Тулыланыусы энергия

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Тулыланыусы энергия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6817</id>
    <revision>
      <id>1308307</id>
      <parentid>1303490</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T17:49:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16965" sha1="8e5hnhtfyp8ik1vxxazcix0vhwz77pg" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Рәсем:Pitstone-windmill.600px.jpg|thumb|right|200px|Ел тирмәне]]
'''Тулыланыусы энергия''' — кешеләр өсөн бөтмәҫ-төкәнмәҫ [[энергия]] сығанағы. [[Тирә-яҡ мөхит]]тә бер-туҡтауһыҙ барған процестар —тулыланыусы энергия сығанағы булып тора.
Тулыланыусы [[энергия]] яңынан тергеҙелә торған тәбиғи ресурстарҙан — ҡояш энергияһы, ел, ямғыр, һыу ҡалҡыу, геотермаль йылылыҡты файҙалана. 2006 йылда донъяла ғәҙәти биомасса — утын яғыу 13 %, барлыҡ тулыланыусы энергияны файҙаланыу 18 % тәшкил итте. [[Гидроэлектростанция]]лар тулыланыусы энергияның мөһим сығанағы булып тора, донъяла етештерелгән электр энергияһының 15 % гидроэлектростанцияларҙа етештерелә.

[[Ел]] энергияһын файҙаланыу йыл һайын 30 % арта. Был энергияны файҙаланыу [[Европа]] һәм [[АҠШ]] илдәрендә киң ҡулланыла.
[[Ҡояш электростанцияһы|Ҡояш электростанциялары]] [[Германия]] һәм [[Испания]]ла танылыу алған.
[[Рәсем:Laundromat-SolarCell.png|thumb|200px |Ҡояш энергияһында эшләгән кер йыуыу йорто]]
[[Бразилия]] [[шәкәр ҡамышы]]нан [[этанол]] алыу программаһын тормошҡа ашыра. Этанол автомобиль яғыулығы булараҡ файҙаланыла.

== Ел фермалар ==
[[Файл:Gansu.Guazhou.windturbine farm.sunset.jpg|300px|thumb|Гансу ел фермаһы — донъяла иӊ эре ел фермаһы, [[Ҡытай]].]]
[[Файл:DanishWindTurbines.jpg|thumb|Ел фермаларҙы диӊгеҙҙә урынлаштырыу ҙа мөмкин. [[Копенгаген]], Дания.]]
Ел фермалар ({{lang-en|A wind farm}}) — ел турбиналар төркөмө. Ел фермалар 100-ҙән ашыу индвидуаль ел турбиналарҙан тора һәм 100 м² майҙанды биләй, ләкин турбиналар араһындағы майҙанды ауыл хужалығы өсөн ҡулланырға мөмкин. Ел фермалар диӊгеҙҙә урынлаштырырға ла мөмкин.

== Ағымдар ==
2006 йылда донъяла электр энергияһын ҡулланыуҙың яҡынса 18 проценты яңыртылған энергия сығанаҡтарынан ҡәнәғәтләндерелә, 13 проценты ағас яндырыу кеүек традицион биомассаларҙан&lt;ref name=&quot;REN21-2007&quot;&gt;[http://www.ren21.net/pdf/RE2007_Global_Status_Report.pdf Global Status Report 2007] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080529090731/http://www.ren21.net/pdf/RE2007_Global_Status_Report.pdf |date=2008-05-29 }} {{недоступная ссылка|число=22|месяц=05|год=2013|url=http://www.ren21.net/pdf/RE2007_Global_Status_Report.pdf|id=20090630}} &lt;/ref&gt;. 2010 йылда бөтә донъя энергия ҡулланыуының 16,7 проценты яңыртылған сығанаҡтарҙан килә; 2015 йылда был күрһәткес 19,3 %&lt;ref name=&quot;REN21 2017&quot; /&gt;. Традицион биомассаның өлөшө әкренләп кәмей бара, шул уҡ ваҡытта яңыртыла торған энергияның өлөшө арта бара&lt;!-- современной--&gt;. Рәсәй Фәндәр академияһының ИЭР һәм Мәскәү «Сколково» идара итеү мәктәбенең Энергетика үҙәге фаразы буйынса 2040 йылға яңыртыласаҡ энергия сығанаҡтары донъя электр энергияһы етештереү күләменең 35-50 процентын һәм энергияның дөйөм ҡулланыу күләменең 19-25 процентын тәьмин итәсәк&lt;ref&gt;[https://energy.skolkovo.ru/downloads/documents/SEneC/Research/SKOLKOVO_EneC_Forecast_2019_Rus.pdf Прогноз развития энергетики мира и России 2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250515051729/https://energy.skolkovo.ru/downloads/documents/SEneC/Research/SKOLKOVO_EneC_Forecast_2019_Rus.pdf |date=2025-05-15 }}&lt;/ref&gt;.

[[2004 йыл]]дан [[2013 йыл]]ға тиклем [[Евросоюз]]да яңыртылған сығанаҡтарҙан етештерелгән электр энергияһының өлөшө 14 проценттан 25 процентҡа тиклем арта. Германияла 2018 йылда электр энергияһының 38 проценты яңыртылған сығанаҡтарҙан етештерелә&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.gazeta.ru/business/2016/02/05/8058287.shtml|title= Европа устала от солнца и ветра|author= Евгения Сазонова, Алексей Топалов|date= |work= 2016-02-07|publisher= Газета.ru|accessdate=2016-02-07|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Андрей Гурков''[https://www.dw.com/ru/плохая-погода-для-газпрома-газ-проигрывает-в-фрг-ветру-и-солнцу/a-46136208 Плохая погода для «Газпрома»: газ проигрывает в ФРГ ветру и солнцу] // [[Deutsche Welle]], 3.11.18 &lt;/ref&gt;.

[[Бразилия]]ла шәкәр ҡамышынан яғыулыҡ [[этанол]]ын етештереүҙе күҙ уңында тотҡан донъяла иң ҙур яңыртыла торған энергия программаларының береһе бар; этил спирты әлеге ваҡытта илдә [[автомобиль]] яғыулығына ихтыяждың 18 процентын ҡаплай&lt;ref&gt;[http://www.renewableenergyaccess.com/rea/news/story?id=44896 America and Brazil Intersect on Ethanol] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926230948/http://www.renewableenergyaccess.com/rea/news/story?id=44896 |date=2007-09-26 }}&lt;/ref&gt;. [[Яғыулыҡ]] [[этанол]]ы АҠШ-та ла киң ҡулланыла.

Гидроэлектроэнергия — донъя электр энергияһын етештереүҙең 15,3 процентын һәм бөтә донъя энергия ҡулланыуының 3,3 процентын тәьмин итеүсе иң ҙур яңыртыла торған энергия сығанағы (2010 йыл).

Ел энергияһын ҡулланыу йылына яҡынса 30 % үҫә, [[2013 йыл]]да бөтә донъяла 318 гигаватт (ГВт) ҡеүәте етештерелә&lt;ref name=nine&gt;[http://www.ren21.net/pdf/RE_GSR_2009_update.pdf Renewables Global Status Report: 2009 Update] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612132038/http://www.ren21.net/pdf/RE_GSR_2009_update.pdf |date=2009-06-12 }} {{недоступная ссылка|число=22|месяц=05|год=2013|url=http://www.ren21.net/pdf/RE_GSR_2009_update.pdf|id=20090630}} p. 9.&lt;/ref&gt;, һәм Европала, АҠШ-та, Ҡытайҙа киң ҡулланыла&lt;ref name=&quot;Glob&quot;&gt;[http://www.gwec.net/uploads/media/07-02_PR_Global_Statistics_2006.pdf Global wind energy markets continue to boom — 2006 another record year] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110407175732/http://www.gwec.net/uploads/media/07-02_PR_Global_Statistics_2006.pdf |date=2011-04-07 }} {{недоступная ссылка|число=22|месяц=05|год=2013|url=http://www.gwec.net/uploads/media/07-02_PR_Global_Statistics_2006.pdf|id=20090630}} (PDF).&lt;/ref&gt;.

[[Германия]] һәм [[Испания]]ла [[ҡояш]] электр станциялары популяр&lt;ref&gt;[http://www.pvresources.com/en/top50pv.php World’s largest photovoltaic power plants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180710090920/http://www.pvresources.com/en/top50pv.php |date=2018-07-10 }}&lt;/ref&gt;. АҠШ-та һәм Испанияла ҡояш термаль станциялары эшләй, уларҙың иң ҙуры — Мохаве сүллегендәге 354 МВт ҡеүәтле станция&lt;ref&gt;[http://www.osti.gov/accomplishments/pdf/DE00014520/DE00014520.pdf Solar Trough Power Plants] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028193745/http://www.osti.gov/accomplishments/pdf/DE00014520/DE00014520.pdf |date=2008-10-28 }} // OSTI (PDF).&lt;/ref&gt;. Фотоэлектр панелдәр етештереү йылдам үҫә, 2008 йылда дөйөм ҡеүәте 6,9 ГВт (6900 МВт) булған панелдәр сығарыла, был 2004 йыл менән сағыштырғанда алты тапҡырға тиерлек күберәк&lt;ref name=fif&gt;[http://www.ren21.net/pdf/RE_GSR_2009_update.pdf Renewables Global Status Report: 2009 Update] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612132038/http://www.ren21.net/pdf/RE_GSR_2009_update.pdf |date=2009-06-12 }} {{недоступная ссылка|число=22|месяц=05|год=2013|url=http://www.ren21.net/pdf/RE_GSR_2009_update.pdf|id=20090630}} ([http://www.rieti.go.jp/en/events/bbl/10052501_reference2.pdf копия]) p. 15. «solar PV industry …Global annual production increased nearly sixfold between 2004 and 2008, reaching 6.9 GW.»&lt;/ref&gt;.

Геотермаль үҫемлектәр: донъяла иң ҙуры — [[Калифорния]]ла 750 МВт ҡеүәтле гейзер ҡоролмаһы.

Ресурс булмаған эре компаниялар яңыртылған энергияны ҡулланыуҙы хуплай. Әйтәйек, [[IKEA]] 2020 йылға үҙен яңыртылған энергия менән тулыһынса тәьмин итергә йыйына. Apple — ҡояш электр станцияларының иң эре хужаһы, компанияның бөтә дата-үҙәктәре яңыртылған энергия сығанаҡтары иҫәбенә эшләй. Google компанияһы ҡулланған энергияла яңыртылған сығанаҡтарҙың өлөшө — 35 %, компанияның яңыртылған энергияға һалған инвестициялары 2 миллиард долларҙан ашып китә{{sfn|Сидорович, Владимир|2015|с=23}}.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: right;&quot;
|-
! Яңыртыласаҡ энергияның глобаль күрһәткестәре&lt;ref name=&quot;REN21 2016&quot;&gt;REN21 2016. [http://www.ren21.net/GSR-2016-Report-Full-report-EN Renewables Global Status Report 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240714071120/http://www.ren21.net/GSR-2016-Report-Full-report-EN |date=2024-07-14 }} (pdf)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated1&gt;REN21 2014. [http://www.ren21.net/Portals/0/documents/Resources/GSR/2014/GSR2014_full%20report_low%20res.pdf Renewables Global Status Report 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112031450/https://www.ren21.net/Portals/0/documents/Resources/GSR/2014/GSR2014_full |date=2020-11-12 }} (pdf)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;REN21 2011. [http://www.ren21.net/Portals/0/documents/Resources/GSR2011_FINAL.pdf Renewables Global Status Report 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924085959/http://www.ren21.net/Portals/0/documents/Resources/GSR2011_FINAL.pdf |date=2015-09-24 }} (pdf)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;REN21 2012. [http://www.map.ren21.net/GSR/GSR2012.pdf Renewables Global Status Report 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121215215616/http://www.map.ren21.net/GSR/GSR2012.pdf |date=2012-12-15 }} p. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ren21.net/Portals/0/documents/Resources/GSR/2013/GSR2013_lowres.pdf |title=REN21 2013 Renewables Global Status Report |format=PDF |accessdate=2015-06-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;REN21 2015. [http://www.ren21.net/wp-content/uploads/2015/06/GSR2015_KeyFindings_lowres.pdf Renewables Global Status Report 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150621013110/http://www.ren21.net/wp-content/uploads/2015/06/GSR2015_KeyFindings_lowres.pdf |date=2015-06-21 }} (pdf)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;REN21 2016. [http://www.ren21.net/wp-content/uploads/2017/06/170607_GSR_2017_Highlights.pdf Renewables Global Status Report 2016] (pdf)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;REN21 2018. [http://www.ren21.net/wp-content/uploads/2018/06/17-8652_GSR2018_FullReport_web_final_.pdf Renewables Global Status Report 2018] (pdf)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/gsr_2019_full_report_en.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/gsr_2020_full_report_en.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923065621/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/gsr_2020_full_report_en.pdf |date=2020-09-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf&lt;/ref&gt; || 2008 || 2009 || 2010 || 2011 || 2012 || 2013 || 2014 || 2015 || 2016 || 2017 || 2018 || 2019 || 2020
|-
| align=left | Яңыртылған энергияға йыллыҡ инвестициялар (млрд. доллар АҠШ) || 130 || 160 || 211 || 257 || 244 || 232 || 270 || 286 || 241 || 326 || 296 || 298,4 || 303,5
|-
| align=left | Яңыртыла торған энергияның дөйөм ҡуйылған ҡеүәттәре (шул иҫәптән гидроэнергетика), ГВт) || 1140 || 1230 || 1320 || 1360 || 1470 || 1578 || 1712 || 1849 || 2017 || 2197 || 2387 || 2581 || 2838
|-
| align=left | Гидроэнергетика (ГВт) || 885 || 915 || 945 || 970 || 990 || 1018 || 1055 || 1064 || 1096 || 1112 || 1135 || 1150 || 1170
|-
| align=left | [[Ҡояш энергетикаһы]] (ГВт) || 16 || 23 || 40 || 70 || 100 || 138 || 177 || 227 || 303 || 405 || 512 || 621 || 760
|-
| align=left | Ел энергетикаһы (ГВт) || 121 || 159 || 198 || 238 || 283 || 319 || 370 || 433 || 487 || 540 || 591 || 650 || 743
|-
| align=left | Биоэнергетика (ГВт) ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  || 121 || 131 || 137 || 145
|-
| align=left | Геотермаль энергетика (ГВт) ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  || 12,8 || 13,2 || 14 || 14,1
|-
| align=left | Биодизель етештереү (млрд. литров) || 12 || 17,8 || 18,5 || 21,4 || 22,5 ||26 || 29,7 || 30,3 || 30,8 || 33 || 41 || 41 || 39
|-
| align=left | Этанол етештереү (млрд. литров) || 67 || 76 || 86 || 86 || 83 ||87 || 94 || 98 || 99 || 104 || 111 || 115 || 105
|-
| align=left | Энергияны яңыртыу буйынса&lt;br&gt; маҡсаттары булған илдәр һаны || 79 || 89 || 98 || 118 || 138 ||144 || 164 || 173 || 176 || 179 || 169 || 172 || 165
|-
|}

== Рәсемдәр ==
&lt;gallery&gt;
Рәсем:Desmerciereskoog WKA.jpg|Ел электростанциялары
Рәсем:Krafla geothermal power station wiki.jpg|Исландияла геотермаль энергияны файҙаланыу
Рәсем:Hoover Dam 2004.jpg|Гидроэлекторостанция

Рәсем:Pelamis Wellenkraftwerk Portugal 1.JPG|Тулҡын энергияһын файҙаланыу
Рәсем:Wood pellets-small huddle PNr°0108.jpg|Прессланған бысҡы вағы
Рәсем:ATA demo3.jpg|[[Ҡояш]] һәм ел энергияһын бер юлы файҙаланыу
Рәсем:Chlorella.jpg|Хлорелли һыу үҫентеләрен файҙаланыу
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
{{Commonscat|Renewable energy}}
* [http://www.wwf.ru/greenenergy/ Вы и «зеленая» энергетика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090925222926/http://www.wwf.ru/greenenergy |date=2009-09-25 }}, [[WWF|Бөтә донъя ҡырағай тәбиғәт]]
фонда сайты (урыҫ)
* [http://vingrad.ru/blogs/greenergy/ Зелёная энергия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225081115/http://vingrad.ru/blogs/greenergy/ |date=2010-12-25 }} — «йәшел технологиялар» тураһында (урыҫ)
* [http://energycraft.ru/ Альтернатив энергия сығанағы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100816121405/http://energycraft.ru/ |date=2010-08-16 }} (урыҫ)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Тулыланыусы энергия сығанағы]]
[[Категория:Энергия]]</text>
      <sha1>8e5hnhtfyp8ik1vxxazcix0vhwz77pg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Танһыҡҡужина Тамара Михаил ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7366</id>
    <revision>
      <id>1308287</id>
      <parentid>1086721</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T13:49:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18172" sha1="o0t1s5c4cu7kooad05drcrkko01slta" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Танһыҡҡужина Тамара Михаил ҡыҙы''' ([[11 декабрь]] [[1978 йыл]]) — [[Рәсәй]] шашкасыһы. Башҡортостан Республикаһының Шашка федерацияһының башҡарма комитет рәйесе, 2012 йылдан [[Рәсәй]]ҙең Халыҡ-ара шашка федерацияһы президенты&lt;ref name=&quot;КП&quot;&gt;[http://www.kp.ru/online/news/1120372/ Спортсменка из Башкирии возглавила Федерацию международных шашек России — «Комсомольская правда» гәзите, 2012, 3 апрель]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. 1996 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Халыҡ‑ара шашка уйындары буйынса халыҡ‑ара гроссмейстер (2001), Рәсәй гроссмейстеры (1998). Күп тапҡыр донъя, [[Европа]] һәм Рәсәй чемпионы. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2001). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2021) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2001) ордендары кавалеры. 2021 йылдың 21 октябрендә Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы -Ҡоролтайы рәйесенең урынбаҫары итеп һайланды &lt;ref&gt; https://gsrb.ru/ru/press-center/news/102202/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211021152515/https://gsrb.ru/ru/press-center/news/102202/ |date=2021-10-21 }} БР Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙың сайтынан&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Тамара Михаил ҡыҙы Танһыҡҡужина 1978 йылдың 11 декабрендә [[Татарстан|Татар АССР-ының]] [[Яр Саллы]] ҡалаһында тыуған. Һигеҙ йәштән (1985) пионерҙар йортоноң шашка секцияһында шөғөлләнә башлай. 1988 йылдан уйын серҙәренә уны рус шашкаһы буйынса 1985 йылғы СССР чемпионы Т С. Овечкин өйрәтә.
* 1990 йылда кескәй спортсы тәүге уңышҡа өлгәшә: рус шашкаһы буйынса [[СССР]] беренселегендә ҡыҙҙар араһында бишенсе урын яулай.
* 1991 йылда тренеры М. Белкина тәҡдиме менән Тамара халыҡ-ара шашкаға күсә.
* 1994 йылда яңы остазы Ю. В. Черток саҡырыуы буйынса Башҡортостандың [[Ишембай]] ҡалаһына күсә.[[Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты]]нда уҡып, урта белем ала.
* 1995 йылдың йәйендә ҙур еңеүгә өлгәшә — халыҡ-ара шашка буйынса ҡыҙҙар араһында Рәсәй бәйгеһендә беренсе урын ала.
* 1996 йылдың апрелендә ҡатын-ҡыҙҙар араһындағы ил чемпионаттында еңеп сыға.
* 1996—1997 йылдарҙан башлап Владимир Мильшин — Тамараның яңы тренеры. 1997 йыл спортсыға рус һәм халыҡ-ара шашкалар буйынса донъя беренселегендә еңеүҙәр килтерә.
* 1998 йылда Тамара «үҙ» уйынын эҙләүен дауам итә: уның һөҙөмтәләре түбәнәйә (ҡатын-ҡыҙҙар араһында Рәсәй чемпионатында 7 урын).
* Артабанғы 1999 йыл иң көсөргәнешлеләрҙең береһе. Спортсы [[Рәсәй]] беренселегендә өс уйын төрө буйынса абсолют чемпион була. Артабан ул тәүге тапҡыр донъя беренселегендә сығыш яһай һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында төп программала (Якутск) — 6 урын һәм «йәшен тиҙлеге» төрөндә ([[Нидерланд]]) — 2 урын) ала.
* 2000 йылда шашкасы Рәсәй һәм [[Европа]] чемпионаттарында еңә.
* 2001 йыл Тамараның спорт карьераһында иң «йондоҙло» була — ул донъя чемпионатында беренсе була&lt;ref name=&quot;ЧМ&quot;&gt;[http://lenta.ru/sport/2001/08/24/draught/ Россиянка Тамара Тансыккужина стала чемпионкой мира по шашкам — Сайт «Lenta.ru» — Спорт, 2001, 24 август] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306020318/http://lenta.ru/sport/2001/08/24/draught/ |date=2016-03-06 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; һәм «халыҡ-ара гроссмейстер» исеменә лайыҡ була.

Тамара Танһыҡҡужина 1999 йылдан башлап «[[Башнефть]]» ААЙ шашка клубы өсөн сығыш яһай, 2002 йылдан [[Өфө]]лә йәшәй.

2021 йылдың апрель-май айҙарында Польшала үткән донъя беренселегендә етенсе тапҡыр «донъя чемпионы» исемен яуланы&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1590351-tamara-tansykkuzhina-sokhranila-titul-silneyshey-v-mire-po-shashkam/ Тамара Тансыккужина сохранила титул сильнейшей в мире по шашкам. ИА Башинформ, 4 мая 2021 года]{{ref-ru}}{{V|11|05|2021}}&lt;/ref&gt;.

2021 йылдың 11 майында спортсы Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены менән бүләкләнде&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/bash/1591654/ Шашка буйынса ете тапҡыр донъя чемпионы Тамара Танһыҡҡужина Халыҡтар дуҫлығы ордены менән бүләкләнде. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 11 май 2021 йыл]{{V|11|05|2021}}&lt;/ref&gt;.

== Белеме ==
* [[Ишембай]] ҡалаһындағы [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Әхмәтзәки Вәлиди]] исемендәге 2-се Башҡорт республика гимназия-интернаты (хәҙерге [[Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты]]н,
* [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның тарих факультетын (2001)&lt;ref name=&quot;КЦБС&quot; /&gt;,
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]н (2009) тамамлаған..

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* Башҡортостандың Йәмәғәт палатаһы ағзаһы.
* Бөтә донъя шашка федерацияһында ҡатын-ҡыҙ уйынсылар вәкиле.
* Башҡортостан Республикаһының шашка федерацияһы башҡарма комитеты рәйесе.
* [[Рәсәй]]ҙең Халыҡ-ара шашка федерацияһы президенты (2012)&lt;ref name=&quot;КП&quot; /&gt;.

== Спорт ҡаҙаныштары ==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! Год !! Уровень !! Место проведения !! Турнир/Матч !! Счёт !! Место
|-
| [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 1999|1999]] || ЧМ || {{флаг|RUS}} [[Якутск]] || турнир ([[Швейцарская система]]) || +3 =4 −2 || 6
|-
| [[Чемпионат Европы по международным шашкам среди женщин 2000 |2000]] || ЧЕ || {{Украина}} [[Запорожье]] || турнир ([[Швейцарская система]]) || +4 =4 −0 ||bgcolor=&quot;gold&quot; | 1
|-
| [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2001|2001]] || ЧМ || {{флаг|NED}} [[Велп]] || турнир ([[Швейцарская система]]) || +5 =4 −0 ||bgcolor=&quot;gold&quot; | 1
|-
| [[Чемпионат Европы по международным шашкам среди женщин 2002|2002]] || ЧЕ || {{флаг|LIT}} [[Вильнюс]] || турнир ([[Швейцарская система]]) || +4 =3 −2 || 5
|-
| [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2002|2002]] || ЧМ || {{флаг|LAT}} [[Рига]] / {{флаг|RUS}} [[Уфа]] || матч с {{флаг|LAT}} [[Зоя Голубева|Зоей Голубевой]] || +2 −1 ||bgcolor=&quot;gold&quot; | 1
|- 
| [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2003|2003]] || ЧМ || {{флаг|NED}} [[Заутеланде]] || турнир || +3 =8 −2 || 5
|-
| [[Чемпионат Европы по международным шашкам среди женщин 2004|2004]] || ЧЕ || {{флаг|POL}} [[Млава]] || турнир ([[Швейцарская система]]) || +2 =7 −0 || 5
|-
| [[Матч за звание чемпиона мира по международным шашкам среди женщин 2004|2004]] || ЧМ || {{флаг|RUS}} [[Уфа]] || матч с {{флаг|NED}} [[Ольга Камышлеева|Ольгой Камышлеевой]] || +2 −1 ||bgcolor=&quot;gold&quot; | 1
|-
| [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2005|2005]] || ЧМ || {{флаг|ITA}} [[Латронико]] || турнир || +3 =7 −1 || 6
|-
| [[Чемпионат Европы по международным шашкам среди женщин 2006|2006]] || ЧЕ || {{флаг|SLO}} [[Бовец]] || турнир ([[Швейцарская система]]) || +2 =7 −0 ||bgcolor=&quot;cd7f32&quot;| 3
|-
| [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2007|2007]] || ЧМ || {{флаг|RUS}} [[Якутск]] || турнир || +6 =9 −0 ||bgcolor=&quot;gold&quot; | 1
|-
|[[Чемпионат Европы по международным шашкам среди женщин 2008|2008]] || ЧЕ || {{флаг|EST}} [[Таллин]] || турнир ([[Швейцарская система]]) || +3 =6 −0 ||bgcolor=&quot;gold&quot; |1
|-
| [[Матч за звание чемпиона мира по международным шашкам среди женщин 2008|2008]] || ЧМ ||  {{флаг|UKR}} [[Днепродзержинск]] / {{флаг|RUS}} [[Уфа]] || матч с {{флаг|UKR}} [[Дарья Ткаченко|Дарьей Ткаченко]] || +0 −3 ||bgcolor=&quot;silver&quot;|2
|-
| [[Чемпионат Европы по международным шашкам среди женщин 2010|2010]] || ЧЕ || {{флаг|POL}} [[Семпульно-Краеньске]] || турнир ([[Швейцарская система]]) || +3 =6 −0 ||bgcolor=&quot;silver&quot;|2
|-
| [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2010|2010]] || ЧМ || {{флаг|RUS}} [[Уфа]] || турнир || +0 =8 −2 || 5-6
|-
| [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2011|2011]] || ЧМ || {{флаг|UKR}} [[Ровно]] || турнир || +7 =5 −1 ||bgcolor=&quot;gold&quot; |1 
|-
| [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2013|2013]] || ЧМ || {{флаг|MNG}} [[Улан-Батор]] || турнир || +6 =8 −1 ||bgcolor=&quot;cd7f32&quot;| 3
|-
| [[Чемпионат Европы по международным шашкам среди женщин 2014|2014]] || ЧЕ || {{флаг|EST}} [[Таллин]] || турнир ([[Швейцарская система]]) || +4 =5 −0 ||bgcolor=&quot;silver&quot;|2
|-
| [[Матч за звание чемпиона мира по международным шашкам среди женщин 2015|2015]] || ЧМ || {{флаг|KAZ}} [[Зеренда]] || матч с {{флаг|LAT}} [[Зоя Голубева|Зоей Голубевой]] || ||bgcolor=&quot;silver&quot;|2
|-
| [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2015|2015]] || ЧМ || {{флаг|CHN}} [[Ухань]] || турнир || +5 =9 −1 || 5
|-
| [[Чемпионат Европы по международным шашкам среди женщин 2016|2016]] || ЧЕ || {{флаг|TUR}} [[Измир]] || турнир ([[Швейцарская система]]) ||  || 6
|-
| [[Чемпионат Европы по международным шашкам среди женщин 2018|2018]] || ЧЕ || {{флаг|TUR}} [[Измир]] || турнир ([[Швейцарская система]]) ||  || 4
|-
| [[Чемпионат мира по международным шашкам среди женщин 2019|2019]] || ЧМ || {{флаг|RUS}} [[Якутск]] || турнир || +6 =8 −1 ||bgcolor=&quot;gold&quot; |1
|-
| [[Матч за звание чемпиона мира по международным шашкам среди женщин 2021|2021]] || ЧМ || {{флаг|POL}} [[Варшава]] || матч с {{флаг|POL}} [[Наталья Садовская|Натальей Садовской]] || ||bgcolor=&quot;gold&quot; |1
|}

* Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙарынан халыҡ-ара шашка буйынса берҙән бер һәм биш тапҡыр донъя чемпионы (2001&lt;ref name=&quot;ЧМ&quot; /&gt;, 2002 (матч), 2004 (матч), 2007, 2011).
* Европа чемпионы (2000)
* Ҡатын-ҡыҙҙар араһында донъя чемпионы (1995)
* Ҡатын-ҡыҙҙар араһында рус шашкаһы буйынса донъя чемпионы (1997).
* Европа чемпионатының көмөш миҙалын яулаусы (2014).
* Халыҡ-ара шашка буйынса 2015 йылғы Донъя кубогын яулаусы&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/775448-tamara-tansykkuzhina-iz-bashkirii-obladatel-kubka-mira-po-mezhdunarodnym-shashkam/ Тамара Тансыккужина из Башкирии — обладатель Кубка мира по международным шашкам — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 21 октябрь]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы ордены (2021).
* Салауат Юлаев ордены (2001)
* «Башҡортостандың атҡаҙанған спортсыһы» билдәһе
* Рәсәй Олимпия комитеты һәм Фэйр Плэй комитетының спорта юғары намыҫлылыҡ өсөн дипломы (2006)

== Ғаиләһе ==
* Тамараны әсәһе яңғыҙы тәрбиәләп үҫтерә. Йәйге каникулдарын ул [[Күгәрсен районы]]нда йәшәгән олатаһы һәм оләсәһе янында үткәргән&lt;ref name=&quot;КЦБС&quot;&gt;[http://kuglib.ru/load/oni_proslavili_rajon/izvestnye_ljudi_rajona/tamara_tansykkuzhina/23-1-0-69 Сайт Кугарчинской районной библиотечной системы Тамара Тансыккужина]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* 2012 йылдың 3 декабрендә Тамара Танһыҡҡужинаның ҡыҙы тыуған, уға Суфия исеме биргәндәр&lt;ref&gt;[http://www.kp.ru/online/news/1314724/ Известная башкирская спортсменка Тамара Тансыккужина стала мамой — «Комсомольская правда» гәзите, 2012, 7 декабрь]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Ваҡытлы матбуғатта ==
* Кудряшев С. Королева шашек. «Труд» гәзите, 2001, 5 октябрь&lt;ref&gt;[http://www.trud.ru/article/05-10-2001/30899_koroleva_shashek.html «Труд» гәзите, 2001, 5 октябрь]&lt;/ref&gt;.{{ref-ru}}
* Атаров Е. Тамара ТАНСЫККУЖИНА: «А ВЕДЬ Я МОГЛА СТАТЬ ФУТБОЛЬНЫМ ВРАТАРЕМ» (На вопросы «СЭ» ответила российская легенда мировых шашек). «Спорт-Экспресс» гәзите, 2013, 25 октябрь&lt;ref&gt;[http://www.sport-express.ru/newspaper/2013-10-25/11_3/ «Спорт-Экспресс» гәзите, 2013, 25 октябрь]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* Бегишев С. Тамара Тансыккужина: Мечтаем, чтобы в шашки играли деревня на деревню. «Советский спорт» гәзите, 2015, 12 июль, № 98 (19300)&lt;ref&gt;[http://wap.sovsport.ru/gazeta/article-item/727355 «Советский спорт» гәзите, 2015, 12 июль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305022949/http://wap.sovsport.ru/gazeta/article-item/727355 |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|93435}}{{V|11|05|2021}}  
* [http://fmjd.org/?p=pcard&amp;id=10375# Тansykkuzhina Тамара — Сайт Междунароной Федерации шашек] {{lang-en|}}

[[Категория:Башҡортостан спортсылары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>o0t1s5c4cu7kooad05drcrkko01slta</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тимер (Бөрйән районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11289</id>
    <revision>
      <id>1308293</id>
      <parentid>1284389</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T15:45:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20102" sha1="oiw7j8rd8m7dljgbibacy97qcna2wve" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Тимер (мәғәнәләр)}}

{{НП-Россия
|статус                   =           деревня 
|русское название         = Тимер 
|оригинальное название    = {{lang-ba|Тимирово}} 
|герб                     = 
|флаг                     = 
|lat_deg = 53 |lat_min = 10 |lat_sec = 50 
|lon_deg = 57 |lon_min = 32 |lon_sec = 17 
|CoordScale = 
|размер карты региона     = 
|размер карты района      = 
|регион                   = Башҡортостан 
|регион в таблице         = Башҡортостан 
|вид района               = 
|район                    = Бөрйән районы{{!}}Бөрйән 
|район в таблице          = 
|вид поселения            = ауыл советы 
|поселение                =  Тимер ауыл советы (Бөрйән районы){{!}}      Тимер 
|поселение в таблице      = 
|внутреннее деление       = 
|глава                    = 
|дата основания           = 
|первое упоминание        = 
|прежние имена            = 
|статус с                 = 
|площадь                  = 
|высота центра НП         = 
|население               = {{ Население | Тимирово (Бурзянский район) | тс }}
|год переписи            = {{ Население | Тимирово (Бурзянский район) | г }}
|плотность               = 
|агломерация             = 
|национальный состав     = башҡорттар 
|конфессиональный состав = 
|этнохороним             = 
|почтовый индекс          = 453584 
|почтовые индексы         = 
|телефонный код           = 
|цифровой идентификатор   = 80219830001 
|категория в Commons      = 
|сайт                     = 
}}
'''Тимер''' ({{lang-ru|Тимирово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бөрйән районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябренә]] халыҡ һаны 462 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
[[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80219830001.

== Халыҡ һаны ==
{{ Население | Тимирово (Бурзянский район) }}

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, халыҡтың күпселеген [[башҡорттар]] (100 %) алып тора&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1900 йыл||421||||||||
|-
| 1923 йыл 26 август||453||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||348||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||312||||||||  
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||420||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||469||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||462||227||235||49,1||50,9
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]): 25 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Белорет (ҡала)|Белорет]]): 136 км

== Тирә-яҡ мөхит ==
* Тимер шахтаһы — көнбайыш тау битендә боронғо шахта&lt;ref&gt;[Дамир Аллабирҙин. Бөрйән районының ер һыу атамалары]&lt;/ref&gt;.
* [[:b:Тимер ауылының ер-һыу атамалары|Тимер ауылының ер-һыу атамалары]]
* Ер-һыу атамалары [https://web.archive.org/web/20220307180401/http://distolimp.bspu.ru/template/guest/global/page.php?p=t_15_02 ТИМЕР АУЫЛЫ — МИНЕҢ КЕСЕ ВАТАНЫМ]

== Шәжәрәләр ==

=== Ҡалҡаман вариҫтары ===
&lt;gallery&gt;
Ҡалҡаман вариҫтары шәжәрәһе( Бөрйән районы Тимер ауылы).jpg|мини|Ҡалҡаман вариҫтары, төп шәжәрә
Мөхәмәтовтар шәжәрәһе (Бөрйән районы Тимер ауылы).jpg|мини|Мөхәмәтовтар шәжәрәһе (Бөрйән районы Тимер ауылы, Ғәйниямал өләсәй яғынан (Ҡалҡаман вариҫтары))
Арыҫланғужиндар шәжәрәһе (Бөрйән районы Тимер ауылы).jpg|мини|Арыҫланғужиндар шәжәрәһе (Бөрйән районы Тимер ауылы (Ҡалҡаман вариҫтары))
Баязитовтар шәжәрәһе (Бөрйән районы Тимер ауылы).jpg|мини|Баязитовтар шәжәрәһе (Бөрйән районы Тимер ауылы (Ҡалҡаман вариҫтары))
Бикмөхәмәтовтар шәжәрәһе (Бөрйән районы Тимер ауылы).jpg|мини|Бикмөхәмәтовтар шәжәрәһе (Бөрйән районы Тимер ауылы (Ҡалҡаман вариҫтары))
Иҫәнбаевтар шәжәрәһе (Бөрйән районы Тимер ауылы).jpg|мини|Иҫәнбаевтар шәжәрәһе (Бөрйән районы Тимер ауылы (Ҡалҡаман вариҫтары))
&lt;/gallery&gt;

=== Алтынбаевтар ===
&lt;gallery&gt;
[[Алтынбаев Фәтхулла Йәғәфәр улы|Алтынбаев Фәтхулла]] шәжәрәһе (Бөрйән районы Тимер ауылы).jpg|мини|Алтынбаев Фәтхулла шәжәрәһе
&lt;/gallery&gt;

== Тимер ауылы тарихы ==

=== Бәйләнештә сайтында ===
МОҢ АЛЫРҒА КИЛЕГЕҘ!!! (Земфира Аҡбутина ижады&lt;ref&gt;[https://vk.com/wall-84017763_1522 МОҢ АЛЫРҒА КИЛЕГЕҘ!!! (Земфира Аҡбутина ижады)
26 ғинуар 2019]&lt;/ref&gt;

=== Дин әһелдәре ===
[[:b:Бөрйән районы Тимер ауылының дин әһелдәре|Бөрйән районы Тимер ауылының дин әһелдәре]]

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Аҡбутина Земфира Хәкимйән ҡыҙы]] (18.03.1966), уҡытыусы, журналист, шағир. 2011 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар оюздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы мәғариф алдынғыһы (2015). Рәсәй Федерацияһының «Иң яҡшы уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе (2007).
* [[Аллабирҙин Дамир Зиннәт улы]] — педагог, Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәре
* [[Алтынбаев Ғәйфи Муса улы]] (15 март 1915 йыл — 8 август 1968 йыл) — [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|совет-фин]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнеүсе.
* [[Алтынбаев Фәтхулла Йәғәфәр улы]] (1 май 1919 йыл — 7 июнь 2009 йыл) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны, 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] менән бүләкләнеүсе.
* [[Алтыншин Уразбай Фазыл улы]] ([[17 июнь]] [[1927 йыл]] — [[17 июль]] [[2011 йыл]]) — 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] каваалеры
* [[Аллабирҙин Мортаза Ғәлләм улы]] ([[23 февраль]] [[1924 йыл]] — ???) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны, [[Ватан һуғышы ордены|I дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] кавалеры&lt;ref&gt;https://pomni.is74.ru/person/57945/Аллабердин+Муртаза+Галлямович {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220929212521/https://pomni.is74.ru/person/57945/%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD+%D0%9C%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0+%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2022-09-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://pamyat-naroda.su/awards/anniversaries/1510393851{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* [[Раян Алтыншин]] (27.02.1976), [[йыр]]сы, [[Нефтекама дәүләт филармонияһы]]ның артист-вокалсыһы, «Ҡәрҙәштәр» башҡорт эстрада төркөмө етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2021).
* [[Арыҫланғужин Азат Ғәлимйән улы]] ([[10 декабрь]] [[1937 йыл]] — [[15 декабрь]] [[2001 йыл]]) — [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет билдәһе»]] һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] ордендары кавалеры
* [[Баймырҙин Ғәлимырҙа Әҙелмырҙа улы]] ([[1897 йыл]] — [[1969 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, III дәрәжә [[Дан ордены|Дан]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры&lt;ref&gt;https://veteran1945.jimdofree.com/вернулись/баймурзин-галимурза-адилмурзович/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220625190727/https://veteran1945.jimdofree.com/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C/%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B7%D0%B8%D0%BD-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B7%D0%B0-%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ |date=2022-06-25 }}&lt;/ref&gt;
* [[Бикмөхәмәтов Шәһиғәли Зәйнәғәли улы]] —([[3 сентябрь]] [[1939 йыл]] — [[24 декабрь]] [[2015 йыл]]) — Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1991 йыл).
* [[Баймырҙин Ринат Маргис улы]] ([[17 декабрь]] [[1981 йыл]]) — артист. [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2017), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2022).
* [[Ғөбәйҙуллин Данис Тимерйән улы]] (1 декабрь 1981 йыл — …2015 йыл) — ике тапҡыр «Ҡаһарманлыҡ» ордены кавалеры
* [[Дәүләтбирҙина Тәнзилә Сәлих ҡыҙы]] (3 август 1964), [[шиғриәт|шағир]], [[драма (жанр)|драматург]] һәм [[журналистика|журналист]]. 1992 йылдан [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан]]дың [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар]] һәм 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы|Журналистар]] союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1997) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014).
* [[Ҡолдобаев Рәхимйән Лоҡман улы]] ([[7 декабрь]] [[1931 йыл]] — [[31 март]] [[1994 йыл]]) — «Ауыл хужалығының атҡаҙанған механизаторы»&lt;ref&gt;https://ru.wikisource.org/wiki/Указ_Президиума_ВС_Башкирской_АССР_от_22.09.1981_N_6-2/349&lt;/ref&gt;
* [[Латыпов Сөләймән Йәнғәли улы]] ([[5 март]] [[1954 йыл]]) — журналист, яҙыусы. 2013 йылдан — [[Тамаша (журнал)|«Тамаша» журналының]] баш мөхәррире. 2002 йылдан [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.
* [[Мырҙағолов Байғужа Ғәббәс улы]] ([[1 август]] [[1924 йыл]] — [[15 октябрь]] [[1998 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры.
* [[Ҡолдәүләтова Алһыу Рәхимйән ҡыҙы]]&lt;ref&gt;[https://ba.wikipedia.org/wiki/Ҡолдобаев_Рәхимйән_Лоҡман_улы Ҡолдобаев Рәхимйән Лоҡман улы]&lt;/ref&gt; ([[14 ноябрь]] [[1954 йыл]]) — [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]
* [[Нәҙершин Мотаһар Закир улы]] ([[1923 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия сержанты. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1944)
* [[Нәҙершин Зәки Аҡйегет улы]] (1914 йыл — ???) — [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет-фин]], [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнеүсе
* [[Нәҙершин Булат Зәки улы]] ([[15 июнь]] [[1937 йыл]] — [[10 март]] [[2003 йыл]]) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре

== Матбуғатта ==
* [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] Батырҙарын иҫкә алғанда онотмаһын мине лә Тыуған ил…. (Ғөбәйҙуллин Данис Тимерйән улы)&lt;ref&gt;[https://tanburz.ru/articles/antiterror/2021-12-10/batyr-aryn-i-k-al-anda-onotma-yn-mine-l-tyu-an-il-2614697?utm_source=odnoklassniki&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=55573146501336 Батырҙарын иҫкә алғанда онотмаһын мине лә Тыуған ил…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220205044110/https://tanburz.ru/articles/antiterror/2021-12-10/batyr-aryn-i-k-al-anda-onotma-yn-mine-l-tyu-an-il-2614697?utm_source=odnoklassniki&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=55573146501336 |date=2022-02-05 }}&lt;/ref&gt;
* [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 28.11.2022. Эштә үткән ғүмерҙәре. (Мөхәмәт Айса улы менән Рәйлә Мансур ҡыҙы Абдуллиндар)&lt;ref&gt;[https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2022-11-28/esht-tk-n-mer-re-3047965?utm_source=vk&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=13580677 Эштә үткән ғүмерҙәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221129024635/https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2022-11-28/esht-tk-n-mer-re-3047965?utm_source=vk&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=13580677 |date=2022-11-29 }}&lt;/ref&gt;

== Видеояҙмаларҙа ==
* Тимер ауылы. Видеоклип[https://yandex.ru/video/preview/?text=Тимер%20ауылы&amp;path=wizard&amp;parent-reqid=1646675855350917-447545187420363763-vla1-2713-vla-l7-balancer-8080-BAL-6065&amp;wiz_type=vital&amp;filmId=52181665078935646 Тимер ауылы. Видеоклип]

== Аудиояҙмалар ==
* Тимер — тыуған ауылым. Земфира Аҡбутина һүҙҙәре, Рәхимә Ғәйетбаева көйө Раян Алтыншин йырлай&lt;ref&gt;[https://oosound.ru/?mp3=Тимер+тыуган+ауылым  Тимер — тыуған ауылым]&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Тимер мәктәбе (Бөрйән районы)|Тимер мәктәбе]]
* [[Ҡалҡаман тишеге мәмерйәһе]]
* ''Ҡалҡаман тишегенә бәйле легенда. '''Биреләр араһы'''''. Башҡорт халыҡ ижады: Риүәйәттәр, легендалар. Икенсе том. — Өфө: «Китап», 1997. 113—114-се биттәр&lt;ref&gt;[https://ihtika.ru/book/download/bashkort-halyk-ijady-2-se-tom-riyayattar-legendalar-ofo-kitap-1997-440-bit Bashkort people’s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230713183652/https://ihtika.ru/book/download/bashkort-halyk-ijady-2-se-tom-riyayattar-legendalar-ofo-kitap-1997-440-bit |date=2023-07-13 }}&lt;/ref&gt;

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;
Бөйөк_Ватан_һуғышында_ҡатнашыусылар_иҫтәлегенә_обелиск.jpg|mini|Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар иҫтәлегенә обелиск
Кәмәше._Һыу_инеү_урыны.jpg|mini|'''Кәмәше'''. Һыу инеү урыны
Тимер_ауыл_Советы_бинаһы.jpg|mini|Тәүҙә Маяҡ колхозы идараһы, һуңынан — Тимер ауыл Советы бинаһы
Тимер_мәктәбе.jpg|mini|Тимер мәктәбе
Тимер_ауылы_мәҙәниәт_йорто.jpg|mini|Тимер ауылы мәҙәниәт йорто
Ҡалҡаман мәмерйәһе.jpg|thumb|Ҡалҡаман мәмерйәһе
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Проект:Башҡортостан ауылдары]]

== Сығанаҡтар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}{{V|4|03|2021}}
* {{ИСДБ}}{{V|20|03|2021}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|93998}}{{V|4|03|2021}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Бөрйән районы ауылдары}}

[[Категория:Бөрйән районы ауылдары]]</text>
      <sha1>oiw7j8rd8m7dljgbibacy97qcna2wve</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таҙлар (Ейәнсура районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11707</id>
    <revision>
      <id>1308290</id>
      <parentid>1185817</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T14:59:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10862" sha1="8j549l8c59qallci99x66cvrk16s7dy" xml:space="preserve">{{БМ|Таҙлар (мәғәнәләр)}}
{{НП-Россия
 |статус                   = ауыл
 |башкирское название         = Таҙлар
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Тазларово}}
 |герб                     =
 |флаг                     =
 |lat_deg = 52 |lat_min = 8 |lat_sec = 57
 |lon_deg = 56 |lon_min = 40 |lon_sec = 53
 |CoordScale =
 |размер карты региона     =
 |размер карты района      =
 |регион                   = Башҡортостан
 |регион в таблице         = Башкортостан
 |вид района               =
 |район                    = Ейәнсура районы{{!}}Ейәнсура
 |район в таблице          =
 |вид поселения            = Ауыл советы
 |поселение                = Таҙлар ауыл Советы (Ейәнсура районы){{!}}Таҙлар
 |поселение в таблице      =
 |внутреннее деление       =
 |глава                    =
 |дата основания           =
 |первое упоминание        =
 |прежние имена            =
 |статус с                 =
 |площадь                  =
 |высота центра НП         =
 |население               = {{ Население | Тазларово (село) | тс }}
 |год переписи            = {{ Население | Тазларово (село) | г }}
 |плотность               =
 |агломерация             =
 |национальный состав     = [[башҡорттар]], [[урыҫтар]]
 |конфессиональный состав =
 |этнохороним             =
 |почтовый индекс          = 453382
 |почтовые индексы         =
 |телефонный код           =
 |цифровой идентификатор   = 80226837001
 |категория в Commons      =
 |сайт                     =
}}

'''Таҙлар''' ({{lang-ru|Тазларово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ейәнсура районы]]ндағы ауыл. 
Почта индексы — 453382, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80226837001.

== Тарихы ==
Үҫәргән башҡорто Нәҙерғәле Хәсән улы Аҡъюловтың яҙыуына ҡарағанда, Үҫәргәндең ике улы Болоҡ менән Таймаҫ урыҫ батшаһы Иван III (1425—1505) хакимлыҡ иткән осорҙа йәшәгән. Таймаҫтың ете улы булған: Шишәй, Бишәй, Аҫҡаҡ, Ҡунаҡ, Абаҙа, Сураш һәм Ҡыҙрас. Шишәй менән Бишәй хәҙерге [[Хәйбулла районы]] ауылдарын нигеҙләй. Аҫҡаҡтың улдары Бикбау, [[Үтәғол]], Ҡыуат, [[Буранғол (Ырымбур өлкәһе)|Буранғол]] ([[Ырымбур өлкәһе]]ндә) ауылдарына нигеҙ һала. Ҡунаҡтың улдары [[Тирәкле (Ейәнсура районы)|Тирәкле]], [[Сиреғол]] ауылдарында йәшәй. Абаҙа улдары [[Ҡаҙанболаҡ ауыл Советы (Ейәнсура районы)|Ҡаҙанболаҡ]], [[Аҡбулат (Ырымбур өлкәһе)|Аҡбулат]], Ергәйеш, [[Һунарсы (ауыл)|Һунарсы]], Сәнкем ауылдарында төпләнгән. Сураштың нәҫеле [[Абҙан ауыл Советы (Ейәнсура районы)|Абҙан]], Юлдаш, дүрт [[Муйнаҡ ауыл Советы|Муйнаҡ]] ауылына, ә Сураштың Ейәнсура тигән улы [[Яңыбай (Ейәнсура районы)|Яңыбай]], [[Юнай]], [[Юлдыбай]], [[Әлебай]], [[Ғәббәс]] ауылдарына нигеҙ һалған. Ҡыҙрас улдары Аҫҡар, '''Таҙлар''', [[Аҡҡондоҙ]], [[Башҡорт Үргене|Үрген]], [[Ҡужанаҡ]], [[Кинйәбулат (Ейәнсура районы)|Кинйәбулат]] ауылдарында төйәкләнгән&lt;ref&gt;[https://vk.com/bookmarks?from_menu=1&amp;w=wall-205614669_99%2F7ec9a33b7ed1810d58 Түләбаев М. С. Үҫәргәндәр ере — Ейәнсура.— Өфө, 2000. — 240 бит. ISBN 5-85051-175-Х.]&lt;/ref&gt;.
Ауыл [[1758 йыл]]дан алып билдәле. [[1866 йыл]]да 32 йортта 136 кеше йәшәгән. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]], умартасылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр. [[1891 йыл]]да Таҙлар утары (12 йортта — 62 кеше) булған, ул һуңынан Таҙлар менән бергә иҫәпкә алынған. [[1920 йыл]]да Таҙлар (Курноскин) исеме менән теркәлгән. [[XX быуат]]тың 70‑се йылдарында ауылға Киселёв утары ҡушылған&lt;ref name=&quot;Т&quot;&gt;{{БЭ2013|93226}}&lt;/ref&gt;.

== Хәҙерге осор ==
Таҙлар ауылы — административ үҙәк. Ауылда урта [[мәктәп]], [[балалар баҡсаһы]], фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, магазиндар бар&lt;ref name=&quot;Т&quot; /&gt;.

== Халыҡ һаны ==
Халҡы: [[1900 йыл]]да — 184 кеше, [[1920 йыл]]да 226 кеше иҫәләнгән&lt;ref name=&quot;Т&quot; /&gt;. [[2009 йыл]]да 1170 кеше  тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Башҡорттар, урыҫтар йәшәй.
{{Wikidata/Population}}
;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — [[башҡорттар]] (65 %), [[урыҫтар]] (30%)&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Географик урыны ==
Таҙлар ауылы [[Кесе Һүрәм]] йылғаһы тамағында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫәнғол]]): 10 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Һарыҡташ |Һарыҡташ]]): 64 км

== Урамдары  ==
{{Колонки|4}}
* Еңеүҙең 40 йыллығы урамы  ({{lang-ru|улица 40 лет Победы}})
* Еңеүҙең 65 йыллығы урамы  ({{lang-ru|улица 65 лет Победы}})
* Еңеүҙең 70 йыллығы урамы  ({{lang-ru|улица 70 лет Победы}})
* Ворошилов урамы  ({{lang-ru|улица Ворошилова}})
* Дуҫлыҡ урамы  ({{lang-ru|улица Дружбы}})
* Йылға аръяғы урамы   ({{lang-ru|Заречная улица}})
* Йәшел урам  ({{lang-ru|Зеленая улица}})
* Ҡаратал урамы  ({{lang-ru|улица Каратал}})
* Киселев урамы  ({{lang-ru|улица Киселевская}})
* Комсомол урамы ({{lang-ru|Комсомольская улица}})
* Ленин урамы ({{lang-ru|улица Ленина}})
* Урман урамы ({{lang-ru|Лесная улица}})
* Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|улица Мира}})
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная улица}})
* Яр буйы урамы ({{lang-ru|Набережная улица}})
* Пахомов урамы ({{lang-ru|улица Пахомова}})
* Баҡса урамы ({{lang-ru|улица Садовая}})
* Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|улица Салавата Юлаева}})
* Совет урамы ({{lang-ru|улица Советская}})
* Дала урамы ({{lang-ru|Степная улица}})
* Төҙөлөш урамы ({{lang-ru|Строительная улица}})
* Һүрәм урамы ({{lang-ru|Суренская улица}})
* Химиктар урамы ({{lang-ru|улица Химиков}})
* Шайморатов урамы ({{lang-ru|улица Шаймуратова}})
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная улица}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/022/000082.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Ваҡытлы матбуғатта ==
*[https://web.archive.org/web/20220330050837/https://zianzori.ru/news/tvoi-lyudi-selo/2022-03-24/v-bashkirii-zavershilsya-konkurs-uchitel-goda-bashkirskogo-yazyka-i-literatury-2022-i-uchitel-goda-bashkortostana-2022-2741031 Зианчуринские учителя-победители]

== Видеояҙмаларҙа ==
*{{YouTube|zgy3CPMA8Cg|logo=1}}Тазларово... природа
*{{YouTube|2km3HeozXmY|logo=1}}Тазларово(встреча односельчан

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|93226 }}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Ейәнсура районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Ейәнсура районы ауылдары]]</text>
      <sha1>8j549l8c59qallci99x66cvrk16s7dy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәләх</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11750</id>
    <revision>
      <id>1308276</id>
      <parentid>1307389</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T12:00:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9133" sha1="e7wmpwu7xtqlmbqakld96oejravalts" xml:space="preserve">{{Айыҡ ауыл}}
{{ТП-Рәсәй|Сәләх
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Сәләх
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg =  | lat_min =  | lat_sec = 
  |lon_deg =  | lon_min =  | lon_sec = 
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Йылайыр районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 161
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453693
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34752 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80227822004
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Сәләх''' ({{lang-ru|Саляхово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Йылайыр районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 161 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453693, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80227822004.
 

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 100 % тәшкил итә&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||177||90||87||50,8||49,1
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||172||75||97||43,6||56,4
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||215||90||125||41,9||58,1
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||165||84||81||50,9||49,1
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||142||66||76||46,5||53,5
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||168||77||91||45,8||54,2
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||161||76||85||47,2||52,8
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Йылайыр]]): 18 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Йомағужа (Йылайыр районы)|Йомағужа]]): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 100 км

== Урамдары ==
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}})
* Мортаев урамы ({{lang-ru|Муртаева (улица)}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/023/000055.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 37 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Ауылға [[1926 йыл]]да [https://bashenc.online/ru/articles/107413/?ysclid=muqfskkw9s510979926 А. Рәмов] һәм Сәләх Мортаев [[Үрге Ғәле]] ауылының 14 кешеһе менән нигеҙ һалған һәм уның исеме менән аталған&lt;ref&gt;[https://www.komandirovka.ru/cities/salyahovo/#anchor_map Командировка.ру]&lt;/ref&gt;.

== Инфраструктура ==
* Башланғыс мәктәп
* Фельдшер-акушерлыҡ пункты
* Клуб&lt;ref&gt;[http://wiki02.ru/encyclopedia/salyahovo/t/12128 Деревня Саляхово] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241208100625/http://wiki02.ru/encyclopedia/salyahovo/t/12128 |date=2024-12-08 }}&lt;/ref&gt;

== Матбуғатта ==
* Сәләхтә — яңы медицина пункты&lt;ref&gt;[https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2022-03-18/s-l-ht-ya-y-meditsina-punkty-2734614] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240808201125/https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2022-03-18/s-l-ht-ya-y-meditsina-punkty-2734614 |date=2024-08-08 }}&lt;/ref&gt;
* Күңел көҫәгән шөғөл&lt;ref&gt;[https://bashkizi.ru/articles/uly-dan-y-n/2020-08-07/k-el-k-g-n-sh-l-94785] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230127041913/https://bashkizi.ru/articles/uly-dan-y-n/2020-08-07/k-el-k-g-n-sh-l-94785 |date=2023-01-27 }}&lt;/ref&gt;
* Хоккейҙы гүзәл заттар ҙа уйнай&lt;ref&gt;[https://haibh.ru/articles/sport/2022-01-17/hokkey-y-g-z-l-zattar-a-uynay-2656805 Хәйбулла хәбәрҙәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240416102959/https://haibh.ru/articles/sport/2022-01-17/hokkey-y-g-z-l-zattar-a-uynay-2656805 |date=2024-04-16 }}&lt;/ref&gt;
* Ир һүҙе — ил һүҙе&lt;ref&gt;[https://hakmar.ru/articles/vatan-a-ynda/2021-02-24/ir-e-il-e-1184452 Һаҡмар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221204215129/https://hakmar.ru/articles/vatan-a-ynda/2021-02-24/ir-e-il-e-1184452 |date=2022-12-04 }}&lt;/ref&gt;
* Мотал Рәмов&lt;ref&gt;[http://www.ye02.ru/litra/10386-mergenm-sabysh-aty-bula-tormosh-yulym-byge-mayany.html «Ғүмергенәм сабыш аты булһа, Тормош юлым — бәйге майҙаны»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231202123345/https://www.ye02.ru/litra/10386-mergenm-sabysh-aty-bula-tormosh-yulym-byge-mayany.html |date=2023-12-02 }}&lt;/ref&gt;

== Сайттар ==
* Сәләх ауылында мәсет асылды&lt;ref&gt;[https://zilair.bashkortostan.ru/presscenter/news/374464/ Муниципальный район Зилаирский район Республики Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Видеофильмдар ==
* Линиза Солтанова — «Ник матур беҙҙең ауыл?»/ Клип&lt;ref&gt;[https://vk.com/video-42018193_456239025]&lt;/ref&gt;
* Сәләх. «Айыҡ ауыл»&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=TqMXsD0_LX4 Саляхово. Трезвое село.]&lt;/ref&gt;
* Сәләх. «Айыҡ ауыл»&lt;ref&gt;[https://vk.com/video-42018193_456239053 Презентация д. Саляхово]&lt;/ref&gt;

== Сәләх ауылы һөйләше ==
Әбделмәнов Филүз Илмир улы. Йылайыр районы Сәләх ауылы һөйләше&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/6b98eacaf783e95dff3e387ae39ba314.pdf 147 — 155-се биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703105754/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/6b98eacaf783e95dff3e387ae39ba314.pdf |date=2022-07-03 }}&lt;/ref&gt;

== Сығанаҡтар ==
&lt;references/&gt;

{{Йылайыр районы ауылдары}}

[[Категория:Йылайыр районы ауылдары]]</text>
      <sha1>e7wmpwu7xtqlmbqakld96oejravalts</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юлдыбай (Йылайыр районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11757</id>
    <revision>
      <id>1308368</id>
      <parentid>1307438</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T11:19:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15582" sha1="17kqw51t2tooj56rv8vn3jhcgl76rbs" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Юлдыбай''' ({{lang-ru|Юлдыбаево}}; икенсе атамаһы '''Ғүмәр''') — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 1650 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453684, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80227836001.
 

== Халыҡ һаны ==
{{Население | Юлдыбаево (Зилаирский район) }}

; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 95 % тәшкил итә&lt;ref name=&quot;2002F&quot; /&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||607||321||286||52,9||47,1
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||2032||1078||954||53,1||46,9
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||2057||1101||956||53,5||46,5
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||1896||951||945||50,2||49,8
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||1730||851||879||49,2||50,8
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||1910||946||964||49,5||50,5
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||1650||822||828||49,8||50,2
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Йылайыр]]): 40 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 95 км

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Тау урамы ({{lang-ru|Горная (улица)}})
* Дуҫлыҡ урамы ({{lang-ru|Дружбы (улица)}})
* З. Вәлиди урамы ({{lang-ru| З. Валиди (улица)}})
* Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru| Заречная (улица)}})
* И. Дилмөхәмәтов урамы ({{lang-ru|И. Дильмухаметова (улица)}})
* Колхоз урамы ({{lang-ru|Колхозная (улица)}})
* Кооператив урамы ({{lang-ru|Кооперативная (улица)}})
* Тыныслыҡ урам ({{lang-ru|Мира (улица)}})
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}})
* Октябрь урамы ({{lang-ru|Октябрьская (улица)}})
* С. Юлаев урамы ({{lang-ru|С. Юлаева (улица)}})
* Совет урамы ({{lang-ru|Советская (улица)}})
* Т. Морат урамы ({{lang-ru|Т. Мурата (улица)}})
* Ф. Юлдашбаева урамы ({{lang-ru|Ф. Юлдашбаевой (улица)}})
* Х. Атанғолов урамы ({{lang-ru|Х. Атангулова (улица)}})
* Хоҙайбирҙин урамы ({{lang-ru|Худайбердина (улица)}})
* Электр урамы ({{lang-ru|Электрическая (улица)}})
* 1 Май урамы ({{lang-ru|1 Мая (улица)}})&lt;ref&gt;[https://mapdata.ru/bashkortostan/zilairskiy-rayon/selo-yuldibaevo/ Улицы села Юлдыбаево]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Тарихы ==
Ауылға [[18-се быуат]] уртаһында [[Нуғай даруғаһы]] Түңгәүер улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Шулай уҡ Юлдыбай, Юлыбай, Ҡабарбаш исемдәре менән теркәлгән. [[1866 йыл]]да 80 йортта 515 кеше йәшәгән. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]] менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. [[1900 йыл]]да мәҙрәсә теркәлгән. Юлдыбай 4-се башҡорт кантонының үҙәге булған (1855 йылға). 1938—1956 йылдарҙа [[Матрай районы|Матрай районының]] административ үҙәге. 50-се йылдарҙа 18 быуаттың 2-се яртыһында нигеҙләнгән Ғүмәр ауылы менән ҡушыла&lt;ref&gt;[http://wiki02.ru/encyclopedia/yuldybaevo/t/16885 Село Юлдыбаево] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Шулай уҡ уҡығыҙ&lt;ref&gt;[https://nailtimler.com/bashkortostan/zilairskiy_rayon/zilairskiy_rayon_yuldybaevo.html История села Юлдыбаево Зилаирского района]{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Инфраструктура ==
[[Башҡорттар]] йәшәй (2002). Халҡы «Һаҡмар совхозы» МУАХП-нда эшләй. Һөнәрселек лицейы, [[Юлдыбай мәктәбе (Йылайыр районы)|Юлдыбай урта мәктәбе]], балалар баҡсаһы, физкультура-һауыҡтырыу комплексы, амбулатория, мәҙәниәт йорто (башҡорт халыҡ театры, халыҡ ҡурайсылар ансамбле, халыҡ вокаль ансамбле) бар. «Азамат», «Сатҡылар» халыҡ бейеүҙәре ансамбле, китапхана, мәсете бар&lt;ref&gt;[https://nailtimler.com/bashkortostan/zilairskiy_rayon/zilairskiy_rayon_yuldybaevo.html История села Юлдыбаево Зилаирского района]{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery&gt;
Рәсем:Юлдыбай.JPG
Рәсем:Юлдыбай ауылы.JPG
&lt;/gallery&gt;

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Айытҡолов Азат Миңлеғәле улы]] (27.01.1956) — ҡурайсы, педагог, [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған (1998), [[Башҡортостандың халыҡ артисы]] (1991), [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]] (1990) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (2000) лауреаты, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2021).
* [[Солтанов Юнир Йонос улы]] ([[6 октябрь]] [[1954 йыл]]), дәүләт һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1998—2005 йылдарҙа [[Мәсетле районы]]ндағы «Ҡарағай» шифаханаһының баш табибы һәм директоры, 2005—2011 йылдарҙа Мәсетле район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы&lt;ref&gt;[https://www.erbp.ru/people/2342  Единый республиканский бизнес-портал. Султанов Юнир Юнусович]{{ref-ru}}{{V|24|09|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Хисмәтуллин Әхмәт Әхәт улы]] ([[19 ғинуар]] [[1952 йыл]]), дәүләт хеҙмәте ветераны. 1986—1994 йылдарҙа Башҡортостандың Үҙәк дәүләт тарихи архивы директоры; 1998—2013 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] ҡарамағындағы Архив эштәре идаралығы начальнигы, 2014—2021 йылдарҙа идаралыҡ ҡарамағындағы Йәмәғәт советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2010), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы архивсыһы (2007).
* [[Әбсәләмов Мөслим Бәхтейәр улы]] ([[12 июнь]] [[1932 йыл]] — [[5 июль]] [[2009 йыл]]) — уҡытыусы, прозаик һәм публицист.
* [[Буканова Роза Ғафар ҡыҙы]] ([[29 ғинуар]] [[1950 йыл]]) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1998), профессор (1999). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фəн эшмəкəре (2000).
[[Файл:Роза Гафаровна Буканова. Доктор исторических наук, профессор.jpg|thumb|Буканова Роза Ғафар ҡыҙы. Тарих фәндәре докторы, профессор.]]
* [[Нәҙерғолов Азат Әхмәҙулла улы]] ([[1 август]] [[1962 йыл]]), актёр, режиссёр. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1997) һәм атҡаҙанған (1994) артисы. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1989)http://bashenc.online/ba/articles/87896/ 
* [[Йәғәфәров Алик Ҡәйүм улы]] ([[21 февраль]] [[1941 йыл]]) — геология-минералогия фәндәре докторы, Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы, РСФСР-ҙың Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1987), Рәсәйҙең атҡаҙанған геологы (1997)&lt;ref&gt;[http://gcbs.ru/cbs/tum/Neft/Yagafarov.html#:~:text=Ягафаров%20Алик%20Каюмович%2C%20доктор%20геолого-минералогических%20наук%2C%20академик%20РАЕН%2C%20заслуженный%20геолог%20РФ Ягафаров Алик Каюмович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129073741/http://gcbs.ru/cbs/tum/Neft/Yagafarov.html#:~:text=Ягафаров%20Алик%20Каюмович%2C%20доктор%20геолого-минералогических%20наук%2C%20академик%20РАЕН%2C%20заслуженный%20геолог%20РФ |date=2020-01-29 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Шәрипов Рөстәм Фазылйән улы]] ([[1 ноябрь]] [[1976 йыл]] — [[18 июнь]] [[2013 йыл]]) — ҡурайсы.
* Хөрмәт Моталлапов — Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
* Урал Моталлапов — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* Мәүлетдин Моталлапов — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
* Эльмира Юлдашева — Башҡортостандың атҡаҙанған артисы
* [[Буканова Люция Ғафар ҡыҙы]] ([[22 сентябрь]] [[1947 йыл]]) — ғалим-табип, йәмәғәт эшмәкәре. [[Санкт-Петербург]] Башҡорт милли-мәҙәни автономияһы етәксеһе. Медицина фәндәре кандидаты
* [[Фәтхуллин Салауат Һиҙиәт улы]] (4 май 1947 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, табип-хирург. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1997), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1984), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1986) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2007) ордендары кавалеры. [[Хәйбулла районы]]ның почётлы гражданы (2015)

== Матбуғатта ==
* Килен булып төшкән ер&lt;ref&gt;[https://bashkizi.ru/articles/ya-myshtar-an-k-sl-r-k/2020-11-27/kilen-bulyp-t-shk-n-er-96623 Килен булып төшкән ер]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Йыр-моңға бай Юлдыбай&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2022-03-15/yyr-mo-a-bay-yuldybay-2727919 Йыр-моңға бай Юлдыбай]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Йылайыр районы Юлдыбай ауылы халҡы-урындағы башланғыстар өсөн&lt;ref&gt;[https://zilair.bashkortostan.ru/presscenter/media/349886/ Муниципальный район Зилаирский район Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210812164959/https://zilair.bashkortostan.ru/presscenter/media/349886/ |date=2021-08-12 }}&lt;/ref&gt;

== Видеояҙмалар ==
* Юлдыбай[https://www.youtube.com/watch?v=YpG4dFwu0Is Юлдыбай]
* 2006 йыл, Юлдыбайға — 800&lt;ref&gt;{{YouTube|bALIVGu4cYo|logo=1}}&lt;/ref&gt;

== Фото ==
* Йылайыр районының Юлдыбай ауылы&lt;ref&gt;[https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2022-01-22/yuldybay-auyly-k-reneshe-2648953 Юлдыбай ауылы күренеше]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Ер-һыу атамалары ==
* Йылайыр районы Юлдыбай ауылының ер-һыу атамлары&lt;ref&gt;https://distolimp.bspu.ru/template/guest/global/page.php?p=t_15_35 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241208042223/https://distolimp.bspu.ru/template/guest/global/page.php?p=t_15_35 |date=2024-12-08 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/16395-yuldybaj-m-r-jylajyr-r-nynda-y-auyl}}{{V|24|09|2019}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Йылайыр районы ауылдары}}

[[Категория:Йылайыр районы ауылдары]]
[[Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>17kqw51t2tooj56rv8vn3jhcgl76rbs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түбәнге Бикҡужа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12668</id>
    <revision>
      <id>1308309</id>
      <parentid>1283762</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T18:53:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8806" sha1="4jkoj182u89p94t39buudfytsd5e3v2" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Түбәнге Бикҡужа''' ({{lang-ru|Нижнебиккузино}}; боронғо атамалары '''Бикҡужа, Иҫке Бикҡужа, Сорғояҙ''') — [[Башҡортостан]]дың [[Күгәрсен районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 263 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453338, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80238855001.

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 79 % тәшкил итә&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1900 йыл||520||||||||
|-
| 1900 йыл ||520||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||303||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||248||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||248||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||275||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||273||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||309||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||263||138||125||52,5||47,5
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]]): 42 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Мәләүез (ҡала)|Мәләүез]]): 87 км

== Тарихы ==
[[XVIII быуат|XVIII быуаттың]] 2-се яртыһында Нуғай юлының Ҡара-Ҡыпҫаҡ улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә Бикҡужа (тәүге төпләнеүсе Бикҡужа Юлдашев исеменән) исеме менән нигеҙ һала. [[1795 йыл]]да 20 йортта 153 кеше йәшәгән, 1866 йылда 92 йортта — 590 кеше. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]] менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 19 — 20 быуаттар араһында Үрге Бикҡужа бүлендек ауылы барлыҡҡа килгәндән һуң, хәҙерге исемен ала. Шулай уҡ Иҫке Бикҡужа булараҡ билдәле булған&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ru/articles/88921/ Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан»]&lt;/ref&gt;.

Үрге һәм Түбәнге Бикҡужа ауылдарының тарихы&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 66-сы бит6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Урамдары ==
* Яр урамы ({{lang-ru|улица Береговая }})
* Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|улица Мира }})
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|улица Молодежная }})
* Еңеү урамы ({{lang-ru|улица Победы }})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/032/000073.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;
== Билдәле шәхестәр ==
*[[Мәғизов Мөхәмәтшәриф Мөхәммәт улы]]- агроном, ауыл хужалығы предприятиелары етәксеһе, педагог. Ленин ордены (1976), ике тапҡыр Почёт билдәһе ордены (1971, 1973) кавалеры.

== Һөйләү теле ==
Үрге Бикҡужа һәм Түбәнге Бикҡужа ауылдарының йәнле һөйләү теле&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 67 — 69-сы биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Матбуғатта ==
* [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. 6 июль 2021, Тарихты, ата-бабаларҙың үткәнен өйрәнегеҙ…&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2021-07-06/tarihty-ata-babalar-y-tk-nen-yr-nege-2400327]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Сайтта ==
Асылына ҡайта башҡорт ауылы. 15 октябрь 2014&lt;ref&gt;[https://moradimgazeta.wordpress.com/2014/10/15/асылына-ҡайта-башҡорт-ауылы/]&lt;/ref&gt;

== Видеояҙмалар ==
Үрге Бикҡужа ауылы. 2019 йылдың 4 марты. Тыуған ауылым. Туҡһанынсы йылдар…https://yandex.ru/video/preview/?filmId=10351628488801552188&amp;from=tabbar&amp;reqid=1649685120084768-7988575900718184209-sas3-0793-cfc-sas-l7-balancer-8080-BAL-243&amp;suggest_reqid=213327812164800286651229504195690&amp;text=НИЖНЕБИККУЗИНО

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/12993-t-b-nge-bik-uzha-k-g-rsen-r-nynda-y-auyl}}{{V|28|08|2019}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Күгәрсен районы ауылдары}}

[[Категория:Күгәрсен районы ауылдары]]</text>
      <sha1>4jkoj182u89p94t39buudfytsd5e3v2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тәүәкән</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12698</id>
    <revision>
      <id>1308312</id>
      <parentid>1283764</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T19:33:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12895" sha1="erk1yku2gvcvo0xg89l2fuq6odwfhk4" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 |статус                   = Ауыл
 |русское название         = Тәүәкән (Сәңкем)
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Таваканово}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 |lat_deg                  = 52.600971
 |lon_deg                  = 56.342963
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Башҡортостан
 |регион в таблице         = Башҡортостан
 |район                    = Күгәрсен районы
 |район в таблице          = Күгәрсен районы{{!}}Күгәрсен
 |внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = XVIII быуат
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 
 |население                = {{ Население | Таваканово | тс }}
 |год переписи             = {{ Население | Таваканово | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[башҡорттар]]
 |конфессиональный состав  = 
 |этнохороним              = 
 |почтовый индекс          = 453334
 |телефонный код           = 
 |цифровой идентификатор   = 80238875006
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Тәүәкән''' ({{lang-ru|Таваканово}}; икенсе атамаһы '''Сәңкем''') — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 581 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453334, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80238875006.

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 99 % тәшкил итә&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1795 йыл||86||||||||
|-
| 1859 йыл||332||||||||
|-
| 1900 йыл||430||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||496||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||465||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||551||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||378||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||467||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||581||294||287||50,6||49,4
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]]): 54 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Теләүембәт]]): 12 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Мәләүез (ҡала)|Мәләүез]]): 77 км

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Ҡайынлы урамы ({{lang-ru|улица Березовая }})
* Ҡунъяп урамы ({{lang-ru|улица Куньяп }})
* Урман урамы ({{lang-ru|улица Лесная }})
* Туғай урамы ({{lang-ru|улица Луговая }})
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|улица Молодежная }})
* Яр буйы урамы ({{lang-ru|улица Набережная }})
* Яңы урам ({{lang-ru|улица Новая }})
* Ялан урамы ({{lang-ru|улица Полевая }})
* Сәнкем урамы ({{lang-ru|улица Сэнкем }})
* Юл урамы ({{lang-ru|улица Дорожная }})&lt;ref&gt;[https://mapdata.ru/bashkortostan/kugarchinskiy-rayon/derevnya-tavakanovo/ Улицы деревни Таваканово]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Тарихы ==
Тәүәкән ауылына [[XVIII быуат]] уртаһында нигеҙ һалына. Беренсе күскенсе Мөхәмәтйәр Тәүәкәновтың улы (1780—1814) билдәле. [[1795 йыл]]да ауылда 86 кеше һәм 19 йорт хужалығы була. 64 йылдан һуң халыҡ һаны 332 кешегә, ә ихаталар — 55-кә етә. [[1920 йыл]]да 110 йорт хужалығында 496 кеше була.

1842 йылда 264 кеше 12 бот ужым һәм 768 бот яҙғы иген сәселгән&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/149 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 149.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220409193814/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/149 |date=2022-04-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Топонимикаһы ==
Хөсәйенов Арыҫлан Вәхит улы, 10-сы класс. Күгәрсен районы Тәүәкән ауылы ер-һыу атамалары&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 95 — 109-сы биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Матбуғатта ==
* [[Мораҙым (гәзит)|Мораҙым]]. 13 февраль 2019, Күгәрсен районы Тәүәкән ауылында спорт ярышы үтте&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/i-tisad/2020-11-03/yalan-batyry-697025]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. 18 ноябрь 2020. Ут яна, юл һалына&lt;ref&gt;[https://moradim.ru/articles/sport/2019-02-13/k-g-rsen-rayony-t-k-n-auylynda-sport-yaryshy-tte-250456] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220409193814/https://moradim.ru/articles/sport/2019-02-13/k-g-rsen-rayony-t-k-n-auylynda-sport-yaryshy-tte-250456 |date=2022-04-09 }}&lt;/ref&gt;

== Сайтта ==
* 09 декабрь 2016. Күгәрсен районының Тәүәкән ауылында «Ҡорама байрамы» үтте&lt;ref&gt;[https://kulturarb.ru/ba/news/arkhiv-novostej/kүgәrsen-rajonynyң-tәүәkәn-auylynda-ҡorama-bajramy-үtte Башҡортостандың мәҙәни донъяһы]&lt;/ref&gt;
* Һигеҙ ожмах асҡысы&lt;ref&gt;[http://www.kiskeufa.ru/index.php?dn=news&amp;to=art&amp;id=4414 Киске Өфө]&lt;/ref&gt;

== Видеофильмдар ==
* Салихова Гөлназ Салауат ҡыҙы. Дәрестән тыш эшмәкәрлекте ойоштороу&lt;ref&gt;{{YouTube|vDYotFF2O5Q|logo=1}}&lt;/ref&gt;
* «Одуванчик» ҡатын-ҡыҙҙар йыр ансамбле. «Һаумы, тиҙәр гөлдәр!» Күгәрсен районы, Тәүәкән ауылы&lt;ref&gt;{{YouTube|WJtFBPpHwgg|logo=1}}&lt;/ref&gt;

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы]] (7.02.1934—11.01.2023), [[Советтар Союзы]] һәм [[Рәсәй]]ҙең хужалыҡ, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе [[Башҡортостан Республикаһы Президенты|Президенты]] (12.12.1993—15.07.2010).
* [[Шәһәров Ишбулды Рәжәп улы]] (23.05.1929—2010), ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты, доцент. Һаулыҡ һаҡлау отличнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы&lt;ref&gt;[http://vatandash.ru/index.php?article=428 Ими гордится район. Журнал «Ватандаш»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920163041/http://vatandash.ru/index.php?article=428 |date=2020-09-20 }}{{ref-ru}} {{V|20|05|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Әбдерәхимов Рәйеф Рамазан улы]] (13.10.1969), дәүләт эшмәкәре. 2018 йылдың октябренән [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең Премьер-Министр урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы. Башҡортостан Республикаһының IV саҡырылыш (2008—2013) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе&lt;ref&gt;[https://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/73526.html Исполняющим обязанности заместителя Премьер-министра Правительства Башкортостана назначен Раиф Абдрахимов. Глава Республики Башкортостан. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305191536/https://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/73526.html |date=2021-03-05 }}{{V|27|09|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Уразбаева Зәкиә Ғәрифйән ҡыҙы]] (13.09.1946), башҡорт телсеһе. Филология фәндәре кандидаты.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|20|05|2019}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}} {{V|21|05|2019}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/14189-t-k-n-k-g-rsen-r-nynda-y-auyl}}{{V|21|05|2019}}
* [http://ufagen.ru/places/kugarchinskiy/tavakanovo.html Таваканово | Генеалогия и архивы]{{ref-ru}}{{V|21|05|2019}}
* [https://www.komandirovka.ru/cities/tavakanovo/ Деревня Таваканово, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}}{{V|21|05|2019}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Күгәрсен районы ауылдары}}

[[Категория:Күгәрсен районы ауылдары]]</text>
      <sha1>erk1yku2gvcvo0xg89l2fuq6odwfhk4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Теләүембәт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12700</id>
    <revision>
      <id>1308291</id>
      <parentid>1307131</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T15:22:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11986" sha1="9j9336d7g09xyjgph8rbyk0e5paxils" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Теләүембәт''' ({{lang-ru|Тляумбетово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Күгәрсен районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 384 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453334, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80238875001.

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 88 % тәшкил итә&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1900 йыл||305||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||520||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||399||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||406||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||420||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||460||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||384||174||210||45,3||54,7
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]]): 42 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Мәләүез (ҡала)|Мәләүез]]): 68 км

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Тау урамы ({{lang-ru|улица Горная}})
* Ерекле урамы ({{lang-ru|улица Зирекля}})
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|улица Молодёжная}})
* Наҡаҫ урамы ({{lang-ru|улица Накас}})
* Үҙәк урам ({{lang-ru|улица Центральная}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/032/000096.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}
 

== Тарихы ==
Теләүембәт ауылы [[18-се быуат|18-се быуаттың]] икенсе яртыһынан алып билдәле Теләүембәт олоҫо старшинаһы Теләүембәт Яуғастин исемен йөрөтә. Быуат аҙағында ауылда 117 кеше менән 20 йорт булған. X ревизия йорттарҙың (70) һәм халыҡ (176 ир-егет һәм 169 ҡатын-ҡыҙ) иҫәбенең артыуын күрһәтә.

[[1842 йыл]]да 202 кешегә 12 бот ужым һәм 944 бот яҙғы иген сәселгән.&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/149 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 149.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220409193814/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/149 |date=2022-04-09 }}&lt;/ref&gt;

Башҡорт халҡының азатлығы өсөн көрәшеүселәр — Сәфәр һәм уның улдары Ғабдлла менән Хөрмәтулла Иҙелбаевтар. Башҡарҙы: Иҙелбаева Рузилә Хәлил ҡыҙы. Етәксеһе: Иҙелбаева Резеда Дамир ҡыҙы&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 44 — 52-се биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Топонимдары ==
Мирхәт Әхмәҙулла улы Хәсәновтың «Бала саҡ тураһында хәтирәләр» китабында Теләүембәт ауылы тарихы&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 26 — 27-се биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Мәктәп тарихы ==
* Исполнитель: Идельбаева Рузиля Халиловна. Руководитель: Идельбаева Резеда Дамировна. История школы деревни Тляумбетово&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 122 — 126-сы биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Теләүембәт мәктәбе]]

== Матбуғатта ==

== Видеофильмдар ==
* Күгәрсен районының Теләүембәт ауылынан Айназ Мөфтәхетдинов. Башҡорт халыҡ йыры «Ете ҡыҙ». Етәксеһе Харрасов Замир Дамир улы.&lt;ref&gt;{{YouTube|kgcJXbXgI6M|logo=1}}&lt;/ref&gt;
* Ауылда «Әсә көнө»&lt;ref&gt;{{YouTube|ATqSyczCnl8|logo=1}}&lt;/ref&gt;

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Иҙелбаев Ғабдулла Сәфәрғәле улы]] (1893—7.03.1918), [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре, [[Башҡорт АССР-ы|Башҡортостан автономияһы]]ның тәүге ғәскәренә етәкселек иткән башҡорт офицерҙарының береһе.
* [[Сайранова Сәрүәр Файзрахман ҡыҙы]] (17.01.1918—2006), [[Ишембай]] ҡалаһы башҡорт халыҡ театрының 1948—1973 йылдарҙағы режиссёры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры, [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1961). Ишембай ҡалаһы һәм [[Ишембай районы]]ның почётлы гражданы (1999)&lt;ref&gt;[http://www.ishimbai-kultura.ru/index.php/2014-07-08-11-50-40/nashi-veterany/241-sajranova-sarvar-fajzrakhmanovna Отдел культуры МР Ишимбайский район. Официальный сайт. Сайранова Сарвар Файзрахмановна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200406165542/http://www.ishimbai-kultura.ru/index.php/2014-07-08-11-50-40/nashi-veterany/241-sajranova-sarvar-fajzrakhmanovna |date=2020-04-06 }}{{ref-ru}}{{V|15|01|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Фәтҡуллин Барый Нурлығата улы]] (13.10.1926—21.11.2014), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. «Главбашстрой» тресының элекке электр менән иретеп йәбештереүсеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе. [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], [[Дан ордены|II һәм III дәрәжә Дан]] ордендары кавалеры.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/14231-tel-emb-t-k-g-rsen-r-nynda-y-auyl}}{{V|31|03|2019}}
* [http://ufagen.ru/places/kugarchinskiy/tlyaumbetovo.html Тляумбетово на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}}{{V|31|03|2019}}
* [https://www.komandirovka.ru/cities/tlyaumbetovo_bash._r./ Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}}{{V|31|03|2019}}
* Мирхәт Әхмәҙулла улы Хәсәновтың «Бала саҡ тураһында хәтирәләр» китабында Теләүембәт ауылы тарихы&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 22 — 26-сы биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}&lt;/ref&gt;.
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Күгәрсен районы ауылдары}}

[[Категория:Күгәрсен районы ауылдары]]</text>
      <sha1>9j9336d7g09xyjgph8rbyk0e5paxils</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Туйөмбәт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12701</id>
    <revision>
      <id>1308306</id>
      <parentid>1287919</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T17:46:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9775" sha1="2jfzdzixfhhscy5l43gaj8sg8rwhonk" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Туйөмбәт''', икенсе атамаһы '''Байауыл''' ({{lang-ru|Туембетово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябренә]] халыҡ һаны 140 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453346, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80238845014.

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] буйынса, өҫтөнлөк иткән милләт — [[башҡорттар]] 97 % тәшкил итә.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1900 йыл||238||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||275||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||182||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||187||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||116||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||150||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||140||74||66||52,9||47,1
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]]): 49 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Мәҡсүт (Күгәрсен районы)|Мәҡсүт]]): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Түлгән): 44 км

== Урамдары ==
* Юл (урамы) ({{lang-ru|Дорожная (улица)}})
* З. Биишева (урамы) ({{lang-ru|З.Биишевой (улица)}})
* Мәктәп (урамы) ({{lang-ru|Школьная (улица)}})&lt;ref&gt;https://mapdata.ru/bashkortostan/kugarchinskiy-rayon/derevnya-tuembetovo/&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Туйөмбәт (Ҡарайыр) Байыулы түбәһенә ингән. Ауылға нигеҙ һалыусы асыҡланмаған, әммә уның [[1747 йыл]]ғы улы Ҡаҙбулат Туйөмбәтов һәм ейәндәре билдәле: Тимербулат, Әлмөхәмәт, Ҡотлубулат Ҡаҙбулатовтар.

[[1795 йыл]]да 21 йорт хужалығында 5,7 кеше, 1859 йылда — 107 ихатаның һәр береһендә 6,3 кеше йәшәгән.

[[1842 йыл]]да 499 кешегә яҙғы иген 251 сирек, йәғни һәр береһенә 4-әр бот сәселгән булған&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/143 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с., страница 143] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402041124/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/143 |date=2022-04-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Топонимикаһы ==
Бай (Туйөмбәт) ауылының ер-һыу атамалары&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 63 — 66-сы биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Матбуғатта ==
* [[Мораҙым (гәзит)|Мораҙым]]. 10 ғинуар 2019, Зәйнәб Биишеваның йорт-музейына — 20 йыл&lt;ref&gt;[https://moradim.ru/articles/m-ni-t/2019-01-10/z-yn-b-biishevany-yort-muzeyyna-20-yyl-240340] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025236/https://moradim.ru/articles/m-ni-t/2019-01-10/z-yn-b-biishevany-yort-muzeyyna-20-yyl-240340 |date=2022-04-12 }}&lt;/ref&gt;
* [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. 17 сентябрь 2019, Ул телебеҙҙең үлемһеҙлеген иҫбатланы&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/sh-khest-r/2019-09-17/ul-telebe-e-lem-e-legen-i-batlany-592467] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025235/https://bashgazet.ru/articles/sh-khest-r/2019-09-17/ul-telebe-e-lem-e-legen-i-batlany-592467 |date=2022-04-12 }}&lt;/ref&gt;

== Видеофильмдар ==
* «Орнамент» Байыулы-Туйөмбәт&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=W6mcF62wg2o&lt;/ref&gt;
* Зәйнәб Биишева. Туйөмбәт ауылы тураһында хәтере 2008 йыл&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=2IVx_Bji8mA&lt;/ref&gt;
* Буктрейлер. Зәйнәп Биишева&lt;ref&gt;[https://nsportal.ru/user/944070/video Буктрейлер Зайнаб Биишева Жизнь и творчество. Фотоальбом.]&lt;/ref&gt;

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Азаматов Фәтих Хәсән улы]] (26.04.1926—6.07.2014), [[Журналистика|журналист]], [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1958—1967 йылдарҙа [[Күгәрсен районы|Күгәрсен]] һәм [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] район гәзиттәре мөхәррире, артабан КПСС-тың [[Өфө районы|Өфө район]] комитеты инструкторы. Күгәрсен районының Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (2001) һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия|Зәйнәб Биишева исемендәге]] (2000) премиялар лауреаты&lt;ref&gt;[http://kuglib.ru/load/nasha_literaturnaja_gordost/literaturnye_imena/fatikh_azamatov/20-1-0-225 Кугарчинская ЦБС. Официальный сайт. Наша литературная гордость &quot; Литературные имена: Фатих Хасанович Азаматов]{{ref-ru}}{{V|23|04|2021}}&lt;/ref&gt;.
* [[Зәйнәб Биишева]] (2.01.1908—24.08.1996), [[башҡорт әҙәбиәте|башҡорт прозаигы]], [[Шиғриәт|шағир]], [[драма (жанр)|драматург]] һәм [[тәржемә]]се. 1949 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары|Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]] (1990), [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты (1968), өс [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1960, 1968, 1976) кавалеры.
* [[Ҡорбанаева Хәлимә Абдулла ҡыҙы]] (27.12.1900—2.04.1972), педагог. СССР-ҙың 3‑сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты. ВКП(б) ағзаһы. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). [[Ленин ордены]] кавалеры (1949).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|23|04|2021}}
* {{ИСДБ}}{{ref-ru}}{{V|23|04|2021}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|94117}}{{V|23|04|2021}}
* [http://ufagen.ru/places/kugarchinskiy/tuembetovo-karaer.html Туембетово (Караер) на портале «Генеалогия и Архивы»]
* [http://pobashkirii.ru/zajnab-biisheva-muzej Сайт «Путешествие по Башкирии» &gt; Дом-музей Зайнаб Биишевой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411064633/https://pobashkirii.ru/zajnab-biisheva-muzej/ |date=2021-04-11 }}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Күгәрсен районы ауылдары}}

[[Категория:Күгәрсен районы ауылдары]]</text>
      <sha1>2jfzdzixfhhscy5l43gaj8sg8rwhonk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хоҙайбирҙин (ауыл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12707</id>
    <revision>
      <id>1308332</id>
      <parentid>1283788</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T03:00:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10388" sha1="qpkctkj4etlu9ll69rmclhmfp93zcj1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Хоҙайбирҙин''' ({{lang-ru|Худайбердино}}; элекке атамаһы '''Бесәнсе''') — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 378 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453331, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80238895006.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1900 йыл||450||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||649||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||558||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||501||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||396||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||388||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||378||178||200||47,1||52,9
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]]): 45 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Ялсы (Ялсы ауыл советы, Күгәрсен районы)|Ялсы]]): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Мәләүез (ҡала)|Мәләүез]]): 25 км

== Урамдары ==
* Ағиҙел урамы ({{lang-ru|улица Агидель}})
* Псәнчин урамы ({{lang-ru|улица Псянчина}})
* Хоҙайбирҙин урамы ({{lang-ru|улица Худайбердина}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/032/000106.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бесәнсе (Хоҙайбирҙин) бөгөн күренекле революционер [[Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы|Шәһит Хоҙайбирҙин]] фамилияһын йөрөтә. Бесәнсенең өс улы була — 1738 йылғы Арыҫланғол (уның улдары Рәхмәтулла, Рысбай, Мөхәмәтйән, Кинйәбай), 1747 йылғы Хоҙайғол (уның балалары Мөхәмәтйәр, Мөхәмәтшәриф, Мөхәмәтғәли, Туҡтамыш, Юртбағыш), 1749 йылда тыуған Хоҙайбирҙе (уның улы Сәйетбаттал, улы Йосоп; уның икенсе улы Йәнсәйет, уның улы Ҡолсәйет). Күренеүенсә, ауылдың икенсе исеме уның иҫке атамаһына туранан-тура бәйле, сөнки Хоҙайбирҙе тәүге төпләнеүсенең улдарының береһе булған.

