. Бөтә ҡораллы төркөмдәр өсөн хәрби етәкселек ойоштороу был проблеманы хәл итер, Асад режимына ҡаршы торорға һәләтле сифатлы ҡорал алырға мөмкин», - тине Әл-Хәмзә&lt;ref name=&quot;BBC_RUSSIA03&quot;&gt;.[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/11/121112_syria_west_arms.shtml Член СНС: Запад обещал помочь оппозиции Сирии оружием] // BBC. Русская служба, 12 ноября 2012&lt;/ref&gt;. 13 ноябрҙә Милли коалиция вәкиле Ясер Таббара, Көнбайыштың 16 ноябргә берҙәм фронт ойоштора алған осраҡта, Милли коалицияға хәрби ярҙам вәғәҙәләүен белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2012/11/13/1057884.html Сирийская оппозиция получит от Запада оружие после формирования единого фронта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926214639/http://www.rosbalt.ru/main/2012/11/13/1057884.html |date=2015-09-26 }} // Росбалт, 13.11.2012&lt;/ref&gt;.
* «Сүриә дуҫтары төркөмө» ойошторолдо. Көнбайыштан һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәренән уларға аҡса, ҡорал һәм белгестәр ебәрә. Урындарҙа Сүриә боевиктарын француз, Британия һәм Катар инструкторҙары уҡыта башлаған да инде (улар килгәс, Сүриә хәрби хеҙмәткәрҙәре араһында ҡорбандар һаны ҡырҡа артты). Оппозицияға ярҙамға «яугир-интернационалистарҙы» ебәрәләр, Сүриә сиге янындағы Төркиә аэродромдарына Ливиянан үҙҙәре теләп һуғышырға килгән  самолёттар ултыра, ә Сүриәлә Тунистан бер нисә тапҡыр ислам яугирҙарын тотҡандар, тигән хәбәр йөрөй&lt;ref name=autogenerated20140125-3 /&gt;.
* 2012 йылдың декабрендә Сәғүд Ғәрәбстаны Сүриә оппозицияһына Хорватияла етештерелгән югослав ҡоралын килтерә башлаған&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2013/02/26/world/middleeast/in-shift-saudis-are-said-to-arm-rebels-in-syria.html?ref=world&amp;_r=1&amp;#h&amp;#91;&amp;#93; Saudis Step Up Help for Rebels in Syria With Croatian Arms] // «The New York Times» от 26 февраля 2013&lt;/ref&gt;
* 2013 йылдың 28 майында Брюсселдә Европа Союзы Сүриә баш күтәреүселәрен ҡорал менән тәьмин итеүгә эмбаргоны оҙайтмаған, шулай уҡ Сүриәнең рәсми хөкүмәтенә ҡаршы яңы иҡтисади санкциялар индергән. Шул уҡ ваҡытта, кисекмәҫтән ҡорал килтереү булмаясаҡ, тигән ғаризалар яңғыраны. Шулай итеп, 2013 йылдың 1 июненән Евросоюз илдәренең һәр береһе айырым баш күтәреүселәргә ҡорал килтереү тураһында ҡарар ҡабул итергә тейеш булған. Рәсәй конфликтты тыныс юл менән көйләү юлында ҡаршылыҡтар тыуҙырған аҙымды ҡырҡа ғәйепләне, шул уҡ ваҡытта хәлде тотҡарлау өсөн  С-300 комплекстарын килтереү дауам ителәсәк&lt;ref name=&quot;Эмбарго&quot;&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/05/28/151522-print.html|title=Евросоюз отменил эмбарго на поставку оружия сирийским мятежникам|accessdate=2013-05-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gwy3scCz?url=http://9tv.co.il/news/2013/05/28/151522-print.html|archivedate=2013-05-28}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2013/05/130527_eu_syria_weapons.shtml ЕС не продлил эмбарго на оружие для повстанцев в Сирии]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ria.ru/arab_riot/20130528/940012482.html Госдеп США против поставок любого российского оружия в Сирию]&lt;/ref&gt;.
* «New York Times» гәзите хәбәр итеүенсә, «Сүриә боевиктарын ҡоралдың FN-6 күсмә зенит ракета комплекстары һәм башҡа төрҙәре менән 2013 йылда Катарҙың финанс ярҙамы менән Судан хөкүмәте тәьмин иткән&lt;ref&gt;[http://rbase.new-factoria.ru/news/new-york-times-o-postavkah-oruzhiya New York Times о поставках современного вооружения для сирийской оппозиции] // rbase.new-factoria.ru | Ракетная техника&lt;/ref&gt;.
* Сүриәнең кеше хоҡуҡтары буйынса күҙәтеү советы вәкилдәре хәбәр итеүенсә, боевиктар Алеппо ҡалаһы аэродромында өс МИГ-21 һәм МИГ-23 хәрби самолётын баҫып алған һәм Саддам Хөсәйен армияһында хеҙмәт иткән Ираҡ хәрбиҙәре етәкселегендә осоуға әҙерлек үткән&lt;ref&gt;[http://newsru.com/world/17oct2014/planes.html У «Исламского государства» есть боевые самолёты, пилоты обучаются у бывших иракских офицеров, докладывают наблюдатели]&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 19 июнендә Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендә Сүриәләге халыҡ-ара коалицияһы Хәрби-һауа көстәре Ракка ҡалаһы янында Сүриә истребителен бәреп төшөрҙө (истребитель был районда Сүриә армияһы һәм ополченецтар уҙғарған «Ислам дәүләте» төркөмөнә ҡаршы операцияла ҡатнашты), һуңынан пилот ҡотҡарылды. Һөжүм итеү өсөн сәбәп булып, самолёт Америка Ҡушма Штаттары ҡарамағындағы Сүриә демократик көстәренә ярҙам итеү позициялары янында бомба ташлауы, &lt;ref name=&quot;ng.ru&quot;&gt;[http://www.ng.ru/world/2017-06-19/100_iranvsusa.html Активная фаза американо-иранской войны уже началась?] // НГ, 19.06.2017&lt;/ref&gt;; икенсе көндө коалиция Сүриәнең Эт-Танф биҫтәһе янында Сүриә Ҡораллы Көстәренең БПЛА Shahed-129 бәреп төшөрә&lt;ref&gt;[https://news.rambler.ru/politics/37187114/ В Вашингтоне обсуждают возможный ответ на действия России в Сирии]&lt;/ref&gt;&lt;!-- ; 23? июня в Южном Хомсе американский истребитель F-15E сбил сирийский беспилотник Shahed 129 — или это про то же? --&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ng.ru/world/2017-06-23/6_7014_syria.html США продолжают в Сирии воздушную войну Версия для печати Добавить в избранное Обсудить на форуме. Россия не может помешать американцам сбивать сирийские самолёты и беспилотники] // Газета.ру, 23.06.2017&lt;/ref&gt;.

=== Сирия хөкүмәтенә ярҙам итеү ===
{{См. также|Роль России в гражданской войне в Сирии|Ирано-сирийские отношения}}
Сүриәлә властың ҡораллы юл менән алмашыныуына һәм ҡораллы конфликт башланғандан алып һөйләшеүҙәр ярҙамында эске сәйәси проблемаларҙы хәл итеү өсөн БРИКС илдәре — БРИКС, Рәсәй, Һиндостан, Бразилия, Көньяҡ Африка Республикаһы, шулай уҡ Иран һәм ҡайһы бер Латин Америкаһы илдәре сығыш яһаны&lt;ref name=RIA_2013-1 /&gt;.

Граждандар һуғышы башланғандан алып Рәсәй Сүриә хөкүмәтен ҡорал менән тәьмин итеү, белгестәр уҡытыу һәм хәрби советниктар йүнәлеше буйынса хуплай. 2011 йылдың октябрендә һәм 2012 йылдың февралендә Рәсәй Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советында Сүриәгә ҡаршы резолюциялар бикләне, сөнки был резолюциялар Бәшәр Асад хөкүмәтенә ҡаршы санкциялар йәки хатта хәрби интервенция индереү мөмкинлеген күҙ уңында тота&lt;ref name=&quot;Itar-Tass27-1-12&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation news&quot;&gt;[https://www.reuters.com/article/2012/01/27/us-syria-russia-idUSTRE80Q0I620120127 «Russia says U.N. Syria draft unacceptable: Itar-Tass»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128064627/https://www.reuters.com/article/2012/01/27/us-syria-russia-idUSTRE80Q0I620120127 |date=2012-01-28 }} // Reuters &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың сентябрендә Бәшәр Асадтың үтенесе буйынса Федерация Советы Рәсәй ҡораллы көстәрен Сүриәлә файҙаланыуға ризалыҡ бирҙе&lt;ref name=&quot;RT-1&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation news&quot;&gt;[http://www.rt.com/news/317013-parliament-authorization-troops-abroad/ «Russian parliament unanimously approves use of troops in Syria»]. 30 September 2015&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. &lt;/span&gt;&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең Сүриәләге һуғышта туранан-тура ҡатнашыуы яңы Рәсәй тарихында мөһим ваҡиғаға әйләнде, сөнки быға тиклем Рәсәйҙең ҡораллы көстәре бер ҡасан да ғәрәп илдәре территорияһындағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡаны булмаған&lt;ref name=&quot;трен&quot; /&gt;. Көнбайыш Рәсәйҙе Рәсәй авиацияһы Ислам дәүләтенең ҡораллы формированиеларына ғына түгел, Сүриә баш күтәреүселәр төркөмдәренә лә һөжүм итеүендә ғәйепләне&lt;ref name=&quot;aoc&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation news&quot;&gt;Hubbard, Ben (1 October 2015). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc3Oct&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation web&quot;&gt;[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-34431027 «Syrian crisis: Russia air strikes 'strengthen IS'»] // BBC.com&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.

* 2011 йылдан Сүриәнең Урта диңгеҙ яры буйында Рәсәй хәрби караптары төркөмө даими эшләй; шулай уҡ донъяла эфир тапшырыуҙары алып барылған Рәсәй киң мәғлүмәт саралары оппозицияның кире ҡиәфәтенә баҫым яһап, конфликтҡа даими иғтибар бүлә&lt;ref&gt;[http://rus.ruvr.ru/2013_09_17/Ubijca-avianoscev-vihodit-na-operativnij-prostor-Sredizemnomorja-5023/ «Убийца авианосцев» выходит на оперативный простор Средиземноморья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116201239/http://rus.ruvr.ru/2013_09_17/Ubijca-avianoscev-vihodit-na-operativnij-prostor-Sredizemnomorja-5023/ |date=2014-01-16 }} // Голос России&lt;/ref&gt;.
* 2013 йылдың 16 июнендә Иран етәкселеге президент Бәшәр Асадҡа ярҙам итеү өсөн Сүриәгә Ислам революцияһы һаҡсылары корпусының 4 мең хәрби хеҙмәткәрен ебәреү тураһында ҡарар ҡабул итте&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c12/773037.html Иран принял решение направить 4 тысячи военнослужащих в Сирию] — газета Independent On Sunday&lt;/ref&gt;. Ирандың Сүриә хөкүмәтен туранан-тура хуплау осраҡтары ғына түгел, ярҙамды тормошҡа ашырғанда юғары дәрәжәле Иран кешеләренең Сүриәлә һәләк булыуы ла билдәле&lt;ref&gt;{{Cite news|title=СМИ: в Сирии убит иранский генерал|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2375853|work=ТАСС|accessdate=2018-01-08|language=ru}}&lt;/ref&gt;.
2013 йылдың июлендә Кувейттың Alrai гәзите, оппозицияға һылтанып, президент Бәшәр Асад яғында 60 мең сит ил боевигы көрәшә тип хәбәр итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mignews.com/news/society/world/010713_110202_92619.html|title=Сирийская оппозиция: 60 тысяч иностранцев сражаются за Асада|accessdate=2013-07-01|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703003007/http://www.mignews.com/news/society/world/010713_110202_92619.html |date=2013-07-03 }}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 5 февралендә «Әр-Райя» гәзитенә интервьюла Ливандың «Хезболла» хәрби ойошмаһы етәкселәренең береһе былай тине&lt;ref&gt;[http://www.zman.com/news/2012/02/05/119728-print.html «Хизбалла» готова начать войну с Израилем ради спасения режима Асада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212095314/http://www.zman.com/news/2012/02/05/119728-print.html |date=2012-02-12 }}&lt;/ref&gt;:
{{начало цитаты}}Беҙҙең ойошма стратегик союздашыбыҙ Бәшәр Асадтың хөкүмәте ҡолатылыуына юл ҡуймаясаҡ. Кәрәк булһа, Бәшәр Асадҡа хәрби-сәйәси баҫымды кәметеү һәм донъя матбуғатының иғтибарын Сүриә проблемаһынан ситкә йүнәлтеү өсөн, сионистик оккупанттарға (Израиль) ҡаршы һуғыш башлаясаҡбыҙ.
{{конец цитаты|источник=}}

; Ҡорал менән тәьмин итеү һәм хәрби ярҙам
* 2012 йылдың 5 ноябрендә РФ сит ил эштәре министры Сергей Лавров, Рәсәй Сүриә президенты Бәшәр Асадтың армияһына һуңғы бер йылда 1 миллиард долларлыҡ ҡорал һатты, тип хәбәр итте. Ҡорал, совет заманында уҡ ҡул ҡуйылған килешеүҙәр сиктәрендә, һатыла һәм Сүриә яғына оҙатыла. Мысыр киң мәғлүмәт сараларына биргән интервьюһында Лавров, «Рәсәй Сүриәләге ҡораллы конфликтта бер яҡлы ла түгел», «… Сүриә сиктәрен тышҡы дошмандан һаҡлауҙы ойоштороуҙа ярҙам итәбеҙ» тип билдәләне&lt;ref&gt;[http://www.zman.com/news/2012/11/05/138178-print.html Сергей Лавров: мы продали Сирии оружия на миллиард долларов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130130091418/http://www.zman.com/news/2012/11/05/138178-print.html |date=2013-01-30 }} // zman.com&lt;/ref&gt;. &lt;br&gt;Сүриә хөкүмәтенә рәсәй ҡоралын Рәсәй Хәрби-диңгеҙ флотының десант караптарын файҙаланып оҙатыу күҙ уңында тотола (Сүриә экспрессы).
* 2012 йылдың 11 ғинуарында Сент-Винсент һәм Гренадин дәүләт флагы аҫтында Westberg Ltd. компанияһына ҡараған Chariot судноһы Санкт-Петербургтан Латакияға илткән юлда Лимассол тип аталған кипр портында тикшерелә. Хәбәр ителеүенсә, Chariot бортында патрондар табыла. Евросоюз тарафынан Сүриәгә ҡорал ташыуға эмбарго индерелеүгә ҡарамаҫтан, Кипр властары, судно маршрутты үҙгәртә тигән шарт менән, юлды артабан дауам итергә мөмкинлек бирҙе. Улар, Chariot Төркиәгә китер, тип өмөтләнә. Әммә һуңынан Төркиә властары судноның Рәсәйҙең хәрби-диңгеҙ базаһы урынлашҡан Сүриә Тартус портына килеүе һәм шул уҡ ваҡытта унан судноның ҡайҙа булыуы хаҡында сигнал таратҡан приборҙар алыныуы хаҡында иғлан итте. Ошо айҡанлы Америка Ҡушма Штаттары Рәсәй властарына йөктөң характерын аңлатыу үтенесе менән мөрәжәғәт итте&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/01/120111_us_russia_cyprus_ship.shtml
 |title=США хотят знать, какой груз везло в Сирию судно Chariot
 |date=2012-01-13
 |publisher=[[BBC]]
 |accessdate=2012-02-05}}&lt;/ref&gt;.
* 2012 йылдың 12 июнендә Американың Дәүләт департаменты башлығы Һ. Клинтон Рәсәйҙе Сүриә властары хөкүмәткә ҡаршы демонстранттарға ҡаршы ҡулланған удар хәрби вертолёттар менән тәьмин итеүҙә ғәйепләй. Клинтон белдереүенән һуң өс көн үткәс, Рәсәй Сүриәгә яңы вертолёттар ебәрмәне, ә ремонтланған өс Ми-25те генә кире ҡайтарҙы, уларҙы ремонтлауға контракт Сүриәлә хөкүмәткә ҡаршы протесттар башланғанға тиклем төҙөлгән, был турала Рәсәй властары вәкилдәре бер нисә тапҡыр белдерҙе. Британия Сит ил эштәре министрлығы башлығы Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы башлығы С. В. Лавров менән осрашыуҙа 14 июндә «Сүриәгә бөтә оборона поставкалары туҡтатылырға тейеш» тип һыҙыҡ өҫтөнә алды&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/06/120619_helicopters_ship_insurance.shtml Хейг: «Алаид», везший Ми-25 в Сирию, вернётся в Россию] // «Русская служба BBC» от 19 июня 2012&lt;/ref&gt;. &lt;br&gt;19 июндә ошо вертолёттарҙы ташыған «Алаид» судноһы Шотландия яры буйында туҡтатыла. Британия Standard Club страховкалаусы компанияһы уның страховкаһын (шулай уҡ караптың Рәсәй компанияһына ҡараған башҡа судноларҙың страховкаһын) юҡҡа сығарҙы. Standard Club үҙенең ҡарарын сухогруз Сүриәгә ҡорал килтергәне менән аңлатты&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2012/06/120625_alaed_lavrov_development.shtml Россия «не будет оправдываться» за вертолёты для Сирии] // «Русская служба BBC» от 19 июня 2012&lt;/ref&gt;.
* 2012 йылдың 10 октябрендә Төркиә Хәрби һауа көстәре General Dynamics F-16 Fighting Falcon (F-16) истребителдәре Анкара аэропортына Сүриәнең А-320 авиалайнерын ултырырға мәжбүр итте. «Syrian Air» самолётында Мәскәүҙән Дамаскиға осҡан 35 пассажир була. Биш сәғәтлек тентеүҙән һуң, Төркиә 12 йәшник таба. Төркиә Премьер-министры Реджеп Тайип Эрдоган самолёттың «припастар һәм хәрби ҡорамалдар ташыуын» рәсми рәүештә белдерҙе (төркиә киң мәғлүмәт сараларының рәсми булмаған мәғлүмәттәре буйынса, армия радиоэлемтәһе өсөн ҡорамалдар, шулай уҡ ракеталар компоненты булып хеҙмәт итә алған агрегаттар табылда)&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/10/121011_mid_syria_plane.shtml Турция: рейс Москва-Дамаск вёз военный груз] // «Русская служба BBC» от 12 октября 2012&lt;/ref&gt;. Төркиәнең Сит ил эштәре министрлығы башлығы һүҙҙәренсә, «тартып алынған йөк тыйылған, махсус рөхсәт ҡағыҙҙары һәм документтарһыҙ, өҫтәүенә граждандар авиацияһында транспортировкаланырға тейеш түгел»&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/537450#ixzz2DxPhDwTd Турция отпустила сирийский самолёт, изъяв военное оборудование] // «Известия» от 11 октября 2012&lt;/ref&gt;. Внуково аэропортының матбуғат үҙәге етәксеһе «бортта авиация ҡағиҙәләре менән ташыуҙы тыйған бер ниндәй предмет та булманы» тип хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/352596/ Москва отрицает, что на борту сирийского самолёта был запрещённый груз] // «НТВ» от 12 октября 2012&lt;/ref&gt;. Сүриә Сит ил эштәре министрлығы А-320-нең тыйылған йөктәрҙе ташымауын хәбәр итте, йөктө кире ҡайтарыуҙы талап итте һәм «төркиә властарының граждан авиалайнерын көс менән ултыртыртырға мәжбүр итеүе теге йәки был дәүләт биләмәһе өҫтөнән осҡан авиалайнерҙарҙы тентеү хоҡуғын биргән закондарҙы ла боҙоу булып тора» тип билдәләне&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=930621 МИД Сирии: самолёт, задержанный в Турции, не перевозил запрещённых грузов] // «Вести. RU», 12 октября 2012&lt;/ref&gt;. &lt;br&gt;Октябрь уртаһында Рәсәйҙең Сит ил эштәре министрлығы вәкиле Александр Лукашевич былай тине: «Был бөтөнләй легаль йөк булды — РЛС өсөн электр ҡорамалдары ине»&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.kommersant.ru/doc/2055906|title=Сыграли в ящики|description=&quot;Ъ&quot; стали известны детали операции по доставке груза, перехваченного Турцией в сирийском лайнере|accessdate=2013-04-20}}&lt;/ref&gt;.
* 2012 йылдың 19 декабрендә Израилдең Дебка интернет-сайтында хәбәр ителеүенсә, Рәсәй хәрби караптары Сүриәнең Тартус портынан 24 «Искәндәр» 9K720 оператив-тактик ракета комплексын тейәп оҙатҡан&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/news/society/world/281212_123251_38811.html Россия передала в руки Асада крылатые ракеты «Искандер»] // MIGNEWS.COM от 28 декабря 2012&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{youtube|zemQ4u5J7gA#!|Assad's deadly agenda: First, chemicals, next, Iskander 9K720}}&lt;/ref&gt;.
* 2013 йылдың 30 майы. The Washington Post гәзите 2013 йылдың 12 мартында Сүриә армияһы командованиеһы «Рособоронэкспорт»ҡа яҙған документ — ҡоралға заказ баҫтырып сығарҙы. Сүриә армияһын тәьмин итеү бюроһы башлығы дивизион генералы Али Әл-Сәлимдең «Рособоронэкспорт»тың генераль директоры, отставкалағы генерал-майор Анатолий Исайкин исеменә ебәргән хатында ҡоралдарҙы һәм уларға боеприпастарҙы: 20 000 йыйылмалы Калашников автоматы, калибры 5,45 мм калибрлы 1000 ҡыҫҡа йыйылмалы прикладлы АК автоматы, 7,62 калибрлы 20 миллион патрон; 5,45 мм калибрлы 1 миллион патрон, 300 комплект РПГ-7 гранатомёттары; 25 АГС гранатомёт; 1100 дуға аҫты көбәкле гранатомёты һәм уларға 1 миллион снаряд; 1200 төрлө пулемёт, шуларҙың 400 данаһы - станоклы «КОРД» пулемёты, 100 данаһы - сошкаларҙағы «КОРД» пулемёты, 400 данаһы - станоклы ПКС пулемёты, 100 данаһы - сошкаларҙағы пулемёт, 60 данаһы - 14,5 мм калибрлы пулемёт, шулай уҡ АГС миномёт өсөн 300 мең атыу ҡаралған, 100 мең ҡул оборона гранаталары, АК 7,62 мм өсөн магазин, 10 мең дана снайпер патроны, 12,5 мм калибрлы 100 төнгө тоҫҡаулы снайпер винтовкалары, анти-снайпер детекторы (50 дана) һатып алыу буйынса ҡыҙыҡһыныуын белдерә. Хат рус телендә яҙылған: «Бөтә ғаризаны кисекмәҫтән эшкәртеү өсөн тейешле органдарға күрһәтмәләр биреүегеҙҙе һорайбыҙ. Хеҙмәттәшлек өсөн рәхмәт белдерәбеҙ», - тиелә хат аҙағында&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://apps.washingtonpost.com/g/page/national/syrian-army-generals-weapons-request/187/|title=Syrian army general's weapons request|accessdate=2013-05-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H19ztXlc?url=http://apps.washingtonpost.com/g/page/national/syrian-army-generals-weapons-request/187/|archivedate=2013-05-31}}&lt;/ref&gt;.
* 2013 йылдың июнендә Ираҡ хөкүмәте махсус акт ҡабул итте, уның буйынса Сүриәгә донъя баҙарында һатып алынған ҡорал һәм боеприпастар, шулай уҡ армия өсөн яғыулыҡ-майлау материалдары (элек Ираҡ менән Сүриә араһында көсөргәнешлек бар ине) льготалы шарттарҙа ҡайтарыла&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/world/2013/06/13/siriiskii-krizis/713107-mir-gotov-smiritsya-s-pobedoi-voisk-asada-nad-oppozitsiei%20Мир%20готов%20смириться%20с%20победой%20войск%20Асада%20над%20оппозицией http://www.km.ru/world/2013/06/13/siriiskii-krizis/713107-mir-gotov-smiritsya-s-pobedoi-voisk-asada-nad-oppozitsiei Мир готов смириться с победой войск Асада над оппозицией]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }} // KM.RU&lt;/ref&gt;.
* 2013 йылдың июле - Akhabar Alaan телеканалы сүриә армияһы офицерына һылтанып хәбәр итеүенсә, оппозиция көстәрен күҙәтеү өсөн армия Рәсәйҙә етештерелгән видеокамералар ҡуллана. Камералар, күреү мөмкинлеге насар булғанда һәм ҡараңғыла, 10 саҡрымға тиклем алыҫлыҡта төшөрөү мөмкинлегенә эйә&lt;ref&gt;[http://politikus.ru/industry/5606-siriyskaya-armiya-ohotitsya-na-boevikov-s-pomoschyu-sovremennyh-rossiyskih-kamer.html Сирийская армия охотится на боевиков с помощью современных российских камер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221210320/http://politikus.ru/industry/5606-siriyskaya-armiya-ohotitsya-na-boevikov-s-pomoschyu-sovremennyh-rossiyskih-kamer.html |date=2014-02-21 }} // Политикус — Politikus.ru&lt;/ref&gt;.
* 2015 йылдың 30 сентябре - Рәсәй авиацияһы Сүриәлә хәрби операциялар башлай&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-09-30|title = Российская авиация начала операцию в Сирии|url = http://lenta.ru/news/2015/09/30/syria/}}&lt;/ref&gt;.
&lt;!-- * 18 июня 2017 года с баз Корпуса стражей исламской революции (КСИР) в провинциях Керманшах и Курдистан был нанесён ракетный удар баллистическими ракетами средней дальности по базам террористов, расположенным на востоке Сирии (в районе [[Бои за Дейр-эз-Зор|города Дейр эз-Зор]])&lt;ref name=&quot;ng.ru&quot;/&gt;.--&gt;

== Химик ҡорал менән бәйле хәл ==
Сүриә конфликты барышында химик ҡорал ҡулланыу тураһында тәүге хәбәрҙәр 2013 йылдың 19 мартында ҡабул ителә - Сүриә властары уны Хан-әл-Асаль ауылы (Алеппо провинцияһы) янындағы алыштар барышында ҡулланыуҙары хаҡында белдерҙе&lt;ref name=&quot;химор-17&quot;&gt;[Как Сирию избавляли от химического оружия. История вопроса // Коммерсантъ, 03.07.2017]&lt;/ref&gt;.

2013 йылдың 21 авгусында киң мәғлүмәт сараларында Дамаск эргәһендәге Көнсығыш Гутала зарин газын ҡулланыу тураһында хәбәр баҫыла. Химик һөжүм һөҙөмтәһендә, хәбәр ителеүенсә, 600-ҙән 1,3 меңгә тиклем кеше һәләк булған. Сүриә властары һәм оппозиция химик һөжүм үткәреүҙә ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаҡты&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.tltnews.ru/world_news/44/460419/ | title = Эксперты ООН выявили пять фактов применения химоружия в Сирии}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://ria.ru/arab_sy/20130919/964531399.html | title = Керри не верит в причастность сирийской оппозиции к химатаке &amp;#124; РИА Новости}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://ria.ru/arab_riot/20130822/957897580.html | title = Эксперты: данные о применении в Сирии химоружия — провокация оппозиции &amp;#124; РИА Новости}}&lt;/ref&gt;. АҠШ Хөкүмәт көстәрен ошо һөжүм итеүҙә ғәйепләне. Франция һәм Америка Ҡушма Штаттары ғәрәп дәүләттәре булышлығында Сүриәгә һөжүм итеү тураһындағы мәсьәләне етди ҡараны. Америка Президенты Барак Обама Сүриәлә химия ҡоралын ҡулланыуҙы «ҡыҙыл һыҙат» аша үтеү тип ҡабул итеүҙәре, унан һуң халыҡ-ара берләшмә хәлгә ҡыҫылырға тейешлеге хаҡында бер нисә тапҡыр белдерҙе. 29 августа Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Хәүефһеҙлек советы ултырышында Рәсәй һәм Ҡытай резолюцияһына ярашлы проектына вето һалды&lt;ref name=&quot;сирия&quot; /&gt;.