[[1795 йыл]]да 18 йортта 108 кеше йәшәгән. 64 йылдан һуң 56 хужалыҡтың һәр береһенә 6,6-шар кеше тура килгән. Тәүге совет иҫәбен алыу 136 йортта 649 кешене теркәгән. 1842 йылда 214 кешегә 296 бот яҙғы иген сәселә&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/147 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 147.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220411121146/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/147 |date=2022-04-11 }}&lt;/ref&gt;.

* [[Йәншишмә (гәзит)|Йәншишмә]]. «Тарих яҙабыҙ». 15 февраль 2019, Бесәнсе-Хоҙайбирҙин&lt;ref&gt;[https://yanshishma.com/articles/tarikh-ya-aby-/2019-02-15/bes-nse-ho-aybir-in-289778] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220117081557/https://yanshishma.com/articles/tarikh-ya-aby-/2019-02-15/bes-nse-ho-aybir-in-289778 |date=2022-01-17 }}&lt;/ref&gt;

== Матбуғатта ==
* [[Мораҙым (гәзит)|Мораҙым]]. 8 октябрь 2021, Хоҙайбирҙиндар үҙ шәхесен данлай белгән халыҡ&lt;ref&gt;[https://moradim.ru/articles/y-m-i-t/2021-10-08/ho-aybir-indar-sh-hesen-danlay-belg-n-haly-2535450] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412135547/https://moradim.ru/articles/y-m-i-t/2021-10-08/ho-aybir-indar-sh-hesen-danlay-belg-n-haly-2535450 |date=2022-04-12 }}&lt;/ref&gt;
* [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. 8 октябрь 2021, Шәхесен данлай белгән халыҡ — мәңгелек&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/sh-khest-r/2021-10-08/sh-hesen-danlay-belg-n-haly-m-gelek-2535734] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412135547/https://bashgazet.ru/articles/sh-khest-r/2021-10-08/sh-hesen-danlay-belg-n-haly-m-gelek-2535734 |date=2022-04-12 }}&lt;/ref&gt;
* 19 август 2021, Күгәрсендә Шәһит Хоҙайбирҙин тураһында фильм төшөрөлә[[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]].&lt;ref&gt;[https://ye102.ru/articles/2021-08-19/k-g-rsend-sh-it-ho-aybir-in-tura-ynda-film-t-sh-r-l-2471006]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Видеофильмдар ==
* 03 июня 2021 — 12:41 ГТРК «Башкортостан». Етем һәм ҡарауһыҙ ҡалған сабыйҙарҙың йортона 100 йыл&lt;ref&gt;{{YouTube|GiilpjO-jXI&amp;t=431s|logo=1}}&lt;/ref&gt;

* &lt;ref&gt;{{YouTube|9kPeVAkjGbo|logo=1}}&lt;/ref&gt;

== Радиола ==
* «Үткәндәр һағында» 03 июля 2013, Күгәрсен районы Хоҙайбирҙин ауылы музейы эшмәкәрлеге&lt;ref&gt;[https://bash.news/ashkadar/utkender-hahynda/10330-utkender-khagynda-955 Ашҡаҙар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412141049/https://bash.news/ashkadar/utkender-hahynda/10330-utkender-khagynda-955 |date=2022-04-12 }}&lt;/ref&gt;

== Топонимикаһы ==
* Тыуған ерем — изге төйәгем: Бесәнсе ауылы (Башҡарҙы: Хәсәнова Лилиана Һөйөндөк ҡыҙы.
Етәксеһе: Хәсәнова Нурзилә Хисмәтулла ҡыҙы&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 113 — 116-сы биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Аҙнағолов Юнир Ғәлимйән улы]] (1940) — совет органдары һәм хужалыҡ хеҙмәткәре, йәмәғәтсе.
* [[Зөлҡәрнәев Батыргәрәй Сәлим улы]] (1949) — хәрби хеҙмәткәр, дәүләт эшмәкәре, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы.
* [[Мәнди Ҡотош-Ҡыпсаҡи]] (1763—1849) — башҡорт суфый шағиры.
* [[Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы]] (1896—1925) — [[Башҡортостан]]дың партия һәм дәүләт эшмәкәре, журналист һәм яҙыусы.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Хоҙайбирҙин мәктәбе (Күгәрсен районы)]]
* [[Ш. Ә. Хоҙайбирҙиндың Йорт - музейы]]
* [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|95229}}{{V|12|04|2022}}
* [http://ufagen.ru/places/kugarchinskiy/hudayberdino.html Худайбердино (Псянчино) на портале «Генеалогия и Архивы»]
* [https://web.archive.org/web/20141217064939/http://hudaiberdino.ru/ Сайт деревни Худайбердино.{{ref-en}},{{ref-ba}},{{ref-ru}}]

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Күгәрсен районы ауылдары}}

[[Категория:Күгәрсен районы ауылдары]]</text>
      <sha1>qpkctkj4etlu9ll69rmclhmfp93zcj1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юлдыбай (Күгәрсен районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12711</id>
    <revision>
      <id>1308369</id>
      <parentid>1287003</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T11:19:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10291" sha1="d7mj8d4oqltopexv4is218xtq530ouo" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Юлдыбай
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Юлдыбай
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg =  | lat_min =  | lat_sec = 
  |lon_deg =  | lon_min =  | lon_sec = 
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Күгәрсен районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 276
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453340
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34719 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80238885006
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Юлдыбай''' ({{lang-ru|Юлдыбай}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Күгәрсен районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 276 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453340, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80238885006.

2007 йылдың 10 сентябренә тиклем ауыл 1-се Юлдыбай тип йөрөтөлә&lt;ref&gt;[http://lawrussia.ru/texts/legal_216/doc216a316x255.htm Правительство Российской Федерации. Постановление от 10 сентября 2007 г. N 572]&lt;/ref&gt;.
 

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1900 йыл||531||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||683||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||437||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||472||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||340||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||335||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||276||147||129||53,3||46,7
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]]): 25 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Яңы Хвалын]]): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Мәләүез (ҡала)|Мәләүез]]): 85 км

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Ҙур Ыҡ урамы ({{lang-ru|улица Большой Ик }})
* З.Биишева урамы ({{lang-ru|улица З.Биишевой }})
* М.Кәрим урамы ({{lang-ru|улица М.Карима }})
* Оло Ыҡурамы ({{lang-ru|улица Оло-Ик }})
* ''Тассы'' урамы ({{lang-ru|улица Тассы }})
* Һ.Дәүләтшина урамы ({{lang-ru|улица Х.Давлетшиной}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/032/000084.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Тарихы ==
V ревизия буйынса [[1795 йыл|1795 йылда]] Юлдыбай ауылы 25 ихатанан һәм 184 кешенән тора. Уның бер ихаталы утары булған.

[[1838 йыл|1838 йылда]] ауылда 784 кеше йәшәй. Улар 1184 бот яҙғы иген сәскән. Бында шулай уҡ Юлдыбайҙың улдары мулла Абдулсаттар (1770) һәм Ярмөхәмәт (1750) йәшәгән. VIII һәм X ревизиялар араһында Юлдыбай тип аталған өс ауыл була. 1859 йылда 1-се Юлдыбай ауылы 410 кеше йәшәгән 128 ихатанан, 2-се Юлдыбай 404 башҡорт йәшәгән 40 йорттан тора, 3-сө Юлдыбайҙа ихатала 57 йорт була, унда 142 кеше йәшәй. 2-се Юлдыбай ауылының тағы бер исеме бар — Башҡорт Һатлығы. Һуңғы исеме аҫаба башҡорт Һатлыҡ Аллабирҙин исеменән сыҡҡандыр, күрәһең, ул 1761 йылда Тимашевҡа ер һатыуҙа ҡатнашыу өсөн Һәүен-Ҡыпсаҡ волосы вәкиле итеп һайланған. Өсөнсө ауыл да икенсе исемгә эйә булған — Мораҙым&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/149 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 149—153.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220409193814/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/149 |date=2022-04-09 }}&lt;/ref&gt;

== Топонимдары ==
Юлдыбай ауылының топонимдар һүҙлеге&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары. 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 70 — 76-сы биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Матбуғатта ==
* [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. Йәшәнек беҙ ерҙә…14 декабрь 2018&lt;ref&gt;[https://bash.bashgazet.ru/obshestvo/33697-jshnek-be-er.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250425023332/https://bash.bashgazet.ru/obshestvo/33697-jshnek-be-er.html |date=2025-04-25 }}&lt;/ref&gt;

== Сайтта ==
* Из материалов башкирского фольклора Кугарчинского района Республики Башкортостан&lt;ref&gt;[http://urgaza.ru/library-portal/articles/198/4989/ УРГАЗА.ru]&lt;/ref&gt;


== Видеофильмдар ==
* «БАШҠОРТОСТАН ШИШМӘЛӘРЕ» Күгәрсен районының Юлдыбай ауылы янында урынлашҡан Ҡайынтау шишмәһе&lt;ref&gt;{{YouTube|uSNtt3YT1y8|logo=1}}&lt;/ref&gt;

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Суфиянова Нәсимә Фәтих ҡыҙы]] (1949—?) — башҡорт тел белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007).

== Һылтанмалар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}

== Сығанаҡтар ==
&lt;references/&gt;

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Күгәрсен районы ауылдары}}

[[Категория:Күгәрсен районы ауылдары]]</text>
      <sha1>d7mj8d4oqltopexv4is218xtq530ouo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төмәнәк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13635</id>
    <revision>
      <id>1308313</id>
      <parentid>1303975</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T19:42:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16606" sha1="q2psunzacb9kgmqu8g12k0ca8nr73zc" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Төмәнәк
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Төмәнәк
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 54 | lat_min = 41 | lat_sec = 1
  |lon_deg = 53 | lon_min = 47 | lon_sec = 41
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Туймазы районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = Төмәнәк ауыл Советы (Туймазы районы)
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 1046
  |иҫәп алыу йылы       = 2009
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 452772
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34782 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80251870001
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Төмәнәк''' ({{lang-ru|Тюменяк}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Туймазы районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 1046 кеше&lt;ref name='белешмә китабы'&gt;[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. [[Төмәнәк ауыл Советы (Туймазы районы)|Төмәнәк ауыл Советының]] административ үҙәге.
Почта индексы — 452772, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80251870001.

== Тарихы ==
[[Файл:Тюменяк.png|thumb|Сабантуй в 2014 г.]]

Төмәнәк ауылына [[Ҡаҙан даруғаһы|Каҙан юлының]] [[Ҡыр-Йылан]] һәм [[Байлар]] улустары башҡорттары үҙ аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған.

[[Ҡыр-Йылан]]дарҙың этник яҡтан ҡатнаш булып киткән төп башҡорт ауылдарының береһе. Атамаһы ҡыр-йыландарҙың абруйлы кешеһе Күҙәймәтов Төмәнәк исеме менән бәйле (уның бер туған ҡустыһы Күҙәй Күҙәймәтов хәҙерге [[Бүздәк районы]]ның [[Күҙәй (Бүздәк районы)|Күҙәй]] ауылына нигеҙ һалған), ул 1692 йылдың 6 майындағы килешеү буйынса сит кешеләрҙе үҙенең улусының аҫаба ерҙәренә индереүҙә ҡатнашҡан. Уның улдары Баязит, Бикташ һәм Дәүләт Төмәнәковтар — аҫаба ерҙәрҙе һатыуҙа, ҡуртымға биреүҙә, сит кешеләрҙе теркәүҙә даими ҡатнашыусылар. Төмәнәктең улдары, ейәндәре, дөйөм вариҫтары ауылда берҙән-бер аҫабалар булғандар. 1834 йылда VIII ревизия 53 йәшлек Зәйсән һәм 50 йәшлек Ғәйсәр Бикташевтарҙы, шулай уҡ Ғәйсәрҙең улдары Сатыйҙы (23 йәшлек), Тимербулатты (18 йәшлек), Аҡсулпанды (15 йәш), Ғисматулланы (7 йәш) теркәгән.

Ауылдың типтәр халҡы түбәндәге документтар нигеҙендә барлыҡҡа килә. Беренсеһе — [[Өфө губернаһы]] канцелярияһының 1736 йылдың 20 мартындағы указы, икенсеһе — 1737 йылдың 18 сентябрендәге шундай уҡ указ. Өсөнсөһө — Тойҡуш (Тойкушево), [[Күҙәй (Бүздәк районы)|Күҙәй]], [[Япрыҡ]] һәм [[Төмәнәк]] ауылдары башҡорттарының (Дәүләт һәм Бикташ Төмәнәковтар ҡатнашҡан) төрлө ауылдарҙың ([[Киләй]], [[Йәнбирҙе]]) яһаҡлы татарҙары Әҙел Килмәтовҡа, Мөслим Апасовҡа, Бикбау Әхмәтовҡа, Әбделкәрим Ҡормановҡа, Йәрмәкәй Һөйөндөковҡа, Сөләймән Уразметовҡа, «[[Байлар]] улусының [[Япрыҡ]] ауылынан килеүсе керҙәштәр һәм Тойкина ауылы башҡорттары Иҫәкәй Сапеев һәм башҡалар менән бөтәһе бергә алдағы 7 йыл өсөн түләнмәгән яһаҡ 10-ар һыуһарҙы түләп ихаталары менән ултырыу өсөн», уларҙы ауылға индереү тураһында килешеү яҙмаһы. Дүртенсе документ — 1782 йылдың 1 мартындағы типтәрҙәрҙе индереү тураһында килешеү яҙмаһы. Яһаҡлы татарҙар типтәрҙәр ҡатламына күскәндәр. 1870 йылда 481 ир-ат, 471 ҡатын-ҡыҙ, 1920 йылда 1220 ир-ат һәм 1206 ҡатын-ҡыҙ, бөтәһе лә типтәрҙәр тип күрһәтелә. Ауыл типтәрҙәр ауылы булып киткән, башҡорттар типтәрҙәр араһында йотолғандар&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страница=249}}&lt;/ref&gt;.

1870 йылда бында улус идараһы урынлашҡан була, мәсет була, уның янында мәктәп эшләй. Халҡы малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, сана, арба һәм тәгәрмәстәр эшләү менән шөғөлләнгән. 1906 йылда 2 мәсет, 4 бакалея кибете, мөгәзәй була, улус идараһы урынлашҡан.

1843 йылда 13 башҡортҡа 8 бот ужым, 40 бот ярауай иген, 4 бот картуф сәселә&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страница=249}}&lt;/ref&gt;.

== Хәҙерге осор ==
Төмәнәк ауылы һаман ҙурая. Хәҙерге көндә ауылда яҡынса 490 йорт бар, 1200-ләп кеше йәшәй. Урта дөйөм белем биреү мәктәбе, балалар баҡсаһы, мәҙәниәт йорто, мәсет, китапхана, почта бүлексәһе бар.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||1687||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||2426||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||1477||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||1051||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||902||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||936||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||1070||||||||
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса күпселек милләттәр — [[башҡорттар]] (64 %), [[татарҙар]] (35 %)&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Географик урыны ==
'''Әгер, Айғыр''' ({{lang-ru|Агир}}, Өҫән ҡушылдығы) йылғаһы буйында урынлашҡан.
 
Алыҫлығы:&lt;ref name = &quot;ATU&quot;&gt;{{АТУ РБ}}&lt;/ref&gt;
* Район үҙәгенә тиклем ([[Туймазы]]): 11 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Туймазы): 11 км.

== Урамдары ==
Урам исеме&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/044/000055.html «Налог Белешмәһе» системаһында Төмәнәк ауылы]&lt;/ref&gt;:
{{Колонки|3}}
* Еңеүҙең 40 йыллығы урамы ({{lang-ru|улица 40 лет Победы }})
* Еңеүҙең 75 йыллығы урамы ({{lang-ru|улица 75 лет Победы}})
* Яр урамы ({{lang-ru|улица Береговая}})
* Сейәле урамы ({{lang-ru|улица Вишневая}})
* Мәктәп тыҡрығы ({{lang-ru|переулок Школьный}})
* Мал зыяраты биләмәһе ({{lang-ru|территория Скотомогильник}})
* Көнсығыш урамы ({{lang-ru|улица Восточная}})
* Тау урамы ({{lang-ru|улица Горная}})
* Көнбайыш урамы ({{lang-ru|улица Западная}})
* Ер еләкле урамы ({{lang-ru|улица Земляничная}})
* Клуб урамы ({{lang-ru|улица Клубная}})
* Урман урамы ({{lang-ru|улица Лесная}})
* Туғай урамы ({{lang-ru|улица Луговая}})
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|улица Молодежная}})
* Күл (урамы) ({{lang-ru|улица Озерная}})
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная}})
* Баҫыу урамы ({{lang-ru|улица Полевая}})
* Төньяҡ урамы ({{lang-ru|улица Северная}})
* Дала урамы ({{lang-ru|улица Степная}})
* Сәскәле урамы ({{lang-ru|улица Цветочная}})
* Гәрәбә урамы ({{lang-ru|улица Янтарная}})
* Фәрит Шәйхетдинов исемендәге урам ({{lang-ru|улица имени Фарита Шайхутдинова}})
* Көньяҡ урамы ({{lang-ru|улица Южная}})
{{Колонки|конец}}

== Иҫтәлекле урындары ==
Ауыл эргәһендәге Саған һыҙаһы тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора.

== Видеофильмдарҙа ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=bAT6vnWi9IU История одного села. Тюменяк. Туймазинский район РБ.]
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=Тюменяк&amp;path=yandex_search&amp;parent-reqid=1650429958570381-6971274231670520428-sas6-5245-131-sas-l7-balancer-8080-BAL-6827&amp;from_type=vast&amp;filmId=3062536795118670449 Тюменяк]
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=Тюменяк&amp;path=yandex_search&amp;parent-reqid=1650430091853147-1826316980498689969-sas2-0235-sas-l7-balancer-8080-BAL-5448&amp;from_type=vast&amp;filmId=18073435256499038508 Тюменяк Forever]
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=Тюменяк&amp;path=yandex_search&amp;parent-reqid=1650430091853147-1826316980498689969-sas2-0235-sas-l7-balancer-8080-BAL-5448&amp;from_type=vast&amp;filmId=15038788410797936688 Бабай утары. Төмәнәк]
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=Тюменяк&amp;path=yandex_search&amp;parent-reqid=1650429958570381-6971274231670520428-sas6-5245-131-sas-l7-balancer-8080-BAL-6827&amp;from_type=vast&amp;filmId=4226622419658897787 В селе Тюменяк состоялось торжественное открытие мечети]

== Ауыл эргәһендәге ер-һыу атамалары ==
Ҡадиров Русландың «Бәйләнештә» сайтында «ТӨМӘНӘККӘЙЕМ — ТЫУҒАН ТӨЙӘККӘЙЕМ» исемле эҙләнеү эше (ғилми етәксеһе: Ҡадирова Гөлнара Фәнис ҡыҙы) бар. Ер-һыу атамалары, уларҙың тарихы, ауыл тарихы, кешеләре исемдәре, ҡушаматтары яҙылған&lt;ref&gt;[https://zen.yandex.ru/media/wearebashkorts/tmnkkiem--tyuan-tikkiem-6022862c064ec93518445a38 Вконтакте сайтында ТӨМӘНӘККӘЙЕМ — ТЫУҒАН ТӨЙӘККӘЙЕМ]&lt;/ref&gt;.

Сығанағы:&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/6b98eacaf783e95dff3e387ae39ba314.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың III Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары. 23 март 2017 йыл. 3-сө йыйынтыҡ. 69 — 75-се биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703105754/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/6b98eacaf783e95dff3e387ae39ba314.pdf |date=2022-07-03 }}&lt;/ref&gt;.


== Һылтанмалар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* {{ИСДБ|страница=249}}
* [http://www.asmo-rb.ru Совет муниципальных образований Республики Башкортостан].
* [https://vk.com/wall-194002356 вконтакте сайтында «Төмәнәк» татар иҗтимагый тарихи-мәдәни үзәге]
* [https://zen.yandex.ru/media/wearebashkorts/tmnkkiem--tyuan-tikkiem-6022862c064ec93518445a38 Вконтакте сайтында ТӨМӘНӘККӘЙЕМ — ТЫУҒАН ТӨЙӘККӘЙЕМ]
* [https://www.gosspravka.ru/02/044/000055.html «Налог Белешмәһе» системаһында Төмәнәк ауылы]
* [https://tuymazi.bezformata.com/listnews/sem-chudes-tyumenyaka/12286466/ Семь чудес Тюменяка]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Туймазы районы ауылдары}}

[[Категория:Туймазы районы ауылдары]]</text>
      <sha1>q2psunzacb9kgmqu8g12k0ca8nr73zc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тебейек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25033</id>
    <revision>
      <id>1308289</id>
      <parentid>1216210</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T14:22:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MPF</username>
        <id>11261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Parus atricapillus 1 (Marek Szczepanek).jpg]] → [[File:Parus montanus, Poland 1 (Marek Szczepanek).jpg]] identity, add location</comment>
      <origin>1308289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2741" sha1="j4j35ientyygwvqksrnypo2hrppr8ol" xml:space="preserve">{{Таксон
| name               = Тебейек
| regnum             = Хайуандар
| image file         = Parus montanus, Poland 1 (Marek Szczepanek).jpg
| image title        = 
| image descr        = '''Тебейек'''
| parent             = Poecile
| rang               = Ырыу
| latin              = Poecile montanus
| author             = ([[Conrad von Baldenstein]], [[1827]])
| syn                =
* {{bt|Parus montanus|Conrad, 1827}}
* {{bt|Parus montana|}}
| typus              =
| children           =
| range map          = 
| range legend       = 
| iucnstatus         = LC
| wikispecies        = Poecile montanus
| commons            = Category:Poecile montanus
| iucn               = 147854
| itis               = 562353
| ncbi               = 48895
| eol                = 4404725
}}
[[File:Poecile montanus rhenanus MHNT.ZOO.2010.11.182.4.jpg|thumb|''Poecile montanus rhenanus'']]
'''Тебейек , тибик.'''{{lang-ru|буроголовая гаичка}}, {{lang-lat|Poecile montanus}}— турғайҙар отрядендәге ҙур булмаған [[ҡоштар|ҡошсоҡ]]. 
== Ҡылыҡһырлама ==
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ботаҡтар араһында һикергеләп йөрөүсе хәрәкәтсән ҡошсоҡ. Кәүҙәһенең өҫкә яғы көрәнһыу һоро, аҫ яғы һорғолт аҡ. Түбәһе, елкәһе һәм тамағы ҡара-көрән. Ҡарабаш тебейектән көрән башы менән айырыла. 
== Тауышы ==
Тауышы яңғырауыҡлы: «ти-ти-тижж-тижж», моңло итеп һыҙғыра ла: «түй-түүүй-түүүүй». 
== Йәшәү рәүеше ==
Урамаңдарҙа йәшәй. Бөжәктәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Йылы яҡтарға китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң генә таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙғылт һипкелле 6—9 бөртөк аҡ йомортҡа һала.
Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
== Әҙәбиәт ==
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

== Иҫкәрмәләр ==

[[Категория:Ҡоштар]]
[[Категория:Башҡортостан ҡоштары]]
[[Категория:Турғайҙар]]
[[Категория:Евразия ҡоштары]]</text>
      <sha1>j4j35ientyygwvqksrnypo2hrppr8ol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юлдашев Роберт Нәжип улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26333</id>
    <revision>
      <id>1308367</id>
      <parentid>1255127</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T11:13:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14972" sha1="pl8mamtdk6sjkt7jso7449sbs6612uo" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Имя              = Роберт Юлдашев
 |Оригинал имени   = 
 |Изображение      = Роберт_Юлдашев.jpg
 |Описание изображения = 
 |Полное имя      =  Юлдашев Роберт Нәжип улы
 |Дата рождения    = 09.07.1971
 |Место рождения   = [[Башҡорт АССР-ы]]&lt;ref name=&quot;РБ&quot;&gt;1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]&lt;/ref&gt; {{ТУ|Өфө}} ҡалаһы
 |Дата смерти      = 
 |Место смерти     = 
 |Страна           = {{USSR}} → {{RUS}}
 |Профессии        = музыкант, ҡурайсы
 |Инструменты      = [[ҡурай]]
 |Жанры            = 
 |Награды          = {{Башҡортостандың халыҡ артисы|2012}}
 |Викисклад        = 
}}

{{Фамилиялаш|Юлдашев}}

'''Юлдашев Роберт Нәжип улы''' ([[9 июль]] [[1971 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] музыканты, [[ҡурай]]сы. «Ҡурайсы» төбәк-ара йәмәғәт ойошмаһы һәм «Ҡурайсы» этно-төркөмө етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Ҡурайсылар союзы ағзаһы (2007). [[Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы]] лауреаты (2003), [[Башҡортостан]]дың халыҡ артисы (2012). [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2022).

== Биографияһы ==
Роберт Нәжип улы Юлдашев 1971 йылдың 9 июлендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1992 йылдың 25 февраленән [[Башҡортостан Республикаһы]]&lt;ref name=&quot;РБ&quot; /&gt;) баш ҡалаһы [[Өфө]]лә тыуған. 2000 йылда [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]]н тамамлаған ([[Айрат Ҡобағошов]] класы).

Бала сағынан спорт менән әүҙем шөғөлләнә. [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев» хоккей клубының]] балалар командаһы составында уйнай&lt;ref name=&quot;МК&quot;&gt;[http://www.mkset.ru/news/music/15380/ ''Лежень Ю.'' Роберт Юлдашев мог выступать за «Салават Юлаев», а играет на курае// Медиакорсеть] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130808203747/http://mkset.ru/news/music/15380/ |date=2013-08-08 }}{{ref-ru}}{{V|01|10|2016}}&lt;/ref&gt;.

1989 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт институты ҡарамағындағы урта махсус музыка мәктәбе уҡытыусыһы булып эшләй. 1991 йылдан «Аҡйондоҙ» музыка төркөмөндә сығыш яһай. 1995—1998 һәм 2001—2003 йылдарҙа [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] музыканты була.

2009 йылдан «Ҡурайсы» төбәк-ара йәмәғәт ойошмаһы һәм «Ҡурайсы» этно-төркөмө етәксеһе.

== Ижади һәм концерт эшмәкәрлеге ==
Роберт башҡарыуында [[ҡурай]] моңо [[Англия]] («Роял фестиваль холл»), [[Япония]] һәм башҡа илдәрҙә яңғыраны. Башҡортостан милли симфоник оркестры менән [[Испания]]ла, «Кремлёвский балет» труппаһы менән [[Бельгия]], [[Люксембург]], [[Голландия]] гастролдәрҙә булды һәм был илдәр тамашасыларын уйнауы менән әсир итте. Талантлы музыкант шулай уҡ [[Берлин]], [[Кипр Республикаһы|Кипр]] һәм [[Италия]]ның [[Милан]] ҡалаһындағы «Ла Скала» сәхнәләрендә ҙур уңыш ҡаҙанды.

Ҡурайсы [[Владимир Спиваков]] етәкселегендәге «Виртуозы Москвы» оркестры менән берлектә «Путь», «Дом солнца» фильмдарына музыка яҙыуҙа ҡатнаша. Гарик Сукачев&lt;ref&gt;[http://pikabu.ru/story/kuraist_robert_yuldashev_vmeste_s_garikom_sukachevyim_i_gruppoy_chayf__belyie_dorogi_4080761 Кураист Роберт Юлдашев вместе с Гариком Сукачевым и группой Чайф — Белые дороги. «pikabu.ru» сайты]{{ref-ru}}{{V|01|10|2016}}&lt;/ref&gt;, [[Носков Николай Иванович (музыкант)|Николай Носков]], «Пелагея» кеүек Рәсәй эстрада йондоҙҙары менән сығыш яһау Роберт Юлдашев һәм [[ҡурай]]ға киң танылыу алып килде.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* «Уфимская волна-2014» конкурсының жюри ағзаһы&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/news/679720/?sphrase_id=247931|title=Гран-при конкурса «Уфимская волна-2014» получил Ильнар Миранов из Уфы|date=2014-11-29|publisher=[[Башинформ|ИА «Башинформ»]]|accessdate=2014-12-02}}&lt;/ref&gt;.
* [[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]] ойошторған башҡорт [[бейеү]]е бәйгеһе &quot;Байыҡ&quot;тың баһалама ағзаһы (2013)&lt;ref&gt;[http://tv-rb.ru/teleproekty/televizionnye-festivali-i-konkursy/bayyk/ Официальный сайт Башкирского спутникового телевидения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160927211005/http://tv-rb.ru/teleproekty/televizionnye-festivali-i-konkursy/bayyk/ |date=2016-09-27 }}{{V|01|10|2016}}&lt;/ref&gt;

== Ҡаҙаныштары ==
* 2016 йыл, сентябрь: «Russian World Music Awards» премияһына дәғәүәселәр араһында Роберт Юлдашевтың «Ҡурайсы» этно-төркөмө тамашасыларҙың тауыш биреүе һөҙөмтәһендә еңеүсе булды&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/903578-gruppa-roberta-yuldasheva-kuraysy-stala-pobeditelem-golosovaniya-na-premiyu-russian-world-music-awar/ {{Башинформ}}, 2016, 1 октябрь]{{ref-ru}}{{V|01|10|2016}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/927379-robert-yuldashev-i-gruppa-kuraysy-vystupili-v-moskve-na-festivale-premii-russian-world-music-awards-/?utm_medium=my_widget&amp;utm_source=bashinform В Москве Роберту Юлдашеву и группе «Курайсы» вручили зрительский приз премии Russian World Music Awards-2016. {{Башинформ}}, 2016, 27 ноябрь]{{ref-ru}}{{V|29|11|2016}}&lt;/ref&gt;

== Уның тураһында ==
* Валитова Н. Народный артист Башкирии Роберт Юлдашев: «Сукачев сказал, что в курае звучит сама вечность». Средство массовой информации — сетевое издание «Новостной портал ProUfu.ru». 2015, 27 июня&lt;ref&gt;[http://proufu.ru/news/podrobno/persony/narodnyy_artist_bashkirii_robert_yuldashev_sukachev_skazal_chto_v_kurae_zvuchit_sama_vechnost/ Сетевое издание «Новостной портал ProUfu.ru». 2015, 27 июня]{{ref-ru}}{{V|01|10|2016}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ҡотлогилдина Зөһрә Сәлимйән ҡыҙы|Ҡотлогилдина З.]] Моңдоң милләте юҡ, моңдоң көсө бар. «Башҡортостан» гәзите, 2012, 24 февраль&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1935-modo-millte-yu-modo-ks-bar.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501182607/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1935-modo-millte-yu-modo-ks-bar.html |date=2017-05-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501182607/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1935-modo-millte-yu-modo-ks-bar.html |date=2017-05-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501182607/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1935-modo-millte-yu-modo-ks-bar.html |date=2017-05-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501182607/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1935-modo-millte-yu-modo-ks-bar.html |date=2017-05-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501182607/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1935-modo-millte-yu-modo-ks-bar.html |date=2017-05-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501182607/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1935-modo-millte-yu-modo-ks-bar.html |date=2017-05-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501182607/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1935-modo-millte-yu-modo-ks-bar.html |date=2017-05-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501182607/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1935-modo-millte-yu-modo-ks-bar.html |date=2017-05-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501182607/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1935-modo-millte-yu-modo-ks-bar.html |date=2017-05-01 }} {{БГ}}, 2012, 24 февраль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501182607/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1935-modo-millte-yu-modo-ks-bar.html |date=2017-05-01 }}{{V|01|10|2016}}&lt;/ref&gt;
* [[Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы|Баймөхәмәтов А.]] Ҡурай менән Йыһан бәйләнеше. «Башҡортостан» гәзите, 2012, 16 февраль&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1806-uray-menn-yyan-bylneshe.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501165604/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1806-uray-menn-yyan-bylneshe.html |date=2017-05-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501165604/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1806-uray-menn-yyan-bylneshe.html |date=2017-05-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501165604/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1806-uray-menn-yyan-bylneshe.html |date=2017-05-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501165604/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1806-uray-menn-yyan-bylneshe.html |date=2017-05-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501165604/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1806-uray-menn-yyan-bylneshe.html |date=2017-05-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501165604/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1806-uray-menn-yyan-bylneshe.html |date=2017-05-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501165604/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1806-uray-menn-yyan-bylneshe.html |date=2017-05-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501165604/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1806-uray-menn-yyan-bylneshe.html |date=2017-05-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501165604/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1806-uray-menn-yyan-bylneshe.html |date=2017-05-01 }} {{БГ}}, 2012, 16 февраль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501165604/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1806-uray-menn-yyan-bylneshe.html |date=2017-05-01 }}{{V|01|10|2016}}&lt;/ref&gt;.
* Лежень Ю. Роберт Юлдашев мог выступать за «Салават Юлаев», а играет на курае. «Медиакорсеть» сайты, 2012, 15 февраль&lt;ref name=&quot;МК&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Салауат Юлаев ордены (2022)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-03-25/radiy-habirov-v-den-rabotnika-kultury-nagradil-vydayuschihsya-predstaviteley-otrasli-2744117 Радий Хабиров в День работника культуры наградил выдающихся представителей отрасли]&lt;/ref&gt;
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012)
* [[Ғата Сөләймәнов]] исемендәге ҡурайсылар конкурсында Гран-при
* [[Йомабай Иҫәнбаев]] исемендәге ҡурайсылар конкурсында Гран-при
* «Тюрксой» Халыҡ-ара ойошмаһы үткәргән конкурста беренсе премия
* [[Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы]] (2003)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡ ==
* {{БЭ2013У|index.php/component/content/article/2-statya/1985-yuldashev-robert-nazhipovich}}
* [http://www.trans-art.biz/2011/04/juldashev.html Международное артистическое агентство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120505061124/http://www.trans-art.biz/2011/04/juldashev.html |date=2012-05-05 }}
* [https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-03-25/radiy-habirov-v-den-rabotnika-kultury-nagradil-vydayuschihsya-predstaviteley-otrasli-2744117 Радий Хабиров в День работника культуры наградил выдающихся представителей отрасли]

== Һылтанмалар ==
* [https://vk.com/robertyuldash РОБЕРТ ЮЛДАШЕВ — официальная группа]{{ref-ru}}{{V|01|10|2016}}
* [http://womadrussia.ru/festival/artists/robert-yuldashev-and-group-kuraisy/ Роберт Юлдашев и группа «Курайсы». Фестиваль WOMAD. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160906201333/http://womadrussia.ru/festival/artists/robert-yuldashev-and-group-kuraisy/ |date=2016-09-06 }}{{ref-ru}}{{V|01|10|2016}}
* [https://web.archive.org/web/20210420213108/http://www.bard.ru/html/Juldashev_R..htm База данных «Авторская песня». Персональные страницы авторов и исполнителей. Юлдашев Роберт. Сайт портала Bard.ru]{{ref-ru}}{{V|01|10|2016}}

[[Категория:Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Ҡурайсылар]]
[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған артистары]]</text>
      <sha1>pl8mamtdk6sjkt7jso7449sbs6612uo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>6 ноябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67935</id>
    <revision>
      <id>1308299</id>
      <parentid>1259029</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T17:02:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1308299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23108" sha1="sqnqtrb30nr3i0fxoa4k4qrhxn0hwk4" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''6 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 310-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 311-се). Йыл аҙағына тиклем 55 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Һуғыш]] һәм [[ҡорал]]лы бәрелештәр ваҡытында тирә-яҡ мөхитте эксплуатациялауға юл ҡуймау көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя [[ҡағыҙ]] ҡулланмау көнө.
** Компасһыҙ ориентирлашыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Баскетбол]] көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: [[Конституция]] көнө.
* {{Флагификация|Финляндия}}: [[Швеция|Швед]] [[мәҙәниәт]]е көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Татарстан флагы}} [[Татарстан]]: Конституция көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Аргентина}}: Банк хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Хөкөм үтәү системаһының {{comment|эш башҡарыу|делопроизводство}} һәм режим хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Үзбәкстан}} [[Үзбәкстан]]: Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1932 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] беренсе электровоз эшләнә.
* [[1933 йыл]]: [[Ҡазан]]да Кәрим Тинчурин исемендәге драма һәм комедия театры асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1936 йыл]]: [[Өфө]]лә [[Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры|Милли йәштәр театры]] эш башлай. 
* [[1957 йыл]]: [[Ленинград]]та илдәге беренсе Мәңгелек ут тоҡандырыла.
* [[1957 йыл]]: [[Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы|XX партсъезд исемендәге Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы]] (хәҙер Өфөнефтехим) эш башлай.
* [[1975 йыл]]: Саяногорск ҡалаһына нигеҙ һалына.
* [[1975 йыл]]: Өфөлә тимер юл вокзалы асыла.
* [[1991 йыл]]: [[Рәсәй Президенты]] [[Борис Ельцин]] указы менән [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] эшмәкәрлеге туҡтатыла.
* [[1992 йыл]]: [[Татарстан]]да Конституция ҡабул ителә.
* [[2012 йыл]]: [[Барак Обама]] [[АҠШ президенты]] итеп икенсегә һайлана.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Вәлиев Ғәйфулла Хәмит улы]] (1930—1.08.1982), [[Журналистика|журналист]], [[КПСС|партия]] хеҙмәткәре, [[Әҙәбиәт|яҙыусы]] һәм [[драма]]тург. 1964—1965 йылдарҙа [[ГТРК Башҡортостан|Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты]] мөхәррире, 1968 йылдан — баш мөхәррире. 1965—1968 йылдарҙа КПСС-тың [[Күгәрсен районы|Күгәрсен район]] комитеты секретары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980).
* [[Лавров Сергей Андреевич]] (1935), [[фән|ғалим]]-конструктор, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1959 йылдан [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]]нең өлкән инженер конструкторы, 1960 йылдан баш конструктор урынбаҫары, 1964 йылдан — баш конструктор, 1991 йылдан — тәжрибә конструкторлыҡ бюроһы начальнигы, 1994–1996 йылдарҙа конструкторлыҡ-техник бүлек начальнигы. 1996 йылдан [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты]], бер үк ваҡытта 2005—2012 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1977). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Жана Семей ҡасабаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сибиряк Сергей Владимирович]] (1955—26.06.2009), ғалим-иммунолог. 1984 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1992 йылдан Бөтә Рәсәй күҙ һәм пластик хирургия үҙәгенең бүлек мөдире, 2006 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең [[Екатеринбург]] ҡалаһындағы Иммунология һәм физиология институтының баш һәм төп ғилми хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта Биохимия һәм генетика институтының баш ғилми хеҙмәткәре. Медицина фәндәре докторы (1996), профессор (2000). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Власов Александр Васильевич (төҙөүсе)|Власов Александр Васильевич]] (1926—28.02.2017), инженер-төҙөүсе 1946 йылдан [[Өфө]]ләге 21-се төҙөлөш тресының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1957 йылдан баш инженер, 1958 йылдан — төҙөлөш идаралығы начальнигы, 1961 йылдан — баш инженер, 1968 йылдан — трест идарасыһы. 1978—1988 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның Төҙөлөш буйынса баш идаралығы начальнигы урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1967). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1974). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]]  (1965) ордендары кавалеры.
* [[Нафиҡов Рәүеф Ғәбделғәлим улы]] (1936), [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]], совет һәм хужалыҡ органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1969—1971 йылдарҙа [[Учалы районы]] «Ҡыҙыл партизан» колхозының партком  секретары, 1971—1983 йылдарҙа — колхоз рәйесе; 1983—1990 йылдарҙа — район советы башҡарма комитеты рәйесе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. «Ҡыҙыл партизан» колхозының почётлы колхозсыһы, [[Учалы]] ҡалаһы һәм Учалы районының почётлы гражданы (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Байраш]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рахмаев Минниәхмәт Ғайфулла улы]] (1936), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Көйөргәҙе районы]] «Күмертау» совхозының элекке механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры.
* [[Ғәбиҙулла Зарипов]] (1961—26.11.2001), шағир, журналист. 1999 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Әхтәмов Ибниәмин Әбүссүғүт улы]] (1877—1941), юрист. [[Өфө губернаһы]]нан [[Рәсәй империяһы]]ның 4-се Дәүләт думаһы (1912—1917) депутаты. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Бәхтейәров Фәйзулла Хизбулла улы]] (1932—1.12.1998), [[театр]] актёры. 1952 йылдан [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. 1953 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1983). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡорбанғолов Рәйес Ғәйнислам улы]] (1932—2020), [[Педагогика|педагог]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1968 йылдан [[Благовар районы]] мәғариф бүлеге мөдире, 1987—1993 йылдарҙа [[Языков (Благовар районы)|Языков]] мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1978), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Уҫман (Благовар районы)|Иҫке Усман]] ауылынан.
* [[Рәхмәтов Ғәрифйән Әхмәтхан улы]] (1932—1.02.2004), механизатор. 1948—1997 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Аҡъяр» совхозы тракторсыһы, комбайнсыһы. Башҡорт АССР-ы ауыл хужалығының атҡаҙанған механизаторы (1966). Сығышы менән ошо райондың [[Иләс]] ауылынан.
* [[Ғилмаев Андрей Васильевич]] (1937—2005), педагог, [[журналистика|журналист]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Тәтешле районы]] үҙәге [[Үрге Тәтешле]]лә [[удмурт теле]]ндә нәшер ителгән [[Ошмес (гәзит)|«Ошмес»]] («Шишмә») республика гәзитенең 1999—2002 йылдарҙағы баш мөхәррире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985). Сығышы менән ошо райондың [[Ураҙгилде]] ауылынан. 
* [[Муллаҡаев Марат Нурәхмәт улы]] (1952), журналист, яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Яңауыл районы]] [[Байғужа (Яңауыл районы)|Байғужа]] ауылынан.
* [[Вахмянин Василий Алексеевич]] (1957), урман хужалығы инженеры. Башҡортостан Республикаһы Тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология министрлығы Өфө территориаль идаралығының дәүләт контроле бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған экологы (2013).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Пегов Виктор Николаевич]] (1938—22.10.2018), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], [[Педагогика|педагог]]. 1962—2016 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт мәктәбе]] [[уҡытыусы]]һы. 1970 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2011) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1988) атҡаҙанған [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. [[Өфө ҡалаһы]] [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе районы]]ның почётлы гражданы. 
* [[Тимерғәзиев Мансур Фәтих улы]] (1938—19.06.2019), [[балет]] артисы. 1960 йылдан хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы; 1977 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның эстрада артисы, 1993—2007 йылдарҙа филармонияның ҡуйыу бүлеге мөдире. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1974). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Заһиҙуллин Рәшит Шәйҙулла улы]] (1948), рәссам. 1976—1994 йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинаты рәссамы, 2001 йылдан [[Өфө]]нең 2-се  педагогия колледжы уҡытыусыһы. 1993 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. 
* [[Атанова Гүзәл Зәйнулла ҡыҙы]] (1958), педагог. 1980 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, директор урынбаҫары һәм [[мәктәп директоры|директоры]]. 2003—2011 йылдарҙа [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыларының район методик берекмәһе етәксеһе. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2009). Республиканың «Иң яҡшы рус теле уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе ([[Өфө]], 2010). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан. 
* [[Баева Елена Ивановна]] (1963), [[спорт]]сы, [[тренер]]. [[Йөҙөү]] буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1979). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Чеверёв Александр Михайлович]] (1889—2.10.1921), революция хәрәкәте эшмәкәре. [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1917 йылдың июненән РСДРП(б)-ның [[Өфө]] комитеты, Өфө эшсе һәм һалдат депутаттары Советының башҡарма комитеты ағзаһы, [[Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш комиссияһы|Өфө губерна Ғәҙәттән тыш комиссияһы]] ҡарамағындағы революцияға ҡаршы сығыштарҙы баҫтырыу буйынса махсус отряд командиры. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1918). Сығышы менән хәҙер [[Ырымбур]] ҡалаһы составына ингән элекке [[Бәрҙе (Ырымбур)|Бәрҙе станицаһынан]].
* [[Семёнов Георгий Степанович]] (1939—28.06.2017), музыкант, 1989–2009 йылдарҙа Өфө ҡалаһының рус йырҙарын башҡарыусы «Зори Агидели» халыҡ хоры етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Щедрина Нэлля Михайловна]] (1944), [[фән|ғалим]]-[[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт]] белгесе. 1967—1999 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1977—1979 йылдарҙа филология факультеты деканы урынбаҫары. Филология фәндәре докторы (1996), профессор (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Мурманск өлкәһе]]нең Кандалакша ҡалаһынан.
* [[Файвуш Георгий Маркович]] (1954), [[Әрмәнстан]] ғалим-геоботанигы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (1998), биология фәндәре докторы (1992). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.
* [[Миңлеғолова Зөлфирә Ғәлиәхмәт ҡыҙы]] (1959), [[Педагогика|педагог]]. 1985–2007 йылдарҙа [[Әлшәй районы]] [[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]] ауылындағы [[Мөхәмәтша Буранғолов]] исемендәге Башҡорт лицейы педагогы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1996), «Рәсәй Федерацияһының иң яҡшы уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе (1995). Сығышы менән шул райондың [[Иҫке Сәпәш]] ауылынан.   
* [[Закиров Рауил Шамил улы]] (1979—2.01.2000), [[Төньяҡ Кавказ]]дағы торрорға ҡаршы операцияла һәләк булған саҡырыу буйынса хәрби хеҙмәткәр, БМП-ның уҡсы-тоҫҡаусыһы. [[Батырлыҡ ордены]] кавалеры (2000, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет районы]] [[Кәртәле (Белорет районы)|Кәртәле]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:6 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1494]]: [[Сөләймән I]], [[Ғосман империяһы]] солтаны.
* [[1852]]: Дмитрий Мамин-Сибиряк, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:6 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1672]]: Генрих Шютц, [[Германия]] композиторы.
* [[1893]]: [[Пётр Чайковский]], [[Рәсәй империяһы]] композиторы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1941]]: Морис Леблан, [[Франция]] яҙыусыһы.
* [[1956]]: [[Ғабдрахман Сәғҙи]], СССР-ҙың [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], филология фәндәре докторы, профессор.
* [[1987]]: [[Яҡуп Чанышев]], СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы, генерал-лейтенант.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л06]]
[[Категория:6 ноябрь]]</text>
      <sha1>sqnqtrb30nr3i0fxoa4k4qrhxn0hwk4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308300</id>
      <parentid>1308299</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T17:14:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дөйөм исемлек */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1308300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23122" sha1="l97e61ogkwwn63sz6ggwesrlwbt5gp7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''6 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 310-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 311-се). Йыл аҙағына тиклем 55 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Һуғыш]] һәм [[ҡорал]]лы бәрелештәр ваҡытында тирә-яҡ мөхитте эксплуатациялауға юл ҡуймау көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя [[ҡағыҙ]] ҡулланмау көнө.
** Компасһыҙ ориентирлашыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Баскетбол]] көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: [[Конституция]] көнө.
* {{Флагификация|Финляндия}}: [[Швеция|Швед]] [[мәҙәниәт]]е көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Татарстан флагы}} [[Татарстан]]: Конституция көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Аргентина}}: Банк хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Хөкөм үтәү системаһының {{comment|эш башҡарыу|делопроизводство}} һәм режим хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Үзбәкстан}} [[Үзбәкстан]]: Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1932 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] беренсе электровоз эшләнә.
* [[1933 йыл]]: [[Ҡазан]]да Кәрим Тинчурин исемендәге драма һәм комедия театры асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1936 йыл]]: [[Өфө]]лә [[Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры|Милли йәштәр театры]] эш башлай. 
* [[1957 йыл]]: [[Ленинград]]та илдәге беренсе Мәңгелек ут тоҡандырыла.
* [[1957 йыл]]: [[Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы|XX партсъезд исемендәге Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы]] (хәҙер Өфөнефтехим) эш башлай.
* [[1975 йыл]]: Саяногорск ҡалаһына нигеҙ һалына.
* [[1975 йыл]]: Өфөлә тимер юл вокзалы асыла.
* [[1991 йыл]]: [[Рәсәй Президенты]] [[Борис Ельцин]] указы менән [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] эшмәкәрлеге туҡтатыла.
* [[1992 йыл]]: [[Татарстан]]да Конституция ҡабул ителә.
* [[2012 йыл]]: [[Барак Обама]] [[АҠШ президенты]] итеп икенсегә һайлана.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Вәлиев Ғәйфулла Хәмит улы]] (1930—1.08.1982), [[Журналистика|журналист]], [[КПСС|партия]] хеҙмәткәре, [[Әҙәбиәт|яҙыусы]] һәм [[драма]]тург. 1964—1965 йылдарҙа [[ГТРК Башҡортостан|Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты]] мөхәррире, 1968 йылдан — баш мөхәррире. 1965—1968 йылдарҙа КПСС-тың [[Күгәрсен районы|Күгәрсен район]] комитеты секретары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980).
* [[Лавров Сергей Андреевич]] (1935), [[фән|ғалим]]-конструктор, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1959 йылдан [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]]нең өлкән инженер конструкторы, 1960 йылдан баш конструктор урынбаҫары, 1964 йылдан — баш конструктор, 1991 йылдан — тәжрибә конструкторлыҡ бюроһы начальнигы, 1994–1996 йылдарҙа конструкторлыҡ-техник бүлек начальнигы. 1996 йылдан [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты]], бер үк ваҡытта 2005—2012 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1977). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Жана Семей ҡасабаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сибиряк Сергей Владимирович]] (1955—26.06.2009), ғалим-иммунолог. 1984 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1992 йылдан Бөтә Рәсәй күҙ һәм пластик хирургия үҙәгенең бүлек мөдире, 2006 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең [[Екатеринбург]] ҡалаһындағы Иммунология һәм физиология институтының баш һәм төп ғилми хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта Биохимия һәм генетика институтының баш ғилми хеҙмәткәре. Медицина фәндәре докторы (1996), профессор (2000). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Власов Александр Васильевич (төҙөүсе)|Власов Александр Васильевич]] (1926—28.02.2017), инженер-төҙөүсе 1946 йылдан [[Өфө]]ләге 21-се төҙөлөш тресының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1957 йылдан баш инженер, 1958 йылдан — төҙөлөш идаралығы начальнигы, 1961 йылдан — баш инженер, 1968 йылдан — трест идарасыһы. 1978—1988 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның Төҙөлөш буйынса баш идаралығы начальнигы урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1967). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1974). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]]  (1965) ордендары кавалеры.
* [[Нафиҡов Рәүеф Ғәбделғәлим улы]] (1936), [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]], совет һәм хужалыҡ органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1969—1971 йылдарҙа [[Учалы районы]] «Ҡыҙыл партизан» колхозының партком  секретары, 1971—1983 йылдарҙа — колхоз рәйесе; 1983—1990 йылдарҙа — район советы башҡарма комитеты рәйесе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. «Ҡыҙыл партизан» колхозының почётлы колхозсыһы, [[Учалы]] ҡалаһы һәм Учалы районының почётлы гражданы (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Байраш]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рахмаев Минниәхмәт Ғайфулла улы]] (1936), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Көйөргәҙе районы]] «Күмертау» совхозының элекке механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры.
* [[Ғәбиҙулла Зарипов]] (1961—26.11.2001), шағир, журналист. 1999 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Әхтәмов Ибниәмин Әбүссүғүт улы]] (1877—1941), юрист. [[Өфө губернаһы]]нан [[Рәсәй империяһы]]ның 4-се Дәүләт думаһы (1912—1917) депутаты. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Бәхтейәров Фәйзулла Хизбулла улы]] (1932—1.12.1998), [[театр]] актёры. 1952 йылдан [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. 1953 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1983). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡорбанғолов Рәйес Ғәйнислам улы]] (1932—2020), [[Педагогика|педагог]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1968 йылдан [[Благовар районы]] мәғариф бүлеге мөдире, 1987—1993 йылдарҙа [[Языков (Благовар районы)|Языков]] мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1978), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Уҫман (Благовар районы)|Иҫке Усман]] ауылынан.
* [[Рәхмәтов Ғәрифйән Әхмәтхан улы]] (1932—1.02.2004), механизатор. 1948—1997 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Аҡъяр» совхозы тракторсыһы, комбайнсыһы. Башҡорт АССР-ы ауыл хужалығының атҡаҙанған механизаторы (1966). Сығышы менән ошо райондың [[Иләс]] ауылынан.
* [[Ғилмаев Андрей Васильевич]] (1937—2005), педагог, [[журналистика|журналист]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Тәтешле районы]] үҙәге [[Үрге Тәтешле]]лә [[удмурт теле]]ндә нәшер ителгән [[Ошмес (гәзит)|«Ошмес»]] («Шишмә») республика гәзитенең 1999—2002 йылдарҙағы баш мөхәррире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985). Сығышы менән ошо райондың [[Ураҙгилде]] ауылынан. 
* [[Муллаҡаев Марат Нурәхмәт улы]] (1952), журналист, яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Яңауыл районы]] [[Байғужа (Яңауыл районы)|Байғужа]] ауылынан.
* [[Вахмянин Василий Алексеевич]] (1957), урман хужалығы инженеры. Башҡортостан Республикаһы Тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология министрлығы Өфө территориаль идаралығының дәүләт контроле бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған экологы (2013).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Пегов Виктор Николаевич]] (1938—22.10.2018), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], [[Педагогика|педагог]]. 1962—2016 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт мәктәбе]] [[уҡытыусы]]һы. 1970 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2011) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1988) атҡаҙанған [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. [[Өфө ҡалаһы]] [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе районы]]ның почётлы гражданы. 
* [[Тимерғәзиев Мансур Фәтих улы]] (1938—19.06.2019), [[балет]] артисы. 1960 йылдан хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы; 1977 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның эстрада артисы, 1993—2007 йылдарҙа филармонияның ҡуйыу бүлеге мөдире. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1974). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Заһиҙуллин Рәшит Шәйҙулла улы]] (1948), рәссам. 1976—1994 йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинаты рәссамы, 2001 йылдан [[Өфө]]нең 2-се  педагогия колледжы уҡытыусыһы. 1993 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. 
* [[Атанова Гүзәл Зәйнулла ҡыҙы]] (1958), педагог. 1980 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, директор урынбаҫары һәм [[мәктәп директоры|директоры]]. 2003—2011 йылдарҙа [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыларының район методик берекмәһе етәксеһе. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2009). Республиканың «Иң яҡшы рус теле уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе ([[Өфө]], 2010). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан. 
* [[Баева Елена Ивановна]] (1963), [[спорт]]сы, [[тренер]]. [[Йөҙөү]] буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1979). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Чеверёв Александр Михайлович]] (1889—2.10.1921), революция хәрәкәте эшмәкәре. [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1917 йылдың июненән РСДРП(б)-ның [[Өфө]] комитеты, Өфө эшсе һәм һалдат депутаттары Советының башҡарма комитеты ағзаһы, [[Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш комиссияһы|Өфө губерна Ғәҙәттән тыш комиссияһы]] ҡарамағындағы революцияға ҡаршы сығыштарҙы баҫтырыу буйынса махсус отряд командиры. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1918). Сығышы менән хәҙер [[Ырымбур]] ҡалаһы составына ингән элекке [[Бәрҙе (Ырымбур)|Бәрҙе станицаһынан]].
* [[Семёнов Георгий Степанович]] (1939—28.06.2017), музыкант, 1989–2009 йылдарҙа Өфө ҡалаһының рус йырҙарын башҡарыусы «Зори Агидели» халыҡ хоры етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Щедрина Нэлля Михайловна]] (1944), [[фән|ғалим]]-[[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт]] белгесе. 1967—1999 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1977—1979 йылдарҙа филология факультеты деканы урынбаҫары. Филология фәндәре докторы (1996), профессор (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Мурманск өлкәһе]]нең Кандалакша ҡалаһынан.
* [[Файвуш Георгий Маркович]] (1954), [[Әрмәнстан]] ғалим-геоботанигы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (1998), биология фәндәре докторы (1992). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.
* [[Миңлеғолова Зөлфирә Ғәлиәхмәт ҡыҙы]] (1959), [[Педагогика|педагог]]. 1985–2007 йылдарҙа [[Әлшәй районы]] [[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]] ауылындағы [[Мөхәмәтша Буранғолов]] исемендәге Башҡорт лицейы педагогы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1996), «Рәсәй Федерацияһының иң яҡшы уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе (1995). Сығышы менән шул райондың [[Иҫке Сәпәш]] ауылынан.   
* [[Закиров Рауил Шамил улы]] (1979—2.01.2000), [[Төньяҡ Кавказ]]дағы торрорға ҡаршы операцияла һәләк булған саҡырыу буйынса хәрби хеҙмәткәр, БМП-ның уҡсы-тоҫҡаусыһы. [[Батырлыҡ ордены]] кавалеры (2000, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет районы]] [[Кәртәле (Белорет районы)|Кәртәле]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:6 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1494 йыл]]: [[Сөләймән I]], [[Ғосман империяһы]] солтаны.
* [[1852 йыл]]: Дмитрий Мамин-Сибиряк, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:6 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1672]]: Генрих Шютц, [[Германия]] композиторы.
* [[1893]]: [[Пётр Чайковский]], [[Рәсәй империяһы]] композиторы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1941]]: Морис Леблан, [[Франция]] яҙыусыһы.
* [[1956]]: [[Ғабдрахман Сәғҙи]], СССР-ҙың [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], филология фәндәре докторы, профессор.
* [[1987]]: [[Яҡуп Чанышев]], СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы, генерал-лейтенант.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л06]]
[[Категория:6 ноябрь]]</text>
      <sha1>l97e61ogkwwn63sz6ggwesrlwbt5gp7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308301</id>
      <parentid>1308300</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T17:16:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{Үлем}} */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1308301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23274" sha1="4z087iy5lx9e6p8oy17rfea6daxpgni" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''6 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 310-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 311-се). Йыл аҙағына тиклем 55 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Һуғыш]] һәм [[ҡорал]]лы бәрелештәр ваҡытында тирә-яҡ мөхитте эксплуатациялауға юл ҡуймау көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя [[ҡағыҙ]] ҡулланмау көнө.
** Компасһыҙ ориентирлашыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Баскетбол]] көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: [[Конституция]] көнө.
* {{Флагификация|Финляндия}}: [[Швеция|Швед]] [[мәҙәниәт]]е көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Татарстан флагы}} [[Татарстан]]: Конституция көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Аргентина}}: Банк хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Хөкөм үтәү системаһының {{comment|эш башҡарыу|делопроизводство}} һәм режим хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Үзбәкстан}} [[Үзбәкстан]]: Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1932 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] беренсе электровоз эшләнә.
* [[1933 йыл]]: [[Ҡазан]]да Кәрим Тинчурин исемендәге драма һәм комедия театры асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1936 йыл]]: [[Өфө]]лә [[Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры|Милли йәштәр театры]] эш башлай. 
* [[1957 йыл]]: [[Ленинград]]та илдәге беренсе Мәңгелек ут тоҡандырыла.
* [[1957 йыл]]: [[Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы|XX партсъезд исемендәге Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы]] (хәҙер Өфөнефтехим) эш башлай.
* [[1975 йыл]]: Саяногорск ҡалаһына нигеҙ һалына.
* [[1975 йыл]]: Өфөлә тимер юл вокзалы асыла.
* [[1991 йыл]]: [[Рәсәй Президенты]] [[Борис Ельцин]] указы менән [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] эшмәкәрлеге туҡтатыла.
* [[1992 йыл]]: [[Татарстан]]да Конституция ҡабул ителә.
* [[2012 йыл]]: [[Барак Обама]] [[АҠШ президенты]] итеп икенсегә һайлана.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Вәлиев Ғәйфулла Хәмит улы]] (1930—1.08.1982), [[Журналистика|журналист]], [[КПСС|партия]] хеҙмәткәре, [[Әҙәбиәт|яҙыусы]] һәм [[драма]]тург. 1964—1965 йылдарҙа [[ГТРК Башҡортостан|Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты]] мөхәррире, 1968 йылдан — баш мөхәррире. 1965—1968 йылдарҙа КПСС-тың [[Күгәрсен районы|Күгәрсен район]] комитеты секретары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980).
* [[Лавров Сергей Андреевич]] (1935), [[фән|ғалим]]-конструктор, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1959 йылдан [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]]нең өлкән инженер конструкторы, 1960 йылдан баш конструктор урынбаҫары, 1964 йылдан — баш конструктор, 1991 йылдан — тәжрибә конструкторлыҡ бюроһы начальнигы, 1994–1996 йылдарҙа конструкторлыҡ-техник бүлек начальнигы. 1996 йылдан [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты]], бер үк ваҡытта 2005—2012 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1977). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Жана Семей ҡасабаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сибиряк Сергей Владимирович]] (1955—26.06.2009), ғалим-иммунолог. 1984 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1992 йылдан Бөтә Рәсәй күҙ һәм пластик хирургия үҙәгенең бүлек мөдире, 2006 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең [[Екатеринбург]] ҡалаһындағы Иммунология һәм физиология институтының баш һәм төп ғилми хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта Биохимия һәм генетика институтының баш ғилми хеҙмәткәре. Медицина фәндәре докторы (1996), профессор (2000). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Власов Александр Васильевич (төҙөүсе)|Власов Александр Васильевич]] (1926—28.02.2017), инженер-төҙөүсе 1946 йылдан [[Өфө]]ләге 21-се төҙөлөш тресының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1957 йылдан баш инженер, 1958 йылдан — төҙөлөш идаралығы начальнигы, 1961 йылдан — баш инженер, 1968 йылдан — трест идарасыһы. 1978—1988 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның Төҙөлөш буйынса баш идаралығы начальнигы урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1967). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1974). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]]  (1965) ордендары кавалеры.
* [[Нафиҡов Рәүеф Ғәбделғәлим улы]] (1936), [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]], совет һәм хужалыҡ органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1969—1971 йылдарҙа [[Учалы районы]] «Ҡыҙыл партизан» колхозының партком  секретары, 1971—1983 йылдарҙа — колхоз рәйесе; 1983—1990 йылдарҙа — район советы башҡарма комитеты рәйесе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. «Ҡыҙыл партизан» колхозының почётлы колхозсыһы, [[Учалы]] ҡалаһы һәм Учалы районының почётлы гражданы (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Байраш]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рахмаев Минниәхмәт Ғайфулла улы]] (1936), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Көйөргәҙе районы]] «Күмертау» совхозының элекке механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры.
* [[Ғәбиҙулла Зарипов]] (1961—26.11.2001), шағир, журналист. 1999 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Әхтәмов Ибниәмин Әбүссүғүт улы]] (1877—1941), юрист. [[Өфө губернаһы]]нан [[Рәсәй империяһы]]ның 4-се Дәүләт думаһы (1912—1917) депутаты. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Бәхтейәров Фәйзулла Хизбулла улы]] (1932—1.12.1998), [[театр]] актёры. 1952 йылдан [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. 1953 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1983). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡорбанғолов Рәйес Ғәйнислам улы]] (1932—2020), [[Педагогика|педагог]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1968 йылдан [[Благовар районы]] мәғариф бүлеге мөдире, 1987—1993 йылдарҙа [[Языков (Благовар районы)|Языков]] мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1978), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Уҫман (Благовар районы)|Иҫке Усман]] ауылынан.
* [[Рәхмәтов Ғәрифйән Әхмәтхан улы]] (1932—1.02.2004), механизатор. 1948—1997 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Аҡъяр» совхозы тракторсыһы, комбайнсыһы. Башҡорт АССР-ы ауыл хужалығының атҡаҙанған механизаторы (1966). Сығышы менән ошо райондың [[Иләс]] ауылынан.
* [[Ғилмаев Андрей Васильевич]] (1937—2005), педагог, [[журналистика|журналист]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Тәтешле районы]] үҙәге [[Үрге Тәтешле]]лә [[удмурт теле]]ндә нәшер ителгән [[Ошмес (гәзит)|«Ошмес»]] («Шишмә») республика гәзитенең 1999—2002 йылдарҙағы баш мөхәррире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985). Сығышы менән ошо райондың [[Ураҙгилде]] ауылынан. 
* [[Муллаҡаев Марат Нурәхмәт улы]] (1952), журналист, яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Яңауыл районы]] [[Байғужа (Яңауыл районы)|Байғужа]] ауылынан.
* [[Вахмянин Василий Алексеевич]] (1957), урман хужалығы инженеры. Башҡортостан Республикаһы Тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология министрлығы Өфө территориаль идаралығының дәүләт контроле бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған экологы (2013).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Пегов Виктор Николаевич]] (1938—22.10.2018), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], [[Педагогика|педагог]]. 1962—2016 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт мәктәбе]] [[уҡытыусы]]һы. 1970 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2011) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1988) атҡаҙанған [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. [[Өфө ҡалаһы]] [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе районы]]ның почётлы гражданы. 
* [[Тимерғәзиев Мансур Фәтих улы]] (1938—19.06.2019), [[балет]] артисы. 1960 йылдан хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы; 1977 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның эстрада артисы, 1993—2007 йылдарҙа филармонияның ҡуйыу бүлеге мөдире. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1974). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Заһиҙуллин Рәшит Шәйҙулла улы]] (1948), рәссам. 1976—1994 йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинаты рәссамы, 2001 йылдан [[Өфө]]нең 2-се  педагогия колледжы уҡытыусыһы. 1993 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. 
* [[Атанова Гүзәл Зәйнулла ҡыҙы]] (1958), педагог. 1980 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, директор урынбаҫары һәм [[мәктәп директоры|директоры]]. 2003—2011 йылдарҙа [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыларының район методик берекмәһе етәксеһе. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2009). Республиканың «Иң яҡшы рус теле уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе ([[Өфө]], 2010). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан. 
* [[Баева Елена Ивановна]] (1963), [[спорт]]сы, [[тренер]]. [[Йөҙөү]] буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1979). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Чеверёв Александр Михайлович]] (1889—2.10.1921), революция хәрәкәте эшмәкәре. [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1917 йылдың июненән РСДРП(б)-ның [[Өфө]] комитеты, Өфө эшсе һәм һалдат депутаттары Советының башҡарма комитеты ағзаһы, [[Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш комиссияһы|Өфө губерна Ғәҙәттән тыш комиссияһы]] ҡарамағындағы революцияға ҡаршы сығыштарҙы баҫтырыу буйынса махсус отряд командиры. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1918). Сығышы менән хәҙер [[Ырымбур]] ҡалаһы составына ингән элекке [[Бәрҙе (Ырымбур)|Бәрҙе станицаһынан]].
* [[Семёнов Георгий Степанович]] (1939—28.06.2017), музыкант, 1989–2009 йылдарҙа Өфө ҡалаһының рус йырҙарын башҡарыусы «Зори Агидели» халыҡ хоры етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Щедрина Нэлля Михайловна]] (1944), [[фән|ғалим]]-[[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт]] белгесе. 1967—1999 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1977—1979 йылдарҙа филология факультеты деканы урынбаҫары. Филология фәндәре докторы (1996), профессор (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Мурманск өлкәһе]]нең Кандалакша ҡалаһынан.
* [[Файвуш Георгий Маркович]] (1954), [[Әрмәнстан]] ғалим-геоботанигы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (1998), биология фәндәре докторы (1992). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.
* [[Миңлеғолова Зөлфирә Ғәлиәхмәт ҡыҙы]] (1959), [[Педагогика|педагог]]. 1985–2007 йылдарҙа [[Әлшәй районы]] [[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]] ауылындағы [[Мөхәмәтша Буранғолов]] исемендәге Башҡорт лицейы педагогы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1996), «Рәсәй Федерацияһының иң яҡшы уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе (1995). Сығышы менән шул райондың [[Иҫке Сәпәш]] ауылынан.   
* [[Закиров Рауил Шамил улы]] (1979—2.01.2000), [[Төньяҡ Кавказ]]дағы торрорға ҡаршы операцияла һәләк булған саҡырыу буйынса хәрби хеҙмәткәр, БМП-ның уҡсы-тоҫҡаусыһы. [[Батырлыҡ ордены]] кавалеры (2000, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет районы]] [[Кәртәле (Белорет районы)|Кәртәле]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:6 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1494 йыл]]: [[Сөләймән I]], [[Ғосман империяһы]] солтаны.
* [[1852 йыл]]: Дмитрий Мамин-Сибиряк, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:6 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1672 йыл]]: Генрих Шютц, [[Германия]] композиторы.
* [[1893 йыл]]: [[Чайковский Пётр Ильич|Пётр Чайковский]], [[Рәсәй империяһы]] композиторы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1941 йыл]]: Морис Леблан, [[Франция]] яҙыусыһы.
* [[1956 йыл]]: [[Ғабдрахман Сәғҙи]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], филология фәндәре докторы, профессор.
* [[1987 йыл]]: [[Яҡуп Чанышев]], СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы, генерал-лейтенант.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л06]]
[[Категория:6 ноябрь]]</text>
      <sha1>4z087iy5lx9e6p8oy17rfea6daxpgni</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308302</id>
      <parentid>1308301</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T17:20:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1308302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23521" sha1="i63gv1ojjzcvtn8wuky1x3l4wv4989a" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''6 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 310-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 311-се). Йыл аҙағына тиклем 55 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Һуғыш]] һәм [[ҡорал]]лы бәрелештәр ваҡытында тирә-яҡ мөхитте эксплуатациялауға юл ҡуймау көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя [[ҡағыҙ]] ҡулланмау көнө.
** Компасһыҙ ориентирлашыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Баскетбол]] көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: [[Конституция]] көнө.
* {{Флагификация|Финляндия}}: [[Швеция|Швед]] [[мәҙәниәт]]е көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Татарстан флагы}} [[Татарстан]]: Конституция көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Аргентина}}: Банк хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Хөкөм үтәү системаһының {{comment|эш башҡарыу|делопроизводство}} һәм режим хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Үзбәкстан}} [[Үзбәкстан]]: Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1932 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] беренсе электровоз эшләнә.
* [[1933 йыл]]: [[Ҡазан]]да Кәрим Тинчурин исемендәге драма һәм комедия театры асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1936 йыл]]: [[Өфө]]лә [[Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры|Милли йәштәр театры]] эш башлай. 
* [[1957 йыл]]: [[Ленинград]]та илдәге беренсе Мәңгелек ут тоҡандырыла.
* [[1957 йыл]]: [[Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы|XX партсъезд исемендәге Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы]] (хәҙер Өфөнефтехим) эш башлай.
* [[1975 йыл]]: Саяногорск ҡалаһына нигеҙ һалына.
* [[1975 йыл]]: Өфөлә тимер юл вокзалы асыла.
* [[1991 йыл]]: [[Рәсәй Президенты]] [[Борис Ельцин]] указы менән [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] эшмәкәрлеге туҡтатыла.
* [[1992 йыл]]: [[Татарстан]]да Конституция ҡабул ителә.
* [[2012 йыл]]: [[Барак Обама]] [[АҠШ президенты]] итеп икенсегә һайлана.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Вәлиев Ғәйфулла Хәмит улы]] (1930—1.08.1982), [[Журналистика|журналист]], [[КПСС|партия]] хеҙмәткәре, [[Әҙәбиәт|яҙыусы]] һәм [[драма]]тург. 1964—1965 йылдарҙа [[ГТРК Башҡортостан|Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты]] мөхәррире, 1968 йылдан — баш мөхәррире. 1965—1968 йылдарҙа КПСС-тың [[Күгәрсен районы|Күгәрсен район]] комитеты секретары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980).
* [[Лавров Сергей Андреевич]] (1935), [[фән|ғалим]]-конструктор, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1959 йылдан [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]]нең өлкән инженер конструкторы, 1960 йылдан баш конструктор урынбаҫары, 1964 йылдан — баш конструктор, 1991 йылдан — тәжрибә конструкторлыҡ бюроһы начальнигы, 1994–1996 йылдарҙа конструкторлыҡ-техник бүлек начальнигы. 1996 йылдан [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты]], бер үк ваҡытта 2005—2012 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1977). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Жана Семей ҡасабаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сибиряк Сергей Владимирович]] (1955—26.06.2009), ғалим-иммунолог. 1984 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1992 йылдан Бөтә Рәсәй күҙ һәм пластик хирургия үҙәгенең бүлек мөдире, 2006 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең [[Екатеринбург]] ҡалаһындағы Иммунология һәм физиология институтының баш һәм төп ғилми хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта Биохимия һәм генетика институтының баш ғилми хеҙмәткәре. Медицина фәндәре докторы (1996), профессор (2000). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Власов Александр Васильевич (төҙөүсе)|Власов Александр Васильевич]] (1926—28.02.2017), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1946 йылдан [[Өфө]]ләге 21-се төҙөлөш тресының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1957 йылдан баш инженер, 1958 йылдан — төҙөлөш идаралығы начальнигы, 1961 йылдан — баш инженер, 1968 йылдан — трест идарасыһы. 1978—1988 йылдарҙа [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] Төҙөлөш буйынса баш идаралығы начальнигы урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1967). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1974). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1965) ордендары кавалеры.
* [[Нафиҡов Рәүеф Ғәбделғәлим улы]] (1936), [[ауыл хужалығы]], [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]], совет һәм хужалыҡ органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1969—1971 йылдарҙа [[Учалы районы]] «Ҡыҙыл партизан» колхозының партком секретары, 1971—1983 йылдарҙа — колхоз рәйесе; 1983—1990 йылдарҙа — район советы башҡарма комитеты рәйесе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. «Ҡыҙыл партизан» колхозының почётлы колхозсыһы, [[Учалы]] ҡалаһы һәм Учалы районының почётлы гражданы (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Байраш]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рахмаев Минниәхмәт Ғайфулла улы]] (1936), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Көйөргәҙе районы]] «Күмертау» совхозының элекке механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры.
* [[Ғәбиҙулла Зарипов]] (1961—26.11.2001), [[шиғриәт|шағир]], [[Журналистика|журналист]]. 1999 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Әхтәмов Ибниәмин Әбүссүғүт улы]] (1877—1941), юрист. [[Өфө губернаһы]]нан [[Рәсәй империяһы]]ның 4-се Дәүләт думаһы (1912—1917) депутаты. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Бәхтейәров Фәйзулла Хизбулла улы]] (1932—1.12.1998), [[театр]] актёры. 1952 йылдан [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. 1953 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1983). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡорбанғолов Рәйес Ғәйнислам улы]] (1932—2020), [[Педагогика|педагог]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1968 йылдан [[Благовар районы]] мәғариф бүлеге мөдире, 1987—1993 йылдарҙа [[Языков (Благовар районы)|Языков]] мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1978), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Уҫман (Благовар районы)|Иҫке Усман]] ауылынан.
* [[Рәхмәтов Ғәрифйән Әхмәтхан улы]] (1932—1.02.2004), механизатор. 1948—1997 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Аҡъяр» совхозы тракторсыһы, комбайнсыһы. Башҡорт АССР-ы ауыл хужалығының атҡаҙанған механизаторы (1966). Сығышы менән ошо райондың [[Иләс]] ауылынан.
* [[Ғилмаев Андрей Васильевич]] (1937—2005), педагог, [[журналистика|журналист]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Тәтешле районы]] үҙәге [[Үрге Тәтешле]]лә [[удмурт теле]]ндә нәшер ителгән [[Ошмес (гәзит)|«Ошмес»]] («Шишмә») республика гәзитенең 1999—2002 йылдарҙағы баш мөхәррире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985). Сығышы менән ошо райондың [[Ураҙгилде]] ауылынан. 
* [[Муллаҡаев Марат Нурәхмәт улы]] (1952), журналист, яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Яңауыл районы]] [[Байғужа (Яңауыл районы)|Байғужа]] ауылынан.
* [[Вахмянин Василий Алексеевич]] (1957), урман хужалығы инженеры. Башҡортостан Республикаһы Тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология министрлығы Өфө территориаль идаралығының дәүләт контроле бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған экологы (2013).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Пегов Виктор Николаевич]] (1938—22.10.2018), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], [[Педагогика|педагог]]. 1962—2016 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт мәктәбе]] [[уҡытыусы]]һы. 1970 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2011) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1988) атҡаҙанған [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. [[Өфө ҡалаһы]] [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе районы]]ның почётлы гражданы. 
* [[Тимерғәзиев Мансур Фәтих улы]] (1938—19.06.2019), [[балет]] артисы. 1960 йылдан хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы; 1977 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның эстрада артисы, 1993—2007 йылдарҙа филармонияның ҡуйыу бүлеге мөдире. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1974). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Заһиҙуллин Рәшит Шәйҙулла улы]] (1948), рәссам. 1976—1994 йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинаты рәссамы, 2001 йылдан [[Өфө]]нең 2-се  педагогия колледжы уҡытыусыһы. 1993 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. 
* [[Атанова Гүзәл Зәйнулла ҡыҙы]] (1958), педагог. 1980 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, директор урынбаҫары һәм [[мәктәп директоры|директоры]]. 2003—2011 йылдарҙа [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыларының район методик берекмәһе етәксеһе. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2009). Республиканың «Иң яҡшы рус теле уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе ([[Өфө]], 2010). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан. 
* [[Баева Елена Ивановна]] (1963), [[спорт]]сы, [[тренер]]. [[Йөҙөү]] буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1979). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Чеверёв Александр Михайлович]] (1889—2.10.1921), революция хәрәкәте эшмәкәре. [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1917 йылдың июненән РСДРП(б)-ның [[Өфө]] комитеты, Өфө эшсе һәм һалдат депутаттары Советының башҡарма комитеты ағзаһы, [[Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш комиссияһы|Өфө губерна Ғәҙәттән тыш комиссияһы]] ҡарамағындағы революцияға ҡаршы сығыштарҙы баҫтырыу буйынса махсус отряд командиры. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1918). Сығышы менән хәҙер [[Ырымбур]] ҡалаһы составына ингән элекке [[Бәрҙе (Ырымбур)|Бәрҙе станицаһынан]].
* [[Семёнов Георгий Степанович]] (1939—28.06.2017), музыкант, 1989–2009 йылдарҙа Өфө ҡалаһының рус йырҙарын башҡарыусы «Зори Агидели» халыҡ хоры етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Щедрина Нэлля Михайловна]] (1944), [[фән|ғалим]]-[[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт]] белгесе. 1967—1999 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1977—1979 йылдарҙа филология факультеты деканы урынбаҫары. Филология фәндәре докторы (1996), профессор (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Мурманск өлкәһе]]нең Кандалакша ҡалаһынан.
* [[Файвуш Георгий Маркович]] (1954), [[Әрмәнстан]] ғалим-геоботанигы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (1998), биология фәндәре докторы (1992). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.
* [[Миңлеғолова Зөлфирә Ғәлиәхмәт ҡыҙы]] (1959), [[Педагогика|педагог]]. 1985–2007 йылдарҙа [[Әлшәй районы]] [[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]] ауылындағы [[Мөхәмәтша Буранғолов]] исемендәге Башҡорт лицейы педагогы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1996), «Рәсәй Федерацияһының иң яҡшы уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе (1995). Сығышы менән шул райондың [[Иҫке Сәпәш]] ауылынан.   
* [[Закиров Рауил Шамил улы]] (1979—2.01.2000), [[Төньяҡ Кавказ]]дағы торрорға ҡаршы операцияла һәләк булған саҡырыу буйынса хәрби хеҙмәткәр, БМП-ның уҡсы-тоҫҡаусыһы. [[Батырлыҡ ордены]] кавалеры (2000, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет районы]] [[Кәртәле (Белорет районы)|Кәртәле]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:6 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1494 йыл]]: [[Сөләймән I]], [[Ғосман империяһы]] солтаны.
* [[1852 йыл]]: Дмитрий Мамин-Сибиряк, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:6 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1672 йыл]]: Генрих Шютц, [[Германия]] композиторы.
* [[1893 йыл]]: [[Чайковский Пётр Ильич|Пётр Чайковский]], [[Рәсәй империяһы]] композиторы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1941 йыл]]: Морис Леблан, [[Франция]] яҙыусыһы.
* [[1956 йыл]]: [[Ғабдрахман Сәғҙи]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], филология фәндәре докторы, профессор.
* [[1987 йыл]]: [[Яҡуп Чанышев]], СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы, генерал-лейтенант.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л06]]
[[Категория:6 ноябрь]]</text>
      <sha1>i63gv1ojjzcvtn8wuky1x3l4wv4989a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308303</id>
      <parentid>1308302</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T17:27:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1308303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23755" sha1="11sl6lmqzvujgqotka7o7b3dqksswwt" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''6 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 310-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 311-се). Йыл аҙағына тиклем 55 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Һуғыш]] һәм [[ҡорал]]лы бәрелештәр ваҡытында тирә-яҡ мөхитте эксплуатациялауға юл ҡуймау көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя [[ҡағыҙ]] ҡулланмау көнө.
** Компасһыҙ ориентирлашыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Баскетбол]] көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: [[Конституция]] көнө.
* {{Флагификация|Финляндия}}: [[Швеция|Швед]] [[мәҙәниәт]]е көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Татарстан флагы}} [[Татарстан]]: Конституция көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Аргентина}}: Банк хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Хөкөм үтәү системаһының {{comment|эш башҡарыу|делопроизводство}} һәм режим хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Үзбәкстан}} [[Үзбәкстан]]: Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1932 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] беренсе электровоз эшләнә.
* [[1933 йыл]]: [[Ҡазан]]да Кәрим Тинчурин исемендәге драма һәм комедия театры асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1936 йыл]]: [[Өфө]]лә [[Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры|Милли йәштәр театры]] эш башлай. 
* [[1957 йыл]]: [[Ленинград]]та илдәге беренсе Мәңгелек ут тоҡандырыла.
* [[1957 йыл]]: [[Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы|XX партсъезд исемендәге Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы]] (хәҙер Өфөнефтехим) эш башлай.
* [[1975 йыл]]: Саяногорск ҡалаһына нигеҙ һалына.
* [[1975 йыл]]: Өфөлә тимер юл вокзалы асыла.
* [[1991 йыл]]: [[Рәсәй Президенты]] [[Борис Ельцин]] указы менән [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] эшмәкәрлеге туҡтатыла.
* [[1992 йыл]]: [[Татарстан]]да Конституция ҡабул ителә.
* [[2012 йыл]]: [[Барак Обама]] [[АҠШ президенты]] итеп икенсегә һайлана.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Вәлиев Ғәйфулла Хәмит улы]] (1930—1.08.1982), [[Журналистика|журналист]], [[КПСС|партия]] хеҙмәткәре, [[Әҙәбиәт|яҙыусы]] һәм [[драма]]тург. 1964—1965 йылдарҙа [[ГТРК Башҡортостан|Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты]] мөхәррире, 1968 йылдан — баш мөхәррире. 1965—1968 йылдарҙа КПСС-тың [[Күгәрсен районы|Күгәрсен район]] комитеты секретары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980).
* [[Лавров Сергей Андреевич]] (1935), [[фән|ғалим]]-конструктор, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1959 йылдан [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]]нең өлкән инженер конструкторы, 1960 йылдан баш конструктор урынбаҫары, 1964 йылдан — баш конструктор, 1991 йылдан — тәжрибә конструкторлыҡ бюроһы начальнигы, 1994–1996 йылдарҙа конструкторлыҡ-техник бүлек начальнигы. 1996 йылдан [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты]], бер үк ваҡытта 2005—2012 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1977). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Жана Семей ҡасабаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сибиряк Сергей Владимирович]] (1955—26.06.2009), ғалим-иммунолог. 1984 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1992 йылдан Бөтә Рәсәй күҙ һәм пластик хирургия үҙәгенең бүлек мөдире, 2006 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең [[Екатеринбург]] ҡалаһындағы Иммунология һәм физиология институтының баш һәм төп ғилми хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта Биохимия һәм генетика институтының баш ғилми хеҙмәткәре. Медицина фәндәре докторы (1996), профессор (2000). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Власов Александр Васильевич (төҙөүсе)|Власов Александр Васильевич]] (1926—28.02.2017), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1946 йылдан [[Өфө]]ләге 21-се төҙөлөш тресының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1957 йылдан баш инженер, 1958 йылдан — төҙөлөш идаралығы начальнигы, 1961 йылдан — баш инженер, 1968 йылдан — трест идарасыһы. 1978—1988 йылдарҙа [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] Төҙөлөш буйынса баш идаралығы начальнигы урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1967). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1974). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1965) ордендары кавалеры.
* [[Суханов Иван Емельянович]] (1931—2004), ветеринария табибы. Бүздәк районының элекке ветеринары. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. 
* [[Нафиҡов Рәүеф Ғәбделғәлим улы]] (1936), [[ауыл хужалығы]], [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]], совет һәм хужалыҡ органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1969—1971 йылдарҙа [[Учалы районы]] «Ҡыҙыл партизан» колхозының партком секретары, 1971—1983 йылдарҙа — колхоз рәйесе; 1983—1990 йылдарҙа — район советы башҡарма комитеты рәйесе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. «Ҡыҙыл партизан» колхозының почётлы колхозсыһы, [[Учалы]] ҡалаһы һәм Учалы районының почётлы гражданы (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Байраш]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рахмаев Минниәхмәт Ғайфулла улы]] (1936), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Көйөргәҙе районы]] «Күмертау» совхозының элекке механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры.
* [[Ғәбиҙулла Зарипов]] (1961—26.11.2001), [[шиғриәт|шағир]], [[Журналистика|журналист]]. 1999 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Әхтәмов Ибниәмин Әбүссүғүт улы]] (1877—1941), юрист. [[Өфө губернаһы]]нан [[Рәсәй империяһы]]ның 4-се Дәүләт думаһы (1912—1917) депутаты. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Бәхтейәров Фәйзулла Хизбулла улы]] (1932—1.12.1998), [[театр]] актёры. 1952 йылдан [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. 1953 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1983). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡорбанғолов Рәйес Ғәйнислам улы]] (1932—2020), [[Педагогика|педагог]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1968 йылдан [[Благовар районы]] мәғариф бүлеге мөдире, 1987—1993 йылдарҙа [[Языков (Благовар районы)|Языков]] мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1978), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Уҫман (Благовар районы)|Иҫке Усман]] ауылынан.
* [[Рәхмәтов Ғәрифйән Әхмәтхан улы]] (1932—1.02.2004), механизатор. 1948—1997 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Аҡъяр» совхозы тракторсыһы, комбайнсыһы. Башҡорт АССР-ы ауыл хужалығының атҡаҙанған механизаторы (1966). Сығышы менән ошо райондың [[Иләс]] ауылынан.
* [[Ғилмаев Андрей Васильевич]] (1937—2005), педагог, [[журналистика|журналист]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Тәтешле районы]] үҙәге [[Үрге Тәтешле]]лә [[удмурт теле]]ндә нәшер ителгән [[Ошмес (гәзит)|«Ошмес»]] («Шишмә») республика гәзитенең 1999—2002 йылдарҙағы баш мөхәррире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985). Сығышы менән ошо райондың [[Ураҙгилде]] ауылынан. 
* [[Муллаҡаев Марат Нурәхмәт улы]] (1952), журналист, яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Яңауыл районы]] [[Байғужа (Яңауыл районы)|Байғужа]] ауылынан.
* [[Вахмянин Василий Алексеевич]] (1957), урман хужалығы инженеры. Башҡортостан Республикаһы Тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология министрлығы Өфө территориаль идаралығының дәүләт контроле бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған экологы (2013).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Пегов Виктор Николаевич]] (1938—22.10.2018), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], [[Педагогика|педагог]]. 1962—2016 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт мәктәбе]] [[уҡытыусы]]һы. 1970 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2011) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1988) атҡаҙанған [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. [[Өфө ҡалаһы]] [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе районы]]ның почётлы гражданы. 
* [[Тимерғәзиев Мансур Фәтих улы]] (1938—19.06.2019), [[балет]] артисы. 1960 йылдан хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы; 1977 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның эстрада артисы, 1993—2007 йылдарҙа филармонияның ҡуйыу бүлеге мөдире. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1974). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Заһиҙуллин Рәшит Шәйҙулла улы]] (1948), рәссам. 1976—1994 йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинаты рәссамы, 2001 йылдан [[Өфө]]нең 2-се  педагогия колледжы уҡытыусыһы. 1993 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. 
* [[Атанова Гүзәл Зәйнулла ҡыҙы]] (1958), педагог. 1980 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, директор урынбаҫары һәм [[мәктәп директоры|директоры]]. 2003—2011 йылдарҙа [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыларының район методик берекмәһе етәксеһе. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2009). Республиканың «Иң яҡшы рус теле уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе ([[Өфө]], 2010). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан. 
* [[Баева Елена Ивановна]] (1963), [[спорт]]сы, [[тренер]]. [[Йөҙөү]] буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1979). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Чеверёв Александр Михайлович]] (1889—2.10.1921), революция хәрәкәте эшмәкәре. [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1917 йылдың июненән РСДРП(б)-ның [[Өфө]] комитеты, Өфө эшсе һәм һалдат депутаттары Советының башҡарма комитеты ағзаһы, [[Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш комиссияһы|Өфө губерна Ғәҙәттән тыш комиссияһы]] ҡарамағындағы революцияға ҡаршы сығыштарҙы баҫтырыу буйынса махсус отряд командиры. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1918). Сығышы менән хәҙер [[Ырымбур]] ҡалаһы составына ингән элекке [[Бәрҙе (Ырымбур)|Бәрҙе станицаһынан]].
* [[Семёнов Георгий Степанович]] (1939—28.06.2017), музыкант, 1989–2009 йылдарҙа Өфө ҡалаһының рус йырҙарын башҡарыусы «Зори Агидели» халыҡ хоры етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Щедрина Нэлля Михайловна]] (1944), [[фән|ғалим]]-[[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт]] белгесе. 1967—1999 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1977—1979 йылдарҙа филология факультеты деканы урынбаҫары. Филология фәндәре докторы (1996), профессор (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Мурманск өлкәһе]]нең Кандалакша ҡалаһынан.
* [[Файвуш Георгий Маркович]] (1954), [[Әрмәнстан]] ғалим-геоботанигы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (1998), биология фәндәре докторы (1992). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.
* [[Миңлеғолова Зөлфирә Ғәлиәхмәт ҡыҙы]] (1959), [[Педагогика|педагог]]. 1985–2007 йылдарҙа [[Әлшәй районы]] [[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]] ауылындағы [[Мөхәмәтша Буранғолов]] исемендәге Башҡорт лицейы педагогы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1996), «Рәсәй Федерацияһының иң яҡшы уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе (1995). Сығышы менән шул райондың [[Иҫке Сәпәш]] ауылынан.   
* [[Закиров Рауил Шамил улы]] (1979—2.01.2000), [[Төньяҡ Кавказ]]дағы торрорға ҡаршы операцияла һәләк булған саҡырыу буйынса хәрби хеҙмәткәр, БМП-ның уҡсы-тоҫҡаусыһы. [[Батырлыҡ ордены]] кавалеры (2000, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет районы]] [[Кәртәле (Белорет районы)|Кәртәле]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:6 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1494 йыл]]: [[Сөләймән I]], [[Ғосман империяһы]] солтаны.
* [[1852 йыл]]: Дмитрий Мамин-Сибиряк, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:6 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1672 йыл]]: Генрих Шютц, [[Германия]] композиторы.
* [[1893 йыл]]: [[Чайковский Пётр Ильич|Пётр Чайковский]], [[Рәсәй империяһы]] композиторы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1941 йыл]]: Морис Леблан, [[Франция]] яҙыусыһы.
* [[1956 йыл]]: [[Ғабдрахман Сәғҙи]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], филология фәндәре докторы, профессор.
* [[1987 йыл]]: [[Яҡуп Чанышев]], СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы, генерал-лейтенант.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л06]]
[[Категория:6 ноябрь]]</text>
      <sha1>11sl6lmqzvujgqotka7o7b3dqksswwt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308304</id>
      <parentid>1308303</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T17:32:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1308304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24115" sha1="0yhuafiv6ahdbasfaxx2mwlentw1dro" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''6 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 310-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 311-се). Йыл аҙағына тиклем 55 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Һуғыш]] һәм [[ҡорал]]лы бәрелештәр ваҡытында тирә-яҡ мөхитте эксплуатациялауға юл ҡуймау көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя [[ҡағыҙ]] ҡулланмау көнө.
** Компасһыҙ ориентирлашыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Баскетбол]] көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: [[Конституция]] көнө.
* {{Флагификация|Финляндия}}: [[Швеция|Швед]] [[мәҙәниәт]]е көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Татарстан флагы}} [[Татарстан]]: Конституция көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Аргентина}}: Банк хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Хөкөм үтәү системаһының {{comment|эш башҡарыу|делопроизводство}} һәм режим хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Үзбәкстан}} [[Үзбәкстан]]: Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1932 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] беренсе электровоз эшләнә.
* [[1933 йыл]]: [[Ҡазан]]да Кәрим Тинчурин исемендәге драма һәм комедия театры асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1936 йыл]]: [[Өфө]]лә [[Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры|Милли йәштәр театры]] эш башлай. 
* [[1957 йыл]]: [[Ленинград]]та илдәге беренсе Мәңгелек ут тоҡандырыла.
* [[1957 йыл]]: [[Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы|XX партсъезд исемендәге Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы]] (хәҙер Өфөнефтехим) эш башлай.
* [[1975 йыл]]: Саяногорск ҡалаһына нигеҙ һалына.
* [[1975 йыл]]: Өфөлә тимер юл вокзалы асыла.
* [[1991 йыл]]: [[Рәсәй Президенты]] [[Борис Ельцин]] указы менән [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] эшмәкәрлеге туҡтатыла.
* [[1992 йыл]]: [[Татарстан]]да Конституция ҡабул ителә.
* [[2012 йыл]]: [[Барак Обама]] [[АҠШ президенты]] итеп икенсегә һайлана.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Вәлиев Ғәйфулла Хәмит улы]] (1930—1.08.1982), [[Журналистика|журналист]], [[КПСС|партия]] хеҙмәткәре, [[Әҙәбиәт|яҙыусы]] һәм [[драма]]тург. 1964—1965 йылдарҙа [[ГТРК Башҡортостан|Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты]] мөхәррире, 1968 йылдан — баш мөхәррире. 1965—1968 йылдарҙа КПСС-тың [[Күгәрсен районы|Күгәрсен район]] комитеты секретары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980).
* [[Лавров Сергей Андреевич]] (1935), [[фән|ғалим]]-конструктор, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1959 йылдан [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]]нең өлкән инженер конструкторы, 1960 йылдан баш конструктор урынбаҫары, 1964 йылдан — баш конструктор, 1991 йылдан — тәжрибә конструкторлыҡ бюроһы начальнигы, 1994–1996 йылдарҙа конструкторлыҡ-техник бүлек начальнигы. 1996 йылдан [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты]], бер үк ваҡытта 2005—2012 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1977). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Жана Семей ҡасабаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сибиряк Сергей Владимирович]] (1955—26.06.2009), ғалим-иммунолог. 1984 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1992 йылдан Бөтә Рәсәй күҙ һәм пластик хирургия үҙәгенең бүлек мөдире, 2006 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең [[Екатеринбург]] ҡалаһындағы Иммунология һәм физиология институтының баш һәм төп ғилми хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта Биохимия һәм генетика институтының баш ғилми хеҙмәткәре. Медицина фәндәре докторы (1996), профессор (2000). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Власов Александр Васильевич (төҙөүсе)|Власов Александр Васильевич]] (1926—28.02.2017), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1946 йылдан [[Өфө]]ләге 21-се төҙөлөш тресының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1957 йылдан баш инженер, 1958 йылдан — төҙөлөш идаралығы начальнигы, 1961 йылдан — баш инженер, 1968 йылдан — трест идарасыһы. 1978—1988 йылдарҙа [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] Төҙөлөш буйынса баш идаралығы начальнигы урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1967). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1974). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1965) ордендары кавалеры.
* [[Суханов Иван Емельянович]] (1931—2004), ветеринария табибы. Бүздәк районының элекке ветеринары. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. 
* [[Нафиҡов Рәүеф Ғәбделғәлим улы]] (1936), [[ауыл хужалығы]], [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]], совет һәм хужалыҡ органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1969—1971 йылдарҙа [[Учалы районы]] «Ҡыҙыл партизан» колхозының партком секретары, 1971—1983 йылдарҙа — колхоз рәйесе; 1983—1990 йылдарҙа — район советы башҡарма комитеты рәйесе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. «Ҡыҙыл партизан» колхозының почётлы колхозсыһы, [[Учалы]] ҡалаһы һәм Учалы районының почётлы гражданы (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Байраш]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рахмаев Минниәхмәт Ғайфулла улы]] (1936), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Көйөргәҙе районы]] «Күмертау» совхозының элекке механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры.
* [[Әлетдинова Шәүрә Шаһишәриф ҡыҙы]] (1936—2022), [[Тау эше|таусы]]. [[Хәйбулла районы]]ның [[Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның элекке эшсеһе. [[Хеҙмәт Даны ордены|III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. 
* [[Ғәбиҙулла Зарипов]] (1961—26.11.2001), [[шиғриәт|шағир]], [[Журналистика|журналист]]. 1999 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Әхтәмов Ибниәмин Әбүссүғүт улы]] (1877—1941), юрист. [[Өфө губернаһы]]нан [[Рәсәй империяһы]]ның 4-се Дәүләт думаһы (1912—1917) депутаты. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Бәхтейәров Фәйзулла Хизбулла улы]] (1932—1.12.1998), [[театр]] актёры. 1952 йылдан [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. 1953 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1983). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡорбанғолов Рәйес Ғәйнислам улы]] (1932—2020), [[Педагогика|педагог]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1968 йылдан [[Благовар районы]] мәғариф бүлеге мөдире, 1987—1993 йылдарҙа [[Языков (Благовар районы)|Языков]] мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1978), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Уҫман (Благовар районы)|Иҫке Усман]] ауылынан.
* [[Рәхмәтов Ғәрифйән Әхмәтхан улы]] (1932—1.02.2004), механизатор. 1948—1997 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Аҡъяр» совхозы тракторсыһы, комбайнсыһы. Башҡорт АССР-ы ауыл хужалығының атҡаҙанған механизаторы (1966). Сығышы менән ошо райондың [[Иләс]] ауылынан.
* [[Ғилмаев Андрей Васильевич]] (1937—2005), педагог, [[журналистика|журналист]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Тәтешле районы]] үҙәге [[Үрге Тәтешле]]лә [[удмурт теле]]ндә нәшер ителгән [[Ошмес (гәзит)|«Ошмес»]] («Шишмә») республика гәзитенең 1999—2002 йылдарҙағы баш мөхәррире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985). Сығышы менән ошо райондың [[Ураҙгилде]] ауылынан. 
* [[Муллаҡаев Марат Нурәхмәт улы]] (1952), журналист, яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Яңауыл районы]] [[Байғужа (Яңауыл районы)|Байғужа]] ауылынан.
* [[Вахмянин Василий Алексеевич]] (1957), урман хужалығы инженеры. Башҡортостан Республикаһы Тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология министрлығы Өфө территориаль идаралығының дәүләт контроле бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған экологы (2013).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Пегов Виктор Николаевич]] (1938—22.10.2018), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], [[Педагогика|педагог]]. 1962—2016 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт мәктәбе]] [[уҡытыусы]]һы. 1970 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2011) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1988) атҡаҙанған [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. [[Өфө ҡалаһы]] [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе районы]]ның почётлы гражданы. 
* [[Тимерғәзиев Мансур Фәтих улы]] (1938—19.06.2019), [[балет]] артисы. 1960 йылдан хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы; 1977 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның эстрада артисы, 1993—2007 йылдарҙа филармонияның ҡуйыу бүлеге мөдире. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1974). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Заһиҙуллин Рәшит Шәйҙулла улы]] (1948), рәссам. 1976—1994 йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинаты рәссамы, 2001 йылдан [[Өфө]]нең 2-се  педагогия колледжы уҡытыусыһы. 1993 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. 
* [[Атанова Гүзәл Зәйнулла ҡыҙы]] (1958), педагог. 1980 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, директор урынбаҫары һәм [[мәктәп директоры|директоры]]. 2003—2011 йылдарҙа [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыларының район методик берекмәһе етәксеһе. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2009). Республиканың «Иң яҡшы рус теле уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе ([[Өфө]], 2010). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан. 
* [[Баева Елена Ивановна]] (1963), [[спорт]]сы, [[тренер]]. [[Йөҙөү]] буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1979). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Чеверёв Александр Михайлович]] (1889—2.10.1921), революция хәрәкәте эшмәкәре. [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1917 йылдың июненән РСДРП(б)-ның [[Өфө]] комитеты, Өфө эшсе һәм һалдат депутаттары Советының башҡарма комитеты ағзаһы, [[Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш комиссияһы|Өфө губерна Ғәҙәттән тыш комиссияһы]] ҡарамағындағы революцияға ҡаршы сығыштарҙы баҫтырыу буйынса махсус отряд командиры. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1918). Сығышы менән хәҙер [[Ырымбур]] ҡалаһы составына ингән элекке [[Бәрҙе (Ырымбур)|Бәрҙе станицаһынан]].
* [[Семёнов Георгий Степанович]] (1939—28.06.2017), музыкант, 1989–2009 йылдарҙа Өфө ҡалаһының рус йырҙарын башҡарыусы «Зори Агидели» халыҡ хоры етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Щедрина Нэлля Михайловна]] (1944), [[фән|ғалим]]-[[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт]] белгесе. 1967—1999 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1977—1979 йылдарҙа филология факультеты деканы урынбаҫары. Филология фәндәре докторы (1996), профессор (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Мурманск өлкәһе]]нең Кандалакша ҡалаһынан.
* [[Файвуш Георгий Маркович]] (1954), [[Әрмәнстан]] ғалим-геоботанигы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (1998), биология фәндәре докторы (1992). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.
* [[Миңлеғолова Зөлфирә Ғәлиәхмәт ҡыҙы]] (1959), [[Педагогика|педагог]]. 1985–2007 йылдарҙа [[Әлшәй районы]] [[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]] ауылындағы [[Мөхәмәтша Буранғолов]] исемендәге Башҡорт лицейы педагогы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1996), «Рәсәй Федерацияһының иң яҡшы уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе (1995). Сығышы менән шул райондың [[Иҫке Сәпәш]] ауылынан.   
* [[Закиров Рауил Шамил улы]] (1979—2.01.2000), [[Төньяҡ Кавказ]]дағы торрорға ҡаршы операцияла һәләк булған саҡырыу буйынса хәрби хеҙмәткәр, БМП-ның уҡсы-тоҫҡаусыһы. [[Батырлыҡ ордены]] кавалеры (2000, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет районы]] [[Кәртәле (Белорет районы)|Кәртәле]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:6 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1494 йыл]]: [[Сөләймән I]], [[Ғосман империяһы]] солтаны.
* [[1852 йыл]]: Дмитрий Мамин-Сибиряк, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:6 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1672 йыл]]: Генрих Шютц, [[Германия]] композиторы.
* [[1893 йыл]]: [[Чайковский Пётр Ильич|Пётр Чайковский]], [[Рәсәй империяһы]] композиторы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1941 йыл]]: Морис Леблан, [[Франция]] яҙыусыһы.
* [[1956 йыл]]: [[Ғабдрахман Сәғҙи]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], филология фәндәре докторы, профессор.
* [[1987 йыл]]: [[Яҡуп Чанышев]], СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы, генерал-лейтенант.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л06]]
[[Категория:6 ноябрь]]</text>
      <sha1>0yhuafiv6ahdbasfaxx2mwlentw1dro</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308305</id>
      <parentid>1308304</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T17:42:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт, күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1308305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24664" sha1="g740pvk0p27jr2z7y9jm5pox6bxnchl" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''6 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 310-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 311-се). Йыл аҙағына тиклем 55 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Һуғыш]] һәм [[ҡорал]]лы бәрелештәр ваҡытында тирә-яҡ мөхитте эксплуатациялауға юл ҡуймау көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя [[ҡағыҙ]] ҡулланмау көнө.
** Компасһыҙ ориентирлашыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Баскетбол]] көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: [[Конституция]] көнө.
* {{Флагификация|Финляндия}}: [[Швеция|Швед]] [[мәҙәниәт]]е көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Татарстан флагы}} [[Татарстан]]: Конституция көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Аргентина}}: Банк хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Хөкөм үтәү системаһының {{comment|эш башҡарыу|делопроизводство}} һәм режим хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Үзбәкстан}} [[Үзбәкстан]]: Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1932 йыл]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] беренсе электровоз эшләнә.
* [[1933 йыл]]: [[Ҡазан]]да Кәрим Тинчурин исемендәге драма һәм комедия театры асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1936 йыл]]: [[Өфө]]лә [[Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры|Милли йәштәр театры]] эш башлай. 
* [[1957 йыл]]: [[Ленинград]]та илдәге беренсе Мәңгелек ут тоҡандырыла.
* [[1957 йыл]]: [[Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы|XX партсъезд исемендәге Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы]] (хәҙер Өфөнефтехим) эш башлай.
* [[1975 йыл]]: Саяногорск ҡалаһына нигеҙ һалына.
* [[1975 йыл]]: Өфөлә тимер юл вокзалы асыла.
* [[1991 йыл]]: [[Рәсәй Президенты]] [[Борис Ельцин]] указы менән [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] эшмәкәрлеге туҡтатыла.
* [[1992 йыл]]: [[Татарстан]]да Конституция ҡабул ителә.
* [[2012 йыл]]: [[Барак Обама]] [[АҠШ президенты]] итеп икенсегә һайлана.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Вәлиев Ғәйфулла Хәмит улы]] (1930—1.08.1982), [[Журналистика|журналист]], [[КПСС|партия]] хеҙмәткәре, [[Әҙәбиәт|яҙыусы]] һәм [[драма]]тург. 1964—1965 йылдарҙа [[ГТРК Башҡортостан|Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты]] мөхәррире, 1968 йылдан — баш мөхәррире. 1965—1968 йылдарҙа КПСС-тың [[Күгәрсен районы|Күгәрсен район]] комитеты секретары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980).
* [[Лавров Сергей Андреевич]] (1935), [[фән|ғалим]]-конструктор, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1959 йылдан [[Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе]]нең өлкән инженер конструкторы, 1960 йылдан баш конструктор урынбаҫары, 1964 йылдан — баш конструктор, 1991 йылдан — тәжрибә конструкторлыҡ бюроһы начальнигы, 1994–1996 йылдарҙа конструкторлыҡ-техник бүлек начальнигы. 1996 йылдан [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты]], бер үк ваҡытта 2005—2012 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1977). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың Жана Семей ҡасабаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сибиряк Сергей Владимирович]] (1955—26.06.2009), ғалим-иммунолог. 1984 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1992 йылдан Бөтә Рәсәй күҙ һәм пластик хирургия үҙәгенең бүлек мөдире, 2006 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең [[Екатеринбург]] ҡалаһындағы Иммунология һәм физиология институтының баш һәм төп ғилми хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта Биохимия һәм генетика институтының баш ғилми хеҙмәткәре. Медицина фәндәре докторы (1996), профессор (2000). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Власов Александр Васильевич (төҙөүсе)|Власов Александр Васильевич]] (1926—28.02.2017), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1946 йылдан [[Өфө]]ләге 21-се төҙөлөш тресының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1957 йылдан баш инженер, 1958 йылдан — төҙөлөш идаралығы начальнигы, 1961 йылдан — баш инженер, 1968 йылдан — трест идарасыһы. 1978—1988 йылдарҙа [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] Төҙөлөш буйынса баш идаралығы начальнигы урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1967). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1974). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1965) ордендары кавалеры.
* [[Суханов Иван Емельянович]] (1931—2004), [[ветеринария]] табибы. Бүздәк районының элекке ветеринары. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Нафиҡов Рәүеф Ғәбделғәлим улы]] (1936), [[ауыл хужалығы]], [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]], совет һәм хужалыҡ органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1969—1971 йылдарҙа [[Учалы районы]] «Ҡыҙыл партизан» колхозының партком секретары, 1971—1983 йылдарҙа — колхоз рәйесе; 1983—1990 йылдарҙа — район советы башҡарма комитеты рәйесе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. «Ҡыҙыл партизан» колхозының почётлы колхозсыһы, [[Учалы]] ҡалаһы һәм Учалы районының почётлы гражданы (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Байраш]] ауылынан.
* [[Рахмаев Минниәхмәт Ғайфулла улы]] (1936), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Көйөргәҙе районы]] «Күмертау» совхозының элекке механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры.
* [[Әлетдинова Шәүрә Шаһишәриф ҡыҙы]] (1936—2022), [[Тау эше|таусы]]. [[Хәйбулла районы]]ның [[Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның элекке эшсеһе. [[Хеҙмәт Даны ордены|III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. 
* [[Сыңғыҙов Рим Һатыбал улы]] (1956), ветеринария табибы, ауыл хужалығы һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1990 йылдан [[Баймаҡ районы]]ның «Сибай» совхозы директоры, 2010—2018 йылдарҙа — [[Әбйәлил районы]] хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Ғәбиҙулла Зарипов]] (1961—26.11.2001), [[шиғриәт|шағир]], [[Журналистика|журналист]]. 1999 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Әхтәмов Ибниәмин Әбүссүғүт улы]] (1877—1941), юрист. [[Өфө губернаһы]]нан [[Рәсәй империяһы]]ның 4-се Дәүләт думаһы (1912—1917) депутаты. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Бәхтейәров Фәйзулла Хизбулла улы]] (1932—1.12.1998), [[театр]] актёры. 1952 йылдан [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. 1953 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1983). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡорбанғолов Рәйес Ғәйнислам улы]] (1932—2020), [[Педагогика|педагог]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1968 йылдан [[Благовар районы]] мәғариф бүлеге мөдире, 1987—1993 йылдарҙа [[Языков (Благовар районы)|Языков]] мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1978), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1978). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Уҫман (Благовар районы)|Иҫке Усман]] ауылынан.
* [[Рәхмәтов Ғәрифйән Әхмәтхан улы]] (1932—1.02.2004), механизатор. 1948—1997 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Аҡъяр» совхозы тракторсыһы, комбайнсыһы. Башҡорт АССР-ы ауыл хужалығының атҡаҙанған механизаторы (1966). Сығышы менән ошо райондың [[Иләс]] ауылынан.
* [[Ғилмаев Андрей Васильевич]] (1937—2005), педагог, [[журналистика|журналист]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Тәтешле районы]] үҙәге [[Үрге Тәтешле]]лә [[удмурт теле]]ндә нәшер ителгән [[Ошмес (гәзит)|«Ошмес»]] («Шишмә») республика гәзитенең 1999—2002 йылдарҙағы баш мөхәррире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985). Сығышы менән ошо райондың [[Ураҙгилде]] ауылынан. 
* [[Муллаҡаев Марат Нурәхмәт улы]] (1952), журналист, яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Яңауыл районы]] [[Байғужа (Яңауыл районы)|Байғужа]] ауылынан.
* [[Вахмянин Василий Алексеевич]] (1957), урман хужалығы инженеры. Башҡортостан Республикаһы Тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология министрлығы Өфө территориаль идаралығының дәүләт контроле бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған экологы (2013).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Пегов Виктор Николаевич]] (1938—22.10.2018), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], [[Педагогика|педагог]]. 1962—2016 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт мәктәбе]] [[уҡытыусы]]һы. 1970 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2011) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1988) атҡаҙанған [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре. [[Өфө ҡалаһы]] [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе районы]]ның почётлы гражданы. 
* [[Тимерғәзиев Мансур Фәтих улы]] (1938—19.06.2019), [[балет]] артисы. 1960 йылдан хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы; 1977 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның эстрада артисы, 1993—2007 йылдарҙа филармонияның ҡуйыу бүлеге мөдире. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1974). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Заһиҙуллин Рәшит Шәйҙулла улы]] (1948), рәссам. 1976—1994 йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинаты рәссамы, 2001 йылдан [[Өфө]]нең 2-се  педагогия колледжы уҡытыусыһы. 1993 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. 
* [[Атанова Гүзәл Зәйнулла ҡыҙы]] (1958), педагог. 1980 йылдан [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, директор урынбаҫары һәм [[мәктәп директоры|директоры]]. 2003—2011 йылдарҙа [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыларының район методик берекмәһе етәксеһе. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2009). Республиканың «Иң яҡшы рус теле уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе ([[Өфө]], 2010). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан. 
* [[Баева Елена Ивановна]] (1963), [[спорт]]сы, [[тренер]]. [[Йөҙөү]] буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1979). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Чеверёв Александр Михайлович]] (1889—2.10.1921), революция хәрәкәте эшмәкәре. [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1917 йылдың июненән РСДРП(б)-ның [[Өфө]] комитеты, Өфө эшсе һәм һалдат депутаттары Советының башҡарма комитеты ағзаһы, [[Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш комиссияһы|Өфө губерна Ғәҙәттән тыш комиссияһы]] ҡарамағындағы революцияға ҡаршы сығыштарҙы баҫтырыу буйынса махсус отряд командиры. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1918). Сығышы менән хәҙер [[Ырымбур]] ҡалаһы составына ингән элекке [[Бәрҙе (Ырымбур)|Бәрҙе станицаһынан]].
* [[Семёнов Георгий Степанович]] (1939—28.06.2017), музыкант, 1989–2009 йылдарҙа Өфө ҡалаһының рус йырҙарын башҡарыусы «Зори Агидели» халыҡ хоры етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Щедрина Нэлля Михайловна]] (1944), [[фән|ғалим]]-[[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт]] белгесе. 1967—1999 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1977—1979 йылдарҙа филология факультеты деканы урынбаҫары. Филология фәндәре докторы (1996), профессор (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Мурманск өлкәһе]]нең Кандалакша ҡалаһынан.
* [[Файвуш Георгий Маркович]] (1954), [[Әрмәнстан]] ғалим-геоботанигы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (1998), биология фәндәре докторы (1992). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.
* [[Миңлеғолова Зөлфирә Ғәлиәхмәт ҡыҙы]] (1959), [[Педагогика|педагог]]. 1985–2007 йылдарҙа [[Әлшәй районы]] [[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]] ауылындағы [[Мөхәмәтша Буранғолов]] исемендәге Башҡорт лицейы педагогы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1996), «Рәсәй Федерацияһының иң яҡшы уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе (1995). Сығышы менән шул райондың [[Иҫке Сәпәш]] ауылынан.   
* [[Закиров Рауил Шамил улы]] (1979—2.01.2000), [[Төньяҡ Кавказ]]дағы торрорға ҡаршы операцияла һәләк булған саҡырыу буйынса хәрби хеҙмәткәр, БМП-ның уҡсы-тоҫҡаусыһы. [[Батырлыҡ ордены]] кавалеры (2000, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет районы]] [[Кәртәле (Белорет районы)|Кәртәле]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:6 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1494 йыл]]: [[Сөләймән I]], [[Ғосман империяһы]] солтаны.
* [[1852 йыл]]: Дмитрий Мамин-Сибиряк, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:6 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1672 йыл]]: Генрих Шютц, [[Германия]] композиторы.
* [[1893 йыл]]: [[Чайковский Пётр Ильич|Пётр Чайковский]], [[Рәсәй империяһы]] композиторы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1941 йыл]]: Морис Леблан, [[Франция]] яҙыусыһы.
* [[1956 йыл]]: [[Ғабдрахман Сәғҙи]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], филология фәндәре докторы, профессор.
* [[1987 йыл]]: [[Яҡуп Чанышев]], СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы, генерал-лейтенант.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л06]]
[[Категория:6 ноябрь]]</text>
      <sha1>g740pvk0p27jr2z7y9jm5pox6bxnchl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>7 ноябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67968</id>
    <revision>
      <id>1308339</id>
      <parentid>1259143</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T04:47:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1308339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51318" sha1="krbkmpz1hxlkz50f87ie3lsbun27t2t" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''7 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 311-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 312-се). Йыл аҙағына тиклем 54 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Инуиттар көнө.
** [[Африка]] яҙыусылары көнө.
** Ир-егеттәр көнө (ноябрҙең беренсе шәмбеһе).
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Австралия}}: Ял көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: {{comment|Хеҙмәткә рәхмәтлек көнө|День трудовой благодарности}}.
* {{Флагификация|Бангладеш}}: Революция һәм теләктәшлек көнө.
* {{Беларусь}} [[Беларусь]]: Бөйөк Октябрь революцияһы көнө.
* {{Флагификация|Венгрия}}: Милли [[опера]] көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Тарих һәм ата-бабаларҙы хәтерләү көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Дуҫлыҡ һәм татыулыҡ көнө (1996—2004).
** {{comment|Айнытҡыс|Вытрезвитель}} көнө.
** Пейнтбол көнө.
** {{comment|Ҡойҡа|Холодец (Студень)}} көнө.
* {{Флагификация|СССР}}: Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы көнө (1918—1991).
** [[Мәскәү]]ҙең [[Ҡыҙыл майҙан]]ындағы 1941 йылғы хәрби парад көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Милли театр көнө.
* {{Флагификация|Тунис}}: Яңырыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Нотариус көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: [[Спорт]] [[Журналистика|журналистары]] көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Граждандар авиацияһы көнө.
* {{Флагификация|Грузия}}: Нотариус көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: [[Мәғлүмәт]] һәм матбуғат көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1917 йыл]]: [[Октябрь революцияһы|Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы]].
* [[1924 йыл]]: [[Өфө]]лә [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленинға]] һәйкәл асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1931 йыл]]: [[Асҡын районы|Асҡын район]] гәзитенең беренсе һаны баҫылып сыға. 
* [[1931 йыл]]: [[Нуриман районы|Нуриман район]] гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. 
* [[1936 йыл]]: [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]]нда тәүге продукция эшләп сығарыла.  
* [[1941йыл]]: [[Рәсәй]]ҙең хәрби дан көнө: Мәскәүҙең Ҡыҙыл майҙанында хәрби парад үткәрелә.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Әхмәров Ҡасим Закир улы]] (1900—11.2.1969), [[фән|ғалим]]-[[башҡорт теле]] [[тел ғилеме|белгесе]]. 1938—1969 йылдарҙа хәҙерге [[ТТӘИ|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] өлкән ғилми хеҙмәткәре, тел бүлеге мөдире. Филология фәндәре докторы (1963), профессор (1965).
* [[Мәмлиев Динәхмәт Нәбиулла улы]] (1905—1976), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], хужалыҡ эшмәкәре. 1949—1973 йылдарҙа «Череповецметаллургстрой» тресы идарасыһы. [[РСФСР]]-ҙың 6-сы сығарылыш (1963-1967) Юғары Советы депутаты, [[КПСС]]-тың XXIII съезы (1966) делегаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1958), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты. [[Вологда өлкәһе]] [[Череповец]] ҡалаһының почётлы гражданы (1967). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Алексеев Леонид Андреевич]] (1915—16.09.1980), [[театр]] рәссамы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1961—1980 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ рус драма театры]] рәссамы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1958). 
* [[Мелкумов Георгий Арташесович]] (1925), ғалим-табип-фтизиатр, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1978—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылға тиклем [[туберкулёз]] кафедраһы мөдире. 1978—2000 йылдарҙа Башҡортостан фтизиатрҙары йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1974). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1986), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1967). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән [[Сәмәрҡәнд]] ҡалаһынан.
* [[Секерин Александр Иванович]] (1925—25.01.1999), ғалим-[[тарих]]сы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1976—1994 йылдарҙа Силәбе дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1976 йылдан ижтимағи фәндәр кафедраһы, 1978—1979 йылдарҙа КПСС тарихы кафедраһы мөдире, 1982—1989 йылдарҙа фәнни коммунизм кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы. Тарих фәндәре докторы (1970), профессор (1971). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дыуан районы]] [[Дыуан (Дыуан районы)|Дыуан]] ауылынан.
* [[Әминев Мәхмүт Шәймәрҙән улы]] (1925–27.01.1984), хеҙмәт алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1949—1975 йылдарҙа [[Куйбышев тимер юлы]]ның Башҡортостан бүлексәһе Бензин станцияһының вагон депоһы эшсеһе, 1961 йылдан — бригадир. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959). [[СССР]]-ҙың почётлы тимер юлсыһы.
* [[Муллағәлләмов Марат Сабит улы]] (1930), [[КПСС|партия]], [[дәүләт]] һәм хужалыҡ органдары ветераны, йәмәғәт эшмәкәре. 1962 йылдан партия органдары хеҙмәткәре, 1965 йылдан — хеҙмәтсәндәр депутаттарының [[Стәрлетамаҡ]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1979—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары; 1997—2015 йылдарҙа Республика һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандары советы рәйесе. Башҡорт АССР-ының 8—12 се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре (2000), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1976, 1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2021) ордендары, [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]] (2010)  кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Сермән]] ауылынан.
* [[Камалова Лира Шәрип ҡыҙы]] (1935), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1960 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Бүребай]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1964 йылдан директор урынбаҫары, 1971 йылдан — директоры; 1985 йылдан [[Фатима Мостафина исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһы|Өфөнөң 20-се урта мәктәбе]] директоры, 1987 йылдан — Башҡортостан мәғариф хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү институтының тәрбиә эше кабинеты мөдире, 1993—2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның Квалификация күтәреү һәм һөнәри йәһәттән яңынан әҙерләү институты методисы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).
* [[Кәримова Роза Шәйхетдин ҡыҙы]] (1935), [[театр]] актёры. 1959—1989 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]], 1989—1995 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]] актёры. 1961 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1985), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1977) артисы.  
* [[Камилов Феликс Хөсәйен улы]] (1940), ғалим-[[Биохимия|биохимик]], юғары мәктәп эшмәкәре. 1988—1994 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] ректоры. Медицина фәндәре докторы (1977), профессор (1979), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның (1991) һәм Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (2001), Рәсәй Иҡтисад академияһының ғәмәли ағзаһы (2001). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2004) һәм Башҡорт АССР-ының (1991) атҡаҙанған фән эшмәкәре.
* [[Дубовский Анатолий Николаевич]] (1950), партия, дәүләт һәм хужалыҡ органдары ветераны, йәмәғәтсе. 1986—1990 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ның [[Калинин районы (Өфө)|Калинин районы]] Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары һәм рәйесе. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
* [[Хужина Рәйсә Гәрәй ҡыҙы]] (1950), хеҙмәт ветераны. 1980—2004 йылдарҙа [[Краснокама районы]]ның баш архитекторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы.
* [[Ямаева Лариса Әсхәт ҡыҙы]] (1955—5.01.2022), ғалим-[[тарих]]сы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1974—2003 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре. 2003 йылдан Көнсығыш иҡтисади юридик гуманитар академияһының Ватан тарихы кафедраһы мөдире, 2005 йылдан — тарих һәм хоҡуҡ факультеты деканы, 2006 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Гуманитар тикшеренеүҙәр институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 2008 йылдан  — бүлек мөдире. Тарих фәндәре докторы (2004). 
* [[Бәхтейәрова Клара Зәки ҡыҙы]] (1960), ғалим-невролог. 1990 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2008 йылдан — Республика тарҡау склероз үҙәге етәксеһе. Медицина фәндәре докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Күндерәк (Стәрлебаш районы)|Күндерәк]] ауылынан.
* [[Букеева Лилиә Раднер ҡыҙы]] (1965), эстрада йырсыһы. 1996 йылдан [[Татарстан]]дың [[Яр Саллы]] ҡалаһы «Энергетик» мәҙәниәт һарайы солисы. Башҡортостан (2021) һәм Татарстан (2016) Республикаларының атҡаҙанған артисы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Яблонский Всеволод Сергеевич]] (7.11.1901—2.05.1963), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1957—1963 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]]ның нефть һәм газ транспортлау һәм һаҡлау кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1946), профессор (1946). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1962). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1945).  
* [[Григорьев Иван Трофимович]] (1906—31.01.1984), [[Живопись|рәссам]]-график, [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. 1950—1960 йылдарҙа [[Чебоксар]] сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы, уҡыу-уҡытыу эштәре мөдире, директоры. Республика, төбәк, [[РСФСР|Бөтә Рәсәй]] һәм [[СССР|Бөтә Союз]] күргәҙмәләрендә ҡатнашыусы. [[Сыуашстан|Сыуаш АССР-ының]] атҡаҙанған рәссамы (1975). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]] [[Иван-Казанка]] ауылынан.
* [[Нәжиб Асанбаев]] ([[Асанбаев Николай Васильевич]]; 1921—28.03.2013), [[Журналистика|журналист]], драматург. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1954 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы]] (2006), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1977) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1983). 1-се (1945) һәм 2-се (1985) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1997) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2005) ордендары кавалеры.
* [[Бәширов Рив Миңлехан улы]] (1936), юғары мәктәп ветераны, ғалим-инженер-механик. 1963 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1967—1980 һәм 1984—2004 йылдарҙа машина-трактор паркын эксплуатациялау кафедраһы мөдире, 1980—1985 йылдарҙа ауыл хужалығын механизациялау факультеты деканы. Техник фәндәре докторы (1998), профессор (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы инженеры (1980), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡыйғы районы]] [[Үрге Ҡыйғы]] ауылынан.
* [[Рубцов Евгений Михайлович]] (1936), хеҙмәт ветераны һәм сәнәғәт алдынғыһы. [[Салауатбыяла|«Салауатбыяла» заводы]]ның элекке быяла эшләүсеһе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
* [[Ильясов Спартак Мөжәүир улы]] (1941—2.04.2022), комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары, [[ауыл хужалығы]] ветераны, яҙыусы, публицист, йәмәғәт эшмәкәре. 2012 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015), [[Мөхәмәтша Буранғолов]] исемендәге әҙәби премия лауреаты (2012).
* [[Хәйбуллин Рауил Йәләлетдин улы]] (1946—16.09.2011), ауыл хужалығы, партия, [[дәүләт]], хужалыҡ һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1980 йылдан [[КПСС]]-тың [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының икенсе секретары, 1987 йылдан халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе; 1989 йылдан РСФСР Министрҙар Советы Эштәр идаралығының төбәктәр сәйәсәте бүлеге белгесе; 1994 йылдан — Башҡортостан Республикаһының [[Мәскәү]]ҙәге Тулы хоҡуҡлы вәкиленең беренсе урынбаҫары; 1997—2003 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] башлығының беренсе урынбаҫары. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан.
* [[Аҡбашев Юлай Сафи улы]] (1951), муниципаль хеҙмәт ветераны. 2002—2015 йылдарҙа [[Ейәнсура районы]] халыҡ мәшғүллеге үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған социаль яҡлау хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Бикбова Нәжиә Сөләймән ҡыҙы]] (1951), мәғариф ветераны. [[Сибай]] ҡалаһы «Ирәндек» лицейының [[башҡорт теле]] һәм [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы, дәреслектәр авторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2003). 
* [[Ғәйфуллин Самат Нәзиф улы]] (1956), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, ғалим-стоматолог–ортопед. Өфө ҡалаһының 5-се стоматология поликлиникаһының баш табибы. Медицина фәндәре кандидаты (2010). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Иҫәнғолова Әлфиә Фәрүәз ҡыҙы]] (1966), педагог. 2001 йылдан Салауат белем һәм һөнәри технологиялар колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғәриф хеҙмәткәре (2015) һәм мәғариф отличнигы (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы]] [[Иҫке Сытырман]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Унасов Хажиәхмәт Ғәбиҙулла улы]] (1887—17.01.1921), [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1918—1919 йылдарҙа [[Башҡорт ғәскәре (1917—1919)|Башҡорт ғәскәре]] каптенармусы. [[Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы]] етәкселәренең береһе. 
* [[Мастрюков Степан Андреевич]] (1907-?), [[ВКП (б)|партия]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1946 йылдан [[ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары, еңел сәнәғәт бүлеге мөдире, 1951 йылдан Башҡорт АССР-ының еңел сәнәғәт министры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 4-се (1955-1959) 5-се (1959-1963) һәм алтынсы (1963-1967) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордены кавалеры.
* [[Ефимова Әминә Кәрим ҡыҙы]] (1917—18.11.2000), [[фән|ғалим]]-[[Органик химия|химик-органик]]. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967) һәм атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971)
* [[Емельянов Семён Иванович]] (1917—1999), [[Педагогика|педагог]]. [[Совет-фин һуғыштары|Совет-фин]] (1939—1940) һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. [[РСФСР]] һәм Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы (1989). 
* [[Йәнтилин Хәкимйән Һиҙиәт улы]] (1917—28.03.1972), механизатор. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1947—1972 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Сибай» совхозы шофёры, механигы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Кәрешкә (Баймаҡ районы)|Кәрешкә]] ауылынан.
* [[Попов Геннадий Петрович]] (1917—24.06.1976), юрист. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945), [[СССР]] Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Эске хеҙмәт подполковнигы. Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан. 
* [[Дроботов Дмитрий Яковлевич]] (1922—2019), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1949—1982 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Ҡыҙыл Байраҡ» колхозы веттехнигы, рәйес урынбаҫары, зоотехнигы һәм бригадиры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1978) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Атингән]] ауылынан.
* [[Ғәбитов Хәтип Ғәбит улы]] (1927—?), Бөйөк Ватан һуғышында һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1975—1990 йылдарҙа Магистраль газ үткәргестәрҙең [[Стәрлетамаҡ]] линия-производство идаралығының [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] газ бүлеү станцияһы операторы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Шәрип (Әбйәлил районы)|Шәрип]] ауылынан.
* [[Евченко Василий Акимович]] (1927—1.10.2008), механизатор. 1949 йылдан [[Мәләүез районы]] «Мәләүез» совхозы механизаторы, 1966—1987 йылдарҙа һыйыр малын үҫтереү буйынса оператор. [[СССР]]-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1981), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1975). Сығышы менән ошо райондың 1960-сы йылдар аҙағында бөткән Воздвиженка ауылынан.
* [[Рыленко Владимир Данилович]] (1927—1.06.2015), комсомол һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1957—1960 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары. 1960 йылдан Башҡорт АССР-ы эске эштәр министры урынбаҫары, 1962—1987 йылдарҙа эске эштәр министры, эске хеҙмәт генерал-лейтенанты (1975). СССР Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре, БАССР-ҙың атҡаҙанған юрисы. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1967, 1977) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1981) ордендары кавалеры. 
* [[Иҫәнаманов Мөхәмәт Ҡотлоғужа улы]] (1932—25.03.2009), механизатор, йәмәғәтсе. 1967 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозының бүлексә идарасыһы, 1976—1995 йылдарҙа — механизатор. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1969). Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш (1967— 1971) Юғары Советы депутаты. Сығышы менән ошо райондың [[Ғәле]] ауылынан.
* [[Филиппов Александр Павлович]] (1932—15.10.2011), [[Башҡортостан]]да тыуып, рус телендә ижад иткән шағир, прозаик, тәржемәсе һәм сценарист, 1965 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]], 1958 йылдан КПСС ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ шағирҙары|Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2004), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы]] лауреаты (1973), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры.
* [[Исхаҡова Фәриҙә Ғибат ҡыҙы]] (1937), [[мәҙәниәт]] өлкәһе хеҙмәткәре. 1958 йылдан Баймаҡ районы [[2-се Этҡол]] мәҙәниәт йорто директоры, 1980—1992 йылдарҙа китапхана мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974). Сығышы менән ошо райондың [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] ауылынан.
* [[Хәзиев Вәкил Ғәлимйән улы]] (1937—2015), тарихсы-архивсы, 1963—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Үҙәк дәүләт архивы хеҙмәткәре, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Жирова Екатерина Николаевна]] (1947), нефтехимик. 1966—2004 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] контролёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Аҡмола]] ҡалаһынан.
* [[Саитова Светлана Андреевна]] (1947—28.04.2017), [[Журналистика|журналист]]. 1977—2007 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең күп тиражлы гәзите хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәи киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2001). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан. 
* [[Чебыкина Валентина Михайловна]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. 1971 йылдан [[Мәсетле районы]]ның хәҙерге [[Оло Ыҡтамаҡ]] лицейы уҡытыусыһы, 1995 йылдан —директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2000), Рәсәй халыҡ мәғарифы отличнигы (1998). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Фәйзуллин Марат Рәйес улы]] ([[Татурас]]; 1982), [[музыка]]нт, композитор һәм музыкаль продюсер, тауыш режиссёры. Рәсәйҙә этник проекттарҙы үҫтереүсе. Рәсәй Композиторҙар союзы ағзаһы.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Кувыкин Степан Иванович]] (1903—16.09.1974), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]-[[нефть|нефтсе]]. 1942—1957 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]] начальнигы, 1965—1970 йылдарҙа [[СССР]] [[нефть]] сәнәғәте министры урынбаҫары. Техник фәндәр кандидаты (1957). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948),[[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). СССР-ҙың 3—6-сы саҡырылыш, РСФСР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Ике тапҡыр (1946, 1950) [[Сталин премияһы]] лауреаты. Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]) Балтай районы Алай ауылынан.
* [[Садиҡова Әҡлимә Ғариф ҡыҙы]] (1908—18.06.1993), театр артисы. 1933—1983 йылдарҙа [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған (1972), Башҡорт АССР‑ының халыҡ (1955) артисы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Никифоров Михаил Тихонович]] (1918—30.10.1993), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1936—1978 йылдарҙа [[Бүздәк районы]] «Бүздәк» совхозының тракторсыһы, шофёры, ферма мөдире, 1954—1978 йылдарҙа бүлексә идарасыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Сығышы менән ошо райондың Казанка ауылынан.
* [[Сергеев Василий Семенович]] (1923—1993), [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Терәпә]] ауылынан.
* [[Байбулов Дауыт Һаҙи улы]] (1928—3.06.2008), инженер. 1950 йылдан [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡарабаш (ҡала)|Ҡарабаш]] [[баҡыр]] иретеү комбинаты мастеры, өлкән мастеры, технологы, цех начальнигы урынбаҫары һәм цех начальнигы; 1961 йылдан — баш инженер, 1977—1989 йылдарҙа — комбинат директоры. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры. СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Иҫәнбәт]] ауылынан.
* [[Ғүмәров Вәрис Зыяҡай улы]] (1928—27.08.2007), табип-ғалим, йәмәғәтсе. 1970—1992 йылдарҙа [[Башҡортостан дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1992—2000 йылдарҙа «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәтенең әйҙәүсе мөхәррире. Медицина фәндәре кандидаты (1970). СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1996), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы. 
* [[Казанцев Дмитрий Александрович]] (1933—?), механизатор. 1963 йылдан [[Дүртөйлө]] технологик транспорт идаралығының цементлау агрегаты моторисы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Туймазы районы]]ның [[Үрге Троицк (Туймазы районы)|Үрге Троицк]] ауылынан.
* [[Рассадников Александр Михайлович]] (1933—?), ауыл хужалығы хеҙмәткәре 1955—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Рассвет» колхозы шофёры. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Бикеш (Баймаҡ районы)|Бикеш]] ауылынан.
* [[Ильясова Люциә Кәрим ҡыҙы]] (1938), педагог. 1963 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Иләс]], 1977—1993 йылдарҙа — [[Яңы Ергән]] мәктәбе уҡытыусыһы.  РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1985). Сығышы менән Иләс ауылынан. 
* [[Күҫәков Зиннәт Шәһит улы]] (1938—2015), [[Ейәнсура районы]] «Заветы Ильича» колхозының элекке зоотехнигы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған зоотехнигы.   
* [[Әхмәтйәнова Мөнирә Шәймәрҙән ҡыҙы]] (1938), [[китапхана]]сы. 1985 йылдан [[Туймазы]] ҡалаһының 2-се китапханаһы мөдире, 1985—1990 йылдарҙа ҡала үҙәк китапханаһының бүлек мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]] [[Райман (Туймазы районы)|Райман]] ауылынан.
* [[Рабухин Павел Семенович]] (1943), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 30-сы күпер төҙөү отрядының элекке директоры. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе. СССР-ҙың [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]], «Почёт Билдәһе», Башҡортостандың [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры. [[Өфө]] ҡалаһының почётлы гражданы.  
* [[Ишбирҙин Дамир Әхмәт улы]] (1948), [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1992—2010 йылдарҙа [[Салауат районы]] [[Арҡауыл ауыл Советы (Салауат районы)|Арҡауыл ауыл советы]] ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Мәсетле]] ауылынан.
* [[Вәкилә Ҡалмантаева]] (1948—5.02.2021), [[театр]] һәм кино артисы. 2002 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры]] актёры. 1976 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1993). 
* [[Шәрипова Илүсә Тимерғәли ҡыҙы]] (1948), педагог. 1977—2011 йылдарҙа [[Краснокама районы]] [[Николо-Берёзовка]] урта мәктәбенең һәм бер үк ваҡытта 1991 йылдан [[Нефтекама]]лағы 1-се лицейҙың рәсем уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Үрмәт]] ауылынан.
* [[Молчанов Александр Николаевич]] (1958), педагог, [[спорт]]сы. 1984 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының Балалар (үҫмерҙәр) техник ижад үҙәге педагогы. Радиоспорт буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы (2006), СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры. [[Ер|Донъя]] (2006) һәм [[Европа]] (1987—1988) чемпионы. Сығышы менән ошо ҡаланан. 
* [[Мөҙәрисова Нурия Ғәлихан ҡыҙы]] (1963), [[спорт]]сы. Ғәмәли‑хәрби күпбәйге (полиатлон) буйынса 1987—1991 йылдарҙа СССР-ҙың, 1992—1995 йылда Рәсәйҙең йыйылма командалары ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1996), Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1999). Күп тапҡырҙар Европа, СССР, РСФСР һәм Рәсәй чемпионы, шул кимәлдәге ярыштарҙың көмөш һәм бронза призёры. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ибраһимов Әхмәт Йосоп улы]] (1919—1977), педагог. 1962—1976 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* [[Михайлов Дмитрий Иванович]] (1919—5.12.2018), нефтсе, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың 6‑сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). РСФСР-ҙың атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1980), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған нефтсеһе (1965), [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1969).
* [[Белов Михаил Ипатович]] (1924—24.02.2015), СССР-ҙың хәрби хеҙмәткәре, десантсы, генерал-майор (1979). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм [[Венгрия]]лағы [[1956 йылғы мадьяр ихтилалы|1956 йылғы хәрби хәрәкәттәрҙә]] ҡатнашыусы. Юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы, хәрби фәндәр докторы (1968), профессор (1971). Тарихсы-мемуарсы. 1944 йылдан КПСС ағзаһы. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1956), ике 1‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944, 1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) һәм 3‑сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» (1975) ордендары кавалеры.
* [[Борисова Нинель Андреевна]] (1924—10.08.2019), [[фән|ғалим]]-невролог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1995). Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1973). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). 
* [[Пустарнаков Владимир Павлович]] (1924—19.07.2000), СССР һәм Рәсәй рәссамы. 1964 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1995), [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1993). 1‑се (1985) һәм 2‑се (1943) дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.
* [[Сәлимов Сәбих Мөхәмәҙиә улы]] (1929—22.12.1997), нефтехимик. 1957—1996 йылдарҙа хәҙерге «[[Башнефть-Өфөнефтехим]]» йәмғиәтенең өлкән операторы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1975). СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1972). 
* [[Чернов Виллий Васильевич]] (1939—25.05.2016), хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. [[Бәләбәй]] ҡалаһының почётлы гражданы (2012). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:7 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1706]]: Карло Чечере, [[Италия]] композиторы.
* [[1867]]: [[Мария Склодовская-Кюри]], ғалим-экспериментатор (физик, химик), педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре. Ике тапҡыр [[Нобель премияһы]] лауреаты.
* [[1879]]: [[Лев Троцкий]], [[Совет Рәсәйе]] сәйәсмәне.
* [[1901]]: Рина Зелёная, [[СССР]]-ҙың эстрада, театр һәм кино артисы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1970).
* [[1929]]: Эрик Кандель, [[АҠШ]] психиатры.
* [[1934]]: Марсель Сәлимйәнов, режиссёр, СССР-ҙың халыҡ артисы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:7 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1944]]: Рихард Зорге, [[СССР]] разведчигы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1964 — үлгәндән һуң).
* [[2000]]: Борис Заходер, СССР-ҙың балалар яҙыусыһы, шағир һәм тәржемәсе.
* [[2005]]: Михаил Гаспаров, СССР һәм [[Рәсәй]]-ҙең әҙәбиәт белгесе, академик, тәржемәсе.
* [[2005]]: Николай Трофимов, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1990).

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л07]]
[[Категория:7 ноябрь]]</text>
      <sha1>krbkmpz1hxlkz50f87ie3lsbun27t2t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308351</id>
      <parentid>1308339</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T06:57:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1308351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51712" sha1="6wzj3rfcmy93bwjrgth9s7aqtpt6fi1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''7 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 311-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 312-се). Йыл аҙағына тиклем 54 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Инуиттар көнө.
** [[Африка]] яҙыусылары көнө.
** Ир-егеттәр көнө (ноябрҙең беренсе шәмбеһе).
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Австралия}}: Ял көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: {{comment|Хеҙмәткә рәхмәтлек көнө|День трудовой благодарности}}.
* {{Флагификация|Бангладеш}}: Революция һәм теләктәшлек көнө.
* {{Беларусь}} [[Беларусь]]: Бөйөк Октябрь революцияһы көнө.
* {{Флагификация|Венгрия}}: Милли [[опера]] көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Тарих һәм ата-бабаларҙы хәтерләү көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Дуҫлыҡ һәм татыулыҡ көнө (1996—2004).
** {{comment|Айнытҡыс|Вытрезвитель}} көнө.
** Пейнтбол көнө.
** {{comment|Ҡойҡа|Холодец (Студень)}} көнө.
* {{Флагификация|СССР}}: Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы көнө (1918—1991).
** [[Мәскәү]]ҙең [[Ҡыҙыл майҙан]]ындағы 1941 йылғы хәрби парад көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Милли театр көнө.
* {{Флагификация|Тунис}}: Яңырыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Нотариус көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: [[Спорт]] [[Журналистика|журналистары]] көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Граждандар авиацияһы көнө.
* {{Флагификация|Грузия}}: Нотариус көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: [[Мәғлүмәт]] һәм матбуғат көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1917 йыл]]: [[Октябрь революцияһы|Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы]].
* [[1924 йыл]]: [[Өфө]]лә [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленинға]] һәйкәл асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1931 йыл]]: [[Асҡын районы|Асҡын район]] гәзитенең беренсе һаны баҫылып сыға. 
* [[1931 йыл]]: [[Нуриман районы|Нуриман район]] гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. 
* [[1936 йыл]]: [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]]нда тәүге продукция эшләп сығарыла.  
* [[1941йыл]]: [[Рәсәй]]ҙең хәрби дан көнө: Мәскәүҙең Ҡыҙыл майҙанында хәрби парад үткәрелә.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Әхмәров Ҡасим Закир улы]] (1900—11.2.1969), [[фән|ғалим]]-[[башҡорт теле]] [[тел ғилеме|белгесе]]. 1938—1969 йылдарҙа хәҙерге [[ТТӘИ|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] өлкән ғилми хеҙмәткәре, тел бүлеге мөдире. Филология фәндәре докторы (1963), профессор (1965).
* [[Мәмлиев Динәхмәт Нәбиулла улы]] (1905—1976), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], хужалыҡ эшмәкәре. 1949—1973 йылдарҙа «Череповецметаллургстрой» тресы идарасыһы. [[РСФСР]]-ҙың 6-сы сығарылыш (1963-1967) Юғары Советы депутаты, [[КПСС]]-тың XXIII съезы (1966) делегаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1958), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты. [[Вологда өлкәһе]] [[Череповец]] ҡалаһының почётлы гражданы (1967). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Алексеев Леонид Андреевич]] (1915—16.09.1980), [[театр]] рәссамы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1961—1980 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ рус драма театры]] рәссамы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1958). 
* [[Мелкумов Георгий Арташесович]] (1925), ғалим-табип-фтизиатр, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1978—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылға тиклем [[туберкулёз]] кафедраһы мөдире. 1978—2000 йылдарҙа Башҡортостан фтизиатрҙары йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1974). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1986), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1967). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән [[Сәмәрҡәнд]] ҡалаһынан.
* [[Секерин Александр Иванович]] (1925—25.01.1999), ғалим-[[тарих]]сы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1976—1994 йылдарҙа Силәбе дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1976 йылдан ижтимағи фәндәр кафедраһы, 1978—1979 йылдарҙа КПСС тарихы кафедраһы мөдире, 1982—1989 йылдарҙа фәнни коммунизм кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы. Тарих фәндәре докторы (1970), профессор (1971). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дыуан районы]] [[Дыуан (Дыуан районы)|Дыуан]] ауылынан.
* [[Әминев Мәхмүт Шәймәрҙән улы]] (1925–27.01.1984), хеҙмәт алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1949—1975 йылдарҙа [[Куйбышев тимер юлы]]ның Башҡортостан бүлексәһе Бензин станцияһының вагон депоһы эшсеһе, 1961 йылдан — бригадир. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959). [[СССР]]-ҙың почётлы тимер юлсыһы.
* [[Муллағәлләмов Марат Сабит улы]] (1930), [[КПСС|партия]], [[дәүләт]] һәм хужалыҡ органдары ветераны, йәмәғәт эшмәкәре. 1962 йылдан партия органдары хеҙмәткәре, 1965 йылдан — хеҙмәтсәндәр депутаттарының [[Стәрлетамаҡ]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1979—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары; 1997—2015 йылдарҙа Республика һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандары советы рәйесе. Башҡорт АССР-ының 8—12 се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре (2000), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1976, 1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2021) ордендары, [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]] (2010)  кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Сермән]] ауылынан.
* [[Камалова Лира Шәрип ҡыҙы]] (1935), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1960 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Бүребай]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1964 йылдан директор урынбаҫары, 1971 йылдан — директоры; 1985 йылдан [[Фатима Мостафина исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһы|Өфөнөң 20-се урта мәктәбе]] директоры, 1987 йылдан — Башҡортостан мәғариф хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү институтының тәрбиә эше кабинеты мөдире, 1993—2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның Квалификация күтәреү һәм һөнәри йәһәттән яңынан әҙерләү институты методисы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).
* [[Кәримова Роза Шәйхетдин ҡыҙы]] (1935), [[театр]] актёры. 1959—1989 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]], 1989—1995 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]] актёры. 1961 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1985), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1977) артисы.  
* [[Камилов Феликс Хөсәйен улы]] (1940), ғалим-[[Биохимия|биохимик]], юғары мәктәп эшмәкәре. 1988—1994 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] ректоры. Медицина фәндәре докторы (1977), профессор (1979), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның (1991) һәм Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (2001), Рәсәй Иҡтисад академияһының ғәмәли ағзаһы (2001). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2004) һәм Башҡорт АССР-ының (1991) атҡаҙанған фән эшмәкәре.
* [[Дубовский Анатолий Николаевич]] (1950), партия, дәүләт һәм хужалыҡ органдары ветераны, йәмәғәтсе. 1986—1990 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ның [[Калинин районы (Өфө)|Калинин районы]] Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары һәм рәйесе. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
* [[Хужина Рәйсә Гәрәй ҡыҙы]] (1950), хеҙмәт ветераны. 1980—2004 йылдарҙа [[Краснокама районы]]ның баш архитекторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы.
* [[Ямаева Лариса Әсхәт ҡыҙы]] (1955—5.01.2022), ғалим-[[тарих]]сы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1974—2003 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре. 2003 йылдан Көнсығыш иҡтисади юридик гуманитар академияһының Ватан тарихы кафедраһы мөдире, 2005 йылдан — тарих һәм хоҡуҡ факультеты деканы, 2006 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Гуманитар тикшеренеүҙәр институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 2008 йылдан  — бүлек мөдире. Тарих фәндәре докторы (2004). 
* [[Бәхтейәрова Клара Зәки ҡыҙы]] (1960), ғалим-невролог. 1990 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2008 йылдан — Республика тарҡау склероз үҙәге етәксеһе. Медицина фәндәре докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Күндерәк (Стәрлебаш районы)|Күндерәк]] ауылынан.
* [[Букеева Лилиә Раднер ҡыҙы]] (1965), эстрада йырсыһы. 1996 йылдан [[Татарстан]]дың [[Яр Саллы]] ҡалаһы «Энергетик» мәҙәниәт һарайы солисы. Башҡортостан (2021) һәм Татарстан (2016) Республикаларының атҡаҙанған артисы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Яблонский Всеволод Сергеевич]] (7.11.1901—2.05.1963), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1957—1963 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]]ның нефть һәм газ транспортлау һәм һаҡлау кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1946), профессор (1946). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1962). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1945).  
* [[Григорьев Иван Трофимович]] (1906—31.01.1984), [[Живопись|рәссам]]-график, [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. 1950—1960 йылдарҙа [[Чебоксар]] сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы, уҡыу-уҡытыу эштәре мөдире, директоры. Республика, төбәк, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Бөтә Рәсәй]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Бөтә Союз]] күргәҙмәләрендә ҡатнашыусы. [[Сыуашстан|Сыуаш АССР-ының]] атҡаҙанған рәссамы (1975). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]] [[Иван-Казанка]] ауылынан.
* [[Нәжиб Асанбаев]] ([[Асанбаев Николай Васильевич]]; 1921—28.03.2013), [[Журналистика|журналист]], драматург. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1954 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы]] (2006), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1977) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1983). 1-се (1945) һәм 2-се (1985) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1997) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2005) ордендары кавалеры.
* [[Бәширов Рив Миңлехан улы]] (1936—7.03.2023), инженер-механик-ғалим. 1963 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1967—1980 һәм 1984—2004 йылдарҙа машина-трактор паркын эксплуатациялау кафедраһы мөдире, 1980—1985 йылдарҙа ауыл хужалығын механизациялау факультеты деканы. Техник фәндәре докторы (1998), профессор (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы инженеры (1980), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1996). Дуҫлыҡ (1997) һәм Салауат Юлаев]] (2005) ордендары кавалеры.
* [[Рубцов Евгений Михайлович]] (1936), быяла эшләүсе. [[Салауатбыяла|«Салауатбыяла» заводы]]ның элекке быяла ҡайнатыусыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
* [[Ильясов Спартак Мөжәүир улы]] (1941—2.04.2022), комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары, [[ауыл хужалығы]] ветераны, яҙыусы, публицист, йәмәғәт эшмәкәре. 2012 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015), [[Мөхәмәтша Буранғолов]] исемендәге әҙәби премия лауреаты (2012).
* [[Хәйбуллин Рауил Йәләлетдин улы]] (1946—16.09.2011), ауыл хужалығы, партия, [[дәүләт]], хужалыҡ һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1980 йылдан [[КПСС]]-тың [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының икенсе секретары, 1987 йылдан халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе; 1989 йылдан РСФСР Министрҙар Советы Эштәр идаралығының төбәктәр сәйәсәте бүлеге белгесе; 1994 йылдан — Башҡортостан Республикаһының [[Мәскәү]]ҙәге Тулы хоҡуҡлы вәкиленең беренсе урынбаҫары; 1997—2003 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] башлығының беренсе урынбаҫары. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан.
* [[Аҡбашев Юлай Сафи улы]] (1951), муниципаль хеҙмәт ветераны. 2002—2015 йылдарҙа [[Ейәнсура районы]] халыҡ мәшғүллеге үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған социаль яҡлау хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Бикбова Нәжиә Сөләймән ҡыҙы]] (1951), мәғариф ветераны. [[Сибай]] ҡалаһы «Ирәндек» лицейының [[башҡорт теле]] һәм [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы, дәреслектәр авторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2003). 
* [[Ғәйфуллин Самат Нәзиф улы]] (1956), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, ғалим-стоматолог–ортопед. Өфө ҡалаһының 5-се стоматология поликлиникаһының баш табибы. Медицина фәндәре кандидаты (2010). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Иҫәнғолова Әлфиә Фәрүәз ҡыҙы]] (1966), педагог. 2001 йылдан Салауат белем һәм һөнәри технологиялар колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғәриф хеҙмәткәре (2015) һәм мәғариф отличнигы (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы]] [[Иҫке Сытырман]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Унасов Хажиәхмәт Ғәбиҙулла улы]] (1887—17.01.1921), [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1918—1919 йылдарҙа [[Башҡорт ғәскәре (1917—1919)|Башҡорт ғәскәре]] каптенармусы. [[Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы]] етәкселәренең береһе. 
* [[Мастрюков Степан Андреевич]] (1907-?), [[ВКП (б)|партия]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1946 йылдан [[ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары, еңел сәнәғәт бүлеге мөдире, 1951 йылдан Башҡорт АССР-ының еңел сәнәғәт министры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 4-се (1955-1959) 5-се (1959-1963) һәм алтынсы (1963-1967) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордены кавалеры.
* [[Ефимова Әминә Кәрим ҡыҙы]] (1917—18.11.2000), [[фән|ғалим]]-[[Органик химия|химик-органик]]. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967) һәм атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971)
* [[Емельянов Семён Иванович]] (1917—1999), [[Педагогика|педагог]]. [[Совет-фин һуғыштары|Совет-фин]] (1939—1940) һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. [[РСФСР]] һәм Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы (1989). 
* [[Йәнтилин Хәкимйән Һиҙиәт улы]] (1917—28.03.1972), механизатор. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1947—1972 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Сибай» совхозы шофёры, механигы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Кәрешкә (Баймаҡ районы)|Кәрешкә]] ауылынан.
* [[Попов Геннадий Петрович]] (1917—24.06.1976), юрист. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945), [[СССР]] Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Эске хеҙмәт подполковнигы. Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан. 
* [[Дроботов Дмитрий Яковлевич]] (1922—2019), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1949—1982 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Ҡыҙыл Байраҡ» колхозы веттехнигы, рәйес урынбаҫары, зоотехнигы һәм бригадиры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1978) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Атингән]] ауылынан.
* [[Ғәбитов Хәтип Ғәбит улы]] (1927—?), Бөйөк Ватан һуғышында һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1975—1990 йылдарҙа Магистраль газ үткәргестәрҙең [[Стәрлетамаҡ]] линия-производство идаралығының [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] газ бүлеү станцияһы операторы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Шәрип (Әбйәлил районы)|Шәрип]] ауылынан.
* [[Евченко Василий Акимович]] (1927—1.10.2008), механизатор. 1949 йылдан [[Мәләүез районы]] «Мәләүез» совхозы механизаторы, 1966—1987 йылдарҙа һыйыр малын үҫтереү буйынса оператор. [[СССР]]-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1981), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1975). Сығышы менән ошо райондың 1960-сы йылдар аҙағында бөткән Воздвиженка ауылынан.
* [[Рыленко Владимир Данилович]] (1927—1.06.2015), комсомол һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1957—1960 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары. 1960 йылдан Башҡорт АССР-ы эске эштәр министры урынбаҫары, 1962—1987 йылдарҙа эске эштәр министры, эске хеҙмәт генерал-лейтенанты (1975). СССР Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре, БАССР-ҙың атҡаҙанған юрисы. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1967, 1977) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1981) ордендары кавалеры. 
* [[Иҫәнаманов Мөхәмәт Ҡотлоғужа улы]] (1932—25.03.2009), механизатор, йәмәғәтсе. 1967 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозының бүлексә идарасыһы, 1976—1995 йылдарҙа — механизатор. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1969). Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш (1967— 1971) Юғары Советы депутаты. Сығышы менән ошо райондың [[Ғәле]] ауылынан.
* [[Филиппов Александр Павлович]] (1932—15.10.2011), [[Башҡортостан]]да тыуып, рус телендә ижад иткән шағир, прозаик, тәржемәсе һәм сценарист, 1965 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]], 1958 йылдан КПСС ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ шағирҙары|Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2004), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы]] лауреаты (1973), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры.
* [[Исхаҡова Фәриҙә Ғибат ҡыҙы]] (1937), [[мәҙәниәт]] өлкәһе хеҙмәткәре. 1958 йылдан Баймаҡ районы [[2-се Этҡол]] мәҙәниәт йорто директоры, 1980—1992 йылдарҙа китапхана мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974). Сығышы менән ошо райондың [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] ауылынан.
* [[Хәзиев Вәкил Ғәлимйән улы]] (1937—2015), тарихсы-архивсы, 1963—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Үҙәк дәүләт архивы хеҙмәткәре, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Жирова Екатерина Николаевна]] (1947), нефтехимик. 1966—2004 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] контролёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Аҡмола]] ҡалаһынан.
* [[Саитова Светлана Андреевна]] (1947—28.04.2017), [[Журналистика|журналист]]. 1977—2007 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең күп тиражлы гәзите хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәи киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2001). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан. 
* [[Чебыкина Валентина Михайловна]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. 1971 йылдан [[Мәсетле районы]]ның хәҙерге [[Оло Ыҡтамаҡ]] лицейы уҡытыусыһы, 1995 йылдан —директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2000), Рәсәй халыҡ мәғарифы отличнигы (1998). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Фәйзуллин Марат Рәйес улы]] ([[Татурас]]; 1982), [[музыка]]нт, композитор һәм музыкаль продюсер, тауыш режиссёры. Рәсәйҙә этник проекттарҙы үҫтереүсе. Рәсәй Композиторҙар союзы ағзаһы.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Кувыкин Степан Иванович]] (1903—16.09.1974), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]-[[нефть|нефтсе]]. 1942—1957 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]] начальнигы, 1965—1970 йылдарҙа [[СССР]] [[нефть]] сәнәғәте министры урынбаҫары. Техник фәндәр кандидаты (1957). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948),[[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). СССР-ҙың 3—6-сы саҡырылыш, РСФСР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Ике тапҡыр (1946, 1950) [[Сталин премияһы]] лауреаты. Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]) Балтай районы Алай ауылынан.
* [[Садиҡова Әҡлимә Ғариф ҡыҙы]] (1908—18.06.1993), театр артисы. 1933—1983 йылдарҙа [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған (1972), Башҡорт АССР‑ының халыҡ (1955) артисы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Никифоров Михаил Тихонович]] (1918—30.10.1993), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1936—1978 йылдарҙа [[Бүздәк районы]] «Бүздәк» совхозының тракторсыһы, шофёры, ферма мөдире, 1954—1978 йылдарҙа бүлексә идарасыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Сығышы менән ошо райондың Казанка ауылынан.
* [[Сергеев Василий Семенович]] (1923—1993), [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Терәпә]] ауылынан.
* [[Байбулов Дауыт Һаҙи улы]] (1928—3.06.2008), инженер. 1950 йылдан [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡарабаш (ҡала)|Ҡарабаш]] [[баҡыр]] иретеү комбинаты мастеры, өлкән мастеры, технологы, цех начальнигы урынбаҫары һәм цех начальнигы; 1961 йылдан — баш инженер, 1977—1989 йылдарҙа — комбинат директоры. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры. СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Иҫәнбәт]] ауылынан.
* [[Ғүмәров Вәрис Зыяҡай улы]] (1928—27.08.2007), табип-ғалим, йәмәғәтсе. 1970—1992 йылдарҙа [[Башҡортостан дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1992—2000 йылдарҙа «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәтенең әйҙәүсе мөхәррире. Медицина фәндәре кандидаты (1970). СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1996), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы. 
* [[Казанцев Дмитрий Александрович]] (1933—?), механизатор. 1963 йылдан [[Дүртөйлө]] технологик транспорт идаралығының цементлау агрегаты моторисы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Туймазы районы]]ның [[Үрге Троицк (Туймазы районы)|Үрге Троицк]] ауылынан.
* [[Рассадников Александр Михайлович]] (1933—?), ауыл хужалығы хеҙмәткәре 1955—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Рассвет» колхозы шофёры. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Бикеш (Баймаҡ районы)|Бикеш]] ауылынан.
* [[Ильясова Люциә Кәрим ҡыҙы]] (1938), педагог. 1963 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Иләс]], 1977—1993 йылдарҙа — [[Яңы Ергән]] мәктәбе уҡытыусыһы.  РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1985). Сығышы менән Иләс ауылынан. 
* [[Күҫәков Зиннәт Шәһит улы]] (1938—2015), [[Ейәнсура районы]] «Заветы Ильича» колхозының элекке зоотехнигы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған зоотехнигы.   
* [[Әхмәтйәнова Мөнирә Шәймәрҙән ҡыҙы]] (1938), [[китапхана]]сы. 1985 йылдан [[Туймазы]] ҡалаһының 2-се китапханаһы мөдире, 1985—1990 йылдарҙа ҡала үҙәк китапханаһының бүлек мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]] [[Райман (Туймазы районы)|Райман]] ауылынан.
* [[Рабухин Павел Семенович]] (1943), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 30-сы күпер төҙөү отрядының элекке директоры. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе. СССР-ҙың [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]], «Почёт Билдәһе», Башҡортостандың [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры. [[Өфө]] ҡалаһының почётлы гражданы.  
* [[Ишбирҙин Дамир Әхмәт улы]] (1948), [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1992—2010 йылдарҙа [[Салауат районы]] [[Арҡауыл ауыл Советы (Салауат районы)|Арҡауыл ауыл советы]] ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Мәсетле]] ауылынан.
* [[Вәкилә Ҡалмантаева]] (1948—5.02.2021), [[театр]] һәм кино артисы. 2002 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры]] актёры. 1976 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1993). 
* [[Шәрипова Илүсә Тимерғәли ҡыҙы]] (1948), педагог. 1977—2011 йылдарҙа [[Краснокама районы]] [[Николо-Берёзовка]] урта мәктәбенең һәм бер үк ваҡытта 1991 йылдан [[Нефтекама]]лағы 1-се лицейҙың рәсем уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Үрмәт]] ауылынан.
* [[Молчанов Александр Николаевич]] (1958), педагог, [[спорт]]сы. 1984 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының Балалар (үҫмерҙәр) техник ижад үҙәге педагогы. Радиоспорт буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы (2006), СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры. [[Ер|Донъя]] (2006) һәм [[Европа]] (1987—1988) чемпионы. Сығышы менән ошо ҡаланан. 
* [[Мөҙәрисова Нурия Ғәлихан ҡыҙы]] (1963), [[спорт]]сы. Ғәмәли‑хәрби күпбәйге (полиатлон) буйынса 1987—1991 йылдарҙа СССР-ҙың, 1992—1995 йылда Рәсәйҙең йыйылма командалары ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1996), Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1999). Күп тапҡырҙар Европа, СССР, РСФСР һәм Рәсәй чемпионы, шул кимәлдәге ярыштарҙың көмөш һәм бронза призёры. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ибраһимов Әхмәт Йосоп улы]] (1919—1977), педагог. 1962—1976 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* [[Михайлов Дмитрий Иванович]] (1919—5.12.2018), нефтсе, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың 6‑сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). РСФСР-ҙың атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1980), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған нефтсеһе (1965), [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1969).
* [[Белов Михаил Ипатович]] (1924—24.02.2015), СССР-ҙың хәрби хеҙмәткәре, десантсы, генерал-майор (1979). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм [[Венгрия]]лағы [[1956 йылғы мадьяр ихтилалы|1956 йылғы хәрби хәрәкәттәрҙә]] ҡатнашыусы. Юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы, хәрби фәндәр докторы (1968), профессор (1971). Тарихсы-мемуарсы. 1944 йылдан КПСС ағзаһы. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1956), ике 1‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944, 1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) һәм 3‑сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» (1975) ордендары кавалеры.
* [[Борисова Нинель Андреевна]] (1924—10.08.2019), [[фән|ғалим]]-невролог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1995). Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1973). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). 
* [[Пустарнаков Владимир Павлович]] (1924—19.07.2000), СССР һәм Рәсәй рәссамы. 1964 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1995), [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1993). 1‑се (1985) һәм 2‑се (1943) дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.
* [[Сәлимов Сәбих Мөхәмәҙиә улы]] (1929—22.12.1997), нефтехимик. 1957—1996 йылдарҙа хәҙерге «[[Башнефть-Өфөнефтехим]]» йәмғиәтенең өлкән операторы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1975). СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1972). 
* [[Чернов Виллий Васильевич]] (1939—25.05.2016), хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. [[Бәләбәй]] ҡалаһының почётлы гражданы (2012). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:7 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1706]]: Карло Чечере, [[Италия]] композиторы.
* [[1867]]: [[Мария Склодовская-Кюри]], ғалим-экспериментатор (физик, химик), педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре. Ике тапҡыр [[Нобель премияһы]] лауреаты.
* [[1879]]: [[Лев Троцкий]], [[Совет Рәсәйе]] сәйәсмәне.
* [[1901]]: Рина Зелёная, [[СССР]]-ҙың эстрада, театр һәм кино артисы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1970).
* [[1929]]: Эрик Кандель, [[АҠШ]] психиатры.
* [[1934]]: Марсель Сәлимйәнов, режиссёр, СССР-ҙың халыҡ артисы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:7 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1944]]: Рихард Зорге, [[СССР]] разведчигы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1964 — үлгәндән һуң).
* [[2000]]: Борис Заходер, СССР-ҙың балалар яҙыусыһы, шағир һәм тәржемәсе.
* [[2005]]: Михаил Гаспаров, СССР һәм [[Рәсәй]]-ҙең әҙәбиәт белгесе, академик, тәржемәсе.
* [[2005]]: Николай Трофимов, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1990).

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л07]]
[[Категория:7 ноябрь]]</text>
      <sha1>6wzj3rfcmy93bwjrgth9s7aqtpt6fi1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308352</id>
      <parentid>1308351</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T07:05:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1308352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51968" sha1="e2omdewqfvbbsjmpzv6rtiqnh6w0nig" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''7 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 311-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 312-се). Йыл аҙағына тиклем 54 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Инуиттар көнө.
** [[Африка]] яҙыусылары көнө.
** Ир-егеттәр көнө (ноябрҙең беренсе шәмбеһе).
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Австралия}}: Ял көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: {{comment|Хеҙмәткә рәхмәтлек көнө|День трудовой благодарности}}.
* {{Флагификация|Бангладеш}}: Революция һәм теләктәшлек көнө.
* {{Беларусь}} [[Беларусь]]: Бөйөк Октябрь революцияһы көнө.
* {{Флагификация|Венгрия}}: Милли [[опера]] көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Тарих һәм ата-бабаларҙы хәтерләү көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Дуҫлыҡ һәм татыулыҡ көнө (1996—2004).
** {{comment|Айнытҡыс|Вытрезвитель}} көнө.
** Пейнтбол көнө.
** {{comment|Ҡойҡа|Холодец (Студень)}} көнө.
* {{Флагификация|СССР}}: Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы көнө (1918—1991).
** [[Мәскәү]]ҙең [[Ҡыҙыл майҙан]]ындағы 1941 йылғы хәрби парад көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Милли театр көнө.
* {{Флагификация|Тунис}}: Яңырыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Нотариус көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: [[Спорт]] [[Журналистика|журналистары]] көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Граждандар авиацияһы көнө.
* {{Флагификация|Грузия}}: Нотариус көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: [[Мәғлүмәт]] һәм матбуғат көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1917 йыл]]: [[Октябрь революцияһы|Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы]].
* [[1924 йыл]]: [[Өфө]]лә [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленинға]] һәйкәл асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1931 йыл]]: [[Асҡын районы|Асҡын район]] гәзитенең беренсе һаны баҫылып сыға. 
* [[1931 йыл]]: [[Нуриман районы|Нуриман район]] гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. 
* [[1936 йыл]]: [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]]нда тәүге продукция эшләп сығарыла.  
* [[1941йыл]]: [[Рәсәй]]ҙең хәрби дан көнө: Мәскәүҙең Ҡыҙыл майҙанында хәрби парад үткәрелә.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Әхмәров Ҡасим Закир улы]] (1900—11.2.1969), [[фән|ғалим]]-[[башҡорт теле]] [[тел ғилеме|белгесе]]. 1938—1969 йылдарҙа хәҙерге [[ТТӘИ|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] өлкән ғилми хеҙмәткәре, тел бүлеге мөдире. Филология фәндәре докторы (1963), профессор (1965).
* [[Мәмлиев Динәхмәт Нәбиулла улы]] (1905—1976), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], хужалыҡ эшмәкәре. 1949—1973 йылдарҙа «Череповецметаллургстрой» тресы идарасыһы. [[РСФСР]]-ҙың 6-сы сығарылыш (1963-1967) Юғары Советы депутаты, [[КПСС]]-тың XXIII съезы (1966) делегаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1958), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты. [[Вологда өлкәһе]] [[Череповец]] ҡалаһының почётлы гражданы (1967). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Алексеев Леонид Андреевич]] (1915—16.09.1980), [[театр]] рәссамы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1961—1980 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ рус драма театры]] рәссамы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1958). 
* [[Мелкумов Георгий Арташесович]] (1925), ғалим-табип-фтизиатр, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1978—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылға тиклем [[туберкулёз]] кафедраһы мөдире. 1978—2000 йылдарҙа Башҡортостан фтизиатрҙары йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1974). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1986), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1967). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән [[Сәмәрҡәнд]] ҡалаһынан.
* [[Секерин Александр Иванович]] (1925—25.01.1999), ғалим-[[тарих]]сы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1976—1994 йылдарҙа Силәбе дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1976 йылдан ижтимағи фәндәр кафедраһы, 1978—1979 йылдарҙа КПСС тарихы кафедраһы мөдире, 1982—1989 йылдарҙа фәнни коммунизм кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы. Тарих фәндәре докторы (1970), профессор (1971). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дыуан районы]] [[Дыуан (Дыуан районы)|Дыуан]] ауылынан.
* [[Әминев Мәхмүт Шәймәрҙән улы]] (1925–27.01.1984), хеҙмәт алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1949—1975 йылдарҙа [[Куйбышев тимер юлы]]ның Башҡортостан бүлексәһе Бензин станцияһының вагон депоһы эшсеһе, 1961 йылдан — бригадир. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959). [[СССР]]-ҙың почётлы тимер юлсыһы.
* [[Муллағәлләмов Марат Сабит улы]] (1930), [[КПСС|партия]], [[дәүләт]] һәм хужалыҡ органдары ветераны, йәмәғәт эшмәкәре. 1962 йылдан партия органдары хеҙмәткәре, 1965 йылдан — хеҙмәтсәндәр депутаттарының [[Стәрлетамаҡ]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1979—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары; 1997—2015 йылдарҙа Республика һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандары советы рәйесе. Башҡорт АССР-ының 8—12 се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре (2000), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1976, 1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2021) ордендары, [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]] (2010)  кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Сермән]] ауылынан.
* [[Камалова Лира Шәрип ҡыҙы]] (1935), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1960 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Бүребай]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1964 йылдан директор урынбаҫары, 1971 йылдан — директоры; 1985 йылдан [[Фатима Мостафина исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһы|Өфөнөң 20-се урта мәктәбе]] директоры, 1987 йылдан — Башҡортостан мәғариф хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү институтының тәрбиә эше кабинеты мөдире, 1993—2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның Квалификация күтәреү һәм һөнәри йәһәттән яңынан әҙерләү институты методисы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).
* [[Кәримова Роза Шәйхетдин ҡыҙы]] (1935), [[театр]] актёры. 1959—1989 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]], 1989—1995 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]] актёры. 1961 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1985), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1977) артисы.  
* [[Камилов Феликс Хөсәйен улы]] (1940), ғалим-[[Биохимия|биохимик]], юғары мәктәп эшмәкәре. 1988—1994 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] ректоры. Медицина фәндәре докторы (1977), профессор (1979), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның (1991) һәм Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (2001), Рәсәй Иҡтисад академияһының ғәмәли ағзаһы (2001). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2004) һәм Башҡорт АССР-ының (1991) атҡаҙанған фән эшмәкәре.
* [[Дубовский Анатолий Николаевич]] (1950), партия, дәүләт һәм хужалыҡ органдары ветераны, йәмәғәтсе. 1986—1990 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ның [[Калинин районы (Өфө)|Калинин районы]] Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары һәм рәйесе. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
* [[Хужина Рәйсә Гәрәй ҡыҙы]] (1950), хеҙмәт ветераны. 1980—2004 йылдарҙа [[Краснокама районы]]ның баш архитекторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы.
* [[Ямаева Лариса Әсхәт ҡыҙы]] (1955—5.01.2022), ғалим-[[тарих]]сы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1974—2003 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре. 2003 йылдан Көнсығыш иҡтисади юридик гуманитар академияһының Ватан тарихы кафедраһы мөдире, 2005 йылдан — тарих һәм хоҡуҡ факультеты деканы, 2006 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Гуманитар тикшеренеүҙәр институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 2008 йылдан  — бүлек мөдире. Тарих фәндәре докторы (2004). 
* [[Бәхтейәрова Клара Зәки ҡыҙы]] (1960), ғалим-невролог. 1990 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2008 йылдан — Республика тарҡау склероз үҙәге етәксеһе. Медицина фәндәре докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Күндерәк (Стәрлебаш районы)|Күндерәк]] ауылынан.
* [[Букеева Лилиә Раднер ҡыҙы]] (1965), эстрада йырсыһы. 1996 йылдан [[Татарстан]]дың [[Яр Саллы]] ҡалаһы «Энергетик» мәҙәниәт һарайы солисы. Башҡортостан (2021) һәм Татарстан (2016) Республикаларының атҡаҙанған артисы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Яблонский Всеволод Сергеевич]] (7.11.1901—2.05.1963), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1957—1963 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]]ның нефть һәм газ транспортлау һәм һаҡлау кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1946), профессор (1946). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1962). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1945).  
* [[Григорьев Иван Трофимович]] (1906—31.01.1984), [[Живопись|рәссам]]-график, [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. 1950—1960 йылдарҙа [[Чебоксар]] сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы, уҡыу-уҡытыу эштәре мөдире, директоры. Республика, төбәк, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Бөтә Рәсәй]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Бөтә Союз]] күргәҙмәләрендә ҡатнашыусы. [[Сыуашстан|Сыуаш АССР-ының]] атҡаҙанған рәссамы (1975). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]] [[Иван-Казанка]] ауылынан.
* [[Нәжиб Асанбаев]] ([[Асанбаев Николай Васильевич]]; 1921—28.03.2013), [[Журналистика|журналист]], драматург. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1954 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы]] (2006), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1977) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1983). 1-се (1945) һәм 2-се (1985) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1997) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2005) ордендары кавалеры.
* [[Бәширов Рив Миңлехан улы]] (1936—7.03.2023), инженер-механик-ғалим. 1963 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1967—1980 һәм 1984—2004 йылдарҙа машина-трактор паркын эксплуатациялау кафедраһы мөдире, 1980—1985 йылдарҙа ауыл хужалығын механизациялау факультеты деканы. Техник фәндәре докторы (1998), профессор (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы инженеры (1980), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1996). Дуҫлыҡ (1997) һәм Салауат Юлаев]] (2005) ордендары кавалеры.
* [[Рубцов Евгений Михайлович]] (1936), быяла эшләүсе. [[Салауатбыяла|«Салауатбыяла» заводы]]ның элекке быяла ҡайнатыусыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
* [[Ильясов Спартак Мөжәүир улы]] (1941—2.04.2022), [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]] һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары, [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, яҙыусы, публицист, йәмәғәтсе. 2012 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015), [[Мөхәмәтша Буранғолов]] исемендәге әҙәби премия лауреаты (2012).
* [[Хәйбуллин Рауил Йәләлетдин улы]] (1946—16.09.2011), ауыл хужалығы, партия, [[дәүләт]], хужалыҡ һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1980 йылдан [[КПСС]]-тың [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының икенсе секретары, 1987 йылдан халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе; 1989 йылдан РСФСР Министрҙар Советы Эштәр идаралығының төбәктәр сәйәсәте бүлеге белгесе; 1994 йылдан — Башҡортостан Республикаһының [[Мәскәү]]ҙәге Тулы хоҡуҡлы вәкиленең беренсе урынбаҫары; 1997—2003 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] башлығының беренсе урынбаҫары. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан.
* [[Аҡбашев Юлай Сафи улы]] (1951), муниципаль хеҙмәт ветераны. 2002—2015 йылдарҙа [[Ейәнсура районы]] халыҡ мәшғүллеге үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған социаль яҡлау хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Бикбова Нәжиә Сөләймән ҡыҙы]] (1951), мәғариф ветераны. [[Сибай]] ҡалаһы «Ирәндек» лицейының [[башҡорт теле]] һәм [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы, дәреслектәр авторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2003). 
* [[Ғәйфуллин Самат Нәзиф улы]] (1956), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, ғалим-стоматолог–ортопед. Өфө ҡалаһының 5-се стоматология поликлиникаһының баш табибы. Медицина фәндәре кандидаты (2010). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Иҫәнғолова Әлфиә Фәрүәз ҡыҙы]] (1966), педагог. 2001 йылдан Салауат белем һәм һөнәри технологиялар колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғәриф хеҙмәткәре (2015) һәм мәғариф отличнигы (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы]] [[Иҫке Сытырман]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Унасов Хажиәхмәт Ғәбиҙулла улы]] (1887—17.01.1921), [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1918—1919 йылдарҙа [[Башҡорт ғәскәре (1917—1919)|Башҡорт ғәскәре]] каптенармусы. [[Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы]] етәкселәренең береһе. 
* [[Мастрюков Степан Андреевич]] (1907-?), [[ВКП (б)|партия]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1946 йылдан [[ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары, еңел сәнәғәт бүлеге мөдире, 1951 йылдан Башҡорт АССР-ының еңел сәнәғәт министры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 4-се (1955-1959) 5-се (1959-1963) һәм алтынсы (1963-1967) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордены кавалеры.
* [[Ефимова Әминә Кәрим ҡыҙы]] (1917—18.11.2000), [[фән|ғалим]]-[[Органик химия|химик-органик]]. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967) һәм атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971)
* [[Емельянов Семён Иванович]] (1917—1999), [[Педагогика|педагог]]. [[Совет-фин һуғыштары|Совет-фин]] (1939—1940) һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. [[РСФСР]] һәм Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы (1989). 
* [[Йәнтилин Хәкимйән Һиҙиәт улы]] (1917—28.03.1972), механизатор. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1947—1972 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Сибай» совхозы шофёры, механигы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Кәрешкә (Баймаҡ районы)|Кәрешкә]] ауылынан.
* [[Попов Геннадий Петрович]] (1917—24.06.1976), юрист. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945), [[СССР]] Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Эске хеҙмәт подполковнигы. Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан. 
* [[Дроботов Дмитрий Яковлевич]] (1922—2019), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1949—1982 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Ҡыҙыл Байраҡ» колхозы веттехнигы, рәйес урынбаҫары, зоотехнигы һәм бригадиры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1978) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Атингән]] ауылынан.
* [[Ғәбитов Хәтип Ғәбит улы]] (1927—?), Бөйөк Ватан һуғышында һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1975—1990 йылдарҙа Магистраль газ үткәргестәрҙең [[Стәрлетамаҡ]] линия-производство идаралығының [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] газ бүлеү станцияһы операторы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Шәрип (Әбйәлил районы)|Шәрип]] ауылынан.
* [[Евченко Василий Акимович]] (1927—1.10.2008), механизатор. 1949 йылдан [[Мәләүез районы]] «Мәләүез» совхозы механизаторы, 1966—1987 йылдарҙа һыйыр малын үҫтереү буйынса оператор. [[СССР]]-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1981), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1975). Сығышы менән ошо райондың 1960-сы йылдар аҙағында бөткән Воздвиженка ауылынан.
* [[Рыленко Владимир Данилович]] (1927—1.06.2015), комсомол һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1957—1960 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары. 1960 йылдан Башҡорт АССР-ы эске эштәр министры урынбаҫары, 1962—1987 йылдарҙа эске эштәр министры, эске хеҙмәт генерал-лейтенанты (1975). СССР Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре, БАССР-ҙың атҡаҙанған юрисы. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1967, 1977) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1981) ордендары кавалеры. 
* [[Иҫәнаманов Мөхәмәт Ҡотлоғужа улы]] (1932—25.03.2009), механизатор, йәмәғәтсе. 1967 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозының бүлексә идарасыһы, 1976—1995 йылдарҙа — механизатор. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1969). Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш (1967— 1971) Юғары Советы депутаты. Сығышы менән ошо райондың [[Ғәле]] ауылынан.
* [[Филиппов Александр Павлович]] (1932—15.10.2011), [[Башҡортостан]]да тыуып, рус телендә ижад иткән шағир, прозаик, тәржемәсе һәм сценарист, 1965 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]], 1958 йылдан КПСС ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ шағирҙары|Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2004), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы]] лауреаты (1973), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры.
* [[Исхаҡова Фәриҙә Ғибат ҡыҙы]] (1937), [[мәҙәниәт]] өлкәһе хеҙмәткәре. 1958 йылдан Баймаҡ районы [[2-се Этҡол]] мәҙәниәт йорто директоры, 1980—1992 йылдарҙа китапхана мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974). Сығышы менән ошо райондың [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] ауылынан.
* [[Хәзиев Вәкил Ғәлимйән улы]] (1937—2015), тарихсы-архивсы, 1963—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Үҙәк дәүләт архивы хеҙмәткәре, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Жирова Екатерина Николаевна]] (1947), нефтехимик. 1966—2004 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] контролёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Аҡмола]] ҡалаһынан.
* [[Саитова Светлана Андреевна]] (1947—28.04.2017), [[Журналистика|журналист]]. 1977—2007 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең күп тиражлы гәзите хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәи киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2001). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан. 
* [[Чебыкина Валентина Михайловна]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. 1971 йылдан [[Мәсетле районы]]ның хәҙерге [[Оло Ыҡтамаҡ]] лицейы уҡытыусыһы, 1995 йылдан —директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2000), Рәсәй халыҡ мәғарифы отличнигы (1998). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Фәйзуллин Марат Рәйес улы]] ([[Татурас]]; 1982), [[музыка]]нт, композитор һәм музыкаль продюсер, тауыш режиссёры. Рәсәйҙә этник проекттарҙы үҫтереүсе. Рәсәй Композиторҙар союзы ағзаһы.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Кувыкин Степан Иванович]] (1903—16.09.1974), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]-[[нефть|нефтсе]]. 1942—1957 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]] начальнигы, 1965—1970 йылдарҙа [[СССР]] [[нефть]] сәнәғәте министры урынбаҫары. Техник фәндәр кандидаты (1957). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948),[[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). СССР-ҙың 3—6-сы саҡырылыш, РСФСР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Ике тапҡыр (1946, 1950) [[Сталин премияһы]] лауреаты. Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]) Балтай районы Алай ауылынан.
* [[Садиҡова Әҡлимә Ғариф ҡыҙы]] (1908—18.06.1993), театр артисы. 1933—1983 йылдарҙа [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған (1972), Башҡорт АССР‑ының халыҡ (1955) артисы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Никифоров Михаил Тихонович]] (1918—30.10.1993), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1936—1978 йылдарҙа [[Бүздәк районы]] «Бүздәк» совхозының тракторсыһы, шофёры, ферма мөдире, 1954—1978 йылдарҙа бүлексә идарасыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Сығышы менән ошо райондың Казанка ауылынан.
* [[Сергеев Василий Семенович]] (1923—1993), [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Терәпә]] ауылынан.
* [[Байбулов Дауыт Һаҙи улы]] (1928—3.06.2008), инженер. 1950 йылдан [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡарабаш (ҡала)|Ҡарабаш]] [[баҡыр]] иретеү комбинаты мастеры, өлкән мастеры, технологы, цех начальнигы урынбаҫары һәм цех начальнигы; 1961 йылдан — баш инженер, 1977—1989 йылдарҙа — комбинат директоры. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры. СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Иҫәнбәт]] ауылынан.
* [[Ғүмәров Вәрис Зыяҡай улы]] (1928—27.08.2007), табип-ғалим, йәмәғәтсе. 1970—1992 йылдарҙа [[Башҡортостан дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1992—2000 йылдарҙа «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәтенең әйҙәүсе мөхәррире. Медицина фәндәре кандидаты (1970). СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1996), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы. 
* [[Казанцев Дмитрий Александрович]] (1933—?), механизатор. 1963 йылдан [[Дүртөйлө]] технологик транспорт идаралығының цементлау агрегаты моторисы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Туймазы районы]]ның [[Үрге Троицк (Туймазы районы)|Үрге Троицк]] ауылынан.
* [[Рассадников Александр Михайлович]] (1933—?), ауыл хужалығы хеҙмәткәре 1955—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Рассвет» колхозы шофёры. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Бикеш (Баймаҡ районы)|Бикеш]] ауылынан.
* [[Ильясова Люциә Кәрим ҡыҙы]] (1938), педагог. 1963 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Иләс]], 1977—1993 йылдарҙа — [[Яңы Ергән]] мәктәбе уҡытыусыһы.  РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1985). Сығышы менән Иләс ауылынан. 
* [[Күҫәков Зиннәт Шәһит улы]] (1938—2015), [[Ейәнсура районы]] «Заветы Ильича» колхозының элекке зоотехнигы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған зоотехнигы.   
* [[Әхмәтйәнова Мөнирә Шәймәрҙән ҡыҙы]] (1938), [[китапхана]]сы. 1985 йылдан [[Туймазы]] ҡалаһының 2-се китапханаһы мөдире, 1985—1990 йылдарҙа ҡала үҙәк китапханаһының бүлек мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]] [[Райман (Туймазы районы)|Райман]] ауылынан.
* [[Рабухин Павел Семенович]] (1943), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 30-сы күпер төҙөү отрядының элекке директоры. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе. СССР-ҙың [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]], «Почёт Билдәһе», Башҡортостандың [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры. [[Өфө]] ҡалаһының почётлы гражданы.  
* [[Ишбирҙин Дамир Әхмәт улы]] (1948), [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1992—2010 йылдарҙа [[Салауат районы]] [[Арҡауыл ауыл Советы (Салауат районы)|Арҡауыл ауыл советы]] ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Мәсетле]] ауылынан.
* [[Вәкилә Ҡалмантаева]] (1948—5.02.2021), [[театр]] һәм кино артисы. 2002 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры]] актёры. 1976 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1993). 
* [[Шәрипова Илүсә Тимерғәли ҡыҙы]] (1948), педагог. 1977—2011 йылдарҙа [[Краснокама районы]] [[Николо-Берёзовка]] урта мәктәбенең һәм бер үк ваҡытта 1991 йылдан [[Нефтекама]]лағы 1-се лицейҙың рәсем уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Үрмәт]] ауылынан.
* [[Молчанов Александр Николаевич]] (1958), педагог, [[спорт]]сы. 1984 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының Балалар (үҫмерҙәр) техник ижад үҙәге педагогы. Радиоспорт буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы (2006), СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры. [[Ер|Донъя]] (2006) һәм [[Европа]] (1987—1988) чемпионы. Сығышы менән ошо ҡаланан. 
* [[Мөҙәрисова Нурия Ғәлихан ҡыҙы]] (1963), [[спорт]]сы. Ғәмәли‑хәрби күпбәйге (полиатлон) буйынса 1987—1991 йылдарҙа СССР-ҙың, 1992—1995 йылда Рәсәйҙең йыйылма командалары ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1996), Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1999). Күп тапҡырҙар Европа, СССР, РСФСР һәм Рәсәй чемпионы, шул кимәлдәге ярыштарҙың көмөш һәм бронза призёры. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ибраһимов Әхмәт Йосоп улы]] (1919—1977), педагог. 1962—1976 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* [[Михайлов Дмитрий Иванович]] (1919—5.12.2018), нефтсе, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың 6‑сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). РСФСР-ҙың атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1980), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған нефтсеһе (1965), [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1969).
* [[Белов Михаил Ипатович]] (1924—24.02.2015), СССР-ҙың хәрби хеҙмәткәре, десантсы, генерал-майор (1979). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм [[Венгрия]]лағы [[1956 йылғы мадьяр ихтилалы|1956 йылғы хәрби хәрәкәттәрҙә]] ҡатнашыусы. Юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы, хәрби фәндәр докторы (1968), профессор (1971). Тарихсы-мемуарсы. 1944 йылдан КПСС ағзаһы. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1956), ике 1‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944, 1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) һәм 3‑сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» (1975) ордендары кавалеры.
* [[Борисова Нинель Андреевна]] (1924—10.08.2019), [[фән|ғалим]]-невролог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1995). Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1973). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). 
* [[Пустарнаков Владимир Павлович]] (1924—19.07.2000), СССР һәм Рәсәй рәссамы. 1964 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1995), [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1993). 1‑се (1985) һәм 2‑се (1943) дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.
* [[Сәлимов Сәбих Мөхәмәҙиә улы]] (1929—22.12.1997), нефтехимик. 1957—1996 йылдарҙа хәҙерге «[[Башнефть-Өфөнефтехим]]» йәмғиәтенең өлкән операторы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1975). СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1972). 
* [[Чернов Виллий Васильевич]] (1939—25.05.2016), хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. [[Бәләбәй]] ҡалаһының почётлы гражданы (2012). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:7 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1706]]: Карло Чечере, [[Италия]] композиторы.
* [[1867]]: [[Мария Склодовская-Кюри]], ғалим-экспериментатор (физик, химик), педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре. Ике тапҡыр [[Нобель премияһы]] лауреаты.
* [[1879]]: [[Лев Троцкий]], [[Совет Рәсәйе]] сәйәсмәне.
* [[1901]]: Рина Зелёная, [[СССР]]-ҙың эстрада, театр һәм кино артисы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1970).
* [[1929]]: Эрик Кандель, [[АҠШ]] психиатры.
* [[1934]]: Марсель Сәлимйәнов, режиссёр, СССР-ҙың халыҡ артисы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:7 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1944]]: Рихард Зорге, [[СССР]] разведчигы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1964 — үлгәндән һуң).
* [[2000]]: Борис Заходер, СССР-ҙың балалар яҙыусыһы, шағир һәм тәржемәсе.
* [[2005]]: Михаил Гаспаров, СССР һәм [[Рәсәй]]-ҙең әҙәбиәт белгесе, академик, тәржемәсе.
* [[2005]]: Николай Трофимов, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1990).