2013 йылдың 10 сентябрендә Мәскәүҙә Сергей Лавров менән Сүриәнең сит ил эштәре министры Вәлид Муалләм һөйләшеүҙәрҙән һуң химик ҡорал запастарын халыҡ-ара контролгә ҡуйырға ризалашты. 13 сентябрҙә президент Бәшәр Асад илдең химик ҡоралды тыйыу буйынса конвенцияға ҡушылыуы тураһында документҡа ҡул ҡуйҙы. Өс көндән Сүриә Химик ҡоралды тыйыу ойошмаһына (ОЗХО) уның биләмәһендәге хәрби ағыулау матдәләре тураһында бөтә мәғлүмәтте еткерә. 14 сентябрҙә Женевала Сергей Лавров менән Джон Керри Сүриә химик ҡоралын 2014 йылдың уртаһына тиклем юҡ итеү тураһындағы килешеүгә өлгәште. 27 сентябрҙә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы бер тауыштан тейешле резолюцияны ҡабул итте, ә 14 октябрҙә Сүриә ОЗХО-ның 190-сы ағзаһы булды. Химик ҡоралдың арсеналдарын бөтөрөүҙең ентекле планы 15 ноябрҙә ОЗХО-ның башҡарма советы тарафынан раҫлана&lt;ref name=&quot;сирия&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;химор-17&quot; /&gt;.

2014 йылдың 27 декабрендә Мәскәүҙә Рәсәй, Америка Ҡушма Штаттары, Кытай, Сүриә, Норвегия, Дания һәм Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы эксперттары химик ҡоралды хәүефһеҙ сығарыуҙы ойоштороу буйынса фекер алышты. Уның тәүге партияһы 2014 йылдың 7 ғинуарында Сүриәнән Дания судноһында сығарылды. 7 июлдән 13 авгусҡа тиклем Урта диңгеҙҙә Америка судноһы бортында иң хәүефле химикаттар юҡ ителә. 2015 йылдың ғинуарында Сүриәлә химия ҡоралы етештереү һәм һаҡлау буйынса объекттарҙы бөтөрә башланылар&lt;ref name=&quot;химор-17&quot; /&gt;.

2015 йылдың авгусында химик ҡорал ҡулланыу осраҡтарын тикшереү буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы менән Химик ҡоралды тыйыу ойошмаһының (ОЗХО) берлектәге механизмы булдырылды. 2016 йылдың 4 ғинуарында ОЗХО Сүриә хөкүмәте химик ҡоралды юҡ итеү процесының тамамланыуын раҫланы. Эштәр Америка Ҡушма Штаттары, Финляндия, Бөйөк Британия һәм Германия предприятиеларында алып барылған&lt;ref name=&quot;химор-17&quot; /&gt;.

Сүриәлә химик ҡорал етештереү буйынса 12 объектты 2015 йыл аҙағына тиклем юҡ итеү күҙ уңында тотолғайны, әммә хәлдең ҡатмарлашыуы менән бәйле Химик ҡоралды тыйыу ойошмаһы белгестәре бөтә объекттарҙың да юҡ ителеүен раҫлай алманы&lt;ref name=&quot;сирия&quot; /&gt;.

2017 йылдың 4 апрелендә Сүриәнең Хан-Шейхун ҡалаһында химик һөжүм, шуның ҡорбаны - 80-дән ашыу кеше тураһында билдәле булды. Хомс ҡалаһынан 40 саҡрым алыҫлыҡтағы (Хомс провинцияһы) Урта диңгеҙ акваторияһындағы америка хәрби кораблдәре Эш-Шайрат авиабазаһына һөжүм яһаны, һәм Сүриә властарын ғәйепләне. Рәсәйҙә был һөжүмде суверенлы дәүләткә ҡаршы агрессия тип атанылар.

2017 йылдың 26 октябрендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советында Сүриәлә химик ҡорал ҡулланыу осраҡтарын тикшереү буйынса 
Химик ҡоралды тыйыу ойошмаһы-Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы механизмының берлектәге доклады таратылды. Докладта: Сүриәнең Хан-Шейхун ҡалаһында зарин ҡулланған өсөн Сүриә Ғәрәп Республикаһы, ә 2016 йылдың сентябрендә Ум-Хош тораҡ пунктында көкөртлө иприт файҙаланған өсөн ИГ яуаплы, тип әйтелә. Рәсәй яғы докладты һәүәҫкәр һәм факттарҙы һайлауҙа фаразлауға нигеҙләнгән тип баһаланы&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;[http://www.interfax.ru/world/596757 Тиллерсон возложил на Россию ответственность за применение химоружия Дамаском // Интерфакс, 23.01.2018]&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 18 ноябрендә Сүриәлә химик һөжүмде тикшереү буйынса Химик ҡоралды тыйыу ойошмаһы-Берләшкән Милләттәр Ойошмаларының берләштерелгән механизмы эшләүҙән туҡтаны, сөнки Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы химик ҡоралды ҡулланыуҙы тикшереүсе эксперттарҙың мандатын оҙайтыу хаҡында килешә алманы. Рәсәй Америка резолюция проектына вето һалды. Үҙ сиратында, ете ил Рәсәй тәҡдим иткән резолюцияны хуплауҙан баш тарта&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot; /&gt;.

2018 йылдың 7 апрелендә бер нисә хөкүмәткә ҡарамаған ойошма хөкүмәт ғәскәрҙәрен Дума ҡалаһы (Көнсығыш Гута) халҡына ҡарата химик һөжүм ойоштороуҙа  ғәйепләне. Дамаскиҙа һәм Мәскәүҙә баҫылған видеоматериалдарҙы махсус ҡуйылған һәм ялған тип атап, был ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаҡтылар. Шуға ҡарамаҫтан, Америка Ҡушма Штаттарының Дәүләт департаменты Сүриәлә химик ҡоралды ҡулланған өсөн Рәсәйгә һәм Иранға ҡәтғи рәүештә яуаплылыҡ йөкмәтте, ә президент Трамп Асадҡа ярҙам өсөн Рәсәйгә «ҙур хаҡ түләргә тура киләсәген» иҫкәртте. Сүриә биләмәһендә Рәсәй менән туранан-тура хәрби бәрелеш ҡурҡынысы янаған мөнәсәбәттәрҙе артабан киҫкенләштереү теләге Көнсығыш Гута Рәсәйҙең Америка Ҡушма Штаттары һәм Көнбайыш менән мөнәсәбәттәрендә киҫкенләшкән көрсөк фонында булды&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3598266 В Сирии подлили яду в огонь. Атака в Восточной Гуте чревата российско-американским столкновением // Коммерсантъ, 09.04.2018]&lt;/ref&gt;.

== Ҡорбандар ==
{{Основная статья|Потери Сирии от гражданской войны}}

=== Хәрби енәйәттәр ===
&lt;!-- просьба авторам (ну пожалуйста) писать в дальнейшем в основную статью по теме (смотрите Страницу Обсуждения этой статьи) --&gt;
Конфликт дауамында төрлө абруйлы халыҡ-ара ойошмаларҙан һәм киң мәғлүмәт сараларынан конфликтта ҡатнашыусылар тарафынан ҡылынған төрлө енәйәттәр тураһында даими хәбәрҙәр килә.

* 2012 йылдың 1 июне. Женевала барған Кеше хоҡуҡтары буйынса советтың махсус сессияһында Сүриәлә кеше хоҡуҡтары менән хәлде насарайтыу һәм Хулалағы һуйыш буйынса мәсьәләләр тикшерелде. Яҡынса тикшереү мәғлүмәттәре буйынса, 2012 йылдың 25 майында унда 108 граждан, шул иҫәптән 49 бала һәм 34 ҡатын-ҡыҙ үлтерелгән. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының кеше хоҡуҡтары буйынса баш комиссары Нави Пиллэй белдереүенсә:

 {{начало цитаты}}Бындай эштәр кешелеклеккә ҡаршы енәйәт һәм башҡа халыҡ-ара енәйәттәр тип аталырға мөмкин. Улар Сүриәлә язаһыҙ ҡылынған граждандарға киң масштаблы йәки системалы һөжүм итеүҙең бер өлөшө булараҡ ҡаралырға мөмкин&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=17606|title=Нави Пиллэй заявила, что массовые убийства в Хуле могут быть квалифицированы как преступления против человечности|accessdate=2013-06-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HRIw2exE?url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=17606|archivedate=2013-06-17}}&lt;/ref&gt;.{{конец цитаты|источник=}}

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының кеше хоҡуҡтары буйынса Юғары комиссары Нави Пиллэй Сүриә властарын Сүриәлә гражданлыҡ шәхестәренә ҡаршы енәйәттәрҙең террористар тарафынан ҡылыныуы тураһында мәғлүмәтте бойондороҡһоҙ тикшерергә саҡырҙы. Рәсми Дамаск был боҙоуҙарҙы террорсыларға индерә, тип билдәләне ул. Сүриәләге енәйәттәр өсөн ғәйепте Пиллэй хөкүмәткә лә, оппозицияға ла йөкмәтә. Уның һүҙҙәренсә, властар тыныс граждандар йәшәгән райондарҙы ата, оппозиционерҙарҙы үлтерә, язалауҙар ҡуллана. Ул оппозицияны хөкүмәттең фаразланған мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәрен үлтереүҙә, шартлатыу ҡулайламаларын ҡулланыуҙа, балаларҙы «тере ҡалҡан» сифатында файҙаланыуҙа ғәйепләй&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2012/09/17/1035141.html Росбалт, 17/09/2012 13:42. ООН составила новый список сирийцев, совершивших военные преступления] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190913070439/http://www.rosbalt.ru/main/2012/09/17/1035141.html |date=2019-09-13 }}&lt;/ref&gt;.

Нави Пиллэй раҫлауынса, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Кеше хоҡуҡтары буйынса идаралығында балаларҙы язалау, тотош ғаиләләрҙе, шул иҫәптән сабыйҙарҙы үлтереү тураһында документлаштырылған хәбәрҙәр бар&lt;ref name=&quot;жертвы конфликта &quot;/&gt;.

2013 йылдың 11 сентябрендә Бразилиянан Паулу Пиньейра етәкләгән Сүриәлә кеше хоҡуҡтарын боҙоуҙарҙы тикшереү буйынса БМО комиссияһының доклады баҫтырылды. Докладтан күренеүенсә, Сүриә хөкүмәте ғәскәрҙәре баш күтәреүселәр баҫып алған биләмәләрҙе баҫып алыу өсөн көрәш барышында хәрби енәйәттәр ҡылған. Был енәйәттәр тыныс граждандарҙы үлтереүҙе һәм дауаханаларҙы бомбаға тотоуҙы үҙ эсенә ала.

Бер үк ваҡытта оппозиция яғында һуғышҡан ислам боевиктары ла хәрби енәйәттәр ҡылған: судһыҙ һәм тикшереүһеҙ язалауҙар, аманатҡа ҡалғандарҙы баҫып алыу һәм торлаҡ кварталдарын утҡа тотоу. Докладта килтерелгән мәғлүмәттәр 2013 йылдың 15 майынан 15 июленә тиклем осорҙо үҙ эсенә ала&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mignews.co.il/news/society/world/110913_125504_93417.html|title=Инспекторы ООН в Сирии: виновны обе стороны|accessdate=2013-09-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130913174041/http://mignews.co.il/news/society/world/110913_125504_93417.html |date=2013-09-13 }}&lt;/ref&gt;. 2013 йылдың аҙағында «The Telegraph» британ гәзите халыҡ-ара «Human Rights Watch» (HRW) ойошмаһы Сүриәләге боевиктарҙың (ҡораллы оппозицияның) енәйәттәре тураһында доклад баҫтырып сығара: «Хьюман Райтс Вотч йыйған дәлилдәр енәйәттәр, аманат алыуҙың һәм оппозиция көстәре яғынан башҡа башбаштаҡлыҡтарҙың кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт кимәленә етеүен дәлилләй, - тиелә докладта. - Ошо енәйәттәрҙең масштабы һәм ойошторолоуы уларҙың даими рәүештә булыуын күрһәтә, шулай уҡ граждандарға һөжүм итеүҙең бер өлөшө булараҡ планлаштырыла».&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2013/10/11/hrw-anons.html ''Максим Макарычев''. Эксперт: Преступления оппозиции в Сирии стали системой] // [[Российская газета]]. — 11.10.2013.&lt;/ref&gt;

2017 йылдың февралендә  Atlantic Council Алепполағы Рәсәй енәйәттәре хаҡында доклад баҫтырып сығарҙы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.publications.atlanticcouncil.org/breakingaleppo/wp-content/uploads/2017/02/BreakingAleppo.pdf|title=Atlantic Council|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2018-01-08|archive-date=2019-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413221722/http://www.publications.atlanticcouncil.org/breakingaleppo/wp-content/uploads/2017/02/BreakingAleppo.pdf|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413221722/http://www.publications.atlanticcouncil.org/breakingaleppo/wp-content/uploads/2017/02/BreakingAleppo.pdf |date=2019-04-13 }}&lt;/ref&gt;

=== Террористик акттар ===
{{см. также|Список террористических актов, совершённых в ходе гражданской войны в Сирии}}
Сүриәлә даими рәүештә башлыса Сүриәләге тыныс халыҡҡа ҡаршы йүнәлтелгән террористик акттар бара. Бигерәк тә кешеләр күп йыйылған урындар: майҙандар, баҙарҙар, дауаханалар, мәктәптәр, университеттар акт объекттары булып хеҙмәт итә. Христиан сиркәүҙәре, мәсеттәр, ғибәҙәтханалар ҙа теракттарҙан яфа сигә&lt;ref&gt;[http://www.jewish.ru/tags/index.php?key_id=3425&amp;page=1 евреи Сирии]&lt;/ref&gt;.

=== Журналистарҙың һәләк булыуы ===
* 2013 йылдың 3 майы. Хоҡуҡ яҡлау ойошмаһының докладында Халыҡ-ара амнистия раҫланыуынса, конфликт башланғандан алып Сүриәлә кәм тигәндә 36 журналист аңлы рәүештә үлтерелгән. Ойошма билдәләүенсә, хөкүмәт көстәре лә, баш күтәреүселәр ҙә күрә тороп репортёрҙарға һөжүм итә. Хоҡуҡ һаҡлаусылар был хәлдә ике яҡты ла ғәйепләһә лә, хөкүмәт көстәре яғынан хоҡуҡ боҙоуҙар ҙурыраҡ, тип билдәләнә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2013/05/130503_rn_syria_journalists_amnesty.shtml|title=Amnesty: армия и повстанцы Сирии преследуют журналистов|accessdate=2013-05-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GY7Nh2j3?url=http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2013/05/130503_rn_syria_journalists_amnesty.shtml|archivedate=2013-05-12}}&lt;/ref&gt;.
* 2013 йылдың 27 майында хөкүмәт көстәренең баш күтәреүселәргә һөжүмен яҡтыртҡанда Күсейр ҡалаһы янында снайпер Сүриә «Әл-Ихбария» дәүләт телеканалы журналисы Яра Аббасты үлтерә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2013/05/130527_rn_syria_journalist_dead.shtml В Сирии убита журналист государственного телеканала]&lt;/ref&gt;.

== Дини эҙәрлекләү. Дини объекттарҙы һәм архитектура ҡомартҡыларын талау ==
Конфликтҡа тиклем ил халҡының 5 % тиерлек тәшкил иткән мәсихселәр властар яғынан эҙәрлекләүҙәргә дусар ителмәгән, оппозицияның еңеүе общинаның юҡҡа сығыуына килтерер тип, күп осраҡта хөкүмәткә тоғро ҡалған. Был хәл менән бәйле мәсихселәр боевиктарҙың бигерәк ҙур ҡыҫымына дусар ителгән. 1200 самаһы мәсихсе һәләк булған, төрлө деноминациялағы 450 меңдән ашыу (2 миллиондан ашыу) мәсихсе Сүриәне ташлап киткән сыҡҡан&lt;ref&gt;[http://www.fides.org/en/news/34821-ASIA_SYRIA_Patriarch_Gregory_III_True_martyrs_in_Maalula#.UuTtwNLHnIV Patriarch Gregory III: «True martyrs in Maalula»] // [[Agenzia Fides]]&lt;/ref&gt;. Дамаск һәм Алеппо христиан кварталдарында миномёттан атыу көндәлек күренеш булған&lt;ref name=&quot;hilarion&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.newsru.com/religy/31may2013/hilarion.html|title=О судьбе похищенных в Сирии епископов до сих пор ничего неизвестно, сообщили в РПЦ|date=2013-05-31|publisher=[[NEWSru.com]]|lang=ru|accessdate=2013-07-09|archiveurl=|archivedate=|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.
Дини эшмәкәрҙәрҙе урлау һәм үлтереү ҙә ғәҙәти күренешкә әйләнә. Шулай итеп, 2012 йылдың ғинуарында Хама ҡалаһында сыуалыштар ваҡытында православие руханийы Василий Нассерҙы атып үлтерәләр. 2013 йылдың 22 апрелендә Антиохиянан Алеппоға юлда боевиктар православие митрополиты Павел Алеппскийҙы (Павел Язиджи) һәм сиро-яковит Алеппский митрополиты Григорий Иоанн Ибраһимды (Gregorios Johanna Ibrahim) баҫып ала. Уларҙың артабанғы яҙмышы тураһында дөрөҫ мәғлүмәт һаман юҡ.

{{Also|Похищение православных епископов в Сирии}}
Һуғышмандар тиҫтәләгән христиан сиркәүҙәрен емергән. Атап әйткәндә, ҡораллы экстремистар Эль-Кусейр ҡалаһы эргәһендәге, сүриә-ливан сигенән 20 километрҙа,  Илья-Пәйғәмбәрҙең боронғо православие монастырына һөжүм иткән. Һуғышмандар христиан ғибәҙәтханаһын бушатҡан, сиркәүҙең кәрәк-яраҡтарын алып сыҡҡан, ҡыңғыраулығын шартлатҡан, миһрап, {{comment|купель|сиркәүҙә суҡындырғанда баланы сумдырып алыу өсөн һыу һалынған ҙур һауыт}} емертелгән, Сүриәлә христиандар ҙа, мосолмандар ҙа ихтирам иткән боронғо пәйғәмбәрҙең статуяһын ҡырған. Ғибәҙәтхананың йәше мең ярымдан ашҡан, ул архитектура ҡомартҡыһы булараҡ дәүләт һағында торған&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c11/732870.html Боевики в Сирии устроили погром в православном монастыре в городе Эль-Кусейр] // [[ИТАР-ТАСС]]&lt;/ref&gt;. 2013 йылдың сентябрендә боевиктар Ракка ҡалаһындағы Ғайса пәйғәмбәрҙең әсәһе грек-католик сиркәүенә баҫып инә, христиан культы әйберҙәрен яндыра, сиркәү эсендәге һындарҙы һәм тәреләрҙе юҡ итә һәм ҡыңғыраулыҡтан тәрене ырғыта. Әрмән католик сиркәүендә террористар манаралағы тәрене бәреп төшөрә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/09/26/159544.html|title=Боевики-исламисты надругались над церквями в сирийском городе Ракка|publisher=// {{iw|9TV}}|accessdate=2013-09-27}}&lt;/ref&gt;.

2013 йылдың июль аҙағында Раккала итальян руханийы Даль’Ольо Паолоны урлағандар. 14 августа Reuters агентлығы уны, башын киҫеп, умыртҡа һөйәген һындырып, язалағандарын хәбәр итә. Ул 2013 йылдың йәйендә исламсылар тарафынан үлтерелгән өсөнсө рухани була. Бынан алда интернетта француз руханиы Франсуа Мурадты һәм уның менән бергә булған тағы ла бер кешене язаланыу видеояҙмаһы урынлаштырылған була. Отец Паоло Даль’Ольо кеүек, һуғышмандар уларҙың башын киҫкән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/08/14/paolo-dall-oglio-dead-killed_n_3754528.html|title=Paolo Dall'Oglio Reported Dead: Missing Jesuit Priest Killed In Syria According To Human Rights Group|accessdate=2013-08-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6JFo4nKrw?url=http://www.huffingtonpost.com/2013/08/14/paolo-dall-oglio-dead-killed_n_3754528.html|archivedate=2013-08-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/08/15/156414-print.html|title=Исламисты в Сирии казнили итальянского священника|accessdate=2013-08-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6JFo5vhqK?url=http://9tv.co.il/news/2013/08/15/156414-print.html|archivedate=2013-08-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928213612/http://9tv.co.il/news/2013/08/15/156414-print.html |date=2013-09-28 }}&lt;/ref&gt;.

2013 йылдың декабрендә боевиктар Маалула ҡалаһындағы апостолдарға тиң Изге Фёкланың Иконийская монастырын баҫып алына. Унан ун ике монахиня урлана&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pravoslavie.ru/news/66366.htm|title=Сирийские боевики захватили монахинь в Маалюле|accessdate=2013-12-03}}&lt;/ref&gt;.

Күпселеген сөнниҙәр тәшкил иткән боласылар (мөртәттәр), исламда икенсе йүнәлеш - шиғисылар яҡлыларҙың табыныу объекттарына һөжүм итә. Мәҫәлән, 2013 йылдың 1 июнендә фетнәселәр Бальбекта Шиғиның изге урындарының береһенә - Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең тыуасары Сәйет Хавлдың ҡәберенә һөжүм итә. Кәшәнәләрҙе утҡа тотоу һөҙөмтәһендә кәшәнә зыян күргән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mignews.co.il/news/disasters/world/010613_175331_99949.html|title=В Ливане нанесены удары по «Хизбалле»|accessdate=2013-06-02|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130702085040/http://mignews.co.il/news/disasters/world/010613_175331_99949.html |date=2013-07-02 }}&lt;/ref&gt;.

Баҫып алынған биләмәләрҙә ҡораллы конфликт барышында хөкүмәткә ҡаршы формированиелар музейҙарҙы һәм археологик объекттарҙы талауҙы ойоштора. Йыйылған аҡсаға ҡорал һәм һуғыш припастары һатып алына&lt;ref&gt;[https://expert.ru/2013/08/30/chetverka-samyih-znachimyih-pamyatnikov-sirijskoj-starinyi/ Четвёрка самых значимых памятников сирийской старины] // [[Эксперт (журнал)|Эксперт]]&lt;/ref&gt;.

== Ҡасаҡтар ==
{{главная|Беженцы гражданской войны в Сирии|Европейский миграционный кризис}}
Киҫкенләшкән ҡораллы конфликт арҡаһында хәрби хәрәкәттәр биләмәһенән китергә теләгән ҡасаҡтар күбәйә.

Рәсәй хәрбиҙәре баһалауынса, 2018 йылдың аҙағында, хәрби хәрәкәттәр осоронда, 2011 йылдан башлап Сүриәнән 6,9 миллиондан ашыу ҡасаҡ киткән. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ҡасаҡтар эштәре буйынса Юғары комиссары идаралығы мәғлүмәттәренә ярашлы, 2018 йылдың 1 декабренә 45 дәүләттә рәсми рәүештә теркәлгән 6 664 415 Сүриә ҡасаҡтары, шул иҫәптән 1 999 325 ҡатын-ҡыҙ һәм 398 852 бала була.

Был ҡасаҡтарҙың күбеһе түбәндәге дәүләттәрҙә: Төркиәлә (3,6 миллион), Ливанда (952 мең самаһы), Иорданияла (674 мең самаһы), Германияла (534 мең самаһы), Ираҡта (252 мең самаһы) була. Донъяның ун иленән 1,7 миллион кеше тыуған иленә ҡайтырға теләк белдергән (башлыса Ливан, Төркиә, Германия, Иордания, Ираҡ, Мысыр). 2018 йылдың декабренә ҡарата, һуғыш хәрәкәттәренән әҙ зыян күргән 412 тораҡ пунктта яҡынса 1,5 миллион урынға иҫәпләнгән ҡасаҡтарҙы ҡабул итеү һәм урынлаштырыу пункттары асылған&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. Шулай уҡ хәрби хәрәкәттәр зонаһында урынлашҡан ҙур ҡалаларҙа һәм ауылдарҙа инфраструктураның 40-70  %-ҡа емерелеүе ҡасаҡтарҙың ҡайтыуын ҡатмарлаштыра&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot; /&gt;.

== Иҡтисади эҙемтәләр ==
&lt;!--  {{update}}
Вооружённый конфликт и наложенные на Сирию экономические санкции имели катастрофические последствия для [[Экономика Сирии|сирийской экономики]]. Сильнейший удар был нанесён [[Туризм в Сирии|индустрии туризма]], дававшей ежегодно 8 млрд долларов стране, привлекавшей иностранную валюту и составлявшей 12 % ВВП Сирии. Сирийская экономика лишилась практически всей нефтяной отрасли. Прекратились иностранные инвестиции.

К маю 2012 года убытки от [[Международные санкции|международных санкций]] в отношении Сирии составили 4 млрд долларов США, санкции привели к [[Дефицит товарный|дефициту товаров]] [[Товары первой необходимости|первой необходимости]]&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2012/05/24/syria/ Сирия посчитала убытки от международных санкций] // [[Lenta.ru]]&lt;/ref&gt;.

Как заявил в 2013 году представитель Управления ООН по координации гуманитарных вопросов, для того, чтобы возобновить нормальную жизнь в Сирии и отстроить все разрушенные здания, уйдут десятилетия&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.mignews.com/print/200413_114221_31802.html|title=ООН: на восстановление Сирии уйдут десятки лет|accessdate=2013-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130424122538/http://www.mignews.com/print/200413_114221_31802.html|archivedate=2013-04-24}}&lt;/ref&gt;.

По оценке Управления Верховного комиссара ООН по делам беженцев (УВКБ) на 2013 год, существование почти половины населения Сирии зависит от гуманитарной помощи. Гуманитарную помощь получают миллионы сирийских беженцев и внутренне перемещённых лиц, причём продолжающееся насилие приводит к новым перемещениям гражданских лиц и ограничивает доступ к нуждающимся в помощи&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?NewsID=19603#.UaBvnqJ7Jss|title=От гуманитарной помощи зависит жизнь половины всего населения Сирии|accessdate=2013-05-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GstC82qD?url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?NewsID=19603#.UaBvnqJ7Jss|archivedate=2013-05-25}}&lt;/ref&gt;.
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/10/25/161502.html|title=Новые свидетельства гуманитарной катастрофы в Сирии|accessdate=2013-10-26}}&lt;/ref&gt;.

В марте 2014 года премьер-министр Сирии Валид аль-Хальки заявил, что ущерб от боевых действий за три года войны составил 4,7 триллиона фунтов (около 31,2 миллиарда долларов)&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.mignews.com/news/economics/world/260314_153950_21165.html|title=Ущерб от войны в 10 раз больше, чем признаёт режим Асада|accessdate=2014-03-26}}&lt;/ref&gt;. --&gt;

== Конфликтты көйләү буйынса дипломатик тырышлыҡ ==
{{главная|Попытки урегулирования сирийского конфликта|Ветированные резолюции ООН по Сирии}}
[[Файл:Manifestation pro révolution syrienne contre Assad et Poutine - Paris, 14-12-2016-3.jpg|мини|300px|Һуғышҡа ҡаршы демонстрациялар, Париж, 2016 йылдың 14 декабре]]

2011 йылда протесттар башланғандан алып Сүриәлә ҡан ҡойоуҙы туҡтатырға маташалар. Көнбайыш илдәре Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Бәшәр Асад хөкүмәтенә ҡаршы ҡаты саралар ҡабул итеүен талап итте. Әммә конфликтты хәл итеүҙең башҡа варианттары ла тәҡдим ителде, улар власты тыныс юл менән тапшырыуҙы күҙ уңында тота ине.

2012 йылдың ғинуарында Ғәрәп дәүләттәре лигаһы Сүриә көрсөгөн көйләү буйынса, Бәшәр Асад тарафынан власты вице-президент Фәруҡ әш-Шарға тапшырыуҙы, милли берҙәмлек хөкүмәтен булдырыуҙы, сит ил күҙәтеүселәре ҡатнашлығында һайлауҙар үткәреүҙе, хәүефһеҙлек хеҙмәттәрен реформалаштырыуҙы, яңы конституция әҙерләүҙе һәм уны бөтә халыҡ референдумында раҫлауҙы күҙ уңында тотҡан үҙенең планын тәҡдим итте. Планда шулай уҡ граждандарға ҡаршы енәйәттәрҙе тикшереү буйынса бойондороҡһоҙ комиссия ойоштороу ҡаралғайны&lt;!-- . Позднее, однако, ЛАГ приостановила свою деятельность в Сирии после вооружённого нападения на её представителей--&gt;&lt;ref&gt;[http://ria.ru/arab_sy/20120123/546454681.html ЛАГ разработала новый план по Сирии по «йеменскому сценарию»]&lt;/ref&gt;.