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л07]]
[[Категория:7 ноябрь]]</text>
      <sha1>e2omdewqfvbbsjmpzv6rtiqnh6w0nig</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308358</id>
      <parentid>1308352</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T08:50:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу, күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1308358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52144" sha1="22hqt9iqttf0b5tt9k0mtmcwh6i3bur" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''7 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 311-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 312-се). Йыл аҙағына тиклем 54 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Инуиттар көнө.
** [[Африка]] яҙыусылары көнө.
** Ир-егеттәр көнө (ноябрҙең беренсе шәмбеһе).
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Австралия}}: Ял көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: {{comment|Хеҙмәткә рәхмәтлек көнө|День трудовой благодарности}}.
* {{Флагификация|Бангладеш}}: Революция һәм теләктәшлек көнө.
* {{Беларусь}} [[Беларусь]]: Бөйөк Октябрь революцияһы көнө.
* {{Флагификация|Венгрия}}: Милли [[опера]] көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Тарих һәм ата-бабаларҙы хәтерләү көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Дуҫлыҡ һәм татыулыҡ көнө (1996—2004).
** {{comment|Айнытҡыс|Вытрезвитель}} көнө.
** Пейнтбол көнө.
** {{comment|Ҡойҡа|Холодец (Студень)}} көнө.
* {{Флагификация|СССР}}: Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы көнө (1918—1991).
** [[Мәскәү]]ҙең [[Ҡыҙыл майҙан]]ындағы 1941 йылғы хәрби парад көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Милли театр көнө.
* {{Флагификация|Тунис}}: Яңырыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Нотариус көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: [[Спорт]] [[Журналистика|журналистары]] көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Граждандар авиацияһы көнө.
* {{Флагификация|Грузия}}: Нотариус көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: [[Мәғлүмәт]] һәм матбуғат көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1917 йыл]]: [[Октябрь революцияһы|Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы]].
* [[1924 йыл]]: [[Өфө]]лә [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленинға]] һәйкәл асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1931 йыл]]: [[Асҡын районы|Асҡын район]] гәзитенең беренсе һаны баҫылып сыға. 
* [[1931 йыл]]: [[Нуриман районы|Нуриман район]] гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. 
* [[1936 йыл]]: [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]]нда тәүге продукция эшләп сығарыла.  
* [[1941йыл]]: [[Рәсәй]]ҙең хәрби дан көнө: Мәскәүҙең Ҡыҙыл майҙанында хәрби парад үткәрелә.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Әхмәров Ҡасим Закир улы]] (1900—11.2.1969), [[фән|ғалим]]-[[башҡорт теле]] [[тел ғилеме|белгесе]]. 1938—1969 йылдарҙа хәҙерге [[ТТӘИ|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] өлкән ғилми хеҙмәткәре, тел бүлеге мөдире. Филология фәндәре докторы (1963), профессор (1965).
* [[Мәмлиев Динәхмәт Нәбиулла улы]] (1905—1976), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], хужалыҡ эшмәкәре. 1949—1973 йылдарҙа «Череповецметаллургстрой» тресы идарасыһы. [[РСФСР]]-ҙың 6-сы сығарылыш (1963-1967) Юғары Советы депутаты, [[КПСС]]-тың XXIII съезы (1966) делегаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1958), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты. [[Вологда өлкәһе]] [[Череповец]] ҡалаһының почётлы гражданы (1967). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Алексеев Леонид Андреевич]] (1915—16.09.1980), [[театр]] рәссамы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1961—1980 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ рус драма театры]] рәссамы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1958). 
* [[Мелкумов Георгий Арташесович]] (1925), ғалим-табип-фтизиатр, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1978—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылға тиклем [[туберкулёз]] кафедраһы мөдире. 1978—2000 йылдарҙа Башҡортостан фтизиатрҙары йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1974). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1986), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1967). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән [[Сәмәрҡәнд]] ҡалаһынан.
* [[Секерин Александр Иванович]] (1925—25.01.1999), ғалим-[[тарих]]сы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1976—1994 йылдарҙа Силәбе дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1976 йылдан ижтимағи фәндәр кафедраһы, 1978—1979 йылдарҙа КПСС тарихы кафедраһы мөдире, 1982—1989 йылдарҙа фәнни коммунизм кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы. Тарих фәндәре докторы (1970), профессор (1971). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дыуан районы]] [[Дыуан (Дыуан районы)|Дыуан]] ауылынан.
* [[Әминев Мәхмүт Шәймәрҙән улы]] (1925–27.01.1984), хеҙмәт алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1949—1975 йылдарҙа [[Куйбышев тимер юлы]]ның Башҡортостан бүлексәһе Бензин станцияһының вагон депоһы эшсеһе, 1961 йылдан — бригадир. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959). [[СССР]]-ҙың почётлы тимер юлсыһы.
* [[Муллағәлләмов Марат Сабит улы]] (1930), [[КПСС|партия]], [[дәүләт]] һәм хужалыҡ органдары ветераны, йәмәғәт эшмәкәре. 1962 йылдан партия органдары хеҙмәткәре, 1965 йылдан — хеҙмәтсәндәр депутаттарының [[Стәрлетамаҡ]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1979—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары; 1997—2015 йылдарҙа Республика һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандары советы рәйесе. Башҡорт АССР-ының 8—12 се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре (2000), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1976, 1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2021) ордендары, [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]] (2010)  кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Сермән]] ауылынан.
* [[Камалова Лира Шәрип ҡыҙы]] (1935), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1960 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Бүребай]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1964 йылдан директор урынбаҫары, 1971 йылдан — директоры; 1985 йылдан [[Фатима Мостафина исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһы|Өфөнөң 20-се урта мәктәбе]] директоры, 1987 йылдан — Башҡортостан мәғариф хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү институтының тәрбиә эше кабинеты мөдире, 1993—2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның Квалификация күтәреү һәм һөнәри йәһәттән яңынан әҙерләү институты методисы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).
* [[Кәримова Роза Шәйхетдин ҡыҙы]] (1935), [[театр]] актёры. 1959—1989 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]], 1989—1995 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]] актёры. 1961 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1985), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1977) артисы.  
* [[Камилов Феликс Хөсәйен улы]] (1940), ғалим-[[Биохимия|биохимик]], юғары мәктәп эшмәкәре. 1988—1994 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] ректоры. Медицина фәндәре докторы (1977), профессор (1979), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның (1991) һәм Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (2001), Рәсәй Иҡтисад академияһының ғәмәли ағзаһы (2001). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2004) һәм Башҡорт АССР-ының (1991) атҡаҙанған фән эшмәкәре.
* [[Дубовский Анатолий Николаевич]] (1950), партия, дәүләт һәм хужалыҡ органдары ветераны, йәмәғәтсе. 1986—1990 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ның [[Калинин районы (Өфө)|Калинин районы]] Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары һәм рәйесе. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
* [[Хужина Рәйсә Гәрәй ҡыҙы]] (1950), хеҙмәт ветераны. 1980—2004 йылдарҙа [[Краснокама районы]]ның баш архитекторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы.
* [[Ямаева Лариса Әсхәт ҡыҙы]] (1955—5.01.2022), ғалим-[[тарих]]сы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1974—2003 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре. 2003 йылдан Көнсығыш иҡтисади юридик гуманитар академияһының Ватан тарихы кафедраһы мөдире, 2005 йылдан — тарих һәм хоҡуҡ факультеты деканы, 2006 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Гуманитар тикшеренеүҙәр институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 2008 йылдан  — бүлек мөдире. Тарих фәндәре докторы (2004). 
* [[Бәхтейәрова Клара Зәки ҡыҙы]] (1960), ғалим-невролог. 1990 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2008 йылдан — Республика тарҡау склероз үҙәге етәксеһе. Медицина фәндәре докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Күндерәк (Стәрлебаш районы)|Күндерәк]] ауылынан.
* [[Букеева Лилиә Раднер ҡыҙы]] (1965), эстрада йырсыһы. 1996 йылдан [[Татарстан]]дың [[Яр Саллы]] ҡалаһы «Энергетик» мәҙәниәт һарайы солисы. Башҡортостан (2021) һәм Татарстан (2016) Республикаларының атҡаҙанған артисы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Яблонский Всеволод Сергеевич]] (7.11.1901—2.05.1963), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1957—1963 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]]ның нефть һәм газ транспортлау һәм һаҡлау кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1946), профессор (1946). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1962). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1945).  
* [[Григорьев Иван Трофимович]] (1906—31.01.1984), [[Живопись|рәссам]]-график, [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. 1950—1960 йылдарҙа [[Чебоксар]] сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы, уҡыу-уҡытыу эштәре мөдире, директоры. Республика, төбәк, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Бөтә Рәсәй]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Бөтә Союз]] күргәҙмәләрендә ҡатнашыусы. [[Сыуашстан|Сыуаш АССР-ының]] атҡаҙанған рәссамы (1975). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]] [[Иван-Казанка]] ауылынан.
* [[Нәжиб Асанбаев]] ([[Асанбаев Николай Васильевич]]; 1921—28.03.2013), [[Журналистика|журналист]], драматург. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1954 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы]] (2006), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1977) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1983). 1-се (1945) һәм 2-се (1985) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1997) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2005) ордендары кавалеры.
* [[Бәширов Рив Миңлехан улы]] (1936—7.03.2023), инженер-механик-ғалим. 1963 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1967—1980 һәм 1984—2004 йылдарҙа машина-трактор паркын эксплуатациялау кафедраһы мөдире, 1980—1985 йылдарҙа ауыл хужалығын механизациялау факультеты деканы. Техник фәндәре докторы (1998), профессор (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы инженеры (1980), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1996). Дуҫлыҡ (1997) һәм Салауат Юлаев]] (2005) ордендары кавалеры.
* [[Рубцов Евгений Михайлович]] (1936), быяла эшләүсе. [[Салауатбыяла|«Салауатбыяла» заводы]]ның элекке быяла ҡайнатыусыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
* [[Ильясов Спартак Мөжәүир улы]] (1941—2.04.2022), [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]] һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары, [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, яҙыусы, публицист, йәмәғәтсе. 2012 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015), [[Мөхәмәтша Буранғолов]] исемендәге әҙәби премия лауреаты (2012).
* [[Хәйбуллин Рауил Йәләлетдин улы]] (1946—16.09.2011), ауыл хужалығы, партия, [[дәүләт]], хужалыҡ һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1980 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының икенсе секретары, 1987 йылдан халыҡ депутаттарының район советы башҡарма комитеты рәйесе; 1989 йылдан РСФСР Министрҙар Советы Эштәр идаралығының төбәктәр сәйәсәте бүлеге белгесе; 1994 йылдан — Башҡортостан Республикаһының [[Мәскәү]]ҙәге Тулы хоҡуҡлы вәкиленең беренсе урынбаҫары; 1997—2003 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] башлығының беренсе урынбаҫары. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан.
* [[Аҡбашев Юлай Сафи улы]] (1951), муниципаль орган хеҙмәткәре. 2002—2015 йылдарҙа [[Ейәнсура районы]] халыҡ мәшғүллеге үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған социаль яҡлау хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Бикбова Нәжиә Сөләймән ҡыҙы]] (1951), педагог. [[Сибай]] ҡалаһы «Ирәндек» лицейының элекке [[башҡорт теле]] һәм [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы, дәреслектәр авторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2003) һәм мәғариф хеҙмәткәре. 
* [[Ғәйфуллин Самат Нәзиф улы]] (1956), [[Стоматология|стоматолог]]–ортопед-ғалим. Өфө ҡалаһының 5-се стоматология поликлиникаһының баш табибы. Медицина фәндәре кандидаты (2010). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Иҫәнғолова Әлфиә Фәрүәз ҡыҙы]] (1966), педагог. 2001 йылдан Салауат белем һәм һөнәри технологиялар колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғәриф хеҙмәткәре (2015) һәм мәғариф отличнигы (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Фёдоровка районы (Башҡортостан)|Фёдоровка районы]] [[Иҫке Сытырман]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Унасов Хажиәхмәт Ғәбиҙулла улы]] (1887—17.01.1921), [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1918—1919 йылдарҙа [[Башҡорт ғәскәре (1917—1919)|Башҡорт ғәскәре]] каптенармусы. [[Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы]] етәкселәренең береһе. 
* [[Мастрюков Степан Андреевич]] (1907-?), [[ВКП (б)|партия]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1946 йылдан [[ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары, еңел сәнәғәт бүлеге мөдире, 1951 йылдан Башҡорт АССР-ының еңел сәнәғәт министры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 4-се (1955-1959) 5-се (1959-1963) һәм алтынсы (1963-1967) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордены кавалеры.
* [[Ефимова Әминә Кәрим ҡыҙы]] (1917—18.11.2000), [[фән|ғалим]]-[[Органик химия|химик-органик]]. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967) һәм атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971)
* [[Емельянов Семён Иванович]] (1917—1999), [[Педагогика|педагог]]. [[Совет-фин һуғыштары|Совет-фин]] (1939—1940) һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. [[РСФСР]] һәм Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы (1989). 
* [[Йәнтилин Хәкимйән Һиҙиәт улы]] (1917—28.03.1972), механизатор. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1947—1972 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Сибай» совхозы шофёры, механигы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Кәрешкә (Баймаҡ районы)|Кәрешкә]] ауылынан.
* [[Попов Геннадий Петрович]] (1917—24.06.1976), юрист. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945), [[СССР]] Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Эске хеҙмәт подполковнигы. Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан. 
* [[Дроботов Дмитрий Яковлевич]] (1922—2019), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1949—1982 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Ҡыҙыл Байраҡ» колхозы веттехнигы, рәйес урынбаҫары, зоотехнигы һәм бригадиры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1978) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Атингән]] ауылынан.
* [[Ғәбитов Хәтип Ғәбит улы]] (1927—?), Бөйөк Ватан һуғышында һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1975—1990 йылдарҙа Магистраль газ үткәргестәрҙең [[Стәрлетамаҡ]] линия-производство идаралығының [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] газ бүлеү станцияһы операторы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Шәрип (Әбйәлил районы)|Шәрип]] ауылынан.
* [[Евченко Василий Акимович]] (1927—1.10.2008), механизатор. 1949 йылдан [[Мәләүез районы]] «Мәләүез» совхозы механизаторы, 1966—1987 йылдарҙа һыйыр малын үҫтереү буйынса оператор. [[СССР]]-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1981), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1975). Сығышы менән ошо райондың 1960-сы йылдар аҙағында бөткән Воздвиженка ауылынан.
* [[Рыленко Владимир Данилович]] (1927—1.06.2015), комсомол һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1957—1960 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары. 1960 йылдан Башҡорт АССР-ы эске эштәр министры урынбаҫары, 1962—1987 йылдарҙа эске эштәр министры, эске хеҙмәт генерал-лейтенанты (1975). СССР Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре, БАССР-ҙың атҡаҙанған юрисы. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1967, 1977) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1981) ордендары кавалеры. 
* [[Иҫәнаманов Мөхәмәт Ҡотлоғужа улы]] (1932—25.03.2009), механизатор, йәмәғәтсе. 1967 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозының бүлексә идарасыһы, 1976—1995 йылдарҙа — механизатор. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1969). Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш (1967— 1971) Юғары Советы депутаты. Сығышы менән ошо райондың [[Ғәле]] ауылынан.
* [[Филиппов Александр Павлович]] (1932—15.10.2011), [[Башҡортостан]]да тыуып, рус телендә ижад иткән шағир, прозаик, тәржемәсе һәм сценарист, 1965 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]], 1958 йылдан КПСС ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ шағирҙары|Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2004), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы]] лауреаты (1973), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры.
* [[Исхаҡова Фәриҙә Ғибат ҡыҙы]] (1937), [[мәҙәниәт]] өлкәһе хеҙмәткәре. 1958 йылдан Баймаҡ районы [[2-се Этҡол]] мәҙәниәт йорто директоры, 1980—1992 йылдарҙа китапхана мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974). Сығышы менән ошо райондың [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] ауылынан.
* [[Хәзиев Вәкил Ғәлимйән улы]] (1937—2015), тарихсы-архивсы, 1963—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Үҙәк дәүләт архивы хеҙмәткәре, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Жирова Екатерина Николаевна]] (1947), нефтехимик. 1966—2004 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] контролёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Аҡмола]] ҡалаһынан.
* [[Саитова Светлана Андреевна]] (1947—28.04.2017), [[Журналистика|журналист]]. 1977—2007 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең күп тиражлы гәзите хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәи киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2001). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан. 
* [[Чебыкина Валентина Михайловна]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. 1971 йылдан [[Мәсетле районы]]ның хәҙерге [[Оло Ыҡтамаҡ]] лицейы уҡытыусыһы, 1995 йылдан —директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2000), Рәсәй халыҡ мәғарифы отличнигы (1998). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Фәйзуллин Марат Рәйес улы]] ([[Татурас]]; 1982), [[музыка]]нт, композитор һәм музыкаль продюсер, тауыш режиссёры. Рәсәйҙә этник проекттарҙы үҫтереүсе. Рәсәй Композиторҙар союзы ағзаһы.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Кувыкин Степан Иванович]] (1903—16.09.1974), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]-[[нефть|нефтсе]]. 1942—1957 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]] начальнигы, 1965—1970 йылдарҙа [[СССР]] [[нефть]] сәнәғәте министры урынбаҫары. Техник фәндәр кандидаты (1957). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948),[[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). СССР-ҙың 3—6-сы саҡырылыш, РСФСР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Ике тапҡыр (1946, 1950) [[Сталин премияһы]] лауреаты. Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]) Балтай районы Алай ауылынан.
* [[Садиҡова Әҡлимә Ғариф ҡыҙы]] (1908—18.06.1993), театр артисы. 1933—1983 йылдарҙа [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған (1972), Башҡорт АССР‑ының халыҡ (1955) артисы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Никифоров Михаил Тихонович]] (1918—30.10.1993), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1936—1978 йылдарҙа [[Бүздәк районы]] «Бүздәк» совхозының тракторсыһы, шофёры, ферма мөдире, 1954—1978 йылдарҙа бүлексә идарасыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Сығышы менән ошо райондың Казанка ауылынан.
* [[Сергеев Василий Семенович]] (1923—1993), [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Терәпә]] ауылынан.
* [[Байбулов Дауыт Һаҙи улы]] (1928—3.06.2008), инженер. 1950 йылдан [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡарабаш (ҡала)|Ҡарабаш]] [[баҡыр]] иретеү комбинаты мастеры, өлкән мастеры, технологы, цех начальнигы урынбаҫары һәм цех начальнигы; 1961 йылдан — баш инженер, 1977—1989 йылдарҙа — комбинат директоры. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры. СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Иҫәнбәт]] ауылынан.
* [[Ғүмәров Вәрис Зыяҡай улы]] (1928—27.08.2007), табип-ғалим, йәмәғәтсе. 1970—1992 йылдарҙа [[Башҡортостан дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1992—2000 йылдарҙа «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәтенең әйҙәүсе мөхәррире. Медицина фәндәре кандидаты (1970). СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1996), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы. 
* [[Казанцев Дмитрий Александрович]] (1933—?), механизатор. 1963 йылдан [[Дүртөйлө]] технологик транспорт идаралығының цементлау агрегаты моторисы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Туймазы районы]]ның [[Үрге Троицк (Туймазы районы)|Үрге Троицк]] ауылынан.
* [[Рассадников Александр Михайлович]] (1933—?), ауыл хужалығы хеҙмәткәре 1955—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Рассвет» колхозы шофёры. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Бикеш (Баймаҡ районы)|Бикеш]] ауылынан.
* [[Ильясова Люциә Кәрим ҡыҙы]] (1938), педагог. 1963 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Иләс]], 1977—1993 йылдарҙа — [[Яңы Ергән]] мәктәбе уҡытыусыһы.  РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1985). Сығышы менән Иләс ауылынан. 
* [[Күҫәков Зиннәт Шәһит улы]] (1938—2015), [[Ейәнсура районы]] «Заветы Ильича» колхозының элекке зоотехнигы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған зоотехнигы.   
* [[Әхмәтйәнова Мөнирә Шәймәрҙән ҡыҙы]] (1938), [[китапхана]]сы. 1985 йылдан [[Туймазы]] ҡалаһының 2-се китапханаһы мөдире, 1985—1990 йылдарҙа ҡала үҙәк китапханаһының бүлек мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]] [[Райман (Туймазы районы)|Райман]] ауылынан.
* [[Рабухин Павел Семенович]] (1943), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 30-сы күпер төҙөү отрядының элекке директоры. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе. СССР-ҙың [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]], «Почёт Билдәһе», Башҡортостандың [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры. [[Өфө]] ҡалаһының почётлы гражданы.  
* [[Ишбирҙин Дамир Әхмәт улы]] (1948), [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1992—2010 йылдарҙа [[Салауат районы]] [[Арҡауыл ауыл Советы (Салауат районы)|Арҡауыл ауыл советы]] ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Мәсетле]] ауылынан.
* [[Вәкилә Ҡалмантаева]] (1948—5.02.2021), [[театр]] һәм кино артисы. 2002 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры]] актёры. 1976 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1993). 
* [[Шәрипова Илүсә Тимерғәли ҡыҙы]] (1948), педагог. 1977—2011 йылдарҙа [[Краснокама районы]] [[Николо-Берёзовка]] урта мәктәбенең һәм бер үк ваҡытта 1991 йылдан [[Нефтекама]]лағы 1-се лицейҙың рәсем уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Үрмәт]] ауылынан.
* [[Молчанов Александр Николаевич]] (1958), педагог, [[спорт]]сы. 1984 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының Балалар (үҫмерҙәр) техник ижад үҙәге педагогы. Радиоспорт буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы (2006), СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры. [[Ер|Донъя]] (2006) һәм [[Европа]] (1987—1988) чемпионы. Сығышы менән ошо ҡаланан. 
* [[Мөҙәрисова Нурия Ғәлихан ҡыҙы]] (1963), [[спорт]]сы. Ғәмәли‑хәрби күпбәйге (полиатлон) буйынса 1987—1991 йылдарҙа СССР-ҙың, 1992—1995 йылда Рәсәйҙең йыйылма командалары ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1996), Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1999). Күп тапҡырҙар Европа, СССР, РСФСР һәм Рәсәй чемпионы, шул кимәлдәге ярыштарҙың көмөш һәм бронза призёры. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ибраһимов Әхмәт Йосоп улы]] (1919—1977), педагог. 1962—1976 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* [[Михайлов Дмитрий Иванович]] (1919—5.12.2018), нефтсе, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың 6‑сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). РСФСР-ҙың атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1980), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған нефтсеһе (1965), [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1969).
* [[Белов Михаил Ипатович]] (1924—24.02.2015), СССР-ҙың хәрби хеҙмәткәре, десантсы, генерал-майор (1979). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм [[Венгрия]]лағы [[1956 йылғы мадьяр ихтилалы|1956 йылғы хәрби хәрәкәттәрҙә]] ҡатнашыусы. Юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы, хәрби фәндәр докторы (1968), профессор (1971). Тарихсы-мемуарсы. 1944 йылдан КПСС ағзаһы. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1956), ике 1‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944, 1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) һәм 3‑сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» (1975) ордендары кавалеры.
* [[Борисова Нинель Андреевна]] (1924—10.08.2019), [[фән|ғалим]]-невролог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1995). Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1973). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). 
* [[Пустарнаков Владимир Павлович]] (1924—19.07.2000), СССР һәм Рәсәй рәссамы. 1964 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1995), [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1993). 1‑се (1985) һәм 2‑се (1943) дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.
* [[Сәлимов Сәбих Мөхәмәҙиә улы]] (1929—22.12.1997), нефтехимик. 1957—1996 йылдарҙа хәҙерге «[[Башнефть-Өфөнефтехим]]» йәмғиәтенең өлкән операторы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1975). СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1972). 
* [[Чернов Виллий Васильевич]] (1939—25.05.2016), хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. [[Бәләбәй]] ҡалаһының почётлы гражданы (2012). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:7 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1706]]: Карло Чечере, [[Италия]] композиторы.
* [[1867]]: [[Мария Склодовская-Кюри]], ғалим-экспериментатор (физик, химик), педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре. Ике тапҡыр [[Нобель премияһы]] лауреаты.
* [[1879]]: [[Лев Троцкий]], [[Совет Рәсәйе]] сәйәсмәне.
* [[1901]]: Рина Зелёная, [[СССР]]-ҙың эстрада, театр һәм кино артисы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1970).
* [[1929]]: Эрик Кандель, [[АҠШ]] психиатры.
* [[1934]]: Марсель Сәлимйәнов, режиссёр, СССР-ҙың халыҡ артисы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:7 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1944]]: Рихард Зорге, [[СССР]] разведчигы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1964 — үлгәндән һуң).
* [[2000]]: Борис Заходер, СССР-ҙың балалар яҙыусыһы, шағир һәм тәржемәсе.
* [[2005]]: Михаил Гаспаров, СССР һәм [[Рәсәй]]-ҙең әҙәбиәт белгесе, академик, тәржемәсе.
* [[2005]]: Николай Трофимов, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1990).

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л07]]
[[Категория:7 ноябрь]]</text>
      <sha1>22hqt9iqttf0b5tt9k0mtmcwh6i3bur</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308364</id>
      <parentid>1308358</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T10:09:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1308364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52519" sha1="lmmq37ve2vpnn7ysxcuph40j90pxyuo" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''7 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 311-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 312-се). Йыл аҙағына тиклем 54 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Инуиттар көнө.
** [[Африка]] яҙыусылары көнө.
** Ир-егеттәр көнө (ноябрҙең беренсе шәмбеһе).
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Австралия}}: Ял көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: {{comment|Хеҙмәткә рәхмәтлек көнө|День трудовой благодарности}}.
* {{Флагификация|Бангладеш}}: Революция һәм теләктәшлек көнө.
* {{Беларусь}} [[Беларусь]]: Бөйөк Октябрь революцияһы көнө.
* {{Флагификация|Венгрия}}: Милли [[опера]] көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Тарих һәм ата-бабаларҙы хәтерләү көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Дуҫлыҡ һәм татыулыҡ көнө (1996—2004).
** {{comment|Айнытҡыс|Вытрезвитель}} көнө.
** Пейнтбол көнө.
** {{comment|Ҡойҡа|Холодец (Студень)}} көнө.
* {{Флагификация|СССР}}: Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы көнө (1918—1991).
** [[Мәскәү]]ҙең [[Ҡыҙыл майҙан]]ындағы 1941 йылғы хәрби парад көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Милли театр көнө.
* {{Флагификация|Тунис}}: Яңырыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Нотариус көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: [[Спорт]] [[Журналистика|журналистары]] көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Граждандар авиацияһы көнө.
* {{Флагификация|Грузия}}: Нотариус көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: [[Мәғлүмәт]] һәм матбуғат көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1917 йыл]]: [[Октябрь революцияһы|Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы]].
* [[1924 йыл]]: [[Өфө]]лә [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленинға]] һәйкәл асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1931 йыл]]: [[Асҡын районы|Асҡын район]] гәзитенең беренсе һаны баҫылып сыға. 
* [[1931 йыл]]: [[Нуриман районы|Нуриман район]] гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. 
* [[1936 йыл]]: [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]]нда тәүге продукция эшләп сығарыла.  
* [[1941йыл]]: [[Рәсәй]]ҙең хәрби дан көнө: Мәскәүҙең Ҡыҙыл майҙанында хәрби парад үткәрелә.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Әхмәров Ҡасим Закир улы]] (1900—11.2.1969), [[фән|ғалим]]-[[башҡорт теле]] [[тел ғилеме|белгесе]]. 1938—1969 йылдарҙа хәҙерге [[ТТӘИ|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] өлкән ғилми хеҙмәткәре, тел бүлеге мөдире. Филология фәндәре докторы (1963), профессор (1965).
* [[Мәмлиев Динәхмәт Нәбиулла улы]] (1905—1976), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], хужалыҡ эшмәкәре. 1949—1973 йылдарҙа «Череповецметаллургстрой» тресы идарасыһы. [[РСФСР]]-ҙың 6-сы сығарылыш (1963-1967) Юғары Советы депутаты, [[КПСС]]-тың XXIII съезы (1966) делегаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1958), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты. [[Вологда өлкәһе]] [[Череповец]] ҡалаһының почётлы гражданы (1967). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Алексеев Леонид Андреевич]] (1915—16.09.1980), [[театр]] рәссамы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1961—1980 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ рус драма театры]] рәссамы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1958). 
* [[Мелкумов Георгий Арташесович]] (1925), ғалим-табип-фтизиатр, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1978—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылға тиклем [[туберкулёз]] кафедраһы мөдире. 1978—2000 йылдарҙа Башҡортостан фтизиатрҙары йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1974). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1986), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1967). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән [[Сәмәрҡәнд]] ҡалаһынан.
* [[Секерин Александр Иванович]] (1925—25.01.1999), ғалим-[[тарих]]сы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1976—1994 йылдарҙа Силәбе дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1976 йылдан ижтимағи фәндәр кафедраһы, 1978—1979 йылдарҙа КПСС тарихы кафедраһы мөдире, 1982—1989 йылдарҙа фәнни коммунизм кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы. Тарих фәндәре докторы (1970), профессор (1971). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дыуан районы]] [[Дыуан (Дыуан районы)|Дыуан]] ауылынан.
* [[Әминев Мәхмүт Шәймәрҙән улы]] (1925–27.01.1984), хеҙмәт алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1949—1975 йылдарҙа [[Куйбышев тимер юлы]]ның Башҡортостан бүлексәһе Бензин станцияһының вагон депоһы эшсеһе, 1961 йылдан — бригадир. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959). [[СССР]]-ҙың почётлы тимер юлсыһы.
* [[Муллағәлләмов Марат Сабит улы]] (1930), [[КПСС|партия]], [[дәүләт]] һәм хужалыҡ органдары ветераны, йәмәғәт эшмәкәре. 1962 йылдан партия органдары хеҙмәткәре, 1965 йылдан — хеҙмәтсәндәр депутаттарының [[Стәрлетамаҡ]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1979—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары; 1997—2015 йылдарҙа Республика һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандары советы рәйесе. Башҡорт АССР-ының 8—12 се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре (2000), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1976, 1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2021) ордендары, [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]] (2010)  кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Сермән]] ауылынан.
* [[Камалова Лира Шәрип ҡыҙы]] (1935), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1960 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Бүребай]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1964 йылдан директор урынбаҫары, 1971 йылдан — директоры; 1985 йылдан [[Фатима Мостафина исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһы|Өфөнөң 20-се урта мәктәбе]] директоры, 1987 йылдан — Башҡортостан мәғариф хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү институтының тәрбиә эше кабинеты мөдире, 1993—2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның Квалификация күтәреү һәм һөнәри йәһәттән яңынан әҙерләү институты методисы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).
* [[Кәримова Роза Шәйхетдин ҡыҙы]] (1935), [[театр]] актёры. 1959—1989 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]], 1989—1995 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]] актёры. 1961 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1985), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1977) артисы.  
* [[Камилов Феликс Хөсәйен улы]] (1940), ғалим-[[Биохимия|биохимик]], юғары мәктәп эшмәкәре. 1988—1994 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] ректоры. Медицина фәндәре докторы (1977), профессор (1979), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның (1991) һәм Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (2001), Рәсәй Иҡтисад академияһының ғәмәли ағзаһы (2001). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2004) һәм Башҡорт АССР-ының (1991) атҡаҙанған фән эшмәкәре.
* [[Дубовский Анатолий Николаевич]] (1950), партия, дәүләт һәм хужалыҡ органдары ветераны, йәмәғәтсе. 1986—1990 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ның [[Калинин районы (Өфө)|Калинин районы]] Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары һәм рәйесе. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
* [[Хужина Рәйсә Гәрәй ҡыҙы]] (1950), хеҙмәт ветераны. 1980—2004 йылдарҙа [[Краснокама районы]]ның баш архитекторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы.
* [[Ямаева Лариса Әсхәт ҡыҙы]] (1955—5.01.2022), ғалим-[[тарих]]сы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1974—2003 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре. 2003 йылдан Көнсығыш иҡтисади юридик гуманитар академияһының Ватан тарихы кафедраһы мөдире, 2005 йылдан — тарих һәм хоҡуҡ факультеты деканы, 2006 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Гуманитар тикшеренеүҙәр институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 2008 йылдан  — бүлек мөдире. Тарих фәндәре докторы (2004). 
* [[Бәхтейәрова Клара Зәки ҡыҙы]] (1960), ғалим-невролог. 1990 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2008 йылдан — Республика тарҡау склероз үҙәге етәксеһе. Медицина фәндәре докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Күндерәк (Стәрлебаш районы)|Күндерәк]] ауылынан.
* [[Букеева Лилиә Раднер ҡыҙы]] (1965), эстрада йырсыһы. 1996 йылдан [[Татарстан]]дың [[Яр Саллы]] ҡалаһы «Энергетик» мәҙәниәт һарайы солисы. Башҡортостан (2021) һәм Татарстан (2016) Республикаларының атҡаҙанған артисы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Яблонский Всеволод Сергеевич]] (7.11.1901—2.05.1963), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1957—1963 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]]ның нефть һәм газ транспортлау һәм һаҡлау кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1946), профессор (1946). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1962). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1945).  
* [[Григорьев Иван Трофимович]] (1906—31.01.1984), [[Живопись|рәссам]]-график, [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. 1950—1960 йылдарҙа [[Чебоксар]] сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы, уҡыу-уҡытыу эштәре мөдире, директоры. Республика, төбәк, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Бөтә Рәсәй]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Бөтә Союз]] күргәҙмәләрендә ҡатнашыусы. [[Сыуашстан|Сыуаш АССР-ының]] атҡаҙанған рәссамы (1975). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]] [[Иван-Казанка]] ауылынан.
* [[Нәжиб Асанбаев]] ([[Асанбаев Николай Васильевич]]; 1921—28.03.2013), [[Журналистика|журналист]], драматург. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1954 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы]] (2006), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1977) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1983). 1-се (1945) һәм 2-се (1985) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1997) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2005) ордендары кавалеры.
* [[Бәширов Рив Миңлехан улы]] (1936—7.03.2023), инженер-механик-ғалим. 1963 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1967—1980 һәм 1984—2004 йылдарҙа машина-трактор паркын эксплуатациялау кафедраһы мөдире, 1980—1985 йылдарҙа ауыл хужалығын механизациялау факультеты деканы. Техник фәндәре докторы (1998), профессор (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы инженеры (1980), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1996). Дуҫлыҡ (1997) һәм Салауат Юлаев]] (2005) ордендары кавалеры.
* [[Рубцов Евгений Михайлович]] (1936), быяла эшләүсе. [[Салауатбыяла|«Салауатбыяла» заводы]]ның элекке быяла ҡайнатыусыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
* [[Ильясов Спартак Мөжәүир улы]] (1941—2.04.2022), [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]] һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары, [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, яҙыусы, публицист, йәмәғәтсе. 2012 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015), [[Мөхәмәтша Буранғолов]] исемендәге әҙәби премия лауреаты (2012).
* [[Фазалов Марат Баҡый улы]] (1946-2021), [[Статистика|статистик]]. [[Статистика|Дәүләт статистикаһы]] [[Нефтекама]] район-ара бүлегенең элекке начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2003). 
* [[Хәйбуллин Рауил Йәләлетдин улы]] (1946—16.09.2011), ауыл хужалығы, партия, [[дәүләт]], хужалыҡ һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1980 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының икенсе секретары, 1987 йылдан халыҡ депутаттарының район советы башҡарма комитеты рәйесе; 1989 йылдан РСФСР Министрҙар Советы Эштәр идаралығының төбәктәр сәйәсәте бүлеге белгесе; 1994 йылдан — Башҡортостан Республикаһының [[Мәскәү]]ҙәге Тулы хоҡуҡлы вәкиленең беренсе урынбаҫары; 1997—2003 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] башлығының беренсе урынбаҫары. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан.
* [[Аҡбашев Юлай Сафи улы]] (1951), муниципаль орган хеҙмәткәре. 2002—2015 йылдарҙа [[Ейәнсура районы]] халыҡ мәшғүллеге үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған социаль яҡлау хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Бикбова Нәжиә Сөләймән ҡыҙы]] (1951), педагог. [[Сибай]] ҡалаһы «Ирәндек» лицейының элекке [[башҡорт теле]] һәм [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы, дәреслектәр авторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2003) һәм мәғариф хеҙмәткәре. 
* [[Ғәйфуллин Самат Нәзиф улы]] (1956), [[Стоматология|стоматолог]]–ортопед-ғалим. Өфө ҡалаһының 5-се стоматология поликлиникаһының баш табибы. Медицина фәндәре кандидаты (2010). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Иҫәнғолова Әлфиә Фәрүәз ҡыҙы]] (1966), педагог. 2001 йылдан Салауат белем һәм һөнәри технологиялар колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғәриф хеҙмәткәре (2015) һәм мәғариф отличнигы (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Фёдоровка районы (Башҡортостан)|Фёдоровка районы]] [[Иҫке Сытырман]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Унасов Хажиәхмәт Ғәбиҙулла улы]] (1887—17.01.1921), [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1918—1919 йылдарҙа [[Башҡорт ғәскәре (1917—1919)|Башҡорт ғәскәре]] каптенармусы. [[Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы]] етәкселәренең береһе. 
* [[Мастрюков Степан Андреевич]] (1907-?), [[ВКП (б)|партия]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1946 йылдан [[ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары, еңел сәнәғәт бүлеге мөдире, 1951 йылдан Башҡорт АССР-ының еңел сәнәғәт министры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 4-се (1955-1959) 5-се (1959-1963) һәм алтынсы (1963-1967) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордены кавалеры.
* [[Ефимова Әминә Кәрим ҡыҙы]] (1917—18.11.2000), [[фән|ғалим]]-[[Органик химия|химик-органик]]. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967) һәм атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971)
* [[Емельянов Семён Иванович]] (1917—1999), [[Педагогика|педагог]]. [[Совет-фин һуғыштары|Совет-фин]] (1939—1940) һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. [[РСФСР]] һәм Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы (1989). 
* [[Йәнтилин Хәкимйән Һиҙиәт улы]] (1917—28.03.1972), механизатор. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1947—1972 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Сибай» совхозы шофёры, механигы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Кәрешкә (Баймаҡ районы)|Кәрешкә]] ауылынан.
* [[Попов Геннадий Петрович]] (1917—24.06.1976), юрист. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945), [[СССР]] Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Эске хеҙмәт подполковнигы. Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан. 
* [[Дроботов Дмитрий Яковлевич]] (1922—2019), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1949—1982 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Ҡыҙыл Байраҡ» колхозы веттехнигы, рәйес урынбаҫары, зоотехнигы һәм бригадиры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1978) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Атингән]] ауылынан.
* [[Ғәбитов Хәтип Ғәбит улы]] (1927—?), Бөйөк Ватан һуғышында һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1975—1990 йылдарҙа Магистраль газ үткәргестәрҙең [[Стәрлетамаҡ]] линия-производство идаралығының [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] газ бүлеү станцияһы операторы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Шәрип (Әбйәлил районы)|Шәрип]] ауылынан.
* [[Евченко Василий Акимович]] (1927—1.10.2008), механизатор. 1949 йылдан [[Мәләүез районы]] «Мәләүез» совхозы механизаторы, 1966—1987 йылдарҙа һыйыр малын үҫтереү буйынса оператор. [[СССР]]-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1981), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1975). Сығышы менән ошо райондың 1960-сы йылдар аҙағында бөткән Воздвиженка ауылынан.
* [[Рыленко Владимир Данилович]] (1927—1.06.2015), комсомол һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1957—1960 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары. 1960 йылдан Башҡорт АССР-ы эске эштәр министры урынбаҫары, 1962—1987 йылдарҙа эске эштәр министры, эске хеҙмәт генерал-лейтенанты (1975). СССР Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре, БАССР-ҙың атҡаҙанған юрисы. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1967, 1977) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1981) ордендары кавалеры. 
* [[Иҫәнаманов Мөхәмәт Ҡотлоғужа улы]] (1932—25.03.2009), механизатор, йәмәғәтсе. 1967 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозының бүлексә идарасыһы, 1976—1995 йылдарҙа — механизатор. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1969). Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш (1967— 1971) Юғары Советы депутаты. Сығышы менән ошо райондың [[Ғәле]] ауылынан.
* [[Филиппов Александр Павлович]] (1932—15.10.2011), [[Башҡортостан]]да тыуып, рус телендә ижад иткән шағир, прозаик, тәржемәсе һәм сценарист, 1965 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]], 1958 йылдан КПСС ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ шағирҙары|Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2004), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы]] лауреаты (1973), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры.
* [[Исхаҡова Фәриҙә Ғибат ҡыҙы]] (1937), [[мәҙәниәт]] өлкәһе хеҙмәткәре. 1958 йылдан Баймаҡ районы [[2-се Этҡол]] мәҙәниәт йорто директоры, 1980—1992 йылдарҙа китапхана мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974). Сығышы менән ошо райондың [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] ауылынан.
* [[Хәзиев Вәкил Ғәлимйән улы]] (1937—2015), тарихсы-архивсы, 1963—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Үҙәк дәүләт архивы хеҙмәткәре, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Жирова Екатерина Николаевна]] (1947), нефтехимик. 1966—2004 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] контролёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Аҡмола]] ҡалаһынан.
* [[Саитова Светлана Андреевна]] (1947—28.04.2017), [[Журналистика|журналист]]. 1977—2007 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең күп тиражлы гәзите хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәи киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2001). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан. 
* [[Чебыкина Валентина Михайловна]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. 1971 йылдан [[Мәсетле районы]]ның хәҙерге [[Оло Ыҡтамаҡ]] лицейы уҡытыусыһы, 1995 йылдан —директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2000), Рәсәй халыҡ мәғарифы отличнигы (1998). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Фәйзуллин Марат Рәйес улы]] ([[Татурас]]; 1982), [[музыка]]нт, композитор һәм музыкаль продюсер, тауыш режиссёры. Рәсәйҙә этник проекттарҙы үҫтереүсе. Рәсәй Композиторҙар союзы ағзаһы.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Кувыкин Степан Иванович]] (1903—16.09.1974), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]-[[нефть|нефтсе]]. 1942—1957 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]] начальнигы, 1965—1970 йылдарҙа [[СССР]] [[нефть]] сәнәғәте министры урынбаҫары. Техник фәндәр кандидаты (1957). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948),[[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). СССР-ҙың 3—6-сы саҡырылыш, РСФСР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Ике тапҡыр (1946, 1950) [[Сталин премияһы]] лауреаты. Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]) Балтай районы Алай ауылынан.
* [[Садиҡова Әҡлимә Ғариф ҡыҙы]] (1908—18.06.1993), театр артисы. 1933—1983 йылдарҙа [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған (1972), Башҡорт АССР‑ының халыҡ (1955) артисы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Никифоров Михаил Тихонович]] (1918—30.10.1993), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1936—1978 йылдарҙа [[Бүздәк районы]] «Бүздәк» совхозының тракторсыһы, шофёры, ферма мөдире, 1954—1978 йылдарҙа бүлексә идарасыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Сығышы менән ошо райондың Казанка ауылынан.
* [[Сергеев Василий Семенович]] (1923—1993), [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Терәпә]] ауылынан.
* [[Байбулов Дауыт Һаҙи улы]] (1928—3.06.2008), инженер. 1950 йылдан [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡарабаш (ҡала)|Ҡарабаш]] [[баҡыр]] иретеү комбинаты мастеры, өлкән мастеры, технологы, цех начальнигы урынбаҫары һәм цех начальнигы; 1961 йылдан — баш инженер, 1977—1989 йылдарҙа — комбинат директоры. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры. СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Иҫәнбәт]] ауылынан.
* [[Ғүмәров Вәрис Зыяҡай улы]] (1928—27.08.2007), табип-ғалим, йәмәғәтсе. 1970—1992 йылдарҙа [[Башҡортостан дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1992—2000 йылдарҙа «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәтенең әйҙәүсе мөхәррире. Медицина фәндәре кандидаты (1970). СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1996), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы. 
* [[Казанцев Дмитрий Александрович]] (1933—?), механизатор. 1963 йылдан [[Дүртөйлө]] технологик транспорт идаралығының цементлау агрегаты моторисы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Туймазы районы]]ның [[Үрге Троицк (Туймазы районы)|Үрге Троицк]] ауылынан.
* [[Рассадников Александр Михайлович]] (1933—?), ауыл хужалығы хеҙмәткәре 1955—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Рассвет» колхозы шофёры. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Бикеш (Баймаҡ районы)|Бикеш]] ауылынан.
* [[Ильясова Люциә Кәрим ҡыҙы]] (1938), педагог. 1963 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Иләс]], 1977—1993 йылдарҙа — [[Яңы Ергән]] мәктәбе уҡытыусыһы.  РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1985). Сығышы менән Иләс ауылынан. 
* [[Күҫәков Зиннәт Шәһит улы]] (1938—2015), [[Ейәнсура районы]] «Заветы Ильича» колхозының элекке зоотехнигы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған зоотехнигы.   
* [[Әхмәтйәнова Мөнирә Шәймәрҙән ҡыҙы]] (1938), [[китапхана]]сы. 1985 йылдан [[Туймазы]] ҡалаһының 2-се китапханаһы мөдире, 1985—1990 йылдарҙа ҡала үҙәк китапханаһының бүлек мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]] [[Райман (Туймазы районы)|Райман]] ауылынан.
* [[Рабухин Павел Семенович]] (1943), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 30-сы күпер төҙөү отрядының элекке директоры. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе. СССР-ҙың [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]], «Почёт Билдәһе», Башҡортостандың [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры. [[Өфө]] ҡалаһының почётлы гражданы.  
* [[Ишбирҙин Дамир Әхмәт улы]] (1948), [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1992—2010 йылдарҙа [[Салауат районы]] [[Арҡауыл ауыл Советы (Салауат районы)|Арҡауыл ауыл советы]] ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Мәсетле]] ауылынан.
* [[Вәкилә Ҡалмантаева]] (1948—5.02.2021), [[театр]] һәм кино артисы. 2002 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры]] актёры. 1976 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1993). 
* [[Шәрипова Илүсә Тимерғәли ҡыҙы]] (1948), педагог. 1977—2011 йылдарҙа [[Краснокама районы]] [[Николо-Берёзовка]] урта мәктәбенең һәм бер үк ваҡытта 1991 йылдан [[Нефтекама]]лағы 1-се лицейҙың рәсем уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Үрмәт]] ауылынан.
* [[Молчанов Александр Николаевич]] (1958), педагог, [[спорт]]сы. 1984 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының Балалар (үҫмерҙәр) техник ижад үҙәге педагогы. Радиоспорт буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы (2006), СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры. [[Ер|Донъя]] (2006) һәм [[Европа]] (1987—1988) чемпионы. Сығышы менән ошо ҡаланан. 
* [[Мөҙәрисова Нурия Ғәлихан ҡыҙы]] (1963), [[спорт]]сы. Ғәмәли‑хәрби күпбәйге (полиатлон) буйынса 1987—1991 йылдарҙа СССР-ҙың, 1992—1995 йылда Рәсәйҙең йыйылма командалары ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1996), Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1999). Күп тапҡырҙар Европа, СССР, РСФСР һәм Рәсәй чемпионы, шул кимәлдәге ярыштарҙың көмөш һәм бронза призёры. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ибраһимов Әхмәт Йосоп улы]] (1919—1977), педагог. 1962—1976 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* [[Михайлов Дмитрий Иванович]] (1919—5.12.2018), нефтсе, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың 6‑сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). РСФСР-ҙың атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1980), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған нефтсеһе (1965), [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1969).
* [[Белов Михаил Ипатович]] (1924—24.02.2015), СССР-ҙың хәрби хеҙмәткәре, десантсы, генерал-майор (1979). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм [[Венгрия]]лағы [[1956 йылғы мадьяр ихтилалы|1956 йылғы хәрби хәрәкәттәрҙә]] ҡатнашыусы. Юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы, хәрби фәндәр докторы (1968), профессор (1971). Тарихсы-мемуарсы. 1944 йылдан КПСС ағзаһы. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1956), ике 1‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944, 1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) һәм 3‑сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» (1975) ордендары кавалеры.
* [[Борисова Нинель Андреевна]] (1924—10.08.2019), [[фән|ғалим]]-невролог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1995). Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1973). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). 
* [[Пустарнаков Владимир Павлович]] (1924—19.07.2000), СССР һәм Рәсәй рәссамы. 1964 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1995), [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1993). 1‑се (1985) һәм 2‑се (1943) дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.
* [[Сәлимов Сәбих Мөхәмәҙиә улы]] (1929—22.12.1997), нефтехимик. 1957—1996 йылдарҙа хәҙерге «[[Башнефть-Өфөнефтехим]]» йәмғиәтенең өлкән операторы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1975). СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1972). 
* [[Чернов Виллий Васильевич]] (1939—25.05.2016), хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. [[Бәләбәй]] ҡалаһының почётлы гражданы (2012). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:7 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1706]]: Карло Чечере, [[Италия]] композиторы.
* [[1867]]: [[Мария Склодовская-Кюри]], ғалим-экспериментатор (физик, химик), педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре. Ике тапҡыр [[Нобель премияһы]] лауреаты.
* [[1879]]: [[Лев Троцкий]], [[Совет Рәсәйе]] сәйәсмәне.
* [[1901]]: Рина Зелёная, [[СССР]]-ҙың эстрада, театр һәм кино артисы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1970).
* [[1929]]: Эрик Кандель, [[АҠШ]] психиатры.
* [[1934]]: Марсель Сәлимйәнов, режиссёр, СССР-ҙың халыҡ артисы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:7 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1944]]: Рихард Зорге, [[СССР]] разведчигы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1964 — үлгәндән һуң).
* [[2000]]: Борис Заходер, СССР-ҙың балалар яҙыусыһы, шағир һәм тәржемәсе.
* [[2005]]: Михаил Гаспаров, СССР һәм [[Рәсәй]]-ҙең әҙәбиәт белгесе, академик, тәржемәсе.
* [[2005]]: Николай Трофимов, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1990).

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л07]]
[[Категория:7 ноябрь]]</text>
      <sha1>lmmq37ve2vpnn7ysxcuph40j90pxyuo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308365</id>
      <parentid>1308364</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T10:12:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1308365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52884" sha1="4jxv84ujaou0j7qhdeh4oen9s5b7eio" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''7 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 311-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 312-се). Йыл аҙағына тиклем 54 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Инуиттар көнө.
** [[Африка]] яҙыусылары көнө.
** Ир-егеттәр көнө (ноябрҙең беренсе шәмбеһе).
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Австралия}}: Ял көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: {{comment|Хеҙмәткә рәхмәтлек көнө|День трудовой благодарности}}.
* {{Флагификация|Бангладеш}}: Революция һәм теләктәшлек көнө.
* {{Беларусь}} [[Беларусь]]: Бөйөк Октябрь революцияһы көнө.
* {{Флагификация|Венгрия}}: Милли [[опера]] көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Тарих һәм ата-бабаларҙы хәтерләү көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Дуҫлыҡ һәм татыулыҡ көнө (1996—2004).
** {{comment|Айнытҡыс|Вытрезвитель}} көнө.
** Пейнтбол көнө.
** {{comment|Ҡойҡа|Холодец (Студень)}} көнө.
* {{Флагификация|СССР}}: Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы көнө (1918—1991).
** [[Мәскәү]]ҙең [[Ҡыҙыл майҙан]]ындағы 1941 йылғы хәрби парад көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Милли театр көнө.
* {{Флагификация|Тунис}}: Яңырыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Нотариус көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: [[Спорт]] [[Журналистика|журналистары]] көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Граждандар авиацияһы көнө.
* {{Флагификация|Грузия}}: Нотариус көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: [[Мәғлүмәт]] һәм матбуғат көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1917 йыл]]: [[Октябрь революцияһы|Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы]].
* [[1924 йыл]]: [[Өфө]]лә [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленинға]] һәйкәл асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1931 йыл]]: [[Асҡын районы|Асҡын район]] гәзитенең беренсе һаны баҫылып сыға. 
* [[1931 йыл]]: [[Нуриман районы|Нуриман район]] гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. 
* [[1936 йыл]]: [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]]нда тәүге продукция эшләп сығарыла.  
* [[1941йыл]]: [[Рәсәй]]ҙең хәрби дан көнө: Мәскәүҙең Ҡыҙыл майҙанында хәрби парад үткәрелә.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Әхмәров Ҡасим Закир улы]] (1900—11.2.1969), [[фән|ғалим]]-[[башҡорт теле]] [[тел ғилеме|белгесе]]. 1938—1969 йылдарҙа хәҙерге [[ТТӘИ|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] өлкән ғилми хеҙмәткәре, тел бүлеге мөдире. Филология фәндәре докторы (1963), профессор (1965).
* [[Мәмлиев Динәхмәт Нәбиулла улы]] (1905—1976), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], хужалыҡ эшмәкәре. 1949—1973 йылдарҙа «Череповецметаллургстрой» тресы идарасыһы. [[РСФСР]]-ҙың 6-сы сығарылыш (1963-1967) Юғары Советы депутаты, [[КПСС]]-тың XXIII съезы (1966) делегаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1958), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты. [[Вологда өлкәһе]] [[Череповец]] ҡалаһының почётлы гражданы (1967). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Алексеев Леонид Андреевич]] (1915—16.09.1980), [[театр]] рәссамы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1961—1980 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ рус драма театры]] рәссамы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1958). 
* [[Мелкумов Георгий Арташесович]] (1925), ғалим-табип-фтизиатр, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1978—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылға тиклем [[туберкулёз]] кафедраһы мөдире. 1978—2000 йылдарҙа Башҡортостан фтизиатрҙары йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1974). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1986), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1967). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән [[Сәмәрҡәнд]] ҡалаһынан.
* [[Секерин Александр Иванович]] (1925—25.01.1999), ғалим-[[тарих]]сы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1976—1994 йылдарҙа Силәбе дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1976 йылдан ижтимағи фәндәр кафедраһы, 1978—1979 йылдарҙа КПСС тарихы кафедраһы мөдире, 1982—1989 йылдарҙа фәнни коммунизм кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы. Тарих фәндәре докторы (1970), профессор (1971). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дыуан районы]] [[Дыуан (Дыуан районы)|Дыуан]] ауылынан.
* [[Әминев Мәхмүт Шәймәрҙән улы]] (1925–27.01.1984), хеҙмәт алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1949—1975 йылдарҙа [[Куйбышев тимер юлы]]ның Башҡортостан бүлексәһе Бензин станцияһының вагон депоһы эшсеһе, 1961 йылдан — бригадир. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959). [[СССР]]-ҙың почётлы тимер юлсыһы.
* [[Муллағәлләмов Марат Сабит улы]] (1930), [[КПСС|партия]], [[дәүләт]] һәм хужалыҡ органдары ветераны, йәмәғәт эшмәкәре. 1962 йылдан партия органдары хеҙмәткәре, 1965 йылдан — хеҙмәтсәндәр депутаттарының [[Стәрлетамаҡ]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1979—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары; 1997—2015 йылдарҙа Республика һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандары советы рәйесе. Башҡорт АССР-ының 8—12 се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре (2000), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1976, 1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2021) ордендары, [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]] (2010)  кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Сермән]] ауылынан.
* [[Камалова Лира Шәрип ҡыҙы]] (1935), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1960 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Бүребай]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1964 йылдан директор урынбаҫары, 1971 йылдан — директоры; 1985 йылдан [[Фатима Мостафина исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһы|Өфөнөң 20-се урта мәктәбе]] директоры, 1987 йылдан — Башҡортостан мәғариф хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү институтының тәрбиә эше кабинеты мөдире, 1993—2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның Квалификация күтәреү һәм һөнәри йәһәттән яңынан әҙерләү институты методисы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).
* [[Кәримова Роза Шәйхетдин ҡыҙы]] (1935), [[театр]] актёры. 1959—1989 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]], 1989—1995 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]] актёры. 1961 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1985), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1977) артисы.  
* [[Камилов Феликс Хөсәйен улы]] (1940), ғалим-[[Биохимия|биохимик]], юғары мәктәп эшмәкәре. 1988—1994 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] ректоры. Медицина фәндәре докторы (1977), профессор (1979), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның (1991) һәм Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (2001), Рәсәй Иҡтисад академияһының ғәмәли ағзаһы (2001). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2004) һәм Башҡорт АССР-ының (1991) атҡаҙанған фән эшмәкәре.
* [[Дубовский Анатолий Николаевич]] (1950), партия, дәүләт һәм хужалыҡ органдары ветераны, йәмәғәтсе. 1986—1990 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ның [[Калинин районы (Өфө)|Калинин районы]] Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары һәм рәйесе. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
* [[Хужина Рәйсә Гәрәй ҡыҙы]] (1950), хеҙмәт ветераны. 1980—2004 йылдарҙа [[Краснокама районы]]ның баш архитекторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы.
* [[Ямаева Лариса Әсхәт ҡыҙы]] (1955—5.01.2022), ғалим-[[тарих]]сы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1974—2003 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре. 2003 йылдан Көнсығыш иҡтисади юридик гуманитар академияһының Ватан тарихы кафедраһы мөдире, 2005 йылдан — тарих һәм хоҡуҡ факультеты деканы, 2006 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Гуманитар тикшеренеүҙәр институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 2008 йылдан  — бүлек мөдире. Тарих фәндәре докторы (2004). 
* [[Бәхтейәрова Клара Зәки ҡыҙы]] (1960), ғалим-невролог. 1990 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2008 йылдан — Республика тарҡау склероз үҙәге етәксеһе. Медицина фәндәре докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Күндерәк (Стәрлебаш районы)|Күндерәк]] ауылынан.
* [[Букеева Лилиә Раднер ҡыҙы]] (1965), эстрада йырсыһы. 1996 йылдан [[Татарстан]]дың [[Яр Саллы]] ҡалаһы «Энергетик» мәҙәниәт һарайы солисы. Башҡортостан (2021) һәм Татарстан (2016) Республикаларының атҡаҙанған артисы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Яблонский Всеволод Сергеевич]] (7.11.1901—2.05.1963), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1957—1963 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]]ның нефть һәм газ транспортлау һәм һаҡлау кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1946), профессор (1946). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1962). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1945).  
* [[Григорьев Иван Трофимович]] (1906—31.01.1984), [[Живопись|рәссам]]-график, [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. 1950—1960 йылдарҙа [[Чебоксар]] сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы, уҡыу-уҡытыу эштәре мөдире, директоры. Республика, төбәк, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Бөтә Рәсәй]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Бөтә Союз]] күргәҙмәләрендә ҡатнашыусы. [[Сыуашстан|Сыуаш АССР-ының]] атҡаҙанған рәссамы (1975). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]] [[Иван-Казанка]] ауылынан.
* [[Нәжиб Асанбаев]] ([[Асанбаев Николай Васильевич]]; 1921—28.03.2013), [[Журналистика|журналист]], драматург. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1954 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы]] (2006), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1977) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1983). 1-се (1945) һәм 2-се (1985) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1997) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2005) ордендары кавалеры.
* [[Бәширов Рив Миңлехан улы]] (1936—7.03.2023), инженер-механик-ғалим. 1963 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1967—1980 һәм 1984—2004 йылдарҙа машина-трактор паркын эксплуатациялау кафедраһы мөдире, 1980—1985 йылдарҙа ауыл хужалығын механизациялау факультеты деканы. Техник фәндәре докторы (1998), профессор (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы инженеры (1980), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1996). Дуҫлыҡ (1997) һәм Салауат Юлаев]] (2005) ордендары кавалеры.
* [[Рубцов Евгений Михайлович]] (1936), быяла эшләүсе. [[Салауатбыяла|«Салауатбыяла» заводы]]ның элекке быяла ҡайнатыусыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
* [[Ильясов Спартак Мөжәүир улы]] (1941—2.04.2022), [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]] һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары, [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, яҙыусы, публицист, йәмәғәтсе. 2012 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015), [[Мөхәмәтша Буранғолов]] исемендәге әҙәби премия лауреаты (2012).
* [[Фазалов Марат Баҡый улы]] (1946-2021), [[Статистика|статистик]]. [[Статистика|Дәүләт статистикаһы]] [[Нефтекама]] район-ара бүлегенең элекке начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2003). 
* [[Хәйбуллин Рауил Йәләлетдин улы]] (1946—16.09.2011), ауыл хужалығы, партия, [[дәүләт]], хужалыҡ һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1980 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының икенсе секретары, 1987 йылдан халыҡ депутаттарының район советы башҡарма комитеты рәйесе; 1989 йылдан РСФСР Министрҙар Советы Эштәр идаралығының төбәктәр сәйәсәте бүлеге белгесе; 1994 йылдан — Башҡортостан Республикаһының [[Мәскәү]]ҙәге Тулы хоҡуҡлы вәкиленең беренсе урынбаҫары; 1997—2003 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] башлығының беренсе урынбаҫары. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан.
* [[Аҡбашев Юлай Сафи улы]] (1951), муниципаль орган хеҙмәткәре. 2002—2015 йылдарҙа [[Ейәнсура районы]] халыҡ мәшғүллеге үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған социаль яҡлау хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Бикбова Нәжиә Сөләймән ҡыҙы]] (1951), педагог. [[Сибай]] ҡалаһы «Ирәндек» лицейының элекке [[башҡорт теле]] һәм [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы, дәреслектәр авторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2003) һәм мәғариф хеҙмәткәре. 
* [[Ғәйфуллин Самат Нәзиф улы]] (1956), [[Стоматология|стоматолог]]–ортопед-ғалим. Өфө ҡалаһының 5-се стоматология поликлиникаһының баш табибы. Медицина фәндәре кандидаты (2010). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Шерстобитов Юрий Александрович]] (1961), [[тренер]]. Өфө ҡалаһы Н. Д. Попов исемендәге «Геркулес» спорт мәктәбенең уҡытыусы-тренеры.  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре.
* [[Иҫәнғолова Әлфиә Фәрүәз ҡыҙы]] (1966), педагог. 2001 йылдан Салауат белем һәм һөнәри технологиялар колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғәриф хеҙмәткәре (2015) һәм мәғариф отличнигы (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Фёдоровка районы (Башҡортостан)|Фёдоровка районы]] [[Иҫке Сытырман]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Унасов Хажиәхмәт Ғәбиҙулла улы]] (1887—17.01.1921), [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1918—1919 йылдарҙа [[Башҡорт ғәскәре (1917—1919)|Башҡорт ғәскәре]] каптенармусы. [[Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы]] етәкселәренең береһе. 
* [[Мастрюков Степан Андреевич]] (1907-?), [[ВКП (б)|партия]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1946 йылдан [[ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары, еңел сәнәғәт бүлеге мөдире, 1951 йылдан Башҡорт АССР-ының еңел сәнәғәт министры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 4-се (1955-1959) 5-се (1959-1963) һәм алтынсы (1963-1967) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордены кавалеры.
* [[Ефимова Әминә Кәрим ҡыҙы]] (1917—18.11.2000), [[фән|ғалим]]-[[Органик химия|химик-органик]]. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967) һәм атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971)
* [[Емельянов Семён Иванович]] (1917—1999), [[Педагогика|педагог]]. [[Совет-фин һуғыштары|Совет-фин]] (1939—1940) һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. [[РСФСР]] һәм Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы (1989). 
* [[Йәнтилин Хәкимйән Һиҙиәт улы]] (1917—28.03.1972), механизатор. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1947—1972 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Сибай» совхозы шофёры, механигы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Кәрешкә (Баймаҡ районы)|Кәрешкә]] ауылынан.
* [[Попов Геннадий Петрович]] (1917—24.06.1976), юрист. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945), [[СССР]] Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Эске хеҙмәт подполковнигы. Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан. 
* [[Дроботов Дмитрий Яковлевич]] (1922—2019), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1949—1982 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Ҡыҙыл Байраҡ» колхозы веттехнигы, рәйес урынбаҫары, зоотехнигы һәм бригадиры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1978) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Атингән]] ауылынан.
* [[Ғәбитов Хәтип Ғәбит улы]] (1927—?), Бөйөк Ватан һуғышында һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1975—1990 йылдарҙа Магистраль газ үткәргестәрҙең [[Стәрлетамаҡ]] линия-производство идаралығының [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] газ бүлеү станцияһы операторы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Шәрип (Әбйәлил районы)|Шәрип]] ауылынан.
* [[Евченко Василий Акимович]] (1927—1.10.2008), механизатор. 1949 йылдан [[Мәләүез районы]] «Мәләүез» совхозы механизаторы, 1966—1987 йылдарҙа һыйыр малын үҫтереү буйынса оператор. [[СССР]]-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1981), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1975). Сығышы менән ошо райондың 1960-сы йылдар аҙағында бөткән Воздвиженка ауылынан.
* [[Рыленко Владимир Данилович]] (1927—1.06.2015), комсомол һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1957—1960 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары. 1960 йылдан Башҡорт АССР-ы эске эштәр министры урынбаҫары, 1962—1987 йылдарҙа эске эштәр министры, эске хеҙмәт генерал-лейтенанты (1975). СССР Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре, БАССР-ҙың атҡаҙанған юрисы. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1967, 1977) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1981) ордендары кавалеры. 
* [[Иҫәнаманов Мөхәмәт Ҡотлоғужа улы]] (1932—25.03.2009), механизатор, йәмәғәтсе. 1967 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозының бүлексә идарасыһы, 1976—1995 йылдарҙа — механизатор. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1969). Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш (1967— 1971) Юғары Советы депутаты. Сығышы менән ошо райондың [[Ғәле]] ауылынан.
* [[Филиппов Александр Павлович]] (1932—15.10.2011), [[Башҡортостан]]да тыуып, рус телендә ижад иткән шағир, прозаик, тәржемәсе һәм сценарист, 1965 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]], 1958 йылдан КПСС ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ шағирҙары|Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2004), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы]] лауреаты (1973), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры.
* [[Исхаҡова Фәриҙә Ғибат ҡыҙы]] (1937), [[мәҙәниәт]] өлкәһе хеҙмәткәре. 1958 йылдан Баймаҡ районы [[2-се Этҡол]] мәҙәниәт йорто директоры, 1980—1992 йылдарҙа китапхана мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974). Сығышы менән ошо райондың [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] ауылынан.
* [[Хәзиев Вәкил Ғәлимйән улы]] (1937—2015), тарихсы-архивсы, 1963—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Үҙәк дәүләт архивы хеҙмәткәре, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Жирова Екатерина Николаевна]] (1947), нефтехимик. 1966—2004 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] контролёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Аҡмола]] ҡалаһынан.
* [[Саитова Светлана Андреевна]] (1947—28.04.2017), [[Журналистика|журналист]]. 1977—2007 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең күп тиражлы гәзите хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәи киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2001). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан. 
* [[Чебыкина Валентина Михайловна]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. 1971 йылдан [[Мәсетле районы]]ның хәҙерге [[Оло Ыҡтамаҡ]] лицейы уҡытыусыһы, 1995 йылдан —директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2000), Рәсәй халыҡ мәғарифы отличнигы (1998). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Фәйзуллин Марат Рәйес улы]] ([[Татурас]]; 1982), [[музыка]]нт, композитор һәм музыкаль продюсер, тауыш режиссёры. Рәсәйҙә этник проекттарҙы үҫтереүсе. Рәсәй Композиторҙар союзы ағзаһы.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Кувыкин Степан Иванович]] (1903—16.09.1974), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]-[[нефть|нефтсе]]. 1942—1957 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]] начальнигы, 1965—1970 йылдарҙа [[СССР]] [[нефть]] сәнәғәте министры урынбаҫары. Техник фәндәр кандидаты (1957). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948),[[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). СССР-ҙың 3—6-сы саҡырылыш, РСФСР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Ике тапҡыр (1946, 1950) [[Сталин премияһы]] лауреаты. Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]) Балтай районы Алай ауылынан.
* [[Садиҡова Әҡлимә Ғариф ҡыҙы]] (1908—18.06.1993), театр артисы. 1933—1983 йылдарҙа [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған (1972), Башҡорт АССР‑ының халыҡ (1955) артисы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Никифоров Михаил Тихонович]] (1918—30.10.1993), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1936—1978 йылдарҙа [[Бүздәк районы]] «Бүздәк» совхозының тракторсыһы, шофёры, ферма мөдире, 1954—1978 йылдарҙа бүлексә идарасыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Сығышы менән ошо райондың Казанка ауылынан.
* [[Сергеев Василий Семенович]] (1923—1993), [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Терәпә]] ауылынан.
* [[Байбулов Дауыт Һаҙи улы]] (1928—3.06.2008), инженер. 1950 йылдан [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡарабаш (ҡала)|Ҡарабаш]] [[баҡыр]] иретеү комбинаты мастеры, өлкән мастеры, технологы, цех начальнигы урынбаҫары һәм цех начальнигы; 1961 йылдан — баш инженер, 1977—1989 йылдарҙа — комбинат директоры. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры. СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Иҫәнбәт]] ауылынан.
* [[Ғүмәров Вәрис Зыяҡай улы]] (1928—27.08.2007), табип-ғалим, йәмәғәтсе. 1970—1992 йылдарҙа [[Башҡортостан дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1992—2000 йылдарҙа «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәтенең әйҙәүсе мөхәррире. Медицина фәндәре кандидаты (1970). СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1996), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы. 
* [[Казанцев Дмитрий Александрович]] (1933—?), механизатор. 1963 йылдан [[Дүртөйлө]] технологик транспорт идаралығының цементлау агрегаты моторисы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Туймазы районы]]ның [[Үрге Троицк (Туймазы районы)|Үрге Троицк]] ауылынан.
* [[Рассадников Александр Михайлович]] (1933—?), ауыл хужалығы хеҙмәткәре 1955—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Рассвет» колхозы шофёры. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Бикеш (Баймаҡ районы)|Бикеш]] ауылынан.
* [[Ильясова Люциә Кәрим ҡыҙы]] (1938), педагог. 1963 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Иләс]], 1977—1993 йылдарҙа — [[Яңы Ергән]] мәктәбе уҡытыусыһы.  РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1985). Сығышы менән Иләс ауылынан. 
* [[Күҫәков Зиннәт Шәһит улы]] (1938—2015), [[Ейәнсура районы]] «Заветы Ильича» колхозының элекке зоотехнигы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған зоотехнигы.   
* [[Әхмәтйәнова Мөнирә Шәймәрҙән ҡыҙы]] (1938), [[китапхана]]сы. 1985 йылдан [[Туймазы]] ҡалаһының 2-се китапханаһы мөдире, 1985—1990 йылдарҙа ҡала үҙәк китапханаһының бүлек мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]] [[Райман (Туймазы районы)|Райман]] ауылынан.
* [[Рабухин Павел Семенович]] (1943), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 30-сы күпер төҙөү отрядының элекке директоры. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе. СССР-ҙың [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]], «Почёт Билдәһе», Башҡортостандың [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры. [[Өфө]] ҡалаһының почётлы гражданы.  
* [[Ишбирҙин Дамир Әхмәт улы]] (1948), [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1992—2010 йылдарҙа [[Салауат районы]] [[Арҡауыл ауыл Советы (Салауат районы)|Арҡауыл ауыл советы]] ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Мәсетле]] ауылынан.
* [[Вәкилә Ҡалмантаева]] (1948—5.02.2021), [[театр]] һәм кино артисы. 2002 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры]] актёры. 1976 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1993). 
* [[Шәрипова Илүсә Тимерғәли ҡыҙы]] (1948), педагог. 1977—2011 йылдарҙа [[Краснокама районы]] [[Николо-Берёзовка]] урта мәктәбенең һәм бер үк ваҡытта 1991 йылдан [[Нефтекама]]лағы 1-се лицейҙың рәсем уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Үрмәт]] ауылынан.
* [[Молчанов Александр Николаевич]] (1958), педагог, [[спорт]]сы. 1984 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының Балалар (үҫмерҙәр) техник ижад үҙәге педагогы. Радиоспорт буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы (2006), СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры. [[Ер|Донъя]] (2006) һәм [[Европа]] (1987—1988) чемпионы. Сығышы менән ошо ҡаланан. 
* [[Мөҙәрисова Нурия Ғәлихан ҡыҙы]] (1963), [[спорт]]сы. Ғәмәли‑хәрби күпбәйге (полиатлон) буйынса 1987—1991 йылдарҙа СССР-ҙың, 1992—1995 йылда Рәсәйҙең йыйылма командалары ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1996), Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1999). Күп тапҡырҙар Европа, СССР, РСФСР һәм Рәсәй чемпионы, шул кимәлдәге ярыштарҙың көмөш һәм бронза призёры. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ибраһимов Әхмәт Йосоп улы]] (1919—1977), педагог. 1962—1976 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* [[Михайлов Дмитрий Иванович]] (1919—5.12.2018), нефтсе, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың 6‑сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). РСФСР-ҙың атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1980), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған нефтсеһе (1965), [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1969).
* [[Белов Михаил Ипатович]] (1924—24.02.2015), СССР-ҙың хәрби хеҙмәткәре, десантсы, генерал-майор (1979). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм [[Венгрия]]лағы [[1956 йылғы мадьяр ихтилалы|1956 йылғы хәрби хәрәкәттәрҙә]] ҡатнашыусы. Юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы, хәрби фәндәр докторы (1968), профессор (1971). Тарихсы-мемуарсы. 1944 йылдан КПСС ағзаһы. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1956), ике 1‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944, 1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) һәм 3‑сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» (1975) ордендары кавалеры.
* [[Борисова Нинель Андреевна]] (1924—10.08.2019), [[фән|ғалим]]-невролог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1995). Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1973). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). 
* [[Пустарнаков Владимир Павлович]] (1924—19.07.2000), СССР һәм Рәсәй рәссамы. 1964 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1995), [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1993). 1‑се (1985) һәм 2‑се (1943) дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.
* [[Сәлимов Сәбих Мөхәмәҙиә улы]] (1929—22.12.1997), нефтехимик. 1957—1996 йылдарҙа хәҙерге «[[Башнефть-Өфөнефтехим]]» йәмғиәтенең өлкән операторы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1975). СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1972). 
* [[Чернов Виллий Васильевич]] (1939—25.05.2016), хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. [[Бәләбәй]] ҡалаһының почётлы гражданы (2012). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:7 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1706]]: Карло Чечере, [[Италия]] композиторы.
* [[1867]]: [[Мария Склодовская-Кюри]], ғалим-экспериментатор (физик, химик), педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре. Ике тапҡыр [[Нобель премияһы]] лауреаты.
* [[1879]]: [[Лев Троцкий]], [[Совет Рәсәйе]] сәйәсмәне.
* [[1901]]: Рина Зелёная, [[СССР]]-ҙың эстрада, театр һәм кино артисы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1970).
* [[1929]]: Эрик Кандель, [[АҠШ]] психиатры.
* [[1934]]: Марсель Сәлимйәнов, режиссёр, СССР-ҙың халыҡ артисы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:7 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1944]]: Рихард Зорге, [[СССР]] разведчигы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1964 — үлгәндән һуң).
* [[2000]]: Борис Заходер, СССР-ҙың балалар яҙыусыһы, шағир һәм тәржемәсе.
* [[2005]]: Михаил Гаспаров, СССР һәм [[Рәсәй]]-ҙең әҙәбиәт белгесе, академик, тәржемәсе.
* [[2005]]: Николай Трофимов, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1990).

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л07]]
[[Категория:7 ноябрь]]</text>
      <sha1>4jxv84ujaou0j7qhdeh4oen9s5b7eio</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308366</id>
      <parentid>1308365</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T10:15:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1308366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54093" sha1="szxxgz17c5ngn7jaso7hqkw5sh9xfua" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''7 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 311-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 312-се). Йыл аҙағына тиклем 54 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Инуиттар көнө.
** [[Африка]] яҙыусылары көнө.
** Ир-егеттәр көнө (ноябрҙең беренсе шәмбеһе).
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Австралия}}: Ял көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: {{comment|Хеҙмәткә рәхмәтлек көнө|День трудовой благодарности}}.
* {{Флагификация|Бангладеш}}: Революция һәм теләктәшлек көнө.
* {{Беларусь}} [[Беларусь]]: Бөйөк Октябрь революцияһы көнө.
* {{Флагификация|Венгрия}}: Милли [[опера]] көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Тарих һәм ата-бабаларҙы хәтерләү көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Дуҫлыҡ һәм татыулыҡ көнө (1996—2004).
** {{comment|Айнытҡыс|Вытрезвитель}} көнө.
** Пейнтбол көнө.
** {{comment|Ҡойҡа|Холодец (Студень)}} көнө.
* {{Флагификация|СССР}}: Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы көнө (1918—1991).
** [[Мәскәү]]ҙең [[Ҡыҙыл майҙан]]ындағы 1941 йылғы хәрби парад көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Милли театр көнө.
* {{Флагификация|Тунис}}: Яңырыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|АҠШ}}: Нотариус көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: [[Спорт]] [[Журналистика|журналистары]] көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Граждандар авиацияһы көнө.
* {{Флагификация|Грузия}}: Нотариус көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: [[Мәғлүмәт]] һәм матбуғат көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1917 йыл]]: [[Октябрь революцияһы|Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы]].
* [[1924 йыл]]: [[Өфө]]лә [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленинға]] һәйкәл асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1931 йыл]]: [[Асҡын районы|Асҡын район]] гәзитенең беренсе һаны баҫылып сыға. 
* [[1931 йыл]]: [[Нуриман районы|Нуриман район]] гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. 
* [[1936 йыл]]: [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]]нда тәүге продукция эшләп сығарыла.  
* [[1941йыл]]: [[Рәсәй]]ҙең хәрби дан көнө: Мәскәүҙең Ҡыҙыл майҙанында хәрби парад үткәрелә.  }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Әхмәров Ҡасим Закир улы]] (1900—11.2.1969), [[фән|ғалим]]-[[башҡорт теле]] [[тел ғилеме|белгесе]]. 1938—1969 йылдарҙа хәҙерге [[ТТӘИ|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] өлкән ғилми хеҙмәткәре, тел бүлеге мөдире. Филология фәндәре докторы (1963), профессор (1965).
* [[Мәмлиев Динәхмәт Нәбиулла улы]] (1905—1976), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], хужалыҡ эшмәкәре. 1949—1973 йылдарҙа «Череповецметаллургстрой» тресы идарасыһы. [[РСФСР]]-ҙың 6-сы сығарылыш (1963-1967) Юғары Советы депутаты, [[КПСС]]-тың XXIII съезы (1966) делегаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1958), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты. [[Вологда өлкәһе]] [[Череповец]] ҡалаһының почётлы гражданы (1967). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Алексеев Леонид Андреевич]] (1915—16.09.1980), [[театр]] рәссамы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1961—1980 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ рус драма театры]] рәссамы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1958). 
* [[Мелкумов Георгий Арташесович]] (1925), ғалим-табип-фтизиатр, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1978—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылға тиклем [[туберкулёз]] кафедраһы мөдире. 1978—2000 йылдарҙа Башҡортостан фтизиатрҙары йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1974). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1986), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1967). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән [[Сәмәрҡәнд]] ҡалаһынан.
* [[Секерин Александр Иванович]] (1925—25.01.1999), ғалим-[[тарих]]сы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1976—1994 йылдарҙа Силәбе дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1976 йылдан ижтимағи фәндәр кафедраһы, 1978—1979 йылдарҙа КПСС тарихы кафедраһы мөдире, 1982—1989 йылдарҙа фәнни коммунизм кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы. Тарих фәндәре докторы (1970), профессор (1971). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дыуан районы]] [[Дыуан (Дыуан районы)|Дыуан]] ауылынан.
* [[Әминев Мәхмүт Шәймәрҙән улы]] (1925–27.01.1984), хеҙмәт алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1949—1975 йылдарҙа [[Куйбышев тимер юлы]]ның Башҡортостан бүлексәһе Бензин станцияһының вагон депоһы эшсеһе, 1961 йылдан — бригадир. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959). [[СССР]]-ҙың почётлы тимер юлсыһы.
* [[Муллағәлләмов Марат Сабит улы]] (1930), [[КПСС|партия]], [[дәүләт]] һәм хужалыҡ органдары ветераны, йәмәғәт эшмәкәре. 1962 йылдан партия органдары хеҙмәткәре, 1965 йылдан — хеҙмәтсәндәр депутаттарының [[Стәрлетамаҡ]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1979—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары; 1997—2015 йылдарҙа Республика һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандары советы рәйесе. Башҡорт АССР-ының 8—12 се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре (2000), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1976, 1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2021) ордендары, [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]] (2010)  кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Сермән]] ауылынан.
* [[Камалова Лира Шәрип ҡыҙы]] (1935), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1960 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Бүребай]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1964 йылдан директор урынбаҫары, 1971 йылдан — директоры; 1985 йылдан [[Фатима Мостафина исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһы|Өфөнөң 20-се урта мәктәбе]] директоры, 1987 йылдан — Башҡортостан мәғариф хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү институтының тәрбиә эше кабинеты мөдире, 1993—2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның Квалификация күтәреү һәм һөнәри йәһәттән яңынан әҙерләү институты методисы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).
* [[Кәримова Роза Шәйхетдин ҡыҙы]] (1935), [[театр]] актёры. 1959—1989 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]], 1989—1995 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]] актёры. 1961 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1985), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1977) артисы.  
* [[Камилов Феликс Хөсәйен улы]] (1940), ғалим-[[Биохимия|биохимик]], юғары мәктәп эшмәкәре. 1988—1994 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] ректоры. Медицина фәндәре докторы (1977), профессор (1979), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның (1991) һәм Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (2001), Рәсәй Иҡтисад академияһының ғәмәли ағзаһы (2001). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2004) һәм Башҡорт АССР-ының (1991) атҡаҙанған фән эшмәкәре.
* [[Дубовский Анатолий Николаевич]] (1950), партия, дәүләт һәм хужалыҡ органдары ветераны, йәмәғәтсе. 1986—1990 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ның [[Калинин районы (Өфө)|Калинин районы]] Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары һәм рәйесе. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
* [[Хужина Рәйсә Гәрәй ҡыҙы]] (1950), хеҙмәт ветераны. 1980—2004 йылдарҙа [[Краснокама районы]]ның баш архитекторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы.
* [[Ямаева Лариса Әсхәт ҡыҙы]] (1955—5.01.2022), ғалим-[[тарих]]сы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1974—2003 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре. 2003 йылдан Көнсығыш иҡтисади юридик гуманитар академияһының Ватан тарихы кафедраһы мөдире, 2005 йылдан — тарих һәм хоҡуҡ факультеты деканы, 2006 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Гуманитар тикшеренеүҙәр институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 2008 йылдан  — бүлек мөдире. Тарих фәндәре докторы (2004). 
* [[Бәхтейәрова Клара Зәки ҡыҙы]] (1960), ғалим-невролог. 1990 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2008 йылдан — Республика тарҡау склероз үҙәге етәксеһе. Медицина фәндәре докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Күндерәк (Стәрлебаш районы)|Күндерәк]] ауылынан.
* [[Букеева Лилиә Раднер ҡыҙы]] (1965), эстрада йырсыһы. 1996 йылдан [[Татарстан]]дың [[Яр Саллы]] ҡалаһы «Энергетик» мәҙәниәт һарайы солисы. Башҡортостан (2021) һәм Татарстан (2016) Республикаларының атҡаҙанған артисы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Яблонский Всеволод Сергеевич]] (7.11.1901—2.05.1963), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1957—1963 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]]ның нефть һәм газ транспортлау һәм һаҡлау кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1946), профессор (1946). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1962). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1945).  
* [[Григорьев Иван Трофимович]] (1906—31.01.1984), [[Живопись|рәссам]]-график, [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. 1950—1960 йылдарҙа [[Чебоксар]] сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы, уҡыу-уҡытыу эштәре мөдире, директоры. Республика, төбәк, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Бөтә Рәсәй]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Бөтә Союз]] күргәҙмәләрендә ҡатнашыусы. [[Сыуашстан|Сыуаш АССР-ының]] атҡаҙанған рәссамы (1975). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]] [[Иван-Казанка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Нәжиб Асанбаев]] ([[Асанбаев Николай Васильевич]]; 1921—28.03.2013), [[Журналистика|журналист]], драматург. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1954 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы]] (2006), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1977) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1983). 1-се (1945) һәм 2-се (1985) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1997) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2005) ордендары кавалеры.
* [[Бәширов Рив Миңлехан улы]] (1936—7.03.2023), инженер-механик-ғалим. 1963 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1967—1980 һәм 1984—2004 йылдарҙа машина-трактор паркын эксплуатациялау кафедраһы мөдире, 1980—1985 йылдарҙа ауыл хужалығын механизациялау факультеты деканы. Техник фәндәре докторы (1998), профессор (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы инженеры (1980), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1996). Дуҫлыҡ (1997) һәм Салауат Юлаев]] (2005) ордендары кавалеры.
* [[Рубцов Евгений Михайлович]] (1936), быяла эшләүсе. [[Салауатбыяла|«Салауатбыяла» заводы]]ның элекке быяла ҡайнатыусыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
* [[Ильясов Спартак Мөжәүир улы]] (1941—2.04.2022), [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]] һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары, [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, яҙыусы, публицист, йәмәғәтсе. 2012 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015), [[Мөхәмәтша Буранғолов]] исемендәге әҙәби премия лауреаты (2012).
* [[Фазалов Марат Баҡый улы]] (1946-2021), [[Статистика|статистик]]. [[Статистика|Дәүләт статистикаһы]] [[Нефтекама]] район-ара бүлегенең элекке начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2003). 
* [[Хәйбуллин Рауил Йәләлетдин улы]] (1946—16.09.2011), ауыл хужалығы, партия, [[дәүләт]], хужалыҡ һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1980 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС-тың]] [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының икенсе секретары, 1987 йылдан халыҡ депутаттарының район советы башҡарма комитеты рәйесе; 1989 йылдан РСФСР Министрҙар Советы Эштәр идаралығының төбәктәр сәйәсәте бүлеге белгесе; 1994 йылдан — Башҡортостан Республикаһының [[Мәскәү]]ҙәге Тулы хоҡуҡлы вәкиленең беренсе урынбаҫары; 1997—2003 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] башлығының беренсе урынбаҫары. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан.
* [[Аҡбашев Юлай Сафи улы]] (1951), муниципаль орган хеҙмәткәре. 2002—2015 йылдарҙа [[Ейәнсура районы]] халыҡ мәшғүллеге үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған социаль яҡлау хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Бикбова Нәжиә Сөләймән ҡыҙы]] (1951), педагог. [[Сибай]] ҡалаһы «Ирәндек» лицейының элекке [[башҡорт теле]] һәм [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы, дәреслектәр авторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2003) һәм мәғариф хеҙмәткәре. 
* [[Ғәйфуллин Самат Нәзиф улы]] (1956), [[Стоматология|стоматолог]]–ортопед-ғалим. Өфө ҡалаһының 5-се стоматология поликлиникаһының баш табибы. Медицина фәндәре кандидаты (2010). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Шерстобитов Юрий Александрович]] (1961), [[тренер]]. Өфө ҡалаһы Н. Д. Попов исемендәге «Геркулес» спорт мәктәбенең уҡытыусы-тренеры.  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре.
* [[Иҫәнғолова Әлфиә Фәрүәз ҡыҙы]] (1966), педагог. 2001 йылдан Салауат белем һәм һөнәри технологиялар колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғәриф хеҙмәткәре (2015) һәм мәғариф отличнигы (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Фёдоровка районы (Башҡортостан)|Фёдоровка районы]] [[Иҫке Сытырман]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Унасов Хажиәхмәт Ғәбиҙулла улы]] (1887—17.01.1921), [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре, [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1918—1919 йылдарҙа [[Башҡорт ғәскәре (1917—1919)|Башҡорт ғәскәре]] каптенармусы. [[Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы]] етәкселәренең береһе. 
* [[Мастрюков Степан Андреевич]] (1907-?), [[ВКП (б)|партия]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1946 йылдан [[ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары, еңел сәнәғәт бүлеге мөдире, 1951 йылдан Башҡорт АССР-ының еңел сәнәғәт министры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 4-се (1955-1959) 5-се (1959-1963) һәм алтынсы (1963-1967) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордены кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ефимова Әминә Кәрим ҡыҙы]] (1917—18.11.2000), [[фән|ғалим]]-[[Органик химия|химик-органик]]. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967) һәм атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971)
* [[Емельянов Семён Иванович]] (1917—1999), [[Педагогика|педагог]]. [[Совет-фин һуғыштары|Совет-фин]] (1939—1940) һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. [[РСФСР]] һәм Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы (1989). 
* [[Йәнтилин Хәкимйән Һиҙиәт улы]] (1917—28.03.1972), механизатор. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1947—1972 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Сибай» совхозы шофёры, механигы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Кәрешкә (Баймаҡ районы)|Кәрешкә]] ауылынан.
* [[Попов Геннадий Петрович]] (1917—24.06.1976), юрист. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945), [[СССР]] Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Эске хеҙмәт подполковнигы. Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан. 
* [[Дроботов Дмитрий Яковлевич]] (1922—2019), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1949—1982 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Ҡыҙыл Байраҡ» колхозы веттехнигы, рәйес урынбаҫары, зоотехнигы һәм бригадиры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1978) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Атингән]] ауылынан.
* [[Ғәбитов Хәтип Ғәбит улы]] (1927—?), Бөйөк Ватан һуғышында һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1975—1990 йылдарҙа Магистраль газ үткәргестәрҙең [[Стәрлетамаҡ]] линия-производство идаралығының [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] газ бүлеү станцияһы операторы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Шәрип (Әбйәлил районы)|Шәрип]] ауылынан.
* [[Евченко Василий Акимович]] (1927—1.10.2008), механизатор. 1949 йылдан [[Мәләүез районы]] «Мәләүез» совхозы механизаторы, 1966—1987 йылдарҙа һыйыр малын үҫтереү буйынса оператор. [[СССР]]-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1981), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1975). Сығышы менән ошо райондың 1960-сы йылдар аҙағында бөткән Воздвиженка ауылынан.
* [[Рыленко Владимир Данилович]] (1927—1.06.2015), комсомол һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1957—1960 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары. 1960 йылдан Башҡорт АССР-ы эске эштәр министры урынбаҫары, 1962—1987 йылдарҙа эске эштәр министры, эске хеҙмәт генерал-лейтенанты (1975). СССР Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре, БАССР-ҙың атҡаҙанған юрисы. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1967, 1977) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1981) ордендары кавалеры. 
* [[Иҫәнаманов Мөхәмәт Ҡотлоғужа улы]] (1932—25.03.2009), механизатор, йәмәғәтсе. 1967 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозының бүлексә идарасыһы, 1976—1995 йылдарҙа — механизатор. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1969). Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш (1967— 1971) Юғары Советы депутаты. Сығышы менән ошо райондың [[Ғәле]] ауылынан.
* [[Филиппов Александр Павлович]] (1932—15.10.2011), [[Башҡортостан]]да тыуып, рус телендә ижад иткән шағир, прозаик, тәржемәсе һәм сценарист, 1965 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]], 1958 йылдан КПСС ағзаһы. [[Башҡортостандың халыҡ шағирҙары|Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2004), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы]] лауреаты (1973), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры.
* [[Исхаҡова Фәриҙә Ғибат ҡыҙы]] (1937), [[мәҙәниәт]] өлкәһе хеҙмәткәре. 1958 йылдан Баймаҡ районы [[2-се Этҡол]] мәҙәниәт йорто директоры, 1980—1992 йылдарҙа китапхана мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974). Сығышы менән ошо райондың [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]] ауылынан.
* [[Хәзиев Вәкил Ғәлимйән улы]] (1937—2015), тарихсы-архивсы, 1963—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Үҙәк дәүләт архивы хеҙмәткәре, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Жирова Екатерина Николаевна]] (1947), нефтехимик. 1966—2004 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] контролёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Аҡмола]] ҡалаһынан.
* [[Саитова Светлана Андреевна]] (1947—28.04.2017), [[Журналистика|журналист]]. 1977—2007 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең күп тиражлы гәзите хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәи киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2001). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан. 
* [[Чебыкина Валентина Михайловна]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. 1971 йылдан [[Мәсетле районы]]ның хәҙерге [[Оло Ыҡтамаҡ]] лицейы уҡытыусыһы, 1995 йылдан —директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2000), Рәсәй халыҡ мәғарифы отличнигы (1998). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Фәйзуллин Марат Рәйес улы]] ([[Татурас]]; 1982), [[музыка]]нт, композитор һәм музыкаль продюсер, тауыш режиссёры. Рәсәйҙә этник проекттарҙы үҫтереүсе. Рәсәй Композиторҙар союзы ағзаһы.    }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Кувыкин Степан Иванович]] (1903—16.09.1974), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]]-[[нефть|нефтсе]]. 1942—1957 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]] начальнигы, 1965—1970 йылдарҙа [[СССР]] [[нефть]] сәнәғәте министры урынбаҫары. Техник фәндәр кандидаты (1957). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1948),[[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). СССР-ҙың 3—6-сы саҡырылыш, РСФСР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Ике тапҡыр (1946, 1950) [[Сталин премияһы]] лауреаты. Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]) Балтай районы Алай ауылынан.
* [[Садиҡова Әҡлимә Ғариф ҡыҙы]] (1908—18.06.1993), театр артисы. 1933—1983 йылдарҙа [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған (1972), Башҡорт АССР‑ының халыҡ (1955) артисы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Никифоров Михаил Тихонович]] (1918—30.10.1993), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1936—1978 йылдарҙа [[Бүздәк районы]] «Бүздәк» совхозының тракторсыһы, шофёры, ферма мөдире, 1954—1978 йылдарҙа бүлексә идарасыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Сығышы менән ошо райондың Казанка ауылынан.
* [[Сергеев Василий Семенович]] (1923—1993), [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Терәпә]] ауылынан.
* [[Байбулов Дауыт Һаҙи улы]] (1928—3.06.2008), инженер. 1950 йылдан [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡарабаш (ҡала)|Ҡарабаш]] [[баҡыр]] иретеү комбинаты мастеры, өлкән мастеры, технологы, цех начальнигы урынбаҫары һәм цех начальнигы; 1961 йылдан — баш инженер, 1977—1989 йылдарҙа — комбинат директоры. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры. СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Иҫәнбәт]] ауылынан.
* [[Ғүмәров Вәрис Зыяҡай улы]] (1928—27.08.2007), табип-ғалим, йәмәғәтсе. 1970—1992 йылдарҙа [[Башҡортостан дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, 1992—2000 йылдарҙа «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәтенең әйҙәүсе мөхәррире. Медицина фәндәре кандидаты (1970). СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1996), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы. 
* [[Казанцев Дмитрий Александрович]] (1933—?), механизатор. 1963 йылдан [[Дүртөйлө]] технологик транспорт идаралығының цементлау агрегаты моторисы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Туймазы районы]]ның [[Үрге Троицк (Туймазы районы)|Үрге Троицк]] ауылынан.
* [[Рассадников Александр Михайлович]] (1933—?), ауыл хужалығы хеҙмәткәре 1955—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Рассвет» колхозы шофёры. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Бикеш (Баймаҡ районы)|Бикеш]] ауылынан.
* [[Ильясова Люциә Кәрим ҡыҙы]] (1938), педагог. 1963 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Иләс]], 1977—1993 йылдарҙа — [[Яңы Ергән]] мәктәбе уҡытыусыһы.  РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1985). Сығышы менән Иләс ауылынан. 
* [[Күҫәков Зиннәт Шәһит улы]] (1938—2015), [[Ейәнсура районы]] «Заветы Ильича» колхозының элекке зоотехнигы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған зоотехнигы.   
* [[Әхмәтйәнова Мөнирә Шәймәрҙән ҡыҙы]] (1938), [[китапхана]]сы. 1985 йылдан [[Туймазы]] ҡалаһының 2-се китапханаһы мөдире, 1985—1990 йылдарҙа ҡала үҙәк китапханаһының бүлек мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]] [[Райман (Туймазы районы)|Райман]] ауылынан.
* [[Рабухин Павел Семенович]] (1943), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 30-сы күпер төҙөү отрядының элекке директоры. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе. СССР-ҙың [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]], «Почёт Билдәһе», Башҡортостандың [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры. [[Өфө]] ҡалаһының почётлы гражданы.  
* [[Ишбирҙин Дамир Әхмәт улы]] (1948), [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль орган]] хеҙмәткәре. 1992—2010 йылдарҙа [[Салауат районы]] [[Арҡауыл ауыл Советы (Салауат районы)|Арҡауыл ауыл советы]] ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Мәсетле]] ауылынан.
* [[Вәкилә Ҡалмантаева]] (1948—5.02.2021), [[театр]] һәм кино артисы. 2002 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры]] актёры. 1976 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1993). 
* [[Шәрипова Илүсә Тимерғәли ҡыҙы]] (1948), педагог. 1977—2011 йылдарҙа [[Краснокама районы]] [[Николо-Берёзовка]] урта мәктәбенең һәм бер үк ваҡытта 1991 йылдан [[Нефтекама]]лағы 1-се лицейҙың рәсем уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Үрмәт]] ауылынан.
* [[Молчанов Александр Николаевич]] (1958), педагог, [[спорт]]сы. 1984 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының Балалар (үҫмерҙәр) техник ижад үҙәге педагогы. Радиоспорт буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы (2006), СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры. [[Ер|Донъя]] (2006) һәм [[Европа]] (1987—1988) чемпионы. Сығышы менән ошо ҡаланан. 
* [[Мөҙәрисова Нурия Ғәлихан ҡыҙы]] (1963), [[спорт]]сы. Ғәмәли‑хәрби күпбәйге (полиатлон) буйынса 1987—1991 йылдарҙа СССР-ҙың, 1992—1995 йылда Рәсәйҙең йыйылма командалары ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1996), Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1999). Күп тапҡырҙар Европа, СССР, РСФСР һәм Рәсәй чемпионы, шул кимәлдәге ярыштарҙың көмөш һәм бронза призёры. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ибраһимов Әхмәт Йосоп улы]] (1919—1977), педагог. 1962—1976 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* [[Михайлов Дмитрий Иванович]] (1919—5.12.2018), нефтсе, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың 6‑сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). РСФСР-ҙың атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1980), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған нефтсеһе (1965), [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1969).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Белов Михаил Ипатович]] (1924—24.02.2015), СССР-ҙың хәрби хеҙмәткәре, десантсы, генерал-майор (1979). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм [[Венгрия]]лағы [[1956 йылғы мадьяр ихтилалы|1956 йылғы хәрби хәрәкәттәрҙә]] ҡатнашыусы. Юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы, хәрби фәндәр докторы (1968), профессор (1971). Тарихсы-мемуарсы. 1944 йылдан КПСС ағзаһы. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1956), ике 1‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944, 1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) һәм 3‑сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» (1975) ордендары кавалеры.
* [[Борисова Нинель Андреевна]] (1924—10.08.2019), [[фән|ғалим]]-невролог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1995). Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1973). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). 
* [[Пустарнаков Владимир Павлович]] (1924—19.07.2000), СССР һәм Рәсәй рәссамы. 1964 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1995), [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1993). 1‑се (1985) һәм 2‑се (1943) дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.
* [[Сәлимов Сәбих Мөхәмәҙиә улы]] (1929—22.12.1997), нефтехимик. 1957—1996 йылдарҙа хәҙерге «[[Башнефть-Өфөнефтехим]]» йәмғиәтенең өлкән операторы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1975). СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1972). 
* [[Чернов Виллий Васильевич]] (1939—25.05.2016), хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. [[Бәләбәй]] ҡалаһының почётлы гражданы (2012).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:7 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1706]]: Карло Чечере, [[Италия]] композиторы.
* [[1867]]: [[Мария Склодовская-Кюри]], ғалим-экспериментатор (физик, химик), педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре. Ике тапҡыр [[Нобель премияһы]] лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1879]]: [[Лев Троцкий]], [[Совет Рәсәйе]] сәйәсмәне.
* [[1901]]: Рина Зелёная, [[СССР]]-ҙың эстрада, театр һәм кино артисы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1970).
* [[1929]]: Эрик Кандель, [[АҠШ]] психиатры.
* [[1934]]: Марсель Сәлимйәнов, режиссёр, СССР-ҙың халыҡ артисы.   }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:7 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1944]]: Рихард Зорге, [[СССР]] разведчигы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1964 — үлгәндән һуң).
* [[2000]]: Борис Заходер, СССР-ҙың балалар яҙыусыһы, шағир һәм тәржемәсе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2005]]: Михаил Гаспаров, СССР һәм [[Рәсәй]]-ҙең әҙәбиәт белгесе, академик, тәржемәсе.
* [[2005]]: Николай Трофимов, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1990).   }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л07]]
[[Категория:7 ноябрь]]</text>
      <sha1>szxxgz17c5ngn7jaso7hqkw5sh9xfua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Томск өлкәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70256</id>
    <revision>
      <id>1308297</id>
      <parentid>1276677</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T16:37:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10590" sha1="dm79noyirou0aop28fn61ci8oeubw5y" xml:space="preserve">{{Данные о субъекте Российской Федерации
|RuNm       = Томск өлкәһе
|FSCtrWhat  = Административ үҙәк
|FSCtrNm    = [[Томск]]
|FSMap     = [[Файл:Map of Russia (2014–2022) - Tomsk Oblast.svg|center|300px]]
|AreaRnk    = 16-сы
|TotArea    = 314 391
|WaterPrcnt = 0,4
|PopRnk     = 51-се
|PopQty     = 1 070 128
|PopCtDate  = 2010
|PopDens    = 
|GDP        = 
|GDPCtDate  = 
|GDP(PPP)   = 
|GDPRnk     = 37сы
|FedDistrNm = [[Себер федераль округы]]
|EcRegNm    = 
|CadNo      = 70
|HeadTtl    = [[Губернатор]]
|HeadNm     = [[Жвачкин, Сергей Анатольевич|Сергей Анатольевич Жвачкин]]
|ViceTtl    = 
|ViceNm     = 
|LegislTtl  = 
|LegislNm   = 
}}
[[Файл:Администрация Томской области.jpg|thumb|Томск өлкәһе хакимиәте йорто]]

'''Томск өлкәһе''' — [[Себер федераль округы]] составындағы өлкә. Административ үҙәге — [[Томск]] ҡалаһы.

== Дәүләт ҡоролошо ==
Томск өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

=== Башҡарма власть ===
{{articlereference| Томск өлкәһе  Хөкүмәте}}
{{articlereference| Томск өлкәһе Губернаторы}}
[[Томск өлкәһе Губернаторы]] — Томск өлкәһе башлығы һәм Томск өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. [[Томск өлкәһе Хөкүмәте]] етәксеһе.
Томск өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Томск өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.

=== Суд власы ===
Томск өлкәһе суд системаһы составында:
# [[Томск өлкәһе өлкә суды]], [[Рәсәйҙен юғары суды]]ның түбәнге инстанция суды
# [[Томск өлкәһе арбитраж суды]] , [[Рәсәйҙен юғары суды]]ның түбәнге инстанция суды

=== Закондар сығарыу власы ===
{{articlereference| Томск өлкәһе өлкә думаһы }}
Өлкә Парламенты — [[Томск өлкәһе өлкә думаһы]].

== Милли состав ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!
! [[1959]]
! [[1970]]
! [[1979]]
! [[1989]]
! [[2002]]
! [[2010]]&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120601173256/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |date=2012-06-01 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Урыҫтар]]
| 643 738 (86,2 %)
| 702 589 (89,4 %)
|
|
| 950 222 (90,8 %)
| 922 723 (92,1 %)
|-
| [[Татарҙар]]
| 13 449 (1,8 %)
| 15 226 (1,9 %)
|
|
| 20 145 (1,9 %)
| 17 029 (1,7 %)
|-
| [[Украиндар]]
| 20 275 (2,7 %)
| 14 439 (1,8 %)
|
|
| 16 726 (1,6 %)
| 11 254 (1,1 %)
|-
| [[Немецтар]]
| 21 152 (2,8 %)
| 15 257 (1,9 %)
|
|
| 13 444 (1,3 %)
| 8 687 (0,9 %)
|-
| [[Әзербайжандар]]
| 152 (0,0 %)
| 163 (0,0 %)
|
|
| 4 354 (0,4 %)
| 4 178 (0,4 %)
|-
| [[Сыуаштар]]
| 4 613 (0,6 %)
| 6 145 (0,8 %)
|
|
| 5 881 (0,6 %)
| 3 997 (0,4 %)
|-
| [[Узбеки]]
| 116 (0,0 %)
| 247 (0,0 %)
|
|
| 1 626 (0,2 %)
| 3 924 (0,4 %)
|-
| [[Белорустар]]
| 9 852 (1,3 %)
| 7 295 (0,9 %)
|
|
| 5 294 (0,5 %)
| 3 336 (0,3 %)
|-
| [[Селькупы]]
| 2 064 (0,3 %)
| 2 093 (0,3 %)
|
|
| 1 787 (0,2 %)
| 1 181 (0,1 %)
|-
| [[Ханты]]
| 1 484 (0,2 %)
| 952 (0,1 %)
|
|
| 873 (0,1 %)
| 718 (0,1 %)
|-
| Башҡа халыҡтар
| 29 907 (4,0 %)
| 21 300 (2,7 %)
|
|
| 25 687 (2,5 %)
| 25 256 (2,4 %)
|-
| '''Дөйөм'''
| 746 802
| 785 706
|
|
| 1 046 039
| 1 047 394
|}

== Тораҡ пункттар ==
&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0 2em 0 2em&quot;
|-
| bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot; | '''Населённые пункты с количеством жителей выше 5 тысяч'''&lt;br /&gt; на 1 января 2013 года&lt;ref name=&quot;Численность населения 2013&quot;&gt;[http://www.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_main/rosstat/ru/statistics/publications/catalog/afc8ea004d56a39ab251f2bafc3a6fce Федеральная служба государственной статистики РФ. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923180801/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;
|-
|
{| width=&quot;600&quot; border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;0&quot;
|----- align=&quot;left&quot;
| width=&quot;35%&quot; style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot; | [[Томск]]
| width=&quot;15%&quot; style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | {{рост}} 548,0
| width=&quot;35%&quot; style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | [[Александровское (Александровский район)|Александровское]]
| width=&quot;15%&quot; style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | {{падение}} 7,2
|----- align=&quot;left&quot;
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot; | [[Северск (Томская область)|Северск]]
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | {{падение}} 109,6
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | [[Бакчар (Томская область)|Бакчар]]
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | {{падение}} 6,1
|----- align=&quot;left&quot;
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot; | [[Стрежевой]]
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | {{падение}} 41,7
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | [[Парабель (Томская область)|Парабель]]
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | {{падение}} 6,1
|----- align=&quot;left&quot;
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot; | [[Асино]]
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | {{падение}} 24,8
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | [[Зональная Станция]]
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | {{рост}} 5,8
|----- align=&quot;left&quot;
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot; | [[Колпашево]]
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | {{падение}} 23,2
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | [[Самусь (Томская область)|Самусь]]
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | {{рост}} 5,8
|----- align=&quot;left&quot;
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | [[Мельниково (Томская область)|Мельниково]]
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | {{падение}} 8,3
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | [[Молчаново (Молчановский район Томской области)|Молчаново]]
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | {{падение}} 5,7
|----- align=&quot;left&quot;
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | [[Кожевниково (Томская область)|Кожевниково]]
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | {{падение}} 8,2
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | [[Зырянское (Томская область)|Зырянское]]
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | {{падение}} 5,6
|----- align=&quot;left&quot;
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | [[Белый Яр (Верхнекетский район Томской области)|Белый Яр]]
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | {{рост}} 8,2
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | [[Первомайское (Томская область)|Первомайское]]
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | {{падение}} 5,6
|----- align=&quot;left&quot;
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | [[Каргасок]]
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | {{падение}} 8,1
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | [[Кривошеино (Томская область)|Кривошеино]]
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | {{падение}} 5,5
|----- align=&quot;left&quot;
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | [[Тогур]]
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | {{падение}} 7,6
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | [[Подгорное (Томская область)|Подгорное]]
| style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot; | {{нет изменений}} 5,0
|----- align=&quot;left&quot;
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:8px;&quot; |
|}
|}
&lt;/div&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://tomsk.gov.ru/ Томск өлкәһе хакимиәте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204181348/http://tomsk.gov.ru/ |date=2012-02-04 }}
* [http://www.duma.tomsk.ru/ Томск өлкәһе дәүләт думаһы]
* [http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&amp;id=70 Томская область в справочнике-каталоге «Вся Россия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081014142549/http://www.terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&amp;id=70 |date=2008-10-14 }}
* [https://web.archive.org/web/20120304052433/http://www.green.tsu.ru/upload/file/biblioteka/Red_TO.pdf Красная Книга Томской области]
* [http://album.tomsk.ru/ Фотографии Томской области]
* [http://www.youtube.com/watch?v=rVuAf-0RpTA Видеопрезентация Томской области]

{{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}}

[[Категория:Рәсәй Федерацияһы өлкәләре]]
[[Категория:Томск өлкәһе]]</text>
      <sha1>dm79noyirou0aop28fn61ci8oeubw5y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юрматы (хоккей клубы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73362</id>
    <revision>
      <id>1308371</id>
      <parentid>858973</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T11:43:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19747" sha1="k4sntcwel50vir17ltisj9qdidergny" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Юрматы (мәғәнәләр)}}
{{Хоккей клубы
|Исем      = Юрматы
|фон           = #009335
|текст         = #000000
|Эмблема       = [[File:Iurmaty.jpg|200px]]
|Ил = {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]
|Ҡала = [[File:Flag of Salavat (Bashkortostan).png|22px]] [[Салауат]]
|Нигеҙләнгән =2008
|Таратылған =2011
|Элекке исемдәре  =
|Өй аренаһы =[[Салауат (спорт-концерт комплексы)|Салауат СКК]] (1 500)
|Төҫтәр ={{color box|#009335}} {{color box|white}} {{color box|#0B2A6B}}
|Лига          = [[Клуб командалары араһында шайбалы хоккей буйынса Рәсәй беренселеге|Рәсәй беренселеге]]
|Дивизион      = Волга буйы
|Конференция   =
|Эйә = 
|Директор = 
|Спонсор = [[Газпром Нефтехим Салауат]]
|Аффилир-клубы =
|Трофейҙар = 
|Конференцияла еңеүҙәр =
|Сезонда еңеүҙәр =
|Дивизионда еңеүҙәр = 
|Рәсми сайт =http://hcurmaty.ru
|КМС = 
|Форма1 =
|Форма2 =
| &lt;!-- Форма --&gt;
}}
'''«Юрматы»''' хоккей клубы — [[Башҡортостан]]дың [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһында 2008 йылда [[шайбалы хоккей]] буйынса профессиональ команда. 2008—2009 йылдарҙа Рәсәй чемпионатының Икенсе лигаһында уйнай, ә 2009—2011 йылдарҙа Беренсе лигала сығыш яһай. 2010 йылда «Волга буйы» дивизионында чемпион була, ә киләһе йылда шул уҡ зонала даими чемпионатты еңә. 

«Юрматы» үҙенең уйындарын 1 500 кеше һыйҙырған [[Салауат (спорт-концерт комплексы)|Салауат спорт-концерт комплексында]] үткәрә ине. 2011 йылда команда таратыла.

== Тарихы ==
[[Файл:Urmats.jpg|thumb|left|«Юрматы» хоккейсыһы]]
«Юрматы» хоккей клубы 2008 йылда [[Салауат (ҡала)|Салауатта]] ойошторола. Салауат, Стәрлетамаҡ яҡтарында йәшәгән башҡорттарҙың иң эре һәм боронғо [[Юрматы]] ырыуының иҫтәлегенә командаға шундай исем бирәләр. Тәүге йылда команда республика беренселегендә сығыш яһаған «Алмаз» хоккей клубы һәм урындағы тәрбиәләнеүселәр нигеҙендә төҙөлә. Баш тренер итеп [[Колпаков Виталий Алексеевич|Виталий Колпаков]] ҡуйыла. Үҙенең тәүге миҙгелендә «Юрматы» Рәсәй чемпионаты икенсе лигаһының «Урал — Көнбайыш Себер» регионы составында була. Салауат хоккейсылары даими миҙгелдең 28 осрашыуында 20 мәрәй йыя, алтынсы урынды яулайҙар һәм плей-офф уйындарына эләгә алмайҙар.

2008/09 йылдар миҙгеле тамамланғас, Рәсәй чемпионаттарында икенсе лига тарҡала һәм «Юрматы» беренсе лигаға күсә&lt;ref&gt;[http://www.hcurmaty.ru/urmaty «Юрматы» хоккей клубы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170430131347/http://www.hcurmaty.ru/urmaty |date=2017-04-30 }}&lt;/ref&gt;. Яңы миҙгел алдынан команданың составы тулыһынса алмашына. Тик капитан Дмитрий Холепа ғына тороп ҡала. «Юрматы» составына бик күп тәжрибәле һәм көслө уйынсы килә. Шуға күрә команданың һөҙөмтәләре лә яҡшыра. 2009/10 йылдар миҙгеленең беренсе этабын «Волга буйы» дивизионында «Юрматы» икенсе урында тамамлай. Шунан 1-6-cы урындар өсөн уйындарҙа Салауат хоккейсылары беренсе урынға үрләйҙәр һәм плей-оффҡа эләгәләр. Сирекфиналда улар «ЦСК ВВС-2» командаһынан көслөрәк булалар. Артабан ярымфиналда Медногорск ҡалаһынан «Металлург» хоккей клубын «Юрматы» серияла 3-1 иҫәбе менән ота һәм дивизиондың финалына сыға. Ә финалда бөтә биш уйында үткәрелә. Хәл иткес бишенсе уйын Салауатта үтә, һәм «Юрматы» хоккейсыһы [[Килдеев Альберт Марс улы|Альберт Килдеев]] «алтын» голды уйындың төп ваҡыт бөтөүөнә биш минут ҡалғанда керетә. «Юрматы» хоккей клубы үҙенең икенсе йылына Рәсәй чемпионаты беренсе лигаһының «Волга буйы» дивизионы чемпионы исемен яулай.

2010/2011 йылдар миҙгеле «Юрматы» профессиональ хоккей клубы өсөн генә түгел, ә бөтә Рәсәй беренселеге беренсе лигаһы өсөн һуңғы була. 2011 йылда [[Рәсәй хоккей лигаһы]] барлыҡҡа килә. Ә «Юрматы» үҙенең һуңғы миҙгелендә даими чемпионатты үҙ дивизионында тағы ла беренсе урында тамамлай. Плей-оффтың сирекфиналында [[Нефтекама]]нан «Торос-2» командаһын дүрт осрашыуҙа үтә. Ә ярымфиналда дивизиондың буласаҡ чемпионы «Прогресс» хоккей клубына серияла 1-3 иҫәбе менән отола һәм көрәштән төшөп ҡала. Миҙгел тамамланғас, «Юрматы» хоккей клубы тарҡала. Төп сәбәбе — беренсе лиганы реформлау. «Волга буйы» дивизионының 13 командаһынан 5-6 ғына ҡалырға тейеш. Рәсәй хоккей федерацияһы [[Йәштәр хоккей лигаһы]]нда клуб яһарға тәҡдим итә. Әммә Салауатта был йәш категорияһында хоккейсылар булмай&lt;ref&gt;[http://u7a.ru/articles/sport/2193/ В Башкирии хоккей лишился профессиональной команды]&lt;/ref&gt;.

Әлеге ваҡытта Салауатта професиональ командаһы булмаһа ла, ҡалала хоккей буйынса үҫмерҙәр спорт мәктәбе эшләп килә. Шунда йәш буйынса һигеҙ команда бар. Улар хоккей мәктәптәре араһында Рәсәй беренселектәрендә ҡатнаша.

== Сығыш яһауҙар тарихы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! Миҙгел !! У !! Е !! ӨВЕ !! БСЕ !! БСО !! ӨВО !! О !! Ш !! М !! ДУ !! Һөҙөмтә
|-
| [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионатының икенсе лигаһы 2008/2009|2008/09]] ||28||8|| colspan=&quot;4&quot;|— || 16 || 99—146|| 20|| 6||''Плей-оффҡа эләкмәйҙәр''
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионатының беренсе лигаһы 2009/2010|2009/10]]||68||51||1||4||1||0||11||285—144||164||1||style=&quot;background: #ffeeaa;&quot;|Сирекфиналда еңәләр: 3-2 (ЦСК ВВС-2)&lt;br&gt;Ярымфиналда еңәләр: 3-1 ([[Металлург (хоккей клубы, Медногорск)|«Металлург»]])&lt;br&gt;Финалда еңәләр: 3-2 («Нефтяник-2»)
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионатының беренсе лигаһы 2010/2011|2010/11]] ||54||46||4||1||0||1||2||299—94||149||1||Сирекфиналда еңәләр: 3-1 («Торос-2»)&lt;br&gt;Ярымфиналда еңеләләр: 1-3 («Прогресс»)
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#dddddd&quot;
!Бөтәһе
|150
|105
|5
|5
|1
|1
|29
|683-384
|333
|}
''Иҫкәрмәләр'': У — уйындар һаны, Е — төп ваҡытта еңеүҙәр, ӨВЕ — өҫтәмә ваҡытта еңеүҙәр, БСЕ — булиттар серияһында еңеүҙәр, ӨВО — өҫтәмә ваҡытта отолоуҙар, БСО — буллитар серияһында отолоуҙар, О — төп ваҡытта отолоуҙар, Ш — шайбалар, М — мәрәйҙәр, ДУ — даими миҙгелдә урыны
== Стадион ==
{{main|Салауат (спорт-концерт комплексы)}}
[[Файл:SKK2012.jpg|thumb|Салауат спорт-концерт комплексы]]
Салауат (спорт-концерт комплексы) — Салауат ҡалаһындағы 2007 йылда төҙөлгән күп функциялы спорт комплексы. Комплекс йөҙөү бассейнынан һәм 1350 тамашасылыҡ боҙ стадионынан тора, кәрәк саҡта концерт-холлға әүерелә, бында ике мең ярым кеше һыйҙырыу мөмкинселеге бар&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2009/04/10/reg-bashkortostan/miller-anons.html Справка «Российская газета»]&lt;/ref&gt;. Майҙаны 4000 м² булған боҙ һарайы үҙ эсенә 1500 урынлыҡ боҙ аренаһын ала. Кәрәк саҡта 2200 урынлыҡ концерт залына әүерелә, бынан тыш ике фитнес-зал, кафе бар. Комплекстың боҙонда хоккей һәм фигуралы шыуыу бүлектәре тәрбиәләнеүселәренең күнегеүҙәре үтә.
== Бағыусы ==
[[Газпром Нефтехим Салауат]] — Рәсәйҙә иң эре нефтехимия компанияларҙың береһе «Юрматы» хоккей клубының төп һәм берҙән-бер спонсоры була. 
== Бөтә баш тренерҙар һәм капитандар ==

«Юрматы» командаһының бөтә тренерҙары:

{|
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|
* [[Колпаков Виталий Алексеевич|Виталий Колпаков]] (2008—2010)
|
|}

«Юрматы» командаһының бөтә капитандары:

{|
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|
* [[Бартенев Олег Александрович|Олег Бартенев]] (2008—2009)
* [[Холепа Дмитрий Владимирович|Дмитрий Холепа]] (2009—2010)
* [[Бордуков Дмитрий Владимирович|Дмитрий Бордуков]] (2010—2011)
|
|}

== Команданың ҡаҙаныштары ==
* {{1}} Рәсәй чемпионатының Беренсе лигаһында Волга буйы дивизионы чемпионы (2009/10).
* {{1}} Рәсәй чемпионатының Беренсе лигаһында Волга буйы дивизионында даими чемпионат еңеүсеһе (2009/10, 2010/11).
== Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт ==
* '''Бер гол да үткәрмәйенсә иң ҙур айырма менән еңеү:''' 10:0 «Торос-2» Нефтекама (2010/11).
* '''Иң ҙур айырма менән еңеү:''' 14:1 «Кристалл-2» Һарытау (2010/11).
* '''Еңеү килтергән иң һөҙөмтәле уйын:'''  14:1 «Кристалл-2» Һарытау (2010/11).
* '''Еңелеү килтергән иң һөҙөмтәле уйын:''' 6:9 «Газовик-Старт» Ялуторовск (2009/10).
* '''Бер гол да керетмәйенсә иң ҙур айырма менән еңелеү:''' 0:4 «Челны» Яр Саллы (2009/10).
* '''Иң ҙур айырма менән еңелеү:''' 2:9 «Вагоностроитель» Усть-Катав (2008/09).
* '''Иң оҙон еңеүҙәр серияһы''': 26. '''Иң оҙон еңелеүҙәр серияһы''': 5
* Клуб тарихында бөтә уйынсыларҙа Рәсәй Федерацияһынан була.
=== Уйынсылар рекордтары ===
* Иң куп уйын үткәргән уйынсы — [[Яханов Сергей Викторович|Сергей Яханов]] ('''120''').
* Иң күп мәрәй йыйған уйынсы — Сергей Яханов ('''108''').
* Иң куп гол индергән уйынсы — [[Петрюк Дмитрий Андреевич|Дмитрий Петрюк]] ('''44''').
=== Билдәле уйынсылар ===
* [[Ғарипов Артур Рәмил улы|Артур Ғарипов]] (2009—2011)
* [[Мотошин Денис Сергеевич|Денис Мотошин]] (2009—2011)

== Составы ==
''Бында мәғлүмәт 2010/2011 йылдар миҙгеле буйынса күрһәтелгән''.
{| width=75%
|-
|align=center colspan=4|&lt;big&gt;'''Ҡапҡасылар'''
|- bgcolor=&quot;#dddddd&quot;
!width=10%|№
!width=10%|Ил
!width=40%|Исем
!width=40%|Тыуған йыл
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|1
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Алексеев Константин Владимирович|Константин Алексеев]]
|[[8 ноябрь]], 1996
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|20
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Мотошин Денис Сергеевич|Денис Мотошин]]
|[[1 октябрь]], 1991
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|-
|align=center colspan=4|&lt;big&gt;'''Һаҡсылар'''
|- bgcolor=&quot;#dddddd&quot;
!№
!Ил
!Исем
!Тыуған йыл
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|5
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Хлыстов Александр Юрьевич|Александр Хлыстов]]
|[[21 апрель]], 1988
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|14
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Корнеев Владислав Андреевич|Владислав Корнеев]]
|[[30 март]], 1981
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|17
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Шильников Михаил Сергеевич|Михаил Шильников]]
|[[28 июнь]], 1996
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|23
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Вагин Евгений Анатольевич|Евгений Вагин]]
|[[5 февраль]], 1982
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|42
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Шәкирйәнов Тимур Венер улы|Тимур Шәкирйәнов]]
|[[21 октябрь]], 1983
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|43
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Чумарин Руслан Ринат улы|Руслан Чумарин]]
|[[4 март]], 1988
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|75
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Ғарипов Артур Рәмил улы|Артур Ғарипов]]
|[[26 ғинуар]], 1985
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|77
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Хәйретдинов Илдар Фарит улы|Илдар Хәйретдинов]]
|[[26 ғинуар]], 1982
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|87
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Привалов Алексей Анатольевич|Алексей Привалов]]
|[[10 ғинуар]], 1987
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|-
|align=center colspan=4|&lt;big&gt;'''Һөжүмселәр'''
|- bgcolor=&quot;#dddddd&quot;
!№
!Ил
!Исем
!Тыуған йыл
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|9
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Бордуков Дмитрий Владимирович|Дмитрий Бордуков]] {{капитан спорт}}
|[[29 апрель]], 1979
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|10
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Мурдускин Роберт Роберт улы|Роберт Мурдускин]]
|[[9 апрель]], 1983
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|15
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Шәрипов Азат Амир улы|Азат Шәрипов]]
|[[1 июль]], 1978
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|16
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Һөйөндөков Илдар Радик улы|Илдар Һөйөндөков]]
|[[1 май]], 1983
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|18
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Яханов Сергей Викторович|Сергей Яханов]]
|[[2 июль]], 1980
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|19
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Фәтхутдинов Адель Фәрид улы|Адель Фәтхутдинов]]
|[[8 апрель]], 1990
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|27
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Трифонов Сергей Викторович|Сергей Трифонов]]
|[[6 ғинуар]], 1982
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|28
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Петрюк Дмитрий Андреевич|Дмитрий Петрюк]]
|[[7 апрель]], 1988
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|29
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Холепа Дмитрий Владимирович|Дмитрий Холепа]]
|[[23 декабрь]], 1975
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|32
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Абиев Артур Марат улы|Артур Абиев]]
|[[18 ноябрь]], 1986
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|73
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Попов Андрей Вячеславович|Андрей Попов]]
|[[8 март]], 1973
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|86
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Бондаренко Иван Александрович|Иван Бондаренко]]
|[[17 апрель]], 1987
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|88
|{{Флаг России|20px}}
|align=left|[[Поляков Александр Александрович|Александр Поляков]]
|[[5 сентябрь]], 1987
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20141217093954/http://hcurmaty.ru/ Рәсми сайт]

{{Башҡортостандың спорт ойошмалары}}

[[Категория:Алфавит буйынса хоккей клубтары]]
[[Категория:Юрматы (хоккей клубы)]]
[[Категория:Салауат спорт клубтары]]
[[Категория:Рәсәй хоккей клубтары]]
[[Категория:Башҡортостанда хоккей клубтары]]
[[Категория:2012 йылда нигеҙләнгән хоккей клубтары]]</text>
      <sha1>k4sntcwel50vir17ltisj9qdidergny</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тоҡтоған Алтыбаҫарова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96893</id>
    <revision>
      <id>1308298</id>
      <parentid>541501</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T17:01:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3727" sha1="f1xj26weypsdhcynasopwvb26en4uyc" xml:space="preserve">{{Персона
 |имя                  = Тоҡтоған Алтыбаҫарова
 |оригинал имени       = 
 |изображение          = Токтогон Алтыбасарова.jpg
 |ширина               = 250px
 |описание изображения =  
 |имя при рождении     = 
 |род деятельности     = 
 |дата рождения        = 1924
 |место рождения       = Күрмөнтү
 |гражданство          = {{USSR}} →&lt;br /&gt; {{KGZ}}
 |подданство           = 
 |дата смерти          = 11.06.2015
 |место смерти         = Күрмөнтү, Төп районы, Иссыҡ-Күл өлкәһе, {{ВБУ|Ҡырғыҙстан}}
 |отец                 = 
 |мать                 = 
 |супруга              = 
 |дети                 = 
 |награды и премии     = 
 |сайт                 = 
 |викисклад            = 
}}
'''Тоҡтоған Алтыбаҫарова''' (''Туҡтаған Алтыбаҫарова''; 1924 йыл, Күрмөнтү — 2015 йылдың 11 июне, Күрмөнтү, Төп районы, Иссыҡ-Күл өлкәһе, [[Ҡырғыҙстан]]) — колхозсы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында ҡамауҙа ҡалған [[Ленинград]]тан килтерелгән 150 баланы үҙенә аҫырарға алған&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2015/06/14/altybasyrova/ Умерла принявшая 150 детей из блокадного Ленинграда Токтогон Алтыбасарова]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Тоҡтоғанға 16 ғына йәш сағында, Күрмөнтү ауыл советына рәйес итеп һайлап ҡуялар. 1942 йылдың 27 авгусында Ленинградтан килтерелгән 150 баланы ҡабул итә. Балалар урындағы колхоз ятағында уның ҡарамағында ун йыл аҫрала.
 
Һуғыштан һуң 44 йыл буйы ауыл советы сәркәтибе булып эшләй. 8 балаға ғүмер биреп, тәрбиәләп үҫтергән.

Ғүмере буйына тыуған ауылы Күрмөнтүҙә йәшәй. 2015 йылдың 11 июнендә ошонда уҡ вафат була&lt;ref&gt;[http://ria.ru/world/20150614/1069954056.html Умерла жительница Киргизии, взявшая 150 детей из блокадного Ленинграда]&lt;/ref&gt;.

[[Бишкек]]тәге Даир Асанов исемендәге Еңеү паркында Ленинград блокадаһында булғандарға һәйкәл ҡуйылған. Уның прообразы — Тоҡтоған Алтыбаҫарова&lt;ref&gt;[http://www.vb.kg/doc/316269_ymerla_issyk_kylskaia_mama_detey_blokady_toktogon_altybasarova.html Умерла иссык-кульская «мама» детей блокады Токтогон Алтыбасарова], Вечерний Бишкек, 11 июня 2015 года&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20150725110802/http://www.ca-news.org/news:1152881 Президент А. Атамбаев выразил]
* [http://www.youtube.com/watch?v=Y9ec30ewQ7g Токтогон апа — приютила и воспитала детей из блокады]


[[Категория:Шәхестәр:Ленинград блокадаһы]]
[[Категория:Ҡырғыҙстан шәхестәре]]</text>
      <sha1>f1xj26weypsdhcynasopwvb26en4uyc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украиналағы аслыҡ (1932—1933)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104545</id>
    <revision>
      <id>1308320</id>
      <parentid>1307935</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T21:03:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17553" sha1="nskjatmokld007aln0n74ru7c7vupwy" xml:space="preserve">'''Украиналағы аслыҡ (1932—1933)''' — 1932—1933 йылдарҙа ул ваҡыттағы Украина ССС-ын&lt;ref&gt;без Западной Украины, находившейся в составе Польши, [[Черновцы өлкәһе|Черновицкой области]] и части Одесской области, находившихся в составе Румынии, Закарпатской области, находившейся в составе Чехословакии, а также Крымской АССР, находившейся в составе РСФСР; в указанный период в состав Украинской ССР входило [[Днестр буйы Молдова Республикаһы|Приднестровье]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zakon&quot;&gt;Закон України [http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=376-16&amp;zahyst=4/UMfPEGznhhAMY.Zi691C5hHI4ags80msh8Ie6 Про Голодомор 1932—1933 років в Україні] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016124015/http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=376-16&amp;zahyst=4%2FUMfPEGznhhAMY.Zi691C5hHI4ags80msh8Ie6 |date=2021-10-16 }} от 28 ноября 2006 года&lt;/ref&gt; ялмаған һәм күп миллионды ҡорбандарға килтергән аслыҡ.{{Переход|#Демографические потери Украинской ССР в межпереписной период 1927—1938}} Был осорҙағы СССР-ҙың башҡа территорияларындағы аслыҡ тураһында [[СССР-ҙа аслыҡ (1932—1933)]] мәҡәләһен ҡарағыҙ.

[[Файл:Holodomor_World_Recognition.svg|thumb|300px|Политическое определение Голодомора по странам: {{legend|#005bbb|Признан как геноцид}}
{{legend|#65a6e0|Признан как акт истребления}}
{{legend|#cccccc|Нет определения}}]]

Украинала 1932—1933 йылдарҙағы киң күләмле аслыҡ үләте — «Голодомор» (аңлы рәүештә халыҡты астан ҡырыу) тип атала. 2006 йылда Украинаның Юғары радаһы аслыҡты [[Украиндар|украин халҡына ҡарата геноцид]]&lt;ref&gt;{{Cite web|date=28 ноября 2006|url=http://lenta.ru/news/2006/11/28/genocide/|title=Верховная Рада признала голодомор геноцидом|publisher=Lenta.ru|accessdate=2010-08-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/61GGMypvi|archivedate=2011-08-28}}&lt;/ref&gt; тип таный. «Голодомор» билдәләмәһе украин теленән башҡа телдәргә киң тарала&lt;ref&gt;См. &lt;/ref&gt;, шул иҫәптән рус&lt;ref&gt;Голодомор//Универсальный дополнительный практический толковый словарь. И. Мостицкий. 2005—2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Голодомор//Слитно или раздельно? Орфографический словарь-справочник. — М.: Русский язык. Б. З. Букчина, Л. П. Какалуцкая. 1998.&lt;/ref&gt;) теленә килеп инә.

== Дөйөм мәғлүмәттәр ==
[[Файл:Holodomor_Stamp_of_Ukraine_2003.jpg|мини|Украинаның почта маркаһы, 2003 йыл]]
Аслыҡ һөҙөмтәһендә һәләк булыусыларҙың аныҡ һаны билдәле түгел. 2015 йылда Украинаның Тарих институты баҫтырып сығарған һәм көнбайыш тарихсыларының ҡайһы берҙәре тарафынан хупланған һуңғы баһаларға ярашлы, 1932—1933 йылдарҙағы демографик юғалтыуҙар 4 млн кешенән артып китә&lt;ref&gt;[http://history.org.ua/LiberUA/DemTekhnKat_2015/DemTekhnKat_2015.pdf Demography of a man-made human catastrophe: The case of massive famine in Ukraine 1932—1933.]&lt;/ref&gt;.

Британника энциклопедияһы версияһы буйынса, 1932—1933 йылдарҙа 4—5 млн украин&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30078/Soviet-Ukraine#ref=ref404577|Ukraine The famine of 1932-33]&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;[''юҡ&amp;#x20;источник''] &lt;/sup&gt;һәләк була. Брокгауз энциклопедияһы күрһәткестәренә ярашлы, СССР-ҙа аслыҡтан 4—7 миллион кеше үлә, бигерәк тә Украинала&lt;ref&gt;Данный абзац в разделе «История» статьи «Украина» выглядит следующим образом (перевод с немецкого):
&lt;/ref&gt; юғалтыуҙар күп була. [[2002 йыл]]да [[:en:Institut National d'Études Démographiques|INED]]-тың заман демографтары иҫәпләүенсә, Украин ССР-ында дөйөм юғалтыу 4,6 миллион кеше тәшкил итә, шул иҫәптән 0,9 миллионы мәжбүри миграция сәбәпле, 1 млн — тыумай ҡалыусылар иҫәбенә, 2,6 млн — һәләк булыусылар&lt;ref name=&quot;Vallin&quot;&gt;Chapitre 1 La crise des anées 1930 prepared by J.Vallin, F. Mesle, S.Adamets and S. Pyrozhkov из «Causes de décès en Ukraine au XXè siècle» + CDRom (Смертность и причины смертей на Украине в XX веке. Франс Месле и Жак Валин при участии В. Школьникова, С. Пирожкова, С. Адамца 2003 INED) [[:ru:Special:BookSources/2733201522|ISBN 2-7332-0152-2]] [http://books.google.com/books?hl=en&amp;lr=&amp;id=MTxiVqfUdL4C&amp;oi=fnd&amp;pg=PR11&amp;ots=WTNwHObbq9&amp;sig=QpwSZbZ0IG-WFFDdatj1hyJLyCQ#PPA30,M1]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.pravda.com.ua/articles/4b1a9f8f294ca/ Скільки людей загинуло під час Голоду і чому це важливо | Українська правда]&lt;/ref&gt;.

Киев ҡалаһы Аппеляция судының 2010 йылдың 13 ғинуарындағы ғәйепләү ҡарарында 1932—1933 йылдарҙа Украинала һәләк булғандар 3941 мең кеше&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://ssu.gov.ua/sbu/control/uk/publish/printable_article?art_id=97091 Текст Постановления Апелляционного суда Киева от 13 января 2010 года на официальном сайте СБУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117024104/http://www.ssu.gov.ua/sbu/control/uk/publish/printable_article?art_id=97091 |date=2015-11-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://khpg.org/index.php?id=1266828078 Постановление апелляционного суда г. Киева по уголовному делу по факту совершения геноцида в Украине в 1932—1933 гг.]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/ukraine/politics/1035457-bolshevistskie-lidery-priznany-vinovnymi-v-organizacii-genocida-v-ukraine Большевистские лидеры признаны виновными в организации геноцида в Украине // Корреспондент.net, 13 января 2010]&lt;/ref&gt; булыуы раҫлана. Шул уҡ ваҡытта 2009 йылдың 22 декабрендә үткән судҡа тиклемге тикшереү барышы тураһындағы ведомство-ара ведомствоара кәңәшмәлә 13613 биләмәлә 1847,5 мең ҡорбан булыуы билдәләнә&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120804133919/www.memory.gov.ua/ua/news/detail/251.htm В. о. Голови УІНП Ігор Юхновський взяв участь у міжвідомчій нараді щодо стану розслідування кримінальної справи за фактом геноциду в Україні у 1932—1933 роках]&lt;/ref&gt;. Украина Именлек хеҙмәте һорауы буйынса башҡарылған иҫәпләүҙәргә ярашлы, украин этносының юҙалтыуы, аслыҡ үләте һөҙөмтәһендә тыумаған балаларҙы ла ҡушып, 6,122 мең кеше тәшкил итә.

Аслыҡтың иң көслө осоро [[1933 йыл]]ға тура килә. Тарихсылар фекеренсә, 1932 йылғы аслыҡ саманан тыш иген сәсеү эҙемтәһе булып, дөйөм СССР-ҙағы 1932—1933 йылдарҙағы аслыҡҡа килтерһә, 1933 йылдағы аслыҡ украин халҡының барлыҡ аҙыҡ-түлек запасын тартып алыу һөҙөмтәһе була&lt;ref&gt;Кульчицкий С. В. [https://web.archive.org/web/20070927204005/http://www.history.org.ua/Journal/2006/6/4.pdf]{{Lang-uk|«Голод 1932 р. в затінку голодомору-33»}}«Голод 1932 р. в затінку голодомору-33»&lt;span&gt; — &lt;/span&gt;{{Ҡалып:Lang-ru|Голод 1932 в тени Голодомора-33}}&lt;/ref&gt;.

Тарихсылар һәм сәйәсмәндәр киң күләмле йотлоҡҡа килтереүсе сәбәптәр буйынса уртаҡ фекергә килә алмай. Аңлы рәүештә&quot;Аслыҡ менән тынысландырыу&quot; теорияһы яҡлылар, Украиналағы 1933 йылдың тәүге яртыһындағы киң күләмле аслыҡ совет етәкселеге тарафынан аңлы рәүештә, украин крәҫтиәндәренең милли-азатлыҡ ынтылыштарын баҫтырыу һәм бойондороҡһоҙ украин дәүләте&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; төҙөү мөмкинлеге бирмәү өсөн аңлы һәм маҡсатлы рәүештә башҡарылған ғәмәле, тип раҫлай. Уларға ҡаршы булыусылар, был тарихи ваҡиғалар индустриалләштереүҙең, радикаль иҡтисади реформаларҙың һәм 1920 йылдар һуңында — 1930 йылдар башында СССР-ҙа уңыш йыя алмауҙары һөҙөмтәһе, тигән фекер белдерелә.
[[Файл:HolodomorKharkiv 1933 Wienerberger.jpg|мини| [[Харьков]] урамдарында аслыҡ ҡорбандары, [[1933 йыл]]&lt;ref&gt;[http://www.archives.gov.ua/Sections/Famine/photos.php?4#photo Государственная архивная служба Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100901142604/http://www.archives.gov.ua/Sections/Famine/photos.php?4#photo |date=2010-09-01 }}&lt;/ref&gt;]]
1933 йылдың беренсе яртыһында УССР-ҙа булған ваҡиғалар Көнбайыш мәҡәләләрендә, мөрәжәғәттәрендә һәм акцияларҙа файҙаланыла. СССР-ҙа аслыҡ үләте тураһында асыҡ мәҙлүмәт булмау сәбәпле, улар оҙаҡ ваҡыт советтарға ҡаршы эшмәкәрлек тип баһалана&lt;ref&gt;[http://www.harrimaninstitute.org/MEDIA/01312.pdf The Famine of 1932-33 in the Discussion of Russian-Ukrainian Relations]&lt;/ref&gt;.

Аслыҡ үләте темаһы әүҙем рәүештә 1970 йылдар һуңында — 1980-се йылдар башында сит илдәрҙә, атап әйткәндә, [[Америка Ҡушма Штаттары|Икенсе донъя һуғышынан]] һуң украина мигранттарының&lt;ref&gt;[http://www.artukraine.com/famineart/cius3.htm The Great Famine-Genocide in Soviet Ukraine (Holodomor)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090716024051/http://www.artukraine.com/famineart/cius3.htm |date=2009-07-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=2100&amp;n=107 ОПЕРАЦИЯ «ГОЛОДОМОР»]&lt;/ref&gt; бер өлөшө йәшәгән АҠШ һәм Канадала тикшерелә һәм һөйләнелә.

[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа аслыҡ үләте темаһы 1980 йылдар һуңында — «үҙгәртеп ҡороу» уртаһында күтәрелә. СССР тарҡалырҙан алда 1930 йылдарҙағы аслыҡты аңлатыу Украинала украин милләтен аңлы рәүештә юҡ итеү кеүек нығына һәм союздаш бәйләнештәрҙе туҡтатып, үҙаллылыҡ алыу&lt;ref name=&quot;укр2&quot;&gt;[http://lenta.ru/features/rosukr/golodomor/ Заклятые соседи // Особенности национального геноцида.]&lt;/ref&gt; идеологияһының нигеҙе булып тора. 1990 йылдар уртаһынан «Аслыҡ үләте» ({{Lang-en|Holodomor}}) һүҙе «1932—1933 йылдарҙа Украинала ҙур аслыҡ» мәғәнәһендә әкренләп халыҡ-ара документтарға инә, ә 2003 йылдан ҡайһы бер илдәрҙең вәкәләтле органдары (украин диаспораһы күпләп йәшәгән) Украинала «Сталин режимы аңлы рәүештә ойошторған» аслыҡ һөҙөмтәһендә 7 миллиондан ашыу этник украин үлгән&quot; аслыҡ «[[геноцид]]»ҡа тиңләнгән хоҡуҡи документтар ҡабул итә башлай.

Украинала аслыҡ үләте темаһы власҡа Виктор Ющенко (2005 йыл) килгәс, ил етәкселегенең төп идеологик сәйәсәте була. Тотош Украинала аслыҡ ҡорбандарына һәйкәлдәр, музейҙар, күргәҙмәләр асыла. Ющенконың дәғүәселәре белдереүенсә, аслыҡ үләте президент өсөн саҡ халыҡты үҙе тирәләй тупларға тырышҡан милли идея булып китмәй&lt;ref name=&quot;укр2&quot; /&gt;. 2006 йылда Украинаның Юғары радаһы 1932—1933 йылдарҙағы аслыҡты украин халҡына ҡарата геноцид&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot;&gt;[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/376-16 Текст Закона о Голодоморе.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503083223/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/376-16 |date=2015-05-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ҡалып:Cite web|date=2006-11-29|url=http://lenta.ru/news/2006/11/29/sigh/|title=Ющенко утвердил Голодомор геноцидом украинцев|publisher=Lenta.ru|accessdate=2010-08-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/61GGLt9CH|archivedate=2011-08-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ҡалып:Cite web|date=2006-11-28|url=http://lenta.ru/news/2006/11/28/genocide/|title=Верховная Рада признала голодомор геноцидом|publisher=Lenta.ru|accessdate=2010-08-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/61GGMypvi|archivedate=2011-08-28}}&lt;/ref&gt; тип билдәләгән закон ҡабул итә.

2009 йылда Украина Именлек хеҙмәте ошо факт буйынса енәйәт эше ҡуҙғыта&lt;ref name=&quot;UNIAN&quot;&gt;[http://unian.net/rus/news/news-317456.html СБУ возбудила уголовное дело по факту совершения Геноцида (дополненная) // UNIAN, 25.05.2009 16:01]&lt;/ref&gt;.

2009 йылдың 25 декабрендә совет һәм партия етәкселәре — [[И. В. Сталин]], [[В. М. Молотов]] һәм [[Л. М. Каганович]], П. П. Поташев, С. В. Ҡосиор, В. Я. Чубар һәм М. М. Хатаевичҡа ҡарата яңы енәйәт эше асыла. Суд, ғәйепләнеүселәрҙең аңлы рәүештә енәйәт эшләүен билдәләй һәм уларҙың вафат булыуы сәбәпле, енәйәт эшен яба.

2010 йылдың 27 апрелендә һайлауҙарҙа еңгән Украина президенты В. Ф. Янукович, 1930 йылдарҙағы киң күләмле аслыҡты украиндарға ҡарата булған геноцид тип баһаларға ярамай, ул СССР составына ингән халыҡтарҙың дөйөм фажиғәһе, тип белдерә&lt;ref name=&quot;vfg&quot;&gt;[http://www.interfax.ru/news.asp?id=134454 Янукович: массовый голод в СССР в прошлом веке нельзя считать геноцидом украинского народа] // Интерфакс, 27 апреля 2010&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Башҡортостандағы аслыҡ (1921—1922)]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|3}}

{{Библиоинформация}}

[[Категория:Украина тарихы]]
[[Категория:Гуманитар һәләкәттәр]]
[[Категория:Аслыҡ]]</text>
      <sha1>nskjatmokld007aln0n74ru7c7vupwy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цвентендорф АЭС-ы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106789</id>
    <revision>
      <id>1308338</id>
      <parentid>1059071</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T04:20:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6341" sha1="lohyshr3uf3qobuh25uoz3sy9h6i3ps" xml:space="preserve">'''Цвентендорф  атом электр станцияһы''' ({{Lang-de|Kernkraftwerk Zwentendorf}}, шулай уҡ {{Langi-de2|Kernkraftwerk Tullnerfeld}}) — Австриялағы беренсе һәм берҙән-бер атом электр станцияһы . Ул  Түбәнге Австрияның Цвентендорф- ан -дер Донау коммунаһындаурынлашҡан. АЭС төҙөлөп бөтһә лә, бер ҡасан да файҙаланыуға тапшырылмаған.

Цвентендорф АЭС-ы төҙөлөргә планлаштырылған алты атом электростанциялары араһында беренсеһе булған. Уны төҙөү эштәре 1972  йылдың апрелендә башланған. Ҡайнаусы һыу-һыулы реактор 700 мегаватт көсөндәге электр энергияһын эшләп сығарырға тейеш булған. Төҙөлөш эштәрен  ''&quot;Kraftwerksunion&quot;'' немец компанияһы (AEG менән  Siemens хеҙмәттәшлегендә) дүрт йыл буйы алып барған һәм төҙөп бөтөргән. Тиҙҙән икенсе атом электр станцияһын төҙөй башларға тейеш булғандар. Тик 1974 йылда  Австрияла йәҙрә ҡулланыуға ҡаршы тороусы көстәр үҙҙәренең хәрәкәтен көсәйткән. АЭС-тарҙы яҡлап сығып, уның халыҡҡа зыян яһамаясағын күрһәтеү маҡсатында ,1976 йылда Австрийской хөкүмәте мәғлүмәт кампанияһы ойоштороп ебәргән. Был эштең һөҙөмтәһе бөтөнләй көтөлмәгәнсә, кире булып килеп сыҡҡан: илдә протест акциялары башланып киткән, гәзиттәрҙә йәҙрә көсөн тыныс маҡсатта ҡулланыуға ҡаршы яҙылған мәҡәләләр баҫылып сыҡҡан. Австрияның Федераль канцлеры  Бруно Крайский (СДП), был эш уңышлы килеп сыҡһын өсөн,  христиан-социаль партияһының тәҡдиме буйынса ил халҡын  тауыш бирергә саҡырған. 1978 йылдың 5 ноябрендә илдә  референдум үткәрелгән.  Һайлауҙарға килгән халыҡтың  1 606 308 (50,47%)  кешеһе АЭС-тар төҙөүгә ҡаршы килде. Был һайлауҙар һөҙөмтәһе Цвентендорф АЭС-ның ғына яҙмышын үҙгәртеп ҡалманы, ә Австрияла  төҙөлөргә тейеш булған тағы ла биш АЭС-тың киләсәген үҙгәртте. Шунлыҡтан 1978 йылдың декабрь айында  Австрия хөкүмәте 1998 йылға тиклем  йәҙрә энергияһын ҡулланыуҙы тыйҙы. Был тыйыу 1997 йылда оҙайтылды.&lt;ref name=&quot;weish&quot;&gt;[http://homepage.univie.ac.at/peter.weish/schriften/austrias_no_to_nuclear_power.pdf Austria's no to nuclear power] Peter Weish&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;euro&quot;&gt;[http://www.euronuclear.org/events/pime/pime2006/presentations/Boeck.pdf Austria‘s Anti-Nuclear Crusade] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422112733/http://www.euronuclear.org/events/pime/pime2006/presentations/Boeck.pdf |date=2016-04-22 }} Euro Nuclear&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.zwentendorf.com/englisch/gestern.asp AKW Zwentendorf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406065923/http://zwentendorf.com/englisch/gestern.asp |date=2016-04-06 }}&lt;/ref&gt; Бөгөнгө көндә илдә 1960-сы йылдарҙа  төҙөлгән өс ҙур булмаған ғилми хеҙмәт реакторы бар, шуларҙың береһе генә эшләргә яраҡлы.&lt;ref&gt;[http://www.ati.ac.at/~kerntech/TRIGA_eng.htm General Atomics TRIGA Mark-II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130103035555/http://www.ati.ac.at/~kerntech/TRIGA_eng.htm |date=2013-01-03 }} Исследовательский реактор в Венском техническом университете&lt;/ref&gt;

 Электр энергияһына ҡытлыҡты бөтөрөү маҡсатында , 1987 йылда Дюрнрор  ТЭЦ-ы төҙөлгән, ул АЭС өсөн төҙөлгән электр үткәргес линияларына тоташтырылған. 2005 йылда электростанцияны  концерны EVN Group концерны һатып алды.   Хәҙер АЭС реакторы немец станциялары Isar 1, Brunsbüttel һәм Philippsburg 1. өсөн  запас частар сығанығы булып файҙаланыла. Бер төркөм белгестәр унда планлы ҡулландырыусы операцияләр күрһәтеү күнегеүҙәре үткәреү менән булышырға һәм атом электр станциялары өсөн ҡорамалдарҙы эшләтеп ҡарарға тәҡдим иткәндәр.&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.world-nuclear-news.org/ON_Snakes_on_a_plant_1006132.html Snakes on a plant], ''World Nuclear News''&amp;nbsp;(10 July 2013).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 28 марта 2016.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; 2009 йылда АЭС территорияһы ҡояштан эшләүсе батареялары менән йыһазландырылған. &lt;gallery&gt;
AKW_Zwentendorf_inside_1.jpg|Механизм управления стержнями на дне резервуара высокого давления внутри реактора
AKW_Zwentendorf_inside_2.jpg|Резервуар высокого давления
AKW_Zwentendorf_inside_3.jpg|Турбины низкого давления
AKW_Zwentendorf_inside_4.jpg|Панель управления в диспетчерской
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Алфавит буйынса электростанциялар]]</text>
      <sha1>lohyshr3uf3qobuh25uoz3sy9h6i3ps</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төрөктәр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108581</id>
    <revision>
      <id>1308316</id>
      <parentid>1276987</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T20:09:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61896" sha1="g31xvvo2hgvjccwi2jbb9yuaqhpblhq" xml:space="preserve">{{Народ
| название = Төрөктәр
| самоназвание = {{lang-tr|Türkler}}
| численность = 65 000 000—81 000 000&lt;ref name=&quot;CIA The World Factbook&quot;&gt;{{cite web|author=CIA The World Factbook|title=Turkey|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|accessdate=2011-06-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920072149/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |date=2017-09-20 }}&lt;/ref&gt;
| расселение = 
{{TUR}}: 55 500 000—59 000 000&lt;ref&gt;{{Cite news|author=Milliyet|title=55 milyon kişi 'etnik olarak' Türk|url=http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html|accessdate=2011-07-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KONDA&quot;&gt;KONDA Research and Consultancy, [https://web.archive.org/web/20101030040406/http://www.konda.com.tr/html/dosyalar/ttya_en.pdf Social Structure Survey 2006]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Library of Congress – Federal Research Division|title=Country Profile: Turkey|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf|accessdate=2010-02-06|archiveurl=http://www.webcitation.org/65Bh5xRf0|archivedate=2012-02-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|author=CIA|title=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|accessdate=2011-07-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920072149/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |date=2017-09-20 }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{DEU}}: 3&amp;nbsp;500&amp;nbsp;000—4&amp;nbsp;000&amp;nbsp;000&lt;ref&gt;{{Cite web|author=European Institute|title=Merkel Stokes Immigration Debate in Germany|url=http://www.europeaninstitute.org/October-2010/merkel-stokes-immigration-debate-in-germany.html|accessdate=2010-11-15|archiveurl=http://www.webcitation.org/65Bh6Pzuz|archivedate=2012-02-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709162436/http://www.europeaninstitute.org/October-2010/merkel-stokes-immigration-debate-in-germany.html |date=2014-07-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation|last1=Kötter|first1=I|last2=Vonthein|first2=R|last3=Günaydin|first3=I|last4=Müller|first4=C|last5=Kanz|first5=L|last6=Zierhut |first6=M|last7=Stübiger|first7=N|year=2003|chapter=Behçet's Disease in Patients of German and Turkish Origin- A Comparative Study|title=Advances in Experimental Medicine and Biology, Volume 528|editor-last=Zouboulis|editor-first=Christos (ed.)|place=|publisher=Springer|isbn=0306477572|page=55}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |last1=Haviland|first1=William A.|last2=Prins|first2=Harald E. L.|last3=Walrath|first3=Dana|last4=McBride|first4=Bunny|year=2010|title=Anthropology: The Human Challenge|place=|publisher=Cengage Learning|isbn=0495810843|page=675}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{флагификация|Сирия}}: 750 000—3 500 000&lt;ref name=&quot;Özkaya 2007 loc=112&quot;&gt;{{Harvnb|Özkaya|2007|loc=112}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation|author=International Strategic Research Organization|title=An Aspect that Gets Overlooked: The Turks of Syria and Turkey|url=http://www.usak.org.tr/EN/myazdir.asp?id=2784|accessdate=2 February 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311044854/http://www.usak.org.tr/EN/myazdir.asp?id=2784 |date=11 March 2016 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation|work=Today's Zaman|title=A unified Syria without Assad is what Turkmen are after|url=http://www.todayszaman.com/news-289267-a-unified-syria-without-assad-is-what-turkmen--are-after.html=|accessdate=2 February 2013}}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.orsam.org.tr/tr/trUploads/Yazilar/Dosyalar/20121226_rapor14tum.pdf ORSAM Report No: 83], The Turkmens of Syria, Quoted from page 16 (in Turkish): &quot;''Değişik kaynaklar ve saha çalışmasında elde edilen verilerden yola çıkarak Suriye Türkmenlerinin toplam nüfusu 3,5 milyon civarındadır.''&quot;&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{флагификация|Ирак}}: 500 000—3 000 000&lt;ref name=&quot;Park 2005 loc=37&quot;&gt;{{Harvnb|Park|2005|loc=37}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Phillips 2006 loc=112&quot;&gt;{{Harvnb|Phillips|2006|loc=112}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Taylor 2004 loc=28&quot;&gt;{{Harvnb|Taylor|2004|loc=28}}.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{флагификация|Болгария}}: 588 000—800 000&lt;ref&gt;{{cite web|author=National Statistical Institute of Bulgaria|year=2011|title=2011 Population Census in the Republic of Bulgaria (Final data)|url=http://www.nsi.bg/census2011/PDOCS2/Census2011final_en.pdf|publisher=National Statistical Institute of Bulgaria}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sosyal 2011 loc=369&quot;&gt;{{Harvnb|Sosyal|2011|loc=369}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bokova 2010 loc=170&quot;&gt;{{Harvnb|Bokova|2010|loc=170}}.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{USA}}: 500 000&lt;ref name=&quot;EncyclopediaofClevelandHistory&quot;&gt;{{cite web |author=Encyclopedia of Cleveland History |title=Immigration and Ethnicity: Turks |url=http://ech.case.edu/ech-cgi/article.pl?id=TIC |accessdate=7 February 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170326092411/http://ech.case.edu/ech-cgi/article.pl?id=TIC |date=26 March 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=WashingtonDiplomat&gt;{{cite web |author=The Washington Diplomat|title=Census Takes Aim to Tally'Hard to Count' Populations|url=http://www.washdiplomat.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=6036:census-takes-aim-to-tallyhard-to-count-populations-&amp;catid=205:april-2010&amp;Itemid=239|accessdate=5 May 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Farkas 2003 loc=40&quot;&gt;{{Harvnb|Farkas|2003|loc=40}}.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{FRA}}: 500 000&lt;ref name=&quot;Leveau &amp; Hunter 2002 loc=6&quot;&gt;{{Harvnb|Leveau|Hunter|2002|loc=6}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=fransaditib&gt;{{cite web|author=Fransa Diyanet İşleri Türk İslam Birliği|title=2011 YILI DİTİB KADIN KOLLARI GENEL TOPLANTISI PARİS DİTİB’DE YAPILDI|url=http://www.fransaditib.com/?Syf=18&amp;Hbr=255110|accessdate=15 February 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107092159/http://www.fransaditib.com/?Syf=18&amp;Hbr=255110 |date=7 January 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{GB}}: 500 000&lt;ref name=&quot;Home Affairs Committee 2011 loc=38&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Home Affairs Committee|2011|loc=38}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|work=The Guardian|title=UK immigration analysis needed on Turkish legal migration, say MPs|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2011/aug/01/turkish-immigration-possibilities-assessed|date= 1 August 2011|accessdate=1 August 2011|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Federation of Turkish Associations UK&quot;&gt;{{cite web|author=Federation of Turkish Associations UK|title=Short history of the Federation of Turkish Associations in UK|url=http://www.turkishfederationuk.org/en/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=26&amp;Itemid=31|date=19 June 2008|accessdate=13 April 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/5xuhy1DrI|archivedate=13 April 2011|deadurl=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110204634/http://www.turkishfederationuk.org/en/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=26&amp;Itemid=31 |date=10 January 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{флагификация|Нидерланды}}: 400 000—500 000&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Netherlands Info Services|title=Dutch Queen Tells Turkey 'First Steps Taken' On EU Membership Road|url=http://www.nisnews.nl/public/010307_2.htm|accessdate=16 December 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090113011501/http://www.nisnews.nl/public/010307_2.htm |date=13 January 2009 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|author= Dutch News|title=Dutch Turks swindled, AFM to investigate|url=http://www.dutchnews.nl/news/archives/2007/03/dutch_turks_swindled_afm_to_in.php|accessdate=16 December 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Türkiye Büyük Millet Meclisi|2008|loc=11}}.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{флагификация|Австрия}}: 350 000—500 000&lt;ref&gt;{{Cite news|publisher=BBC News |title=Turkey's ambassador to Austria prompts immigration spat|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11725311|accessdate=10 November 2010|date=10 November 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Andreas Mölzer|title=In Österreich leben geschätzte 500.000 Türken, aber kaum mehr als 10–12.000 Slowenen|url=http://www.andreas-moelzer.at/index.php?id=24|accessdate=16 October 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225063611/http://www.andreas-moelzer.at/ |date=25 December 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=CBN|title=Turkey's Islamic Ambitions Grip Austria|url=http://www.cbn.com/cbnnews/world/2010/April/Turkeys-Mulism-Influence-in-Austria/|accessdate=16 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{AUS}}: 300,000&lt;ref&gt;{{cite news|work=Milliyet|title=Avustralya’dan THY’ye çağrı var|url=http://ekonomi.milliyet.com.tr/avustralya-dan-thy-ye-cagri-var/ekonomi/ekonomidetay/12.03.2013/1679144/default.htm|accessdate=8 May 2013|date=12 March 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225063505/http://www.milliyet.com.tr/avustralya-dan-thy-ye-cagri-var-ekonomi-1679144/ |date=25 December 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{BEL}}: 200 000&lt;ref name=&quot;King Baudouin Foundation 2008 loc=5&quot;&gt;{{Harvnb|King Baudouin Foundation|2008|loc=5}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|author=De Morgen|title=Koning Boudewijnstichting doorprikt clichés rond Belgische Turken|url=http://www.demorgen.be/dm/nl/989/Binnenland/article/detail/159126/2008/02/04/Koning-Boudewijnstichting-doorprikt-clich-s-rond-Belgische-Turken.dhtml|accessdate=15 November 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{CAN}}:&amp;nbsp;190&amp;nbsp;000&lt;ref&gt;[http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&amp;APATH=3&amp;DETAIL=0&amp;DIM=0&amp;FL=A&amp;FREE=0&amp;GC=0&amp;GID=837928&amp;GK=0&amp;GRP=1&amp;PID=92333&amp;PRID=0&amp;PTYPE=88971,97154&amp;S=0&amp;SHOWALL=0&amp;SUB=0&amp;Temporal=2006&amp;THEME=80&amp;VID=0&amp;VNAMEE=&amp;VNAMEF= 2006 Census of Canada: Topic-based tabulations | Ethnic Origin (247), Single and Multiple Ethnic Origin Responses (3) and Sex (3) for the Population of Canada, Provinces, Terr …&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225043024/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&amp;APATH=3&amp;DETAIL=0&amp;DIM=0&amp;FL=A&amp;FREE=0&amp;GC=0&amp;GID=837928&amp;GK=0&amp;GRP=1&amp;PID=92333&amp;PRID=0&amp;PTYPE=88971,97154&amp;S=0&amp;SHOWALL=0&amp;SUB=0&amp;Temporal=2006&amp;THEME=80&amp;VID=0&amp;VNAMEE=&amp;VNAMEF= |date=2018-12-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{GRE}}: 120 000—130 000&lt;ref name=&quot;Republic of Macedonia State Statistical Office 2005 loc=34&quot;&gt;{{Harvnb|Republic of Macedonia State Statistical Office|2005|loc=34}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Knowlton 2005 loc=66&quot;&gt;{{Harvnb|Knowlton|2005|loc=66}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Abrahams 1996 loc=53&quot;&gt;{{Harvnb|Abrahams|1996|loc=53}}.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{флагификация|Швейцария}}: 120 000&lt;ref&gt;{{cite web|author=The Federal Authorities of the Swiss Confederation|title=Diaspora und Migrantengemeinschaften aus der Türkei in der Schweiz|url=http://www.ejpd.admin.ch/content/dam/data/migration/publikationen/diasporastudie-tuerkei-d.pdf|accessdate=16 December 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130914062723/http://www.ejpd.admin.ch/content/dam/data/migration/publikationen/diasporastudie-tuerkei-d.pdf |date=14 September 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{флагификация|Швеция}}: 100 000—150 000&lt;ref&gt;{{cite web|author=Swedish International Development Cooperation Agency|title=Turkiet är en viktig bro mellan Öst och Väst|url=http://www.sida.se/Svenska/Lander--regioner/Europa/Turkiet/Utvecklingen-i-Turkiet/|accessdate=14 April 2011}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20120911145333/http://www.sida.se/Svenska/Lander--regioner/Europa/Turkiet/Utvecklingen-i-Turkiet/ |date=11 September 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|work=Hürriyet Daily News|title=Businessman invites Swedes for cheap labor, regional access|url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=businessman-invites-swedish-for-cheap-labor-regional-access-2011-04-14|accessdate=14 April 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225063521/http://www.hurriyetdailynews.com/ |date=2018-12-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{флагификация|Россия}}:  105 058 (2010 г.)&lt;ref name=&quot;этнорф2010&quot;&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls Всероссийская перепись населения 2010. Национальный состав населения РФ 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200525185852/https://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |date=2020-05-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{KZ}}: 97 015 (2009 г.)&lt;ref name=kz.per2009&gt;[http://www.stat.kz/p_perepis/Pages/default.aspx Агентство Республики Казахстан по статистике. Перепись 2009.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120501091537/http://www.stat.kz/p_perepis/Pages/default.aspx |date=2012-05-01 }} ([https://web.archive.org/web/20110511104653/http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9D%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.rar Национальный состав населения].rar)&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{флагификация|Дания}}: 60 000&lt;ref&gt;{{cite web|author=Statistikbanken|title=Danmarks Statistik|url=http://statistikbanken.dk/statbank5a/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=FOLK1&amp;PLanguage=0&amp;PXSId=0|accessdate=2011-12-17}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20120714104302/http://statistikbanken.dk/statbank5a/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=FOLK1&amp;PLanguage=0&amp;PXSId=0 |date=2012-07-14 }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{KGZ}}: 39 534 (оц. 2011)&lt;ref name=&quot;Kyrgyz Census&quot;&gt;[http://www.stat.kg/stat.files/din.files/census/5010003.pdf National Statistical Committee of Kyrgyz Republic 2009.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113151445/http://www.stat.kg/stat.files/din.files/census/5010003.pdf |date=2013-11-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{AZE}}:  38 000 (2009)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm|title=Ethnic composition of Azerbaijan: 2009 census|publisher=|archiveurl=http://www.webcitation.org/65Bh6vFLe|archivedate=2012-02-04}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{флагификация|Румыния}}: 28 226—80 000&lt;ref name=&quot;Romanian National Institute of Statistics 2011 loc=10&quot;&gt;{{Harvnb|National Institute of Statistics|2011|loc=10}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Phinnemore 2006 loc=157&quot;&gt;{{Harvnb|Phinnemore|2006|loc=157}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Constantin et al 2006 loc=59&quot;&gt;{{Harvnb|Constantin|Goschin|Dragusin|2008|loc=59}}.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{флагификация|Италия}}: 21 000&lt;ref&gt;{{cite web|author=Sabah|title=Eyvah Türkler geldi!|url=http://www.sabah.com.tr/kultur_sanat/sinema/2011/09/22/eyvah-turkler-geldi|accessdate=2011-10-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120817134025/http://www.sabah.com.tr/kultur_sanat/sinema/2011/09/22/eyvah-turkler-geldi |date=2012-08-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=ntvmsnbc|title=Roma'da bir Türk Film Festivali|url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25255344/|accessdate=2011-10-24}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{UKR}}: 8 844 (2001)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&amp;box=5.1W&amp;k_t=00&amp;p=100&amp;rz=1_1&amp;rz_b=2_1%20%20%20 &amp;n_page=5|title=Всеукраинская перепись населения 2001 года. Распределение населения по национальности и родному языку|publisher=Государственный комитет статистики Украины}}&lt;/ref&gt;

| вымер =
| архкультура 
| язык = [[Төрөк теле|төрөк]]
| раса = [[Европеоид расһыа|европеоид]], [[Монголоид расаһы|монголоид]] расыһы ҡушылған
| религия = [[ислам]] ([[суннизм]], [[шиизм]], [[алевизм]])
| родственные = [[әзербайжандар]], [[Ҡырым татарҙары]], [[төрөкмәндәр]], [[гагауздар]], [[ҡаҙаҡтар]], [[үзбәктәр]], [[ҡырғыҙҙар]], [[татарҙар]], [[башҡорттар]], [[уйғырҙар]], [[яҡуттар]], [[мәсхет төрөктәре]]
| входит = [[төрки халыҡтар]]
| включает = [[мәсхет төрөктәре]], [[кипр төрөктәре]] 
}}
[[Файл:Turks collage.png|мини|250x250пкс|Төрөктәр]]
'''Төрөктәр ('''[[Төрөк теле|төрөк.]]Türkler, берлектә ''Türk'') — [[Төрки телдәр|төрки телле]] халыҡ, [[Төркиә]]&lt;nowiki/&gt;нең төп халҡы,  [[Кипр Республикаһы|Кипр]]&lt;nowiki/&gt;ҙа һаны буйынса икенсе урындағы этник төркөм. Дөйөм һаны яҡынса 81 миллион кеше&lt;ref name=&quot;CIA The World Factbook&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''CIA The World Factbook.''&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Диндарҙарының күпселеге —  сөнни мосолмандар (90 %), суфый тәриҡәттәре таралған.

== Этник тарихы ==

=== Төрки ҡәбиләләре күпләп күсенгәнгә тиклем Кесе Азия ===
Кесе Азияның этник составы бик сыбар була&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Академия наук СССР.''&amp;#x20;[http://books.google.ru/books?ei=W6oRT_mdMonV4QTk2fnEAw&amp;hl=ru&amp;id=4lwZAAAAIAAJ&amp;dq=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%8F+%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F+%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B0+%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BA%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE+%D0%BF%D1%91%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%B9+%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%2C+%D0%B8+%D0%B5%D1%91+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BA%D0%BE+%D0%B2+%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%85+%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE+%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%BE%D0%B9+%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE+%D0%BD%D0%B0+%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%85+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%85&amp;q=.#search_anchor Всемирная история].&amp;nbsp;— Гос. изд.-во полит. лит-ры, 1956.&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;253.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Б. э. т. I мең йыллыҡта Көнбайыш Анатолия халҡы өлөшләтә ерле халыҡтан, өлөшләтә гректарҙан тора. Гректар төбәкте б. э. т. IX быуатта үҙ колонияһына әйләндерә. Эллинлыҡ осорона бында йәшәгән халыҡтар тотошлай тиерлек греклашып бөтә. [[Рим империяһы|Рим осоро]]&lt;nowiki/&gt;нда ла хәл шул көйө ҡала&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.9449-50_55-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;[[#cite_note-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.9449-50-55|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[55]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.9449-50_55-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;&lt;/span&gt;. Көнсығыш Анатолияла халыҡтың этник составы сыбарыраҡ була: гректарҙан тыш, унда лаздар, грузиндар, әрмәндәр, ҡурдтар, [[ғәрәптәр]], ашшурҙар йәшәй&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.9452.D0.9D.D0.B0_.D0.B7.D0.B0.D0.BF.D0.B0.D0.B4.D0.B5_.D0.90.D0.BD.D0.B0.D1.82.D0.BE.D0.BB.D0.B8.D0.B8_.D0.B8_.D0.B2_.D0.BF.D1.80.D0.B8.D0.BC.D0.BE.D1.80.D1.81.D0.BA.D0.B8.D1.85_.D1.80.D0.B0.D0.B9.D0.BE.D0.BD.D0.B0.D1.85_.D1.8D.D1.82.D0.BE_.D0.B1.D1.8B.D0.BB.D0.B8_.D0.B2_.D0.BE.D1.81.D0.BD.D0.BE.D0.B2.D0.BD.D0.BE.D0.BC_.D0.B3.D1.80.D0.B5.D0.BA.D0.B8._.D0.90_.D0.BD.D0.B0_.D0.B2.D0.BE.D1.81.D1.82.D0.BE.D0.BA.D0.B5_.D1.8D.D1.82.D0.BD.D0.B8.D1.87.D0.B5.D1.81.D0.BA.D0.B8.D0.B9_.D1.81.D0.BE.D1.81.D1.82.D0.B0.D0.B2_.D0.BD.D0.B0.D1.81.D0.B5.D0.BB.D0.B5.D0.BD.D0.B8.D1.8F_.D0.B1.D1.8B.D0.BB_.D0.B3.D0.BE.D1.80.D0.B0.D0.B7.D0.B4.D0.BE_.D1.81.D0.BB.D0.BE.D0.B6.D0.BD.D0.B5.D0.B5.3A_.D1.82.D0.B0.D0.BC_.D0.BF.D0.BE.D0.BC.D0.B8.D0.BC.D0.BE_.D0.B3.D1.80.D0.B5.D0.BA.D0.BE.D0.B2_.D0.BE.D0.B1.D0.B8.D1.82.D0.B0.D0.BB.D0.B8_.D0.BB.D0.B0.D0.B7.D1.8B.2C_.D0.B3.D1.80.D1.83.D0.B7.D0.B8.D0.BD.D1.8B.2C_.D0.B0.D1.80.D0.BC.D1.8F.D0.BD.D0.B5.2C_.D0.BA.D1.83.D1.80.D0.B4.D1.8B.2C_.D0.B0.D1.80.D0.B0.D0.B1.D1.8B.2C_.D0.B0.D1.81.D1.81.D0.B8.D1.80.D0.B8.D0.B9.D1.86.D1.8B._56-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;[[#cite_note-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.9452.D0.9D.D0.B0_.D0.B7.D0.B0.D0.BF.D0.B0.D0.B4.D0.B5_.D0.90.D0.BD.D0.B0.D1.82.D0.BE.D0.BB.D0.B8.D0.B8_.D0.B8_.D0.B2_.D0.BF.D1.80.D0.B8.D0.BC.D0.BE.D1.80.D1.81.D0.BA.D0.B8.D1.85_.D1.80.D0.B0.D0.B9.D0.BE.D0.BD.D0.B0.D1.85_.D1.8D.D1.82.D0.BE_.D0.B1.D1.8B.D0.BB.D0.B8_.D0.B2_.D0.BE.D1.81.D0.BD.D0.BE.D0.B2.D0.BD.D0.BE.D0.BC_.D0.B3.D1.80.D0.B5.D0.BA.D0.B8._.D0.90_.D0.BD.D0.B0_.D0.B2.D0.BE.D1.81.D1.82.D0.BE.D0.BA.D0.B5_.D1.8D.D1.82.D0.BD.D0.B8.D1.87.D0.B5.D1.81.D0.BA.D0.B8.D0.B9_.D1.81.D0.BE.D1.81.D1.82.D0.B0.D0.B2_.D0.BD.D0.B0.D1.81.D0.B5.D0.BB.D0.B5.D0.BD.D0.B8.D1.8F_.D0.B1.D1.8B.D0.BB_.D0.B3.D0.BE.D1.80.D0.B0.D0.B7.D0.B4.D0.BE_.D1.81.D0.BB.D0.BE.D0.B6.D0.BD.D0.B5.D0.B5.3A_.D1.82.D0.B0.D0.BC_.D0.BF.D0.BE.D0.BC.D0.B8.D0.BC.D0.BE_.D0.B3.D1.80.D0.B5.D0.BA.D0.BE.D0.B2_.D0.BE.D0.B1.D0.B8.D1.82.D0.B0.D0.BB.D0.B8_.D0.BB.D0.B0.D0.B7.D1.8B.2C_.D0.B3.D1.80.D1.83.D0.B7.D0.B8.D0.BD.D1.8B.2C_.D0.B0.D1.80.D0.BC.D1.8F.D0.BD.D0.B5.2C_.D0.BA.D1.83.D1.80.D0.B4.D1.8B.2C_.D0.B0.D1.80.D0.B0.D0.B1.D1.8B.2C_.D0.B0.D1.81.D1.81.D0.B8.D1.80.D0.B8.D0.B9.D1.86.D1.8B.-56|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[56]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.9452.D0.9D.D0.B0_.D0.B7.D0.B0.D0.BF.D0.B0.D0.B4.D0.B5_.D0.90.D0.BD.D0.B0.D1.82.D0.BE.D0.BB.D0.B8.D0.B8_.D0.B8_.D0.B2_.D0.BF.D1.80.D0.B8.D0.BC.D0.BE.D1.80.D1.81.D0.BA.D0.B8.D1.85_.D1.80.D0.B0.D0.B9.D0.BE.D0.BD.D0.B0.D1.85_.D1.8D.D1.82.D0.BE_.D0.B1.D1.8B.D0.BB.D0.B8_.D0.B2_.D0.BE.D1.81.D0.BD.D0.BE.D0.B2.D0.BD.D0.BE.D0.BC_.D0.B3.D1.80.D0.B5.D0.BA.D0.B8._.D0.90_.D0.BD.D0.B0_.D0.B2.D0.BE.D1.81.D1.82.D0.BE.D0.BA.D0.B5_.D1.8D.D1.82.D0.BD.D0.B8.D1.87.D0.B5.D1.81.D0.BA.D0.B8.D0.B9_.D1.81.D0.BE.D1.81.D1.82.D0.B0.D0.B2_.D0.BD.D0.B0.D1.81.D0.B5.D0.BB.D0.B5.D0.BD.D0.B8.D1.8F_.D0.B1.D1.8B.D0.BB_.D0.B3.D0.BE.D1.80.D0.B0.D0.B7.D0.B4.D0.BE_.D1.81.D0.BB.D0.BE.D0.B6.D0.BD.D0.B5.D0.B5.3A_.D1.82.D0.B0.D0.BC_.D0.BF.D0.BE.D0.BC.D0.B8.D0.BC.D0.BE_.D0.B3.D1.80.D0.B5.D0.BA.D0.BE.D0.B2_.D0.BE.D0.B1.D0.B8.D1.82.D0.B0.D0.BB.D0.B8_.D0.BB.D0.B0.D0.B7.D1.8B.2C_.D0.B3.D1.80.D1.83.D0.B7.D0.B8.D0.BD.D1.8B.2C_.D0.B0.D1.80.D0.BC.D1.8F.D0.BD.D0.B5.2C_.D0.BA.D1.83.D1.80.D0.B4.D1.8B.2C_.D0.B0.D1.80.D0.B0.D0.B1.D1.8B.2C_.D0.B0.D1.81.D1.81.D0.B8.D1.80.D0.B8.D0.B9.D1.86.D1.8B._56-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;&lt;/span&gt;. Хәҙерге Төркиәнең көнсығышында һәм көньяғында Көнбайыш Әрмәнстан&lt;ref name=&quot;bararan428&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Акопян Т. Х., Мелик-Башхян Ст. Т., Барсегян О. Х.''&amp;#x20;Словарь топонимов Армении и прилегающих территорий&amp;#x20;&amp;#x3D;&amp;#x20;Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան.&amp;nbsp;— Ер.: Изд-во Ереванского университета, 1986.&amp;nbsp;— Т.&amp;nbsp;1.&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;428—430.&amp;nbsp;— 992&amp;nbsp;с.&amp;nbsp;— 30 000 экз.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;, Кесе Әрмәнстан&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Klavicho/frametext4.htm Руи Гонсалес Де Клавихо &quot;Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура&quot; часть 2 смотреть комментарии 273]&lt;/ref&gt; һәм Әрмән Киликияһы&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-.D0.92._.D0.A1.D1.82.D0.B5.D0.BF.D0.B0.D0.BD.D0.B5.D0.BD.D0.BA.D0.BE.E2.80.941975.E2.80.94.E2.80.94124.E2.80.94132_59-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;[[#cite_note-.D0.92._.D0.A1.D1.82.D0.B5.D0.BF.D0.B0.D0.BD.D0.B5.D0.BD.D0.BA.D0.BE.E2.80.941975.E2.80.94.E2.80.94124.E2.80.94132-59|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[59]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-.D0.92._.D0.A1.D1.82.D0.B5.D0.BF.D0.B0.D0.BD.D0.B5.D0.BD.D0.BA.D0.BE.E2.80.941975.E2.80.94.E2.80.94124.E2.80.94132_59-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;&lt;/span&gt; урынлашҡан була, уларҙың халҡы нигеҙҙә этник әрмәндәрҙән тора&lt;ref&gt;[http://books.google.ru/books?id=H0mfmdThGLAC&amp;pg=PR7&amp;lpg=PR7&amp;dq=The+Treatment+of+Armenians+in+the+Ottoman+Empire,(also+known+as+%E2%80%9CBlue+Book%E2%80%9D).&amp;source=bl&amp;ots=GGufcy-vSe&amp;sig=ncCL6nr-4Lg2e4xaZI_KxCBuf4E&amp;hl=ru&amp;ei=aZdbS64eg-_5BrjzsRE&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CB0Q6AEwBA#v=snippet&amp;q=total%20victims&amp;f=false «The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire » by JAMES VISCOUNT BRYCE, London, T. Fisher Unwin Ltd., 1916]&lt;/ref&gt;.