Ошо тәҡдим нигеҙендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Совет ағзаһы булған 15 дәүләттең 13-ө хуплаған резолюция проектын тауышҡа сығарҙы. Әммә, вето хоҡуғы менән файҙаланып, Рәсәй һәм КХР резолюция ҡабул итеүҙе япты. Рәсәй вәкилдәре резолюция тексында Сүриәгә хәрби баҫып инеү һәм &quot;ливия сценарийы&quot;ның ҡабатланыуы хәүефен ҡараны&lt;ref&gt;{{книга|автор=Исаев Л.М., Шишкина А.Р.|заглавие=Сирия и Йемен: Неоконченные революции|место=М.|издательство=Книжный дом «ЛИБРОКОМ»|год=2012|страниц=264|isbn=978-5-397-03133-2|ref=Исаев}}&lt;/ref&gt;.

Был резолюцияны үткәрмәү өсөн яуап рәүешендә «Сүриә дуҫтары» төркөмө — халыҡ-ара дәүләттәр төркөмө (АҠШ, Канада, Бөйөк Британия, Германия, Италия, Франция, Төркиә, Мысыр, Иордания, Катар, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Сәғүд Ғәрәбстаны һ. б.) булдырылды, уларҙың вәкилдәре 2012—2014 йылдарҙа Сүриәләге хәлдәрҙе БМО Именлек Советы сиктәренән тыш тикшереү өсөн даими осрашып торҙо. «Сүриә дуҫтары» конференцияларында халыҡ-ара ойошмалар — Ғәрәп дәүләттәре лигаһы, Европа союзы, Фарсы ҡултығының Ғәрәп дәүләттәре хеҙмәттәшлеге советы, Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы һәм башҡалар ҡатнашты. Сүриә оппозицияһы революцион һәм оппозицион милли коалицияһы ҡатнашты.

2012 йылдың мартында Сүриәлә ҡораллы конфликтты көйләү буйынса тыныс планды Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы генераль секретарының махсус вәкиле Кофи Аннан тәҡдим итте. Планда, атап әйткәндә, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының махсус механизмының һөҙөмтәле контроле аҫтында бөтә яҡтарҙың ҡораллы көс ҡулланыуын туҡтатыу, зыян күреүселәргә гуманитар ярҙам күрһәтеү һәм Сүриә-ара инклюзив сәйәси диалог башлау күҙ уңында тотола. Тәү сиратта тыныс пландағы талаптар Сүриә властарына йүнәлтелде, улар «Сүриә халҡының өмөт-ышанысын һәм ынтылышын иҫәпкә алырға», хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатырға һәм ауыр ҡоралдарҙы ҡалаларҙан алып китергә тейеш ине. Сүриә оппозицияһы ла ошондай уҡ йөкләмәләрҙе үтәргә тейеш ине. Апрель уртаһында килешеү иғлан ителде, Сүриә биләмәһенә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының бер нисә йөҙ күҙәтеүсеһе килде. Май аҙағында тыныслыҡ өҙөлә, һәм июнь башында ҡораллы хәрәкәттәр тергеҙелә. 2012 йылдың авгусында финанс көрсөгө арҡаһында Кофи Аннан отставкаға китеү тураһында ҡарар ҡабул итте.

2014-2019 йылдарҙа Италия дипломаты Стаффан де Мистура БМО-ның Сүриәләге генераль секретарының махсус вәкиле булды. Ул Кофи Аннандың отставкаһына киткәндән һуң тәғәйенләнде.

2015 йылдың көҙөндә Сүриә буйынса Вена тыныслыҡ һөйләшеүҙәре үтте. 2011-2014 йылдарҙағы һөйләшеүҙәр бынан алдағы уңышһыҙлыҡ менән тамамланғас, ул Сүриәләге ҡораллы конфликтты хәл итергә маташты.

Яңы һөйләшеүҙәр алып барыуға 2015 йылдың 30 сентябрендә Сүриәлә башланған Рәсәй Һауа-йыһан көстәренең хәрби операцияһы сәбәпсе булды. Рәсәй ғәмәлдәре президент Бәшәр Асад файҙаһына көстәр балансын үҙгәртте. Шулай итеп, Сәғүд Ғәрәбстаны, Америка Ҡушма Штаттары һәм Европа союзы илдәре хуплаған оппозицияның Башар Асадты властан ситләтеү ниәте ҡурҡыныс аҫтында ҡалды. Венала Сүриә буйынса тыныслыҡты көйләүҙең яңы планы 2016 йылда үткән, Женевала Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы етәкселегендә Сүриә-ара һөйләшеүҙәр башлауҙы күҙ уңында тота.

2017 йылдың ғинуарында Астана өс иле - Рәсәй, Төркиә һәм Иран башланғысы менән Астана форматында тыныс һөйләшеүҙәр башланды. Астана процесы һөҙөмтәһендә конституция комитеты составы төҙөлдө, ул 2019 йылдың аҙағында Сүриәнең яңы Конституцияһы проекты өҫтөндә эшләй башланы.

=== Ғәрәп дәүләттәре Лигаһы һәм Сүриә ===
ЛАГ-тың 24-се саммитында 2013 йылдың мартында рәсми рәүештә ошо ойошмаға ағза булып торған илдәргә Бәшәр Асадты еңеүгә өлгәшкән Сүриә оппозицияһына хәрби ярҙам күрһәтергә рөхсәт ителде. ЛАГ-та оппозицияны ҡоралландырыу Сүриәлә дошмандарҙың көсөн тигеҙләй һәм сәйәси ҡарарға өлгәшеүҙе тиҙләтә тип уйлайҙар&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.polosa.co.il/news/rossiya_ukraina/24552/|title=Россия: ЛАГ не хочет мира в Сирии|accessdate=2013-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130430005511/http://polosa.co.il/news/rossiya_ukraina/24552/|archivedate=2013-04-30|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430005511/http://polosa.co.il/news/rossiya_ukraina/24552/ |date=2013-04-30 }}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың мартында Ғәрәп дәүләттәре лигаһы «тыныс халыҡты күпләп үлтереү»ҙе ғәйепләне һәм конфликттың бөтә яҡтарын граждандар һуғышын туҡтатыу өсөн көс һалырға саҡырҙы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2014/03/26/171940.html|title=ЛАГ осудила режим Асада за массовую резню|accessdate=2014-03-26}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Timber Sycamore]]
* [[Участники сирийского конфликта]]
* [[Исмаилизм]]
* [[Религиозно-политический экстремизм]]
* [[Христианство в Сирии]]
* [[Штурм Хамы (1982)]]
* [[Material Evidence]]
* [[Гражданская война в Ираке]]
* [[Дивизия «Султан Мурад»]]

== Иҫкәрмәләр ==

=== Комментарийҙар ===
{{примечания|group=&quot;~&quot;}}

&lt;references group=&quot;К&quot;/&gt;

=== Сығанаҡтар ===
{{Примечания|3|refs=
&lt;ref name=autogenerated20140125-3&gt;{{cite web | url = http://expert.ru/expert/2012/31/sirijskaya-partiya/ | title = Сирия оказалась жертвой игры Запада, Персидского залива и Ирана}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;guardian120528&quot;&gt;[http://www.guardian.co.uk/world/2013/apr/30/hezbollah-syria-uprising-nasrallah Hezbollah is helping Assad fight Syria uprising, says Hassan Nasrallah] {{V|6|5|2013}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- &lt;ref name=&quot;потери в цифрах&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mignews.com/news/society/world/240114_212923_58545.html|title=Трёхлетняя гражданская война в Сирии: потери в цифрах|accessdate=2014-01-25}}&lt;/ref&gt;--&gt;
&lt;!-- &lt;ref name=&quot;1000 дней&quot;&gt;{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/12/10/164704.html|title=1000 дней с начала войны в Сирии: 128 тысяч погибших, более 2 млн раненных|accessdate=2013-12-10}}&lt;/ref&gt;--&gt;
&lt;ref name=&quot;жертвы конфликта&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=19735|title=Число жертв конфликта в Сирии превысило 93 тысячи|accessdate=2013-06-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HOz8MoH2?url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=19735|archivedate=2013-06-15|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;трен&quot;&gt;''Дмитрий Тренин.'' [http://globalaffairs.ru/number/Portret-siriiskoi-voiny-18817 Портрет сирийской войны] // Россия в глобальной политике, № 3, 2017&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;svoboda05-06-12&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.svoboda.org/a/24604366.html|title=Российско-китайская проблема Сирии|date=05.06.2012|publisher=svoboda.org|accessdate=2017-11-21}}&lt;/ref&gt;
}}


== Әҙәбиәт ==
* {{книга
 |автор         = Барабанов М. С., Васильев А. Д., Денисенцев С. А., Лавров А. В., Ломов Н. А., Лямин Ю. Ю., Никольский А. В., Пухов Р. Н.
 |заглавие      = Сирийский рубеж
 |ответственный = Под ред. М. Ю. Шеповаленко
 |место         = М.
 |издательство  = Центр анализа стратегий и технологий
 |год           = 2016
 |страниц       = 183
 |isbn          = 978-5-9902620-8-9
}}
* {{Армейский сборник|Киселёв В., Письменский Г., Попов В.|Тенденции и возможности. Некоторые формы и способы ведения боевых действий в Сирии|2016|02|3—7|http://sc.mil.ru/files/morf/military/archive/AC_2_2016.pdf}}
* {{Армейский сборник|Киселёв В.|Некоторые итоги боевых действий в Сирии|2016|07|8-17|http://sc.mil.ru/files/morf/military/archive/AC_07_2016.pdf}}
* {{статья
 |автор         = Кобылецкий О.
 |заглавие      = Точечная работа
 |ссылка        = http://orientir.milportal.ru/wp-content/uploads/2016/02/block.pdf
 |язык          =
 |издание       = [[Ориентир (журнал)|Ориентир]]
 |тип           =
 |год           = 2016
 |месяц         =
 |номер         = 1
 |страницы      = 24—29
 |archiveurl    = https://web.archive.org/web/20160506174345/http://orientir.milportal.ru/wp-content/uploads/2016/02/block.pdf
 |archivedate   = 2016-05-06
}}
* {{статья
 | автор         = Ковтун В. А., Голипад А. Н., Мельников А. В., Мосин Н. И., Климентьев Ю. А., Макаров М. Л., Повалихин А. П.
 | заглавие      = Химический терроризм как силовой инструмент проведения внешней политики США и стран Запада
 | ссылка        = http://www.supotnitskiy.ru/vestnik_voysk_rchbz/vestnik_rchbz2-1.pdf
 | ответственный =
 | издание       = Вестник войск РХБ защиты
 | год           = 2017
 | том           = 1
 | номер         = 2
 | страницы      = 3—13
}}
* {{статья
 | автор         = Хоршенко В.
 | заглавие      = «Халифат» как глобальный проект
 | ссылка        = http://orientir.milportal.ru/wp-content/uploads/2016/04/block.pdf
 | язык          =
 | издание       = Ориентир
 | тип           =
 | год           = 2016
 | месяц         =
 | номер         = 4
 | страницы      = 58—65
 | archiveurl    = https://web.archive.org/web/20160506173527/http://orientir.milportal.ru/wp-content/uploads/2016/04/block.pdf
 | archivedate   = 2016-05-06
}}
* {{статья
 | автор         = Charles Glass
 | заглавие      = «Tell Me How This Ends»
 | ссылка        = https://harpers.org/archive/2019/02/american-involvement-in-syria/
 | язык          = en
 | издание       = [[Harper’s Magazine]]
 | год           = 2019
 | месяц         =
}}
* {{статья
 |автор       = Bryan Lee
 |заглавие = The Impact of Cyber Capabilities in the Syrian Civil War
 |ссылка     = http://smallwarsjournal.com/printpdf/44700
 |язык         = en
 |издание   = Small Wars Journal
 |год           = 2016
 |месяц       =
 |число       = 26
}}{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [https://www.rbc.ru/rbcfreenews/604f15fe9a79478247f233a0 Что произошло с Сирией за десять лет войны // РБК, 15.03.2021]
* [https://iz.ru/1136166/elnar-bainazarov/voina-bez-osobykh-prichin-10-let-nazad-nachalsia-konflikt-v-sirii Война без особых причин: 10 лет назад начался конфликт в Сирии] // [[Известия]], 15 марта 2021
* [http://www.bbc.com/news/world-middle-east-39233357 «Six points which changed Syria’s war»] — статья эксперта по Ближнему Востоку [[Chatham House]] Т. Итона{{ref-en}}
* [https://www.bbc.com/news/world-middle-east-35806229 Why has the Syrian war lasted 10 years?] — обзорная статья [[BBC News|BBC]]{{ref-en}}
* [https://vz.ru/world/2020/2/29/1009209.html Сражения в Идлибе раскрыли цель Эрдогана в Сирии] // [[Взгляд (интернет-газета)|Взгляд]], 29 февраля 2020
* [https://rg.ru/sujet/4536/ Ситуация в Сирии] в хронике «[[Российская газета|Российской газеты]]»
* [http://tass.ru/info/848044 Основные группы сирийской оппозиции. Досье] // ТАСС, 6 января 2015
* [https://lenta.ru/articles/2012/07/13/syria/ Стороны сирийского конфликта перестали стесняться в методах] // [[Lenta.ru]], 13.07.12
* [https://lenta.ru/news/2012/07/17/dangers/ Последствия свержения Асада встревожили Израиль] [[Lenta.ru]], 17.07.12
* {{cite web|url=http://navoine.ru/syrian-conflict-photos.html|title=Сирия: фотографии конфликта|description=Подборка фото: газета «Телеграф»|accessdate=2013-04-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GEVRctH1?url=http://navoine.ru/syrian-conflict-photos.html|archivedate=2013-04-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514070927/http://navoine.ru/syrian-conflict-photos.html |date=2013-05-14 }}
* [http://muslimpolitic.ru/2013/08/geopoliticheskoe-izmerenie-novoj-e-ry-na-blizhnem-vostoke-2/ Геополитическое измерение «новой эры» на Ближнем Востоке] // muslimpolitic.ru, авг 2013
* {{статья |автор=Бычкова Юлия, Галустян Артём, Черненко Елена |заглавие= Два года войны в Сирии |оригинал= |ссылка= http://www.kommersant.ru/doc/2322152 |автор издания= |издание=[[Коммерсантъ]] |тип= |место= |издательство= |год=17.10.2013 |выпуск= |том= |номер= |страницы= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Бычкова, Галустян, Черненко |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131107014252/http://kommersant.ru/doc/2322152 |archivedate=2013-11-07}}

; Фильмдар
* д/ф [https://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&amp;v=V9i9kMjlF04#! «Сирийский дневник»] канала [[Россия-24]] (конец 2012)
* д/ф [https://www.youtube.com/watch?v=MX9C1bGRB8Y&amp;list=PLJfzZCO0xwHlrOEhrq_0uYhruuLpzeWsR#! «Битва за Сирию»] канала Россия-24
{{rq|renew|cleanup}}

{{Внешние ссылки}}

{{Гражданская война в Сирии}}
{{Аль-Каида}}
{{Техрик-е Талибан Пакистан}}

[[Категория:Сүриәлә Граждандар һуғышы|*]]</text>
      <sha1>oqy2twvfbjhmdesgcugijy7l589qkgz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пирогов Николай Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181896</id>
    <revision>
      <id>1308240</id>
      <parentid>1291493</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T19:57:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92454" sha1="jfc3ekachmvvbj5vhxyx7b5bkwlf7ia" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя = Николай Иванович Пирогов
| имя при рождении = 
| Дата рождения = 25.11.1810 (13)
| Место рождения = {{МР|Мәскәү}},&lt;br&gt;[[Рәсәй империяһы]]
| Дата смерти = 5.12.1881 (23.11)
| Место смерти = село Вишня&lt;br&gt;{{s|(ныне в черте г. {{МС|Винница}}),}}&lt;br&gt;[[Подольск губернаһы]],&lt;br&gt;[[Рәсәй империяһы]]
| Научная сфера = [[медицина]]
| Место работы = {{Императорский университет|Дерптский|1}},&lt;br&gt;[[МХА|Медико-хирургическая академия]]
| Учёная степень = {{Доктор университета|Дерптский|медицины|1833}}
| Учёное звание = {{Учёное звание|СПбАН|1}}
| Альма-матер = {{ИМУ|медицинский факультет|1828}},&lt;br&gt;[[Профессорский институт]]
| Научный руководитель = [[Мойер, Иван Филиппович|И. Ф. Мойер]]
| Знаменитые ученики = [[Платонов, Пётр Саввич|П. С. Платонов]]&lt;ref name=&quot;Викитека РБС ППС&quot;&gt;{{ВТ-РБС|Платонов, Пётр Саввич|[[Кульбин, Николай Иванович|Кульбин Н. И.]]}}&lt;/ref&gt;
| Известен как = 
| Награды и премии = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Орден Белого орла (Российская империя)}}{{!!}}{{Орден Святого Владимира 2 степени}}{{!!}}{{Орден Святого Владимира 3 степени}}
{{!}}-
{{!}}{{Орден Святой Анны 1 степени}}{{!!}}{{Орден Святой Анны 2 степени с императорской короной}}{{!!}}{{Орден Святой Анны 3 степени}}
{{!}}-
{{!}}{{Орден Святого Станислава 1 степени}}{{!!}}{{Орден Святого Станислава 2 степени}}
{{!}}-
{{!}}{{Медаль «За защиту Севастополя»}}{{!!}}{{Медаль В память войны 1853-1856 гг.|тип=из светлой бронзы на Андреевской ленте}}
{{!}}-
{{!}}{{Почётный гражданин города Москвы}}
{{!}}}
| Роспись = 
| Ширина росписи = 
| Викитека = 
| Викисклад = 
| Национальность = 
}}

'''Николай Иванович Пирогов''' ({{OldStyleDate2|25|ноября|1810|13}}, [[Мәскәү]] — {{OldStyleDate2|5|декабря|1881|23|ноября}}, Вишня ауылында (хәҙерге [[Винница]] ҡалаһы һыҙатында), Подольск губернаһы) — [[Рәсәй империяһы|рус]] хирургы һәм ғалим-анатом, тәбиғәт фәндәре белгесе һәм [[Педагогика|педагог]], профессор, беренсе топографик анатомия атласын булдырыусы, рус хәрби-ялан хирургияһына нигеҙ һалыусы, анестезия урыҫ мәктәбенә нигеҙ һалыусы. Йәшерен кәңәшсе (советник).

== Биографияһы ==
1810 йылдың 13 (25) ноябрендә Мәскәүҙә, хәрби коллегияһы казначейы майор Иван Иванович Пирогов (1772—1826) ғаиләһендә тыуған&lt;ref&gt;[http://starosti.ru/article.php?id=48385 Пироговская улица.] Газета «Вечерній курьеръ» (Москва, Российская империя), 5 декабря (22 ноября) 1915 года. // starosti.ru&lt;/ref&gt;. Ғаиләлә ун өсөнсө бала булған (элекке [[Император Дерпт университеты|Дерпт император университетында]] һаҡланған төрлө өс документҡа ярашлы, Н. И. Пирогов 2 йыл элек тыуған — 1808 йылдың 13 (25) ноябрендә&lt;ref&gt;[http://dspace.ut.ee/handle/10062/29247 Биографический словарь профессоров и преподавателей Императорского Юрьевского, бывшего Дерптского университета за сто лет его существования (1802—1902). Том II. — С. 261.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220155336/http://dspace.ut.ee/handle/10062/29247 |date=2016-12-20 }} // dspace.ut.ee&lt;/ref&gt;). Әсәһе — Елизавета Ивановна Новикова, элекке мәскәү сауҙагәрҙәре ғаиләһенә ҡараған.

Тәүге белемде өйөндә алған. 1822—1824 йылдарҙа В. С. Кряжевтың шәхси пансионында уҡый, атаһының матди хәле насарайыуы сәбәпле уҡыуын ташларға мәжбүр була. Пироговтың медицинаға уҡырға инеүендә ғаилә дуҫы медицина профессоры Ефрем Осипович Мухин төп роль уйнаған{{sfn|О людях Московского университета|2019|с=27}}. Был кешене Пирогов үҙенең рухи атаһы тип иҫәпләгән. Мухин Пирогов тураһында хәстәрлек күргән, ғаиләһенә аҡса менән ярҙам итә, хатта әсәһенә улын ҡаҙна-коштлы студент итергә тәҡдим иткән, ләкин мохтажлығына ҡарамаҫтан, Пироговтың әсәһе бынан баш тарта.

1823 йылда (14 йәшендә) Пирогов Мәскәү Император университетының медицина факультетына үҙ-коштлы студент сифатында (үҙенең йәшенә ике йыл өҫтәп, ун алты йәш тип күрһәтә) уҡырға инә. Был осорҙа Пироговтар ғаиләһе айырыуса бөлгөнлөккә төштө, Пироговтың студент мундиры ла булмай, һәм быны йәшереү өсөн ул лекцияларҙа, эҫенән яфаланып, шинелдә ултыра. Университетта Х. И. Лодер, М. Я. Мудров, Е. О. Мухиндың лекцияларын тыңлай, улар Пироговтың фәнни ҡараштары формалашыуына ҙур йоғонто яһай{{sfn|Императорский Московский университет|2010|с=558}}. 1828 йылда университеттың врач (медицина) фәндәре бүлеген тамамлай&lt;ref name=&quot;Биография на letopis.msu.ru&quot;&gt;[http://letopis.msu.ru/peoples/1883 Пирогов Николай Иванович. Краткая биография.] Сайт «Летопись [[Московский государственный университет|Московского университета]]» // letopis.msu.ru&lt;/ref&gt; һәм Император Дерпт университеты ҡарамағында асылған киләсәк профессорҙар әҙерләүсе институт тәрбиәләнеүселәре рәтенә яҙыла. Профессор И. Ф. Мойер етәкселегендә шөғөлләнә, уның йортонда В. А. Жуковский менән таныша, ә Дерпт университетында В. И. Даль менән дуҫлаша.

1833 йылда фән докторы дәрәжәһенә диссертация (тема: ''«Является ли перевязка брюшной аорты при аневризме паховой области легко выполнимым и безопасным вмешательством?»'') яҡлағандан һуң, Профессорҙар институты буйынса ун бер иптәшенән торған төркөм менән бергә (улар араһында — Ф. И. Иноземцев, П. Д. Калмыков, Д. Л. Крюков, М. С. Куторга, В. С. Печерин, А. М. Филомафитский, А. И. Чивилёв) медицина докторы дәрәжәһенәә уҡыуға йүнәлтелә{{sfn|Императорский Московский университет|2010|с=559}}.

Рәсәйгә ҡайтҡандан һуң (1836), Пироговҡа профессор кафедраһын алырға теләгән университетты һайларға тәҡдим ителә. Пирогов Мәскәү университетын һайлаған, ләкин ҡайтышлай ул ауырып киткән һәм оҙаҡҡа Ригала ҡалырға мәжбүр була. Шул уҡ ваҡытта Мәскәү университетының медицина факультетындағы хирургия кафедраһында урын булмай. Пирогов Император Дерпт университетының теоретик һәм практик хирургия кафедраһы ординар профессоры итеп һайлана (26 йәшендә), унда ул кафедраны етәкләгән тәүге рус профессоры була&lt;ref&gt;При выборе кандидатур для одноимённой кафедры в [[ИМУ|Императорском Московском университете]] предпочтение было отдано [[Иноземцев, Фёдор Иванович|Ф. И. Иноземцеву]].&lt;/ref&gt;, где он стал первым русским профессором, возглавившим кафедру.
[[Файл:Pirogov N.I.jpg|thumb|слева|192px|&lt;center&gt;Н. И. Пирогов (1857)&lt;/center&gt;]]
1841 йылда Пирогов Петербургка саҡырыла, бында ул Император Медицина-хирургия академияһында (ИМХА) хирургия кафедраһын етәкләй. Бер үк ваҡытта үҙе ойошторған 2-се Хәрби-ҡоро ер госпиталендә госпиталь хирургияһы клиникаһына етәкселек иткән. Хәрби хирургтарҙы уҡытыу Пироговтың бурысы булғанлыҡтан, ул шул заманда таралған хирургик алымдарҙы өйрәнеү менән шөғөлләнә башлаған. Уларҙың күбеһе тулыһынса эшкәртелгән була. Бынан тыш, Пирогов бер нисә яңы алым эшләгән, ошоноң арҡаһында ул башҡа хирургтарға ҡарағанда йышыраҡ осраҡта яралыларҙың аяҡ-ҡулдарын һаҡлап алып ҡалған. Бындай алымдарҙың береһе әлеге көнгә тиклем «Пирогов операцияһы» тип атала.
    
Пирогов белем биреүҙең тәьҫирле ысулын эҙләп, туңдырылған мәйеттәрҙә анатомик тикшереүҙәр уҙғарырға була. Был алым тәүге тапҡыр нидерланд анатомия һәм хирургия профессоры Питер де Ример тарафынан тасуирлана һәм 1818 йылда Голландия һәм француз телдәрендә нәшер ителә&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/riemer1818/0001/thumbs|автор={{Riemer, Pieter de}}|заглавие=Afbeeldingen van de juiste plaatsing der inwendige deelen van het menschelijk ligchaam...|год=1818|место=Gravenhage}}&lt;/ref&gt;, әммә Пирогов уйлап тапҡан методика нидерланд коллегаһының табышына бәйле булмай; Пирогов үҙенең методикһын «боҙ анатомияһы» тип атай&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://www.mediasphera.ru/issues/khirurgiya-zhurnal-im-n-i-pirogova/2010/9/030023-1207201091|автор=Ю. Л. Шевченко, В. М. Китаев|заглавие=«Ледяная анатомия» — прообраз современных лучевых изображений|год=2010|язык=|место=М.|издание=Хирургия. Журнал им. Н. И. Пирогова|тип=|месяц=|число=|том=|номер=9|страницы=4—8|issn=}}&lt;/ref&gt;. Шулай итеп яңы медицина дисциплинаһы — топографик анатомия барлыҡҡа килә. Был тикшереүҙәр һөҙөмтәһе буйынса ул 1859 йылда Санкт-Петербургта латин телендә табип-хирургтар өсөн алыштырғыһыҙ ҡулланмаға әйләнгән «Топографическая анатомия, иллюстрированная разрезами, проведёнными через замороженное тело человека в трёх направлениях» «Anatome topographica sectionibus per corpus humanum congelatum triplici directione ductis illustrata» беренсе анатомик атлас баҫып сығара. Ошо атлас һәм Пирогов тәҡдим иткән методика бөтә оператив хирургияны артабан үҫтереүҙең нигеҙе булып тора.

1846 йылда Пирогов Император Санкт-Петербург фәндәр академияһының (ИАН) ағза-корреспонденты итеп һайлана&lt;ref name=&quot;Биография на letopis.msu.ru&quot; /&gt;.

1847 йылда Пирогов ғәмәлдәге Император армияһында хеҙмәт итергә Кавказға китә, сөнки үҙе уйлап сығарған ялан шарттарында күсмә госпиталь һәм операция алымдарын һынарға, тикшерергә теләй. Кавказда беренсе тапҡыр крахмал һеңдерелгән бинттарҙы ҡуллана; крахмаллы бинттар менән бәйләү элек ҡулланылған ҡайырҙарға ҡарағанда уңайлыраҡ һәм нығыраҡ булып сыға.&lt;ref&gt;''Будко А. А.'' Гений отечественной медицины. К 200-летию со дня рождения Н. И. Пирогова. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2010. — № 11. — С.73-74.&lt;/ref&gt; Шул уҡ йылда Пирогов медицина тарихында тәүге тапҡыр 1846 йылда Уильям Мортон асҡан ялан шарттарында эфир наркозы (Салты ауылын ҡамау) ҡулланып операция яһай. Һуңғараҡ ул шуның кеүек ун меңгә яҡын операция яһай. 1847 йылдың октябрендә Пирогов ғәмәлдәге статский советник дәрәжәһен ала.