Төрөк милләте барлыҡҡа килеү барышына б. э.  I  быуатында Алтайҙа һәм Үҙәк Азия далаларында хасил булған төркөттәрҙең теле ҙур йоғонто яһай. Төрки элементтары Кесе Азияға һәм Балҡанға [[һундар]] килгәндән һуң,  IV быуат аҙағынан, үтеп инә башлай. Византия тарихсыһы Феофан Фракияла һәм [[Босфор]]&lt;nowiki/&gt;ҙа йәшәгән һундар тураһында яҙа&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.9454_61-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;[[#cite_note-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.9454-61|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[61]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.9454_61-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;&lt;/span&gt;. Ә В. А. Гордлевский төркиҙәрҙең Кесе Азияға аяҡ баҫыу мәлен VIII-X быуаттарға индерә, ошо осорҙа бында һалаш, ҡарлуҡ, ҡаңлы, [[ҡыпсаҡ]] төрки ҡәбиләләре килгән тип фараз итә&lt;ref name=&quot;trud&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Еремеев Д. ''&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

530 йылда  Византия Анатолияға болғарҙарҙың бер өлөшөн индерә&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.9455_63-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;[[#cite_note-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.9455-63|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[63]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.9455_63-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;&lt;/span&gt;. 577 йылда император Юстиниан, 620 йылда император Ираклий Византия сиктәрен фарсыларҙан һаҡлар өсөн Көнсығыш Анатолияға авар яугирҙәрен урынлаштыра&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.9456_64-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;[[#cite_note-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.9456-64|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[64]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.9456_64-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;&lt;/span&gt;. Ғәббәсиҙәр ошондай уҡ маҡсатта  Хөрәсән менән Урта Азиянан ислам динле төрки ҡәбиләләрен ҡабул итә.

Был төркиҙәр урындағы халыҡ араһында иреп юҡҡа сыҡһа ла, Анатолия менән Көнсығыш Фракияның төркиләшеүенә нигеҙ һала &lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.9472_65-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;[[#cite_note-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.9472-65|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[65]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.9472_65-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

=== Сәлжүктәр осоро. Бейлектәр ===
Сәлжүктәрҙең баҫып алыу осорона төркиҙәр Кесе Азияға төньяҡ-көнбайыштан, Балҡандан үтеп инә, улар араһында бәшнәктәр (IX -XI быуаттарҙа), уздар (XI быуатта), [[ҡыпсаҡтар]] (XI-XII быуаттарҙа) була. Византия уларҙы сик буйҙарына урынлаштыра&lt;ref name=&quot;trud&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Еремеев Д. ''&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Төрки ҡәбиләләренең Кесе Азияға күпләп инеүе XI быуатта башлана.  Сәлжүктәр артынан уғыҙҙар һәм төркмәндәр килә. Кесе Азияны баҫып алыуҙа ҡыныҡ, салғыр, әфшәр, ҡайы, ҡараман, байандыр һ. б. төрки ҡәбиләләре ҡатнаша. Айырыуса сәлжүк ырыуына ҡараған юлбашсылар етәкселегендәге ҡыныҡ ырыуы ҙур роль уйнай &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Новичев А. Д.''&amp;#x20;История Турции в 4-х томах. Т. 1. &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. 1071 йылда сәлжүк солтаны Алып-Арыҫлан Манцикерт эргәһендә  Византия императоры Роман IV Диогенды ҡыйрата һәм уның үҙен әсирлеккә ала. Был еңеү уғыҙ-төркмән ҡәбиләләренә Кесе Азияның төпкөлөнә үтеп инергә юл аса &lt;ref name=&quot;АИ&quot;&gt;[http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2307.htm История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века.] М., «Восточная литература», 2002.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Anadolu_Beylikleri.png|мини|250x250пкс|Анатолиялағы төрөк бейлектәре картаһы]]
XI—XII быуаттарҙа бик күп төркиҙәр ултыраҡлыҡҡа күсә. Ошонан Кесе Азияның ныҡлы төркиләшеүе  башлана &lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.94123_73-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;[[#cite_note-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.94123-73|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[73]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.94123_73-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;&lt;/span&gt;. Этногенезда гректар, әрмәндәр, грузиндар, шулай уҡ ғәрәп, ҡурд, көньяҡ славян, румын, албан һ. б.  элементтар ҙа ҡатнаша &lt;ref name=&quot;Турки&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/112/959.htm Турки (нация)].&amp;#x20; БСЭ.&amp;#x20;&lt;small&gt;.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;trud&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Еремеев Д. ''&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

XIV быуат башына Анатолияла тиҫтәләрсә үҙаллы дәүләт  — бейлектәр барлыҡҡа килә, улар XVI быуатҡа тиклем йәшәй&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.94126_76-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;[[#cite_note-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.94126-76|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[76]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.94126_76-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

=== Төрөк милләтенең барлыҡҡа килеү мәсьәләһе ===
[[Баскаков Николай Александрович|Н. А.]] [[Баскаков Николай Александрович|Баскаков]] фаразынса, төрөк милләте XIII быуат аҙағында ғына барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''[[Баскаков Николай Александрович|Баскаков Н. А.]]''&amp;#x20;Тюркские языки.&amp;nbsp;— М.: Издательство восточной литературы, 1960.&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;141.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. А. Д. Новичев фекеренсә, был дата XV быуатҡа тап килә&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;. Д. Е. Еремеев төрөк милләтенең формалашыуы тамамланыу осоро тип  XV быуаттың икенсе яртыһы —  XVI быуат башын атай&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.94135_81-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;[[#cite_note-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.94135-81|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[81]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.94135_81-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;&lt;/span&gt;.

Хәҙерге төрөктәр ике төп компоненттан барлыҡҡа килгән:  XI—XIII  быуаттарҙа Кесе Азиянан һәм Фарсынан килгән күсмә  [[Төрки халыҡтар|төрки]] ҡәбиләләренән  (нигеҙҙә [[уғыҙ]]ҙар һәм төркмәндәр) һәм ерле Кесе Азия халҡынан&lt;ref name=&quot;Турки&quot;/&gt;. 

=== Ғосман осоро ===
[[Файл:Zonaro_GatesofConst.jpg|слева|мини|254x254пкс|Мәхмәт II-нең Константинополгә инеүе. Рәссам Фаусто Зонаро. ]]
Монгол баҫҡынсылыҡтары осоронда уғыҙҙарҙың ҡайы ҡәбиләһе хәрәзмшаһ Жәләл-әт-Дин менән көнбайышҡа сигенә һәм сәлжүк солтаны Румаға хеҙмәткә инә. 1230-сы йылдарҙа сотан ҡайы ҡәбиләһе юлбашсыһы Эртогрулға Сакарья йылғаһы буйында Византия сиге тирәһенән биләмәләр бирә, хакимдың һарайы Сёгют ҡалаһында урынлаша. Эртогрулдың улы Ғосман I -гә солтан 1289 йылда бей титулын тапшыра, ә 1299 йылда Ғосман I кенәзлеген үҙ аллы дәүләт тип иғлан итә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Институт этнографии имени Н. Н. Миклухо-Маклая.''&amp;#x20;[http://books.google.ru/books?ei=LF4JT8OjF_GK4gS9lfCNCA&amp;hl=ru&amp;id=CbwRAAAAIAAJ&amp;dq=%D0%B2+1299+%D0%B3.+%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB+%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B5+%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE&amp;q=.#search_anchor Труды].&amp;nbsp;— Гос. изд.-во полит. лит-ры, 1963.&amp;nbsp;— Т.&amp;nbsp;83.&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;58.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;, шулай итеп, ул тарихҡа [[Ғосман империяһы]] тип инеп ҡалған дәүләткә һәм яңы династияға нигеҙ һала. Яу менән йөрөгән Ғосман солтандары Кесе Азиялағы Византия биләмәләрен тартып ала, ә XIV—XV быуаттарҙа [[Балҡан ярымутрауы]]&lt;nowiki/&gt;н ҡулға төшөрә. 1453 йылда Мәхмәт  II Фәтих  солтан Константинополде ала һәм Византия империяһын юҡ итә. 
[[Файл:Territorial_changes_of_the_Ottoman_Empire_1683.jpg|мини|250x250пкс|Ғосман империяһы  1683 йылда]]
1516 йылда ғосман солтаны Яуыз Сәлим I Мысырҙа мәмлүктәрҙе ҡыра һәм Мәмлүк солтанатын юҡ итә. 

 XVIII быуатта Ғосман империяһында кризис башлана. 

=== Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш ===
[[Файл:Turkish_infantryman_during_the_War_of_Independence.jpg|слева|мини|250x250пкс|Төрөк пехотасылары Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғышта, 1922 йыл]]
[[Беренсе донъя һуғышы]]&lt;nowiki/&gt;нда еңелгән [[Ғосман империяһы]]&lt;nowiki/&gt;ның территорияһы бүлгеләнә. Мудрос солох килешеүенә ярашлы, Антанта Константинополде оккупациялай. Көнбайыш Анатолияға — грек ғәскәрҙәре, илдең көньяҡ-көнсығышына — француздар, Антальяға итальяндар инә. Анатолияның көнсығышында Әрмәнстан һәм Ҡурдистан бойондороҡһоҙ дәүләттәрен булдырыу күҙҙә тотола. Төрөктәргә Ҡара диңгеҙҙән Анкараға тиклемге биләмәләр генә ҡалдырыла. 

Халыҡ араһында илде оккупациялауға ҡаршы милли-азатлыҡ һуғышы башлана. Уның башында [[Мостафа Кәмал Ататөрк|Мостафа Кәмал]] паша тора&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.94206-207_96-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;[[#cite_note-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.94206-207-96|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[96]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.94206-207_96-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;&lt;/span&gt;. 
[[Файл:KiMOiG.jpg|мини|250x250пкс|«Төрөк армияһының Измиргә инеүе». Рәссам Әхмәт Зыя Аҡболот.  Алғы рәттә: һулдан уңға: Кәзем Ҡарабәкер, Исмәт Инөнү, Мостафа Кәмал һәм Фәүзи Чаҡмаҡ. Улар артында оҙон буйлы -  Фәхреттин Алтай.]]
Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш кәмалсыларҙың еңеүе менән тамамлана. 

 1918—1923 йылдарҙағы милли-азатлыҡ хәрәкәте төрөктәрҙең милләт булып берләшеү процесын тамамлай&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.94219_99-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;[[#cite_note-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.94219-99|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[99]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cite_ref-.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B2.E2.80.941971.E2.80.94.E2.80.94219_99-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;&lt;/span&gt;. Солтанлыҡ, һуңынан хәлифәлек бөтөрөлә. 1923 йылда Төркиә Республикаһы барлыҡҡа килә.

=== Кипрҙа ===
Төркиәнән ситтә иң ҙур төрөк общинаһы Кипрҙа бар. Икенсе донъя һуғышынан һуң гректар араһында тарихи грек территорияларын (энозис), шул иҫәптән Кипрҙы Греция менән берләштереү өсөн хәрәкәт башлана. Энозис доктринаһына яуап итеп, утрауҙағы төрөктәр «таксим», йәғни айырылыу, доктринаһын күтәрә.

Община-ара көсөргәнеш үҫеүе арҡаһында Кипрҙа ҡораллы берләшмәләр — грек ЭОКА-һы (Кипрҙы азат итеү милли ойошмаһы) һәм Төрөк оборона ойошмаһы барлыҡҡа килә. Грецияла 1974 йылда хәрби хунта ойошторған түңкәрелеш һөҙөмтәһендә утрауҙа власҡа ЭОКА милләтселәре килә, был төрөк ғәскәрҙәренең Кипрға инеүенә һәм уларҙың төньяҡ менән төньяҡ-көнбайыш өлөштәрен оккупациялауға килтерә. Төрөк ғәскәрҙәре биләгән территорияла [[1983 йыл|1983]] йылда [[Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы]] иғлан ителә.  

== Тел ==
Төрөк теле [[Алтай телдәре|алтай телдәре ғаиләһе]]&lt;nowiki/&gt;нең [[Төрки телдәр|төрки тармағы]]&lt;nowiki/&gt;на ҡарай. [[Баскаков Николай Александрович|Н.]] [[Баскаков Николай Александрович|А.]] [[Баскаков Николай Александрович|Баскаков]] классификацияһына ярашлы, төрөк теле төрки телдәре уғыҙ төркөмөнөң уғыҙ-сәлжүк төркөмсәһенә инә; ә Е. С. Малов классификацияһынса, төрөк теле яңы төрки телдәренә ҡарай&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Кононов А. Н.''&amp;#x20;Грамматика современного турецкого литературного языка.&amp;nbsp;— М.-Л.: Изд-во Академии наук СССР, 1956.&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;7.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Альтернатив атама булараҡ төркиәтселәр араһында ''Türkiye Türkçesi'' (төрөк төркийе) тигән термин ҡулланыла. Шулай уҡ ''анатолия-төрөк теле'' тип тә йөрөтәләр. &lt;ref name=&quot;Литературная энциклопедия&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/leb/leb-4392.htm ТУРЕЦКИЙ ЯЗЫК].&amp;#x20; Литературная энциклопедия.&amp;#x20;&lt;small&gt;.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Төрөк теле [[Гагауз теле|ғағауыз]], [[әзербайжан]] һәм [[Төрөкмән теле|төркмән]] телдәренә, ҡырым татар теленең көньяҡ яр буйы диалектына ныҡ яҡын. 

Әҙәби төрөк теле XV—XVI быуаттарҙа иҫке анатолия-төрки теле нигеҙендә яралған. Уның тәүге ҡомартҡылары XIII быуатҡа ҡарай. Тәүге мәҙрәсәләр XIV быуатта (Изникта һәм Брусала) асылған, ләкин фәндәр [[ғәрәп теле]]&lt;nowiki/&gt;ндә уҡытылған. Төрөк мәктәптәрендә төрөк теле [[1839 йыл|1839]] йылда Rüştiye мәктәптәрен асҡас ҡына өйрәнелә башланған&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Кононов А. Н.''&amp;#x20;Грамматика современного турецкого литературного языка.&amp;nbsp;— М.-Л.: Изд-во Академии наук СССР, 1956.&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;12.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Ғосман теле ===
XX быуатҡа тиклем Ғосман империяһының әҙәби теле булып  ғосман теле һаналған, ул төрөк һөйләш теленән ныҡ айырылған (ғосман.&lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;ota&quot;&gt;لسان عثمانى&lt;/span&gt;‎, &lt;span lang=&quot;ota-Latn&quot;&gt;''lisân-ı Osmânî''&lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;ota-Latn&quot;&gt;&lt;/span&gt;, [[Төрөк теле|төрөк.]] &lt;span lang=&quot;tr&quot; style=&quot;font-style: italic&quot;&gt;Osmanlı Türkçesi, Osmanlıca&lt;/span&gt;) һәм төрки телдәргә ҡараһа ла,  80—90 процентҡа ғәрәп һәм фарсы һүҙҙәренән торған. Иҫке ғосман теле үле сәлжүк теленең вариҫы булған.

Ғосман имләһе нигеҙенә [[ғәрәп яҙмаһы]] һалынған булған. 

=== Төрөк теле ===
[[Файл:Ataturk-September_20,_1928.jpg|мини|260x260пкс|Мостафа Кәмал  Ататөрк Кайсери халҡына яңы төрөк алфавитын тәҡдим итә. 1928 йыл 20 сентябрь]]
Төрөк телен ғәрәп-фарсы элементтарынан таҙартыу XVI быуатта уҡ башлана һәм  XIX быуаттың икенсе яртыһында яңы этәргес ала. 

Кәмалсылар телде ғәрәп һәм фарсы йоғонтоһонан азат итеү көрәшен башлай. Алфавитты үҙгәртеү тураһындағы мәсьәләне өйрәнеү маҡсатында Төркиәнең Министрҙар Советы [[1928 йыл|1928]] йылдың 15 ғируарында  Мәғариф министрлығы эргәһендә «Тел комиссияһы» ([[Төрөк теле|төрөк]]. &lt;span lang=&quot;tr&quot; style=&quot;font-style: italic&quot;&gt;Dil Encümeni&lt;/span&gt;) ойоштора, тик тиҙҙән ул таратыла. 28 июндә уның урынына «Алфавит буйынса комиссия» ([[Төрөк теле|төрөк]]. &lt;span lang=&quot;tr&quot; style=&quot;font-style: italic&quot;&gt;Alfabe Encümeni&lt;/span&gt;) ойошторола. Ул 8 һәм 12 июлдәге ултырыштарында латин графикаһына нигеҙләнгән алфавит проектын ҡабул итә. 

1928 йылдың 1 ноябрендә парламент яңы алфавитты индереү тураһында закон сығара &lt;ref name=&quot;Кононов&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Кононов А. Н.''&amp;#x20;Грамматика современного турецкого литературного языка.&amp;nbsp;— М.-Л.: Изд-во Академии наук СССР, 1956.&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;18.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге төрөк алфавитында 29 хәреф  (21 тартынҡы, 8 һуҙынҡы өн) һәм 2 орфографик билдә бар. [[1932 йыл|1932]] йылдың 12 июнендә Ататөрк Төрөк лингвистик йәмғиәтен аса. 

Төрөк теле диалекттары  2 төп төркөмгә бүленә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/112/926.htm Турецкий язык].&amp;#x20; БСЭ.&amp;#x20;&lt;small&gt;.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;:
* көнбайыш йәки дунай-төрөк: адакале, адрианополь, босна һәм македон диалекттары
* көнсығыш анатолия: айдын, измир, ҡараман, кени, сивас диалекттары. Кипр диалекты менән Анкара ҡала һөйләше лә ошо төркөмгә инә. 
Әҙәби тел нигеҙе итеп истанбул  диалекты ҡулланыла, һуңғы ваҡытта уға ил баш ҡалаһы Анкара һөйләшенең йоғонтоһо арта. 

== Антропология ==
[[Файл:Turkish_woman,_full-length_portrait,_seated,_facing_front,_holding_parasol_and_flowers.jpg|мини|191x191пкс|Төрөк ҡатыны, 1880 һәм 1900 йылдар араһы]]
[[Файл:Valery_Yakobi_Turk.jpg|мини|194x194пкс|&quot;Төрөк ҡатыны&quot;, 1902 йылға тиклем. Рәссам Валерий Якоби]]
[[Файл:Turkish_dancer.jpg|мини|225x225пкс|Төрөк ҡыҙы традицион кейемендә]]
Төрөктәрҙең антропологик тибының нигеҙен ҙур европеоид расаһы составындағы балҡан-кавказ расаһының алғы азиат варианты тәшкил итә.&lt;ref&gt;[http://www.ng.ru/science/2012-05-23/14_turkey.html Независимая газета.]&lt;/ref&gt;

Антропологик йәһәттән төрөктәрҙең күбеһе урта диңгеҙ расаһына ҡарай.

== Мәҙәниәте ==

=== Әҙәбиәт ===
Төрөк телендәге тәүге яҙма әҫәрҙәр XIII быуат уртаһына ҡарай, әйткәндәй, Кесе Азиялағы төрки телле яҙма текстар тик [[суфыйсылыҡ]]&lt;nowiki/&gt;тыҡы була &lt;ref name=&quot;КЛЭ&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke7/ke7-6692.htm ТУРЕ́ЦКАЯ ЛИТЕРАТУ́РА].&amp;#x20; Краткая литературная энциклопедия.&amp;#x20;&lt;small&gt;.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Иң боронғо әҫәр — Әхмәт Факиһтың «Яҙмыш китабы», уның уҡыусыһы Шәййад Хәмзә «Йософ һәм Зөләйха» поэмаһын ижад иткән&lt;ref name=&quot;BSE&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/113/018.htm Турция].&amp;#x20; БСЭ.&amp;#x20;&lt;small&gt;.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Төрөк телендәге тәүге күренекле әҫәр — 1330 йылда Ашыҡ паша тарафынан яҙылған поэма-мәснәүи  «Дәрүиш китабы»&lt;ref name=&quot;КЛЭ&quot;/&gt; .

XV быуат уртаһынан төрөк поэзияһы үҫешендә классик осор башлана. Ул XVII быуат башынаса дауам итә. Был осор әҙәбиәтен төрөк ғалимдары  «дивандар әҙәбиәте» тип атай&lt;ref name=&quot;BLS&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;Большая советская энциклопедия.&amp;nbsp;— 1-е изд..&amp;nbsp;— М.: Советская Энциклопедия, 1947.&amp;nbsp;— Т.&amp;nbsp;55.&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;216.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Был осор шағирҙары араһында — Хәмди Челеби, Әхмәт паша, Нәжәти, Мәсихи, Мәхмүт Баҡы һәм шағирә Миһри хатун.

XVII быуат башынан әҙәбиәттә сатира һәм дидактика көсәйә. 1728 йылда  солтан Әхмәт III идараһы ваҡытында тәүге баҫма китап — ғәрәпсә-төрөксә һүҙлек нәшер ителә, ә солтан [[Мәхмүт II]] осоронда (1808—1839 йылдар) «Тәквими вакаи»&lt;ref name=&quot;ЭСБЭ&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://gatchina3000.ru/big/103/103406_brockhaus-efron.htm Турецкие наречия и литературы].&amp;#x20; Брокгауз-Ефрон.&amp;#x20;&lt;small&gt;.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; тигән тәүге гәзит сыға башлай.

Яңы төрөк әҙәбиәтенең башында яҙыусы һәм публицист Ибраһим Шинаси тора. Ул төрөк әҙәбиәтендәге тәүге драма әҫәрен  — «Шағирҙың өйләнеүе» тигән бер шаршаулы сатирик комедия  (1860) ижад итә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/123/900.htm Шинаси (Şinasi) Ибрахим].&amp;#x20; БСЭ.&amp;#x20;&lt;small&gt;.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.  Шинасиҙың эйәрсене, яҙыусы Намыҡ Кәмал төрөк романына башланғыс һала&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/079/949.htm Намык Кемаль].&amp;#x20; БСЭ.&amp;#x20;&lt;small&gt;.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Яҙыусы Рәшат Нури Гөнтекиндең «Кәрлә турғай — йырсы ҡош» тигән романы киң билдәлелек ала, уның буйынса төшөрөлгән фильм совет һәм Рәсәй тамашасыһының да һөйөүен яулай. 

=== Музыка ===
Традицион төрөк музыкаһы ғәрәп-иран мәҙәниәте менән бәйләнгән&lt;ref name=&quot;music&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://music-dic.ru/html-music-enc/t/7708.html ТУРЕЦКАЯ МУЗЫКА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130421065113/http://music-dic.ru/html-music-enc/t/7708.html |date=2013-04-21 }}.&amp;#x20; Музыкальная энциклопедия.&amp;#x20;&lt;small&gt;.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта төрөк музыка фольклоры башҡа төрки халыҡтар музыкаһы менән дә туғандаш.  Мәҫәлән, мани (ябай ғына таҡмаҡтар), кошма төркө (лирик йыр) жанрҙары Урта Азияла, Ҡаҙағстанда, Әзербайжанда булған шундай уҡ жанрҙарға оҡшаш &lt;ref name=&quot;BSE&quot;/&gt;. Халыҡ музыка сәнғәтендә ҙур булмаған диапазонлы,  тигеҙ ритмлы  ҡырыҡ һава (ҡыҫҡа көй) һәм киң диапазонлы, иркен ритмлы, аныҡ метроритмик схемаларға һыймай торған  оҙон һава (оҙон көй) айырыла. 
[[Файл:Süleymanname_ottoman_ensemble_(1530).JPG|слева|мини|1530 йылда Сәлимде, Баязитты һәм Мәхмәтте сөннәтләү тантанаһында сығыш яһаған бейеүселәр һәм  музыканттар. Сөләймәннамә китабындағы миниатюра]]
Ғосман империяһы осоронда оркестрлы хәрби музыка жанры барлыҡҡа килә. Ул империя ғәскәре хәрәкәт иткәндә, яу барғанда башҡарыла. XVIII быуат башында Европала яңысарҙар оркестры өсөн хас булған музыка ҡоралдары йыйылмаһы барлыҡҡа килә, уға  ҙур барабан (дөңгөр), 2 кескәй барабан  (сардар-нагара), 2 тәрилкә (зил), 7 баҡыр торба (бори) һәм 5 шалмей (зурнадер) инә. Яңысар музыкаһы үҙенсәлекле тембрҙар тупланмаһы булараҡ Европа опера һәм симфоник музыкаһына ҙур йоғонто яһай&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://musenc.ru/html/8/8n34arska8-muz3ka.html ЯНЫЧАРСКАЯ МУЗЫКА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616104056/http://musenc.ru/html/8/8n34arska8-muz3ka.html |date=2013-06-16 }}.&amp;#x20; Музыкальная энциклопедия.&amp;#x20;&lt;small&gt;.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. 

Төрөк музыкаһы үҫешенә энциклопедиясы ғалим, молдаван кенәзе Дмитрий Кантемир ҙур өлөш индерә. Ул төрөк милли музыкаһының музыкаль теоретигы һәм танылған композиторы булараҡ билдәле&lt;ref name=&quot;music&quot;/&gt;. Уның төрөк музыкаһының төрлө жанрҙарында яҙылған әҫәрҙәре XIX быуат аҙағына тиклем киң таралған була&lt;ref name=&quot;BSE&quot;/&gt;.

 XX быуатта төрөк музыкаһы Европала барлыҡҡа килгән яңы жанрҙар иҫәбенә байый. 1923 йылда Төркиә Республикаһын иғлан итеү менән профессиональ музыка йылдам үҫеш ала. Шул саҡта уҡ Истанбул муниципаль консерваторияһы&lt;ref name=&quot;music&quot;/&gt;, 1936 йылда — Анкара,  1951 йылда — Измир консерваториялары; 1928 Анкара оперетта театры асыла&lt;ref name=&quot;BSE&quot;/&gt;. 1930-сы йылдарҙа  композиторлыҡ мәктәбе барлыҡҡа килә. Биш төрөк (Әхмәт Аднан Сайгун, Жемал Рәшит Рәй, Үлви Жемал Эркин, Нәджил Кәзем Аҡсәс, Хәсән Фәрит Алнар)  был мәктәптең иң билдәле вәкиле була. [[1934 йыл|1934]] йылда Анкара халыҡ йорто сәхнәһендә беренсе милли төрөк операһы  — Сайгундың «Фәридун» операһы ҡуйыла&lt;ref name=&quot;music&quot;/&gt;. 1949 йылда Анкара дәүләт опера театры асыла. 

Хәҙерге заман төрөк музыкаһы көнбайыш музыкаһының көслө йоғонтоһо аҫтында үҫә.  [[2003 йыл|2003]] йылда йырсы Сертаб Эренар Төркиәгә Евровидение йыр конкурсында еңеү килтерҙе. 

== Төрөк диаспораһы ==
Тарихҡа билдәле тәүге төрөк диаспораһы Ғосман империяһының вассалы булған Ҡырым ханлығында ярала. Ләкин  [[XVIII быуат|XVIII]] быуатта Ҡырым Рәсәй составына ингәс, төрөктәр тулыһынса тиерлек ҡырым татарҙары этносына ҡушыла. 

Әлеге мәлдә эре төрөк диаспоралары элек Ғосман империяһы составына ингән илдәрҙә бар. Ғәрәп илдәрендә (Мәғриб илдәре, [[Мысыр]], [[Сүриә]], [[Ираҡ]]) төрөктәр дини баҫымға дусар ителмәһә лә, туған телде өйрәнеү һәм Төркиә менән мәҙәни бәйләнештә тороу йәһәтенән ныҡлы сикләү кисерә. 

=== Германиялағы төрөктәр ===
Германиялағы төрөк диаспораһы 1960-сы йылдарҙағы  «иҡтисади мөғжизә» һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Ул саҡта Германияла халыҡ һаны кәмей, ә эшсе ҡулдарға ихтыяж арта бара. Шул сәбәпле Германияға төрөктәр күпләп килә. 

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;div class=&quot;references-small references-scroll&quot; style=&quot;column-count:3;-moz-column-count:3;-webkit-column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Taner Akçam 68&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Akçam.''&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;
&lt;/div&gt;

== Әҙәбиәт ==
* &lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREF.D0.95.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.B5.D0.B21971&quot;&gt;''Еремеев Д. Е.'' [http://books.google.ru/books?ei=s3UJT_r7J43P4QTM4YXtAw&amp;hl=ru&amp;id=TrobAAAAMAAJ&amp;dq=%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0+%D0%BE%D0%BD%D0%BE+%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%BE+%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BA+%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8+%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B+%D0%B8%D0%BB%D0%B8+%D0%BA+%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D1%83+%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%2C&amp;q=.#search_anchor Этногенез турок: (Происхождение и основные этапы этн. истории)].&amp;nbsp;— М.: Наука, 1971.&amp;nbsp;— 272&amp;nbsp;с.&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREF.D0.AD.D1.82.D0.BD.D0.BE.D0.B0.D1.82.D0.BB.D0.B0.D1.81_.D0.9A.D1.80.D0.B0.D1.81.D0.BD.D0.BE.D1.8F.D1.80.D1.81.D0.BA.D0.BE.D0.B3.D0.BE_.D0.BA.D1.80.D0.B0.D1.8F2008&quot;&gt;[http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas/0/etno_id/98 Турки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413183627/http://krskstate.ru/80/narod/etnoatlas/0/etno_id/98/ |date=2016-04-13 }} // [http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas Этноатлас Красноярского края] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129041312/http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas |date=2014-11-29 }} / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. Р. Г. Рафиков ; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев.&amp;nbsp;— 2-е изд., перераб. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREF.D0.AD.D1.82.D0.BD.D0.BE.D0.B0.D1.82.D0.BB.D0.B0.D1.81_.D0.9A.D1.80.D0.B0.D1.81.D0.BD.D0.BE.D1.8F.D1.80.D1.81.D0.BA.D0.BE.D0.B3.D0.BE_.D0.BA.D1.80.D0.B0.D1.8F2008&quot;&gt;и доп.&amp;nbsp;— Красноярск: Платина (PLATINA), 2008.&amp;nbsp;— 224&amp;nbsp;с.&amp;nbsp;— ISBN 978-5-98624-092-3.&lt;/span&gt;

{{Төрки халыҡтар}}
[[Категория:Урта диңгеҙ буйы тарихы]]
[[Категория:Германия халыҡтары]]
[[Категория:Румыния халыҡтары]]
[[Категория:Төркиә халыҡтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса халыҡтар һәм милләттәр]]
[[Категория:Төрки халыҡтар]]</text>
      <sha1>g31xvvo2hgvjccwi2jbb9yuaqhpblhq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украина гривнаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119068</id>
    <revision>
      <id>1308317</id>
      <parentid>1287242</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T20:42:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40578" sha1="ta5ottcs39gw1kcvgtligut423gb44d" xml:space="preserve">{{Валюта
 |Название              = &lt;!-- Наименование валюты; не заполняется, если заполнено поле «ОКВ-ru» --&gt;
 |Оригинальное название = Гривня
 |Код языка             = uk
 |ОКВ-ru                = Гривна
 |ISO-en                = Hryvnia
 |ISO-fr                = Hryvnia
 |Изображение           = 1 hryvnia 2006 front.jpg
 |Изображение2          = Coin of Ukraine 5 a.jpg
 |Общая подпись         = &lt;!-- Общая подпись к двум изображениям, если нет необходимости подписывать их по-отдельности --&gt;
 |Подпись               = [[Одна гривна (банкнота)|1 гривна]] 2006
 |Подпись2              = 5 тин, 1992
 |Ширина                = &lt;!-- Ширина шаблона; по умолчанию 350px, но не меньше суммарной ширины изображений; вводится без указания единиц измерения --&gt;
 |Ширина изображения    = &lt;!-- Ширина первого изображения; по умолчанию — 300px (при двух изображениях — 150px); вводится без указания единиц измерения --&gt;
 |Ширина изображения2   = 100
 |ISO                   = UAH
 |ISO цифровой          = 980
 |ISO2                  = &lt;!-- Второй буквенный код ISO 4217; не выводится (включён для совместимости с шаблоном &quot;Валюта историческая&quot; --&gt;
 |ISO цифровой2         = &lt;!-- Второй цифровой код ISO 4217; не выводится (включён для совместимости с шаблоном &quot;Валюта историческая&quot; --&gt;
 |ISO3                  = &lt;!-- Третий буквенный код ISO 4217; не выводится (включён для совместимости с шаблоном &quot;Валюта историческая&quot; --&gt;
 |ISO цифровой3         = &lt;!-- Третий цифровой код ISO 4217; не выводится (включён для совместимости с шаблоном &quot;Валюта историческая&quot; --&gt;
 |Эмитент               = {{Флагификация|Украина}}
 |Неоф_пользователи     = &lt;!-- Государства (кроме эмитента), где валюта является законным средством платежа без соглашения с эмитентом; территории, с неоднозначным международно-правовым статусом --&gt;{{Флагификация|Крым|РК}}, {{Флаг Севастополя}} [[Севастополь]] &lt;small&gt;(с 17 марта&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://conflict.rbc.ua/rus/sovet-kryma-sozdal-bank-kryma-provozglasil-ofitsialnymi-17032014114800|title=Совет Крыма создал Банк Крыма, провозгласил официальными валютами рубль и гривну|date=2014-03-17|work=РБК-Украина|accessdate=2014-06-01|archiveurl=http://web.archive.org/web/20140317135115/http://conflict.rbc.ua/rus/sovet-kryma-sozdal-bank-kryma-provozglasil-ofitsialnymi-17032014114800|archivedate=2014-03-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140317135115/http://conflict.rbc.ua/rus/sovet-kryma-sozdal-bank-kryma-provozglasil-ofitsialnymi-17032014114800 |date=2014-03-17 }}&lt;/ref&gt; по 31 мая&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ria.ru/crimea_today/20140601/1010168223.html|title=Рубль стал единственной официальной валютой в Крыму|date=2014-06-01|work=РИА Новости|accessdate=2014-06-01|archiveurl=http://web.archive.org/web/20140601084241/http://ria.ru/crimea_today/20140601/1010168223.html|archivedate=2014-06-01}}&lt;/ref&gt; 2014)&lt;/small&gt;
 |Состоит1              = тин
 |Соотношение1          = 100
 |Состоит2              = &lt;!-- Вторая дробная единица (например, пенни) --&gt;
 |Соотношение2          = &lt;!-- Соотношение с ней --&gt;
 |Состоит3              = &lt;!-- Третья дробная единица (например, фартинг) --&gt;
 |Соотношение3          = &lt;!-- Соотношение с ней --&gt;
 |Состоит4              = &lt;!-- Четвёртая дробная единица (например, майт) --&gt;
 |Соотношение7          = &lt;!-- Соотношение с ней --&gt;
 |Кратная1              = &lt;!-- Первая кратная единица (например, крона) --&gt;
 |Соотношение4          = &lt;!-- Соотношение с ней --&gt;
 |Кратная2              = &lt;!-- Вторая кратная единица (например, гинея) --&gt;
 |Соотношение5          = &lt;!-- Соотношение с ней --&gt;
 |Кратная3              = &lt;!-- Третья кратная единица (например, соверен) --&gt;
 |Соотношение6          = &lt;!-- Соотношение с ней --&gt;
 |Параллельная1         = &lt;!-- Первая параллельная денежная единица --&gt;
 |Параллельная2         = &lt;!-- Вторая параллельная денежная единица --&gt;
 |Параллельная3         = &lt;!-- Третья параллельная денежная единица --&gt;
 |Символ                = {{Знак валюты|UAH|all|sep=&amp;nbsp;•}}
 |Аббревиатура          = &lt;!-- Аббревиатура валюты --&gt;
 |Обозначение           = &lt;!-- Обозначение валюты, используемое при выводе валютных курсов --&gt;
 |Монеты                = 1, 2, 5, 10, 25 һәм 50 тин&lt;br&gt;1 гривна
 |Банкноты              = 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100, 200 һәм 500 гривна
 |Введена               = &lt;!-- --&gt;
 |Введена-конец         = &lt;!-- Дата (год) объявления валюты единственным законным средством платежа --&gt;
 |Заменила              = карбованец (UAK)
 |Хроника               = &lt;!-- Перечень разновидностей валюты --&gt;
 |Центробанк            = Украинаның Милли банкы
 |Центробанк_сайт       = www.bank.gov.ua
 |Печатает              = &lt;!-- Организация, печатающая банкноты --&gt;
 |Печатает_сайт         = &lt;!-- Сайт организации, печатающей банкноты (без http://) --&gt;
 |Монетный_двор         = Украина Милли банкының Банкнота-тәңкә етештереү йорто&lt;ref group=&quot;a&quot;&gt;Является производителем и монет, и банкнот&lt;/ref&gt;
 |Монетный_двор_сайт    = &lt;!-- Сайт организации, чеканящей монеты (без http://) --&gt;
 |Монетный_двор2        = &lt;!-- Вторая организация, чеканящая монеты --&gt;
 |Монетный_двор_сайт2   = &lt;!-- Сайт второй организации, чеканящей монеты (без http://) --&gt;
 |Викисклад             = Category:Money of Ukraine
 |ГруппаСносок          = a
}}

'''Гри́вна''', ҡайһы берҙә '''гри́вня''' ({{Lang-uk|гривня}}, IPA: /{{Ipa|ˈɦrɪvnʲɑ}}/) — [[Украина|Украинаның]] милли [[Валюта|валютаһы]], көмөш ҡойолмаһы рәүешендәге аҡса берәмеге булған боронғо рус гривнаһы хөрмәтенә аталған.

Гривна 100 тингә ({{Lang-uk|копiйка}}) бүленә. Валютаның ISO 4217 стандартындағы хәрефле коды — '''UAH''', һанлы коды — 980. Рәсми билдәһе — ₴.

== Атамаһы ==

=== Этимологияһы ===
«Гривна» һүҙе  «грива» һүҙенән килеп сыҡҡан&lt;ref&gt;{{книга|автор=Фасмер М.|заглавие=Этимологический словарь русского языка|том=1|ссылка=http://etymolog.ruslang.ru/vasmer.php?id=458&amp;vol=1|место=М.|издание=Прогресс|год=1964–1973|страницы=458}}&lt;/ref&gt;. Тарихта ғәҙәттә түңәрәк алтын йәймәләрҙе тимер сымға беркетеп муйынға аҫып йөрөтөүҙән ғибәрәт булған алтын ял (''гривень) ''йыш телгә алына. Был йәймәләр күп ваҡытта түләү сараһы итеп тотонолған. 

&lt;span&gt;Г&lt;/span&gt;''ривна'' атамаһы XI быуатта Киев Русы заманында уҡ ҡулланылған гривнанан килә. И. К. Кондратьев 1893 йылда былай тип яҙа:&lt;blockquote class=&quot;&quot;&gt;Гривна Русты нигеҙләгән замандан уҡ билдәле һәм өс төрлө мәғәнәгә эйә була: айырыу билдәһе, ауырлыҡ үлсәме һәм тимер аҡса.&lt;/blockquote&gt;XIV быуатта Польшала Бөйөк Казимирҙың ҡануниәтендә шляхтичты үлтергән өсөн вира (штраф) — 60 гривна, ябай рыцарҙы үлтергәнгә —  30 гривна һәм һуңғы категория рыцарь өсөн 15 гривна күләмендә билдәләнә&lt;ref&gt;''Шляхта'' [//ru.wikipedia.org/wiki/Малый_энциклопедический_словарь_Брокгауза_и_Ефрона Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]&lt;/ref&gt;.

Яңы валютаны индергәс, һүҙ яңырыу кисерә, әйтелеше лә үҙгәрә. 

=== Рус телендә ===
Рәсәй белешмә-мәғлүмәт  порталы «Грамота.ру» буйынса, украин аҡса берәмеге русса «гри́вна» тип яҙыла.&lt;ref&gt;[http://gramota.ru/spravka/buro/29_337413 Справочное бюро — Справочная служба русского языка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104050417/http://gramota.ru/spravka/buro/29_337413 |date=2012-11-04 }}, &lt;small&gt;Справка от 5 июня 2007&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;
Башҡорт  теленә лә был атама рус теленән алынған. 
Украинаның рәсми шәхестәре һәм ҡайһы бер граждандары фекеренсә, аҡса берәмеген русса (украинса кеүек үк) «гри́вня» тиеү дөрөҫөрәк булыр ине. Украина Конституцияһының Украина Юғары Радаһы сайтына урынлаштырылған руссаға тәржемәһендә 99-сы статьяла «гривня» тигән атама алынған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://portal.rada.gov.ua/rada/control/ru/publish/article/system?art_id=153863|title=Конституция Украины. Раздел IV.|accessdate=18 марта 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/617VK2VJi|archivedate=2011-08-22}}&lt;/ref&gt; Ләкин ҡулланылышта ике вариант та йөрөй.

Валюталарҙың дөйөм Рәсәй классификаторында  украин валютаһы өсөн «Гривна» атамаһы алынған.
&lt;ref&gt;[http://www.collection.mumisma.ru/Laws/Ukr/Grn/nlug6.htm Сообщение НБУ, МЮ Украины, Украинской комиссии по вопросам правовой терминологии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==

=== Урта быуаттар башында ===
Гривна — Киев Русының һәм башҡа славян ерҙәренең ауырлыҡ, аҡса-ауырлыҡ һәм аҡса-хисаплашыу берәмеге. Урта һәм Төньяҡ Европала ул  «марка» тип йөрөтөлә. «Гривна» тигән һүҙ муйынға тағып йөрөй торған [[алтын]]  йә [[көмөш]] ҡулса атамаһынан килеп сыҡҡан. Һуңғары был һүҙ, яңы мәғәнә алып, ҡиммәтле металдың ауырлығына тиң була башлай (көмөш гривнаһы — аҡса-ауырлыҡ үлсәү берәмеге). Тәңкәләр һанынан торған гривнаны куна гривнаһы (аҡса-хисаплау берәмеге) тип йөрөтә башлайҙар. Көмөш гривнаһы (ауырлыҡ үлсәме) һәм куна гривнаһы (хисап берәмеге) Киев Русында хисаплашыу-аҡса төшөнсәһе булып китә. Тәүҙә уларҙың ауырлығы бер төрлө була.  Әммә аҙаҡ, ситтән ингән тәңкәләрҙең ауырлығы төрлө булғанлыҡтан, шулай уҡ ауырлыҡ берәмеге булараҡ гривнаның үҙенең эволюцияһы арҡаһында көмөш гривнаһы бер нисә куна гривнаһына тиң була башлай. XII быуатта көмөш гривнаһы (204 г самаһы) ҡиммәте буйынса 4 куна гривнаһына тигеҙ була (1 куна гривнаһы = 51 г самаһы).
[[Файл:Coins grivnas.jpg|мини| Киев Русы һәм [[Бөйөк Литва кенәзлеге]] тәңкәләре дирхемдар, куналар, ногаттар, гривналар (4 — киев тибы, 5 — литва тибы)]]
[[Файл:Grivna 1.jpg|мини|Киев ҡойолмалары, XI—XIII быуаттар]]
[[Файл:Grivna.jpg|мини|Копорье районындағы торамала табылған Новгород гривнаһы.]]
 XI быуатта куна гривнаһы = 20 ногат = 25 куна = 50 резан; XII быуатта куна гривнаһы = 20 ногат = 50 куна (куна бер быуат эсендә ике тапҡырға бәләкәйләнә).
Боронғо Русь тәңкәләрен һуғыу һәм сит илдәр тәңкәләрен индереү туҡталғас, Руста төп аҡса әйләнеше формаһы рәүешендә «ваҡланмай торған» ҙур көмөш ҡойолмалары йөрөй башлай. Рус аҡса әйләнеше тарихының был осоро (XII, XIII һәм өлөшләтә  XIV быуат) «тәңкәһеҙ осор» тип атала.
Киев Русында XI быуатта алты мөйөшлө 140 —160 грамлы киев гривналары йөрөй, улар татар-монгол баҫҡынына тиклем хеҙмәт итә. Новгород гривналары айырыуса ҙур баһаға эйә була. Волга буйында татар гривналары ҡулланыла. 

XIII быуатта новгород ҡойолмалары  «гривна» менән бер рәттән «рубль» (һум) тип тә атала башлай. Был атама артабан гривнаны алмаштыра.&lt;ref name=&quot;Kondrat&quot;&gt;[http://www.rusarch.ru/kondratiev1.htm Кондратьев И. К. Седая старина Москвы. М., 1893.]&lt;/ref&gt;&lt;blockquote class=&quot;&quot;&gt;

XV быуатта «гривна» һәм «рубль» ҡойолмалары аҡса-хисаплашыу берәмеге булыуҙан туҡтай. Һуңғараҡ рубль аҡса берәмеге булып нығынып китә. Гривна иһә ауырлыҡ үлсәү берәмеге — «гривенка» (скалва гривенкаһы,  «скалва» — үлсәү) булып ҡала, 1 гривенка 204,75 грамға тиң була. XVIII быуатта уны фунтҡа алмаштыралар. Ауырлыҡ үлсәме булған гривна 48 золотникҡа (4,26-шар г), ә золотник — 25 почкаға (0,17-шәр г) бүленә. 204 грамлы гривна рус тәңкәләрен һуғыуға нигеҙ итеп алына. 
Төрлө тарихи осорҙа «гривна» термины ике тин ярымлыҡ баҡыр тәңкәне, шунан — өс, унан һуң «гривенник» тигән халыҡ атамаһы менән 10 тинлекте аңлата&lt;ref&gt;Ющенко В., Панченко В. Історія української гривні. — К., 1997.- С. 5-6.&lt;/ref&gt;

=== 1918—1922 ===
1918 йылдың 1 мартында Үҙәк рада тарафынан ҡабул ителгән законға ярашлы, Украина Халыҡ Республикаһының аҡса берәмеге итеп гривна иғлан ителә. Гривна = 100 шаг, карбованец = 2 гривна.

Гривна 1918 йылдың 17 октябрендә әйләнешкә индерелә, 1922—1924 йылдарҙағы аҡса реформаһы ваҡытында әйләнештән алына. 

=== 1991 йылдан һуң ===
1990 йылдың 16 июлендә УССР-ҙың Юғары Советы Украинаның Дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул итә.1990 йылдың ноябренән [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|УССР]]  территорияһында  совет һумдары менән бергә бер тапҡыр ҡуллана торған йыртма купондар ҡулланыла башлай. Дефицит тауарҙарҙы купондар менән генә алып була.

1991 йылдың 24 авгусында Украина бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгәс һәм ул СССР составынан сыҡҡас, 1992 йылдың 10 ғинуарында ''купон'' тигән атамалы ваҡытлы  банкноталар ҡулланылышҡа индерелә. Рәсми атамаһы ''карбованец'' була. 

Ошо ваҡытта [[Франция|Францияла]], [[Италия|Италияла]] һәм [[Канада|Канадала]] яңы валюта — гривна баҫыла. 1992—1993 йылдарҙа «Украина ҡалҡаны» операцияһы барышында яңы валюта тейәлгән контейнерҙар диңгеҙ юлы һәм һауа юлы буйлап  «Альфа» махсус подразделениеһы хеҙмәткәрҙәре һағы аҫтында Украинаға ташыла&lt;ref&gt;Владимир Крашевский. [http://www.bratishka.ru/archiv/2009/6/2009_6_7.php Профессионалы: Украинская «Альфа»: терроризм не пройдет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923220836/http://www.bratishka.ru/archiv/2009/6/2009_6_7.php |date=2015-09-23 }} // журнал «Братишка», июнь 2009&lt;/ref&gt;. 1997 йылда  Житомир өлкәһенең Малин ҡалаһында банкнота ҡағыҙы етештерә торған фабрика файҙаланыуға тапшырыла&lt;ref&gt;Юлия Бондарь. &lt;/ref&gt;, Луганск патрон заводында металл аҡсалар һуға башлай&lt;ref&gt;Андрій Шляхтін. [http://24tv.ua/1996__rik_zaprovadzhennya_povnotsinnoyi_vlasnoyi_valyuti_n711739 1996 — рік запровадження повноцінної власної валюти] // «24TV.&lt;/ref&gt;.

[[Кучма Леонид Данилович|Л. Д. Кучманың]] 1996 йылдың 25 августағы  «Украинала аҡса реформаһы тураһында»&lt;ref name=&quot;ukaz762-96&quot;&gt;{{cite web|url=http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=762%2F96|title=Указ Президента України «Про грошову реформу в Україні»|datepublished=25.08.1996|accessdate=29 июня  2008}}{{ref-uk}}&lt;/ref&gt; № 762/96 президент указы менән, гривна 1996 йылдың 2 сентябренән аҡса берәмеге булараҡ ҡулланылышҡа индерелә. 


== Валюта билдәһе ==
[[Файл:Hryvnia symbol.svg|слева|80x80пкс|Гривна символы]]
Гривна символы тотороҡлолоҡ билдәһе итеп горизонталь һыҙыҡтар менән һыҙылған  '''''г''''' кириллица хәрефенән тора. Рәсми ҡыҫҡартылмаһы — «грн»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bank.gov.ua/Bank_mn/index.htm|title=Банкноти і монети України|accessdate=29 июня  2008|archiveurl=http://www.webcitation.org/617VLgt8T|archivedate=2011-08-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827212618/http://bank.gov.ua/Bank_mn/index.htm |date=2011-08-27 }}{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Гривна билдәһе  {{Unicode|₴}}  2004 йылдың 1 мартында барлыҡҡа килә. Дизайны 2003 йылда Украина Милли банкы иғлан иткән конкурс буйынса һайлап алына&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pr.bank.gov.ua/ukr/konkurs.php|title=Открытое интернет-голосование за символ гривны|deadlink=unknown-host|archiveurl=http://web.archive.org/20070930015921/pr.bank.gov.ua/ukr/konkurs.php|archivedate=2007-09-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930015921/http://pr.bank.gov.ua/ukr/konkurs.php |date=2007-09-30 }} Национальный банк Украины.{{ref-uk}}(недоступная ссылка&amp;nbsp;с 25-02-2015 [779&amp;nbsp;дней])
[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками с февраля 2015]]&lt;/ref&gt;. Билдә  2005 йылда баҫылған Unicode кодировкаһының  4.1 версияһында U+20B4 кодын ала.  ₴ билдәһе Windows Vistaлағы «Украинская—расширенная» баҫмаҡ бүленешендә бар.


== Тәңкәләр ==
.&lt;ref name=&quot;podrobnosti20060904&quot;&gt;{{Cite web|title=Как появилась гривна|url=http://www.podrobnosti.ua/economy/2006/09/04/344955.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/617VNfg6I|archivedate=2011-08-22}} &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DT2006&quot;&gt;{{Cite web|title=Гривні-іммігрантки.|url=http://www.dt.ua/2000/2040/54365/|archiveurl=http://www.webcitation.org/617VPCTNz|archivedate=2011-08-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120313132712/http://dt.ua/articles/47691 |date=2012-03-13 }}&lt;/ref&gt;

Әлеге ваҡытта 1, 2, 5, 10, 25, 50 тин номиналлы ваҡ аҡсалар һәм 1 гривналыҡтар әйләнештә йөрөй.  Тәңкәнең аверсында  дәүләттең гербы һәм атамаһы, үҫемлек орнаменты һәм һуҡҡан йыл баҫылған; реверсында — номиналы һәм үҫемлек орнаменты. &lt;ref&gt;[https://bank.gov.ua/uah Національний банк України ввів в обіг монети номіналом 50 копійок з низьковуглецевої сталі // Сайт НБУ, 01.10.2013]{{ref-ua}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%; text-align: center; margin-bottom: 10px;&quot;
! colspan=&quot;10&quot; | Әйләнештәге тәңкәләр&lt;ref name=&quot;rozmin&quot;&gt;[https://bank.gov.ua/uah/obig-coin]{{Cite web|title=Розмінні та обігові монети|url=https://bank.gov.ua/uah/obig-coin|archiveurl=https://bank.gov.ua/uah/obig-coin|archivedate=2013-04-04|accessdate=29/10/2019}}{{Ref-uk}}(укр.)&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Һүрәте
! rowspan=&quot;2&quot; | Номиналы
! rowspan=&quot;2&quot; | Диаметры&lt;br&gt;
(мм)
! rowspan=&quot;2&quot; | Ҡалынлығы&lt;br&gt;
(мм)
! rowspan=&quot;2&quot; | Массаһы&lt;br&gt;
(г)
! rowspan=&quot;2&quot; | Материалы
! rowspan=&quot;2&quot; | Гурты
! colspan=&quot;3&quot; | Даталар
|-
! Реверсы
! Аверсы
! Сығарылыш
! Һуғыу
|-
| bgcolor=&quot;#ffffff&quot; colspan=&quot;2&quot; |[[Файл:Coin of Ukraine 1 a.jpg|48x48пкс]][[Файл:Coin of Ukraine 1-2-5 r.jpg|48x48пкс]]
| &lt;big&gt;1 тин&lt;/big&gt;
| 16,0
| 1,20
| 1,50
| тутыҡмаусан ҡорос
| rowspan=&quot;3&quot; | шыма
| rowspan=&quot;4&quot; | 2 сентябрь&lt;br&gt;
1996
| 1992 '''1996''' 2000—2012&lt;br&gt;
'''2013—2015'''
|-
| bgcolor=&quot;#ffffff&quot; colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |[[Файл:Coin of Ukraine 2 a.jpg|52x52пкс]][[Файл:Coin of Ukraine 1-2-5 r.jpg|52x52пкс]]
| rowspan=&quot;2&quot; | &lt;big&gt;2 тин&lt;/big&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; | 17,3
| rowspan=&quot;2&quot; | 1,20
| 0,64
| [[алюмин]]
| 1992—1994 1996
|-
| 1,80
| rowspan=&quot;2&quot; | тутыҡмаусан ҡорос
| 2001—2012 '''2013—2015'''
|-
| bgcolor=&quot;#ffffff&quot; colspan=&quot;2&quot; |[[Файл:Coin of Ukraine 5 a.jpg|72x72пкс]][[Файл:Coin of Ukraine 1-2-5 r.jpg|72x72пкс]]
| &lt;big&gt;5 тин&lt;/big&gt;
| 24,0
| 1,50
| 4,30
| rowspan=&quot;2&quot; | киҫекле
| 1992 '''1996 2001'''&lt;br&gt;
2003—2015
|-
| &lt;big&gt;10 тин&lt;/big&gt;
| 16,3
| 1,25
| 1,70
| rowspan=&quot;5&quot; | алюмин бронза
| rowspan=&quot;3&quot; | 2 сентября&lt;br&gt;
1996
| 1992 1994 1996&lt;br&gt;
'''2001''' 2002—2015
|-
| bgcolor=&quot;#ffffff&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[Файл:25-kopiyok-Ukraine.JPG|128x128пкс]]
| &lt;big&gt;25 тин&lt;/big&gt;
| 20,8
| 1,35
| 2,90
| rowspan=&quot;2&quot; |өҙөк киҫекле
| 1992 1994—1996&lt;br&gt;
'''2001''' 2003 2006—2015
|-
| bgcolor=&quot;#ffffff&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[Файл:50-kopiyok-Ukraine.JPG|140x140пкс]]
| &lt;big&gt;50 тин&lt;/big&gt;
| 23,0
| 1,55
| 4,20
| 1992 1994—1996 '''2001'''&lt;br&gt;
2003 2006—2010 '''2011'''&lt;br&gt;
'''2012''' 2013—2014 '''2015'''
|-
| bgcolor=&quot;#ffffff&quot; colspan=&quot;2&quot; |[[Файл:1 гривна.JPG|157x157пкс]]
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;big&gt;1 гривна&lt;/big&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; | 26,0
| rowspan=&quot;2&quot; | 1,85
| 7,10
| rowspan=&quot;2&quot; | шыма һәм яҙмалы&lt;br&gt;
«ОДНА ГРИВНЯ», һуғыу йылы
| 12 март&lt;br&gt;
1997
| 1995—1996&lt;br&gt;
2001—2003
|-
| bgcolor=&quot;#ffffff&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[Файл:1-hrywnia-coin-Volodymyr-the-Great-rev.jpg|152x152пкс]]
| 6,80
| 25 октябрь&lt;br&gt;
2004
| 2004—2006 '''2008'''&lt;br&gt;
2010—2012 '''2013'''&lt;br&gt;
2014—2015
|-
| align=&quot;left&quot; colspan=&quot;10&quot; | &lt;small&gt;Иҫкәрмә: тәңкәләр йыйылма эсендә генә сығарылған йылдар ҡара шрифт менән айырылған.&lt;/small&gt;
|}

=== Иҫтәлекле тәңкәләр ===
Коллекциялар өсөн 2, 5, 10, 20, 50, 100, 125, 200, 250, 500 гривналыҡ  иҫтәлекле һәм юбилей тәңкәләре сығарыла.&lt;ref&gt;[http://www.bank.gov.ua/control/uk/currentmoney/cmcoin/list Пам’ятні монети України // Офіційний сайт НБУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513163634/http://www.bank.gov.ua/control/uk/currentmoney/cmcoin/list |date=2013-05-13 }}{{Ref-uk}}(укр.)&lt;/ref&gt; Шулай уҡ инвестициялау тәңкәләре — 1 гривна номиналлы [[көмөш]] (999,9 пробалы) һәм 2, 5, 10, 20 гривна номиналлы [[алтын]] ( 999,9 пробалы) тәңкәләр сығарыла.&lt;ref&gt;[http://www.bank.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=109919&amp;cat_id=104620 Пам’ятка для роботи з інвестиційними монетами України // Сайт Нацiонального банку України] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160918100043/http://www.bank.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=109919&amp;cat_id=104620 |date=2016-09-18 }}{{Ref-uk}}(укр.)&lt;/ref&gt;

== Банкноталар ==
Украина территорияһында  1992 йылдан башлап сығарылған бөтә аҡса билдәләре ғәмәлдә булып тора. 

Әйләнештә 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100, 200 һәм 500 гривналыҡ банкноталар йөрөй. Был банкноталар серияһы 2003 йылдан баҫыла.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%; text-align: center; margin-bottom: 10px;&quot;
! colspan=&quot;9&quot; | Выпуск 2003—2015 годов&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Банкноти України|url=http://www.bank.gov.ua/Bank_mn/Banknoty/banknoty.htm|archiveurl=http://www.webcitation.org/617VTi5tU|archivedate=2011-08-22|accessdate=29 июня  2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827080912/http://www.bank.gov.ua/Bank_mn/Banknoty/banknoty.htm |date=2011-08-27 }}{{Ref-uk}}(укр.)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/v_055500-11 Постанова НБУ № 55 від 04.03.2011 «Про випуск банкнот у 2011 і 2012 роках з підписом Голови Національного банку України С.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304213544/http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/v_055500-11 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Һүрәте
! rowspan=&quot;2&quot; | Номинал&lt;br&gt;
(гривен)
! rowspan=&quot;2&quot; | Размеры&lt;br&gt;
(мм)
! rowspan=&quot;2&quot; | Основные цвета
! colspan=&quot;2&quot; | Описание
! colspan=&quot;2&quot; | Даты
|-
! Йөҙ яғы
! Кире яғы
! Лицевая сторона
! Оборотная сторона
! выпуска
! печати
|-
| bgcolor=&quot;#000000&quot; | [[Файл:1 Hryvnia 2005 front.jpg|118x118пкс]]
| bgcolor=&quot;#000000&quot; | [[Файл:1 hryvnia 2005 back.jpg|118x118пкс]]
| rowspan=&quot;2&quot; | &lt;big&gt;1&lt;/big&gt;
| rowspan=&quot;4&quot; | 118×63
| серо-зелёный
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Владимир I|Владимир Великий]]
| rowspan=&quot;2&quot; | Город Владимира в [[Киев|Киеве]]
| 1 декабря&lt;br&gt;
2004
| 2004 2005
|-
| bgcolor=&quot;#000000&quot; | [[Файл:1 hryvnia 2006 front.jpg|118x118пкс]]
| bgcolor=&quot;#000000&quot; | [[Файл:1 hryvnia 2006 back.jpg|118x118пкс]]
| жёлтый, синий
| 22 мая&lt;br&gt;
2006
| 2006 2011&lt;br&gt;
2014
|-
| bgcolor=&quot;#000000&quot; | [[Файл:Ukraine-2005-Bill-2-Obverse.jpg|118x118пкс]]
| bgcolor=&quot;#000000&quot; | [[Файл:Ukraine-2005-Bill-2-Reverse.jpg|118x118пкс]]
| &lt;big&gt;2&lt;/big&gt;
| коричневый
| Ярослав Мудрый
| Собор Святой Софии в [[Киев|Киеве]]
| 28 сентября&lt;br&gt;
2004
| 2004 2005&lt;br&gt;
2011 2013
|-
| bgcolor=&quot;#000000&quot; | [[Файл:5 hryvnia 2005 front.jpg|118x118пкс]]
| bgcolor=&quot;#000000&quot; | [[Файл:5-Hryvnia-2005-back.jpg|118x118пкс]]
| &lt;big&gt;5&lt;/big&gt;
| синий
| Богдан Хмельницкий
| Ильинская церковь в Суботове
| 14 июня&lt;br&gt;
2004
| 2004 2005&lt;br&gt;
2011 2013&lt;br&gt;
2015
|-
| bgcolor=&quot;#000000&quot; | [[Файл:10-Hryvnia-2005-front.jpg|124x124пкс]]
| bgcolor=&quot;#000000&quot; | [[Файл:10-Hryvnia-2005-back.jpg|124x124пкс]]
| rowspan=&quot;2&quot; | &lt;big&gt;10&lt;/big&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; | 124×66
| rowspan=&quot;2&quot; | красный
| rowspan=&quot;2&quot; | Иван Мазепа
| rowspan=&quot;2&quot; | панорама [[Киев-Печёра лавраһы|Киево-Печерской лавры]]
| 1 ноября&lt;br&gt;
2004
| 2004 2005
|-
| bgcolor=&quot;#000000&quot; | [[Файл:10 hryvnia 2006 front.jpg|124x124пкс]]
| bgcolor=&quot;#000000&quot; | [[Файл:10 hryvnia 2006 back.jpg|124x124пкс]]
| август&lt;br&gt;
2006&lt;ref&gt;В августе 2006 года в обращение была введена банкнота номиналом 10 гривен образца 2004 года (2006 года выпуска) с отдельными изменёнными цветами дизайна (в частности, цвет портрета Ивана Мазепы изменён с вишнёво-коричневого на тёмно-серый) и указанием нового года выпуска — 2006&lt;/ref&gt;
| 2006 2011&lt;br&gt;
2013
|-
| bgcolor=&quot;#000000&quot; | [[Файл:20-Hryvnia-2003-front.jpg|130x130пкс]]
| bgcolor=&quot;#000000&quot; | [[Файл:20-Hryvnia-2003-back.jpg|130x130пкс]]
| rowspan=&quot;2&quot; | &lt;big&gt;20&lt;/big&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; | 130×69
| rowspan=&quot;2&quot; | зелёный
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Франко Иван Яковлевич|Иван Франко]]
| rowspan=&quot;2&quot; | Львовский оперный театр
| 1 декабря&lt;br&gt;
2003
| rowspan=&quot;2&quot; | 2003 2005&lt;br&gt;
2011 2013
|-
| bgcolor=&quot;#000000&quot; | [[Файл:20 гривень 2016 реверс памятна.jpg|130x130пкс]]
| bgcolor=&quot;#000000&quot; | [[Файл:20 гривень 2016 аверс памятна.jpg|130x130пкс]]
| 1 сентября
2016
|-
| bgcolor=&quot;#000000&quot; | [[Файл:UkrainePNew-50Hryven-2004-donatedoy f.jpg|136x136пкс]]
| bgcolor=&quot;#000000&quot; | [[Файл:UkrainePNew-50Hryven-2004-donatedoy b.jpg|136x136пкс]]
| &lt;big&gt;50&lt;/big&gt;
| 136×72
| фиолетовый
| Михаил Грушевский
| здание Центральной Рады УНР
| 29 марта&lt;br&gt;
2004
| 2004 2005&lt;br&gt;
2011 2013&lt;br&gt;
2014
|-
| bgcolor=&quot;#000000&quot; | [[Файл:100 hryvnia 2005 b.jpg|142x142пкс]]
| bgcolor=&quot;#000000&quot; | [[Файл:100 hryvnia 2005 back.jpg|142x142пкс]]
| rowspan=&quot;2&quot; | &lt;big&gt;100&lt;/big&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; | 142×75
| жёлтый, оливковый
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Шевченко Тарас Григорьевич|Тарас Шевченко]]
| [[Днепр]] и слепой бандурист&lt;br&gt;
с мальчиком-поводырём
| 20 февраля&lt;br&gt;
2006
| 2005 2011&lt;br&gt;
2014
|-
| bgcolor=&quot;#000000&quot; | [[Файл:100 гривень, 2015 01.jpg|142x142пкс]]
| bgcolor=&quot;#000000&quot; | [[Файл:100 гривень, 2015 02.jpg|142x142пкс]]
| жёлтый, розовый
| [[Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты|Киевский национальный университет&lt;br&gt;
им.]] [[Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты|Тараса Шевченко]]
| 9 марта&lt;br&gt;
2015
| 2014
|-
| bgcolor=&quot;#000000&quot; | [[Файл:200 hryvnia 2007 front.jpg|148x148пкс]]
| bgcolor=&quot;#000000&quot; | [[Файл:200 hryvnia 2007 back.jpg|148x148пкс]]
| &lt;big&gt;200&lt;/big&gt;
| 148×75
| розовый
| [[Леся Украинка]]
| башня Луцкого замка
| 28 мая&lt;br&gt;
2007
| 2007 2011&lt;br&gt;
2013 2014
|-
| bgcolor=&quot;#000000&quot; | [[Файл:Ukraine-2006-Bill-500-Obverse.jpg|154x154пкс]]
| bgcolor=&quot;#000000&quot; | [[Файл:500 hryvnia 2006 back.jpg|154x154пкс]]
| rowspan=&quot;2&quot; | &lt;big&gt;500&lt;/big&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; | 154×75
| персиковый
| rowspan=&quot;2&quot; | Григорий Сковорода
| rowspan=&quot;2&quot; | Киево-Могилянская Академия
| 15 сентября&lt;br&gt;
2006
| 2006 2011&lt;br&gt;
2014 2015
|-
| bgcolor=&quot;#000000&quot; | [[Файл:500 hryvnia 2015 obverse.jpg|154x154пкс]]
| bgcolor=&quot;#000000&quot; | [[Файл:500 hryvnia 2015 back.jpg|154x154пкс]]
| бежевый
| 11 апреля&lt;br&gt;
2016
| 2015
|-
| align=&quot;left&quot; colspan=&quot;9&quot; |&lt;small&gt;Һүрәттәрҙең масштабы  — миллиметрҙарҙа 1,0 пиксель.&lt;/small&gt;
|}

== Валюта курсы режимы ==
Украина милли валютаһы курсы гривнаны әйләнешкә индергән мәлгә [[АҠШ доллары]] өсөн 1,76 гривнаға (йәғни 176 000 купонға) тиң була.

Артабан киләһе ике йыл самаһы гривнаның долларға ҡарата курсы 2 грн./$ кимәлендә тора. 1998 йылғы кризистан һуң курс яҡынса 5,5 грн./$ тиклем төшә. 2005 йылдың апреленән Украина Милли банкы етәкселеге 5,05 грн./$ кимәлендә нығытылған рәсми курсты һаҡлай. 

2008 йылдың июнендә рәсми  курс үҙгәреп 4,85 грн./$ кимәленә етә.  2008 йылдың июленән һуң рәсми  курс йыш үҙгәреүҙәргә дусар була, сөнки, Украина Милли банкы ҡарарына ярашлы, яйлап ҡына, нығытылған курстан тирбәлеүсән курсҡа күсеү башлана. 

Ҡайһы берҙә рәсми курс   коммерция курсынан ныҡ айырыла. 


2009 йылдың декабрь аҙағында гривна курсы 8,00 грн./$ (йәки гривна өсөн яҡынса 4 [[Рәсәй һумы]]) була.

2015 йылдың 6 февраленә  гривна курсы 1 АҠШ доллары өсөн  25,80 гривнаға етә. 2016 йылдың 26 июлендә 1 АҠШ доллары 24,7877 гривна була, ә 1 гривна  2,813 Рәсәй һумы тора.&lt;ref&gt;[https://maanimo.com/news/events/140148-kurs-osnovnyh-valyut-nbu-na-segodnya-26-07-2016 Курс основных валют НБУ на 26 июля 2016 г.] &lt;/ref&gt;

[http://www.bank.gov.ua/control/uk/allinfo Рәсми курсты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190418003621/https://www.bank.gov.ua/control/uk/allinfo |date=2019-04-18 }} {{Ref-uk}}(укр.) Украина Милли банкы баҫа.


== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.bank.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=65148 Национальный банк Украины, раздел банкноты и монеты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161026170526/http://www.bank.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=65148 |date=2016-10-26 }}{{Ref-uk}}(укр.)
* [https://monobanka-fop.pp.ua/ Монобанк - Первый мобильный банк украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210124081422/https://moneybank.com.ua/ |date=2021-01-24 }}{{Ref-uk}}(укр.)
* [http://currency.in.ua/money/ История украинских банкнот: от денежной реформы 1996 года до наших дней] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614055408/http://currency.in.ua/money/ |date=2007-06-14 }}
* [http://izibanking.com.ua/ Мобильный банк izibank] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210217213245/https://izibanking.com.ua/ |date=2021-02-17 }}{{Ref-uk}}(укр.)
* [http://prostofinansy.com/?p=913 Первая бумажная гривна (1918 год).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130420102645/http://prostofinansy.com/?p=913 |date=2013-04-20 }} [http://prostofinansy.com/?p=913 Галерея банкнот] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130420102645/http://prostofinansy.com/?p=913 |date=2013-04-20 }}
* [http://www.20khvylyn.com/news/curiosities/news_5469.html Как украинская гривна стала «самой красивой валютой в мире»]
* [https://mоnоbankcard.com/ Первый мобильный банк украины]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Ref-uk}}(укр.)
* [http://www.bonistica.ru/cat/europe/ukraine Гривны — все выпуски с 1917 по 2007 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117024045/http://www.bonistica.ru/cat/europe/ukraine |date=2015-11-17 }} [http://www.bonistica.ru/cat/europe/ukraine Подробные описания.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117024045/http://www.bonistica.ru/cat/europe/ukraine |date=2015-11-17 }}
* [http://grivna.at.ua/ Все выпуски гривен с 1917—2011 год + Пробные банкноты, эскизы гривен В.Лопаты,Новые эскизы гривен.]
* [http://www.banki.ru/products/currency/uah/ График курса за последние 16 лет.]</text>
      <sha1>ta5ottcs39gw1kcvgtligut423gb44d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таль Михаил Нехемьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120561</id>
    <revision>
      <id>1308286</id>
      <parentid>946272</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T13:38:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18611" sha1="mvnif7vyqxmnl9n698qp6vfucw23ead" xml:space="preserve"> {{Ук}}
'''Таль Михаил Нехемьевич''' ({{Lang-lv|Mihails Tāls}}; [[9 ноябрь]] [[1936 йыл]] — [[28 июнь]] [[1992 йыл]]&lt;ref name=&quot;deathdate&quot;&gt;На надгробье Таля датой смерти указано 27 июня, однако большинство источников указывает 28 июня&lt;/ref&gt;) — [[СССР]] һәм [[Латвия]] [[шахмат]]сыһы, гроссмейстер (1957), шахмат буйынса һигеҙенсе [[Ер|донъя]] чемпионы (1960—1961).

СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1960), алты тапҡыр СССР чемпионы (1957, 1958, 1967, 1972, 1974, 1978), Латвия ССР-ы чемпионы (1953, 1965), СССР командаһы составында шахмат олимпиадаһының һигеҙ тапҡыр еңеүсеһе, команда зачетында студенттар араһында алты тапҡыр — Европа, өс тапҡыр донъя чемпионы, зона-ара турнирҙар (1958, 1964, 1979), дәғүәселәр турниры (1959) еңеүсеһе, донъя беренселегендәге — ике, дәғүәселәр матчының ете уйында ҡатнаша, 44 халыҡ-ара турнир еңеүсеһе, журналист, «Шахматы» журналының баш мөхәррире (1960—1970).

== Биографияһы ==

=== Бала сағы һәм үҫмер йылдары ===
Михаил Нехемьевич Таль Ригала, ике туғандар Нехемий һәм Ида Таль ғаиләһендә тыуа. Ҡайһы бер биографтарының ҡарашына ярашлы, Михаилдың үҙ атаһы ғаилә дуҫы Роберт була&lt;ref name=&quot;sosonko&quot;&gt;{{Китап|автор=[[Сосонко, Геннадий Борисович|Сосонко, Г.]]|часть=Мой Миша|заглавие=Мои показания|ссылка=http://www.pressball.by/news.php?t=0704&amp;id=8280|издательство=Рипол Классик|год=2003|страницы=24-33|страниц=416|isbn=5-790-52212-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sovsport&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Шмачков, Л.|заглавие=Партия длиною в жизнь|ссылка=http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/98815|издание=[[Советский спорт]]|год=30 января 2003|выпуск=16 (15998)}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта Талдең тол ҡатыны Ангелина һәм ҡыҙы Жанна был мәғлүмәтте кире ҡаға&lt;ref name=&quot;facts.kiev.ua&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.facts.kiev.ua/archive/2009-11-20/101796/index.html|title=Интервью Ангелины Таль|last=Комаров|first=Д.|date=20 ноября 2009|publisher=Факты|accessdate=2010-06-04}}&lt;/ref&gt;. Ярты йәшлек сағында ул менингит менән ҡаты сирләй. Таль уҡырға өйрәнә, өс йәшендә уның математикаға һәләте асыла, биш йәшендә хәтеренән өс урынлы һандарҙы ҡабатлай ала. 1941 йылда ғаилә Юрла ауылына (хәҙер — [[Пермь крайы]]ның Коми-Пермяк округы) эвакуациялана һәм шунда 1945 йылға тиклем йәшәй. Ете йәше тулғас (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — ун), атаһы уны шахмат уйнарға өйрәтә.

Таль Риганың 22-се урта мәктәбендә уҡый һәм Пионерҙар һарайының шахмат түңәрәгенә йөрөп, спорт мастерлығына кандидат Янис Крузкопста шөғөлләнә. 13 йәшендә — Латыш ССР-ының үҫмерҙәр йыйылма командаһы составында уйнай, 17 йәшендә республика чемпионы була. СССР-ҙың команда чемпионатында (1953) икенсе таҡтала 1-2 урындарҙы бүлешеп, СССР-ҙың спорт мастеры исеменә матчта ҡатнашыу хоҡуғын ала. Унда Белоруссияның күп тапҡырҙар чемпионы В. Сайгинды еңә (1954). 1955 йылда СССР-ҙың 23-сө чемпионатының ярымфиналында 1-се урын яулай һәм бөтә союз беренселегендә сығыш яһай (1956): 5-7 урындарҙы бүлешә.

=== Дәғүәсе ===
[[Файл:TalRiga.JPG|мини|Был йортта Таль йәшәй (Рига)]]
1956 йылдың көҙөндә Таль Бөтә союз беренселегенең ярым финалында 5-6-сы урындарҙы бүлешә, киләһе йылда тағы ла финал турнирында ҡатнаша (СССР-ҙың 24-се чемпионаты). Стартта Таль бер нисә еңеү яулай, шул иҫәптән донъя беренселеге матчында ҡатнашыусы Бронштейнды еңә. Турнир уртаһында ул ике партия еңелеп, бер аҙ артта ҡала, әммә финишта шәхси партияла лидерҙарҙың береһен — Кересты еңеп, Бронштейн һәм Толуш менән бергә таблица башында тора. Һуңғы турҙа Таль менән Толуш үҙ-ара уйнай һәм таль һөҙөмтәле һөжүм яһап, еңеү яулай. Бронштейн һуңғы партияһын тигеҙ иҫәпкә уйнағанлыҡтан, Таль ил чемпионы титулын яуоай&lt;ref&gt;''Кобленц, А. Н. Воспоминания шахматиста. С 110—111.''&lt;/ref&gt;. Ошо уңыштары өсөн уға гроссмейстер исеме бирелә. Талдең уйынын агрессив стиль айыра һәм көйәрмәндәрҙе уның тәүәккәллеге йәлеп итә&lt;ref name=&quot;krugosvet&quot;&gt;{{Cite web|title=Таль, Михаил Нехемьевич|url=http://www.krugosvet.ru/enc/sport/TAL_MIHAIL_NEHEMEVICH.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/6194XFYti|archivedate=2011-08-23|author=[[Авербах, Юрий Львович|Авербах, Ю. Л.]]|publisher=[[Кругосвет]]|accessdate=2010-05-23}}&lt;/ref&gt;.

Талдең артабанғы — студенттар араһындағы донъя беренселегендә (1957) һәм Европа чемпионатындағы (1957) сығыштары ла уңышлы була. Илдең 25-се чемпионаты (1958) тағы ла Таль еңеүе менән тамамлана. Порторожа үткән зона-ара турнирҙа талгә иң көслө алтау иҫәбенә инергә генә түгел, совет гроссмейстерҙары араһында икенсе урын яуларға кәрәк була, сөнки ФИДЕ ҡарары буйынса турнирҙа бер илдән дүрт дәғүәсенән артыҡ шахматсы ҡатнаша алмай, ә Керес менән Смыслов үҙҙәренә был хоҡуҡты яулаған була инде&lt;ref&gt;''Кобленц, А. Н. Воспоминания шахматиста. С 126.''&lt;/ref&gt;. Таль 20 мөмкинлектән 13½ мәрәй йыйып беренсе урынға лайыҡ була. Ул Матановичҡа еңелә, Глигоричты ярты мәрәйг, Бенко менән Петросянды бер мәрәйгә уҙа. Шул уҡ турнирҙа 15 йәшлек Роберт Фишер алтынсы урынға сыға. Донъя чемпионы исеме өсөн көрәшеү хоҡуғын Таль [[Мюнхен]]да, 13-сө олимпиадала, иң яҡшы абсолют һөҙөмтә күрһәтеп: 15 мөмкинлектән 13½ (1958) мәрәй туплап, 26-сы СССР чемпионатында (1959) (2-3 урын) һәм Цюрихтағы халыҡ-ара турнирҙа 1-се урын яулап, раҫлай. Дәғүәселәр турнирында (Блед — [[Загреб]] — [[Белград]] ([[Югославия]]), 1959) Таль еңеү яулай (28 мөмкинлектән 20 мәрәй йыя, микроматчта Смысловты, Глигоричты, Фишерҙы, Ф. Олафссонды һәм Бенконы еңә, Петросян менән тигеҙ иҫәпкә уйнай, Пауль Керестан ғына еңелә) һәм донъя чемпионы менән уйнау хоҡуғына эйә була.

=== Донъя чемпионы ===
[[1960 йыл]]да донъя чемпионы исеме өсөн матч Мәскәүҙә, А. С. Пушкин исемендәге драма театрында, 15 мартта старт ала. Унда 24 партия уйналырға тейеш була. Уға тиклем Таль менән Ботвинник бер ваҡытта ла бер-береһе менән уйнағандары булмай&lt;ref name=&quot;sovsport&quot;/&gt;. Таль беренсе партияла уҡ еңә, артабан бер нисә уйын тигеҙ иҫәп менән тамамлана. Алтынсы-етенсе партияны ла Таль еңә. Һуңынан ике партияла Ботвинник еңеү яулай. 11-се партия бик мөһим була, унда Таль классик манерала уйнап, даими рәүештә позиция өҫтөнлөгөн арттыра барып, һуңынан эндшпиль аша еңеп сыға&lt;ref&gt;''Кобленц, А. Н. Воспоминания шахматиста. С 168.&lt;/ref&gt;. Артабан тағы ла тигеҙ иҫәп китә, ахырҙа, 17-се партияла Таль хәлде киҫкенләштерә, цейтнотта Ботвинник тактик һөжүмде күрмәй ҡала. Талдең өҫтөнлөгө өс мәрәйгә етә һәм ул матчты еңеүгә алып бара. 21-се партиялағы тигеҙ иҫәптән һуң, 7 майҙа матч 12½:8½ (еңеүҙәр буйынса 6:2) иҫәбе менән, алдан таммлана.
[[Файл:Bundesarchiv Bild 183-76052-0335, Schacholympiade, Tal (UdSSR) gegen Fischer (USA).jpg|мини|[[1960 йыл]]дағы [[Лейпциг]]тағы олимпиадала Таль (уңда) Роберт Фишераға ҡаршы]]
Таль иң йәш донъя чемпионы була (бары тик [[1985 йыл]]да ғына уның рекордын Каспаров үтеп китә). Ригала яңы чемпионды ҙур төркөм ҡаршы ала&lt;ref name=&quot;sovsport&quot;/&gt;. Талдең уңышын уның Ботвинникка өйрәнелгән юлдан сығырға мәжбүр итеүсе уңайһыҙ позициялар тыуҙырыу менән аңлаталар. Уйынды ҡатмарлаштырыу өсөн таль матди юғалтыуҙарға, йәғни позицияһын насарайтыуға бара, әммә таҡта артында был һәр саҡ уңыш килтерә: Ботвинниктың уңышһыҙ йөрөштәрен Таль оҫта файҙалана&lt;ref name=&quot;sovsport&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;nyt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nytimes.com/1992/06/29/us/mikhail-tal-a-chess-grandmaster-known-for-his-daring-dies-at-55.html|title=Mikhail Tal, a Chess Grandmaster Known for His Daring, Dies at 55|last=McFadden|first=Robert|date=29 июня 1992|publisher=[[New York Times]]|accessdate=2010-05-26|archiveurl=http://www.webcitation.org/6194Y4tPT|archivedate=2011-08-23}}&lt;/ref&gt;.
Чемпион сифатында Таль [[1960 йыл]]да [[Лейпциг]]та үткән олимпиадала ҡатнаша һәм [[1961 йыл]]да [[Стокгольм]]дағы халыҡ-ара турнирҙа еңеү яулай. Шул уҡ йылда донъя чемпионы исеме өсөн матч-реваншта Ботвинниктан еңелә (10 партияла еңелә, 5-һендә — еңә).

=== Артабанғы карьераһы ===

== Наградалары ==
* Шахмат өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн «Халыҡтар дуҫлығы» ([[1981]]) һәм «Почёт билдәһе» ([[1960]]) ордендары менән бүләкләнә.

== Шәхси тормошо ==
Таль өс тапҡыр өйләнә. Беренсе йәмәғәте Рига Йәш тамашасы театры артисы Салли (Суламифь) Ландау була. Улар [[1958 йыл]]да өйләнешә, [[1960 йыл]]да улдары тыуа (төрлө сығанаҡтарҙа исеме Герман тип яҙыла&lt;ref name=&quot;valiev&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{статья|заглавие=Спутники планеты Таль|ссылка=http://www.ogoniok.com/archive/1996/4475/44-42-45/|издание=[[Огонёк]]|год=28.10.1996|выпуск=44}}&lt;/ref&gt; и Георгий&lt;ref name=&quot;vasiliev&quot;&gt;{{статья|автор=Васильев, Ю.|заглавие=Дети Таля|ссылка=http://www.sport-express.ru/newspaper/2009-11-24/8_3/|издание=[[Спорт-Экспресс]]|год=24 ноября 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор=Нузов, В.|заглавие=Георгий Таль: Латвия Михаила Таля почти забыла|ссылка=http://www.chayka.org/article.php?id=1165|издание=[[Чайка (журнал)|Чайка]]|год=19 мая 2006|выпуск=10(69)}}&lt;/ref&gt;), һуңынан табип булып, Израилгә эмиграциялана. [[1970 йыл]]да ғаилә тарҡала.

Таль икенсе тапҡыр грузин артисы менән никахҡа инә, әммә никах ялған була һәм ул шул уҡ йылда ғүмеренең ахырына тиклем бергә ғүмер кисергән машинистка Ангелинаға өйләнә. [[1975 йыл]]да ҡыҙы Жанна тыуа. Оҙаҡ йылдар Германияла йәшәйҙәр. [[2016 йыл]]да Жанна [[Рәсәй]]гә ҡайта&lt;ref&gt;[http://politikus.ru/articles/print:page,1,84870-naelas-zapadom-po-gorlo.html Politikus.ru &gt; Версия для печати &gt; «Наелась Западом по горло…»&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161107220017/http://politikus.ru/articles/print:page,1,84870-naelas-zapadom-po-gorlo.html |date=2016-11-07 }}&lt;/ref&gt;.

Таль ҡатын-ҡыҙҙар араһында популярлыҡ яулай һәм үҙенең романдары менән билдәле була. Уға ғашиҡ булыусылар араһында артист Кронберг Лариса Ивановна, пианист Давидович Белла Михайловна, бейеүсе Кольцова Мира Михайловнаның исемдәре билдәле&lt;ref name=&quot;valiev&quot;/&gt;.

== Хәтер ==
* Ригала ҡала урамдарының береһен Таль хөрмәтенә үҙгәртеү буйынса инициатива бар&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rus.delfi.lv/news/daily/latvia/article.php?id=2108502|title=Улица Таля в Риге будет. Но позже|date=7 ноября 2001|publisher=[[DELFI]]|accessdate=2010-06-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6194esR13|archivedate=2011-08-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vremya.ru/2009/163/5/236734.html|title=Таль вместо Дудаева|last=Жданова|first=Д.|date=8 сентября 2009|publisher=[[Время новостей]]|accessdate=2010-06-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6194g0KA8|archivedate=2011-08-23}}&lt;/ref&gt;.
* [[Рига]]ның Верман паркында Михаил Талгә һәйкәл ҡуйылған.
* [[2001 йыл]]да [[Латвия]]ла Талгә бағышланған почта маркаһы сығарыла.
* [[2006 йыл]]да [[Мәскәү]]ҙә Таль мемориалы шахмат турниры үтә.
* [[2011 йыл]]дың 5 сентябрендә Элистала Сити-Чесс шахмат ҡаласығының конференц-залында Михаил талгә бағышлынғын һәм уның исемен йөрөткән Шахмат даны музейы асыла.

== Китаптары ==
Талдең күп китаптары мастер Дамский Яков Владимирович менән авторҙашлыҡта яҙыла. Ике автор ҙа күрһәтелгән ҡайһы бер китаптар Таль вафат булғандан һуң баҫыла, әммә уның әңгәмәләрен, партияларға комментарийҙарын һ.б. үҙ эсенә ала.
* «Матч Ботвинник-Таль» ([[1961]])
* «В огонь атаки» (Я. Дамский менән берлектә [[1978]])
* «Когда оживают фигуры» ([[1983]])
* «Компоненты успеха» (Я. Дамский менән берлектә [[2005]])
* «На алтарь Каиссы» (Я. Дамский менән берлектә [[2006]])

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Категория:СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастерҙары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:СССР журналистары]]
[[Категория:9 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1936 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]
[[Категория:28 июндә вафат булғандар]]
[[Категория:1992 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]</text>
      <sha1>mvnif7vyqxmnl9n698qp6vfucw23ead</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡыҙылурҙа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125436</id>
    <revision>
      <id>1308308</id>
      <parentid>1255186</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T17:55:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Summershell67</username>
        <id>48679</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1308308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13746" sha1="i7yt3ef9dvq1mus4nf0fh3rs6bp2j0n" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Ҡыҙылурҙа
 |оригинальное название   = {{lang-kk|Қызылорда}}
 |изображение             = Qyzylorda station.jpg
 |страна                  = Ҡаҙағстан
 |герб                    =Kyzylorda city seal.png 
 |флаг                    = 
 |вместо герба            = 
 |описание герба          = 
 |описание флага          = 
 |lat_deg=44|lat_min=51||lon_deg=65|lon_min=31|
  |CoordAddon             = type:city(265466)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |вид региона             = өлкә
 |регион                  = Ҡыҙылурҙа өлкәһе{{!}} Ҡыҙылурҙа
 |регион в таблице        = 
 |район                   = 
 |район в таблице         = 
 |карта района            = 
 |внутреннее деление      = 
 |вид главы               = Аким
 |глава                   = Налибаев Нурлыбек Машбекович
 |дата основания          = 1820
 |прежние имена           = Камысты, Аҡ-Мәсет, Перовск
 |статус с                = 1867
 |площадь                 = 240
 |высота центра НП        = 
 |климат                  = Континенталь
  |население              = 265 466&lt;ref&gt;[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT228361]&lt;/ref&gt;
  |год переписи           = 2017
  |плотность              = 
  |агломерация            =  
  |национальный состав    = [[ҡаҙаҡтар]]
  |конфессиональный состав= {{s|мосолмандар (сөнниселәр),}}, [[христиандар]]
  |этнохороним            = 
 |часовой пояс            = +6
 |DST                     = 
 |телефонный код          = +7 7242
 |почтовые индексы        = 120000-120099
 |автомобильный код       = N,11
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  = 
 |категория в Commons     = Kyzylorda
 |сайт                    = http://kyzylorda.info
 |язык сайта              = kk
 |язык сайта 2            = ru
 |язык сайта 3            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
}}

'''Ҡыҙылурҙа''' - ({{lang-ba|Аҡмәсет (боронғо)}}, {{lang-kk|{{Audio|Kk-kyzylorda.ogg|Қызылорда}}}}, {{lang-ru|Кызылорда ('''Ак-Мечеть''','''Перовск''')}}) — [[Ҡаҙағстан]]дың [[Һырдаръя]] буйындағы ҡалаһы. Ҡыҙылурҙа өлкәһенең үҙәге.1997 йылдың 17 июненә тиклем ҡаҙаҡса яҙылышы '''Кзыл-Орда''' булған.

Халҡы — 270 мең тирәһе (2015), яҡын-тирәһендәге биҫтәләр һәм ауылдары менән 380 мең кеше (2015)

Ҡала 1820 йылда  Коканд ханлығының ҡәлғәһе булараҡ Аҡмәсет атамаһы менән төҙөлә башлаған.  [[Һырдарья]] йылғаһының ике ярында,  [[Астана]] ҡалаһынан  830 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

1925—1929 йылдарҙа  ― РСФСР  составындағы Ҡаҙаҡ АССР-ның баш ҡалаһы.

== Атамаһы ==
'''Ҡыҙылурҙа ''' —  хәҙерге атамаһы, урыҫ телендә Кызылорда тип яҙыла&lt;ref&gt;современное русское название по «Атласу мира», — М.: ПКО «Картография» Федерального агентства геодезии и картографии Министерства транспорта Российской Федерации: изд. «Оникс» ISBN 5-85120-243-2 (картография)&lt;/ref&gt;.

1820 йылдан алып [[Коканд ханлығы]]н   генерал [[Перовский Василий Алексеевич|Перовский]] етәкселегендәге урыҫ ғәскәре   1852 йылда баҫып алғанға тиклем   форт '''Аҡмәсет''' (Ақ-Мешіт) тип аталған. Был һуғышта башҡорт ғәскәре лә ҡатнашҡан &lt;ref&gt;{{ВТ-ВЭС|Ак-Мечеть}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Акъюлов А. С. Перовский Василий Алексеевич // Башкирская энциклопедия — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-306-8.&lt;/ref&gt; Шул уҡ атаманы ҡала рәсми рәүештә 1922 йылдан 1925 йылға тиклем йөрөтә.

Форт 1862 йылдан  генерал [[Перовский Василий Алексеевич|Перовский]] хөрмәтенә '''Перовский''' ҡалаһы тип атала башлай.

1925 йылдан ҡала рәсми рәүештә  '''Ҡзыл-Орда''' тип атала ([[Ҡыҙыл Армия]] хөрмәтенә).

Хәҙер ҡала ҡаҙаҡса '''Ҡызылорда''' тип яҙылып йөрөй: 1997 йылдың 17 июнендә [[Ҡаҙағстан]] Президенты Указы менән Ҡзыл-Орда транскрипцияһы Ҡызылордаға әйләндерелә

== Тарихы ==
[[Файл:Veselovski-1898-Yakub-Bek.jpg|thumb|left|Жакыпбек (Яҡупбәк), Н. Веселовскийҙың шул исемдәге китабынан портрет]]
[[Файл:BrullovKP PtVPerovskogoGTG.jpg|thumb|Карл Брюллов. « Генерал-адъютант граф Василий Алексеевич Перовскийҙың портреты», 1837 йыл]]
1867 йылдан '''Перовск'''-  Рәсәй империяһы Һырдаръя өлкәһенең өйәҙ ҡалаһы, өйәҙ үҙәге. Башланғыс мәктәптәр асыла, кирбес заводы эшләй башлай, ел тирмәндәре, оҫтаханалар һәм кибеттәр асыла.

1905 йылда Ырымбур — Ташкент тимер юлы һалынғас,  вокзал һәм депо төҙөлә.

1917 йылдың 30 октябрендә   Перовскиҙа Совет власы урынлаша.

1925 йылда ҡала Ҡзыл-Орда тип атала башлай,[[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы|РСФСР]] составындағы Ҡаҙаҡ автономиялы  республикаһының баш ҡалаһы [[Ырымбур]]ҙан бында күсерелә.

 
1930—1940-сы йылдарҙа төбәктең һәм ҡаланың халҡы   СССР-ҙың башҡа ерҙәренән күсерелгән халыҡ иҫәбенә үҫә.

Мөһим сәнәғәт предприятиелары: целлюлоза-ҡатырға комбинаты (ябылған), төҙөлөш  материалдары, йорт төҙөлөшө комбинаттары, аяҡ кейеме, тегеү һәм  трикотаж фабрикалары (ябылған); аҙыҡ-түлек сәнәғәте.

1980-се йылдар уртаһынан төбәктә  нефть һәм газ сығарыу үҫешә башлай.  [[2010 йыл]]дың октябрендә  Ҡыҙылурҙа- Ҡомкүл (Кумколь) автомобиль юлы файҙаланыуға тапшырыла &lt;ref&gt;[http://www.inform.kz/rus/article/2309582 Завершилось строительство автодороги из Кызылорды к нефтяному месторождению Кумколь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101008062327/http://www.inform.kz/rus/article/2309582 |date=2010-10-08 }}&lt;/ref&gt;.

=== Аҡмәсет һәм башҡорттар ===

Башҡорт халҡының [[Һыр (йыр)|Һыр]] тигән йыры ҡанлы тарихҡа - Аҡмәсетте алыу ваҡиғаһына арналған.

Һырдаръялар аша сығыр инек,

Аҡмәсеткәй тигән ҡалаға.

Башҡайыбыҙ аҙҙы бик үк йыраҡ -

Азиатский тигән далаға.

Рәсәй батшалары башҡорт һуғышсыларын  йыш ҡына [[Урта Азия]] халыҡтарын бойһондороу [[сәйәсәт]]ендә  ҡуллана. [[Ырымбур]] губернаторы генерал [[Перовский Василий Алексеевич|В. Перовский]] көслө ағымлы [[Һырдаръя]] (Сырдаръя) аша сығып, Аҡмәсет &lt;ref&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0]&lt;/ref&gt; ҡалаһын алырға күп тапҡыр уҡталған.

Генералдың ғәскәренең төп көсө [[башҡорттар]] була. Был хаҡта йырҙа ла әйтелә: ''Бары беҙҙең генә башҡорттар шул/ Күҙ терәгән әрме көстәре.''

Бик күп ҡорбандар биреп, ас-яланғас, хәлһеҙ башҡорт ғәскәре шулай ҙа [[Һырдаръя|Һыр]] йылғаһын аша сыға ала һәм ҡаланы ала. Аҡмәсет тулыһынса баш һалғас, генерал [[Перовский Василий Алексеевич|В. Перовский]]  башҡорт [[ғәскәр]]е менән уның урамдары буйлап ҡаланы ҡарап йөрөгәндә, [[ҡурай]]сылар  көй сығара. Дәртле көйҙән хатта аттары ла, ошо көйгә тап килтереп, баҫҡан. Генералды данлап махсус уйналған көй ошо көнгәсә [[Перовский (йыр)|Перовский]] тип йөрөтөлә һәм уның бейеүе лә бар&lt;ref&gt;Акъюлов А. С. Перовский Василий Алексеевич // Башкирская энциклопедия — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-306-8&lt;/ref&gt;.
.

== Тәбиғәте ==
Ҡала [[Һырдаръя]] буйлап ике яҡтан 10 км -ға һуҙыла.Йылғала суднолар йөрөмәй. Уға бик күп тармаҡтар килеп ҡушыла. Йылға ярҙары ҡомлоҡ, таҡырҙар. Балыҡҡа бай.  Декабрҙә туңа, февраль-мартта асыла.

Ҡала тирәһендәге байтаҡ майҙандарҙы [[дөгө]] баҫыуҙары биләй. Ҡаланан  1—5 км алыҫлыҡта ҡатып ҡалған ҡом өйөмдәре осрай (бейеклеге 2—8 м).

Климаты ҡырҡа  континенталь, яуым-төшөм әҙ  (бигерәк тә йәй көнө), ҡояшлы көндәр күп; йәй оҙон һәм эҫе, ҡыштары ярайһы һыуыҡ, көслө елдәр була. Ҡар ҡатламы тотороҡло түгел, ҡалын булмай.

Үҫемлектәр зонаһы: әрем-боялыч ҡаплаған (төньяҡ) [[сүл]]лек. Тупрағы: урыны менән татырлы   таҡырҙар, һаҙмырт-аллювиаль урындар осрай.

Йылға буйҙарында һәм [[утрау]]ҙарҙа 3—7 м бейеклеккә еткән сәнскеле [[ҡыуаҡ]]тар һәм [[ағас]]тар таралған. Туғайҙар бар.  Дөгө майҙандарынан һәм арыҡтарҙан килгән һыуҙар төшкән урындарҙа 5 метрға еткән ҡуйы [[ҡамыш]] үҫә. Сүлдәрҙә үлән яҙҙарын ғына йәшел, йәйгә ҡыуарып бөтә.

Ҡалала йәшеллек әҙ — үлән насар үҫә, ағастар күп: ылыҫһыҙ ҡарағас, [[тирәк]], ҡорос ағас, джида, тамариск,[[тал]], өрөк, [[сейә]], шафталы (персик),армыт (груша). Улар  3—10 м бейклеккә етә; йәй көнө ағастарҙы махсус ҡулайламалар һәм [[арыҡ]]тар ярҙамында һуғаралар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* Камаев Ф. Х., Шоңҡаров Н. Д. 400 башҡорт халыҡ йыры.¬- Өфө: 2011. — 400 бит.
* Нәҙершина Ф. А. башҡорт халыҡ йырҙары, йыр-риүәйәттәре . — Өфө: 1997. −288 бит.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.kyzylorda-city.kz город Кызылорда (официальный сайт)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016044121/http://www.kyzylorda-city.kz/ |date=2007-10-16 }}
* [http://www.kyzylorda-zhastar.kz/content/istoriya-goroda История города Кызылорда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090919183606/http://www.kyzylorda-zhastar.kz/content/istoriya-goroda |date=2009-09-19 }}

[[Категория:Ҡыҙылурҙа|*]]
[[Категория:Рәсәйҙең хәрби нығытмалары]]
[[Категория:Һырдаръя буйындағы ҡалалар]]
[[Категория:Элекке баш ҡалалар]]</text>
      <sha1>i7yt3ef9dvq1mus4nf0fh3rs6bp2j0n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шумер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126472</id>
    <revision>
      <id>1308354</id>
      <parentid>1299418</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T07:54:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59580" sha1="8wgafc0iyiawwqlr8s6a00co2g7d5cs" xml:space="preserve">{{coord|display=title|33|3|0|N|44|18|0|E|}}
[[File:Copia de Enki.jpg|thumb|Энки (Эа), шумерский Бог-создатель реки Тигр, упоминаемой в Ветхом Завете. Река Тигр течёт из Эдема, рая]]

'''Шуме́р''' &lt;ref&gt;От аккадского Šumeru; на шумерском языке название страны обозначалось 𒆠𒂗𒂠 [https://en.wikipedia.org/wiki/Ki_(goddess) ki]-[https://en.wikipedia.org/wiki/EN_(cuneiform) en]-ĝir15, что примерно означает «страна цивилизованных царей» или «родная земля». См. [http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e2182.html The Pennsylvania Sumerian Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170728175900/http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e2182.html |date=2017-07-28 }}; Stiebing Jr., William H. Ancient Near Eastern History and Culture. Pearson, 2008. ISBN 10: 032142297X / ISBN 13: 9780321422972.&lt;/ref&gt;&amp;nbsp;—  Көньяҡ [[Месопотамия]]ның (хәҙерге замандағы Ираҡтың)  тарихи өлкәһендәге халколит һәм башланғыс бронза дәүерендәге беренсе ҡала цивилизацияһы. Донъяның беренсе [[цивилизация]]һы булыуы ла мөмкин.&lt;ref&gt;King, Leonid W. (2015) &quot;A History of Sumer and Akkad&quot; (ISBN 1522847308)&lt;/ref&gt;

Б. э. тиклем  IV мең йыллыҡта бында тәүяҙманың башланғысы барлыҡҡа килә. Урук һәм Джемдет-Наср ҡалаларының иң боронғо яҙмалары яҡынса б. э. тиклемге 3300 йыл менән даталана. Шына яҙыуҙың иң боронғо формалары б. э. тиклем яҡынса 3000-се йылдарында барлыҡҡа килгән.

Хәҙерге заман тарихсыларының фекеренсә, [[Месопотамия]]ның көньяғында шумерҙарҙың тәүге утыраҡтары б. э. тиклем  5500 һәм 4000 йылдарҙа барлыҡҡа килгән. Был фекерҙе агглютинатив изолятлы шумер телендәге ҡалалар, йылғалар һәм шундай атамалар иҫбатлап тора.

Был осорҙа йәшәүселәр шумер булғандармы, юҡмы, быныһы билдәһеҙ, бары тик уларҙың Убейд мәҙәниәтен йөрөтөүселәр булыуы билдәле. Ә был мәҙәниәт үҙ нәүбәтендә Месопотамияның төньяҡ өлөшөндәге ([[Ассирия]]лағы)  Самарр мәҙәниәтенән үҫешеп сыҡҡан. Убейдтар (уларҙы тәүге евфратлылар тип тә йөрөтәләр) бер генә шумер текстарында ла телгә алынмаһалар ҙа, тап уларҙы хәҙерге заман тарихсылары Шумерҙағы тәүге цивилизация көсө тип һанай, сөнки улар һаҙлыҡтарҙы киптергән, ауыл хужалығы, сауҙа һәм һөнәрселек менән, шул иҫәптән туҡымалар туҡыу, тире-күндән, металдан әйберҙәр эшләү менән, көршәк яһау, таштан йорттар һалыу менән шөғөлләнғән.

Шуға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер ғалимдар тәү евфрат теленең булыуы һәм шумер теле был төбәктәге тел субстратынан барлыҡҡа килгән тигән гипотезаны инҡар итә. Улар фаразлауынса,шумер теле башта Убейд мәҙәниәтенең теле булмаған, ә Көнсығыш Аравияның һаҙлыҡлы ярҙарҙа йәшәгән һәм Аравияның бифациаль мәҙәниәтенә ҡараусы һунарсылар һәм балыҡсыларҙың теле булған. Шумер телендәге хаҡ, иң дөрөҫ яҙмалар Эн-Мебарагеси (яҡынса б. э. тиклемге 26 быуат) идара иткән осорҙа килеп сыға. Юрис Заринс иҫәпләүенсә, шумерҙар боҙлоҡ дәүерендә һыу аҫтында баҫылып ҡалған Көнсығыш Аравияның яр буйҙарында йәшәгән.

Төп шумер цивилизациһы Урук осоронда (б. э. тиклемге 4 мең йыллыҡ) формалаша, өҫтәүенә тарих аренаһына ул, әйтерһең дә бер ниндәй ҙә тәутарих эпохаһын үткәрмәгән кеүек, тулыһынса формалашҡан көйө килеп инә. Ләкин б. э. тиклем 3 мең йыллыҡта аккад телендә  һөйләшеүсе шумер һәм семиттар мәҙәниәтенең синтезы барлыҡҡа килә. Шумер һәм аккад телдәренең бер-береһенә йоғонтоһо лексик үҙләштереүҙән башлап, синтаксик, морфологик һәм фонологик конвергенцияларҙың барлыҡ өлкәләрендә лә күренә. Ошо күренештәрҙән сығып, ғалимдар шумер һәм семит телдәренең берләшмәһе б. э. тиклемге 3 мең йыллыҡта барлыҡҡа килгән тигән гипотезаны постулатлай.  Яҡынса б. э. тиклемге 2270 йылдарҙа (ҡыҫҡаса хронология) Шумер семит телле Аккад батшалары тарафынан баҫып алынған, тик шулай ҙа шумер теле байтаҡ ваҡыт изге тел статусын һаҡлап ҡала алған.

Шумерҙар Ураның Өсөнсө династияһы (яҡынса б. э. тиклемге 2100–2000 йылдарҙа) ваҡытында хакимлыҡты үҙ ҡулына төшөрә, ләкин уларҙың хакимлығы  семит-аморейҙар һәм эламиттар тарафынан юҡҡа сығарыла.

== Атамаһының килеп сығышы ==
Аккаданың көнсығыш семит кешеләре «Шумер» термины менән Месопотамияның семиттарға тиклемге халҡын атаған. Шумерҙар үҙҙәрен ùĝ saĝ gíg-ga (𒌦 𒊕 𒈪 𒂵), /uŋ saŋ giga/ тип атаған, был һүҙмә-һүҙ әйткәндә «ҡара башлы кеше» тигәнде аңлата, ә улар үҙ илен — ki-en-gi(-r) (урын + хаким, бойороусы + затлы нәҫел) тип атай, был яҡынса «затлы нәҫелдән сыҡҡан хаким, бойороусылар иле» тигәнде аңлата. Аккад һүҙенең сығышы билдәһеҙ, ләкин был һүҙгә, ихтимал, йәһүд һүҙе Shinar, египет һүҙе Sngr һәм хетт һүҙе Šanhar(a) барып тоташа.

== Шумерҙар ==

Шумерҙар — тарихи осорҙоң башында [[Тигр]] менән [[Евфрат]] йылғалары араһындағы Көньяҡ Месопотамияла (хәҙерге [[Ираҡ]]тың көньяғында) йәшәгән халыҡ. Шумерҙар - шына яҙыуын уйлап сығарыусылар. Улар шулай уҡ тәгәрмәс технологияһын һәм яндырылған кирбестең технологияһын белгән.

=== Тел ===
Шумер теле - агглютинатив структуралы тел. Хәҙерге ваҡытта уға туған торған телдәр билдәһеҙ, бары тик бер нисә гипотеза ғына эшкәртеү аҫтында тора.

=== Яҙмалар ===

Шумер яҙмаһының нигеҙендә пиктограммалар ята. Иң тәүҙә шумер телендәге билдәләрҙең һаны меңгә яҡын булған. Аҡрынлап уларҙың һаны 600-гә тиклем кәмегән. Шуларҙың яҡынса яртыһы логограмма һәм бер үк ваҡытта  силлабограмма итеп ҡулланылған (сөнки шумер һүҙҙәренең күпселегенә моно силлаблыҡ хас), ә ҡалғандары бары тик логограмма ғына булған. Уҡыған саҡта һәр бер айырым алынған контекста билдә-идеограмма бары тик бер генә билдәле һүҙҙе барлыҡҡа килтергән һәм идеограмма логограммаға, йәғни, конкрет яңғырашлы һүҙҙең билдәһенә әйләнгән.

Шумер телендә бер ижекле һүҙҙәр бик күп, шунлыҡтан бындай һүҙҙәрҙе аңлатҡан, һүҙҙең фонетик бирелешен һәм грамматик күрһәткестәрен танытҡан логограммаларҙы файҙаланыу мөмкинлеге булған. Был һүҙҙәр бер ниндәй рәсемле билдә-идеограммалар ярҙамында күрһәтелә алмаған. Шулай итеп ло­гограммалар силлабограммалар булып ҡулланыла башлаған.

== Тарих ==

Б. э. тиклемге  4-се мең йыллыҡта Көньяҡ [[Месопотамия]]ла шумер халҡы килеп сыҡҡан. Улар  яңыраҡ яҙма документтарҙа үҙҙәрен « ҡара башлылар» (шумерса «санг-нгига», аккадса «цальмат-каккади») тип йөрөткән. Был халыҡ - этник, [[Тел белеме|лингвистик]]һәм мәҙәни яҡтан шумерҙар менән яҡынса бер ваҡытта йәки бер аҙ һуңғараҡ Төньяҡ [[Месопотамия]]ла йәшәгән семит ҡәбиләләренә сит халыҡ. Ғәжәйеп грамматикалы шумер теле беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған бер телгә лә туған түгел. Ул телдең тәүге тыуған илен табырға тырышыу хәҙерге көнгә тиклем уңышһыҙ барып бөтә.

Моғайын, шумерҙар килгән ил ҡайҙалыр [[Азия]]лағы таулы һәм шул уҡ ваҡытта диңгеҙгә табан төшкән ерҙәрҙә булған, шулыҡтан уның халҡы диңгеҙҙә йөҙөү оҫталығына эйә була алған. Шумерҙарҙың ҡорамдарҙы яһалма күтәртелгән ерҙә, йә булмаһа кирбестән йәки балсыҡ блоктарҙан уба-террасаларҙа һалыу ысулы уларҙың таулы илдән килгәнлеген иҫбатлап тора. Тигеҙлектә йәшәгән кешеләр бындай ысулды, ихтимал, ҡуллана белгәнме икән? Бындай ысулды үҙҙәренең дине менән бергә хоҙайҙарына ҙур хөрмәт йөҙөнән тауҙа ҡорам төҙөгән бары тик тау кешеләре генә үҙҙәре менән алып килә алған.  Тағы ла ошо фаразды раҫлаусы бер дәлил — шумер телендәге «ил» һәм «тау» һүҙҙәре бер иш яҙыла.

Шулай уҡ шумерҙар Месопотамияға диңгеҙ юлы менән килгән тип фаразлана. Беренсенән, улар йылға тамаҡтарында күренгән. Икесенән, уларҙың динендә төп ролде Ану, Энлиль һәм Энки исемле хоҙайҙары уйнаған. Һәм, ахырҙа, Месопотамияға килгәс тә  шумерҙар ирригациялы хужалыҡ, диңгеҙҙә йөҙөү һәм йылға, каналдар буйлап караптар йөрөтөү меән шөғөлләнә башлаған. Месопотамияға иң тәү килгән шумерҙар аҙ һанлы кешеләр төркөмөнән торған. Уларҙың ул ваҡытта күпләп диңгеҙ юлы менән миграцияға килгәнлеге тураһында уйларға ла мөмкин түгел.  Шумерҙарҙың эпосында уларҙың иле итеп бөтә кешелектең тәү ере тип аталған  Дильмун утрауы иҫкә алына, әммә был утрауҙа бер ниндәй ҙә тау юҡ.

Йылға тамаҡтарында утраҡланған шумерҙар Эреду ҡалаһын ҡулға төшөрә. Был уларҙың беренсе ҡалаһы. Һуңғараҡ шумерҙар Эреду ҡалаһын үҙ дәүләттәренең сәңгелдәге тип һанай башлай. Байтаҡ йылдар үткәс, шумерҙар Месопотамия тигеҙлегенә табан күсә, ундағы ҡалаларҙы баҫып ала һәм яңы ҡалаларға нигеҙ һала. Бынан алдағы боронғо замандар өсөн шумер традициялары шул тиклем легендаға оҡшаш, шунлыҡтан уның бер ниндәй ҙә тарихи әһәмиәте юҡ. Берос иҫәпләүҙәре буйынса, [[вавилон]] ҡанбабалары (жрецтары) үҙ иле тарихын ике осорға бүлеп йөрөтә: «һыу баҫҡанға тиклем» һәм «һыу баҫҡандан һуң». Берос үҙенең тарихи хеҙмәтендә «һыу баҫҡанға тиклемге» осорҙа йәшәгән 10 батша һәм уларҙың идара итеүе тураһында фантастик цифрҙар килтерә. Ошондай уҡ күрһәткестәрҙе  шумерҙарҙың б. э. тиклемге  21-се быуатында яҙылған «Царский список» тексы бирә. Эредунан башҡа «һыу баҫҡанға тиклем» осорҙа шумерҙарҙың үҙәге тип «Царский список» тексында Бад-Тибира, Ларак (һуңынан әҙ әһәмиәтле тораҡтар), һәм шулай уҡ төньяҡта Сиппар  һәм илдең үҙәгендәге Шуруппак  ҡалалары һанала.

=== Башланғыс (иртә) династия осороноң I этабы (яҡынса б. э. тиклемге 2750—2615 йылдар.) ===
Б. э. тиклемге 3-сө мең йыллыҡта [[Тигр]] һәм [[Евфрат]] йылғалары араһында бер тиҫтәгә яҡын ҡала-дәүләттәр булған. Яҡын-тирәләге бәләкәй утраҡтар үҙәккә буйһонған. Һәр бер үҙәк ҡаланың башында идара итеүсе хаким торған, ул бер үк ваҡытта юғары ҡанбаба ла (жрец) була. Хәҙерге ваҡытта ундай ваҡ дәүләттәрҙе грек термины менән «номдар» тип атау ҡабул ителгән. Башланғыс (иртә) династия осороноң башында бында йәшәгән түбәндәге «номдар» билдәле:
[[File:Cities of Sumeria.svg|right|thumb|400px|Древняя Месопотамия]]
# Эшнунна. Эшнунна номы Дияла йылғаһының үҙәнендә урынлашҡан.
# Сиппар. [[Евфрат]] йылғаһының икегә: Евфрат һәм Ирнина йылғаларына - айырылған ерҙән юғарыраҡ торған.
# Исемһеҙ ном.  Ирнина йылғаһының каналы янында торған. Һуңғараҡ уның үҙәге Куту ҡалаһы була. Был номдың тәүге ҡалалары үҙәге  хәҙерге Джедет-Наср һәм Телль-Укайр ҡаласыҡтары. Б. э. тиклемге   3-сө мең йыллыҡта был ҡалалар юҡҡа сыҡҡан.
# Киш. Евфрат йылғаһының Ирнина менән ҡушылған ерҙән юғарыраҡ торған.
# Кеш. Евфратҡа Ирнина йылғаһы ҡушылған ерҙән түбәнерәк (аҫтараҡ) урынлашҡан.
# Ниппур. Был ном Евфраттан Интурунгаль айырылып киткән ерҙә урынлашҡан булған.
# Шуруппак. Евфрат янында, Ниппурҙан түбәнерәк торған. Шуруппак, күренеүенсә, һәр ваҡыт күрше номдарға буйһонған. 
# Урук. Евфратта, Шуруппактан түбәндә урынлашҡан.
# Ур. Евфрат тамағында торған.
# Адаб. Интурунгалдең юғары өлөшөндә урынлашҡан.
# Умма. Интурунгалдән И-нина-гена каналы айырылып киткән урында була.
# Ларак (ҡала). Тигр йылғаһы менән И-нина-гена каналы юлағы буйында урынлашҡан.
# Лагаш. Лагаш номы үҙ эсенә бер нисә ҡала һәм утраҡтарҙы алып торған. Улар И-нина-гена каналы һәм уға килеп ҡушылған каналдар янын биләгән.
# Акшак. Был номдың ултырған урыны билдәһеҙ. Ғәҙәттә уны һуңғы осорҙағы Описта булған тип иҫәпләйҙәр һәм ул Диялы йылғаһының Тигрға ҡойған еренә ҡаршы торған тип фаразлайҙар.

Түбәнге [[Месопотамия]]нан тыш торған шумер-көнсығыш семит мәҙәниәте ҡалаларынан башҡа, Урта [[Евфрат]]та торған Мари, [[Тигр]]ҙан көнсығышҡа табан [[Элам]]ға табан барған юлдағы Урта Тигр янындағы Ашшур ҡалаларын әйтеп үтергә мөмкин.

Шумер-көнсығыш семит ҡалаларының культ үҙәге -Ниппур ҡалаһы. Ниппур номының иң башта Шумер тип аталыуы ла мөмкин. Ниппурҙа дөйөм шумер хоҙайы Энлилгә бағышланған Э-кур ҡорамы булған. Тарихта, тарихҡа тиклемге осорҙа һәм шумерҙарҙың мифы менән легендаларында Ниппур бер ваҡытта ла сәйәсәт үҙәге тип һаналмаһа ла, Энлиль бер нисә мең йылдар буйына шумерҙар һәм көнсығыш семиттәре (аккадтар) тарафынан иң баш хоҙай тип һаналған.

«Царский список» һәм археологик күрһәткестәр буйынса, Башланғыс (иртә) династия осоронда Түбәнге Месопотамияның ике төп үҙәге булып төньяҡта — Киш (Евфрат-Ирнина каналдары селтәрҙәренә хаким иткән) ҡалаһы, ә көньяҡта сиратлашып — Ур һәм Урук ҡалалары торған. Төньяҡ һәм көньяҡ үҙәктәрҙең йоғонтоһона ҡарамайса ҡалған ҡалалар: Эшнунна һәм, бер яҡтан, Диялы йылғаһы үҙәнендәге башҡа ҡалалар, икенсе яҡтан И-нина-гена каналы янындағы Лагаш ҡалаһы була.

=== Башланғыс (иртә) династия осороноң II этабы (яҡынса б. э. тиклемге 2615—2500 йылдар) ===
Аганың  Урук стеналары янында еңелеүе уның атаһы тарафынан буйһондоролған эламиттарҙың ябырылыуына килтерә. Киштың I династияһынан  һуң, Киш традицияһы, күренеүенсә, [[элам]]дың Аван ҡалаһы династияһын урынлаштырып ҡуя. Быныһы, үҙ сиратында ,Эламдан башҡа, Ике йылға араһының төньяҡ өлөшөндә үҙ гегемонияһын булдыра. Аван династияһы батшаларының исеме яҙылған бит «Царский список» тексында юҡ, ул бит зыян күргән, ә бәлки, был батшаларҙың береһе Месалим булғандыр.

Көньяҡта Аван династияһына параллель рәүештә Уруктың I династия гегемонияһы хакимлыҡ һөргән. Уның хакимы Гильгамеш, вариҫтары менән бергә, Шуруппак ҡалаһы архивы документтарына ҡарағанда, үҙ янындағы ҡала-дәүләттәрҙе йыйып, хәрби союз (берләшмә) төҙөгән. Был союз Түбәнге Месопотамияның, Ниппурҙан түбәндәрәк, Евфрат, Итурунгаль йылғалары һәм И-нина-гена каналы буйындағы Урук, Адаб, Ниппур, Лагаш, Шуруппак, Умма һәм башҡа ҡала-дәүләттәрҙе үҙ янына туплаған. Әгәр был союздың биләп торған территорияһын иғтибарға алһаң, уларҙың йәшәгән ваҡытын Месалимдың идара итеүенә тиклем булған тип әйтергә мөмкин, сөнки, билдәле булыуынса, Меселим хакимлыҡ иткән саҡта Итурунгаль һәм И-нина-гена каналы уға буйһоноп торған. Был союз тап бәләкәй дәүләттәрҙең хәрби союзы булған, ә берләшкән хөкүмәт түгел. Был осорҙоң архив документтарында Урук хакимдарының Шуруппактың эштәренә ҡыҫылыуы һәм уларға яҫаҡ түләүе тураһында яҙылған бер генә яҙма ла юҡ.

«Номлы» дәүләттәрҙең хакимдары, Урук хакимдарынан айырмалы рәүештә, хәрби союзға берләшкәс, «эн» (номдың культ башлығы) титулына эйә булған, улар үҙҙәрен энси йәки энсиа[к] (аккадса - ишшиаккум, ишшаккум) тип йөрөткән. Был термин, моғайын, «ҡоролмаларға нигеҙ һалыусы хужа әфәнде (йәки ҡанбаба, дин әһеле)» тигән төшөнсәне аңлатҡан. Ысынбарлыҡта иһә, энси  культ әһеле генә булып ҡалмайынса, хатта хәрбиҙәр башлығы функцияһын үтәп, үҙ ҡорамының кешеләренән торған ҡораллы ғәскәрҙең башында торған. Номдарҙың ҡайһы бер хакимдары үҙҙәренә хәрби юлбашсы исемен (лугаль) биргән. Был лугаль исеме йыш ҡына хакимдың бойондороҡһоҙлоҡҡа дәғүә итеүен аңлатҡан. Тик «лугаль» титулы һәр ваҡытта ла илдәге гегемонияның таныҡлығы булып тормаған. Хәрби юлбашсы-гегемон үҙен «ном лугале» итеп кенә иҫәпләп ҡалмаған. Ул үҙен төньяҡтың номдары лугале тип дәғүә итһә, «Киш лугале» тип, ә инде бөтә илдең лугалемен тип дәғүә итһә, «ил лугале» (Каламдың лугале) тип атап йөрөтөлгән. Дөйөм шумер культ союзы булып торған Ниппурҙағы хаким ғына уны өҫтөнлөккә эйә хәрби юлбашсы  итеп таныһа, юлбашсыға «ил лугале» тигән бындай титул бирелгән. Ҡалған лугалдәр функциялары буйынса ғәмәлдә энсиҙарҙан айырылып тормаған. Ҡайһы бер номдарҙа бары тик энсиҙар булған (мәҫәлән, Ниппурҙа, Шуруппакта, Кисурҙа), икенселәрендә лугалдәр (мәҫәлән Урҙа), өсөнсөләрендә төрлө осорҙа (мәҫәлән,Кишта) йәки уларҙың һуңғыларының икеһендә лә (мәҫәлән,Урукта,  Лагашта) хакимдар ваҡытлыса айырым (хәрби йә булмаһа икенсе төрлө) вәкәләтле лугаль исеменә лайыҡ булған.

=== Башланғыс (иртә) династия осороноң III этабы (яҡынса б. э. тиклемге  2500—2315 йылдар) ===
Башланғыс (иртә) династия осороноң III этабы байлыҡтың бик шәп артыуы , мөлкәткә эйә булыу буйынса ҡатламдарға тарҡалыу, социаль ҡаршылыҡтарҙың көсәйеүе һәм [[Месопотамия]] менән [[Элам]]дағы барлыҡ номдарҙың башҡалар өҫтөнән гегемон булырға тырышып, арыу-талыуһыҙ бер-береһенә ҡаршы һуғышыуҙары менән ҡылыҡһырлана.

Был осорҙа ирригация селтәре ныҡ үҫешә. Евфраттан көньяҡ-көнбайышҡа табан Арахту, Апкаллату һәм Ме-Энлила яңы каналдары ҡаҙыла, уларҙың байтаҡ өлөшө көнбайыштағы һаҙлыҡтар һыҙатына тиклем барып етә, ә ҡалғандары үҙ һыуҙарын ерҙәрҙе һуғарыу өсөн бирә башлай. Евфраттан көньяҡ-көнсығышҡа табан, Ирнина каналына параллель рәүештә, Зуби каналы ҡаҙыла. Был канал Ирнинанан юғарыраҡ Евфраттан башланып китә  һәм Киш менән Кута номдарының әһәмиәтен түбәнәйтә. Был каналдар янында яңы номдар барлыҡҡа килә.

* [[Вавилон]] (хәҙерге Хилла ҡалаһы янындағы ҡаласыҡтар) Арахту каналы янында торған. Вавилондың община хоҙайы Амаруту (Мардук) булған.
* Дильбат (хәҙер Дейлем ҡаласығы) Апкаллату каналы янында урынлашҡан. Уның община хоҙайы -  Ураш.
* Марад (хәҙер Ванна ва-ас-Са’дун ҡаласығы)  Ме-Энлила каналында. Ном общинаһының хоҙайы - Лугаль-Марад.
* Казаллу (торған урыны билдәле түгел). Община хоҙайы - Нимушда.
* Пуш  Зуби каналының түбән яғында урынлашҡан.

Яңы каналдар Итурунгалдән дә башлап ҡаҙылған, Лагаш номы еренән дә үткән. Шуға ярашлы яңы ҡалалар ҙа барлыҡҡа килгән. Ниппурҙан түбәндәрәк, Евфратта, элек ҡаҙылған каналдар базаһы нигеҙендә, моғайын, бойондороҡһоҙлоҡҡа дәғүә итеүсе һәм һыу сығанаҡтары өсөн көрәшеүсе яңы ҡалалар үҫеп сыҡҡан. Шуны ла әйтеп китергә кәрәк, Кисура ҡалаһы, (шумерса «сик», моғайын,төньяҡ һәм көньяҡ гегемонияларҙың сиге булып торған, хәҙерге Абу-Хатаб ҡаласығы), тағы ла бер нисә ном һәм ҡаласыҡтар, Башланғыс (иртә) династияның 3 этабы яҙмаларына ҡарағанда, бер ниндәй ҙә локаллеккә бирелмәйсә ҡалған.

Башланғыс (иртә) династия осороноң III этабына Мари ҡалаһының Ике йылға араһына баҫышып инеүе ҡарай. Мариҙың ябырылыуы яҡынса Түбәнге Месопотамияның төньяғындағы элам Аваны гегемонияһының һәм көньяҡта I Урук динстияһының бөтөүе менән бер ваҡытҡа тап килә. Быларҙың сәбәбе бер-береһе менән бәйләнгәнме, юҡмы икәнен иҫбатлау мөмкин түгел. Улар юҡҡа сыҡҡандан һуң илдең төньяғында ике династия, күренеүенсә, уларҙың береһе [[Евфрат]]та, икенсеһе - [[Тигр]] менән Ирнинала, бер-береһе меән ярыша башлай. Былар II Киш династияһы һәм Акшака династияһы була. «Царский список»  мәғлүмәттәренә ҡарағанда, улар менән идара итеүсе лугалдәрҙең исемдәре көнсығыш семит (аккад) сығышлы. Моғайын, был ике династия ла телдәре буйынса аккад телле булған, ә батшаларҙың ҡайһы берҙәренең щумер исемле булыуы мәҙәниәт йолаларының оҙайлы көсө менән аңлатылалыр. Аравиянан килгән күсмә халыҡ&amp;nbsp;— аккад халҡы булған, улар, ахырыһы, шумерҙар менән яҡынса бер ваҡытта Месопотамияла урынлашып тороп ҡалған. Улар Тигр менән Евфраттың үҙәк өлөшөнә үтеп ингән һәм шунда ултыраҡ тормошҡа күсеп, ер эшкәртеү менән шөғөлләнә башлаған. Яҡынса 3-сө мең йыллыҡта аккадтар Шумерҙың төньяғындағы Киш һәм Акшта ныҡлап төпләнеп ҡалған. Барыбер был ике династия илдең көньяғының яңы гегемоны булған Ур лугалдәренә ҡарағанда әҙ әһәмиәткә эйә булып торған.

Боронғо шумер эпосы буйынса, яҡынса б. э. тиклемге 2600&amp;nbsp;йылда Шумер Урук батшаһы Гильгамеш власы аҫтында берләшә, һуңғараҡ власты ул Ур династияһына тапшыра. Артабан тәхетте Адаб хакимы  Лугальаннемунду биләй. Ул Шумерға Урта диңгеҙҙән алып көньяҡ-көнбайыш [[Иран]]ға тикле һуҙылған ерҙәрҙе ҡуша. Б. э. тиклемге  XXIV&amp;nbsp;быуатта яңы һуғышып баҫып алыусы Умма батшаһы Лугальзагеси был биләмәләрҙе [[Персия]] ҡултығына  тиклем ҙурайта.

Б. э. тиклемге XXIV быуатта Шумерҙың ҙур өлөшө Аккад батшаһы Шуррукин (Саргон Древний) тарафынан баҫып алына. Б. э. тиклемге II мең йыллыҡта Шумерҙы көс туплаусы [[Вавилон]] империяһы үҙ эсенә йота. Бынан алдараҡ, б. э. тиклемге III мең йыллыҡта, шумер теле  үҙ-ара һөйләшеү теле статусын юғалта. Шулай ҙа ул  тағы ла киләсәк ике мең йыллыҡта әҙәбиәт һәм мәҙәниәт теле булып ҡала.

== Мәҙәниәт ==
[[File:Cuneiform script2.jpg|thumb|Клинописная табличка]]

Шумер&amp;nbsp;— боронғо билдәле цивилизация. Шумерҙар бик күп әйберҙәр уйлап сығарған, шул иҫәптән, тәгәрмәс, яҙма(әлифба), ирригация системаһы, ауыл хужалығы ҡоралдары, көршәк яһау түңәрәге һәм хатта һыра ҡайнатыу (хәйер, был эсемлек структураһы буйынса һуңғыраҡ замандың эсемлеге структураһына тура килеү-килмәүе тулыһынса билдәле түгел).

=== Фәлсәфәһе ===

=== Сәнғәт ===

Шумерҙар үҙҙәренән һуң бик күп сәнғәт әҫәрҙәре ҡалдырған булһа ла, был төшөнсә (Боронғо [[Греция]] осорона тиклемге башҡа халыҡтарҙағы кеүек) улар мәҙәниәтендә булмаған, сөнки уларҙың сәнғәт әйберҙәре билдәле бер функцияны : мемориаль, культ һәм йорт-кәрәк-яраҡтары, прагматик функцияһын - үтәгән. Прагматик функцияһы шунан ғибәрәт, мәҫәлән, мисәт кешенең социаль статусын күрһәтеп торған, культ әйберҙәре дини йолаларҙы үткәреүҙә ҡулланылған, ә мемориаль функцияһы киләсәк быуын кешеләренә үткән заман кешеләрен, уларҙың данлыҡлы эштәрен иҫтә тоторға, уларға ҡорбан килтерергә ярҙам иткән. Шумер әйберҙәренең эстетик функцияһы булмаған.

==== Архитектура ====
[[Файл:Ziggurat of ur.jpg|thumb|left|Урҙа Зиккурат, Насирия янында, Ираҡ]]
Көньяҡ Месопотамияла ағастар һәм таштар бик әҙ, шунлыҡтан унда төҙөлөш материалы булып иң башта балсыҡ, ҡом һәм һалам ҡушылмаһынан яһалған яндырылмаған кирбес торған. Шыйыҡ балсыҡ һәм ҡом ҡушылмаһы кирбестәрҙе тоташтырыусы иҙмә булған.

Көньяҡ Месопотамияның архитектураһы нигеҙен батша һарайҙары һәм дини монументаль ҡоролмалар һәм йорттар барлыҡҡа килтергән. Беҙҙең заманға тиклем һаҡланып ҡалған ҡорамдар б. э. тиклемге IV—III мең йыллыҡта төҙөлгән була. Был нығытылған ҡеүәтле культ башнялары зиккурат(ziggurat— изге тау) тип аталған, улар квадрат формала булған, йә булмаһа күп киртләсле пирамиданы хәтерләтеп тора. Киртләстәр баҫҡыстарға тоташҡан, стеналарҙың ситтәрендә ҡорамға алып инеүсе пандустар яһалған. Стеналар ҡара (асфальт), аҡ (эзбиз) һәм ҡыҙыл(кирбес) төҫлө.

Монументаль йорт төҙөүҙөң конструктив үҙенсәлеге булып б. э. тиклемге дүртенсе мең йыллыҡтан һаҡланып тороп ҡалған ысул — яһалма платформалар күтәреп ҡуйыу ысулы торған. Был, моғайын, йортто һыу баҫыу ваҡытта еүешлектән һаҡлар өсөн, ә бәлки, йорт тирә-йүндән ҡараған саҡта һәр яҡтан күренеп торһон өсөн эшләнгәндер. Боронғо традиция буйынса йорт төҙөүҙең икенсе үҙенсәлеге — стеналарҙың алға табан сығып торған киртләсле һыныҡ һыҙыҡлы булыуы. Тәҙрәләр, әгәр эшләнә ҡалһа, стеналарҙың өҫкө яғында булған һәм тар ғына ярыҡ формалы була. Йорт эсе шулай уҡ ишек уйымдары аша һәм йорт түбәһендәге тишек аша яҡтыртылған. Йорт түбәһе нигеҙҙә ялпаҡ формала була, шулай уҡ уларҙың көмбәҙ формалылары ла билдәле.

Шумер көньяғында алып барылған археология ҡаҙыуҙары ваҡытында тораҡ йорттар ҙур эске асыҡ ихата һәм улар тирәһендә төркөм-төркөм торған бер нисә ҡыйыҡлы ҡоролмалар табылған. Йорттарҙы былай планлаштырыу илдең климат шарттарына тура килгән һәм көньяҡ Ике йылға араһында һарайҙар төҙөүҙең нигеҙен тәшкил иткән. Шумерҙың төньяғында, асыҡ ихата булмайынса, үҙәк бүлмә ихата менән бер ҡыйыҡ аҫтында торған өйҙәр табыла.

==== Әҙәбиәт ====

Шумер әҙәбиәтендәге иң таныҡлы әҫәр - «Эпос о Гильгамеше»&amp;nbsp;— шумер легендалары йыйынтығы, һуңғараҡ ул аккад теленә тәржемә ителгән. Эпос яҙылған йәҙүәлдәр (табличкалар) Ашшурбанапал батшаның китапханаһында табыла. Был эпоста легендар Урук батшаһы Гильгамеш, уның дуҫы ҡырағай Энкид һәм үлемһеҙлек серен эҙләү тураһында бәйән ителә. Кешелекте һәм бөтә донъяны һыу баҫыуҙан ҡотҡарыусы Утнапиштимдың тарихы Тәүраттағы (Библиялағы)  Нух кәмәһен ҡабатлай.

Шулай уҡ шумер-аккадтарҙың космогоник эпосы «Энума элиш» һәм «Урра-Хубуллу» йәҙүәлдәр серияһы (шумерса һәм аккадса «бурыс» йәки  «процентлы үтес»), 24 китаптан торған энциклопедияһы ла билдәле.

=== Костюм ===
{{main|Костюм Древней Месопотамии}}

=== Дин ===
[[File:Fragment_Bau_Louvre_AO4572.jpg|thumb|Шумерская богиня]]
[[File:Ebih-Il Louvre AO17551 n01.jpg|thumb|180px|Статуя 24-го века до н. э. молящегося шумерского человека (современная восточная Сирия)]]
Шумерҙар пантеоны һәр саҡ башында хоҙай-батша торған ассамблея кеүек эшләп килгән. Хоҙайҙарҙың йыйылмаһы төркөмдәргә бүленгән, шуларҙың иң төп дәрәжәлеһе «Бөйөк Хоҙайҙар (Великие Боги)» 50 хоҙайҙан торған һәм шумерҙарҙың дини ҡарашы, инанысы буйынса кешелектең яҙмышын хәл иткән тип һаналған. Хоҙайҙар шулай уҡ ижади һәм ижади булмағандарға бүленгән. Ижад хоҙайҙары: Ан күкте, алиһә-әсә Нинхурсаг ерҙе, Энки диңгеҙҙе, Энлиль ерҙе - ҡурсалаған һәм улар өсөн яуап биргән. Космос күренештәре һәм мәҙәни феномендар «Мэ» (йәки «Ме») тигән ҡағиҙәләр йыйылмаһы менән һаҡланып, тотолоп торған. Мэ&amp;nbsp;— ҡағиҙәләр йыйылмаһы. Улар һәр бер космос функцияһы һәм мәҙәни феномен өсөн яуаплы булған һәм уларҙың функцияһын һаҡлап тотоп килгән хоҙай кландары тарафынан мәңгелеккә бирелгән.
Мэ ҡағиҙәләре:
* эн — ҡанбаба власы
* хәҡиҡәт
* батша власы
* ҡануниәт
* сәнғәт

Шумер мифологияһы буйынса кеше хоҙай ҡаны менән балсыҡтың ҡатнашмаһынан яһалған. Шулай уҡ шумерҙарҙа бөтә донъяны һыу баҫыу тураһындағы миф йәшәп килә.

Шумер мифологияһында йыһан түбәнге һәм өҫкө донъянан һәм улар араһындағы ерҙән ғибәрәт була. Түбәнге донъя, күктән айырмалы рәүештә, ер аҫтындағы ҙур космос киңлегенән торған тип һаналған. Түбәнге донъя менән Нергаль һәм Эрешкигаль тигән хоҙайҙар идаралыҡ иткән.

Шумерҙар уларҙы юғары Хоҙайҙарға хеҙмәт итеү өсөн яралған һәм хоҙайҙар араһында бик тығыҙ бәйләнеш бар, тип иҫәпләгән. Үҙ хеҙмәттәре менән улар юғары Хоҙайҙарҙы «туҡландыра» һәм уларҙан башҡа һуңғылары ла , шумерҙар хоҙайҙарҙан башҡа йәшәй алмаған кеүек, үҙаллы йәшәй алмаған.

== Хакимдар ==
* Шумер һәм Аккад батшалары исемлеге

== Иҫкәрмәләр  ==
{{примечания}}

== Өҫтәлмә әҙәбиәт ==
{{навигация}}
* ''Антонова Е. В. ''  Месопотамия на пути к первым государствам.&amp;nbsp;— М.: Изд. фирма «Восточная литература» РАН, 1998.&amp;nbsp;— 224 с.: ил.&amp;nbsp;— ISBN 5-02-017934-5.
* ''Бадер Н. О. ''  Древнейшие земледельцы Северной Месопотамии. Исследования советской археологической экспедиции в Ираке на поселениях Телль Мацалия, Телль Сотто, Кюльтепе.&amp;nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1989.&amp;nbsp;— 368 с.: ил.&amp;nbsp;— ISBN 5-02-009429-3.
* ''Бардески Кьяра Децци.''  Месопотамия. Колыбель человечества / Пер. Т.&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Григорьевой.&amp;nbsp;— М.: Ниола-Пресс, 2008.&amp;nbsp;— 128 с.&amp;nbsp;— Серия «Тайны истории».&amp;nbsp;— ISBN 978-5-366-00327-8.
* ''Белицкий Мариан.''  Забытый мир шумеров / Пер. Д.&amp;nbsp;С.&amp;nbsp;Гальпериной.&amp;nbsp;— М.: Наука, 1980.&amp;nbsp;— 398 с.: ил.&amp;nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока».
* ''Бибби Джеффри.''  В поисках Дильмуна / Пер. с англ. Н. Елисеева.&amp;nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1984.&amp;nbsp;— 369 с.: ил.&amp;nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока».
* ''Вулли Леонард.''  Ур халдеев / Пер. с англ. Ф.&amp;nbsp;Л.&amp;nbsp;Мендельсона.&amp;nbsp;— М.: Изд-во восточной литературы, 1961.&amp;nbsp;— 256 с.: ил.&amp;nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока».
* ''Гласснер Жан-Жак.''  Месопотамия / Пер. с франц. Л.&amp;nbsp;С.&amp;nbsp;Самуйлова.&amp;nbsp;— М.: Вече, 2012.&amp;nbsp;— 464 с.&amp;nbsp;— Серия «Гиды цивилизаций».&amp;nbsp;— ISBN 978-5-9533-3403-7.
* ''Гуляев В. И.''  Шумер. Вавилон. Ассирия: 5000 лет истории.&amp;nbsp;— М.: Алетейа, 2004.&amp;nbsp;— 440 с.&amp;nbsp;— Серия «Сокровенная история цивилизаций».&amp;nbsp;— ISBN 5-89321-112-X.
* ''Дьяконов И. М.''  О площади и составе населения шумерского «города-государства» // Вестник древней истории.&amp;nbsp;— 1950.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;2.&amp;nbsp;— С. 77—93.
* ''Дьяконов И. М.''  Люди города Ура. Материалы и исследования.&amp;nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1990.&amp;nbsp;— 430 с.&amp;nbsp;— Серия «Культура народов Востока».&amp;nbsp;— ISBN 5-02-016568-9.
* {{Книга |автор=Емельянов В.В. |заглавие=Древний Шумер. Очерки культуры |место=СПб |издательство=Петербургское Востоковедение |год=2001 |страниц=368 |серия=Мир Востока |isbn=5-85803-161-7 |тираж=3000 |ref=Емельянов}}
* ''Заблоцка Юлия.''  История Ближнего Востока в древности. От первых поселений до персидского завоевания / Пер. с пол. Д.&amp;nbsp;С.&amp;nbsp;Гальпериной. Под ред. В.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Якобсона.&amp;nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1989.&amp;nbsp;— 416 с.&amp;nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока».
* ''История Древнего Востока.''  Зарождение древнейших классовых обществ и первые очаги рабовладельческой цивилизации.&amp;nbsp;— Ч. 1. Месопотамия / Под. ред. И.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Дьяконова.&amp;nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1983.&amp;nbsp;— 534 с.: ил.
* ''Канева И. Т.''  Шумерский язык.&amp;nbsp;— СПб.: Центр «Петербургское востоковедение», 1996.&amp;nbsp;— 224 с.&amp;nbsp;— Серия «Orientalia».
* ''Кленгель-Брандт Эвелин.''  Путешествие в древний Вавилон / Пер.с нем. Б.&amp;nbsp;С.&amp;nbsp;Святского.&amp;nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1979.&amp;nbsp;— 260 с.: ил.&amp;nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока».
* ''Кленгель-Брандт Эвелин.''  Вавилонская башня. Легенда и история / Пер. с нем. И.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Дунаевской.&amp;nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1991.&amp;nbsp;— 160 с.: ил.&amp;nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока».
* ''Кривачек Пол.''  Вавилон. Месопотамия и рождение цивилизации. MV-DCC до&amp;nbsp;н.&amp;nbsp;э. / Пер. Л.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Карповой.— М.: Центрполиграф, 2015.&amp;nbsp;— 352 с.: ил.&amp;nbsp;— Серия «Memorialis».&amp;nbsp;— ISBN 978-5-227-06261-1.
* ''Куртик Г. Е.''  Звездное небо древней Месопотамии. Шумеро-аккадские названия созвездий и других светил.&amp;nbsp;— СПб.: Алетейя, 2007.&amp;nbsp;— 744 с.: ил.
* ''Кьера Эдвард.''  Они писали на глине. Рассказывают вавилонские таблички.&amp;nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1984.&amp;nbsp;— 136 с.: ил.&amp;nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока».
* ''Ламберг-Карловски К., Саблов Дж.''  Древние цивилизации. Ближний Восток и Мезоамерика / Пер. с англ. А.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Пономаренко, И.&amp;nbsp;С.&amp;nbsp;Клочкова.&amp;nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1992.&amp;nbsp;— 368 с., ил.&amp;nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока».
* ''Ллойд Сетон.''  Реки-близнецы.&amp;nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1972.&amp;nbsp;— 240 с.: ил.&amp;nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока».
* ''Ллойд Сетон.''  Археология Месопотамии. От древнекаменного века до персидского завоевания.&amp;nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1984.&amp;nbsp;— 280 с.: ил.&amp;nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока».
* ''Нуреев Р. М.''  Древний Шумер: учёт как основа организации государственного хозяйства // Всемирная история экономической мысли: В 6 томах / Гл. ред. В.&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Черковец.&amp;nbsp;— М.: Мысль, 1987.&amp;nbsp;— 606 с.&amp;nbsp;— Т. I. От зарождения экономической мысли до первых теоретических систем политической жизни.&amp;nbsp;— С. 50-53.&amp;nbsp;— ISBN 5-244-00038-1.
* ''Оппенхейм А. Лео.''  Древняя Месопотамия. Портрет погибшей цивилизации / Пер. с англ. М.&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Ботвинника.&amp;nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1990.&amp;nbsp;— 320 с.: ил.&amp;nbsp;— 2-е изд.&amp;nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока».
* ''Флиттнер Н. Д.''  Культура и искусство Двуречья и соседних стран / Под ред. И.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Дьяконова.&amp;nbsp;— М.;Л.: Искусство, 1958.&amp;nbsp;— 300 с.: ил.
* ''Церен Эрих.''  Лунный бог / Пер. с нем. Б.&amp;nbsp;Д.&amp;nbsp;Каллистова. Под ред. А.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Нейхардта.&amp;nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1976.&amp;nbsp;— 382 с.: ил.&amp;nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока».
* ''Церен Эрих.''  Библейские холмы / Пер. с нем. Н.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Шафранской.&amp;nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1966.&amp;nbsp;— 480 с.: ил.
* ''Чабб Мэри.''  Город в песках / Пер. с англ. Н.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Коваленской.&amp;nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1965.&amp;nbsp;— 96 с.: ил.&amp;nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока».
* ''Шумер: города Эдема''  / Пер. с англ. В. Хренова.&amp;nbsp;— М.: Терра, 1997.&amp;nbsp;— 168 с.: ил.&amp;nbsp;— Серия «Энциклопедия Исчезнувшие цивилизации».&amp;nbsp;— ISBN 5-300-01059-6.
* ''Якобсен Торкильд.''  Сокровища тьмы. История месопотамской религии.&amp;nbsp;— М.: Изд. фирма «Восточная литература», 1995.&amp;nbsp;— 293 с.&amp;nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока».&amp;nbsp;— ISBN 5-02-016601-4 / 5020166014
* Ascalone, Enrico. {0}[13]{/0}} (1936)  ''Mesopotamia: Assyrians, Sumerians, Babylonians (Dictionaries of Civilizations; 1)'' . Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-25266-7 (paperback).
* Bottéro, Jean, André Finet, Bertrand Lafont, and George Roux. {0}[13]{/0}} (1936)  ''Everyday Life in Ancient Mesopotamia'' . Edingurgh: Edinburgh University Press, Baltimore: Johns Hopkins University Press.
* Crawford, Harriet E. W. 2004. ''Sumer and the Sumerians'' . Cambridge: Cambridge University Press.
* Leick, Gwendolyn. {0}[13]{/0}} (1936)  ''Mesopotamia: Invention of the City'' . London and New York: Penguin.
* Lloyd, Seton. {0}[13]{/0}} (1936)  ''The Archaeology of Mesopotamia: From the Old Stone Age to the Persian Conquest'' . London: Thames and Hudson.
* Nemet-Nejat, Karen Rhea. {0}[13]{/0}} (1936)  ''Daily Life in Ancient Mesopotamia'' . London and Westport, Conn.: Greenwood Press.
* {{cite book | author=[[Крамер, Самюэль|Kramer, Samuel Noah]] | title= The Sumerians: Their History, Culture and Character | publisher= [[University of Chicago Press]] | year=1963 | isbn=0-226-45238-7}}
* Kramer, Samuel Noah. ''Sumerian Mythology: A Study of Spiritual and Literary Achievement in the Third Millennium BC'' .
** {{книга|автор= [[Крамер, Самуэль|Крамер С. Н.]] |заглавие= История начинается в Шумере|ответственный=Пер. Ф. Л. Мендельсона; под ред. и с предисл. [[В. В. Струве]] |ссылка= |место=М. |издательство=«Наука» |год=1965 |том= |страниц=256 |страницы= |серия=[[По следам исчезнувших культур Востока]] |isbn= |тираж=16000 }}
** {{книга|автор= [[Крамер, Самуэль|Крамер С. Н.]] |заглавие= История начинается в Шумере|ответственный=Пер. Ф. Л. Мендельсона; под ред. и с предисл. [[В. В. Струве]] |ссылка= |место=М. |издательство=«Наука» |год=1991 |том= |страниц=256 |страницы= |серия=[[По следам исчезнувших культур Востока]] |isbn= |тираж=15000 }}
** {{Книга:Крамер Самюэль: Шумеры. Первая цивилизация на Земле||2002}}
* Roux, Georges. {0}[13]{/0}} (1936)  ''Ancient Iraq'' , 560 pages. London: Penguin (earlier printings may have different pagination: 1966, 480 pages, Pelican; 1964, 431 pages, London: Allen and Urwin).
* Schomp, Virginia. ''Ancient Mesopotamia: The Sumerians, Babylonians, And Assyrians'' .
* ''Sumer: Cities of Eden (Timelife Lost Civilizations)'' . Alexandria, VA: Time-Life Books, 1993 (hardcover, ISBN 0-8094-9887-1).
* Woolley, C. Leonard. {0}[13]{/0}} (1936)  ''The Sumerians'' . Oxford: Clarendon Press.

== Һылтанмалар  ==
* [http://ancientneareast.tripod.com/Sumer.html Ancient Sumer History&amp;nbsp;— The History of the Ancient Near East Electronic Compendium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081222094646/http://ancientneareast.tripod.com/Sumer.html |date=2008-12-22 }}
* [http://www.penn.museum/sites/iraq/ Iraq’s Ancient Past]&amp;nbsp;— Penn Museum
* [http://gerginakkum.gerodot.ru/bibliography/diakonov/diakonov1950_2.html Дьяконов И. М.: О площади и составе населения шумерского «города-государства». «Вестник древней истории». {0}[13]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{/0}} (1936)  {0}[13]{/0}} (1936) С. 77—93.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
;Geography
* [http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/images1/mapANEprecip.jpg Map of The Fertile Crescent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206052250/http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/images1/mapANEprecip.jpg |date=2012-02-06 }}
* The History Files [http://www.historyfiles.co.uk/MainFeaturesMesopotamia.htm Ancient Mesopotamia]

;Language
* [http://www.sumerian.org/ Sumerian Language Page], perhaps the oldest Sumerian website on the web (it dates back to 1996), features compiled lexicon, detailed FAQ, extensive links, and so on.
* [http://etcsl.orinst.ox.ac.uk/ ETCSL: The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190502051510/http://etcsl.orinst.ox.ac.uk/ |date=2019-05-02 }} has complete translations of more than 400 Sumerian literary texts.
* [http://psd.museum.upenn.edu/ PSD: The Pennsylvania Sumerian Dictionary], while still in its initial stages, can be searched on-line, from August 2004.
* [http://www.cdli.ucla.edu/ CDLI: Cuneiform Digital Library Initiative] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210505152517/http://www.cdli.ucla.edu/ |date=2021-05-05 }} a large corpus of Sumerian texts in transliteration, largely from the Early Dynastic and Ur III periods, accessible with images.

{{Древняя Месопотамия}}

[[Категория:Шумер]]
[[Категория:Боронғо Месопотамия географияһы]]</text>
      <sha1>8wgafc0iyiawwqlr8s6a00co2g7d5cs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уоррен Баффетт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131369</id>
    <revision>
      <id>1308322</id>
      <parentid>1303190</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T21:17:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18818" sha1="j5zqtyvrrtgpajhgunxb7z1m5od0d28" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:President_Barack_Obama_and_Warren_Buffett_in_the_Oval_Office,_July_14,_2010.jpg|мини|300x300пкс|Баффет менән [[Барак Обама|президент Обама]] Аҡ йорттоң Овал кабинетында, 2010 йылдың 14 июле.]]
'''Уоррен Эдвард Баффетт''' ({{lang-en|Warren Edward Buffett}} {{Ipa|[ˈbʌfɨt]}}; [[30 август]] [[1930 йыл]], Омаха, [[Небраска]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/lib/14167953/|title=Баффет, Уоррен — американский бизнесмен, генеральный директор холдинга The Berkshire Hathaway|publisher=''Лента.ру''|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HKdKv7T0?url=http://lenta.ru/lib/14167953/|archivedate=2013-06-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ria.ru/spravka/20120418/629018109.html|title=Уоррен Баффет и его империя|publisher=''РИА Новости''|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HKdM2Jn3?url=http://ria.ru/spravka/20120418/629018109.html|archivedate=2013-06-12}}&lt;/ref&gt; — [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] эшҡыуары, донъялағы иң эре һәм иң билдәле инвесторҙарҙың береһе, 2017 йылға байлығы $77.3 млрд [[доллар]] күләмендә баһалана&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Warren Buffett|url=https://www.forbes.com/profile/warren-buffett/|work=Forbes|accessdate=2017-08-07|language=en}}&lt;/ref&gt;.

Уоррен Баффетт — донъялағы иң бай кешеләрҙең береһе һәм байлығының күләме буйынса АҠШ-та икенсе кеше&lt;ref&gt;{{Cite news|title=The World's Billionaires|url=https://www.forbes.com/billionaires/list/|work=Forbes|accessdate=2017-08-07|language=en}}&lt;/ref&gt;. «Алдан күреүсе», «Омаха тылсымсыһы» ({{lang-en|Wizard of Omaha}}), «Омаха оракулы» ({{lang-en|Oracle of Omaha}}){{Sfn|Арнольд, Глен|2014|страницы=90|с=90}} тигән ҡушаматтары бар.

== Биографияһы ==
Уоррен Баффетт 1930 йылдың 31 авгусында АҠШ-тың [[Небраска]] штатындағы Омаха ҡалаһында тыуа. Сәйәсмән һәм эшҡыуар Говард Баффетт менән уның ҡатыны йәһүд Ләйлә Шталдең өс балаһының уртансыһы һәм берҙән-бер улдары. Баффетт тәүҙә Омаханың Rose Hill Elementary School мәктәбендә белем ала. 1942 йылда, атаһы АҠШ Конгресына һайлауҙа еңгәс, ғаилә [[Вашингтон (Колумбия федераль округы)|Вашингтонға]] күсә, Баффетт Alice Deal Junior High School мәктәбен, шунан 1947 йылда Woodrow Wilson High School мәктәбен тамамлай.

11 йәшендә Уоррен тәүге тапҡыр көсөн биржала һынап ҡарай. Апаһы Дорис менән икәүләп Cities Servic’тың өс дана өҫтөнлөклө акцияһын $38,25-әр доллар менән һатып алалар. Башта акциялар $27 тиклем арзаная, артабан күтәрелеп $40-ҡа етә. Баффетт, уларҙы һатып, 5 доллар килем ала (комиссия түләүенән ҡалғаны). Шуныһы ҡыҙыҡ: бер нисә көндән акцияның хаҡы 202 долларға етә. Баффетт көтөңкөрәп торһа, килеме $500 самаһы булыр ине. Был беренсе тәжрибә Баффетты хаҡ төшкәндә түҙемле булырға һәм ҡауғаламаҫҡа; бәләкәй генә отош өсөн тиҙерәк һатып ебәреү яғын ҡарамаҫҡа; сит кешенең аҡсаһын һалғанда ла уңышҡа ышанырға (акция арзанайғанда ул апаһының аҡсаһын юғалтыу хәүефе аҫтына ҡуйған өсөн үҙен ғәйепле тоя) өйрәтә{{Sfn|Арнольд, Глен|2014|страницы=92|с=92}}.

13 йәшендә Уоррен тәүге тапҡыр килемдәре тураһында декларация тапшыра. Декларация менән бергә велосипед менән ҡул сәғәтенең хаҡына һалым ҡайтарыу ғаризаһын да бирә, сөнки был сығымдар уның гәзит таратыусы булып эшләүенә бәйле яһалған була{{Sfn|Арнольд, Глен|2014|страницы=92|с=92}}.

$10 меңлек тәүге капиталын Уоррен уңышлы фекерен тормошҡа ашырыу — бөҙрәханаларға пинтбол автоматтары ҡуйыу һөҙөмтәһендә эшләп ала.

[[1965 йыл]]да Баффетт Berkshire Hathaway текстиль компанияһы акцияларының контроль пакетын һатып ала, был уның артабанғы бөтә йылдарға төп инвестициялау компанияһы була. 1976 йылда Баффетт «National Indemnity Co», шунан GEICO-ны һатып ала ($8,6 миллионға һәм $17 миллионға). 1973 йылғы биржа кризисы ваҡытында $11 миллионға «Вашингтон Пост» гәзите акцияларын ала.

Баффетт Колумбия университетында Бенджамин Грэм етәкселеге аҫтында уҡый. Баффеттың һүҙҙәре буйынса, нәҡ Грэм уны фундаменталь анализ ярҙамында һөҙөмтәле инвестициялауға өйрәтә һәм атаһынан ҡала тормошона бик ҙур йоғонто яһай. Уоррен Баффетт оҙайлы мөҙҙәткә инвестициялау стратегияһы менән эш итә — ул акцияларҙы үҙендә уртаса 10 йыл тота.

2004 йылдың 14 декабрендә Berkshire Hathaway компанияһы советына бойондороҡһоҙ директор булараҡ Билл Гейтс инә.

2009 йылда Баффет $26 миллиардҡа Burlington Northern Santa Fe тимер юлын һатып ала.

2011 йылда тәүге тапҡыр [[Мәғлүмәт технологиялары|ИТ]]-компанияға инвестиция һала — $10,7 миллиардҡа IBM акцияларының 5,5 процентын ала.

2015 йылдың 16 июлендә Уоррен Баффет менән итальян миллиардеры Алессандро Прото €15 миллионға Сароникос боғаҙындағы Изге Фома утрауын һатып ала. Был грек утрауының майҙаны 1,2 км² тәшкил итә, ул Эгина утрауы эргәһендә урынлашҡан. Миллиардерҙар утрауҙа күсемһеҙ милек төҙөү менән шөғөлләнергә ниәтләй.

== Инвестициялау принциптары ==
Баффет фекеренсә, баҙарҙың нисек булыры тураһында фараз ҡороуҙың мәғәнәһе юҡ. Оҙайлы уңышҡа, Баффет әйтеүенсә, билдәле бер принциптарҙы тотоп, сабырлыҡ һәм һаҡсыллыҡ күрһәтеп кенә өлгәшергә була{{Sfn|Миллер|2017|страницы=4|с=4}}.

== Хәйриәлек ==
[[2010 йыл]]дың июнендә Баффетт байлығының 50 проценттан ашыуын ($37 миллиард самаһы) биш хәйриә фондына тапшырыуы тураһында белдерә&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2010/06/17/share/ Баффет и Гейтс призвали миллиардеров отдать половину состояния на благотворительность] Лента. Ру, 2010&lt;/ref&gt;. Байлыҡтың ҙур өлөшө [[Билл менән Мелинда Гейтстар фонды]]на тапшырыла. Был ғәмәл кешелек тарихында иң йомарт хәйриәлек акты булып тора.

== Сәләмәтлеге ==
2012 йылдың апрелендә Баффеттҡа икенсе стадия простата яман шеше диагнозы ҡуйыла&lt;ref&gt;http://news.yandex.ru/yandsearch?cl4url=www.bfm.ru%2Fnews%2F2012%2F04%2F18%2Fu-milliardera-uorrena-baffeta-obnaruzhen-rak-prostaty.html&amp;cat=0&amp;lang=ru У миллиардера Уоррена Баффета обнаружен рак простаты&lt;/ref&gt;. 2012 йылдың 15 сентябрендә Баффетт 100 көнлөк радиотерапия курсы алыуы һәм тулыһынса һауығыуы тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.businessinsider.com/warren-buffett-cancer-treatment-2012-9|title=Warren Buffett Completes Cancer Treatments|work=Business Insider|author=Sam Ro|date=September 15, 2012}}&lt;/ref&gt;.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
[[Файл:Dundee_HD_Omaha_NE.JPG|справа|мини|Омахала Баффеттың йорто]]
* 2008 йылда Уоррен Баффетт донъяның иң бай кешеләре исемлегенең башында була (Forbes журналы версияһы буйынса).
* Баффеттың төп капиталын Berkshire Hathaway'ҙың акциялар пакеты тәшкил итә&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Баффет владеет 321 000 акциями Berkshire Hathaway, рыночная цена которых составляет около 200 тыс. долл. США за штуку ([http://finance.yahoo.com/q?s=BRK-A Berkshire Hathaway Inc. (BRK-A)]).&lt;/ref&gt;.
* Баффетт тормошта талымһыҙ, затлы әйберҙәргә битараф (шәхси реактив самолёттарҙан башҡа)&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Со свойственым Баффетту юмором первый купленный им подержанный самолёт был назван «Беззащитный» ({{lang-en|Indefensible}}) ([http://www.economist.com/business/management/PrinterFriendly.cfm?story_id=12677005])&lt;/ref&gt;. Тиҙ туҡланыу селтәрендә ашай, ундағы ризыҡтарҙы бик яратҡанлыҡтан хатта бындай селтәрҙе һатып ала. Баффет Омаха үҙәгендәге иҫке районда биш йоҡо бүлмәле ике ҡатлы йортта йәшәй, уны 1957 йылда уҡ һатып алған.
* Баффетт укулеле тигән музыка ҡоралында уйнарға ярата. [[Бридж]] менән мауыға, был уйынды йыш ҡына Билл Гейтс менән уйнай.
* Йылына бер тапҡыр Баффетт [[аукцион]]да уның менән иртәнге аш ашау хоҡуғын отҡан кешене иргәнге ашҡа саҡыра. 2007 йылда Баффетт менән иртәнге аш өсөн еңеүсе $600 000 сығарып һала&lt;ref name=&quot;Smith_Wollenski&quot;&gt;[http://money.cnn.com/2007/05/09/news/newsmakers/buffett/index.htm Lunch with Warren Buffett] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011095129/http://money.cnn.com/2007/05/09/news/newsmakers/buffett/index.htm |date=2008-10-11 }} '' (CNN, May 9 2007)''&lt;/ref&gt;. [[2008 йыл]]да, кризис булыуға ҡарамаҫтан, сумма $2,11 миллионға етә. 2009 йылда — $1,68 миллион&lt;ref&gt;[http://www.newsru.co.il/finance/28jun2009/buffet_lunch_604.html Ланч с Уорреном Баффеттом продан на аукционе за 1,68 миллиона долларов] ''(NEWSru.co.il, 28 июня 2009 г.)''&lt;/ref&gt;, 2011 йылда — $2,63 миллион, 2012 йылда $3,5 миллион тәшкил итә. Йыйылған аҡса хәйриә маҡсаттарына тапшырыла.
* Оҙон ғүмерле булыуының серен Баффет көн һайын биш банка кока-кола эсеүе менән аңлата, шунлыҡтан үҙен көслө һәм дәртле итеп тойоуын белдерә. Өс банка ғәҙәти кока-коланы эш көнө дауамында, сейә тәме әйткән икеһен кис өйҙә эсә икән&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2015/02/26/baffet/ Уоррен Баффет назвал кока-колу источником долголетия] ''(Lenta.ru, 26 февраля 2015 г.)''&lt;/ref&gt;.
* Баффет пресвитер динендәге ғаиләлә үҫә, әммә үҙен агностик тип атай&lt;ref&gt;[https://www.wired.com/wired/archive/14.11/faces3.html Wired 14.11: Faces of the New Atheism: The Scribe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130724125606/http://www.wired.com/wired/archive/14.11/faces3.html |date=2013-07-24 }}&lt;/ref&gt;.
* 2011 йылда «Офис» тигән Америка сериалының 7-се миҙгеленең 25/26 серияларында бер компанияның төбәк менеджеры вазифаһына көрәшкән кандидат ролен башҡара&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/05/10/buffett/ Оракул из Омахи снялся в сериале «Офис»] ''(Lenta.ru, 10 мая 2011 г.)''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kinopoisk.ru/name/1444422/] ''(Kinopoisk.ru)''&lt;/ref&gt;.

== Хеҙмәттәре ==
* ''Уоррен Баффетт'' Эссе об инвестициях, корпоративных финансах и управлении компаниями. — Альпина Паблишер, 2005.
* ''Уоррен Баффетт'' «Назад в школу! Бесценные уроки великого бизнесмена и инвестора». — М.: «АСТ», 2010.

== Иҫкәрмәләр ==
; Иҫкәрмәләр
{{примечания|group=&quot;прим.&quot;}}
; Төшөрмәләр
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Глен Арнольд|заглавие=Великие инвесторы: Практические уроки от Джорджа Сороса, Уоррена Баффета, Джона Темплтона, Бенджамина Грэхема, Энтони Болтона, Чарльза Мангера, Питера Линча, Филипа Фишера, Джона Неффа|оригинал=Investing From Master Traders the Great Investors. Lessons on Investing From Master Traders|место=М.|издательство=Альпина Паблишер|год=2014|страниц=320|isbn=978-5-9614-1923-8|ref=Арнольд, Глен}}
* {{Китап|автор=Риттенхаус Л.|заглавие=Письма Баффета: полный путеводитель|ссылка=http://mann-ivanov-ferber.ru/books/paperbook/BuffetBites/|место=М.|издательство= издательство «Манн, Иванов и Фербер»|год=2012|страницы=208|isbn=978-5-91657-418-0}}
* {{Китап|автор=Шрёдер Э.|заглавие=Уоррен Баффет. Лучший инвестор мира (первая авторизованная биография)|ссылка=http://mann-ivanov-ferber.ru/books/special/warlife2/|место=М.|издательство= «Манн, Иванов и Фербер»|год=2011|страницы=800|isbn=978-5-91657-302-2}}
* {{Мәҡәлә|автор=А. Войтюк|заглавие=Сам себе инвестор-6. Успешные стратегии от известных инвесторов|издание=Время жить|издательство=Альфа-банк|год=2010|выпуск=№ 6(23)|страницы=24—26}}
* ''Роберт Хагстром'' [http://www.mann-ivanov-ferber.ru/books/paperbook/the_warren_buffett/ Уоррен Баффет. Как 5 долларов превратить в 50 миллиардов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150429215429/http://www.mann-ivanov-ferber.ru/books/paperbook/the_warren_buffett/ |date=2015-04-29 }}— М.: Манн, Иванов и Фербер, 2013. — 352 с. — ISBN 978-5-91657-870-6
* {{Китап|автор=Джереми Миллер|заглавие=Правила инвестирования Уоррена Баффетта|оригинал=Warren Buffett's Ground Rules: Words of Wisdom from the Partnership Letters of the World's Greatest Investor|место=М.|издательство=Альпина Паблишер|год=2017|allpages=374|isbn=978-5-9614-6212-8|ref=Миллер}}

== Һылтанмалар ==
{{Викицитатник|Уоррен Баффетт}}
{{Внешние ссылки нежелательны}}
* [http://www.berkshirehathaway.com Официальный сайт Berkshire Hathaway]
* {{ВТ-ЛП|Баффет, Уоррен}}
* {{cite web |url=http://internettrading.net/college/newsletters/11252006.html |title=Воробей в руке |author=Голубицкий Сергей Михайлович |publisher=Бизнес-журнал |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080503115558/http://internettrading.net/college/newsletters/11252006.html |archivedate=2008-05-03 |accessdate=2010-11-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080503115558/http://internettrading.net/college/newsletters/11252006.html |date=2008-05-03 }}
* [https://politnews.net/9327 Уоррен Баффетт. Как стать миллиардером] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180913223427/https://politnews.net/9327 |date=2018-09-13 }}

[[Категория:Колумбия университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Менеджерҙар]]
[[Категория:Президент Азатлыҡ миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:АҠШ эшҡыуарҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса эшҡыуарҙар]]
[[Категория:30 августа тыуғандар]]
[[Категория:1930 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>j5zqtyvrrtgpajhgunxb7z1m5od0d28</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эмма Виклунд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132376</id>
    <revision>
      <id>1308361</id>
      <parentid>1253444</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T09:51:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3681" sha1="o3kpfy74z79cfutbcymew7ya0dsl6bb" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Эмма Виклунд''' ({{Lang-sv|Emma Wiklund}}), тыуғандағы исеме — '''Эмма Шеберг''' ({{Lang-sv|Emma Sjöberg}}); [[13 сентябрь]] [[1968 йыл]], [[Стокгольм]], [[Швеция]]) — [[Швеция|швед]] фотомоделе һәм киноактёры&lt;ref&gt;[http://www.expressen.se/noje/emma-wiklund-berattar-nu--laskigt/ Emma Wiklund berättar nu: « Läskigt»]&lt;/ref&gt;. «Такси» фильмы һәм уның дауамында уйнаған төп роль полиция комиссары Петра аша киң билдәлелек яулай.

== Биографияһы ==
1968 йылдың 13 сентябрендә [[Швеция]]ла [[Стокгольм]] ҡалаһында тыуған. Атаһы — [[Швед теле|швед]], әсәһе — [[Конго Республикаһы|Конго]] кешеһе. Эмма — фотомодель, косметика етештергән төрлө фирмаларҙың рекламаһында төшкән.

Актёрлыҡ карьераһы [[1995 йыл]]да башлана. Актёр булараҡ киң билдәлелекте уға «Такси» фильмдарында ([[1998]]—[[2007]]) башҡарған ҡатын-ҡыҙ-полицейский Петра роле килтерә. Беренсе фильмдың рус версияһында уны Ирина Маликова, ҡалған өс фильмдә — Тарасова Марина тауышландыра.

Швеция телевидениеһында үҙ тапшырыуы бар.

[[2003 йыл]]да Ганс Виклундҡа кейәүгә сыға, уларҙың ике балаһы бар: ҡыҙы Тира һәм улы Элис. [[2016 йыл]]дың башында улар айырылыша&lt;ref&gt;[http://stoppapressarna.se/svenskt/emma-och-hans-wiklund-separerar Emma och Hans Wiklunds överraskande separation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160901034254/http://stoppapressarna.se/svenskt/emma-och-hans-wiklund-separerar |date=2016-09-01 }}&lt;/ref&gt;.

== Фильмографияһы ==
{{ВФильмеВерх}}
{{ВтФильме|1992|Инферно|Inferno|модель}}
{{ВФильме|1994|[[Высокая мода (фильм)|Юғары мода]]|Prêt-à-Porter|модель}}
{{ВФильме|1995|Инферно 2|Inferno 2|модель}}
{{ВФильме|1998|[[Такси (фильм)|Такси]]|Taxi|Петра}}
{{ВФильме|1999|[[Суперагент Саймон]]|Simon Sez|бейеүсе / йәшерен агент}}
{{ВФильме|2000|[[Такси 2]]|Taxi 2|Петра}}
{{ВкФильме|2000|Иң яҡшы әхирәт|Petite copine|модель}}
{{ВФильме|2003|[[Такси 3]]|Taxi 3|Петра}}
{{ВФильме|2004|[[Большой поцелуй]]|Big Kiss|Соня}}
{{ВФильме|2007|[[Такси 4]]|Taxi 4|Петра}}
{{ВФильме|2018|[[Такси 5]]|Taxi 5|Петра}}
{{ВФильмеНиз}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* {{IMDb name|id=0803558|name=Эмма Виклунд}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwIw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''[[:ru:Internet Movie Database|Internet Movie Database]]''&lt;span id=&quot;cxmwIw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; сайтта&lt;/span&gt;
* [https://web.archive.org/web/20081123022449/http://www.fmd1.com/models/Emma_Sjoberg Эмма Сьоберг на сайте FMD]
* {{Official|emmas.com}}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:13 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1968 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>o3kpfy74z79cfutbcymew7ya0dsl6bb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шарлотта Перелли</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132866</id>
    <revision>
      <id>1308347</id>
      <parentid>909993</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T06:33:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11246" sha1="50rvukfb4dw7rwsjbxwdk6cn92b219g" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шарлотта Перелли''' (''Perrelli Charlotte'', тыуғандағы исеме — '''Анна Дженни Шарлотта Нильссон''' (Anna Jenny Charlotte Nilsson); [[7 октябрь]] [[1974 йыл]]) — [[Швеция|швед]] йырсыһы, актёр. «Евровидение 1999» йыр конкурсында «Take Me to Your Heaven» ({{comment|«Мине үҙеңдең ожмахыңа ал»|«Возьми меня в свой рай»}}) йыры менән беренсе урын ала һәм тыуған иле Швецияға еңеү килтерә.

== Биографияһы ==
Шарлотта Перелли 1974 йылдың 7 октябрендә [[Швеция]]ның Крунуберг ленындағы (губернаһындағы) Ховманторп ҡалаһында тыуған.

=== 1987—1998 ===
13 йәшендә Ховманторптағы бейеү коллективына килгән. Мәктәпте тамамлағандан һуң, Векшёға күсеп килә, һәм унда сәнғәттең башҡарыу төрҙәре мәктәбендә уҡый. Ул шулай уҡ «''Kendix''» төркөмө яңғыҙ башҡарыусы-солисы була. Һуңыраҡ «''Anders Engbergs''» төркөмөндә йырлай, әммә ике альбом сығарғандан һуң, коллетивтан китә, «''Wizex''» ансамбленә ҡушыла. 1998 йылда «Mot nya mål» альбомы өсөн төркөм швед музыкаль премияһы номинанты була, ә «Tusen och en natt» альбомы өсөн «алтын» баһаһын ала. 1997—1998 йылдарҙа Шарлотта шулай уҡ «''Vita lögner''» («Белая ложь») тигән швед сериалында 20 эпизодта төшә&lt;ref&gt;{{cite web|author=|date=|url=http://www.imdb.com/name/nm0632185/|title=Charlotte Nilsson|publisher=Internet Movie Database|accessdate=2010-08-21|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/665dUzmB5|archivedate=2012-03-11}}&lt;/ref&gt;.

=== 1999—2000 ===
1999 йылда «''Melodifestivalen''» һәм артабан [[Иерусалим]]да «Take Me to Your Heaven» йыры менән «Евровидение 1999» йыр конкурсында еңгән. «''Евровидение''» конкурсында еңгәндән һуң, Шарлотта (ул саҡта әле Нильссон) танылыу ала. Ул бөтә [[Европа]] һәм [[Урта Көнсығыш]] буйлап сығыш яһай, шулай уҡ үҙенең «Charlotte» (1999) тип аталған {{comment|яңғыҙ башҡарыу|сольный}} альбомын сығара.

=== 2001—2003 ===
2001 йылда үҙенең эсенә «You Got Me Going Crazy» тигән уңышлы сингл индергән икенсе «Miss Jealousy» альбомын сығара. [[2003 йыл]]да Шарлотта Евровидениеға һайлауҙың Швед ярымфиналы алып барыусыһы була. Шул уҡ йылдың апрелендә ул {{comment|«Иисус Христос — суперйондоҙ»|«Иисус Христос — суперзвезда»}} тигән швед постановкаһында ҡатнаша. Сентябрҙә «''Broken Heart''» синглы сыға, [[2004 йыл|2004 йылдың]] июнендә «Gone Too Long» тигән өсөнсө альбомы донъя күрә.

=== 2004—2007 ===
Уңышлы дебюттан һуң уны &quot;Евровидение 2004&quot;кә тулыһынса бөтә милли һайлап алыуҙы үткәрергә саҡыралар, ә TV4 телеканалы уны үҙенең шоуын ойошторорға саҡыра. Ул балалар өсөн «''Super Troupers''» тигән музыкаль тапшырыу ойоштора.

[[2007 йыл]]дың майында Шарлотта «Евровидение 2007» конкурсында ҡатнашыусыларын баһалауҙа Швеция эксперты сифатында «''Nordic Preview Show''»ҙа ҡатнаша. Быға тиклем ул [[2005 йыл]]да эксперт комиссияһы составында булған.

=== 2008 йылдан башлап ===
[[Файл:ESC_2008_-_Sweden_-_Charlotte_Perrelli,_2nd_semifinal.jpg|слева|мини|200x200пкс|«''Евровидение 2008''» кокурсында сығышы, икенсе ярымфинал]]
[[15 март]]та, Белградҡа «Евровидение 2008» йыр конкурсына барыу хоҡуғына эйә булып, &quot;Мелодифестивален&quot;дә икенсе еңеү яулай. [[14 март]]та «Hero» йырына промоклип төшөрөлә, ә һуңынан яңы йырҙы хуплаусы промотур үтә. Конкурста ул еңеү фавориттарының береһе булһа ла&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Sweden tipped to win Eurovision|author=Michael Osborn|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7400508.stm|work=BBC News|date=2008-05-20|accessdate=2008-06-06}}&lt;/ref&gt;, бары тик 47 балл йыйып, 18-се генә урын биләй. Шул уҡ ваҡытта яңы «Hero» альбомы Швеция чарттарында өсөнсө урынды яулай&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Charlotte Perrelli - Hero|url=http://www.swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Charlotte+Perrelli&amp;titel=Hero&amp;cat=a|archiveurl=http://www.webcitation.org/665dVkNQB|archivedate=2012-03-11|publisher=swedishcharts.com|accessdate=2010-08-21}}&lt;/ref&gt;.

&quot;''Евровидение''&quot;нан һуң, йырсы композитор Роберт Уэлс менән «Rhapsody in Rock» шоуында ҡатнаша, һуңғараҡ ул [[Пекин]] ҡалаһында үткән Йәйге Олимпия уйындарында сығыш яһай. Ҡытайҙа шулай уҡ уның «Hero» альбомы сыға.

Көҙ дауамында Шарлотта 10 ноябрҙә донъя күргән «Rimfrostjul» тигән [[раштыуа]] альбомы өҫтөндә эшләй. Ул шулай уҡ бер нисә шоуҙа сығыш яһай, шул иҫәптән — «''Sommarkrysset''», «''Victoriadagen''» and «''Nationaldagen''» шоуҙарында. 31 октябрҙә ул «Idol 2008» шоуына судья сифатында саҡырыла. Ноябрҙә һәм декабрҙә ул Швецияла раштыуа концерттарында үҙенең яңы альбомында сыҡҡан йырҙары менән сығыш яһай. 2009 йыл башында ул [[Минск]] һәм [[Пекин]] ҡалаларына гастролдәр ойоштора. [[2009 йыл]]дың февралендә Мартин Стенмарк менән бергә «Мелодифестивален-2009»ҙың 3-сө ярымфиналында сюжеты буйынса конкурстың награда итеп бирелергә тейешле статуэткаһын урлай, имеш, тип төшөрөлгән «En ny tid» («Новая эра») клибында күренә.

2009 йылдың июлендә йырсы [[2010 йыл]]да үҙенең яңы альбомын сығарыу планы тураһында иғлан итә.

== Шәхси тормошо ==
2003—2009 йылдарҙа Шарлотта ресторатор Никола Ингроссола кейәүҙә була. Был никахта Перелли ике улы тапҡан — Анджело Матео Перрелли (08.01.2004) һәм Алессио Роберто Перрелли (17.10.2005).

[[2012 йыл]]дан бирле Шарлотта Андерс Йенсен менән ғәмәлдәге никахта тора. Ошо мөнәсәбәттәрҙән Перреллиның өсөнсө улы — Андриан Ромео Перрелли-Йенсен тыуа (30.07.2013).

== Дискографияһы ==
{| border=&quot;4&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; align=&quot;center&quot;
!align=&quot;left&quot;|Альбом тураһында мәғлүмәт
!align=&quot;left&quot;|Синглдары
|-
|align=&quot;left&quot;|'''''Charlotte'''''
* 1-се студия соло-альбомы
* Баҫма: [[1999]] йылдың сентябре
* Чарты:
** #3 &lt;small&gt;(Швеция)&lt;/small&gt;
** #10 &lt;small&gt;(Норвегия)&lt;/small&gt;
** #23 &lt;small&gt;(Нидерланды)&lt;/small&gt;
** #5 &lt;small&gt;(Германия)&lt;/small&gt;
** #20 &lt;small&gt;(США)&lt;/small&gt;
|
* 1999: «Take Me to Your Heaven», #2 &lt;small&gt;(Швеция)&lt;/small&gt;
* 1999: «I write you a lovesong», #38 &lt;small&gt;(Швеция)&lt;/small&gt;
* 2000: «Damn You»
|-
|align=&quot;left&quot;|'''''Miss Jealousy'''''
* Баҫма: [[2001]] йылдың марты
* Чарттары:
** #32 &lt;small&gt;(Швеция)&lt;/small&gt;
|
* 2001: «You Got Me Going Crazy», #20 &lt;small&gt;(Швеция)&lt;/small&gt;
* 2001: «Miss Jealousy» (не выпущен)
|-
|align=&quot;left&quot;|'''''Gone too long'''''
* Баҫма: [[2004]] йылдың марты
* Чарттары:
** #11 &lt;small&gt;(Швеция)&lt;/small&gt;
|
* 2003: «Broken Heart» #7 &lt;small&gt;(Швеция)&lt;/small&gt;
* 2004: «Million Miles Away» #11 &lt;small&gt;(Швеция)&lt;/small&gt;
|-
|align=&quot;left&quot;|'''''I din röst'''''
* Баҫма: [[2006]] йылдың июне
* Чарты:
** #29 &lt;small&gt;(Швеция)&lt;/small&gt;
|
* 2006: «I din röst» &lt;small&gt;тик промо ғына&lt;/small&gt;
* 2006: «Jag är tillbaks»
|-
|align=&quot;left&quot;|'''''Hero (Шарлотта Перелли альбомы)'''''
* Баҫма: [[2008]] йылдың апреле
* Чарты:
** #3 &lt;small&gt;(Швеция)&lt;/small&gt;
** #20 &lt;small&gt;(Норвегия)&lt;/small&gt;
** #18 &lt;small&gt;(Финляндия)&lt;/small&gt;
|
* 2008: «Hero (Шарлотта Переллиның синглы)» #1 &lt;small&gt;(Швеция)&lt;/small&gt;
* 2008: «Bullet»
* 2008: «Addicted»
|-
|align=&quot;left&quot;|'''''Rimfrostjul (рождественский альбом)'''''
* Баҫма: [[2008]] йылдың ноябре
* Чарты:
** #12 &lt;small&gt;(Швеция)&lt;/small&gt;
|
|-
|align=&quot;left&quot;|'''''The Girl'''''
* Баҫма: [[2012]] йылдың марты
* Чарттары:
** 
|
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.charlotteperrelli.com/ Шарлотты Перелли. Рәсми сайт]
* [https://web.archive.org/web/20081011105234/http://esckaz.com/2008/swe.htm Швеция «Евровидение 2008» конкурсында]

[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:Швеция йырсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:7 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1974 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Швецияла тыуғандар]]</text>
      <sha1>50rvukfb4dw7rwsjbxwdk6cn92b219g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украинала декоммунизация</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136020</id>
    <revision>
      <id>1308318</id>
      <parentid>1307934</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T20:57:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="154910" sha1="edv3u5hzpkolbsuc8bn5h2yjntnr2ay" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''[[Украина]]ла декоммунизация''' — тарихтың совет осоро идеологияһы мираҫын юҡ итеү буйынса дәүләт сәйәсәте, [[2014]]-[[2017 йыл]]дарҙа коммунистик партияны һәм уның символикаһын тыйыу, совет дәүләт һәм партия эшмәкәрҙәре һәйкәлдәрен һүтеү («Ленинопад»), топонимдарҙы һәм башҡа атамаларҙы үҙгәртеү, коммунистик идеяларҙы асыҡтан-асыҡ әйтеүҙе енәйәткә тиңләү&lt;ref&gt;[https://amnesty.org.ru/ru/2015-12-17-ukraina/ Amnesty International: Запрет Коммунистической партии Украины — это удар по свободе слова в стране] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180421131410/https://amnesty.org.ru/ru/2015-12-17-ukraina/ |date=2018-04-21 }}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ [[XX быуат]]та Украинаның бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшселәр тураһындағы иҫтәлекте тергеҙеү һәм һаҡлау&lt;ref group=&quot;закон&quot;&gt;[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/314-viii Закон України Про правовий статус та вшанування пам’яті борців за незалежність України у XX столітті]&lt;/ref&gt; сараларынан ғибәрәт.

[[СССР тарҡалыуы|СССР тарҡалғанда]] башланған декоммунизация 2014 йылдағы сәйәси кризис һәм власть алмашыныу ваҡытында әүҙемләшә, [[2015 йыл]]дың [[9 апрель|9 апрелендә]] Украина Юғары Радаһы ҡабул иткән закондар пакеты менән законлаштырыла&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/politics/2015/04/150409_communizm_upa_vc Рада ухвалила «декомунізаційний пакет»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://24tv.ua/ru/dekomunizacionnyj_paket_kak_rossija_otreagirovala_na_zapret_totalitarizma_n563994 Декомунизационный пакет: как Россия отреагировала на запрет тоталитаризма]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.unn.com.ua/ru/news/1456541-mzs-rosiyi-dekomunizatsiya-v-ukrayini-antirosiyskiy-krok МИД России: «декоммунизация» в Украине — антироссийский шаг]&lt;/ref&gt;. 2015 йылдың 15 майында закондарға Украина президенты Пётр Порошенко ҡул ҡуя&lt;ref name=&quot;pidpys&quot;&gt;[http://president.gov.ua/news/32869.html Глава держави підписав закони про декомунізацію]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{недоступная ссылка|число=15|месяц=04|год=2018}}&lt;/ref&gt;. Закондар 2015 йылдың 20 майында баҫылып сыға һәм 21 майҙан көсөнә инә&lt;ref name=&quot;publication&quot;&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D0%B8 Голос України]. — 20 травня 2015. — № 87 (6091). — С. 15-19.&lt;/ref&gt;.