=== Ҡырым һуғышы (1853—1856) ===
[[Файл:N.I. Pirogov in Panorama Defence of Sevastopol.jpg|мини|280px|Н. И. Пирогов Севастополь Оборонаһы панорамаһында (уртала) (фрагмент)]]
[[Файл:Пирогов Николай Иванович, д.ст.сов., профессор, до 1860г 7138393 ч4 e1s.jpg|thumb|left|160px|Н. И. Пирогов «1853-1856 йылдарҙағы һуғышта күрһәткән хеҙмәттәре менән айырылып торған һәм ғәмәлдәге частар менән командалыҡ иткән кешеләр портреттары» альбомында]]
[[Файл:Вінниця - Садиба Пирогова - М. І. Пирогов 2.JPG|thumb|160px|left|Пирогов бармағы менән пуляны ала. (Винницалағы усадьбаһы.)]]
40 — 50-се йй. Көнсығыш мәсьәләһе бәхәсе киҫкенләшә. 1853 йылдың октябрендә Ғосман империяһы Рәсәйгә һуғыш иғлан итә. 1853 йылдың 18 ноябрендә Төркиәнең Синоп портында Ҡара диңгеҙ Флоты эскадраһы вице-адмиралы Павел Степанович Нахимов (1802—1855) төрөк флотын тар-мар итә. 1854 йылдың 6 ноябрендә Пирогов, үҙе етәкләгән табиптар һәм шәфҡәт туташтары төркөмө менән бергә, Санкт-Петербургтан хәрби хәрәкәттәр театрына юллана. Табиптар араһында Э. В. Каде, П. А. Хлебников, А. Л. Обермиллер, Л. А. Беккерс, медицина докторы В. И. Тарасов һәм Пироговтың тоғро ярҙамсыһы — фельдшер И. Калашников булған. Пирогов уҡытҡан шәфҡәт туташтары бөйөк кенәз Елена Павловна башланғысы менән яңы ғына булдырылған Крестовоздвиженский шәфҡәт туташы общинаһын ойоштора ул бөйөк кенәз Елена Павловна башланғысы менән яңы ғына булдырыла. Пирогов инглиз-француз ғәскәрҙәре ҡамауында ҡалған Севастополь ҡалаһының баш хирургы булған.

Яраланыусыларға операция яһап, Пирогов урыҫ медицинаһы тарихында тәүге тапҡыр гипстан бәйләмес ҡулланған, ул яралыларҙың аяҡ-ҡулдарын һаҡлау тактикаһына башланғыс биргән һәм байтаҡ һалдат-офицерҙарҙы ампутациянан ҡотҡарған. Севастополде ҡамағанда (1854—1855), Пирогов Крестовоздвиженский йәмғиәтендәге шәфҡәт туташтарының уҡыуына һәм эшенә етәкселек итә. Ул уларҙы дүрт төркөмгә: бәйләүселәр, аптекарҙар, хужалыҡ сестралары, шулай уҡ яралыларҙы госпиталгә тиклем оҙатып барған транспорт шәфҡәт туташтарына бүлгән. Был ул замандың яңылығы булған. Бынан тыш, шәфҡәт туташтары йыйыштырыу эше менән шөғөлләнгән, аш-һыу әҙерләгән һәм интенданттарҙы контролдә тотҡан. Севастополдә эшләгән 250 шәфҡәт туташының 17-һе яраларҙан һәм сирҙәрҙән вафат булған. Крестовоздвиженский общинаһы шәфҡәт туташтарының тиңһеҙ эшмәкәрлеге тураһында һәм уларҙың батырлығы иҫтәлегенә Пирогов «Креовоздвиженский берләшмәһенең 1854 йылдың 1 декабренән 1856 йылдың 1 декабренә тиклем хәрби госпиталдәрҙә яраланғандар һәм ауырыуҙар хаҡында хәстәрлек күргән шәфҡәт туташтарының эше тураһында тарихи күҙәтеү» яҙа[https://runivers.ru/doc/d2.php?CENTER_ELEMENT_ID=147214&amp;PORTAL_ID=7146&amp;SECTION_ID=6748 «Исторический обзор действий Крестовоздвиженской общины сестёр попечения о раненых и больных в военных госпиталях в Крыму и Херсонской губернии с 1 декабря 1854 по 1 декабря 1856 года»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220214185542/https://runivers.ru/doc/d2.php?CENTER_ELEMENT_ID=147214&amp;PORTAL_ID=7146&amp;SECTION_ID=6748 |date=2022-02-14 }}.

Пироговтың төп ҡаҙанышы — Севастополдә яралыларҙы сорттарға айырыуҙың бөтөнләй яңы ысулын индереүе. Пирогов донъяла тәүге тапҡыр яралыларҙы ауырлыҡ дәрәжәһе буйынса биш категорияға бүлергә тәҡдим иткән: 1) терелеренә өмөт ҡалмаған үлемесле яралылар; 2) кисектергеһеҙ ярҙам талап иткән ауыр һәм хәүефле яралылар; 3) беренсел ярҙам күрһәткәндән һуң госпиталгә алып барып еткереү мөмкин булған ауыр яралылар; 4) Госпиталгә оҙатылырға тейешле яралылар һәм 5) урында ярҙам күрһәтелгән еңел яралылар (еңелсә бәйләү йәки тәне өҫтөндә ултырған пуляны сығарыу). Бындай сорттарға бүлеү менән бәйле армияның бөтә дауалау-эвакуация хеҙмәте үҫеп сыҡҡан. Пирогов ҙур ауырлыҡ менән ат һәм уңайлы арбалар егелгән хәрби-транспорт командалары эшен ойошторған, бындай хеҙмәт яралыларҙы госпиталгә тиҙ арала алып барып еткерергә мөмкинлек биргән. Шуға күрә Пирогов ғәҙел рәүештә хирургияның хәрби-ялан хирургияһы булараҡ билдәле махсус йүнәлешкә нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә&lt;ref&gt;''Н. И. Пирогов''. [http://www.runivers.ru/lib/detail.php?ID=144295 «Севастопольские письма Н. И. Пирогова 1854—1855 гг.» — СПб., Типография М. Меркушева, 1907 год, 228 с..]{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // runivers.ru&lt;/ref&gt;.

Ошо һуғыш ваҡытында яралыларға һәм ауырыуҙарға ярҙам күрһәткән хеҙмәттәре өсөн Пирогов 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены менән бүләкләнә.

1855 йылда Пирогов Император Мәскәү университетының почётлы ағзаһы итеп һайлана&lt;ref name=&quot;Биография на letopis.msu.ru&quot; /&gt;. Ошо уҡ йылда Санкт-Петербург табибы Н. Ф. Здекауэрҙың үтенесе буйынса Пирогов йәштән сирләшкәлеге менән айырылып торған (хатта туберкулёз тип тә фаразлағандар) шул ваҡытта Симферополь гимназияһының өлкән уҡытыусыһы булып эшләгән Д. И. Менделеевты ҡабул итә һәм тикшерә. Пациенттың хәлен ҡәнәғәтләнерлек тип баһалаған Пирогов: «Һеҙ беҙҙән оҙағыраҡ йәшәйәсәкһегеҙ» — тигән. Был күрәҙәлек буласаҡ бөйөк ғалимдың яҙмышына ышаныс ҡына өҫтәп кенә ҡалмай, ә тормошҡа ла аша&lt;ref&gt;«Летопись жизни и деятельности Д. И. Менделеева». — [[Ленинград|Л]].: «[[Наука (издательство)|Наука]]», 1984.&lt;/ref&gt;.

=== Ҡырым һуғышынан һуң ===
Батырҙарса обороналауҙарына ҡарамаҫтан, ҡамауҙа тотоусылар Севастополде өлөшләтә яулай һәм Рәсәй империяһы Ҡырым һуғышында еңелә.

[[Файл:PGRS 2 071 Pirogov - crop.jpg|thumb|200пкс|слева|Н. И. Пирогов. 1860 йылдар башындағы литография]]
Петербургка ҡайтҡас, Пирогов Александр II император уны ҡабул итә. Ғалим императорға Урыҫ император армияһындағы ауырлыҡтарҙы, уның һәм ҡоралланыуының артта ҡалыуы тураһында һөйләй. Ошо осрашыуҙан һуң Пироговтың эшмәкәрлеге үҙгәрә — ул Одесса уҡыу округының бағыусыһы вазифаһына йүнәлтелә.
императорҙың ҡарарын ризаһыҙлыҡ күрһәтеүе тип ҡарарға мөмкин, ләкин Бынан алдараҡ Пироговҡа йылына 1849 һум һәм 32 тин ғүмерлек пенсия тәғәйенләнгән булһа ла, императорҙың ҡарарын ризаһыҙлыҡ күрһәтеүе тип ҡарарға мөмкин.

1858 йылдың 1 ғинуарында Пирогов Тайный советник дәрәжәһенә тиклем күтәрелә, һуңынан Киев уҡыу округының бағыусыһы (попечитель) вазифаһына күсерелә, ә 1860 йылда 1-се дәрәжә Изге Анна орденына лайыҡ була. Пирогов Рәсәй империяһында нығынған мәғариф системаһын үҙгәртергә маташҡан. Әммә Пироговтың эш иткәндә үҙен бойондороҡһоҙ&lt;ref&gt;''[[Чалый, Михаил Корнеевич|Чалый М.]]'' [http://archive.is/o/KJg9j/iht.univ.kiev.ua/library/ks/1900/pdf/kievskaya-starina-1900-6-E-(1294-1315).pdf Вторая киевская гимназия] // [[Киевская старина]]. — 1900. — № 6. — С. 288—309.&lt;/ref&gt;тотоуы власть менән бәхәскә килтерә һәм уға Киев уҡыу округы бағыусыһы вазифаһын ҡалдырырға тура килгән. 1861 йылдың 13 мартында Пирогов училищеларҙың баш идараһы ағзаһы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003542645?page=10 Россия. Министерство народного просвещения. Свод штатов и дополнительных к ним постановлений, действующих по Министерству народного просвещения.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220214185544/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003542645?page=10 |date=2022-02-14 }}&lt;/ref&gt;, ә 1863 йылда идаралыҡ бөтөрөлһә лә, ғүмерлеккә Рәсәй империяһының Халыҡ мәғарифы министрлығы ҡарамағында ағза булып тора. 

Пирогов сит илдә белем алған профессорлыҡ дәрәжәһенә лайыҡ рус кандидаттары менән етәкселек итергә ебәрелә. «Училищеларҙың баш идараһы ағзаһы булып торған элекке хеҙмәттәре өсөн» Пироговҡа йылына 5-әр мең һум эш хаҡы һаҡлап ҡалына.

[[Файл:N.I.Pirogov 1870 photo by P.S.Zhukov.jpg|мини|200пкс|left|Николай Иванович Пирогов. 1870 йыл]]
Үҙенең резиденцияһы итеп Пирогов Гейдельбергты һайлай, унда 1862 йылдың майында килә. Кандидаттар үҙҙәренең етәксеһен рәхмәт һүҙҙәре менән иҫкә алған. Мәҫәлән, Нобель лауреаты И. И. Мечников билдәләүенсә, Пирогов кандидаттар уҡыған башҡа ҡалаларға йыш барып, үҙ бурыстарын үтәүҙән тыш, уларға һәм уларҙың ғаилә ағзаларына, дуҫтарына һәр төрлө, шул иҫәптән медицина ярҙамы күрһәткән. Мәҫәлән, кандидаттарҙың береһе, Гейдельбергтың рус яҡташтар берлеге башлығы [[Модзалевский Лев Николаевич]] Джузеппе Гарибальдиҙы дауалауға аҡса йыйған һәм Пироговты яралы Гарибальдиҙы ҡарарға күндергән. Пирогов аҡсаһынан баш тартҡан, ләкин Гарибальди янына барған һәм, бөтә донъяға билдәле табиптар иғтибар итмәгән пуляны табып, Гарибальдиҙың яраһына климат ярамауына күрһәткән, һөҙөмтәлә Италия хөкүмәте Гарибальдиҙы әсирлектән азат иткән. Дөйөм фекер буйынса, тап Н. И. Пирогов ул саҡта Гарибальдиҙың аяғын, бәлки, башҡа табиптар үлемгә «хөкөм иткән» кешенең ғүмерен ҡотҡарған. «Мемуарҙар»ында Гарибальди былай тип иҫенә төшөрә: «Хәүефле хәлдә саҡта миңә киң күңелле иғтибар күрһәткән билдәле профессорҙар Петридж, Нелатон һәм Пирогов изге эштәр, ысын фән өсөн кешелек ғаиләһендә сиктәрҙең юҡлығын иҫбатланы...». Санкт-Петербургта фурор тыуҙырған был осраҡтан һуң Гарибальди менән һоҡланған нигилистар Александр II -гә һөжүм итә, һәм, иң мөһиме, Гарибальдиҙың Пруссия һәм Италияның Австрияға ҡаршы һуғышында Австрия хөкүмәтендә ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. «Ҡыҙыл» Пирогов, чиновник статусын һәм элек тәғәйенләнгән пенсияһын һаҡлап ҡалып, хеҙмәт бурыстарын үтәүҙән ситләштерелә.

Ижади көстәре сәскә атҡан мәлдә Пирогов дәүләт хеҙмәтенән дә, академик эшмәкәрлектән дә ситләтелә, үҙенең Винница эргәһендәге ҙур булмаған «Сейә» имениеһында йәшәй, унда бушлай дауахана ойоштора. Ул унан бер аҙға сит илгә, шулай уҡ лекциялар уҡыу өсөн Император Санкт-Петербург университетының саҡырыуы буйынса ғына сығып йөрөгән. Был ваҡытта Пирогов бер нисә сит ил академияһы ағзаһы булған. Пирогов имениенан бер нисә тапҡыр ғына сыға: тәүге тапҡыр - 1870 йылда француз-прус һуғышында ул Халыҡ-ара ҡыҙыл Тәре исеменән фронтҡа саҡырыла, ә икенсе тапҡыр - 1877-1878 йылдарҙа, өлкән йәштә булыуына ҡарамаҫтан, рус-төрөк һуғышы фронтында бер нисә ай хеҙмәт итә. 1873 йылда Пирогов 2-се дәрәжә Изге Владимир орденына лайыҡ була.

=== Урыҫ-төрөк һуғышы (1877—1878) ===
[[Файл:Обермиллер-Пирогов.jpg|200пкс|слева|thumb|А. Л. Обермиллер һәм Н. И. Пирогов. (А. Сумовскийҙың фотоһы). Кишинёв, 1877 йыл, 22 ғинуар&lt;ref&gt;Существуют две такие фотографии: одна принадлежит Пирогову, на её обороте имеется надпись, выполненная второй женой Пирогова, Александрой Антоновной: «Кишинёв в Генваре 1877 года», и вторая, на обороте которой дарственная подпись Пирогова А. Л. Обермиллеру: «Ученику и другу на память 1877 г. января 22. Да будет незабвенно». Обе хранятся в Военно-медицинском музее ВМА им. С. М. Кирова. Ф. Н. И. Пирогова (экз. Пироговых — № 20244. Размер 16,0 × 10,5 см).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор= Пирогов Н. И.|заглавие= Севастопольские письма и воспоминания|место = М.|издательство = Директ-Медиа|год= 2014|страницы= 6}}&lt;/ref&gt;.]]

Император  [[Александр II]] Болгарияға 1877 йылдың авгусында, Рус-төрөк һуғышы ваҡытында, тиңдәшһеҙ хирург һәм фронтта медицина хеҙмәтен иң яҡшы ойоштороусы булараҡ Пирогов хаҡында иҫкә ала. Оло йәштә булыуына ҡарамаҫтан (ул саҡта уға 67 йәш була), Пирогов, тулыһынса ирекле эшләү шарты менән, Болгарияға юлланырға ризалаша. Был теләк ҡәнәғәтләндерелә һәм 1877 йылдың 10 октябрендә Пирогов Болгарияла рус командованиеһының төп фатиры урынлашҡан Плевнанан алыҫ булмаған Горна-Студена ауылына килә.

Пирогов һалдаттарҙы дауалауҙы, яралыларҙы һәм ауырыуҙарҙы Свиштов, Згалев, Болгарене (Плевна өлкәһе), Горна-Студена, Велико-Тырново, Бохот, Бяла, Плевне ҡалаларындағы хәрби дауаханаларҙа тәрбиәләүҙе ойошторған. 1877 йылдың 10 октябренән 17 декабренә тиклем Пирогов Вит һәм Янтра йылғалары араһында рустар биләгән 12 000 квадрат километрлыҡ территорияла 700 саҡрымдан ашыу бричкала, санала йөрөй, 11 хәрби-ваҡытлы дауахананы, 10 дивизион лазаретын һәм егерме ике ауылда урынлашҡан өс аптека складын ҡараған. Ошо ваҡыт эсендә ул рус һалдаттарын, шулай уҡ күп болгарҙарҙы дауалаған һәм операция яһаған&lt;ref name=&quot;alpha&quot;&gt;''Николай Марангозов''. [http://www.slkbg.com/serv/Document?Action=show&amp;OrderBy=CreationTime&amp;Order=DESC&amp;DocID=1744620062 Николай Пирогов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130313194218/http://www.slkbg.com/serv/Document?Action=show&amp;OrderBy=CreationTime&amp;Order=DESC&amp;DocID=1744620062 |date=2013-03-13 }} Дума (Болгария) // slkbg.com (13 ноября 2003 года)&lt;/ref&gt;. 1877 йылда Пирогов Аҡ бөркөт ордены һәм Александр II портреты төшөрөлгән гәүһәрҙәр менән биҙәлгән алтын табакерка менән бүләкләнә.

1881 йылда Пирогов «мәғариф, фән һәм илһөйәр гражданлыҡ өлкәһендә илле йыллыҡ хеҙмәт эшмәкәрлеге менән бәйле» Мәскәү ҡалаһының бишенсе почётлы гражданы була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://duma.mos.ru/ru/201/page/svedeniya-o-pochetnyih-grajdanah-moskvyi|title=Сведения о почётных гражданах Москвы|author=|website=Московская государственная Дума|date=|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201019163229/https://duma.mos.ru/ru/201/page/svedeniya-o-pochetnyih-grajdanah-moskvyi |date=2020-10-19 }}&lt;/ref&gt;. Император Санкт-Петербург фәндәр академияһы (1846), Император Медицина-хирургия академияһы (1847, почётлы ағзаһы - 1857 йылдан алып) һәм Германияның «Леопольдина» тәбиғәтте өйрәнеүселәр академияһы (1856) мөхбир ағзаһы.

=== Һуңғы көндәре ===
[[Файл:Pirogov Nikolay Ivanovich2.jpg|мини|250пкс|«Үлгән көндә Николай Иванович Пирогов». Гравюра Матюшин Иван Иванович, 1881 йылдың 23 ноябре.]]
1881 йылдың башында Пирогов лайлалы ҡаты аңҡауының ауыртыуына һәм ярһыуына иғтибар итә. 1881 йылдың 24 майында [[Склифосовский, Николай Васильевич|Н. В. Склифосовский]] Н. В. Склифосовский Пироговтың баш һөйәгенең өҫкө яңағында яман шеш барлығын асыҡлай. Н.И. Пирогов 1881 йылдың 23 ноябрендә киске сәғәт 8-се 25 минутта&lt;ref&gt;{{статья|автор=Горелова Л. Е.|заглавие=Тайна Н. И. Пирогова|ссылка=http://www.rmj.ru/articles_1594.htm|издание=«Русский медицинский журнал»|год=2000|том=8|номер=8|страницы=349|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130821064306/http://rmj.ru/articles_1594.htm|archivedate=2013-08-21}}&lt;/ref&gt; Вишня ауылында (хәҙер - Винница ҡалаһының бер өлөшө) вафат була. Уның улының хәтирәләре буйынса, агония башланыр алдынан Н. И. Пирогов «ай тотолоу башланғаны һәм атаһының үлеме хаҡында» һөйләгән.

Үлеменә бер айҙан да әҙерәк ваҡыт ҡалғас (1881 йылдың 27 октябрендә) Пирогов үҙенә йыуаныс бирерлек булмаған диагноз ҡуйған. Уның вафатынан һуң: «Склефасофский ҙа (төп нөсхәлә шулай яҙылған), Валь һәм Грубе, Бильрот та миндә ulcus oris men. mus. cancrosum serpeginosum (лат. — {{comment|ауыҙҙың үрмәле ярылы сей яралы яман шеш|ползучая перепончатая слизистая раковая язва рта}} сирен билдәләй алманылар, белһәләр, тәүге өсәүһе операция тәҡдим итмәҫ ине, ә икенсеһе яман булмаған шеш тип әйтмәҫ ине» тигән яҙыу табыла.

=== Пироговтың кәүҙәһе ===
[[Файл:Труна з тілом М. І. Пирогова в некрополі.jpg|мини|250пкс|Забальзамированное тело Н. И. Пирогова в саркофаге]]
1881 йылдың 27 ноябрендә (9 декабрендә) дүрт сәғәт дауамында Пироговтың кәүҙәһен ике табип, ике фельдшер һәм рухани алдында (алдан сиркәү властарынан, «Н. И. Пироговтың өлгөлө христианлы һәм бөтә донъяға билдәле ғалим ҡаҙаныштарын иҫәпкә алып, уның кәүҙәһен ергә һалмаҫҡа, уның алла яратҡан һәм изге эштәрен белгән уҡыусылары һәм дауамсылары остаздарының яҡты ҡиәфәтен күрһен өсөн“ рөхсәт килгән, исемен мәңге онотолмаҫлыҡ итеп һаҡлау маҡсатында» һаҡларға Д. И. Выводцев бәлзәмләгән&lt;ref&gt;''Шевченко Ю. Л., Козовенко М. Н.'' «Музей Н. И. Пирогова». — СПб., 2005. — С. 24.&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Сборник&quot;&gt;Длительное сохранение бальзамированного тела Н. И. Пирогова — уникальный научный эксперимент // Biomedical and Biosocial Anthropology. — 2013. — V. 20. — P. 258.&lt;/ref&gt; үҙенең Вишня усадьбаһында (хәҙер Винница ҡалаһының бер өлөшө) ерләнгән. Өс йылдан һуң кәшәнә өҫтөндә В. И. Сычугов эшләгән сиркәү төҙөлгән.

1920-се йылдар аҙағында кәшәнәгә талаусылар үтеп инә, саркофагтың ҡапҡасын ваталар, Пироговтың шпагаһын (Франц Йософ бүләге) һәм тағылмалы тәреһен урлайҙар&lt;ref&gt;[http://www.fap.ru/index.php?nt=news&amp;id=6264&amp;print=1 Последний приют Пирогова.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130313194301/http://www.fap.ru/index.php?nt=news&amp;id=6264&amp;print=1 |date=2013-03-13 }} // fap.ru&lt;/ref&gt;. 1927 йылда махсус комиссия үҙенең отчётында: «Әлеге шарттар дауам итһә, Н. И. Пироговтың ҡәҙерле һөйәктәренә, тулыһынса ҡарауһыҙ ҡалыуы арҡаһында, мотлаҡ емерелеү янай» тип яҙған&lt;ref name=&quot;Сборник&quot; /&gt;.

1940 йылда Н.И. Пироговтың табутын асҡанда, ғалим Н. И. Пироговтың күҙгә күренгән кәүҙә өлөштәре һәм кейеме күбеһенсә күгәргән була; һөйәктәре мумияға әйләнгән булған. Мәйетте табуттан алмағандар. Мәйетте һаҡлау һәм тергеҙеү буйынса төп саралар 1941 йылдың йәйенә планлаштырылған. Бөйөк Ватан һуғышы башында совет ғәскәрҙәре сигенгән ваҡытта Пироговтың кәүҙәһе һалынған саркофагты ергә күмгән, һәм ул шунда ла зыян күргән. Был тәндең боҙолоуына, һуңынан реставрацияланыуына һәм бер нисә тапҡыр яңынан бәлзәмләнеүенә килтерә&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/prilog/nauka/03-04-02/4.shtm Памятник живому за спасение мёртвого.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110529031711/http://www.rg.ru/prilog/nauka/03-04-02/4.shtm |date=2011-05-29 }} «[[Российская газета]]» // rg.ru (2 апреля 2003 года)&lt;/ref&gt;. Был сараларҙа [[Смирнов, Ефим Иванович|Е. И. Смирнов]] ҙур роль уйнай&lt;ref name=&quot;Сборник&quot; /&gt;.

Пироговтың ҡәберлеге рәсми рәүештә «сиркәү-некрополь» тип атала. Пироговтың кәүҙәһе ер кимәленән түбәнерәк криптта- православие ғибәҙәтханаһының {{comment|түбәнге|цоколь}} ҡатында, бөйөк ғалимдың иҫтәлегенә хөрмәт күрһәтергә теләгәндәр килеп күрерлек быялаланған саркофагта урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://maps.yandex.ru/?um=2cai954vq-wdy4YHhS09w0vIlUKksuME&amp;l=map Место расположения усыпальницы Н. И. Пирогова на карте Винницы.] «[[Яндекс.Карты]]» // maps.yandex.ru&lt;/ref&gt;.

=== Ғаиләһе ===
* Беренсе ҡатыны (1842 йылдың 11 ноябре)&lt;ref&gt;ЦГИА СПб. ф.19. оп.111. д.326. с. 717. Метрические книги церкви Св. Великомученика Пантелеймона.&lt;/ref&gt; - Екатерина Дмитриевна Березина (1822-1846), боронғо дворяндар нәҫеленән, инфантериянан генералдың ейәнсәре граф Н. А. Татищевтың ейәнсәре һәм отставкалағы штабс ротмистрҙың ҡыҙы. 24 йәшендә бала тапҡандан һуң өҙлөгөп үлә.
** Улы — ''Николай'' (1843—1891), физик.
** Улы — ''Владимир'' (1846 — 1910 йылдың 13 нобренән һуң), тарихсы һәм археолог. Император Новороссийский университетының тарих кафедраһы профессоры. 1910 йылда Тифлиста ваҡытлыса йәшәй һәм 1910 йылдың 13-26 ноябрендә Император Кавказ медицина йәмғиәтенең Н. И. Пирогов иҫтәлегенә арналған экстраординар ултырышында ҡатнаша&lt;ref&gt;«Въ медицинскомъ обществѣ» // Кавказъ. — 1910. — 17 ноября. — № 261. — С. 3.&lt;/ref&gt;.
* Икенсе ҡатыны (1850 йылдың 7 июненән) — ''Александра фон Бистром'' (1824—1902), баронесса, генерал-лейтенант [[Бистром, Антон Антонович|А. А. Бистром]]дың ҡыҙы, диңгеҙ сәйәхәтсеһе [[Крузенштерн, Иван Фёдорович|И. Ф. Крузенштерн]]дың туғанының {{comment| ейәнсәргә тиң ҡыҙы|внучатая племянница}}&lt;ref name=&quot;calper&quot;&gt;''Татьяна Светлова''. [http://www.kp40.ru/index.php?cid=600&amp;nid=511384 Хирург Пирогов женился на калужанке.] ООО &quot;Агентство «Комсомольская правда — Калуга» // kp40.ru (25 января 2012 года)&lt;/ref&gt;. Туйҙы Горчаровтың Полотняный завод усадьбаһында уйнағандар, өҫтәүенә, 1850 йылдың 7/20 июнендә урындағы Преображенск ҡорамында никах  уҡылған&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://preobragenxram.prihod.ru/2013/06/06/2517/|title = Храм в честь Преображения Господня в музее-усадьбе Гончаровых в посёлке Полотняный завод. Новые архивные данные |date = 2013-06-06 |author = Иерей Ярослав Клоков |publisher = // preobragenxram.prihod.ru}}&lt;/ref&gt;. Оҙаҡ ваҡыт Н. И. Пироговты икенсе ҡатыны менән яҙышҡан хаттарынан һайланма рәүешендәге «Идеал женщины» мәҡәләһенең авторы тип фаразлағандар&lt;ref&gt;''Ветрова М. Д.'' [http://www.space-time.ru/arxiv/zhurnal-prostranstvo-i-vremya-1-7-2012.html/ Миф о статье Н. И. Пирогова «Идеал женщины»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140112040956/http://www.space-time.ru/arxiv/zhurnal-prostranstvo-i-vremya-1-7-2012.html/ |date=2014-01-12 }} [включая текст статьи]. // Пространство и время. — 2012. — № 1. — С. 215—225.&lt;/ref&gt;. 1884 йылда Александра Антоновнаның хеҙмәттәре менән Киевта хирургия дауаханаһы асыла. 1902 йылдың 1 июленә ҡарата төндә Вишня ауылында оҙаҡ ауырығандан һуң вафат була.

== Фәнни хеҙмәттәренең әһәмиәте ==
[[Файл:Repin Pirogov.jpg|thumb|250px|И. Е. Репиндың «Ғилми эшмәкәрлегенә 50 йыл тулыу уңайынан Мәскәүгә юбилейға Николай Иванович Пироговтың килеүе» картинаһына эскизы (1881). Хәрби-медицина музейы, Санкт-Петербург, Рәсәй.]]

Н. И. Пирогов медицинаның бер нисә яңы бүлеген булдыра. Кешенең топографик анатомияһы, туҡымаларҙа ориентирлашыу тураһындағы фән һәм хирургияға шуға ярашлы ҡараш: «скальпель билдәле ҡатламды киҫә, һәм бөтә операция билдәле бер ваҡыт арауығында тамамлана».

Кавказға экспедиция тәжрибәһенән сығарылған хирургияға консерватив ҡарашы уның иртә ампутацияларҙан һәм «бәйләү пунктында хирургия әсбаптары артынан ҡыуыу»ҙан баш тартыуға килтерә.

Рәсәйҙә лә, донъяла ла дөйөм наркоз ҡулланған беренсе хирург булмаһа ла, Пирогов наркоз аҫтында өс йөҙ операция документлаштыра һәм донъяла икенсеһе булып ялан шарттарында наркоз ҡулланып операция үткәрә, һәм документты донъяла тәүгеләрҙән булып тултыра.

Хәрби-ялан хирургияһы уға хәҙерге күренештә, медицина күрһткестәре буйынса сорттарға бүлеү һәм этап-эвакуация системаһы элгәргеһе булған этаплы эвакуациялау системаһын индереп, Ҡырым һуғышы тәжрибәһенә нигеҙләнгән.

Гипс бәйләме донъяла тәүге тапҡыр киң масштабта, дауалау иммобилизацияһы сараһы булараҡ ҡына түгел, транспорт сараһы булараҡ та ҡулланылды.

Пирогов тарафынан Уйымдар атласы, ҙур фәнни ҡиммәткә эйә китап, булдырылған.

Пирогов яра инфекцияһының тәбиғәтен төшөнгән, антисептиктар ҡулланған, әммә система булараҡ антисептиктар булдырмаған.

Н. И. Пироговтың тормошо һәм эшмәкәрлеге менән бәйле бай документтар коллекцияһы, уның шәхси әйберҙәре, медицина ҡоралдары, үҙе тере саҡта баҫылған әҫәрҙәре Санкт-Петербургтағы Хәрби-медицина музейында һаҡлана. Ғалимдың ике томлыҡ «Тормош мәсьәләләре. Ҡарт табип көндәлеге» тигән китабы һәм үҙ сиренең диагнозы яҙмаһы ҙур ҡыҙыҡһыныу уята.

=== Уҡыусылары ===
* [[Беккерс Людвиг Андреевич|Л. А. Беккерс]], А. П. Вальте, Д. И. Выходцев, [[Заблоцкий-Десятовский Павел Парфёнович|П. П. Заблоцкий-Десятовский,]] [[Караваев Владимир Афанасьевич (хирург)|В. А. Караваев]], [[Китер Александр Александрович|А. А. Китер]], [[Крассовский Эдуард-Антон Яковлевич|Э.-А. Я. Крассовский]], [[Склифосовский Николай Васильевич|Н. В. Склифософский,]] [[Шимановский Юлий Карлович|Ю. К. Шимановский]], К. К. Штраух

== Урыҫ педагогикаһы үҫешенә өлөшө ==
«Тормош мәсьәләләре» тип аталған классик мәҡәләһендә Пирогов тәрбиә биреүҙең фундаменталь проблемаларын ҡараған. Ул ҡатлам (сословие) тәрбиәһенең мәғәнәһеҙлеген, мәктәп менән тормош араһындағы килешмәүселекте күрһәтте, йәмғиәт именлеге хаҡына эгоистик ынтылыштарҙан азат булған юғары әхлаҡлы шәхес тәрбиәләүҙе төп маҡсат итеп ҡуйҙы. Пирогов бының өсөн бөтә мәғариф системаһын гуманизм һәм демократия принциптарына нигеҙләнеп үҙгәртеп ҡорорға кәрәк, тип иҫәпләгән. Шәхесте үҫтереүҙе тәьмин иткән мәғариф системаһы, башланғыс мәктәптән алып юғары мәктәпкә тиклем, ғилми нигеҙҙә төҙөлөргә һәм бөтә мәғариф системаларының күсәгилешлелеген тәьмин итергә тейеш.
[[Файл:Pirogov NI.jpg|thumb|слева|192px|Н. И. Пирогов (1875)]]

'''Педагогик ҡараштары.''' Пирогов дөйөм кешелек тәрбиәһе биреүҙе, илгә файҙалы граждан тәрбиәләүҙе төп идея тип иҫәпләй; рухи яҡтан бай юғары әхлаҡлы кешене тормошҡа әҙерләү зарурлығын билдәләй: «''Кеше булыу - тәрбиәнең төп бурысы''»; '''тәрбиә һәм уҡытыу туған телдә булырға тейеш'''. «'''Туған телеңде һанға һуҡмау милли тойғоларҙы хурлай'''». Ул артабанғы һөнәри белем биреүҙең нигеҙе булып киң дөйөм белем биреү торорға тейешлеген билдәләне; юғары мәктәптә уҡытыуға ҙур ғалимдарҙы йәлеп итергә, профессорҙарҙың студенттар менән әңгәмәһен көсәйтергә тәҡдим иткән; дөйөм донъяуи белем биреү өсөн көрәште; бала шәхесен хөрмәт итергә саҡырҙы; юғары мәктәптең автономияһы өсөн көрәште.

'''Ҡатламдарға бүлеү алымы менән һөнәри белем биреү тәнҡитсеһе.''' Пирогов ҡатлам мәктәбенә һәм иртә утилитар-һөнәри күнекмәләргә, балаларҙың иртә һөнәри махсуслаштырылыуына ҡаршы сығыш яһай; бындай алым балаларҙың әхлаҡи тәрбиәһен тотҡарлай, уларҙың аң даирәһен тарайта; уҡыу йорттарында хөкөм һөргән башбаштаҡлыҡты, казарма режимын, балаларға ҡарата вайымһыҙ мөнәсәбәтте ғәйепләй.

'''Дидактик идеялары'''. Уҡытыусылар иҫке догматик алымдарҙан баш тартырға һәм яңы ысулдар ҡулланырға тейеш; уҡыусыларҙың фекерен уятырға, үҙаллы эшләү күнекмәләренә өйрәтергә; уҡытыусы уҡыусының иғтибарын һәм ҡыҙыҡһыныуын йәлеп итергә тейеш; кластан класҡа күсереү йыллыҡ өлгәш һөҙөмтәләре буйынса үткәрелергә тейеш; кластан класҡа күсереү имтихандарында осраҡлылыҡ һәм формализм элементтары бар.

Пирогов Джон Локканың тән язаһы, бала әхлағына төҙәтеп булмаҫлыҡ зыян килтереүсе, үҙ ҡылыҡтарын аңлауға һәм баһалауға түгел, ә ҡурҡыуға ғына нигеҙләнгән ҡолдар буйһоноуына өйрәтеүсе кәмһетеү тигән фекеренә тарафдаш булған&lt;ref&gt;История педагогики и образования. От зарождения воспитания в первобытном обществе до конца XX в.: Учебное пособие для педагогических учебных заведений/ Под ред. А. И. Пискунова.- М., 2001.&lt;/ref&gt;. Ҡолдарса буйһоноу үҙен кәмһеткәндәре өсөн үс эҙләгән боҙоҡ холоҡ формалаштыра. Н. И. Пирогов фекеренсә,  уҡытыу һәм әхлаҡи тәрбиә биреү һөҙөмтәләре, дисциплинаны тотоу алымдарының тәьҫирлелеге уҡыусының яҙыҡлыҡ тыуҙырған бөтә шарттарҙы объектив баһаланылыуы, һөҙөмтәлә баланы ҡурҡыу йәки кәмһетеү аша түгел, ә уны тәрбиәләрлек яза тәғәйенләнелеүе менән билдәләнә. Ваҡлап һатыуҙы дисциплинар тәьҫир итеү сараһы итеп хөкөм итеп, айырым осраҡтарҙа физик яза ҡуллатүгел, ә уны тәрбиәләүсе яза тәғәйенләүе менән билдәләнә. Һыйғыр сыбыҡты дисциплинар тәьҫир итеү сараһы булыуын хөкөм итеп, айырым осраҡтарҙа педсовет ҡарары буйынса ғына физик яза ҡулланыуға юл ҡуйыу мөмкин тигән. Н. И. Пироговтың фекере ике төрлө булыуға ҡарамаҫтан, ул күтәргән мәсьәлә һәм унан һуң матбуғат биттәрендә таралған бәхәс ыңғай эҙемтәләргә килтерә: 1864 йылғы «Гимназиялар һәм прогимназиялар уставы» менән тән язалары бөтөрөлә.&lt;ref&gt;История педагогики и образования. От зарождения воспитания в первобытном обществе до конца XX в.: Учебное пособие для педагогических учебных заведений / Под ред. А. И. Пискунова. — М., 2001.&lt;/ref&gt;

Н. И. Пирогов буйынса халыҡ мәғарифы системаһы:
# Элементар (башланғыс) мәктәп (2 йыл): арифметика, грамматика өйрәнелә
# Ике типтағы тулы булмаған урта мәктәп: классик прогимназия (4 йыл, дөйөм белем биреү); реаль прогимназия (4 йыл)
# Ике типтағы урта мәктәп: классик гимназия (5 йыл, дөйөм белем биреү: латин, грек, рус телдәре, әҙәбиәт, математика); реаль гимназия (3 йыл, ғәмәли характерҙа: профессиональ фәндәр)
# Юғары мәктәп: университеттар, юғары уҡыу йорттары&lt;ref&gt;''Коджаспирова Г. М.'' История образования и педагогической мысли: таблицы, схемы, опорные конспекты. — М., 2003. — С. 125.&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* 1839 — III дәрәжә Изге Анна дәрәжә ордены
* 1845 — II дәрәжә Изге Станислав ордены
* 1848 — II дәрәжә Изге Анна ордены
* 1851 — III дәрәжә Изге Владимир ордены
* 1855 — I дәрәжә Изге Станислав ордены
* 1856 — «1853-1856 йылдрҙағы Көнсығыш (Ҡырым) һуғышы иҫтәлегенә» миҙалы
* 1860 — I дәрәжә Изге Анна ордены
* 1863 — «1861 йылғы Положениены ғәмәлгә индергәне өсөн» билдәһе
* 1873 — II дәрәжә Изге Владимир ордены
* 1877 — Аҡ бөркөт ордены

Бынан тыш, некомбатанттар өсөн 1870—1871 йылдарҙағы һуғыштың иҫтәлекле миҙалы (Германия) менән (''Kriegsdenkmunze für Nichtkampfer 1870/1871'') һәм француз Ярлыларға ярҙам йәмғиәте бронза тәреһе (''Croix de la Société Française de Secours aux Blessés Militaires en broénze'') менән бүләкләнгән

* 1840 — Демидов исемендәге премияның яртыһы һәм «Артериаль олондарҙың һәм фасцияларҙың хирургик анатомияһы» хеҙмәте өсөн алтын миҙал.
* 1844 — Демидов исемендәге тулы премия һәм алтын миҙал — «Полный курс прикладной анатомии человеческого тела» «Кеше тәненең ғәмәли анатомияһының тулы курсы» өсөн
* 1850 — Демидов исемендәге тулы премия һәм ҙур алтын миҙал — «Патологическая анатомия холеры» монографияһы өсөн
* 1860 — Демидов исемендәге тулы премия һәм ҙур алтын миҙал — «Топографическая анатомия разрезов» атласы өсөн

== Хәтер ==
[[Файл:Vinnytsya-Pyrogov Museum-4.JPG|thumb|Винница ҡалаһындағы Вишня музей-усадьбаһы интерьеры]]

Винница ҡалаһы эсендә Пирогов ауылында Н. И. Пироговтың музей-усадьбаһы урынлашҡан, унан бер саҡрым алыҫлыҡтағы сиркәү-кәшәнәлә мәшһүр хирургтың бәлзәмләнгән кәүҙәһе ерләнгән. Шунда уҡ даими рәүештә Пирогов уҡыуҙары үткәрелә. 1881-1922 йылдарҙа бөтә йүнәлештәге рус табиптарының иң абруйлы берекмәләренең береһе булған Пирогов йәмғиәте эшләгән. Рәсәй империяһы табиптарының конференциялары Пирогов съездары тип атала. Мәскәүҙә 1897 йылда Мәскәү университетының Клиник ҡаласығы янындағы Большая Царицинская урамында (хәҙер - Б. Пирогов урамы) ҡуйылған монумент тәүге һәйкәл булды.

Әлеге ваҡытта Пироговҡа һәйкәлдәр Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта, Севастополдә, Винницала, Днепрҙа, Павлоградта, Тартуҙа ҡуйылған. Болгарияла Пироговҡа арналған иҫтәлекле билдәләр ҙә байтаҡ; шунда уҡ «Н. И. Пирогов» парк-музейы эшләй. Уның исеме менән реаниматология һәм хирургия профиле булған илдәге иң ҙур һәм төп дауахана аталған (&quot;Н. И. Пирогов&quot; УМБАЛСМ). Рәсәй милли тикшеренеү медицина университетына күренекле хирургтың исеме бирелде. 2018 йылда Петербургтың Хәрби-медицина музейында Н. И. Пирогов музейы тергеҙелде.

== Сәнғәттә образы ==

=== Әҙәбиәттә ===
* [[Куприн, Александр Иванович|А. И. Куприн]]. «Чудесный доктор» хикәйәһе (1897).
* [[Герман, Юрий Павлович|Ю. П. Герман]]. «Буцефал», «Капли Иноземцева» повестары (1941 йылда «Пирогов тураһында хикәйәләр» атамаһы менән сығарылған) һәм «Начало» (1968).
* Роман [[Золотарёв, Борис Юрьевич|Б. Ю. Золотарёв]] һәм [[Тюрин, Юрий Петрович|Ю. П. Тюрин]] «Тайный советник» (1986).

=== Кинола ===
* «Пирогов» (1947 йыл) — Фильмда бөйөк хирург ролен [[Скоробогатов, Константин Васильевич|К. В. Скоробогатов]] башҡара.
* «Герои Шипки» (1954) — Фильм башында ҙур булмаған эпизодта хирург Пирогов, Болгариялағы Апрель ихтилалын баҫтырғандан һуң балҡан халыҡтарына ярҙам итергә саҡырып, С.-Петербургтағы митингыла сығыш яһай. Пироговтың бәләкәй эпизодик ролен башҡарыусының исеме фильм титрҙарында күрһәтелмәгән, күрәһең, был К. Скоробогатов эпизодтарында һүрәтләнгәндер.

== Библиография ==
* Полный курс прикладной анатомии человеческого тела. — СПб., 1843—1845.
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003571380?page=5 Анатомические изображения наружного вида и положения органов, заключающихся в трёх главных полостях человеческого тела] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220214185548/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003571380?page=5 |date=2022-02-14 }}. — СПб., 1846. ([https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003572010?page=3 2-е изд.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220214185540/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003572010?page=3 |date=2022-02-14 }} — 1850)
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003571845?page=7 Отчёт о путешествии по Кавказу 1847—1849 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220214185546/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003571845?page=7 |date=2022-02-14 }} — СПб., 1849. (М.: Гос. изд-во медицинской литературы, 1952)
* Патологическая анатомия азиатской холеры. — СПб., 1849.
* [https://collections.nlm.nih.gov/catalog/nlm:nlmuid-61120970RX6-mvpart Anatome topographica: sectionibus per corpus humanum congelatum : triplici directione ductis illustrata] (Atlas, Part 2). Petropoli : Typis Jacobi Trey, 1852—1859
* Топографическая анатомия по распилам через замороженные трупы. Тт. 1—4. — СПб., 1851—1854.
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003563018?page=5 Хирургическая анатомия артериальных стволов, с подробным описанием положения и способов перевязки их.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220214185543/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003563018?page=5 |date=2022-02-14 }} — СПб., 1854.
* [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003563017 Отчёт профессора Н. И. Пирогова о произведённых им хирургических операциях с сентября 1852 по сентябрь 1853 года.] — СПб., 1854.
* [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003572612 Налепная алебастровая повязка в лечении простых и сложных переломов и для транспорта раненых на поле сражения.] / [Соч.] Н. Пирогова. — Санкт-Петербург: тип. Я. Трея, 1854. — 48 с., 9 л. ил.
* [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003573080 Исторический обзор действий Крестовоздвиженской общины сестёр попечения о раненых и больных, в военных госпиталях в Крыму и в Херсонской губернии, с 1 декабря 1854 по 1 декабря 1855] — СПб., 1856
* [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003564260 Собрание литературных статей.] — Одесса, 1858.
* Начала общей военно-полевой хирургии, взятые из наблюдений военногоспитальной практики и воспоминаний о Крымской войне и Кавказской экспедиции. Ч. 1—2. — Дрезден, 1865—1866. (М., 1941.)
** [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004822636?page=5 Ч. 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220214185542/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004822636?page=5 |date=2022-02-14 }}
** [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004822643?page=5 Ч. 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220214185542/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004822643?page=5 |date=2022-02-14 }}
* [http://charko.narod.ru/tekst/biblio/Pirogov_1863.pdf Университетский вопрос]. — СПб., 1863.
* [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003575909 Из Гейдельберга.] — СПб., 1863.
* [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003575911 По поводу занятий русских учёных за границей] — СПб., 1863.
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004435981?page=1 Grundzüge der allgemeinen Kriegschirurgie : nach Reminiscenzen aus den Kriegen in der Krim und im Kaukasus und aus der Hospitalpraxis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220214235013/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004435981?page=1 |date=2022-02-14 }} (Leipzig : Vogel, 1864.— 1168 с.){{ref-de}}
* [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003584317 Отчёт о посещении военно-санитарных учреждений в Германии, Лотарингии и Эльзасе в 1870 году.] — СПб., 1871.
* Военно-врачебное дело и частная помощь на театре войны в Болгарии и в тылу действующей армии в 1877—1878 гг. — СПб., 1879.
** [https://dlib.rsl.ru/viewer/01008156381 Ч. 1];
** [https://dlib.rsl.ru/viewer/01008156399 Ч. 2].
* [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003624229 Речь Н. И. Пирогова, произнесённая на юбилейном празднестве его 24-го мая 1881 года.] — М., 1881.
* Хирургическая анатомия артериальных стволов и фасции. Вып. 1—2. — СПб., 1881—1882.
* Сочинения. Т. 1—2. — СПб., 1887. (3-е изд., Киев, 1910).
** [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003961161?page=7 Т. 1: Вопросы жизни. Дневник старого врача] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220214235211/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003961161?page=7 |date=2022-02-14 }};
** [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003961160?page=5 Т. 2: Вопросы жизни. Статьи и заметки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220214185548/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003961160?page=5 |date=2022-02-14 }}.
* [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003689413?page=7 Севастопольские письма Н. И. Пирогова 1854—1855 гг] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220214185550/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003689413?page=7 |date=2022-02-14 }}. — СПб., 1899.
* [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003707493 О желательных преобразованиях Медико-хирургической академии] — СПб., 1902.
* Неизданные страницы из мемуаров Н. И. Пирогова. (Политическая исповедь Н. И. Пирогова) // О минувшем: исторический сборник. — СПб.: Типо-литография Б. М. Вольфа, 1909.
* Вопросы жизни. Дневник старого врача. Изданіе Пироговскаго т-ва. 1910
* Труды по экспериментальной, оперативной и военно-полевой хирургии (1847—1859). — Т 3. — М.; 1964 г.
* Севастопольские письма и воспоминания. — М. : Изд-во АН СССР, 1950. — 652 с. [Содерж.: Севастопольские письма; воспоминания о Крымской войне; Из дневника «Старого врача»; Письма и документы].
* Избранные педагогические сочинения / Вступ. ст. В. З. Смирнова. — М. : Изд-во Акад. пед. наук РСФСР, 1952. — 702 с.
* Избранные педагогические сочинения. — М.: Педагогика, 1985. — 496 с.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие= Императорский Московский университет: 1755-1917 : энциклопедический словарь |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= Андреев А. Ю., Цыганков Д. А. |издание= |место= М. |издательство= Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН) |год= 2010 |том= |страницы=558—560 |страниц= 894 |серия= |isbn= 978-5-8243-1429-8 |тираж= 2000 |ref=Императорский Московский университет}}
* Памятник Н. И. Пирогову // Томский листок. № 188. 3 сентября 1896 год. — Томск
* {{ВТ-ЭСБЕ|Пирогов, Николай Иванович}}
* {{ВТ-ЕЭБЕ|Пирогов, Николай Иванович}}
* {{ВТ-ВЭ|Пирогов, Николай Иванович}}
* {{книга|автор= |заглавие= Н. И. Пирогов: (К 100-летию со дня рождения)|ссылка= https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003783275?page=5|ответственный= |издание= |место=  СПб|издательство= тип. М.М. Стасюлевича|год= 1899|страниц= 172}}
* {{книга |автор= |часть= Пирогов Николай Иванович|ссылка часть= https://vivaldi.nlr.ru/ab000000640/view#page=651|заглавие= Список гражданским чинам первых IV классов. Исправлен по 20-е декабря 1848 г|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= СПб.|издательство= Типография II отделения [[Собственная Его Императорского Величества канцелярия|Собственной Его Императорского Величества канцелярии]]|год= 1848|том= |страницы= 641|столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}
* {{книга |автор= |часть= Пирогов Николай Иванович |ссылка часть= https://vivaldi.nlr.ru/ab000000620/view#page=407 |заглавие=Список гражданским чинам первых IV классов. Исправлен по 20-е ноября 1856 г |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= СПб. |издательство= Типография II отделения [[Собственная Его Императорского Величества канцелярия|Собственной Его Императорского Величества канцелярии]] |год= 1856 |том= |страницы= 397 |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref=}}
* {{книга |автор= |часть= Пирогов Николай Иванович |ссылка часть= https://vivaldi.nlr.ru/ab000000572/view#page=299 |заглавие= Список гражданским чинам первых III классов. Исправлен по 1-е ноября 1860 |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= СПб. |издательство= Типография [[Правительствующий сенат|Правительствующего сената]] |год= 1860 |том= |страницы= 279 |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref=}}
* {{книга |автор= |часть= Пирогов Николай Иванович |ссылка часть= https://vivaldi.nlr.ru/ab000000467/view#page=301 |заглавие= Список гражданским чинам первых III классов. Исправлен по 1-е мая 1861 |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= СПб. |издательство= Типография [[Правительствующий сенат|Правительствующего сената]] |год= 1861 |том= |страницы= 279 |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref=}}
* {{книга |автор= |часть= Пирогов Николай Иванович |ссылка часть= https://vivaldi.nlr.ru/ab000000470/view#page=197 |заглавие=Список гражданским чинам первых III-х классов. Исправлен по 1-е июня 1866 г |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= СПб. |издательство= Типография [[Правительствующий сенат|Правительствующего сената]] |год= 1866 |том= |страницы= 171 |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref=}}
* {{книга |автор= |часть= Пирогов Николай Иванович |ссылка часть= https://vivaldi.nlr.ru/ab000000471/view#page=125 |заглавие= Список гражданским чинам первых трёх классов. Исправлен по 20-е января 1881 года |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= СПб. |издательство= Типография [[Правительствующий сенат|Правительствующего сената]] |год= 1881 |том= |страницы= 103 |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref=}}
* {{книга|автор=[[Порудоминский, Владимир Ильич|Порудоминский В. И.]]|заглавие=Пирогов|место=М.|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год=1965|страниц=304|серия=[[Жизнь замечательных людей]]; вып. 398}}
* {{книга |автор=[[Садовничий, Виктор Антонович|Садовничий В. А.]]|часть=Николай Иванович Пирогов (1810—1881)|ссылка часть= |заглавие=О людях Московского университета|оригинал= |язык= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание=3-е изд., дополненное|место=М.|издательство=Издательство Московского университета|год=2019|страницы=27—31|страниц=356|серия= |isbn=978-5-19-011397-6|тираж=3000|ref=О людях Московского университета}}
* Тайный советник: Роман / [[Золотарёв, Борис Юрьевич|Борис Золотарёв,]] [[Тюрин, Юрий Петрович|Юрий Тюрин]] — М.: Современник, 1986. — 686 с.
* {{книга|автор=Штрайх С. Я.|заглавие=Н. И. Пирогов|место=М.|издательство=Журнально-газетное объединение|год=1933|страниц=160|серия=[[Жизнь замечательных людей]]|тираж=40000}}
* {{книга|автор=Юдин С. С.|заглавие=Образы прошлого и силуэты некоторых военно-полевых хирургов : [Н. И. Пирогов, В. А. Басов, Н. В. Склифосовский, Н. А. Вельяминов, Н. Н. Бурденко] : вступительная лекция проф. С. С. Юдина в Госпитальной хирургической клинике Медицинского института Наркомздрава РСФСР 18 октября 1943 г|ссылка=http://elib.uraic.ru/handle/123456789/5777|место=М.|издательство=Медгиз|год=1944|страниц=48}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=144295 Севастопольские письма Н. И. Пирогова 1854—1855 гг.]{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайте «Руниверс»
* [http://elib.gnpbu.ru/text/pirogov_sochinenia-2_1916/go,0;fs,1/ Николай Иванович Пирогов «Вопросы жизни. Дневник старого врача», Иваново, 2008, pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203024338/http://elib.gnpbu.ru/text/pirogov_sochinenia-2_1916/go,0;fs,1/ |date=2013-12-03 }}
* Николай Иванович Пирогов. Вопросы жизни. Дневник старого врача факсимильное воспроизведение второго тома сочинений Пирогова, изданных в 1910 году, PDF
* ''Захаров И.'' [https://web.archive.org/web/20131014193024/http://www.spbumag.nw.ru/2004/29/21.shtml Хирург Николай Пирогов: трудный путь к вере // Санкт-Петербургский университет. — № 29 (3688), 10 декабря 2004 года]
* ''[[Троцкий, Лев Давидович|Троцкий Л.]]'' [http://www.1917.com/Marxism/Trotsky/CW/Trotsky-VIII/VIII-02-05-01.html Политические силуэты: Пирогов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090510005831/http://www.1917.com/Marxism/Trotsky/CW/Trotsky-VIII/VIII-02-05-01.html |date=2009-05-10 }}
* ''Шапошникова Л. В.'' [http://www.icr.su/rus/about/direction/director/pirogov/index.php Дневник старого врача]
* [https://web.archive.org/web/20110201020706/http://world.kmvlive.ru/interesnye-mesta/pyatigorsk_i/70-pirogovskie-vanny.html Виртуальная панорама в Пятигорске у Пироговских Ванн]
* ''Пирогов Н. И.'' [https://web.archive.org/web/20130730164007/http://www.ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/325 Университетский вопрос Н. И. Пирогова. / Дополнение к замечаниям на проект Общего устава Императорских Российских университетов]. — {{СПб.}}: Тип. Иосафата Огризко, 1863.
* ''Пирогов Н. И.'' [https://web.archive.org/web/20130730172348/http://www.ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/257 Собрание литературно-педагогических статей Н. И. Пирогова, вышедших в управление его Киевским учебным округом (1858—1861)]. — {{К.}}, 1861.
* ''Пирогов Н. И.'' [http://elib.gnpbu.ru/text/pirogov_izbrannye-pedagogicheskie-sochinenia_1985/fs,1/ Избранные педагогические сочинения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203033635/http://elib.gnpbu.ru/text/pirogov_izbrannye-pedagogicheskie-sochinenia_1985/fs,1/ |date=2013-12-03 }}. — {{М.}}: Педагогика, 1985. — 493, [3] с.
* [https://web.archive.org/web/20130730163510/http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/80 Современное значение педагогических идей Н. И. Пирогова]. [Текст]: [сборник]. — {{СПб.}}: О-во эксперимент. педагогика, 1911. — 50, [1] с.
* ''Мусин-Пушкин А. А.'' [https://web.archive.org/web/20130730170932/http://www.ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/112 Н. И. Пирогов, как педагог]. [Текст] / А. А. Мусин-Пушкин. — {{Пг.}}: {{б. м.}}, 1917. — 145, [3] с.
* ''Алфёров А. Д.'' [http://elib.gnpbu.ru/text/alferov_pirogov-kak-pedagog_1897/fs,1/?bookhl=%D0%9F%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2+%D0%9D.%C2%A0%D0%98. Н. И. Пирогов как педагог — администратор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140829153536/http://elib.gnpbu.ru/text/alferov_pirogov-kak-pedagog_1897/fs,1/?bookhl=%D0%9F%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2+%D0%9D.%C2%A0%D0%98. |date=2014-08-29 }} // Из ж-ла «Вестник воспитания» — {{М.}}: Типолитография В. Рихте, 1897.
* ''Геселевич А. М.'' [http://elib.gnpbu.ru/text/geselevich_nauchnoe-literaturnoe-epistolyarnoe_1956 Научное, литературное и эпистолярное наследие Николая Ивановича Пирогова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202224356/http://elib.gnpbu.ru/text/geselevich_nauchnoe-literaturnoe-epistolyarnoe_1956 |date=2013-12-02 }}. [Текст]: [библиогр. указ.] / А. М. Геселевич; с предисл. А. Н. Бакулева. — {{М.}}: Медгиз, 1956. — 261, [2] с.
* ''Афонский А. П.'' [https://web.archive.org/web/20130730164146/http://www.ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/6 Николай Иванович Пирогов, его жизнь и педагогическая проповедь]. — {{М.}}: Типография изд-ва И. Д. Сытина, 1911.
* ''Бертенсон Г. В.'' [https://web.archive.org/web/20130730163103/http://www.ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/23 Н. И. Пирогов: Очерк его общественной деятельности как профессора, врача хирурга, писателя и педагога с 24 мая 1831 г. по 24 мая 1881 г.] — {{СПб.}}: Издание К. Рикера, 1881.
* [http://oldnewspapers.com.ua/node/632 Прощание Киевского Учебного Округа с Н. И. Пироговым]. // Киевский телеграф. — {{К.}}, 20 апреля, 1861 г.
* [http://elib.gnpbu.ru/text/pirogov_sochinenia-1_1914/fs,1/ Пирогов Н. И. Сочинения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203035351/http://elib.gnpbu.ru/text/pirogov_sochinenia-1_1914/fs,1/ |date=2013-12-03 }}. — 2-е юбил. изд., значит. доп. — {{К.}}: Пирогов. т-во, 1914—1916. — Т. 1.
* [http://pmu.in.ua/pedago_memor_mus_ukraini/musei_sadiba_mykoli_pirogova/ Музей-усадьба Николая Ивановича Пирогова — экспозиция «Н. И. Пирогов — попечитель учебных округов»]{{ref-uk}}
{{внешние ссылки}}

[[Категория:Рәсәй империяһы хирургтары]]
[[Категория:Рәсәй империяһы анатомдары]]
[[Категория:XIX быуат анатомдары]]
[[Категория:Мәскәү университетының медицина факультетын тамалаусылар]]
[[Категория:Хәрби-медицина академияһы уҡытыусылары]]
[[Категория:Йәшерен советниктар]]
[[Категория:Демидов премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Мәскәү университетының почётлы ағзалары]]
[[Категория:Киев уҡыу округы бағыусылары]]
[[Категория:Одесса уҡыу округы бағыусылары]]
[[Категория:«1854—1855 йылдарҙа Севастополде һаҡлаған өсөн» миҙалы менн бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Һөйәк яман шешенән вафат булыусылар]]
[[Категория:Николай Пирогов| ]]
[[Категория:Мумиялар]]
[[Категория:Рус-төрөк һуғышында (1877—1878) ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Ҡырым һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса медиктар]]
[[Категория:XIX быуат медиктары]]
[[Категория:II дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]]
[[Категория:Санкт-Петербург ФА мөхбир ағзалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1881 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:5 декабрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:1810 йылда тыуғандар]]
[[Категория:25 ноябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>jfc3ekachmvvbj5vhxyx7b5bkwlf7ia</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Спас районы (Татарстан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181988</id>
    <revision>
      <id>1308264</id>
      <parentid>1185591</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T09:22:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1032" sha1="591yotzza0i70ssnkmyin4okh9895jp" xml:space="preserve">{{Универсальная карточка}}
'''Спас районы''' - Татарстан Республикаһында муниципаль район. Был районда тарихи [[Болғар]] ҡалаһы ҡалдыҡлары урнашҡан.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20220222111248/http://spas-rt.ru/news/sudbyi-lyudskie/v-fotografiyakh-igorya-volkova-istoriya-spasskogo-rayona Фотографии Спасского района]
* [https://spasskiy.tatarstan.ru/ Официальный сайт района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220207190439/https://spasskiy.tatarstan.ru/ |date=2022-02-07 }}
* [https://vbolgar.ru/ Официальный сайт] Болгарского государственного историко-архитектурного музея-заповедника
[[Категория:Татарстан райондары]]
[[Категория:Спас районы]]</text>
      <sha1>591yotzza0i70ssnkmyin4okh9895jp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наҙарғол (Күгәрсен районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182650</id>
    <revision>
      <id>1308222</id>
      <parentid>1263979</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T14:05:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2891" sha1="jj5hvuescjg9zmr6fh2smb7eylwmbyr" xml:space="preserve">'''Наҙарғол''' (Күгәрсен районы) — [[Күгәрсен районы]]ндағы бөткән ауыл.

== Тарихы ==
Назарғол ауылына [[XVIII быуат|XVIII быуаттың]] 80-се йылдарында нигеҙ һалына. [[1795 йыл]]да ауылда 6, утарҙа — 2 йорт була, бөтәһе 29 кеше йәшәй.

X ревизияла 19 йорт һәм 124 кеше күрһәтелгән. [[1920 йыл]]да 37 ихатала 178 башҡорт йәшәгән.

1838 йылда хәрби топограф тасуирламаһы буйынса Назарғол ауылы икенсе исемгә эйә була — Сайыр. Ул Мәтәүтамаҡ күле буйында бер урам булып урынлаша. 14 хужалыҡҡа 190 йылҡы тура килгән, һыйыр малы — 90, һарыҡ — 160 баш. Шул уҡ ваҡытта 69 кешегә 288 бот яҙғы иген сәселгән.

Ауыл Назарғол Ғәлин исемен йөрөтә (1728—1813). Уның 1782 йылғы улы Аллағыуат, Аллағыуаттың балалары: Теләүбирҙе, Йәрмөхәмәт, Динмөхәмәт&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/147 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 147.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220411121146/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/147 |date=2022-04-11 }}&lt;/ref&gt;.

== Топонимикаһы ==
* Башҡарҙы: Ишкинин Данис, етәксеһе: Ишкинина Филүзә Тимерхан ҡыҙы. Наҙарғол ауылының ер-һыу атамалары&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 52 — 54-се биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Сығанаҡтар ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Күгәрсен районы ауылдары}}

[[Категория:Күгәрсен районының бөткән тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>jj5hvuescjg9zmr6fh2smb7eylwmbyr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сафин Ирек Әхмәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182895</id>
    <revision>
      <id>1308255</id>
      <parentid>1269096</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T05:33:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13610" sha1="4sl0blysqy1hnj515hf6li404c2247u" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сафин Ирек Әхмәт улы''' (15 июнь 1932 йыл, ТАССР-ҙың Әлмет районы Әлмет ауылы — 23 ғинуар 2004 йыл, Өфө) ―  хирург. Медицина фәндәре докторы (1987), профессор (1989). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1993)&lt;ref&gt;{{БЭ2013|79437}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Татар АССР-ының [[Әлмәт (ҡала)|Әлмәт]] ҡалаһында тыуған. 1957 йылда [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]н тамамлай. 1961 йылға тиклем - [[Башҡортостан]]дың Мишкә үҙәк район дауаханаһында хирург һәм баш табип, 1961-1963 йылдарҙа - БДМИ-ның хирургия кафедраһында клиник ординатор, 1963-1971 йылдарҙа - Республика клиник дауаханаһында хирургия бүлеге мөдире. Юғары квалификациялы хирург булараҡ, СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығына Сомали Республикаһына Халыҡ-ара ҡыҙыл Тәре госпиталенә эшкә ебәрелә, унда тропик Африка шарттарында бер нисә йөҙ ҡатмарлы операция эшләй, шул иҫәптән 
махау ауырыуы һәм тропик ауырыуҙар менән сирләгәндәрҙе оператив дауалау үткәрә (1965-1968).
1954 йылдан алып 1957 йылға тиклем Республика клиник дауаханаһында тире-венерология бүлеге мөдире булып эшләй. 1957 йылда Республика тире-венерология диспансерының баш табип урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1961 йылда [[Ҡазан дәүләт медицина институты]]ның дерматовенерология кафедраһы мөдире була&lt;ref name=&quot;Энциклопедия ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ&quot;&gt;[https://famous-scientists.ru/1443#:~:text=Сафин%20Ирек%20Ахметович%20-%20доктор,в%20г.%20Альметьевск%20Татарской%20АССР Энциклопедия ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ]&lt;/ref&gt;.

1971 йылдан - БДМИ-ның дөйөм һәм факультет хирургияһы кафедраһы ассистенты, һуңынан доценты, 1984-1997 йылдарҙа - [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның дөйөм хирургия кафедраһы (БДМУ) мөдире. Кандидатлыҡ диссертацияһы - «Хроник гепатиттарҙы һәм бауыр цирроздарын хирургик дауалау» (1973), докторлыҡ диссертацияһы «Хроник гепатиттарҙы һәм бауыр цирроздарын диагностикалау һәм хирургик дауалауҙың патогенетик принциптары» (1985)&lt;ref&gt;[http://ahrb.ru/ob-associacii/personalii/safin-ia/ Сафин И. А.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220626081509/http://ahrb.ru/ob-associacii/personalii/safin-ia/ |date=2022-06-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
И. А. Сафин - киң профилле хирург, республика бауыр хирургияһы һәм лазер медицинаһы үҙәктәрен ойоштороусы, ярашлы ғалим-хирургтар мәктәптәренә нигеҙ һалыусы. Ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше - бауыр һәм үт юлдары хирургияһы. Хирургик гепатология буйынса башҡарылған эштәрҙең һөҙөмтәһе - бауырҙың усаҡлы һәм диффузиялы зарарланғанда уның морфологик һәм функциональ күрһәткестәрен тергеҙеү менән уның туҡымаларын регенерациялау мөмкинлеген эксперименталь һәм клиник яҡтан нигеҙләү. Ул хроник зарарланған бауырҙы артериализациялау методикаһын эшләй, тәүге тапҡыр “Аллоплант” биологик актив пластик материалы рәүешендә регенерация стимуляторы файҙаланыла (Бөтә Рәсәй күҙ һәм пластик хирургия үҙәге хеҙмәткәрҙәре менән берлектә, етәксеһе - профессор Мулдашев Э. Р.). Был стимуляторҙың төрҙәрен профессор И.А. Сафин ашҡаҙандың сей яра ауырыуын һәм бөйән эсәгенең ауырыуын, остеомиелитты, трофик сей яраларҙы, эренле-некротик процестарҙы һәм башҡа патологияларҙы дауалау өсөн клиникаға индерә&lt;ref name=&quot;Энциклопедия ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ&quot; /&gt;.

И. А. Сафин уйлап тапҡан хирургик дауалау алымдарын һаулыҡ һаҡлау практикаһына индереү йөҙләгән һәм меңләгән пациенттың ғүмерен ҡотҡарып алып ҡалырға мөмкинлек бирә. Ул тәҡдим иткән операцияларҙы хәҙерге ваҡытта уның уҡыусылары ҡуллана: профессор Нартайлаҡов М. А., БДМУ-ның дөйөм хирургия кафедраһы мөдире (1997 йылдан), Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған табибы һәм атҡаҙанған фән эшмәкәре; Мостафин А. Х., БДМУ-ның дөйөм хирургия кафедраһы мөдире; Минһажев Р.С., медицина фәндәре кандидаты, БДМУ-ның дөйөм хирургия кафедра доце медицина фәндәре кандидатнты, Башҡортостандың республика хирургик гепатология үҙәгенең төп белгесе; В. П. Соколов, БДМУ-ның дөйөм хирургия кафедраһы доценты, медицина фәндәре кандидаты, Республика клиник дауаханаһының баш табибы урынбаҫары, Башҡортостандың республика лазер медицинаһы үҙәгенең төп белгесе; В. С. Пантелеев -  медицина фәндәре кандидаты, Республика клиник дауаханаһының айырым лазер медицинаһы мөдире&lt;ref&gt;[https://cyberleninka.ru/article/n/safin-irek-ahmetovich-k-80-letiyu-so-dnya-rozhdeniya/viewer САФИН ИРЕК АХМЕТОВИЧ]&lt;/ref&gt;.

Профессор И. А. Сафин ашҡаҙан һәм бөйән эсәгенең сей яра ауырыуы, тропик сей яра, остеомиелит, эренле һәм таҙа яраларҙы дауалау ваҡытында, бауырҙың  сығанаҡлы  һәм диффуз ауырыуҙары ваҡытында түбән һәм юғары энергетик лазерҙарҙы ҡулланып, оператив ҡатнашыу уйлап таба һәм индерә.

Педагогик эшмәкәрлеге хирург И.А. Сафин тормошонда ҙур урын алып тора - бына тигән лектор һәм уҡытыусы, ул үҙенең киң аң даирәһе менән студент-медиктарҙы һәм йәш ғалимдарҙы  һөнәре менән ҡыҙыҡһындыра белде. Ул табиптарҙы дипломдан һуң әҙерләү концепцияһын төҙөй. Сафин И. А. етәкселегендә 2 докторлыҡ һәм 11 кандидатлыҡ диссертациялары эшләнә һәм яҡлана, 300-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, 5 монография баҫтырып сығара, 43 рационализаторлыҡ тәҡдиме һәм 3 уйлап табыуы клиник практикаға индерелә&lt;ref name=&quot;Энциклопедия ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ&quot; /&gt;..

== Ғаиләһе ==
И. Ә. Сафиндың ҡатыны - профессор Әхмәҙиева Эльза Нәбиәхмәт ҡыҙы (1946 йылда тыуған) хәҙер БДМУ-ның поликлиника педиатрияһы курсы менән госпиталь педиатрияһы кафедраһын етәкләй, Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһы академигы; ҡыҙы - профессор-невролог.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре&lt;ref name=&quot;Энциклопедия ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ&quot; /&gt; ==
* «Хеҙмәт ҡаһарманлығы өсөн» миҙалы  (1969),
* «Намыҫлы хеҙмәте өсөн» миҙалы (1970), 
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1993), 
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999),
* Башҡортостан Республикаһы Президентының Почет грамотаһы (2002).

== Хәтер&lt;ref name=&quot;Энциклопедия ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ&quot; /&gt; ==
* Профессор И. А. Сафин иҫән сағында уның тураһында республика һәм союз әһәмиәтендәге киң мәғлүмәт сараларында - 100-ҙән ашыу, мәрхүм булғандан һуң 20-гә яҡын материал баҫыла. Уҡыусылары, коллегалары һәм ғаиләһе хирург, ғалим һәм уҡытыусы - профессор И. А. Сафиндың яҡты иҫтәлегенә хөрмәт менән ҡарай:


* Профессор И. А. Сафин вафат булыуының йыллығына [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] ҡарары буйынса Республика клиник дауаханаһының хирургия корпусында мемориаль таҡтаташ ҡуйылды, унда ул оҙаҡ йылдар студенттарҙы уҡытты (23.03.2005).


* БДМУ ихатаһында (Өфө, Фрунзе урамы, 47) профессор И. А. Сафин - Хирург, Ғалим, Уҡытыусы иҫтәлегенә мемориаль эскәмйә ҡуйылған (9.03.2005).


* [[Башҡортостан]]дың республика һәм ҡала медицина учреждениелары командалары араһында мини-футбол буйынса йыл һайын үткәрелеүсе турнир булдырылды, ул Рәсәйҙә билдәле хирург И. А. Сафин иҫтәлегенә арнала.


* [[Татарстан Республикаһы]]ның Мәмәт ауылы урта мәктәбендә мемориаль парта ҡуйылған, уның артында уҡыу алдынғылары ултыра, профессор И. А. Сафиндың тормошо һәм эшмәкәрлеге тураһында стенд әҙерләнгән.

* Белем көнөндә 2005 йылдың 1 сентябрендә уның ҡәберендә һәйкәл асыла.

== Хеҙмәттәре&lt;ref&gt;{{БЭ2013|79437}}&lt;/ref&gt; ==
* Хирургическое лечение повреждений печени. Өфө, 1997 (авторҙаш);
* Современная диагностика и хирургическое лечение опухолей надпочечников. Уфа, 2004 (авторҙаш);
* Хирургия печени и желчных путей. Дондағы Ростов, 2007 (авторҙаш).

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://famous-scientists.ru/1443#:~:text=Сафин%20Ирек%20Ахметович%20-%20доктор,в%20г.%20Альметьевск%20Татарской%20АССР 	
Энциклопедия ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ]
* [http://ahrb.ru/ob-associacii/personalii/safin-ia/ Сафин И. А.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220626081509/http://ahrb.ru/ob-associacii/personalii/safin-ia/ |date=2022-06-26 }}
* [https://web.archive.org/web/20251002110939/https://almet-history.tatneft.ru/personalii/m-t/s/sam-saf/safin-irek-ahmetovich?lang=ru САФИН Ирек]
* [https://cyberleninka.ru/article/n/safin-irek-ahmetovich-k-80-letiyu-so-dnya-rozhdeniya/viewer САФИН ИРЕК АХМЕТОВИЧ]
* {{БЭ2013|79437}}

[[Категория:Рәсәй табиптары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Профессорҙар]]</text>
      <sha1>4sl0blysqy1hnj515hf6li404c2247u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рәхмәтуллин Азат Салауат улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182900</id>
    <revision>
      <id>1308250</id>
      <parentid>1194522</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T02:58:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4354" sha1="o4prijbafk6zujvrdvyvzprdjcmrul2" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Рәхмәтуллин Азат Салауат улы''' ([[4 апрель]] [[1972 йыл]]) — ғалим-табип. 2007 йылдан 2-се Республика клиник дауаханаһының баш табибы, 2018 йылдан [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы]]ның баш табип урынбаҫары, 2019 йылдан Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министрының беренсе урынбаҫары, 2022 йылдың 28 мартынан — министр вазифаһын башҡарыусы. Медицина фәндәре кандидаты.

== Биографияһы ==
Азат Салауат улы Рәхмәтуллин [[1972 йыл]]дың [[4 апрель|4 апрелендә]] [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Сибай]] ҡалаһында тыуа. 1989 йылда [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]на уҡырға инә һәм уны 1995 йылда тамамлай. Бер йыл баш ҡаланың 6-сы дауаханаһында хирургия буйынса табип-интерн булып эшләй. 1996—1998 йылдарҙа БДМИ-ҙа хирургия буйынса клиник ординатура үтә. 2001 йылға тиклем Өфөнөң 13-сө ҡала клиник дауаханаһында хирургия бүлеге хирургы була.&lt;br&gt;
Артабанғы ике йылын Сибай ҡалаһы дауаханаһында һөнәре буйынса эшләй. 2004 йылға тиклем баш табиптың медицина буйынса урынбаҫары була&lt;ref name=&quot;РАС&quot;&gt;[https://www.erbp.ru/people/851 Рахматуллин Азат Салаватович]&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;
2004—2005 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы]]ның кадрҙар бүлегенең баш белгесе, бер к ваҡытта БДМУ клиникаһының ҡан тамырҙары хирургияһы бүлеге хирургы. 2007 йылға тиклем баш табип урынбаҫары, 2-се Республика клиник дауаханаһының табиб-хирургы, бер үк ваҡытта БДМУ клиникаһы хирургы. 2007 йылдан 2-се Республика клиник дауаханаһының баш табибы&lt;ref name=&quot;РАС&quot; /&gt;.
2019 йылдың 9 сентябренән БР һаулыҡ һаҡлау министрының беренсе урынбаҫары&lt;ref&gt;[https://newsbash.ru/society/health/13719-azat-rahmatullin-naznachen-pervym-zamestitelem-ministra-obrazovanija-bashkirii.html Азат Рахматуллин назначен первым заместителем министра здравоохранения Башкирии] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 2022 йылдың 28 мартынан — БР Һаулыҡ һаҡлау министры вазифаһын башҡарыусы&lt;ref&gt;[http://www.moscow-post.su/persons/azat-rahmatullin/ Азат Рахматуллин]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
Азат Рәхмәтуллиндың 38 фәнни хеҙмәте, уйлап табыуға 2 патенты бар&lt;ref name=&quot;РАС&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://www.erbp.ru/people/851 Рахматуллин Азат Салаватович]
* [https://newsbash.ru/society/health/13719-azat-rahmatullin-naznachen-pervym-zamestitelem-ministra-obrazovanija-bashkirii.html Азат Рахматуллин назначен первым заместителем министра здравоохранения Башкирии] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.moscow-post.su/persons/azat-rahmatullin/ Азат Рахматуллин]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</text>
      <sha1>o4prijbafk6zujvrdvyvzprdjcmrul2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәхмүт Панахиан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201224</id>
    <revision>
      <id>1308207</id>
      <parentid>1307335</parentid>
      <timestamp>2026-11-03T12:02:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21828" sha1="tunaj083r60qumraepoc4eesr9qh1p3" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мәхмүт Панахиан йәки Мәхмүт Панахиан Тәбризи''' (1908 Тәбриз — 1981) генерал- майор, ғалим, Әзербайжан Демократик партияһы ағзаһы. Әзербайжандың Милли хөкүмәте осоронда ул армияның Генераль штабы начальнигы, Хәрби суд рәйесе, Тәбриз хәрби училищеһы директоры вазифаларын башҡара.

1970 йылда Ираҡ хөкүмәте тарафынан [[Бағдад]]ҡа саҡырыла. Ираҡта ул Пәһләүиҙәр династияһына ҡаршы сығыш яһаусы «Багдад радиоһы» һәм «Иран халыҡтарының милли фронты» төркөмдәрен ойоштора. Иран тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа. Тарих һәм география фәндәре докторы дәрәжәһен ала.

Ул Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеленән (бүләсенең ейәне) һәм Әбүлфәт хандың ейәне.

== Биографияһы ==
Мәхмүт Ғөләмхөсәйен хан оглы Панахиан 1908 йылда [[Тәбриз]] ҡалаһында тыуа&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=İsmayılov |first=Güləddin |title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987) |language=az |work=Azərbaycan Ruznaməsi |url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ |access-date=2024-12-17 |archive-date=2024-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ |date=2024-07-19 }}&lt;/ref&gt;. Башланғыс белемде мулланан ала. Һуңыраҡ [[Тәһран|Тәһрандағы]] Юғары офицерҙар мәктәбен тамамлай&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Төрлө төбәктәрҙә шаһ ғәскәрендә хеҙмәт итә. 1943 йылда ағаһы Әли менән бергә «Түде» партияһына инә. 1945 йылдың сентябрендә шаһ армияһынан китә, [[Тәбриз]]гә килә һәм Әзербайжан демократик партияһына ҡушыла&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ул яҡтарҙа (Хой, Маҡу, Салмас) федайин отрядтарын булдырыуҙа ҡатнаша&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Әзербайжандың Милли хөкүмәте ойошторолғандан һуң, Джафар Кавиан Сәйет Джафар Пишевери тарафынан Халыҡ армияһы министры итеп тәғәйенләнә{{sfn|Rəhimli|2003|p=76}}{{sfn|Həsənli|2006|p=167}}&lt;ref&gt;{{cite book |author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə |url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |title=&quot;21 Azər – 70&quot; fotoalbom (şərhlərlə) |publisher=“Araz” nəşriyyatı |year=2015 |isbn=978-9952-8285-3-5 |location=[[Баку]] |page=76 |access-date=2022-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |archive-date=2022-03-09 |url-status=unfit |istifadə tarixi=2023-04-19 |arxivləşdirmə tarixi=2022-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |deadurl= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |date=2022-03-09 }}&lt;/ref&gt;. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә барлыҡҡа килгән халыҡ ғәскәрҙәренә өс йөҙләп төрлө дәрәжәләге офицер туплана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last=Назирли |first=Шамистан |date=2015-06-05 |title=Генерал Кавиан |url=https://www.kaspiy.az/general-kavian |access-date=2024-12-16 |website=Газета &quot;Каспий&quot; |language=ru |archive-date=2024-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217063618/https://www.kaspiy.az/general-kavian |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ун дүрт офицер — полковник, туғыҙы генерал дәрәжәһен ала. Ғәскәрҙәрҙең дөйөм һаны 18 мең кешегә етә&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Бер нисә хәрби училище асыла{{sfn|Mərəndli|2017|p=42}}. Мәхмүт Панахиан, Әзербайжан Милли хөкүмәте ҡарары менән генерал дәрәжәһен алғандан һуң&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Милли армияның Генераль штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}. Бынан тыш, ул Тәбриз хәрби училищеһын һәм хәрби судты етәкләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Miyanalı |first=Əlirza |last2=Ərdəbili |first2=Lütfəli |title=İnqilabi hərəkatımızın silahlı qüvvələri |url=https://www.achiq.info/m.hukumet/fedailer%20duz%20L.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728041202/https://achiq.info/m.hukumet/fedailer%20duz%20L.pdf |archive-date=2021-07-28 |access-date=2024-12-18 |website=achiq.info}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Mərəndli|2017|p=42}}.
[[Файл:Mahmud_Pənahiyan_və_həyat_yoldaşı.jpg|слева|мини|193x193пкс|Мәхмүт Панахиан ҡатыны менән]]
1945 йылдың 20 декабрендә Әзербайжан Милли хөкүмәтенең Милли мәжлесе (парламенты) «Ҡыҙылбаш» халыҡ армияһын ойоштороу тураһында закон ҡабул итә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}&lt;ref name=&quot;:222&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-09-05 |title=Azərbaycan Demokrat Firqəsinin xalqa müraciətində nə deyilirdi? |url=https://www.aznews.az/news/investigation/339223.html |access-date=2024-12-06 |website=Aznews.az |language=az |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207010506/https://www.aznews.az/news/investigation/339223.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт яңы барлыҡҡа килгән ғәскәрҙәргә «Ҡыҙылбаш» исемен бирә, ул үҙенең ғәскәрен шулай тип атаған [[Исмәғил I|шаһ Исмәғил Хатайҙан]] алынған. «Ҡыҙылбаш» дөйөм хәрби штабы булдырыла{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}. Уның составына: Джафар Кавиан, Әбделғәсим Әзими, Ғөләм Яхъя, Сәйет Джафар Пишевери, Мирза Реби Кәбири, Мәхмүт Панахиан, Навай, Мәхсүн Миланиян, Абдулрза Әзер инә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}&lt;ref name=&quot;:222&quot; /&gt;. 1946 йылда милли-демократик хәрәкәттә ҡатнашҡаны һәм Милли хөкүмәтте ойоштороуҙа күрһәткән батырлығы өсөн «21 әзер» миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref&gt;{{cite book|author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə|title=&quot;21 Azər – 70&quot; fotoalbom (şərhlərlə)|year=2015|location=[[Баку]]|publisher=“Araz” nəşriyyatı|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf|page=82|isbn=978-9952-8285-3-5|access-date=2022-03-10|archive-date=2022-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |date=2022-03-09 }}&lt;/ref&gt;.


1946 йылдың 1 авгусында составында Хажи Мирза Әли Шабустери, Садих Падиган, генерал Мәхмүт Панахиан, полковник Мортазави, майор Тограй булған делегация Сәләмулла Джавид етәкселегендә һөйләшеүҙәр өсөн [[Тәһран]]ға китә{{sfn|Rəhimli|2003|p=133}}{{sfn|Cavid|2005|p=59}}.

1946 йылдың 13 декабрендә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Бөйөк Британия]] ярҙамында Иран армияһы [[Тәбриз]]гә инә&lt;ref&gt;{{cite book |last1=McEvoy |first1=Joanne |url=https://archive.org/details/powersharinginde0000unse |title=Power Sharing in Deeply Divided Places |last2=O'Leary |first2=Brendan |date=2013 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=9780812245011 |location=Filadelfiya |pages=[https://archive.org/details/powersharinginde0000unse/page/n200 191]}}&lt;/ref&gt;. Был Әзербайжан Милли хөкүмәтенең ҡолауына килтерә&lt;ref name=&quot;lenczowski&quot;&gt;George Lenczowski. «United States' Support for Iran’s Independence and Integrity, 1945—1959», ''Annals of the American Academy of Political and Social Science'', Vol. 401, America and the Middle East. (may, 1972), s. 49&lt;/ref&gt;. Уны бөтөрөүҙән һуң Мәхмүт Панахиан [[Баҡы]]ға китә. Мир Джафар Баһиров ҡушыуы буйынса ул һәм Әзербайжан демократик партияһының башҡа етәкселәре тәүҙә Мәрҙәкәндә урынлаша{{sfn|Həsənli|2006|p=456}}. 1970 йылға тиклем Баҡы ҡалаһында төрлө өлкәләрҙә ғилми эштәр менән шөғөлләнә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәтенән Бағдадҡа күсергә саҡырыу ала&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Çingizoğlu |first=Ənvər |date=2020-05-04 |title=Mahmud Pənahiyan - Pənahəli xanın kommunist törəməsi |url=https://www.xudaferin.eu/mahmud-pnahiyan-pnahli-xanin-kommunist-tormsi-arasdirma.html |access-date=2024-12-17 |website=www.xudaferin.eu |language=az |archive-date=2024-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716192606/https://xudaferin.eu/mahmud-pnahiyan-pnahli-xanin-kommunist-tormsi-arasdirma.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Унда ул Пәһләүи режимына ҡаршы торғандар менән хеҙмәттәшлек итә, әзербайжан, курд, белуджи һәм фарсы телдәрендә «Иттихад» (Берҙәмлек) журналын сығара, Бағдад радиоһына һәм Иран халыҡтары милли фронты төркөмдәренә нигеҙ һала&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 1970 йылдың 12 авгусында генерал Теймур Бәхтиәр һунар ваҡытында САВАК агенты тарафынан үлтерелә; был сараға Мәхмүт Панахианды ла саҡырған булалар, әммә ул, унда килмәй, үлемдән ҡотола. 1975 йылда, Алжир килешеүе төҙөлгәндән һуң, Мәхмүт Панахиан [[Баҡы]]ға ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
Ул [[Иран]] тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 1949—1953 йылдарҙа Иран армияһының Генераль штабы Географик дирекцияһы йыйған материалдарға таянып, ул &quot;Иран төрөктәренең милли географик һүҙлеге&quot;нең дүрт томлыҡ баҫмаһын баҫтырып сығара. Тәүге ике томы 1972 йылдың авгусында, ә киләһе икеһе 1973 йылдың февралендә баҫылып сыға, был китапта ул төрөктәрҙең йәшәгән урындары, уларҙы һаны буйынса статистика, шулай уҡ улар тарихы тураһында мәғлүмәттәр бирә. Тарих-география фәндәре докторы дәрәжәһен ала&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1981 йылда вафат була&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Ғәиләһе ==
Мәхмүт Панахиан Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеле (тыуаһы) һәм Әбүлфәт хандың бүләһе&lt;ref&gt;''Çingizoğlu, Ənvər.'' Mahmud Pənahiyan — Pənahəli xanın kommunist törəməsi (азерб.). ''www.xudaferin.eu'' (4 мая 2020). Дата обращения: 17 декабря 2024. Архивировано 16 июля 2024 года.&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}}
* {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}}
* {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title=&quot;21 Azər&quot; soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title=&quot;21 Azər&quot; soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}}
* {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=https://web.archive.org/web/20241217072732/http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&amp;pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=https://web.archive.org/web/20241217072732/http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&amp;pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}}
* {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=https://web.archive.org/web/20241221042953/http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=https://web.archive.org/web/20241221042953/http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}}

=== Китаптары ===
* [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+-+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan Национальный географический словарь иранских тюрков, II том, 1972 г.]
* [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+Cild+4+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan+T%C9%99brizi Национальный географический словарь иранских тюрков, IV том, 1973 г.]

[[Категория:Джеванширҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1981 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1908 йылда тыуғандар]]
{{Навигационная таблица
|имя           = Әзербайжан Демократик Республикаһы
|заголовок     = [[File:Flag of the Azerbaijan People's Government.svg|20px]] [[Әзербайжан Демократик Республикаһы]] [[File:Coat of arms of Azerbaijan People's Government.svg|20px]]
|state         = &lt;includeonly&gt;collapsed&lt;/includeonly&gt;
|класс_списков = hlist
|изображение =[[File:Coat of arms of Azerbaijan People's Government.svg|150px]] 

|заголовок1    = Члены правительства &lt;br&gt; Демократической &lt;br&gt; Республики Азербайджан 
|список1       =
{{Navbox|child
  |evenodd   = swap
  |listclass = hlist

  |group1    = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Премьер-министр&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list1     = [[Пишевари, Сеид Джафар|Миржафар Пишевари]]
  |group2    = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Министр внутренних дел&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list2     = [[Джавид, Саламулла|Сәләмулла Джавид]]
  |group3    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Министр народных войск&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list3     = [[Кавиан, Джафар|Джафар Кавиан]]
  |group4    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Министр сельского хозяйства&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list4     = [[Мехташ, Джавид|Джавид Мехташ]]
  |group5    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Министр культуры и просвещения&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list5     = [[Мөхәммәт Бирия]]
  |group6    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Министр здравоохранения&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list6     = [[Уренги, Хасан|Хасан Уренги]]
  |group7    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Министр финансов&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list7     = [[Гуламрза Илхами]]
  |group8    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Министр юстиции&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list8     = [[Юсиф Азима]]
  |group9    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Министр дорог, почты и телеграфа&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list9     = [[Мирза Рэби Кебири]]
  |group10    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Министр торговли и экономики&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list10     = [[Расули, Рза|Рза Расули]]
  |group11    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Председатель Национального Собрания&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list11     = [[Мирза Али Шабустари]] 
  |group12    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Председатель Верховного Суда&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list12     = [[Гиями, Зейналабдин|Зейналабдин Гиями]]
  |group13    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Генеральный прокурор&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list13     = [[Ибрагими, Фиридун Гани оглы|Фиридун Ибрагими]]
  }}
|заголовок2 = Другие должностные лица &lt;br&gt; и участники движения 
 |список2    =
{{Navbox|child
  |evenodd   = swap
  |listclass = hlist
  |group1    = 
  |list1     = [[Азер, Абдулрза|Абдулрза Азер]]{{•}} [[Ибрагими, Анушираван Гани оглы|Анушираван Ибрагими]]{{•}} [[Фитрет, Али|Али Фитрет]]{{•}} [[Шамида, Али Исмаил оглы|Али  Шамида]]{{•}} [[Ашуг Гусейн Джаван]]{{•}} [[Биллури, Акима Ибрагим кызы|Акима  Биллури]]{{•}} [[Азероглу, Балаш|Балаш Азероглу]]{{•}} [[Джевдет, Гасан|Гасан Джевдет]]{{•}} [[Гуламрза Джавидан]]{{•}} [[Сабахи, Гянджали|Гянджали Сабахи]], [[Джафар Кашиф]]{{•}}  [[Муджири, Джафар|Джафар Муджири]]{{•}} [[Джафарпур, Исмаил Каграман оглы|Исмаил  Джафарпур]]{{•}} [[Назари, Гасан|Гасан Назари]]{{•}} [[Данешиян, Гулам Яхья| Гулам Яхья]]{{•}} [[Шамс, Исмаил|Исмаил Шамс]]{{•}} [[Фатхи Хошгинаби]]{{•}} [[Панахиан, Махмуд|Махмуд Панахиан]]{{•}} [[Гюльгюн, Медина|Медина Гюльгюн]]{{•}} [[Миргасым Чешмазер]]{{•}} [[Этимад, Мир-Мехди| Мир-Мехди Этимад]]{{•}} [[Носратолла Джаханшахлу]]{{•}} [[Сади Юзбенди]]{{•}} [[Онуллахи, Сеидага Миронович|Сеидага Онуллахи]]{{•}} [[Тахири, Сохраб Абульфаз оглы|Сохраб  Тахир]]
}}
}}
&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tunaj083r60qumraepoc4eesr9qh1p3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-11-04</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201628</id>
    <revision>
      <id>1308214</id>
      <timestamp>2026-11-03T12:45:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Swing into books, Book week, November 1-7, 1964.jpg</comment>
      <origin>1308214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="levejqwzuhy50735krr2r3qnlzrm6fa" xml:space="preserve">Swing into books, Book week, November 1-7, 1964.jpg</text>
      <sha1>levejqwzuhy50735krr2r3qnlzrm6fa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крохалёв Фёдор Сергеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201629</id>
    <revision>
      <id>1308258</id>
      <timestamp>2026-11-04T07:07:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Belokatai patriot</username>
        <id>42452</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/152874081|Крохалёв, Фёдор Сергеевич]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1308258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9195" sha1="54gcfgevcvfzrks2su7jcyvalu225y8" xml:space="preserve">
{{Ғалим|Изображение=|Дата рождения=1902|Место рождения=[[Яңы Балаҡатай]], [[Златоуст өйәҙе]], [[Өфө губернаһы]]|Дата смерти=1989|Место смерти=[[Мәскәү]], [[РСФСР|Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы]], [[СССР|Совет Социалистик Республикалар Союзы]]|Научная сфера=Сәйәси иҡтисад|Место работы=К. А. Тимирязев исемендәге мәскәү ауыл хужалығы академияһы|Учёная степень=Иҡтисад фәндәре докторы|Учёное звание=профессор|Награды и премии=|Гражданство=* {{флагификация|Российская империя}}
* {{флагификация|СССР}}}}

'''Крохалев Фёдор Сергеевич''' (1902, [[Яңы Балаҡатай|Новобелокатай]] – 1989, [[Мәскәү]] ) – совет ғалимы һәм экономист , иҡтисад фәндәре докторы, Мәскәү К. А. Тимирязев.

== Биографияһы ==
1902 йылда Өфө губернаһы Златоуст районы [[Яңы Балаҡатай|Яңы Белоҡатай]] ауылында (хәҙер [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының]] [[Балаҡатай районы|Белокатай районы]] [[Яңы Балаҡатай ауыл Советы (Балаҡатай районы)|Яңы Белоҡатай ауыл Советы]] ) тыуған.

Күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә үҫә.

1933 йылда Мәскәүгә ҡайта һәм Социалистик ауыл хужалығы академияһына уҡырға инә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Китап|автор=В.А Ощепков|заглавие=«Здесь отчизна моя»|год=2019|место=Новобелокатай}}&lt;/ref&gt; .


Йәш сағында ауырыу арҡаһында күреү һәләтен тулыһынса юғалта. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924 йылда [[Мәскәү|Мәскәүгә]] инвалидтар йортона ебәрелә. Юғары уҡыу йортон тамамлай һәм Брайль шрифты менән уҡырға өйрәнә .

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында эвакуациянан баш тарта һәм фән менән шөғөлләнеүен дауам итә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; .

1933 йылда Мәскәүгә ҡайта һәм Социалистик ауыл хужалығы академияһына уҡырға инә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Уҡытыу эшмәкәрлеге Мәскәүҙең Ҡ. А. Тимирязев .

1938 йылда доцент, 1941 йылда иҡтисади фәндәр кандидаты&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; .

1927 йылда Крупская исемендәге коммунистик тәрбиә Академияһына уҡырға инә, уны 1920-се йылдар аҙағында тамамлай, шунан һуң тәүҙә рабфакта, Һуңынан Куйбышев Ҡалаһында Энергетика институтында политэкономиянан уҡыта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; .

1942 йылда ул тәүге тапҡыр кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай .

1958 йылда «Рәсәйҙә ауыл хужалығы системалары тәғлимәте тарихы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай .

Чернобыль атом электр станцияһында авария булғанда, ул үҙенең баҫылған әҫәрҙәренән бөтә гонорарҙарын ярҙам фондына тапшыра .

1989 йылда Мәскәүҙә вафат була.

== Ғилми эшмәкәрлеге . ==
Тикшеренеүҙең ҡыҙыҡһыныуҙары: Рәсәйҙә ауыл хужалығы системалары. Уның етәкселегендә 18 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланған. Крохалевтың “Ауыл хужалығы системалары тураһында” тигән төп хеҙмәте ауыл хужалығы иҡтисадсылары даирәләрендә танылыу ала һәм донъяның бер нисә илендә яңынан баҫылып сыға .

=== Ҡайһы бер баҫмалар . ===

* Ауыл хужалығы системалары тураһында: тарихи очерк / Ф. МЕНӘН. Крохалев. - М. : Сельхозгиз, 1960. — 432 бит. — 7000 дана.
* Ауыл хужалығы системалары тәғлимәте тарихынан // Сов. агрономия, 1948, № 2, 100-сө бит. 91—96
* Агрономияла ике методика һәм ике йүнәлеш. [Совет һәм буржуаз аграр фән тураһында-). Докладтарҙың тезистары. (Мәскәү ауыл хужалығы академияһы), сығарылыш. XIII, 1951 йыл, 10-сы бит. 24—31
* Ауыл хужалығы системалары тәғлимәте тарихынан // Совет агрономияһы, 1948, №2
* А. ИН. Советтар ауыл хужалығы системалары тәғлимәтендә Уильямстың алдағыһы булараҡ // Мәскәү ауыл хужалығы академияһының докладтары К. А. Тимирязев. — 1951 йыл. - ИН. 11
* Рәсәйҙә ауыл хужалығы системалары тәғлимәте тарихы: Диссертацияның тезисы. өсөн иҡтисад фәндәре докторы / Ф. МЕНӘН. Крохалев, доц. Проф. Кэнд. экон. фәндәр; Мәскәү . Ленин ордены . -Х. акад. уларҙы. ТО. А. Тимирязев. — Мәскәү:, 1958. — 37 с.

== Наградалар ==

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены.
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены .
* Октябрь революцияһы ордены .
* «Почет Билдәһе» ордены .
* &quot;Мәскәүҙе обороналаған өсөн&quot; миҙалы.
* &quot;1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында батыр хеҙмәт өсөн&quot; миҙалы.

== Хәтер ==

* Хәтер Мәскәү университетының Ҡ исемендәге ауыл хужалығы академияһында һаҡлана. А. Тимирязев.
* Хәтер һуҡырҙар тормошонан һәм ижадынан әһәмиәтле һәм иҫтәлекле даталар календарында мәңгеләштерелгән, ул 2022 йылда һуҡырҙар өсөн Рәсәй дәүләт китапханаһы тарафынан баҫылып сыҡҡан.
* Белоҡатайҙың тыуған яҡ тарихы китабында “Бына минең Атаным...” – В. А. Айырым бүлек Ощепковҡа арналған, «Ғәҙәттән тыш яҙмышлы кеше» .

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==

* Крохалев, Федор Сергеевич: тыуыуына – 120 йыл // Һуҡырҙар тормошонан һәм ижадынан әһәмиәтле һәм иҫтәлекле даталар календары [Текст] / Һуҡырҙар өсөн Рәсәй дәүләт китапханаһы. - Мәскәү ҡалаһы. , 2021 йыл. — 2022 / төҙөүсеһе Н. ИН. Ягудин. — 149—150-се биттәр. — Библиограф. : 150-се бит.
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Иҡтисад фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1989 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Балаҡатай районында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1902 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>54gcfgevcvfzrks2su7jcyvalu225y8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308259</id>
      <parentid>1308258</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T07:08:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Belokatai patriot</username>
        <id>42452</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1308259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9167" sha1="56ayup9asc1f59i5x5vuiv3nfqy4yuh" xml:space="preserve">
{{Ғалим|Изображение=|Дата рождения=1902|Место рождения=[[Яңы Балаҡатай]], [[Златоуст өйәҙе]], [[Өфө губернаһы]]|Дата смерти=1989|Место смерти=[[Мәскәү]], [[РСФСР|Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы]], [[СССР|Совет Социалистик Республикалар Союзы]]|Научная сфера=Сәйәси иҡтисад|Место работы=К. А. Тимирязев исемендәге мәскәү ауыл хужалығы академияһы|Учёная степень=Иҡтисад фәндәре докторы|Учёное звание=профессор|Награды и премии=|Гражданство=* {{флагификация|Российская империя}}
* {{флагификация|СССР}}}}

'''Крохалев Фёдор Сергеевич''' (1902, [[Яңы Балаҡатай]] – 1989, [[Мәскәү]] ) – совет ғалимы һәм экономист , иҡтисад фәндәре докторы, Мәскәү К. А. Тимирязев.

== Биографияһы ==
1902 йылда Өфө губернаһы Златоуст районы [[Яңы Балаҡатай|Яңы Белоҡатай]] ауылында (хәҙер [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының]] [[Балаҡатай районы|Белокатай районы]] [[Яңы Балаҡатай ауыл Советы (Балаҡатай районы)|Яңы Белоҡатай ауыл Советы]] ) тыуған.

Күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә үҫә.

1933 йылда Мәскәүгә ҡайта һәм Социалистик ауыл хужалығы академияһына уҡырға инә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Китап|автор=В.А Ощепков|заглавие=«Здесь отчизна моя»|год=2019|место=Новобелокатай}}&lt;/ref&gt; .


Йәш сағында ауырыу арҡаһында күреү һәләтен тулыһынса юғалта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924 йылда [[Мәскәү|Мәскәүгә]] инвалидтар йортона ебәрелә. Юғары уҡыу йортон тамамлай һәм Брайль шрифты менән уҡырға өйрәнә .

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында эвакуациянан баш тарта һәм фән менән шөғөлләнеүен дауам итә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; .

1933 йылда Мәскәүгә ҡайта һәм Социалистик ауыл хужалығы академияһына уҡырға инә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Уҡытыу эшмәкәрлеге Мәскәүҙең Ҡ. А. Тимирязев .

1938 йылда доцент, 1941 йылда иҡтисади фәндәр кандидаты&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; .

1927 йылда Крупская исемендәге коммунистик тәрбиә Академияһына уҡырға инә, уны 1920-се йылдар аҙағында тамамлай, шунан һуң тәүҙә рабфакта, Һуңынан Куйбышев Ҡалаһында Энергетика институтында политэкономиянан уҡыта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; .

1942 йылда ул тәүге тапҡыр кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай .

1958 йылда «Рәсәйҙә ауыл хужалығы системалары тәғлимәте тарихы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай .

Чернобыль атом электр станцияһында авария булғанда, ул үҙенең баҫылған әҫәрҙәренән бөтә гонорарҙарын ярҙам фондына тапшыра .

1989 йылда Мәскәүҙә вафат була.

== Ғилми эшмәкәрлеге . ==
Тикшеренеүҙең ҡыҙыҡһыныуҙары: Рәсәйҙә ауыл хужалығы системалары. Уның етәкселегендә 18 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланған. Крохалевтың “Ауыл хужалығы системалары тураһында” тигән төп хеҙмәте ауыл хужалығы иҡтисадсылары даирәләрендә танылыу ала һәм донъяның бер нисә илендә яңынан баҫылып сыға .

=== Ҡайһы бер баҫмалар . ===

* Ауыл хужалығы системалары тураһында: тарихи очерк / Ф. МЕНӘН. Крохалев. - М. : Сельхозгиз, 1960. — 432 бит. — 7000 дана.
* Ауыл хужалығы системалары тәғлимәте тарихынан // Сов. агрономия, 1948, № 2, 100-сө бит. 91—96
* Агрономияла ике методика һәм ике йүнәлеш. [Совет һәм буржуаз аграр фән тураһында-). Докладтарҙың тезистары. (Мәскәү ауыл хужалығы академияһы), сығарылыш. XIII, 1951 йыл, 10-сы бит. 24—31
* Ауыл хужалығы системалары тәғлимәте тарихынан // Совет агрономияһы, 1948, №2
* А. ИН. Советтар ауыл хужалығы системалары тәғлимәтендә Уильямстың алдағыһы булараҡ // Мәскәү ауыл хужалығы академияһының докладтары К. А. Тимирязев. — 1951 йыл. - ИН. 11
* Рәсәйҙә ауыл хужалығы системалары тәғлимәте тарихы: Диссертацияның тезисы. өсөн иҡтисад фәндәре докторы / Ф. МЕНӘН. Крохалев, доц. Проф. Кэнд. экон. фәндәр; Мәскәү . Ленин ордены . -Х. акад. уларҙы. ТО. А. Тимирязев. — Мәскәү:, 1958. — 37 с.

== Наградалар ==

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены.
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены .
* Октябрь революцияһы ордены .
* «Почет Билдәһе» ордены .
* &quot;Мәскәүҙе обороналаған өсөн&quot; миҙалы.
* &quot;1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында батыр хеҙмәт өсөн&quot; миҙалы.

== Хәтер ==

* Хәтер Мәскәү университетының Ҡ исемендәге ауыл хужалығы академияһында һаҡлана. А. Тимирязев.
* Хәтер һуҡырҙар тормошонан һәм ижадынан әһәмиәтле һәм иҫтәлекле даталар календарында мәңгеләштерелгән, ул 2022 йылда һуҡырҙар өсөн Рәсәй дәүләт китапханаһы тарафынан баҫылып сыҡҡан.
* Белоҡатайҙың тыуған яҡ тарихы китабында “Бына минең Атаным...” – В. А. Айырым бүлек Ощепковҡа арналған, «Ғәҙәттән тыш яҙмышлы кеше» .

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==

* Крохалев, Федор Сергеевич: тыуыуына – 120 йыл // Һуҡырҙар тормошонан һәм ижадынан әһәмиәтле һәм иҫтәлекле даталар календары [Текст] / Һуҡырҙар өсөн Рәсәй дәүләт китапханаһы. - Мәскәү ҡалаһы. , 2021 йыл. — 2022 / төҙөүсеһе Н. ИН. Ягудин. — 149—150-се биттәр. — Библиограф. : 150-се бит.
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Иҡтисад фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1989 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Балаҡатай районында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1902 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>56ayup9asc1f59i5x5vuiv3nfqy4yuh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308270</id>
      <parentid>1308259</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T11:07:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Крохалев Фёдор Сергеевич]] битенең исемен [[Крохалёв Фёдор Сергеевич]] тип Айсар алыштырҙы: орфо</comment>
      <origin>1308259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9167" sha1="56ayup9asc1f59i5x5vuiv3nfqy4yuh" xml:space="preserve">
{{Ғалим|Изображение=|Дата рождения=1902|Место рождения=[[Яңы Балаҡатай]], [[Златоуст өйәҙе]], [[Өфө губернаһы]]|Дата смерти=1989|Место смерти=[[Мәскәү]], [[РСФСР|Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы]], [[СССР|Совет Социалистик Республикалар Союзы]]|Научная сфера=Сәйәси иҡтисад|Место работы=К. А. Тимирязев исемендәге мәскәү ауыл хужалығы академияһы|Учёная степень=Иҡтисад фәндәре докторы|Учёное звание=профессор|Награды и премии=|Гражданство=* {{флагификация|Российская империя}}
* {{флагификация|СССР}}}}

'''Крохалев Фёдор Сергеевич''' (1902, [[Яңы Балаҡатай]] – 1989, [[Мәскәү]] ) – совет ғалимы һәм экономист , иҡтисад фәндәре докторы, Мәскәү К. А. Тимирязев.

== Биографияһы ==
1902 йылда Өфө губернаһы Златоуст районы [[Яңы Балаҡатай|Яңы Белоҡатай]] ауылында (хәҙер [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының]] [[Балаҡатай районы|Белокатай районы]] [[Яңы Балаҡатай ауыл Советы (Балаҡатай районы)|Яңы Белоҡатай ауыл Советы]] ) тыуған.

Күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә үҫә.

1933 йылда Мәскәүгә ҡайта һәм Социалистик ауыл хужалығы академияһына уҡырға инә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Китап|автор=В.А Ощепков|заглавие=«Здесь отчизна моя»|год=2019|место=Новобелокатай}}&lt;/ref&gt; .


Йәш сағында ауырыу арҡаһында күреү һәләтен тулыһынса юғалта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924 йылда [[Мәскәү|Мәскәүгә]] инвалидтар йортона ебәрелә. Юғары уҡыу йортон тамамлай һәм Брайль шрифты менән уҡырға өйрәнә .

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында эвакуациянан баш тарта һәм фән менән шөғөлләнеүен дауам итә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; .

1933 йылда Мәскәүгә ҡайта һәм Социалистик ауыл хужалығы академияһына уҡырға инә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Уҡытыу эшмәкәрлеге Мәскәүҙең Ҡ. А. Тимирязев .

1938 йылда доцент, 1941 йылда иҡтисади фәндәр кандидаты&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; .

1927 йылда Крупская исемендәге коммунистик тәрбиә Академияһына уҡырға инә, уны 1920-се йылдар аҙағында тамамлай, шунан һуң тәүҙә рабфакта, Һуңынан Куйбышев Ҡалаһында Энергетика институтында политэкономиянан уҡыта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; .

1942 йылда ул тәүге тапҡыр кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай .

1958 йылда «Рәсәйҙә ауыл хужалығы системалары тәғлимәте тарихы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай .

Чернобыль атом электр станцияһында авария булғанда, ул үҙенең баҫылған әҫәрҙәренән бөтә гонорарҙарын ярҙам фондына тапшыра .

1989 йылда Мәскәүҙә вафат була.

== Ғилми эшмәкәрлеге . ==
Тикшеренеүҙең ҡыҙыҡһыныуҙары: Рәсәйҙә ауыл хужалығы системалары. Уның етәкселегендә 18 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланған. Крохалевтың “Ауыл хужалығы системалары тураһында” тигән төп хеҙмәте ауыл хужалығы иҡтисадсылары даирәләрендә танылыу ала һәм донъяның бер нисә илендә яңынан баҫылып сыға .

=== Ҡайһы бер баҫмалар . ===

* Ауыл хужалығы системалары тураһында: тарихи очерк / Ф. МЕНӘН. Крохалев. - М. : Сельхозгиз, 1960. — 432 бит. — 7000 дана.
* Ауыл хужалығы системалары тәғлимәте тарихынан // Сов. агрономия, 1948, № 2, 100-сө бит. 91—96
* Агрономияла ике методика һәм ике йүнәлеш. [Совет һәм буржуаз аграр фән тураһында-). Докладтарҙың тезистары. (Мәскәү ауыл хужалығы академияһы), сығарылыш. XIII, 1951 йыл, 10-сы бит. 24—31
* Ауыл хужалығы системалары тәғлимәте тарихынан // Совет агрономияһы, 1948, №2
* А. ИН. Советтар ауыл хужалығы системалары тәғлимәтендә Уильямстың алдағыһы булараҡ // Мәскәү ауыл хужалығы академияһының докладтары К. А. Тимирязев. — 1951 йыл. - ИН. 11
* Рәсәйҙә ауыл хужалығы системалары тәғлимәте тарихы: Диссертацияның тезисы. өсөн иҡтисад фәндәре докторы / Ф. МЕНӘН. Крохалев, доц. Проф. Кэнд. экон. фәндәр; Мәскәү . Ленин ордены . -Х. акад. уларҙы. ТО. А. Тимирязев. — Мәскәү:, 1958. — 37 с.

== Наградалар ==

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены.
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены .
* Октябрь революцияһы ордены .
* «Почет Билдәһе» ордены .
* &quot;Мәскәүҙе обороналаған өсөн&quot; миҙалы.
* &quot;1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында батыр хеҙмәт өсөн&quot; миҙалы.

== Хәтер ==

* Хәтер Мәскәү университетының Ҡ исемендәге ауыл хужалығы академияһында һаҡлана. А. Тимирязев.
* Хәтер һуҡырҙар тормошонан һәм ижадынан әһәмиәтле һәм иҫтәлекле даталар календарында мәңгеләштерелгән, ул 2022 йылда һуҡырҙар өсөн Рәсәй дәүләт китапханаһы тарафынан баҫылып сыҡҡан.
* Белоҡатайҙың тыуған яҡ тарихы китабында “Бына минең Атаным...” – В. А. Айырым бүлек Ощепковҡа арналған, «Ғәҙәттән тыш яҙмышлы кеше» .

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==

* Крохалев, Федор Сергеевич: тыуыуына – 120 йыл // Һуҡырҙар тормошонан һәм ижадынан әһәмиәтле һәм иҫтәлекле даталар календары [Текст] / Һуҡырҙар өсөн Рәсәй дәүләт китапханаһы. - Мәскәү ҡалаһы. , 2021 йыл. — 2022 / төҙөүсеһе Н. ИН. Ягудин. — 149—150-се биттәр. — Библиограф. : 150-се бит.
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Иҡтисад фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1989 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Балаҡатай районында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1902 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>56ayup9asc1f59i5x5vuiv3nfqy4yuh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308272</id>
      <parentid>1308270</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T11:08:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1308272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9167" sha1="a2vcjmtwmi398d6l9c2q19k6rdy8n3b" xml:space="preserve">
{{Ғалим|Изображение=|Дата рождения=1902|Место рождения=[[Яңы Балаҡатай]], [[Златоуст өйәҙе]], [[Өфө губернаһы]]|Дата смерти=1989|Место смерти=[[Мәскәү]], [[РСФСР|Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы]], [[СССР|Совет Социалистик Республикалар Союзы]]|Научная сфера=Сәйәси иҡтисад|Место работы=К. А. Тимирязев исемендәге мәскәү ауыл хужалығы академияһы|Учёная степень=Иҡтисад фәндәре докторы|Учёное звание=профессор|Награды и премии=|Гражданство=* {{флагификация|Российская империя}}
* {{флагификация|СССР}}}}

'''Крохалёв Фёдор Сергеевич''' (1902, [[Яңы Балаҡатай]] – 1989, [[Мәскәү]] ) – совет ғалимы һәм экономист , иҡтисад фәндәре докторы, Мәскәү К. А. Тимирязев.

== Биографияһы ==
1902 йылда Өфө губернаһы Златоуст районы [[Яңы Балаҡатай|Яңы Белоҡатай]] ауылында (хәҙер [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының]] [[Балаҡатай районы|Белокатай районы]] [[Яңы Балаҡатай ауыл Советы (Балаҡатай районы)|Яңы Белоҡатай ауыл Советы]] ) тыуған.

Күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә үҫә.

1933 йылда Мәскәүгә ҡайта һәм Социалистик ауыл хужалығы академияһына уҡырға инә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Китап|автор=В.А Ощепков|заглавие=«Здесь отчизна моя»|год=2019|место=Новобелокатай}}&lt;/ref&gt; .


Йәш сағында ауырыу арҡаһында күреү һәләтен тулыһынса юғалта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924 йылда [[Мәскәү|Мәскәүгә]] инвалидтар йортона ебәрелә. Юғары уҡыу йортон тамамлай һәм Брайль шрифты менән уҡырға өйрәнә .

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында эвакуациянан баш тарта һәм фән менән шөғөлләнеүен дауам итә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; .

1933 йылда Мәскәүгә ҡайта һәм Социалистик ауыл хужалығы академияһына уҡырға инә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Уҡытыу эшмәкәрлеге Мәскәүҙең Ҡ. А. Тимирязев .

1938 йылда доцент, 1941 йылда иҡтисади фәндәр кандидаты&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; .

1927 йылда Крупская исемендәге коммунистик тәрбиә Академияһына уҡырға инә, уны 1920-се йылдар аҙағында тамамлай, шунан һуң тәүҙә рабфакта, Һуңынан Куйбышев Ҡалаһында Энергетика институтында политэкономиянан уҡыта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; .

1942 йылда ул тәүге тапҡыр кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай .

1958 йылда «Рәсәйҙә ауыл хужалығы системалары тәғлимәте тарихы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай .

Чернобыль атом электр станцияһында авария булғанда, ул үҙенең баҫылған әҫәрҙәренән бөтә гонорарҙарын ярҙам фондына тапшыра .

1989 йылда Мәскәүҙә вафат була.

== Ғилми эшмәкәрлеге . ==
Тикшеренеүҙең ҡыҙыҡһыныуҙары: Рәсәйҙә ауыл хужалығы системалары. Уның етәкселегендә 18 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланған. Крохалевтың “Ауыл хужалығы системалары тураһында” тигән төп хеҙмәте ауыл хужалығы иҡтисадсылары даирәләрендә танылыу ала һәм донъяның бер нисә илендә яңынан баҫылып сыға .

=== Ҡайһы бер баҫмалар . ===

* Ауыл хужалығы системалары тураһында: тарихи очерк / Ф. МЕНӘН. Крохалев. - М. : Сельхозгиз, 1960. — 432 бит. — 7000 дана.
* Ауыл хужалығы системалары тәғлимәте тарихынан // Сов. агрономия, 1948, № 2, 100-сө бит. 91—96
* Агрономияла ике методика һәм ике йүнәлеш. [Совет һәм буржуаз аграр фән тураһында-). Докладтарҙың тезистары. (Мәскәү ауыл хужалығы академияһы), сығарылыш. XIII, 1951 йыл, 10-сы бит. 24—31
* Ауыл хужалығы системалары тәғлимәте тарихынан // Совет агрономияһы, 1948, №2
* А. ИН. Советтар ауыл хужалығы системалары тәғлимәтендә Уильямстың алдағыһы булараҡ // Мәскәү ауыл хужалығы академияһының докладтары К. А. Тимирязев. — 1951 йыл. - ИН. 11
* Рәсәйҙә ауыл хужалығы системалары тәғлимәте тарихы: Диссертацияның тезисы. өсөн иҡтисад фәндәре докторы / Ф. МЕНӘН. Крохалев, доц. Проф. Кэнд. экон. фәндәр; Мәскәү . Ленин ордены . -Х. акад. уларҙы. ТО. А. Тимирязев. — Мәскәү:, 1958. — 37 с.

== Наградалар ==

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены.
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены .
* Октябрь революцияһы ордены .
* «Почет Билдәһе» ордены .
* &quot;Мәскәүҙе обороналаған өсөн&quot; миҙалы.
* &quot;1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында батыр хеҙмәт өсөн&quot; миҙалы.

== Хәтер ==

* Хәтер Мәскәү университетының Ҡ исемендәге ауыл хужалығы академияһында һаҡлана. А. Тимирязев.
* Хәтер һуҡырҙар тормошонан һәм ижадынан әһәмиәтле һәм иҫтәлекле даталар календарында мәңгеләштерелгән, ул 2022 йылда һуҡырҙар өсөн Рәсәй дәүләт китапханаһы тарафынан баҫылып сыҡҡан.
* Белоҡатайҙың тыуған яҡ тарихы китабында “Бына минең Атаным...” – В. А. Айырым бүлек Ощепковҡа арналған, «Ғәҙәттән тыш яҙмышлы кеше» .

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==

* Крохалев, Федор Сергеевич: тыуыуына – 120 йыл // Һуҡырҙар тормошонан һәм ижадынан әһәмиәтле һәм иҫтәлекле даталар календары [Текст] / Һуҡырҙар өсөн Рәсәй дәүләт китапханаһы. - Мәскәү ҡалаһы. , 2021 йыл. — 2022 / төҙөүсеһе Н. ИН. Ягудин. — 149—150-се биттәр. — Библиограф. : 150-се бит.
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Иҡтисад фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1989 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Балаҡатай районында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1902 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>a2vcjmtwmi398d6l9c2q19k6rdy8n3b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Малухин Павел Матвеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201630</id>
    <revision>
      <id>1308260</id>
      <timestamp>2026-11-04T08:20:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Belokatai patriot</username>
        <id>42452</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/155078119|Малухин, Павел Матвеевич]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1308260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10002" sha1="4m696ptzedwt8sc74ma63iipbuqzjjc" xml:space="preserve">
{{Лыжник|Пол=мужской|Гражданство={{USSR}}
{{RUS}}|Дата рождения=10.07.1936|Место рождения=[[Яңы Балаҡатай ]], [[Балаҡатай районы]], [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]], [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]|Дата смерти=28.01.1996|Место смерти=[[Өфө]], [[Башҡортостан]], [[Рәсәй Федерацияһы]]|Клуб=ДСО «Буревестник» ([[Өфө]])
ДСО «Труд» ([[Өфө]])|Тренер=Книсса А. А.|Конец карьеры=1996|Фотография=|Медали=СССР ҙың спорт мастеры|Имя=Павел Малухин|Полное имя=Павел Матвеевич Малухин|В сборной={{RSFSR}} (1960-1962)
{{USSR}} (1961)}}'''Малухин Павел Матвеевич''' ( [[10 июль]] [[1936 йыл|1936]], [[Яңы Балаҡатай|Яңы Белоҡатай]] — [[28 ғинуар]] [[1996 йыл|1996]], [[Өфө]] ) — совет һәм Рәсәй спортсыһы. СССР-ҙың тау саңғыһы буйынса спорт мастеры.

== Биографияһы ==
1936 июнендә [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының]] Белокатай [[Балаҡатай районы|районы]] [[Яңы Балаҡатай|Яңы Белоҡатай]] ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Китап|ref=Ощепков|заглавие=Белокатайский район: история и современность.|ответственный=авт.-сост.: {{автор|Ощепков, Владимир Александрович|В. А. Ощепков}}|год=2004|место=Уфа|издательство=Диалог|страницы=377—379, 431|страниц=476|isbn=5-94524-028-1}}&lt;/ref&gt; .

Ул крәҫтиән ғаиләһендә үҫә. Мәктәп йылдарында уҡ саңғы спорты менән мауыға, мәктәп командаһы, унан район командаһы составында ярыштарҙа әүҙем ҡатнаша. Яңы Белокатай урта мәктәбен тамамлаған&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Китап|автор=Зверев В. В.|заглавие=Школьные годы…
к 130-летию Новобелокатайс. сред. шк. № 1 (1876 - 2006)|год=2006|место=Уфа|издательство=Диалог|страницы=50}}&lt;/ref&gt;.

1954 йылда ул Башҡортостандың күрше райондарына: [[Ҡыйғы районы|Кигинский]], [[Мәсетле районы|Мечетлинский]] һәм башҡаларға тәүге саңғы сәйәхәттәрен башҡара башлай. 1955 йылда республика саңғы ярыштарында 4-се урынды яулаған команда составында була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Рәсәй йыйылма командалары һәм « Буревестник » Ирекле спорт йәмғиәтенең Башсоветы (1958) һәм « Труд » ирекле спорт йәмғиәте (1961) составында&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

1960 йылда [[Башҡорт дәүләт аграр университеты|Башҡорт ауыл хужалығы институтын]] тамамлай.

1961 йылдың февралендә [[Мәскәү өлкәһе|Мәскәү өлкәһендә]] үткән Бөтә Союз саңғы ярыштарында Башҡорт йыйылма командаһы составында ҡатнаша&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

[[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] саңғы буйынса йыйылма командаһы ағзаһы (1960—62), СССР йыйылма командаһы ағзаһы (1961)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Уҡып бөттөм [[Лесгафт исемендәге университет|исемендәге Ленинград физкультура институтын]] тамамлай. 1967 йылда [[Лесгафт исемендәге университет|Лесгафт]]. 


1963 йылдан алып тренер булып эшләй, [[Өфө районы|Өфө районында]], [[Михайловка (Өфө районы)|Михайловка]] ауылында спортсылар әҙерләй . 1964 йылдан алып [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] саңғы буйынса үҫмерҙәр командаһы тренеры&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

СССР-ҙың 14 мастеры һәм спорт мастерлығына кандидат әҙерләй&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

1960 йылда « СССР-ҙың спорт мастеры » исемен ала&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Республика категориялы судья (1969)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ул республикала саңғы спортын үҫтереүгә тос өлөш индергән. Орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

1996 йылдың 28 ғинуарында [[Өфө|Өфөлә]] вафат була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

1996 йылда үлгәндән һуң « Почетлы спорт мастеры » исеменә лайыҡ була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Ҡаҙаныштар . ==

* 1954—62 йылдарҙа 15 һәм 30 километр арауыҡта саңғыла уҙышыу буйынса Башҡортостан чемпионы.

* 1957—61 йылдарҙа СССР-ҙың 10, 15 һәм 30 километрҙарҙа ауыл хужалығы университеттары чемпионы.

* Слалом һәм саңғыла һикереү буйынса (1964), 1500 метрға йүгереүҙә (1959) Башҡортостан чемпионы.

* «Буревестник» ирекле спорт йәмғиәте чемпионаты өсөн ике ҡатлы лодкала халыҡ ишеү буйынса ярыш еңеүсеһе (1958).

* 10 һәм 5 мең метрға йүгереүҙә «Труд» ДСО-һының йәйге Спартакиадаһының (1961) көмөш призёры.

* СССР‑ҙың спорт мастеры (1960).
* Почётлы спорт мастеры (1996).
* Белоҡатай районының атҡаҙанған кешеһе (2004).

== Ғәилә ==
1942 йылдың февралендә [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында атаһы Малухин Матвей Васильевич хәбәрһеҙ юғала, әсәһе Малухина (тыумышы менән Чебыкина) Наталья Степановна&lt;ref&gt;{{Китап|автор=В. А. Ощепков|заглавие=Здесь отчизна моя...|год=2019|страницы=109|страниц=296}}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==

* Хәтер материалдары Яңы Белоҡатай ауылында урынлашҡан район һәм мәктәп музейҙарында һаҡлана.
* 2004 йылда Башҡортостан Республикаһы Белоҡатай районының арҙаҡлы шәхестәре йыйынтығына индерелә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Ощепков В. А.|заглавие=Белокатайский район: история и современность|ответственный=Пред. коллегии. И. А. Никулин|год=2004|место=Уфа|издательство=«Диалог»|страницы=431|страниц=484|часть=&quot;Сборник заслуженные люди Белокатайского района&quot; Малухин Павел Матвеевич|isbn=5‑94524‑028‑1}}&lt;/ref&gt; .
* 2022 йылдан Белоҡатай спортсылары, шул иҫәптән Павел Малухин иҫтәлегенә саңғы ярыштары буйынса саралар һәм ярыштар үткәрелә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://belokatay.ru/articles/common_material/2022-03-23/velikih-sportsmenov-rayona-budem-pomnit-2740014|заглавие=Великих спортсменов района будем помнить!|год=2022|язык=ru|издание=Новый Белокатай}}&lt;/ref&gt; .
* Өфөлә һәм Михайловкала башҡорт спортсылары, шул иҫәптән Павел Малухин иҫтәлегенә тау саңғыһы буйынса саралар һәм ярыштар үткәрелә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Лесгафт исемендәге университетты тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостан спортсылары]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]
[[Категория:Балаҡатай районында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:СССР-ҙың спорт мастерҙары]]
[[Категория:1996 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:28 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1936 йылда тыуғандар]]
[[Категория:10 июлдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>4m696ptzedwt8sc74ma63iipbuqzjjc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308261</id>
      <parentid>1308260</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T08:24:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Belokatai patriot</username>
        <id>42452</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1308261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10050" sha1="6oq0ldx0os865gsedbxhsouadhr0mgl" xml:space="preserve">
{{Лыжник|Пол=мужской|Гражданство={{USSR}}
{{RUS}}|Дата рождения=10.07.1936|Место рождения=[[Яңы Балаҡатай ]], [[Балаҡатай районы]], [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]], [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]|Дата смерти=28.01.1996|Место смерти=[[Өфө]], [[Башҡортостан]], [[Рәсәй Федерацияһы]]|Клуб=ДСО «Буревестник» ([[Өфө]])
ДСО «Труд» ([[Өфө]])|Тренер=Книсса А. А.|Конец карьеры=1996|Фотография=|Медали=СССР ҙың спорт мастеры|Имя=Павел Малухин|Полное имя=Павел Матвеевич Малухин|В сборной={{RSFSR}} (1960-1962)
{{USSR}} (1961)}}

'''Малухин Павел Матвеевич''' ( [[10 июль]] [[1936 йыл|1936]], [[Яңы Балаҡатай|Яңы Белоҡатай]] — [[28 ғинуар]] [[1996 йыл|1996]], [[Өфө]] ) — совет һәм Рәсәй спортсыһы. СССР-ҙың тау саңғыһы буйынса спорт мастеры.

== Биографияһы ==
1936 июнендә [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының]]  [[Балаҡатай районы|Белокатай районы]] [[Яңы Балаҡатай|Яңы Белоҡатай]] ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Китап|ref=Ощепков|заглавие=Белокатайский район: история и современность.|ответственный=авт.-сост.: {{автор|Ощепков, Владимир Александрович|В. А. Ощепков}}|год=2004|место=Уфа|издательство=Диалог|страницы=377—379, 431|страниц=476|isbn=5-94524-028-1}}&lt;/ref&gt; .

Ул крәҫтиән ғаиләһендә үҫә. Мәктәп йылдарында уҡ саңғы спорты менән мауыға, мәктәп командаһы, унан район командаһы составында ярыштарҙа әүҙем ҡатнаша. Яңы Белокатай урта мәктәбен тамамлаған&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Китап|автор=Зверев В. В.|заглавие=Школьные годы…
к 130-летию Новобелокатайс. сред. шк. № 1 (1876 - 2006)|год=2006|место=Уфа|издательство=Диалог|страницы=50}}&lt;/ref&gt;.

1954 йылда ул Башҡортостандың күрше райондарына: [[Ҡыйғы районы|Кигинский]], [[Мәсетле районы|Мечетлинский]] һәм башҡаларға тәүге саңғы сәйәхәттәрен башҡара башлай&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 

1955 йылда республика саңғы ярыштарында 4-се урынды яулаған команда составында була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Рәсәй йыйылма командалары һәм «Буревестник» Ирекле спорт йәмғиәтенең Башсоветы (1958) һәм «Труд» ирекле спорт йәмғиәте (1961) составында&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

1960 йылда [[Башҡорт дәүләт аграр университеты|Башҡорт ауыл хужалығы институтын]] тамамлай&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

1961 йылдың февралендә [[Мәскәү өлкәһе|Мәскәү өлкәһендә]] үткән Бөтә Союз саңғы ярыштарында Башҡорт йыйылма командаһы составында ҡатнаша&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

[[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] саңғы буйынса йыйылма командаһы ағзаһы (1960—62), СССР йыйылма командаһы ағзаһы (1961)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Уҡып бөттөм [[Лесгафт исемендәге университет|исемендәге Ленинград физкультура институтын]] тамамлай. 1967 йылда [[Лесгафт исемендәге университет|Лесгафт]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 

1963 йылдан алып тренер булып эшләй, [[Өфө районы|Өфө районында]], [[Михайловка (Өфө районы)|Михайловка]] ауылында спортсылар әҙерләй . 1964 йылдан алып [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] саңғы буйынса үҫмерҙәр командаһы тренеры&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 

СССР-ҙың 14 мастеры һәм спорт мастерлығына кандидат әҙерләй&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

1960 йылда «СССР-ҙың спорт мастеры» исемен ала&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Республика категориялы судья (1969)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ул республикала саңғы спортын үҫтереүгә тос өлөш индергән. Орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

1996 йылдың 28 ғинуарында [[Өфө|Өфөлә]] вафат була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

1996 йылда үлгәндән һуң «Почетлы спорт мастеры» исеменә лайыҡ була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Ҡаҙаныштар . ==

* 1954—62 йылдарҙа 15 һәм 30 километр арауыҡта саңғыла уҙышыу буйынса Башҡортостан чемпионы.

* 1957—61 йылдарҙа СССР-ҙың 10, 15 һәм 30 километрҙарҙа ауыл хужалығы университеттары чемпионы.

* Слалом һәм саңғыла һикереү буйынса (1964), 1500 метрға йүгереүҙә (1959) Башҡортостан чемпионы.

* «Буревестник» ирекле спорт йәмғиәте чемпионаты өсөн ике ҡатлы лодкала халыҡ ишеү буйынса ярыш еңеүсеһе (1958).

* 10 һәм 5 мең метрға йүгереүҙә «Труд» ДСО-һының йәйге Спартакиадаһының (1961) көмөш призёры.

* СССР‑ҙың спорт мастеры (1960).
* Почётлы спорт мастеры (1996).
* Белоҡатай районының атҡаҙанған кешеһе (2004).

== Ғәилә ==
1942 йылдың февралендә [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында атаһы Малухин Матвей Васильевич хәбәрһеҙ юғала, әсәһе Малухина (тыумышы менән Чебыкина) Наталья Степановна&lt;ref&gt;{{Китап|автор=В. А. Ощепков|заглавие=Здесь отчизна моя...|год=2019|страницы=109|страниц=296}}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==

* Хәтер материалдары Яңы Белоҡатай ауылында урынлашҡан район һәм мәктәп музейҙарында һаҡлана.
* 2004 йылда Башҡортостан Республикаһы Белоҡатай районының арҙаҡлы шәхестәре йыйынтығына индерелә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Ощепков В. А.|заглавие=Белокатайский район: история и современность|ответственный=Пред. коллегии. И. А. Никулин|год=2004|место=Уфа|издательство=«Диалог»|страницы=431|страниц=484|часть=&quot;Сборник заслуженные люди Белокатайского района&quot; Малухин Павел Матвеевич|isbn=5‑94524‑028‑1}}&lt;/ref&gt; .
* 2022 йылдан Белоҡатай спортсылары, шул иҫәптән Павел Малухин иҫтәлегенә саңғы ярыштары буйынса саралар һәм ярыштар үткәрелә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://belokatay.ru/articles/common_material/2022-03-23/velikih-sportsmenov-rayona-budem-pomnit-2740014|заглавие=Великих спортсменов района будем помнить!|год=2022|язык=ru|издание=Новый Белокатай}}&lt;/ref&gt; .
* Өфөлә һәм Михайловкала башҡорт спортсылары, шул иҫәптән Павел Малухин иҫтәлегенә тау саңғыһы буйынса саралар һәм ярыштар үткәрелә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Лесгафт исемендәге университетты тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостан спортсылары]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]
[[Категория:Балаҡатай районында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:СССР-ҙың спорт мастерҙары]]
[[Категория:1996 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:28 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1936 йылда тыуғандар]]
[[Категория:10 июлдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>6oq0ldx0os865gsedbxhsouadhr0mgl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308268</id>
      <parentid>1308261</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T10:21:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Belokatai patriot</username>
        <id>42452</id>
      </contributor>
      <origin>1308268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9969" sha1="hpr72zk8osc8dfc9of7k5p4xazgkpxi" xml:space="preserve">{{Спортсмен|имя=Павел Малухин|клуб=ДСО «Буревестник» ([[Өфө]])

ДСО «Труд» ([[Өфө]])|гражданство={{USSR}}
{{RUS}}|пол=ирҙәр|специализация=саңғысы|дата рождения=10.07.1936|место рождения=[[Яңы Балаҡатай]], [[Балаҡатай районы]], [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР]], [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]|дата смерти=28.01.1996|место смерти=[[Өфө]], [[Башҡортостан]], [[Рәсәй]]|медали=СССР ҙың спорт мастеры|оригинал имени=|полное имя=Павел Матвеевич Малухин}}

'''Малухин Павел Матвеевич''' ( [[10 июль]] [[1936 йыл|1936]], [[Яңы Балаҡатай|Яңы Белоҡатай]] — [[28 ғинуар]] [[1996 йыл|1996]], [[Өфө]] ) — совет һәм Рәсәй спортсыһы. СССР-ҙың тау саңғыһы буйынса спорт мастеры.

== Биографияһы ==
1936 июнендә [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының]]  [[Балаҡатай районы|Белокатай районы]] [[Яңы Балаҡатай|Яңы Белоҡатай]] ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Китап|ref=Ощепков|заглавие=Белокатайский район: история и современность.|ответственный=авт.-сост.: {{автор|Ощепков, Владимир Александрович|В. А. Ощепков}}|год=2004|место=Уфа|издательство=Диалог|страницы=377—379, 431|страниц=476|isbn=5-94524-028-1}}&lt;/ref&gt; .

Ул крәҫтиән ғаиләһендә үҫә. Мәктәп йылдарында уҡ саңғы спорты менән мауыға, мәктәп командаһы, унан район командаһы составында ярыштарҙа әүҙем ҡатнаша. Яңы Белокатай урта мәктәбен тамамлаған&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Китап|автор=Зверев В. В.|заглавие=Школьные годы…
к 130-летию Новобелокатайс. сред. шк. № 1 (1876 - 2006)|год=2006|место=Уфа|издательство=Диалог|страницы=50}}&lt;/ref&gt;.

1954 йылда ул Башҡортостандың күрше райондарына: [[Ҡыйғы районы|Кигинский]], [[Мәсетле районы|Мечетлинский]] һәм башҡаларға тәүге саңғы сәйәхәттәрен башҡара башлай&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 

1955 йылда республика саңғы ярыштарында 4-се урынды яулаған команда составында була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Рәсәй йыйылма командалары һәм «Буревестник» Ирекле спорт йәмғиәтенең Башсоветы (1958) һәм «Труд» ирекле спорт йәмғиәте (1961) составында&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

1960 йылда [[Башҡорт дәүләт аграр университеты|Башҡорт ауыл хужалығы институтын]] тамамлай&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

1961 йылдың февралендә [[Мәскәү өлкәһе|Мәскәү өлкәһендә]] үткән Бөтә Союз саңғы ярыштарында Башҡорт йыйылма командаһы составында ҡатнаша&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

[[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] саңғы буйынса йыйылма командаһы ағзаһы (1960—62), СССР йыйылма командаһы ағзаһы (1961)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Уҡып бөттөм [[Лесгафт исемендәге университет|исемендәге Ленинград физкультура институтын]] тамамлай. 1967 йылда [[Лесгафт исемендәге университет|Лесгафт]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 

1963 йылдан алып тренер булып эшләй, [[Өфө районы|Өфө районында]], [[Михайловка (Өфө районы)|Михайловка]] ауылында спортсылар әҙерләй . 1964 йылдан алып [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] саңғы буйынса үҫмерҙәр командаһы тренеры&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 

СССР-ҙың 14 мастеры һәм спорт мастерлығына кандидат әҙерләй&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

1960 йылда «СССР-ҙың спорт мастеры» исемен ала&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Республика категориялы судья (1969)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ул республикала саңғы спортын үҫтереүгә тос өлөш индергән. Орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

1996 йылдың 28 ғинуарында [[Өфө|Өфөлә]] вафат була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

1996 йылда үлгәндән һуң «Почетлы спорт мастеры» исеменә лайыҡ була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Ҡаҙаныштар . ==

* 1954—62 йылдарҙа 15 һәм 30 километр арауыҡта саңғыла уҙышыу буйынса Башҡортостан чемпионы.

* 1957—61 йылдарҙа СССР-ҙың 10, 15 һәм 30 километрҙарҙа ауыл хужалығы университеттары чемпионы.

* Слалом һәм саңғыла һикереү буйынса (1964), 1500 метрға йүгереүҙә (1959) Башҡортостан чемпионы.

* «Буревестник» ирекле спорт йәмғиәте чемпионаты өсөн ике ҡатлы лодкала халыҡ ишеү буйынса ярыш еңеүсеһе (1958).

* 10 һәм 5 мең метрға йүгереүҙә «Труд» ДСО-һының йәйге Спартакиадаһының (1961) көмөш призёры.

* СССР‑ҙың спорт мастеры (1960).
* Почётлы спорт мастеры (1996).
* Белоҡатай районының атҡаҙанған кешеһе (2004).

== Ғәилә ==
1942 йылдың февралендә [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында атаһы Малухин Матвей Васильевич хәбәрһеҙ юғала, әсәһе Малухина (тыумышы менән Чебыкина) Наталья Степановна&lt;ref&gt;{{Китап|автор=В. А. Ощепков|заглавие=Здесь отчизна моя...|год=2019|страницы=109|страниц=296}}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==

* Хәтер материалдары Яңы Белоҡатай ауылында урынлашҡан район һәм мәктәп музейҙарында һаҡлана.
* 2004 йылда Башҡортостан Республикаһы Белоҡатай районының арҙаҡлы шәхестәре йыйынтығына индерелә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Ощепков В. А.|заглавие=Белокатайский район: история и современность|ответственный=Пред. коллегии. И. А. Никулин|год=2004|место=Уфа|издательство=«Диалог»|страницы=431|страниц=484|часть=&quot;Сборник заслуженные люди Белокатайского района&quot; Малухин Павел Матвеевич|isbn=5‑94524‑028‑1}}&lt;/ref&gt; .
* 2022 йылдан Белоҡатай спортсылары, шул иҫәптән Павел Малухин иҫтәлегенә саңғы ярыштары буйынса саралар һәм ярыштар үткәрелә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://belokatay.ru/articles/common_material/2022-03-23/velikih-sportsmenov-rayona-budem-pomnit-2740014|заглавие=Великих спортсменов района будем помнить!|год=2022|язык=ru|издание=Новый Белокатай}}&lt;/ref&gt; .
* Өфөлә һәм Михайловкала башҡорт спортсылары, шул иҫәптән Павел Малухин иҫтәлегенә тау саңғыһы буйынса саралар һәм ярыштар үткәрелә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Лесгафт исемендәге университетты тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостан спортсылары]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]
[[Категория:Балаҡатай районында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:СССР-ҙың спорт мастерҙары]]
[[Категория:1996 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:28 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1936 йылда тыуғандар]]
[[Категория:10 июлдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>hpr72zk8osc8dfc9of7k5p4xazgkpxi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крохалев Фёдор Сергеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201631</id>
    <redirect title="Крохалёв Фёдор Сергеевич" />
    <revision>
      <id>1308271</id>
      <timestamp>2026-11-04T11:07:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>[[Крохалев Фёдор Сергеевич]] битенең исемен [[Крохалёв Фёдор Сергеевич]] тип Айсар алыштырҙы: орфо</comment>
      <origin>1308271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="asilpqr1f0sve5pepywg1euqe6cc487" xml:space="preserve">#перенаправление [[Крохалёв Фёдор Сергеевич]]</text>
      <sha1>asilpqr1f0sve5pepywg1euqe6cc487</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>