== Декоммунизацияның башланыуы ==
[[Файл:Euromaidan_in_Kyiv_early_evening_2013-12-10_(013).JPG|справа|мини|250x250пкс|Киевта Евромайҙан ваҡытында Ленин һәйкәлен ҡыйратыу]]
Украинаның ижтимағи тормошонда декоммунизация Август путчы баҫтырылғас һәм Республиканың бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткәс тә башлана. ''Башта декоммунизацияға мәғариф һәм тәрбиә дусар була.''
Уҡыу йорттарының уҡыу программаларынан коммунистик идеология нигеҙҙәрен, Коммунистар партияһы тарихын өйрәнеүсе һ.б. шундай дисциплиналар алына. Предприятиеларҙа һәм ғәскәри частарҙа «Ленин бүлмәләре» бөтөрөлә, Лениндың һәм башҡа коммунистик партия эшмәкәрҙәренең бюстары алып ташлана.

Евромайҙан ваҡытында 2013 йылдың 8 декабрендә Киевта Владимир Ленин һәйкәле ҡыйратыла. Был башҡа ҡалаларҙа ла дауам итә — «Ленинопад» башлана&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/ukrainian/ukraine_in_russian/2014/12/141208_ru_s_lenin_monument За год в Украине снесли более 500 Ленинов] BBC Украина&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;1year&quot;&gt;[http://www.memory.gov.ua/news/za-rik-v-ukraini-znesli-pivtisyachi-pam-yatnikiv-leninu За рік в Україні знесли півтисячі пам’ятників Леніну] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150818221650/http://www.memory.gov.ua/news/za-rik-v-ukraini-znesli-pivtisyachi-pam-yatnikiv-leninu |date=2015-08-18 }}&lt;/ref&gt;.

== «Декоммунизация закондары пакеты» ==
Декоммунизация буйынса дүрт закон 2015 йылдың 31 мартында Украина Министрҙар Кабинеты ултырышында хуплана&lt;ref&gt;[http://blogs.pravda.com.ua/authors/viatrovych/551ad27b9190a/ Сьогодні на Уряді: невідкладна декомунізація] Володимир В’ятрович, історик, голова Українського інституту національної пам’яті. Українська правда Блоги.&lt;/ref&gt;:

* «1939—1945 йылдарҙағы [[Икенсе донъя һуғышы]]нда нацизмды еңеүҙе мәңгеләштереү тураһында» (закон № 315-VIII)&lt;ref group=&quot;закон&quot;&gt;[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/315-viii Закон України Про увічнення перемоги над нацизмом у Другій світовій війні 1939—1945 років]&lt;/ref&gt;;
* «1917—1991 йылдарҙағы коммунистик тоталитар режимдың репрессив органдары архивтарын асыу тураһында» (закон № 316-VIII)&lt;ref group=&quot;закон&quot;&gt;[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/316-viii Закон України Про доступ до архівів репресивних органів комуністичного тоталітарного режиму 1917—1991 років]&lt;/ref&gt;;
* «Украинала коммунистик һәм национал-социалистик (нацистик) тоталитар режимдарҙы шелтәләү һәм уларҙың символикаһын пропагандалауҙы тыйыу тураһында» (закон № 317-VIII)&lt;ref group=&quot;закон&quot;&gt;[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/317-viii Закон України Про засудження комуністичного та націонал-соціалістичного (нацистського) тоталітарних режимів в Україні та заборону пропаганди їхньої символіки]&lt;/ref&gt;.
* «XX быуатта Украинаның бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшселәрҙең хоҡуҡи статусы һәм иҫтәлеге тураһында» (закон № 314-VIII)&lt;ref group=&quot;закон&quot;&gt;[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/314-viii Закон України Про правовий статус та вшанування пам’яті борців за незалежність України у XX столітті]&lt;/ref&gt;.

Атап әйткәндә, «декоммунизация закондары пакеты» коммунистик ҡараштарҙы асыҡ белдергән һәм «коммунистик тоталитар режим енәйәттәрен» инҡар иткән кешеләр өсөн енәйәт яуаплылығын күҙҙә тота. Атап әйткәндә, кешеләр төркөмөнөң халыҡ йыйылған урында &quot;Интернационал&quot;ды (1944 йылға тиклем СССР гимны) йырлағаны өсөн мөлкәтте конфискациялап йә унһыҙ ғына 5-тән 10 йылға тиклем иректән мәхрүм итеү ҡарала&lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot;&gt;[http://historians.in.ua/index.php/en/dyskusiya/1512-yurii-latysh-zaboronenyi-komunizm-nedozaboronenyi-natsyzm-ne-zaboronenyi-fashyzm Юрій ЛАТИШ. Заборонений комунізм — недозаборонений нацизм — не заборонений фашизм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150530210110/http://historians.in.ua/index.php/en/dyskusiya/1512-yurii-latysh-zaboronenyi-komunizm-nedozaboronenyi-natsyzm-ne-zaboronenyi-fashyzm |date=2015-05-30 }}&lt;/ref&gt;.

== Административ берәмектәрҙең атамаһын үҙгәртеү ==
Украина милли хәтер институты тикшереүҙәренә ярашлы, 76 ҡала һәм ҡала тибындағы ҡасабаның, 795 ауыл һәм ҡасабаның атамаһын үҙгәртеү зарур. Мәғлүмәттәр Ҡырым территорияһын да иҫәпкә ала. Ҡайһы бер атамалар өҫтәмә тикшеренеүҙе талап итә. Яңы атамалар табыу мәсьәләһе менән Киевтағы хөкүмәт түгел, урындағы йәмәғәтселек шөғөлләнергә тейеш, сөнки атамаларҙың килеп сығышын ерле халыҡ менән тыуған яҡты өйрәнеүселәр яҡшыраҡ белә&lt;ref&gt;[http://rian.com.ua/society/20150611/368808736.html Обнародован список городов и сел, которые подлежат переименованию РИА Новости Украина: http://rian.com.ua/society/20150611/368808736.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160223155758/http://rian.com.ua/society/20150611/368808736.html |date=2016-02-23 }}&lt;/ref&gt;.

Атап әтйкәндә, ике өлкә үҙәгенең&lt;ref&gt;[http://espreso.tv/news/2015/04/14/dnipropetrovsk_ta_kirovohrad_mayut_pereymenuvaty____instytut_nacionalnoyi_pamyati Дніпропетровськ та Кіровоград мають перейменувати, — Інститут національної пам’яті], еспресоТВ, 14 квітня&lt;/ref&gt; — [[Днепр (ҡала)|Днепропетровск]] һәм [[Кропивницкий|Кировоградтың]]&lt;ref&gt;[http://tsn.ua/politika/ukrayina-bez-komunizmu-pereymenuvannya-dnipropetrovska-ta-kirovograda-remont-u-vr-420808.html Україна без комунізму: перейменування Дніпропетровська та Кіровограда, ремонт у ВР], [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%A1%D0%9D ТСН], 11 квітня&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ukr.lb.ua/news/2015/04/09/301444_ukraini_pereymenuyut_usi_mista_i.html В Україні перейменують усі міста і вулиці з радянськими назвами], ЛБ, 9 квітня&lt;/ref&gt; — атамалары үҙгәрергә тейеш, тип табыла. Днепропетровск — украин совет һәм партия эшмәкәре Григорий Петровский хөрмәтенә, Кировоград партия эшмәкәре Сергей Киров хөрмәтенә аталған һәм был эшмәкәрҙең йәшәгән сағында ҡалаға бер ниндәй ҡағылышы булмаған. Ике ҡаланың да халҡы атаманы алмаштырыуға ҡаршы була, беренсе осраҡта атаманы шул көйө ҡалдырырға, икенсеһендә Елисаветград тигән тарихи атаманы ҡайтарырға тәҡдим итә&lt;ref&gt;[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2015/09/24/7082461 Более 90 % жителей Днепропетровска — против его переименования]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://gazeta.ua/ru/articles/ukraine-newspaper/_vlast-kirovograda-protiv-pereimenovaniya-goroda-v-ingulsk/673849?mobile=false Власть Кировограда против переименования города в Ингульск]&lt;/ref&gt;. Кировоград һәм Днепропетровск өлкәләренең атамаһын алмаштырыу ябай эш түгел, сөнки уларҙың атамалары Конституцияға индерелгән, үҙгәртеү өсөн депутаттарҙың 300 тауышлыҡ конституцион күпселеген йыйыу талап ителә.

Закондар көсөнә ингәс, Украина милли хәтер институты 317-VIII һанлы законды тормошҡа ашырыуға әҙерләнеү өсөн тыуған яҡты өйрәнеүсе ирекмәндәрҙе хеҙмәттәшлеккә саҡыра, сөнки институт тораҡ пункттар топонимикаһындағы коммунистик режим менән бәйле атамалар, уларҙың тарихи атамалары, яңы тәҡдимдәр менән мәғлүмәт базаһы төҙөй&lt;ref&gt;[http://www.memory.gov.ua/news/zaproshuemo-do-spivpratsi-volonteriv-kraeznavtsiv-dopomogti-u-realizatsii-dekomunizatsiinikh-za Запрошуємо до співпраці волонтерів-краєзнавців допомогти у реалізації декомунізаційних законів] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524175456/http://www.memory.gov.ua/news/zaproshuemo-do-spivpratsi-volonteriv-kraeznavtsiv-dopomogti-u-realizatsii-dekomunizatsiinikh-za |date=2015-05-24 }}&lt;/ref&gt;.

== Украина Юғары Радаһы ҡарарҙары ==

=== Украина Юғары Радаһының «Тернополь өлкәһе Кременец районы Радянское ауылының атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2015 йыл 25 ноябрь ҡарары ===
[[2015 йыл]]дың 25 ноябрендә Украина Юғары Радаһы «Тернополь өлкәһе Кременец районы Радянское ауылының атамаһын үҙгәртеү тураһында»&lt;ref&gt;http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/825-19 Сайт Верховной Рады Украины — Постановление № 825-VIII от 25 ноября 2015 «О переименовании села Радянское Кременецкого района Тернопольской области»&lt;/ref&gt; 825-VIII һанлы һанлы ҡарар ҡабул итә, 1 атама алмаштырыла:

* [[Тернополь өлкәһе|Тернополь өлкәһендә]]:

# Кременец районы Радянское ауылы → Великие Млыновцы ауылы

=== Украина Юғары Радаһының «Айырым тораҡ пункттарҙың һәм райондарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 4 февраль ҡарары ===
[[2016 йыл|2016 йылдың]] 4 февралендә Украина Юғары Радаһы «Айырым тораҡ пункттарҙың һәм райондарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 984-VIII һанлы ҡарарҙы ҡабул итә&lt;ref&gt;http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/984-19 Сайт Верховной Рады Украины — Постановление № 984-VIII от 4 февраля 2016 «О переименовании отдельных населённых пунктов и районов»&lt;/ref&gt;, 175 атама, шул иҫәптән 5 ҡала, 6 ҡала тибындағы ҡасаба, 1 район атамаһы үҙгәртелә:

* [[Винница өлкәһе|Винница өлкәһендә]]:

# Ямполь районы Русав ауыл советы Радянское ауылы → Нечуевка ауылы;

* [[Днепропетровск өлкәһе|Днепропетровск өлкәһендә]]:

# Апостолово районы Ленинское ауылы → Грушевка ауылы;
# Кринички районы Щорск ҡала тибындағы ҡасабаһы → Божедаровка ҡала тибындағы ҡасабаһы;

* [[Донецк өлкәһе|Донецк өлкәһендә]]:

# Артёмовск районы → Бахмут районы,
# Артёмовск ҡалаһы → Бахмут ҡалаһы;
# Артёмовск районы Калинин ҡасабаһы → Калиновка ҡасабаһы;
# Артёмовск районы Резников ауыл советы Кирово ауылы → Свято-Покровское ауылы;
# Артёмовск районы Луганск ҡасаба советы Красный Пахарь ауылы → Воздвиженка ауылы;
# Великая Новоселка районы Поддубный ауыл советы Карл Маркс ауылы → Мирное ауылы;
# Великая Новоселка районы Великая Новоселка ауыл советы Октябрь ҡасабаһы → Благодатное ҡасабаһы;
# Великая Новоселка районы Октябрьское ҡасабаһы → Керменчик ҡасабаһы;
# Великая Новоселка районы Комарск ауыл советы Червоная Зирка ауылы → Зирка ауылы;
# Волноваха районы Кировское ауылы → Диановка ауылы;
# Волноваха районы Октябрьское ауылы → Стретенка ауылы;
# Волноваха районы Октябрьский ауыл советы Петровское ауылы → Петровка ауылы;
# Володарское районы Володарское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Никольское ҡала тибындағы ҡасабаһы;
# Володарское районы Кальчик ауыл советы Кирово ауылы → Келлеровка ауылы;
# Володарское районы Тополинск ауыл советы Октябрьское ауылы → Криничное ауылы;
# Дзержинск ҡалаһы → Торецк ҡалаһы;
# Дзержинск ҡала советы Киров ҡасаба советы Горький ҡасабаһы → Дачное ҡасабаһы;
# Дзержинск ҡала советы Киров ҡасаба советы Перше Травня ҡасабаһы → Озаряновка ҡасабаһы;
# Доброполье районы Криворожье ауыл советы Артем ауылы → Надия ауылы;
# Доброполье районы Шиловка ауыл советы Ленин ауылы → Мирное ауылы;
# Доброполье районы Золотой Колодезь ауыл советы Петровское ауылы → Петровка ауылы;
# Доброполье районы Нововодяное ауыл советы Урицкое ауылы → Весна ауылы;
# Константиновка районы Артёмовка ауылы → Софиевка ауылы;
# Константиновка районы Ильич ауылы → Ильиновка ауылы;
# Красноармейск районы Сергеевка ауыл советы Калинино ауылы → Калиновка ауылы;
# Красноармейск районы Удачное ҡасаба советы Ленино ауылы→ Молодецкое ауылы
# Красноармейск районы Петровск ауыл совета Ленинское ауылы → Григоровка ауылы;
# Красноармейск районы Новоэкономическое ҡасаба советы Луначарское ауылы → Федоровка ауылы;
# Красный Лиман ҡалаһы → Лиман ҡалаһы;
# Красный Лиман районы Терны ауыл советы Дзержинское ҡасабаһы → Мирное ҡасабаһы;
# Красный Лиман районы Кривая Лука ауыл советы Ильичёвка ауылы → Озерное ауылы;
# Красный Лиман районы Кировск ҡала тибындағы ҡасабаһы → Заречное ҡала тибындағы ҡасабаһы;
# Першотравневый районы Камышеватое ауыл советы Червоная Украина ауылы → Украинка ауылы;

* [[Житомир өлкәһе|Житомир өлкәһендә]]:

# Андрушевка районы Волосов ауыл советы Чубаревка ауылы → Града ауылы;
# Бердичев районы Великая Пятигорка ауыл советы Червоная Зирка ауылы → Лесовое ауылы;
# Бердичев районы Радянское ауылы → Романовка ауылы;
# Володарск-Волынский районы Володарск-Волынский ҡала тибындағы ҡасабаһы → Хорошев ҡала тибындағы ҡасабаһы;
# Емильчино районы Великая Цвиля ауыл советы Дзержинск ауылы → Лесовое ауылы;
# Коростень районы Калиновка ауыл советы Радянское ауылы → Вишневое ауылы;
# Любар районы Гизевщина ауыл советы Ленинское ауылы → Апрельское ауылы;
# Олевск районы Комсомольское ауылы → Покровское ауылы;
# Попельня районы Жовтневое ауылы → Квитневое ауылы;
# Радомышль районы Ленино ауылы → Ставки ауылы;

* [[Карпат аръяғы өлкәһе|Закарпатье өлкәһендә]]:

# Тячев районы Русская Мокра ауыл советы Комсомольск ауылы → Немецкая Мокра ауылы;

* [[Запорожье өлкәһе|Запорожье өлкәһендә]]:

# Запорожье районы Лукашево ауыл советы Кирово ауылы → Гурский ауылы;
# Запорожье районы Лукашево ауыл советы Радянское ауылы → Привольное ауылы;
# Запорожье районы Веселое ауыл советы Урицкое ауылы → Зоряное ауылы;
# Акимовка районы Черноземное ауыл советы Куйбышево ауылы → Вязовка ауылы;
# Акимовка районы Червоноармейское ауылы → Таврийское ауылы;

* [[Киев өлкәһе|Киев өлкәһендә]]:

# Барышевка районы Паришково ауыл советы Червоноармейское ауылы → Бакумовка ауылы;
# Борисполь районы Вороньково ауыл советы Жовтневое ауылы → Жеребятин ауылы;
# Борисполь районы Кирово ауылы → Кучаков ауылы;
# Борисполь районы Ревное ауыл советы Лениновка ауылы → Затишное ауылы;
# Бородянка районы Козинцы ауыл советы Диброво-Ленинское ауылы → Дибров ауылы;
# Бровары районы Жердова ауыл советы Куйбышево ауылы → Покровское ауылы;
# Бровары районы Бобрик ауыл советы Фрунзовка ауылы → Гаевое ауылы;
# Згуровка районы Згуровка ауыл советы Ленино ауылы → Счастливое ауылы;
# Згуровка районы Право Жовтня ауылы → Любомировка ауылы;
# Иванков районы Зарудье ауыл советы Кирово ауылы → Калиново ауылы;
# Иванков районы Дымарка ауыл советы Петровское ауылы → Старый Мост ауылы;
# Кагарлык районы Жовтневое ауылы → Зеленый Яр ауылы;
# Кагарлык районы Великие Прицки ауыл советы Петровское ауылы → Выселка ауылы;
# Кагарлык районы Гороховое ауыл советы Петровское ауылы → Гороховское ауылы;
# Кагарлык районы Халча ауыл советы Петровское ауылы → Выселковое ауылы;
# Киево-Святошин районы Петровское ауылы → Святопетровское ауылы;
# Полесье районы Красятичи ауыл советы Чапаево ауылы → Лесное ауылы;
# Полесье районы Луговики ауыл советы Червоная Зирка ауылы → Зирка ауылы;
# Полесье районы Орджоникидзе ауылы → Романовка ауылы;
# Сквира районы Ленинское ауылы → Тарасовка ауылы;
# Тараща районы Чапаевка ауылы → Калиново ауылы;

* [[Кировоград өлкәһе|Кировоград өлкәһендә]]:

# Бобринец районы Куйбышево ауылы → Благодатное ауылы;
# Бобринец районы Куйбышево ауыл советы Кирово ауылы → Грузское ауылы;
# Долинская районы Варваровка ауыл советы Новомосковское ауылы → Ситаево ауылы;
# Гайворон районы Могильное ауыл советы Жовтневое ауылы → Кленовое ауылы;
# Голованёво районы Перегоновка ауыл советы Ильичовка ҡасабаһы → Лесное ҡасабаһы;
# Голованёво районы Лебединка ауыл советы Цюрупа ауылы → Терновое ауылы;
# Долинская районы Долинская ҡала советы Большевик ауылы → Степное ауылы;
# Долинская районы Кирово ауылы → Боковое ауылы;
# Кировоград районы Крупское ауылы → Карловка ауылы;
# Малая Виска районы Малая Виска ҡала советы Комсомольское ҡасабаһы → Заповедное ҡасабаһы;
# Александрия районы Коминтерн ҡасабаһы → Новоселовка ҡасабаһы;
# Александрия районы Добронадиевка ауыл советы Ленина Второе ауылы → Медовое ауылы;
# Александрия районы Пролетарское ауылы → Майское ауылы;
# Александрия районы Пролетарское ауыл советы Ленина Первое ауылы → Зеленое ауылы;
# Светловодск районы Великая Андрусовка ауыл советы Ильичовка ауылы → Выщепановка ауылы;
# Устиновка районы Степановка ауыл советы Ленинка ауылы → Степное ауылы;

* [[Луганск өлкәһе|Луганск өлкәһендә]]:

# Меловое районы Новострельцовка ауыл советы Дзержинское ауылы → Березовое ауылы;
# Сватово районы Коломыйчиха ауыл советы Жовтневое ауылы → Родниковое ауылы;
# Сватово районы Петровское ауыл советы Комсомольский ҡасабаһы → Лагидное ҡасабаһы;
# Сватово районы Первомайск ауылы→ Майское ауылы;

* [[Николаев өлкәһе|Николаев өлкәһендә]]:

# Баштанка районы Ленино ауылы → Лукьяновка ауылы;
# Баштанка районы Плющевка ауыл советы Червоная Зирка ауылы → Шляховое ауылы;
# Братское районы Григоровка ауыл советы Щорс ауылы → Степное ауылы;

* [[Одесса өлкәһе|Одесса өлкәһендә]]:

# Ильичёвск ҡалаһы → Черноморск ҡалаһы;
# Николаевка районы Николаевка ауыл советы Воровский ауылы → Ставковое ауылы;

* [[Полтава өлкәһе|Полтава өлкәһендә]]:

# Лохвица районы Червонозаводское ҡалаһы → Заводское ҡалаһы;
# Гадяч районы Качаново ауыл советы Радянская Дача ауылы → Дачное ауылы;

* [[Тернополь өлкәһе|Тернополь өлкәһендә]]:

# Тернополь районы Чернелево-Русское ауыл советы Жовтневое ауылы → Соборное ауылы;

* Харьков өлкәһендә:

# Балаклея районы Асеевка советы Жовтневое ҡасабаһы → Слобожанское ҡасабаһы;
# Барвенково районы Ивановка ауыл советы Жовтневое ауылы → Высокое ауылы;
# Близнюки районы Близнюки ҡасаба советы Интернациональное ауылы → Батюшки ауылы;
# Близнюки районы Уплатное ауыл советы Пролетарское ауылы → Кленовое ауылы;
# Богодухов районы Ульяновка ауыл советы Крупская ҡасабаһы → Заречное ҡасабаһы;
# Волчанск районы Рубежное ауыл советы Жовтневое ауылы → Замулевка ауылы;
# Волчанск районы Жовтневое Второе ауылы → Николаевка ауылы;
# Волчанск районы Червоноармейское Первое ауыл советы Жовтневое ауылы → Лиман ауылы;
# Волчанск районы Червоноармейское Первое ауыл советы Пролетарское ауылы → Лосевка ауылы;
# Волчанск районы Червоноармейское Первое ауыл советы Радянское ауылы → Графское ауылы;
# Волчанск районы Гонтаровка ауыл советы Профинтерн ҡасабаһы → Вишневое ҡасабаһы ;
# Волчанск районы Червоноармейское Второе ауылы → Кирилловка ауылы;
# Дергачи районы Полевая ауыл советы Мануиловка ҡасабаһы → Григорьевка ҡасабаһы;
# Дергачи районы Казачья Лопань ҡасаба советы Ильич ауылы → Новая Казачья ауылы;
# Дергачи районы Пересечное ҡасаба советы Коммунар ҡасабаһы → Курортное ҡасабаһы;
# Зачепиловка районы Новое Мажарово ауыл советы Котовский ауылы → Котовка ауылы;
# Зачепилово районы Бердянка ауыл советы Червоный Жовтень ауылы → Травневое ауылы;
# Зачепилово районы Берлянка ауыл советы Червоноармейское ауылы → Вишневое ауылы;
# Зачепилово районы Новое Мажарово ауыл советы Петровское ауылы → Петровка ауылы;
# Змиёв районы Комсомольское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Слобожанское ҡала тибындағы ҡасабаһы;
# Изюм районы Иванчуковка ауыл советы Червоная Поляна ауылы → Поляна ауылы;
# Кегичёвка районы Павловка ауыл советы Коммунарка ауылы → Новоивановка ауылы;
# Кегичёвка районы Чапаево ҡала тибындағы ҡасабаһы → Слобожанское ҡала тибындағы ҡасабаһы;
# Кегичёвка районы Чапаево ҡасаба советы Коммунарское ауылы → Казацкое ауылы;
# Кегичёвка районы Чапаево ҡасаба советы Ульяновка ауылы → Александровское ауылы;
# Красноград районы Ленинка ауылы → Зоряное ауылы;
# Красноград районы Ленинск ауыл советы Чапаево ауылы → Вишневое ауылы;
# Красноград районы Кобзевка ауыл советы Ленинское ҡасабаһы→ Дружба ҡасабаһы;
# Краснокутск районы Рябоконево ауыл советы Комсомолец ауылы → Хуторское ауылы;
# Краснокутск районы Китченковка ауыл советы Комсомольское ҡасабаһы → Бузовая ҡасабаһы;
# Лозовая районы Конное ауыл советы Жовтневое ҡасабаһы → Лагидное ҡасабаһы;
# Лозовая районы Комсомольское ҡасабаһы → Миролюбовка ҡасабаһы;
# Лозовая районы Комсомольское ауыл советы Радянское ауылы → Степное ауылы;
# Лозовая районы Орелька ҡасаба советы Петровское ауылы → Украинское ауылы;
# Лозовая районы Царедаровка ауыл советы Реводаровка ауыл советы → Водолага ауылы;
# Лозовая районы Царедаровка ауыл советы Червоный Шахтер ауылы → Рубежное ауылы;
# Новая Водолага районы Станичное ауыл советы Коминтерн ауылы → Слобожанское ауылы;
# Новая Водолага районы Просяное ауыл советы Комсомольское ауылы → Новопросянское ауылы;
# Печенеги районы Печенеги ҡасаба советы Новокомсомольское ауылы → Приморское ауылы;
# Харьков районы Коммунар ауылы → Котляры ауылы;
# Харьков районы Кулиничи ҡасаба советы Радгоспное ҡасабаһы → Элитное ҡасабаһы;
# Чугуев районы Иваново ауыл советы Петровское ауылы → Степное ауылы;
# Чугуев районы Новый Покров ҡасаба советы Чапаев ҡасабаһы → Раздольное ҡасабаһы;
# Шевченко районы Аркадьевка ауыл советы Ленинка ауылы → Раздольное ауылы;

* Херсон өлкәһендә:

# Скадовск районы Радгоспное ҡасабаһы → Благодатное ҡасабаһы;

* Черкассы өлкәһендә:

# Драбов районы Ленинское ауылы → Богдановка ауылы;
# Драбов районы Ленинское ауыл советы Радгоспное ҡасабаһы → Квитневое ҡасабаһы;
# Золотоноша районы Вознесенское ауыл советы Петровский ҡасабаһы → Степное ҡасабаһы;
# Каменка районы Михайловка ауыл советы Петровское ҡасабаһы → Лесное ҡасабаһы;

* Чернигов өлкәһендә :

# Бахмач районы Фастовцы ауыл советы Петровское ауылы → Вишневое ауылы;
# Бахмач районы Гайворон ауыл советы Червоная Зирка ауылы → Залесье ауылы;
# Борзна районы Хорошее Озеро ауыл советы Червоный Остер ауылы → Остер ауылы;
# Короп районы Пролетарское ауылы → Полесское ауылы;
# Короп районы Свердловка ауылы→ Деснянское ауылы;
# Короп районы Оболонье ауыл советы Червоная Поляна ауылы → Поляна ауылы;
# Короп районы Лукново ауыл советы Червоный Лан ауылы → Некрытое ауылы;
# Корюковка районы Козиловка ауыл советы Комсомольское ҡасабаһы → Должик ҡасабаһы;
# Корюковка районы Охрамиевичи ауыл советы Червоная Буда ауылы → Романовская Буда ауылы;
# Корюковка районы Савинки ауыл советы Червоный Должик ауылы → Бурковка ауылы;
# Мена районы Лениновка ауылы → Сахновка ауылы;
# Мена районы Лениновка ауыл советы Червоные Горы ауылы → Святые Горы ауылы;
# Мена районы Куковичи ауыл советы Память Ленина ауылы → Загоровка ауылы;
# Мена районы Куковичи ауыл советы Червоный Маяк ауылы → Овчаровка ауылы;
# Мена районы Чапаевка ҡасабаһы → Садовое ҡасабаһы;
# Мена районы Чапаевка ауыл советы Червоные Партизаны ауылы → Новые Броды ауылы;
# Мена районы Лески ауыл советы Червоные Луки ауылы → Луки ауылы;
# Новгород-Северский районы Орловка ауыл советы Красное ауылы → Сапожков Хутор ауылы;
# Прилуки Смош ауыл советы Коммуна ауылы района → Лесное ауылы;
# Прилуки районы Мазки ауыл советы Пролетарское ауылы → Ладовщина ауылы;
# Репки районы Неданчичи ауыл советы Пролетарская ауылы → Рудня ауылы;
# Репки районы Неданчичи ауыл советы Червоная Гута ауылы → Гута ауылы;
# Семеновка районы Орликовка ауыл советы Першотравневое ауылы → Хандобоковка ауылы;
# Семеновка районы Хотиевка ауыл советы Червоный Гай ауылы→ Березовый Гай ауылы;
# Сребное районы Алексинцы ауыл советы Горький ауылы → Антишки ауылы

=== Украина Юғары Радаһының «Айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 17 март ҡарары ===
[[2016 йыл|2016 йылдың]] 17 мартында Украина Юғары Радаһы «Айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында»&lt;ref&gt;http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/1037-19 Сайт Верховной Рады Украины — Постановление № 1037-VIII от 17 марта 2016 «О переименовании отдельных населённых пунктов»&lt;/ref&gt; 1037-VIII һанлы ҡарар ҡабул итә, 152 атама, шул иҫәптән 1 ҡала һәм 2 ҡала тибындағы ҡасаба атамаһы алмаштырыла:

* [[Винница өлкәһе|Винница өлкәһендә]]:

# Липовец районы Белая ауыл советы Червоная Зирка ҡасабаһы → Малая Белая ҡасабаһы;

* [[Днепропетровск өлкәһе|Днепропетровск өлкәһендә]]:

# Васильковка районы Павловка ауыл советы Интернациональное ауылы → Долгое ауылы
# Васильковка районы Павловка ауыл советы Пролетарское ауылы → Морозовское ауылы
# Васильковка районы Письменное ауыл советы Кировское ауылы → Тихое ауылы
# Васильковка районы Богдановка ауыл советы Петровское ауылы → Бабаково ауылы
# Кривой Рог районы Красино ауыл советы Красино ауылы → Красовское ауылы
# Магдалиновка районы Поливановка ауыл советы Карл Маркс ауылы → Калиновка ауылы
# Магдалиновка районы Магдалиновка ҡасаба советы Радянское ауылы → Кильчень ауылы
# Новомосковск районы Голубовка ауыл советы Выдвиженец ҡасабаһы → Миролюбовка ҡасабаһы
# Новомосковск районы Перещепино ҡала советы Коминтерн ауылы → Козырщина ауылы
# Новомосковск районы Перещепино ҡала советы Фрунзе ҡасабаһы → Вишневое ҡасабаһы
# Новомосковск районы Новостепановка ауыл советы Радсело ауылы → Веселое ауылы
# Орджоникидзе ҡалаһы → Покров ҡалаһы
# Петриковка районы Петриковка ҡасаба советы Жовтневое ауылы → Кулешево ауылы
# Петриковка районы Петриковка ҡасаба советы Червонопартизанское ауылы → Малая Петриковка ауылы
# Покровское районы Покровское ҡасаба советы Циково ауылы → Левадное ауылы
# Пятихатки районы Заря Коммунизма ҡасабаһы → Заря ҡасабаһы
# Синельниково районы Майское ауыл советы Октябрьское ауылы → Максимовка ауылы
# Синельниково районы Старовишневецкое ауыл советы Фрунзе ҡасабаһы → Вишневецкое ҡасабаһы
# Софиевка районы Софиевка ҡасаба советы Менжинка ауылы → Широкое ауылы
# Широкое районы Новомалиновка ауыл советы Котовское ауылы → Мирное ауылы
# Широкое районы Чапаевка ауылы → Благодатное ауылы
# Широкое районы Чапаевский ауыл советы Свердловское ауылы → Спасское ауылы

* [[Донецк өлкәһе|Донецк өлкәһендә]]:

# Артемовск районы Васюковка ауыл советы Петровское ауылы → Пазено ауылы
# Волноваха районы Калинино ауылы → Калиново ауылы
# Першотравненое районы Ильичовское ауылы → Покровское ауылы
# Славянск районы Черкасское ҡасаба советы Красноармейское ауылы → Новоселовка ауылы
# Славянск районы Черкасское ҡасаба советы Октябрьское ауылы → Маячка ауылы

* [[Запорожье өлкәһе|Запорожье өлкәһендә]]:

# Мелитополь районы Проминь ауыл советы Советское ауылы → Волошково ауылы
# Орехов районы Димитрово ауыл советы Червоний Жовтень ауылы → Жёлтенькое ауылы
# Акимовка районы Радивоновка ауыл советы Ленинское ауылы → Мирное ауылы

* [[Киев өлкәһе|Киев өлкәһендә]]:

# Барышевка районы Яблоневое ауыл советы Большевик ауылы → Дубовое ауылы
# Борисполь районы Вишенки ауыл советы Петровское ауылы → Петропавловское ауылы
# Бородянка районы Жовтневое ауылы → Дмитровка ауылы
# Згуровка районы Жовтневое ауылы → Вознесенское ауылы
# Переяслав-Хмельницкий районы Сомкова Долина ауыл советы Радянское ауылы → Сосновка ауылы
# Фастов районы Червоная Мотовиловка ауылы → Мотовиловка ауылы

* [[Кировоград өлкәһе|Кировоград өлкәһендә]]:

# Бобринец районы Верхнеингульское ауыл советы Жовтневое ауылы → Яблочко ауылы
# Бобринец районы Бобринец ҡала советы Фрунзе ауылы → Богдановка ауылы
# Бобринец районы Червонозоревка ауылы → село Кривоносово
# Гайворон районы Котовка ауылы → Покровское ауылы
# Гайворон районы Гайворон ҡала советы Орджоникидзе ауылы → Садовое ауылы
# Малая Виска районы Кировка ауылы → Миролюбовка ауылы
# Малая Виска районы Ленин ауылы → Гаевка ауылы
# Малая Виска районы Хмелевое ауыл советы Ленино-Ульяновка ауылы → Калаколово ауылы
# Малая Виска районы Оникеево ауыл советы Ленинское ауылы → Пасечное ауылы
# Новомиргород районы Жовтневое ауылы → Миролюбовка ауылы
# Новомиргород районы Коробчино ауыл советы Крупское ауылы → Николаевка ауылы
# Новоукраинка районы Ивановка ауыл советы Октябрьское ауылы → Вишнёвое ауылы
# Новоукраинка районы Ивановка ауыл советы Петровское ауылы → Песчанское ауылы
# Онуфриевка районы Марьевка ауыл советы Краснофёдоровка ауылы → Фёдоровка ауылы

* [[Луганск өлкәһе|Луганск өлкәһендә]]:

# Меловое районы Великоцкий ауыл советы Червоная Зирка ауылы → Ранняя Заря ауылы

* [[Николаев өлкәһе|Николаев өлкәһендә]]:

# Новая Одесса районы Новошмидтовка ауыл советы Кировка ауылы → Степное ауылы
# Снигирёвка района Куйбышево ауылы → Калиновка ауылы
# Снигирёвка районы Баратовка ауыл советы Червоный Проминь ауылы → Проминь ауылы

* [[Одесса өлкәһе|Одесса өлкәһендә]]:

# Беляевка районы Хлебодар ҡасаба советы Жовтневая Революция ҡасабаһы→ Радостное ҡасабаһы
# Коминтерн районы Сербково ауыл советы Петровский ауылы → Вишнёвое ауылы
# Любашевка районы Любашевка ҡасаба советы Жовтневое ауылы → Вишнёвое ауылы
# Фрунзе районы Ленино ауылы → Торосово ауылы

* [[Полтава өлкәһе|Полтава өлкәһендә]]:

# Гадяч районы Качаново ауыл советы Жовтневое ауылы → Степное ауылы
# Гадяч районы Краснознаменка ауылы → Сергеевка ауылы
# Глобино районы Фрунзовка ауылы → Троицкое ауылы
# Гребёнка районы Ульяновка ауыл советы Жовтневое ауылы → Сотницкое ауылы
# Гребёнка районы Слободо-Петровка ауыл советы Парижская Коммуна ауылы → Полевое ауылы
# Гребёнка районы Ульяновка ауылы → Почаевка ауылы
# Зеньков районы Тарасовка ауыл советы Комсомольское ауылы → Пирки ауылы
# Кобеляки районы Жуки ауыл советы Фрунзе ауылы → Мирное ауылы
# Лохвица районы Корсуновка ауыл советы Комсомольское ауылы → Потоцьковщина ауылы
# Лубны районы Литвяки ауыл советы Жовтневое ауылы → Покровское ауылы
# Семеновка районы Устимовка ауыл советы Чапаевка ауылы → Малиновка ауылы
# Чутово районы Артёмовка ҡала тибындағы ҡасабаһы → Скороходово ҡала тибындағы ҡасабаһы

* [[Сумы өлкәһе|Сумы өлкәһендә]]:

# Белополье районы Луциковка ауыл советы Радянское ауылы → Болотишино ауылы
# Великая Писаревка районы Кириковка ҡасаба советы Петровское ауылы → Маракучка ауылы
# Конотоп ҡала советы Подлипное ауыл советы Комсомольская Коммуна ауылы → Калиновка ауылы
# Кролевец районы Ленинское ауылы → Спасское ауылы
# Лебедин районы Катериновка ауыл советы Жовтневое ауылы → Степное ауылы
# Лебедин районы Гринцевка ауыл советы Комиссаровка ауылы → Яснополье ауылы
# Лебедин районы Гринцевка ауыл советы Ленинское ауылы → Мирное ауылы
# Лебедин районы Павленково ауыл советы Радянское ауылы → Слобода ауылы
# Недригайлов районы Коровинцы ауыл советы Жовтневое → Сосновка ауылы
# Недригайлов районы Сакуниха ауыл советы Кирово ауылы → Перетечки ауылы
# Ахтырка районы Сонячный ауыл советы Ильичевка ауылы → Мирное ауылы
# Путивль районы Октябрьское ауылы → Заречное ауылы
# Середина-Буда районы Кренидовка ауыл советы Ким ауылы → Четвертаково ауылы
# Середина-Буда районы Середина-Буда ҡала советы Красный Прогресс ҡасабаһы → Прогресс ҡасабаһы
# Середина-Буда районы Середина-Буда ҡала советы Свердлово ҡасабаһы → Заречное ҡасабаһы
# Сумы районы Низы ҡасаба советы Дзержинское ауылы → Луговое ауылы
# Сумы районы Червоное ауыл советы Жовтневое ауылы → Вишнёвое ауылы
# Сумы районы Кияница ауыл советы Пролетарское ауылы → Марьино ауылы
# Сумы районы Кияница ауыл советы Радянское ауылы → Малая Корчаковка ауылы
# Сумы районы Яструбиное ауыл советы Фрунзенка ауылы → Дибров ауылы
# Сумы районы Кияница ауыл советы Червонопрапорное ауылы → Яблоновка ауылы
# Тростянец районы Буймер ауыл советы Радгоспное ҡасабаһы → Виноградное ҡасабаһы
# Шосткин районы Коротченково ауылы → Погребки ауылы
# Ямполь районы Антоновка аулы советы Коминтерн ауылы → Лесное ауылы

* [[Харьков өлкәһе|Харьков өлкәһендә]]:

# Балаклея районы Пришиб ауыл советы Жовтневое ауылы → Покровское ауылы
# Балаклея районы Червоная Гусаровка ауылы → Новая Гусаровка ауылы
# Балаклея районы Яковенково ауыл советы Червоный Степ ауылы → Степок ауылы
# Балаклея районы Яковенково ауыл советы Червоный Яр ауылы→ Калиновка ауылы
# Боровая районы Чернещина ауыл советы Пролетарское ауылы → Степное ауылы
# Великий Бурлук районы Федоровка ауыл советы Пионер ҡасабаһы → Курганное ҡасабаһы
# Зачепиловка районы Новое Мажарово ауыл советы Ульяновка ауылы → Оляновка ауылы
# Зачепиловка районы Лебяжье ауыл советы Червоная Перемога ауылы → Перемога ауылы
# Золочев районы Жовтневое ҡасабаһы → Калиново ҡасабаһы
# Золочевка районы Феськи ауыл советы Жовтневое ауылы → Высокое ауылы
# Изюм районы Иванчуковка ауыл советы Червоный Донец ауылы → Счастливое ауылы
# Краснокутск районы Пархомовка ауыл советы Пионерское ҡасабаһы → Степное ҡасабаһы
# Лозовая ҡала советы Домахский ауыл советы Димитров ауылы → Украинское ауылы
# Первомайский районы Грушино ауыл советы Жовтневое ауылы → Калиновка ауылы
# Первомайский районы Берека ауыл советы Комсомольское ҡасабаһы → Тройчатое ҡасабаһы
# Первомайский районы Картамыш ауыл советы Советское ауылы → Степное ауылы
# Первомайский районы Красное ауыл советы Червоное Знамено ауылы → Червоное ауылы
# Харьков районы Кулиничи ҡасаба советы Артемовка ауылы → Благодатное ауылы
# Харьков районы Бабаи ҡасаба советы Радгоспное ҡасабаһы → Затишное ҡасабаһы
# Харьков районы Кулиничи ҡасаба советы Фрунзе ауылы → Слободское ҡасабаһы

* [[Херсон өлкәһе|Херсон өлкәһендә]]:

# Белозёрка районы Правдино ауыл советы Кирово ауылы → Таврийское ауылы
# Белозёрка районы Радянское ҡасабаһы → Миролюбовка ҡасабаһы
# Белозёрка районы Радянское ауыл советы Червоный Подол ҡасабаһы → Мирное ҡасабаһы
# Белозёрка районы Ингулец ауыл советы Тельман ауылы → Заречное ауылы
# Великая Александровка районы Калининское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Калиновское ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Великая Александровка районы Чкалово ауыл советы Карло-Марксовское ауылы → Счастливое ауылы
# Верхний Рогачик районы Верхний Рогачик ҡасаба советы Ленино ауылы → Владимировка ауылы
# Верхний Рогачик районы Первомаевка ауыл советы Пролетарий ауылы → Таврийское ауылы
# Голая Пристань районы Доброполье ауыл советы Жовтневое ҡасабаһы → Свитанок ҡасабаһы
# Горностаевка районы Мариинское ауыл советы Червоноармейское ауылы → Вольное ауылы
# Ивановка районы Трофимовка ауыл советы Кирово ауылы → Счастливое ауылы
# Ивановка районы Фрунзе ауылы → Агайманы ауылы
# Ивановка районы Украинское ауыл советы Червоный Прапор ауылы → Зеленый Гай ауылы
# Каланчак районы Червоный Чабан ауылы → Преображенка ауылы
# Нижние Серогозы районы Вербы ауыл советы Комсомольское ауылы → Донцово ауылы
# Скадовск районы Радгоспненское ауыл советы Комсомольское ҡасабаһы → Петропавловка ҡасабаһы
# Скадовск районы Радгоспненское ауыл советы Коммунаровка ауылы → Радостное ауылы
# Скадовск районы Михайловка ауыл советы Ленинское ауылы → Карабулат ауылы
# Чаплинка районы Преображенка ауыл советы Жовтневое ауылы → Благодатное ауылы

* [[Хмельницкий өлкәһе|Хмельницкий өлкәһендә]]:

# Волочиск районы Половцы ауыл советы Жовтневое ауылы → Лесное ауылы
# Красилов районы Великие Зозулинцы ауыл советы Ульяновка ауылы → Юхт ауылы
# Красилов районы Заслучное ауыл советы Ульяновка Вторая ауылы → Светлое ауылы
# Красилов районы Малая Клетна ауыл советы Чапаевка ауылы → Калиновка ауылы
# Полонное районы Полонное ауыл советы Радгоспное ауылым → Радостное ауылы
# Староконстантинов районы Черная ауыл советы Ленинское ауылы → Лесное ауылы
# Теофиполь районы Гавриловка ауыл советы Ленинское ауылы → Подлески ауылы
# Чемеровцы районы Сокиринцы ауыл советы Ленинское ауылы → Вишнёвое ауылы

* [[Черкассы өлкәһе|Черкассы өлкәһендә]]:

# Умань районы Затишок ауыл советы Политотделовец ҡасабаһы → Малый Затишок ҡасабаһы
# Тальное районы Здобуток Жовтня ҡасабаһы → Здобуток ҡасабаһы

* [[Чернигов өлкәһе|Чернигов өлкәһендә]]:

# Борзна районы Борзна ҡала советы Большевик ауылы
# Короп районы Краснополье ауыл советы Червоний Ранок ауылы → Ранок ауылы
# Мена районы Жовтневое ауылы → Покровское ауылы
# Новгород-Северский районы Кирово ауылы → Троицкое ауылы
# Прилуки районы Белоречица ауыл советы Владимировка ауылы → Дымировка ауылы
# Прилуки районы Жовтневое ауылы → Дмитровка ауылы
# Жовтневое ауыл советы Прилуки районы Воровский ауылы → Свитанково ауылы
# Черниговского района Ульяновка ауылы → Вознесенское ауылы

=== Украина Юғары Радаһының «Донецк һәм Луганск өлкәләренең ваҡытлыса оккупацияланған айырым райондары һәм тораҡ пункттарының атамаларын үҙгәртеү тураһында»ғы ҡарары ===
[[2016 йыл|2016 йылдың]] 12 майында Украина Юғары Радаһы «Донецк һәм Луганск өлкәләренең ваҡытлыса оккупацияланған айырым райондары һәм тораҡ пункттарының атамаларын үҙгәртеү тураһында» 1351-VIII һанлы ҡарар ҡабул итә&lt;ref&gt;http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/1351-19 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160903224105/http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/1351-19 |date=2016-09-03 }} Сайт Верховной Рады Украины — Постановление № 1351-VIII от 12 мая 2016 «О переименовании отдельных населённых пунктов и районов на временно оккупированных территориях Донецкой и Луганской областей»&lt;/ref&gt;, 76 атама, шул иҫәптән 12 ҡала, 22 ҡала тибындағы ҡасаба һәм 3 район атамаһы үҙгәртелә: [[Донецк өлкәһе|Донецк өлкәһендә]]:

* Донецк ҡала советы

# Октябрьское ауылы → Кисличее ауылы

* Енакиев ҡала советы

# Юнокоммунаровск ҡалаһы → Бунге ҡалаһы
# Карло-Марксово ҡала тибындағы ҡасабаһы → Софиевка ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Петровское ауылы → Кринички ауылы

* Макеевка ҡала советы

# Красный Октябрь ҡала тибындағы ҡасабаһы → Липское ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Пролетарское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Пятиполье ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Свердлово ҡала тибындағы ҡасабаһы → Холодное ҡала тибындағы ҡасабаһы

* Снежное ҡала советы

# Червоный Жовтень ҡасабаһы → Балка ҡасабаһы

* Чистяково (Торез) ҡала советы

# Торез ҡалаһы → Чистяково ҡалаһы

* Харцызск ҡала советы

# Войково ҡала тибындағы ҡасабаһы → Благодатное ҡала тибындағы ҡасабаһы

* Хрестовка (Кировское) ҡала советы

# Кировское ҡалаһы → Хрестовка ҡалаһы

* Амвросиевка районы

# Войковский ҡала тибындағы ҡасабаһы → Копани ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Володарский ҡасабаһы → Верхнеосыковое ҡасабаһы
# Котовский ҡасабаһы → Калиновое ҡасабаһы
# Ленинское ауылы → Верхнееланчик ауылы
# Новопетровское (Алексеевское ауыл советы) ауылы → Ольховчик ауылы
# Новопетровское (Благодатное ауыл советы) ауылы → Садовое ауылы

* Бойковское (Тельманово) районы

# Тельманово ҡала тибындағы ҡасабаһы → Бойковское ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Калинино ауылы → Белокриничное ауылы
# Красный Октябрь ауылы → Майорово ауылы
# Радянское ауылы → Лавриново ауылы
# Октябрьское ауылы (Коньково ауыл советы) → Александровское ауылы
# Октябрьскоеауылы (Мичурин ауыл советы) → Чирилянское ауылы

* Новоазовск районы

# Дзержинское ауылы → Азов ауылы
# Красноармейское ауылы → Крещатикское ауылы
# Ленинское ауылы → Ужевка ауылы
# Октябрь ауылы → Верхнешироковское ауылы
# Роза Люксембург ауылы → Александровское ауылы

* Старобешево районы

# Комсомольское ҡалаһы → Кальмиусское ҡалаһы
# Войково ауылы → Каменное ауылы
# Воровское ауылы → Верхнекаменка ауылы
# Калинин ҡасабаһы → Манжиков Кут ҡасабаһы
# Кирово ҡасабаһы → Верезамское ҡасабаһы
# Коммунаровка ауылы → Сарабаш ауылы
# Ленинское ауылы → Любовка ауылы

* Шахтёрск районы

# Димитров ауылы → Возрождение ауылы

* Ясиноватая районы

# Красный Партизан ҡасабаһы → Бетманово ҡасабаһы

 [[Луганск өлкәһе]]нд&lt;nowiki/&gt;ә:

* Голубовка (Кировск) ҡала советы

# Кировск ҡалаһы → Голубовка ҡалаһы
# Червоногвардейское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Криничанское ҡала тибындағы ҡасабаһы

* Должанск (Свердловск) ҡала советы

# Свердловск ҡалаһы → Должанск ҡалаһы
# Володарск ҡала тибындағы ҡасабаһы → Медвежье ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Комсомольский ҡала тибындағы ҡасабаһы → Дубовое ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Ленинское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Вальяновское ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Червонопартизанск ҡала тибындағы ҡасабаһы → Вознесеновка ҡала тибындағы ҡасабаһы

* Кадиевка (Стаханов) ҡала советы

# Стаханов ҡалаһы → Кадиевка ҡалаһы

* Луганск ҡала советы

# Юбилейное ҡала тибындағы ҡасабаһы → Катериновка ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Дзержинское ҡасабаһы → Зразковое ҡасабаһы

* Ровеньки ҡала советы

# Дзержинский ҡала тибындағы ҡасабаһы → Любимовка ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Пролетарский ҡала тибындағы ҡасабаһы → Картушино ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Чапаевка ауылы → Зализничное ауылы

* Сорокино (Краснодон) ҡала советы

# Краснодон ҡалаһы → Сорокино ҡалаһы
# Краснодон ҡала тибындағы ҡасабаһы → Тёплое ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Энгельсово ҡала тибындағы ҡасабаһы → Буран ҡала тибындағы ҡасабаһы

* Хрустальный (Красный Луч) ҡала советы

# Красный Луч ҡалаһы → Хрустальный ҡалаһы
# Вахрушево ҡалаһы → Боково-Хрустальное ҡалаһы
# Петровское ҡалаһы → Петрово-Красноселье ҡалаһы
# Артём ауылы → Жеребячье ауылы

* Антрацит районы

# Червоный Жовтень ауылы → Леоново ауылы

* Должанск (Свердловск) районы

# Бирюково ҡала тибындағы ҡасабаһы → Криничное ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Калининский ҡала тибындағы ҡасабаһы → Кундрючье ҡала тибындағы ҡасабаһы

* Лутугино районы

# Ленин ҡала тибындағы ҡасабаһы → Мария ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Карл Либкнехт ауылы → Марьевка ауылы
# Комсомолец ҡасабаһы → Каменный Пласт ҡасабаһы

* Перевальск районы

# Артёмовск ҡалаһы → Кипучее ҡалаһы
# Радгоспный ҡасабаһы → Селезнёвское ҡасабаһы
# Червоный Прапор ҡасабаһы → Старое ҡасабаһы

* Славяносербск районы

# Лотиково ҡала тибындағы ҡасабаһы → Ивановское ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Фрунзе ҡала тибындағы ҡасабаһы → Сентяковка ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Красный Луч ауылы → Мамушево ауылы

* Сорокино (Краснодон) районы

# Орджоникидзе ҡасабаһы → Нижняя Шевыревка ҡасабаһы
# Пархоменко ауылы → Макаров Яр ауылы
# Радгоспный ҡасабаһы → Малокалиновое ҡасабаһы
# Радянское ауылы → Ореховая Балка ауылы

Райондарҙың атамалары үҙгәртелә:

* [[Донецк өлкәһе]]

# Володарское районы → Никольск районы
# Красноармейск районы → Покровск районы
# Тельманово районы → Бойковск районы

* [[Луганск өлкәһе]]

# Краснодон районы → Сорокино районы
# Свердловск районы → Должанск районы

=== Украина Юғары Радаһының «Ҡырым Автономиялы Республикаһы һәм Севастополь ҡалаһы айырым райондарының һәм тораҡ пункттарының атамаһын үҙгәртеү тураһында» ҡарары ===
[[2016 йыл|2016 йылдың]] 12 майында Украина Юғары Радаһы «Ҡырым Автономиялы Республикаһы һәм Севастополь ҡалаһы айырым райондарының һәм тораҡ пункттарының атамаһын үҙгәртеү тураһында» 1352-VIII һанлы ҡарар ҡабул итә&lt;ref name=&quot;Постановление по Крыму&quot;&gt;[http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/1352-19 Сайт Верховной Рады Украины — Постановление № 1352-VIII от 12 мая 2016 «О переименовании отдельных населённых пунктов и районов Автономной Республики Крым и города Севастополя»]&lt;/ref&gt;. Документта 75 атаманы үҙгәртеү ҡарала, улар Ҡырымда Украина власын тергеҙеү менән көсөнә инергә тейеш була&lt;ref name=&quot;Постановление по Крыму&quot; /&gt;:

* Симферополь ҡала советы

# Комсомольское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Бакачик-Кият ҡала тибындағы ҡасабаһы

* Феодосия ҡала советы

# Орджоникидзе ҡала тибындағы ҡасабаһы → Кайгадор ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Пионерское ауылы → Герценберг ауылы

* Ялта ҡала советы

# Куйбышево ҡала тибындағы ҡасабаһы → Исар ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Советское ҡасабаһы → Долоссы ҡасабаһы

* Баҡсаһарай районы

# Куйбышево ҡала тибындағы ҡасабаһы → Албат ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Новоульяновка ауылы → Отарчик ауылы
# Фурмановка ауылы → Актачи ауылы

* Белогорский районы

# Ударное ауылы → Бочала ауылы
# Ульяновка ауылы → Султан-Сарай ауылы

* Джанкой районы

# Завет-Ленинский ауылы → Кучук-Алкалы ауылы
# Комсомольское ауылы → Орак-Аджи ауылы
# Ларино ауылы → Житомирское ауылы
# Октябрь ауылы → Бай-Кончек ауылы
# Островское ауылы → Тархан-Сунак ауылы
# Советское ауылы → Мишен-Найман ауылы
# Субботник ауылы → Конурча ауылы
# Ударное ауылы → Джадра-Шейх-Эли ауылы

* Единкуль (Ленин) районы

# Ленино ҡала тибындағы ҡасабаһы → Еди-Кую ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Войково ауылы → Катырлез ауылы
# Ильичёво ауылы → Кара-Кую ауылы
# Кирово ауылы → Карса ауылы
# Ленинское ауылы → Полтавское ауылы
# Либкнехтовка ауылы → Кытай ауылы
# Октябрьское ауылы → Мелек-Чесме ауылы

* Ислямтерек (Кировское) районы

# Кировское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Ислям-Терек ҡала тибындағы ҡасабаһы

* Ички (Советский) районы

# Советский ҡала тибындағы ҡасабаһы → Ички ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Ильичёво ауылы → Киянлы ауылы
# Красногвардейское ауылы → Новый Цюрихталь ауылы
# Краснофлотское ауылы → Кайнаш ауылы
# Октябрьское ауылы → Деппар-Юрт ауылы
# Чапаевка ауылы → Черкез-Тобай ауылы

* Курман (Красногвардейское) районы

# Красногвардейское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Курман ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Октябрьское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Биюк-Онлар ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Калинино ауылы → Умют ауылы
# Коммунары ауылы → Ираде ауылы
# Красный Партизан ауылы → Борангар ауылы
# Краснознаменка ауылы → Старый Млын ауылы
# Ленинское ауылы → Кир-Байлар ауылы
# Ульяновка ауылы → Давчи ауылы
# Чапаево ауылы → Нейшпроцунг ауылы

* Нижнегорский районы

# Фрунзе ауылы → Бюйтен ауылы

* Первомайск районы

# Войково ауылы → Айбар ауылы
# Калинино ауылы → Орман-Аджи ауылы
# Октябрьское ауылы → Кучук-Бораш ауылы
# Островское ауылы → Кият
# Правда ауылы → Дер-Эмес ауылы
# Свердловское ауылы → Девлет-Али ауылы
# Стахановка ауылы → Бешуйли-Иляк ауылы
# Фрунзе ауылы → Биюк-Бораш ауылы
# Чапаево ауылы → Боташ ауылы

* Перекопск (Красноперекопск) районы

# Красноперекопск ҡалаһы → Яны Капу ҡалаһы
# Красноармейское ауылы → Мырза-Кояш ауылы
# Пролетарка ауылы → Асс ауылы
# Совхозное ауылы → Каракуль ауылы

* Раздолье районы

# Аврора ауылы → Татыш-Конрат ауылы
# Коммунарное ауылы → Кереит ауылы
# Котовское ауылы → Бюйтен ауылы
# Красноармейское ауылы → Коджалак ауылы
# Ульяновка ауылы → Тавкель-Найман ауылы

* Сак районы

# Фрунзе ауылы → Багайлы ауылы
# Фурманово ауылы → Мамут-Бай ауылы
# Шаумян ауылы → Яны Кёгенеш ауылы

* Симферополь районы

# Лазаревка ауылы → Бура ауылы
# Пионерское ауылы → Джолман ауылы
# Совхозное ауылы → Темир-Ага ауылы

* Черноморск районы

# Артёмовка ауылы → Тока ауылы
# Кировское ауылы → Тарханкут ауылы
# Новоульяновка ауылы → Коп-Аран ауылы

Райондарҙың атамалары үҙгәртелә:

# Кировск районы → Ислямтерек районы
# Красногвардейский районы → Курман районы
# Красноперекопск районы → Перекопск районы
# Ленинск районы → Единкуль районы
# Советск районы → Ички районы

=== Украина Юғары Радаһының «Айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 12 май ҡарары ===
[[2016 йыл|2016 йылдың]] 12 майында Украина Юғары Радаһы «Айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 1353-VIII һанлы ҡарар ҡабул итә&lt;ref&gt;http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/1353-19 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527213902/http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/1353-19 |date=2016-05-27 }} Сайт Верховной Рады Украины — Постановление № 1353-VIII от 12 мая 2016 «О переименовании отдельных населённых пунктов»&lt;/ref&gt;, уға ярашлы, 224 атама үҙгәртелә:

* [[Винница өлкәһе|Винница өлкәһендә]]:

# Жовтневое ауылы → Вишневое ауылы
# Кировка ауылы → Мирное ауылы
# Коммунаровка ауылы → Бережаны ауылы
# Червоная Трибуновка ауылы → Забара ауылы
# Комсомольское ауылы → Махновка ауылы
# Свердловка ауылы → Пеньковка ауылы
# Ленинская Слобода ауылы → Каменецкие Хутора ауылы
# Жовтневое ауылы → Поповцы ауылы
# Чапаевка ауылы → Надросье ауылы
# Русава-Радянка ауылы → Русава ауылы
# Пролетар ауылы → Дубина ауылы
# Червоная Владимировка ауылы → Владимировка ауылы

* Волынск өлкәһендә:

# Жовтневое ҡала тибындағы ҡасабаһы → Благодатное ҡала тибындағы ҡасабаһы

* [[Днепропетровск өлкәһе|Днепропетровск өлкәһендә]]:

# Память Ильича ауылы → Новоукраинское ауылы
# Червоная Зирка ауылы → Зоряное ауылы
# Карл Маркс ауылы → Саксагань ауылы
# Юбилейное ҡала тибындағы ҡасабаһы→ Слобожанское ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Калинин ауылы → Калиновка ауылы
# Кирово ауылы → Лесовое ауылы
# Ленин ауылы → Садовое ауылы
# Орджоникидзе ауылы → Шевченковское ауылы
# Чапаевка ауылы → Степовое ауылы
# Кимовка ауылы → Черкасское ауылы
# Ленин ауылы → Казачье ауылы
# Октябрьское ауылы → Украинское ауылы
# Червоный Прапор ауылы → Прапор ауылы
# Новопролетарское ауылы → Зоряное ауылы
# Пролетарское ҡасабаһы → Приорельский ҡасабаһы
# Ленинское ауылы → Степовое ауылы
# Кирово ауылы → Чистополь ауылы
# Колгоспное ауылы → Бекетовка ауылы
# Менжинское ауылы → Примисское ауылы
# Орджоникидзе ауылы → Степовое ауылы
# Днепрельстан ауылы → Затишное ауылы
# Котовец ауылы → Дачное ауылы
# Тельман ауылы → Шахтёрское ауылы
# Брагиновка ауылы → Богиневка ауылы
# Кировка ауылы → Дрозды ауылы
# Комсомольское ауылы → Цевки ауылы
# Коммунаровка ауылы → Радужное ауылы
# Виленка ауылы → Вольное ауылы
# Войково ауылы → Цветущее ауылы
# Дзержиновка ауылы → Иверское ауылы
# Елизарово ҡасабаһы → Святовасилевка ҡасабаһы
# Жданово ҡасабаһы → Надиевка ҡасабаһы
# Ликнеп ауылы → Солнечное ауылы
# Мопровское ауылы → Богатое ауылы
# Радянское ауылы → Вишнёвое ауылы
# Червоное ауылы → Межевое ауылы
# Червоный Маяк ауылы → Маяк ауылы
# Червоный Яр ауылы → Гайдамакское ауылы
# Ленин ауылы → Дачное ауылы
# Кирово ауылы → Крутенькое ауылы
# Червоноукраинка ауылы → Веселый Яр ауылы
# Червоный Плугатарь ауылы → Плугатарь ауылы
# Комсомольское ауылы → Солонцы ауылы

* [[Донецк өлкәһе|Донецк өлкәһендә]]:

# Димитров ҡалаһы → Мирноград ҡалаһы
# Красноармейск ҡалаһы → Покровск ҡалаһы
# Красновка ауылы → Солнечное ауылы
# Октябрьское ауылы → Шахматное ауылы
# Воровское ауылы → Юрьевка ауылы
# Ульяновка ауылы → Малиновка ауылы

* [[Житомир өлкәһе|Житомир өлкәһендә]]:

# Пятиричка ауылы → Зеленый Гай ауылы
# Жовтневое ҡала тибындағы ҡасабаһы → Миролюбов ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Чапаевка ауылы → Николаевка ауылы
# Жовтневое ауылы → Калиновка ауылы
# Радгоспное ҡасабаһы → Корнинское ҡасабаһы
# Жовтневое ауылы → Новая Чёрнорудка ауылы
# Карл Маркс ауылы → Новые Жадьки ауылы

* [[Запорожье өлкәһе|Запорожье өлкәһендә]]:

# Карл Маркс ауылы → Троицкое ауылы
# Чапаевка ауылы → Тарасовка ауылы
# Жовтневое ауылы → Еленокостянтиновка ауылы
# Комсомольское ауылы → Гуляйпольское ауылы
# Петровка ауылы → Святопетровка ауылы
# Десятириччя Жовтня ауылы → Бережное ауылы
# Куйбышево ҡала тибындағы ҡасабаһы → Бельмак ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Ленинское ауылы → Дружное ауылы
# Калинин ҡасабаһы → Калиновка ҡасабаһы
# Кирово ауылы → Таврическое ауылы
# Жовтневое ауылы → Форойс ауылы
# Карл Либкнехт ауылы → Заря ауылы
# Жовтевое ауылы → Покровское ауылы
# Кирово ауылы → Лагидное ауылы
# Комсомольское ауылы → Степовое ауылы
# Чапаевка ауылы → Благодатное ауылы
# Юбилейное ҡасабаһы → Зоряное ҡасабаһы
# Петровское ауылы → Петропавловка ауылы

* [[Киев өлкәһе|Киев өлкәһендә]]:

# Войково ауылы → Войтово ауылы
# Жовтневое ауылы → Студенники ауылы

* [[Кировоград өлкәһе|Кировоград өлкәһендә]]:

# Котовское ауылы → Куцая Балка ауылы
# Димитрово ҡала тибындағы ҡасабаһы → Александрийское ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Ульяновка ҡасабаһы → Вишнёвое ҡасабаһы
# Свердловка ауылы → Свободное ауылы
# Жовтневое ауылы → Лебединое ауылы

* [[Луганск өлкәһе|Луганск өлкәһендә]]:

# Червоноармейское ҡасабаһы → Мирное ҡасабаһы

* [[Николаев өлкәһе|Николаев өлкәһендә]]:

# Бармашово ауылы → Белозёрка ауылы
# Комсомольское ауылы → Благодатное ауылы
# Кирово ауылы → Заречное ауылы
# Комсомольское ҡасабаһы → Благодатное ҡасабаһы
# Радсад ҡасабаһы → Веселый Сад ҡасабаһы
# Ульяновка ауылы → Михайловка ауылы

* [[Одесса өлкәһе|Одесса өлкәһендә]]:

# Котовск ҡалаһы → Подольск ҡалаһы
# Ухожаны ауылы → Новополь ауылы
# Котовское ауылы → Котовка ауылы
# Червоный Агроном ауылы → Вишнёвое ауылы
# Ленинское Первое ауылы → Солнечное ауылы
# Петровское ауылы → Петрово ауылы
# Чапаево ауылы → Тихое ауылы
# Червоная Зирка ауылы → Зоряное ауылы
# Червоный Расселенец ҡасабаһы → Расселенец ҡасабаһы
# Жовтневое ауылы → Каракурт ауылы
# Новое Жовтневое ауылы → Новый Каракурт ауылы
# Червоноармейское ауылы → Кубей ауылы
# Артем ауылы → Трудомировка ауылы
# Благоево ауылы → Мартово ауылы
# Дзержинское ауылы → Ермишково ауылы
# Кирово ауылы → Вишнёвое ауылы
# Незаможник ауылы → Заможное ауылы
# Щорсово ауылы → Шеметово ауылы
# Ильичевка ауылы → Ильичанка ауылы
# Свердлово ауылы → Иваново ауылы
# Червоный Орач ҡасабаһы → Новый Орач ҡасабаһы
# Ленинталь ауылы → Либенталь ауылы
# Кирово ауылы → Благодатное ауылы
# Ленинское Второе ауылы → Новодмитровка Вторая ауылы
# Пионерское ауылы → Виноградовка ауылы
# Дмитровка ауылы → Дельжилер ауылы
# Жовтень ауылы → Петроверовка ауылы
# Орджоникидзе ауылы → Армашевка ауылы
# Жовтневое ауылы → Крыжановка ауылы
# Жовтневое ауылы → Докторовое ауылы

* [[Полтава өлкәһе|Полтава өлкәһендә]]:

# Жовтневое ауылы → Заречное ауылы
# Чапаевка ауылы → Дуброва ауылы
# Халтурино ауылы → Мартыновка ауылы
# Червонознаменка ауылы → Знаменка ауылы
# Калинино ауылы → Белоконовка ауылы
# Кирово ауылы → Лебедино ауылы
# Радянское ауылы → Приднепрянское ауылы
# Свердловское ауылы → Вишнёвое ауылы
# Чапаево ауылы → Степовое ауылы
# Жовтневое ауылы → Кащевка ауылы
# Колхозная Гора ауылы → Гора ауылы
# Дзержинское ауылы → Приднепрянское ауылы
# Червоная Знаменка ауылы → Новая Знаменка ауылы
# Пролетар ауылы → Степовое ауылы
# Лениново ауылы → Луговое ауылы
# Оборона Рад ауылы → Радужное ауылы
# Куйбышево ауылы → Вишнёвое ауылы
# Кирово ауылы → Пальчиковка ауылы
# Кротенки ауылы → Семьяновка ауылы
# Куликово ауылы → Коломацкое ауылы
# Жовтневое ҡасабаһы → Покровское ҡасабаһы
# Петровка ауылы → Вишнёвое ауылы
# Червоное ауылы → Счастливое ауылы
# Щорсовка ауылы → Степовое ауылы

* Ровно өлкәһендә:

# Радянское ауылы → Пьянное ауылы

* [[Харьков өлкәһе|Харьков өлкәһендә]]:

# Червоный Донец ҡала тибындағы ҡасабаһы → Донец ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Ильичёвка ауылы → Родное ауылы
# Воровского ауылы → Слобожанское ауылы
# Кирово ауылы → Квитневое ауылы
# Петровское ауылы → Мирное ауылы
# Радгоспное ауылы → Вишнёвое ауылы
# Червоная Нива ҡасабаһы → Викторовка ҡасабаһы
# Комсомольское ҡасабаһы → Сонино ҡасабаһы
# Пролетарка ауылы → Юрьевка ауылы
# Петровское ауылы → Заречное ауылы
# Червоноармейское Первое ауылы → Сыминовка ауылы
# Жовтневое ауылы → Боголюбовка ауылы
# Радянское ауылы → Родной Край ауылы
# Червоный Оскол ауылы → Оскол ауылы
# Жовтневое ауылы → Новоивановское ауылы
# Жовтневое ҡасабаһы → Покровское ҡасабаһы
# Октябрьское ауылы → Ивановское ауылы
# Петровка ауылы → Осиново ауылы
# Ленинское ауылы → Зелёный Клин ауылы
# Чапаевка ауылы → Зелёное ауылы
# Жовтневое ауылы → Слобожанское ауылы
# Коммунар ҡасабаһы → Новый Коротыч ҡасабаһы
# Коммунист ҡасабаһы → Докучаевское ҡасабаһы
# Соцзмагання ауылы → Васильев Хутор ауылы

* [[Херсон өлкәһе|Херсон өлкәһендә]]:

# Кирово ауылы → Лиманец ауылы
# Куйбышево ауылы → Ветровое ауылы
# Червоноармейское ауылы → Черешневое ауылы
# Партизаны ҡала тибындағы ҡасабаһы → Рыково ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Фрунзе ауылы → Азовское ауылы
# Червонопрапорное ауылы → Червоное ауылы
# Щорсовка ауылы → Алексеевка ауылы
# Большевик ауылы → Приморское ауылы
# Индустриальное ауылы → Братское ауылы
# Коммуна ауылы → Тендровское ауылы
# Краснознаменка ауылы → Александровка ауылы
# Ленинка ауылы → Родное ауылы

* [[Черкассы өлкәһе|Черкассы өлкәһендә]]:

# Петровское ауылы → Приветное ауылы
# Чапаевка ауылы → Благодатное ауылы
# Жовтневое ҡасабаһы → Мирное ҡасабаһы
# Жовтневый Проминь ҡасабаһы → Журавлиное ҡасабаһы
# Коминтерн ҡасабаһы → Приветное ҡасабаһы
# Ленинское ауылы → Степовое ауылы

* Черновцы өлкәһендә:

# Радгосповка ауылы → Маморница Вама ауылы

* [[Чернигов өлкәһе|Чернигов өлкәһендә]]:

# Щорс ҡалаһы → Сновск ҡалаһы
# Дзержинский ауылы → Молодёжное ауылы
# Червоноармейское ауылы → Вишнёвое ауылы
# Кировское ауылы → Остров ауылы Надежды ауылы
# Петровка ауылы → Махновка ауылы
# Червоная Украина ауылы → Украинка ауылы
# Радянское ауылы → Слобода ауылы
# Григоровка ауылы → Мыльники ауылы
# Григоро-Ивановка ауылы → Нежинское ауылы
# Радгоспное ауылы → Яблоневое ауылы
# Червоный Шлях ауылы → Станция Лосиновская ауылы
# Жовтень ауылы → Лесные Хутора ауылы
# Карл Маркс ауылы → Вербовое ауылы
# Шлях Ильича ауылы → Яблоновка ауылы
# Незаможное ауылы → Вертеча ауылы
# Жовтневое ауылы → Янжулевка ауылы
# Сильченково ауылы → Старая Талалаевка ауылы
# Червоный Плугатар ауылы → Плугатарь ауылы
# Червоное ауылы → Жидиничи ауылы

Түбәндәге райондарҙың атамаһы үҙгәртелә:

# Володарск районы (Донецк өлкәһе) → Никольское районы
# Володарско-Волынск районы (Житомир өлкәһе) → Хорошев районы
# Котовский районы (Одесса өлкәһе) → Подольск районы
# Красноармейский районы (Донецк өлкәһе) → Покровск районы
# Куйбышевск районы (Запорожье өлкәһе) → Бильмак районы
# Щорс районы (Чернигов өлкәһе) → Сновск районы

=== Украина Юғары Радаһының «Айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 19 май ҡарары ===
[[2016 йыл|2016 йылдың]] 19 майында Украина Юғары Радаһы «Айырым райондарҙың һәм тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» ҡарар ҡабул итә. 4085-се закон проекты&lt;ref&gt;http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/zweb2/webproc4_1?pf3511=58192 Проект Постанови про перейменування окремих населених пунктів та районів&lt;/ref&gt; 285&lt;ref&gt;285 переименований без учёта дублирующихся в постановлении с проектным номером 4691 (см. ниже)&lt;/ref&gt; атаманы&lt;ref&gt;http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/zweb2/webproc34?id=&amp;pf3511=58192&amp;pf35401=384625 Текст постановления в виде проекта, который был принят Верховной Радой Украины в качестве Постановления 19 мая 2016&lt;/ref&gt; үҙгәртеүҙе күҙҙә тота:

* [[Винница өлкәһе]]:

# Червоное ауылы, Бар районы → Грабовцы ауылы
# Красное ауылы, Винница районы→ Махновка ауылы
# Ленинка ауылы, Жмеринка районы → Варжинка ауылы
# Чапаевка ауылы, Жмеринка районы → Малые Коростовцы ауылы
# Радянское ауылы, Крыжополь районы → Княжая Криница ауылы
# Радянское ауылы, Литин районы → Литинские Хутора ауылы
# Петровка ауылы, Мурованые Куриловцы районы → Берлядка ауылы
# Кирово ауылы, Немиров районы → Рачки ауылы
# Марксово ауылы, Немиров районы → Монастырское ауылы
# Ждановка ауылы, Хмельницкий районы → Войтовцы ауылы
# Червоная Гребля ауылы, Чечельник районы → Попова Гребля ауылы
# Петровское ҡасабаһы, Шаргород районы → Синежупанники ҡасабаһы

* [[Волынь өлкәһе|Волынск өлкәһе]]:

# Жовтневое ауылы, Владимир-Волынск районы → Сусваль ауылы
# Маяки ауылы, Луцк районы → Княгининок ауылы

* [[Днепропетровск өлкәһе]]:

# Днепродзержинск ҡалаһы → Каменское ҡалаһы
# Кировское ҡала тибындағы ҡасабаһы, Днепропетровск районы → Обуховка ҡала тибындағы ҡасабаһы, Днепровск районы
# Орджоникидзе ҡасабаһы, Днепропетровск районы → Новотаромское ҡасабаһы
# Валовое ауылы, Кривой Рог районы → Софиевка ауылы
# Кировка ауылы, Кривой Рог районы → Даниловка ауылы
# Радгоспное ауылы, Кривой Рог районы → Надия ауылы
# Жовтневое ауылы, Криничи районы → Саксаганское ауылы
# Кировка ауылы, Криничи районы → Крутая Балка ауылы
# Чапаевка ауылы, Криничи районы → Лозоватское ауылы
# Червоная Украинка ауылы, Криничи районы → Малярщина ауылы
# Червоный Проминь ауылы, Криничи районы → Проминь ауылы
# Новопетровское ауылы, Межевая районы → Мироновое ауылы
# Петровское ауылы, Межевая районы → Зелёное ауылы
# Радгоспное ҡасабаһы, Пятихатки районы → Вершинное ҡасабаһы
# Холодиевка ауылы, Пятихатки районы → Байдаковка ауылы
# Коммунаровка ауылы, Покровское районы → Христофоровка ауылы
# Новопетровское ауылы, Покровское районы → Терновое ауылы
# Червоный Лиман ауылы, Покровское районы → Добропасово ауылы
# Петровское ауылы, Синельниково районы → Вербки-Осокоровка ауылы
# Днепрельстан ауылы, Соленое районы → Паньково ауылы
# Ленинское ауылы, Соленое районы → Богдановка ауылы
# Червоноармейское ауылы, Соленое районы → Анно-Мусиевка ауылы
# Жовтневое ауылы, Софиевка районы → Вакулово ауылы
# Владимировка ауылы, Томаковка районы → Высокое ауылы
# Розы Люксембург ауылы, Широкое районы → Гречанные Поды ауылы

* [[Донецк өлкәһе]]:

# Артёмово ҡалаһы (ҡала), Торецк ҡала советы → Зализное ҡалаһы
# Кирово ҡала тибындағы ҡасабаһы, Торецк ҡала советы → Пивничное ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Ленинское ҡала тибындағы ҡасабаһы, Торецк ҡала советы → Пивденное ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Комсомольский ҡала тибындағы ҡасабаһы, Волноваха районы → Графское ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Артёмовск ҡасабаһы, Бахмут районы → Хромовое ҡасабаһы
# Коммуна ауылы, Бахмут районы → Дебальцевское ауылы
# Красное ауылы, Бахмут районы → Ивановское ауылы
# Чичерино ауылы, Волноваха районы → Новоапостоловка ауылы
# Петровское ҡасабаһы Оленовка ҡасаба советы, Волноваха районы → Новая Оленовка ҡасабаһы
# Роза Люксембург ауылы, Доброполье районы → Новое Шахово ауылы
# Червонозоряное ауылы, Дружковское ҡала советы → Дружковское ауылы
# Артём ҡасабаһы, Константиновка районы → Долгая Балка ҡасабаһы
# Островский ауылы, Марьинка районы → Константинопольское ауылы
# Радянская Украина ауылы, Мангуш районы → Пригородное ауылы
# Старченково ауылы, Никольское районы → Темрюк ауылы
# Димитрово ҡасабаһы, Покровское районы → Котлино ҡасабаһы
# Красное ауылы, Покровское районы → Сонцо́вка ауылы
# Петровский ауылы, Покровское районы → Орехово ауылы
# Петровское ҡасабаһы, Ясиноватая районы → Степовое ҡасабаһы
# Розовка ауылы, Ясиноватая районы → Александрополь ауылы

* [[Житомир өлкәһе]]:

# Червоноармейск ҡала тибындағы ҡасабаһы (Червоноармейск районы) → Пулины ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Пятиричка ауылы (Барановка районы) → Глинянка ауылы
# Червонопрапорное ауылы (Барановка районы) → Смолка ауылы
# Щорсовка ауылы (Коростень районы) → Белошицы ауылы
# Жовтневое ауылы (Малин районы) → Маклаевка ауылы
# Крупское ауылы (Малин районы) → Студень ауылы
# Червоный Плугатарь ауылы (Малин районы) → Косня ауылы

* [[Запорожье өлкәһе]]:

# Луначарское ауылы (Бердянск районы) → Азовское ауылы
# Червоноармейское ауылы (Васильевка районы) → Долинка ауылы
# Белорецкое ауылы (Веселое районы) → Малая Михайловка ауылы
# Жовтневое ауылы (Вольнянск районы) → Вербовое ауылы
# Киров ауылы (Вольнянск районы) → Семененково ауылы
# Кировское ауылы (Вольнянск районы) → Малая Куприяновка ауылы
# Уральское ауылы (Вольнянск районы) → Широкое ауылы
# Червоноказацкое ауылы (Вольнянский районы) → Геленджик ауылы
# Петровское ауылы (Запорожье районы) → Зеленополье ауылы
# Петровское ауылы (Каменка-Днепровская районы) → Степовое ауылы
# Шлях Ильича ауылы (Каменка-Днепровская районы) → Шляховое ауылы
# Жовтневое ауылы (Михайловка районы) → Тарсалак ауылы
# Димитрово ҡасабаһы (Орехов районы) → Заречное ҡасабаһы
# Ульяновка ауылы (Пологи районы) → Ожерельное ауылы
# Чапаевка ауылы (Пологи районы) → Воскресенка ауылы
# Чубаровка ауылы (Пологи районы) → Фёдоровка ауылы
# Жовтневое ҡасабаһы (Приазовское районы) → Домузлы ҡасабаһы
# Колларовка ауылы (Приморск районы) → Болгарка ауылы
# Партизаны ауылы (Приморск районы) → Новопавловка ауылы
# Пролетарское ауылы (Розовка районы) → Новозлатополь ауылы
# Урицкое ауылы (Розовка районы) → Святотроицкое ауылы
# Панфиловка ауылы (Черниговка районы) → Ильино ауылы

* [[Киев өлкәһе]]:

# Димитрово ауылы (Бровары районы) → Квитневое ауылы
# Петровское ауылы (Вышгород районы) → Дмитровка ауылы
# Петровское ауылы (Згуровка районы) → Полковничье ауылы
# Пятиричка ауылы (Мироновка районы) → Новая Мироновка ауылы
# Ленино ауылы (Переяслав-Хмельницкий районы) → Долгая Гребля ауылы
# Володарка ауылы (Полесский районы) → Левковичи ауылы
# Довгалевское ауылы (Ракитное районы) → Троицкое ауылы
# Петровское ауылы (Ракитное районы) → Новая Маковка ауылы
# Петровское ауылы (Тараща районы) → Юшков Рог ауылы

* [[Кировоград өлкәһе]]:

# Ульяновка ҡасабаһы (Благовещенское районы) → Благовещенское ҡасабаһы
# Владимиро-Ильинка ауылы (Бобринец районы) → Апрелевское ауылы
# Свердлово ауылы (Бобринец районы) → Златополье ауылы
# Петровское ауылы (Петрово районы) → Казацкое ауылы
# Димитрово ауылы (Устиновка районы) → Новоигоревка ауылы

* [[Луганск өлкәһе]]:

# Петровка ҡала тибындағы ҡасабаһы (Станица Луганская районы) → Петропавловка ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Индустриальное ауылы (Кременная районы) → Пивневое ауылы
# Петровское ауылы (Кременная районы) → Грековка ауылы
# Червоная Диброва ҡасабаһы (Кременная районы) → Диброва ҡасабаһы
# Коммуна ауылы (Марковка районы) → Деркулово ауылы
# Червоная Заря ауылы (Меловое районы) → Шелестовка ауылы
# Радгоспный ҡасабаһы (Новопсков районы) → Зелёный Гай ҡасабаһы
# Красный Колос ауылы (Ровеньки ҡала советы) → Лобовские Копальни ауылы
# Артёмовка ауылы (Сватовск районы) → Мясожаровка ауылы
# Калиновка ауылы (Сватовск районы) → Сторожевка ауылы
# Петровка ауылы (Сватовск районы) → Коржово ауылы
# Петровское ауылы (Сватовск районы) → Вестатовка ауылы
# Розовка ауылы (Сватовск районы) → Андреевка ауылы
# Свердловка ауылы Нижнедуванск ҡасаба советы (Сватовск районы) → Твердохлебово ауылы
# Пионерское ауылы (Станица Луганская районы) → Суходол ауылы
# Червоный Жовтень ауылы (Станица Луганская районы) → Сотенное ауылы
# Ильичёвка ауылы (Троицкое районы) → Зайцево ауылы
# Калинино ауылы (Троицкое районы) → Джерельное ауылы
# Красная Чаплиевка ауылы (Троицкое районы) → Чаплиевка ауылы

* Львов өлкәһе:

# Андреевка ауылы (Буск районы) → Мармузовичи ауылы
# Максимовка ауылы (Старый Самбор районы) → Либухова ауылы

* [[Николаев өлкәһе|Николаев өлкәһ]]&lt;nowiki/&gt;е:

# Кудрявцевка ҡала тибындағы ҡасабаһы (Веселиновский район) → Токаревка ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Кимовка ауылы (Березанка районы) → Калиновка ауылы
# Ленинка ауылы (Березанка районы) → Виноградное ауылы
# Чапаевка ауылы (Березанка районы) → Счастливое ауылы
# Червоная Украинка ауылы (Березанка районы) → Украинка ауылы
# Ильичёвка ауылы (Братское районы) → Ивановка ауылы
# Червоные Кошары ауылы (Вознесенск районы) → Вольное ауылы
# Гуляницкое ауылы (Врадиевка районы) → Покровское ауылы
# Жовтневое ауылы (Врадиевка районы) → Новомихайловское ауылы
# Жовтневое ауылы (Домановка районы) → Цветково ауылы
# Куйбышевка ауылы (Домановка районы) → Бугские Пороги ауылы
# Фрунзе ауылы (Домановка районы) → Петропавловка ауылы
# Червоный Киев ауылы (Домановка районы) → Киев ауылы
# Куйбышевка ауылы (Еланец районы) → Великая Солёная ауылы
# Воровское ауылы (Жовтень районы) → Степовое ауылы
# Колларовка ҡасабаһы (Жовтень районы) → Каравелово ҡасабаһы
# Память Коммунаров ҡасабаһы (Жовтень районы) → Святониколаевка ҡасабаһы
# Петровское ауылы (Жовтень районы) → Водокачка ауылы
# Жовтень ауылы (Казанка районы) → Новое ауылы
# Незаможник ҡасабаһы (Казанка районы) → Гранитное ҡасабаһы
# Червоная Знаменка ауылы (Казанка районы) → Шевченково ауылы
# Ленино ауылы (Кривое Озеро районы) → Гойдаи ауылы
# Червоный Орач ауылы (Кривое Озеро районы) → Семёновка ауылы
# Жовтневое ҡасабаһы (Николаев районы) → Чумаки ҡасабаһы
# Радгоспное ҡасабаһы (Николаев районы) → Чемерлиево ҡасабаһы
# Червоноармейское ҡасабаһы (Николаев районы) → Мирное ҡасабаһы
# Щорсово ҡасабаһы (Новый Буг районы) → Счастливое ҡасабаһы
# Жовтневое ауылы Вольнозапорожского сельского совета (Новый Буг районы) → Степовое ауылы
# Жовтневое ауылы Новобугского городского совета (Новый Буг районы) → Станционное ауылы
# Артёмовка ауылы (Новая Одесса районы) → Озёрное ауылы
# Жовтень ауылы (Очаков районы) → Солнечное ауылы
# Жовтневое ауылы (Первомайск районы) → Зоряное ауылы
# Красное Знамя ҡасабаһы (Снегуровка районы) → Терновые Поды ҡасабаһы
# Радгоспное ҡасабаһы (Снегуровка районы) → Степовое ҡасабаһы
# Червоная Зирка ауылы (Снегуровка районы) → Суворое ауылы

* [[Одесса өлкәһе]]:

# Красные Окны ҡала тибындағы ҡасабаһы (Красные Окны районы) → Окны ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Фрунзовка ҡала тибындағы ҡасабаһы (Фрунзе районы) → Захаровка ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Червоная Зирка ауылы (Балта районы) → Шумилово ауылы
# Волково ауылы (Березовка районы) → Тановка ауылы
# Жовтневка ауылы (Березовка районы) → Виноград ауылы
# Червоноармейское ауылы (Березовка районы) → Новокальчево ауылы
# Червоновладимировка ауылы (Березовка районы) → Михайловка ауылы
# Котовское ауылы Розквитовского сельского совета (Березовка районы) → Чудское ауылы
# Котовка ауылы (Беляевка районы) → Латовка ауылы
# Петровское ауылы (Великая Михайловка районы) → Полишпаково ауылы
# Чапаево ауылы (Великая Михайловка районы) → Воробеевка ауылы
# Благоево ауылы (Ивановка районы) → Великий Буялык ауылы
# Ленин ауылы (Ивановка районы) → Букачи ауылы
# Котовцы ауылы (Кодыма районы) → Сергеевка ауылы
# Благоево ауылы (Коминтерн районы) → Христо-Ботово ауылы
# Петровка ауылы (Коминтерн районы) → Курисово ауылы
# Червоная Нива ауылы (Коминтерн районы) → Тилигульское ауылы
# Куйбышевское ҡасабаһы (Котовский районы) → Казбеки ҡасабаһы
# Чапаевка ауылы, Куяльник ауыл советы (Котовский районы) → Малый Куяльник ауылы
# Куйбышевское ауылы, Чапаев ауыл советы (Котовский районы) → Ставки ауылы
# Мизикевич ауылы (Овидиополь районы) → Лиманка ауылы
# Жовтневое ауылы (Тарутино районы) → Матильдовка ауылы
# Петровское ауылы (Ширяево районы) → Жуковское ауылы
# Червоный Кут ауылы (Ширяево районы) → Чёрный Кут ауылы
# Жовтневое ауылы Старый Маяк ауыл советы (Ширяево районы) → Буцы ауылы

* [[Полтава өлкәһе]]:

# Комсомольск ҡалаһы → Горишние Плавни ҡалаһы
# Чапаевка ауылы (Великая Багачка районы) → Марьяновка ауылы
# Жовтневое ауылы (Кобеляки районы) → Панское ауылы
# Котовское ауылы (Кобеляки районы) → Ветрова Балка ауылы
# Коминтерн ауылы (Козельщина районы) → Павлики ауылы
# Чапаевка ауылы (Козельщина районы) → Мальцы ауылы
# Луценки ауылы (Лохвица районы) → Жабки ауылы
# Ульяновка ауылы (Полтава районы) → Петрашёвка ауылы
# Фрунзовка ауылы (Решетиловка районы) → Капустяны ауылы
# Жовтевое ауылы (Семёновка районы) → Рокиты ауылы
# Ульяновка ауылы (Хорол районы) → Княжая Лука ауылы
# Жовтневое ауылы (Чутово районы) → Павловка ауылы
# Чапаево ауылы (Чутово районы) → Петровка ауылы

* Ровно өлкәһе:

# Кузнецовск ҡалаһы → Вараш ҡалаһы
# Червоное ауылы (Дубровица районы) → Островцы ауылы
# Жовтневое ауылы (Радивиловка районы) → Новая Пляшевая ауылы
# Искра ауылы (Ровно районы) → Новожуков ауылы

* [[Сумы өлкәһе]]:

# Жовтневое ҡала тибындағы ҡасабаһы (Белополье районы) → Николаевка ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Червоное ҡала тибындағы ҡасабаһы (Глухов районы) → Эсмань ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Петровское ауылы (Белополье районы) → Мелячиха ауылы
# Жовтневое ҡасабаһы (Бурынь районы) → Копылово ҡасабаһы
# Владимировка ауылы (Великая Писаревка районы) → Василевка ауылы
# Воровское ауылы (Великая Писаревка районы) → Родное ауылы
# Комсомолец ауылы (Великая Писаревка районы) → Мирное ауылы
# Радянское ауылы (Великая Писаревка районы) → Пономаренко ауылы
# Жовтневое ауылы (Конотоп районы) → Куриловка ауылы
# Крупское ауылы (Конотоп районы) → Базилевка ауылы
# Петровка ауылы (Кролевец районы) → Морозовка ауылы
# Червоный Ранок ауылы (Кролевец районы) → Божок ауылы
# Беево-Коммуна ауылы (Липовая Лолина районы) → Мельниково ауылы
# Калининское ҡасабаһы (Липовая Долина районы) → Сухая Грунь ҡасабаһы
# Жовтневое ауылы (Ахтырка районы) → Щомы ауылы
# Пионер ауылы (Ахтырка районы) → Соборное ауылы
# Гришино ауылы (Ромны районы) → Гавриловка ауылы
# Ленинское ауылы (Сумы районы) → Степовое ауылы
# Червоное ауылы (Сумы районы) → Старое Село ауылы

* [[Харьков өлкәһе]]:

# Володаровка ҡасабаһы (Богодухов районы) → Малая Ивановка ҡасабаһы
# Червоноармейское ауылы (Великий Бурлук районы) → Полковничье ауылы
# Революционное ауылы (Волчанск районы) → Бугаевка ауылы
# Жовтневое ауылы (Двуречная районы) → Богдановское ауылы
# Пролетарское ауылы (Змиев районы) → Высочиновка ауылы
# Радгоспное ауылы (Змиев районы) → Весёлое ауылы
# Пролетар ҡасабаһы (Золочев районы) → Малые Феськи ҡасабаһы
# Червоный Шахтёр ауылы (Изюм районы) → Спиваковка ауылы
# Червоный Прапор ауылы (Краснокутск районы) → Княжая Долина ауылы
# Большевик ҡасабаһы (Первомайск районы) → Троицкое ҡасабаһы
# Правда ҡасабаһы (Первомайск районы) → Слободское ҡасабаһы
# Жовтень ауылы (Сахновщина районы) → Сугаровское ауылы
# Радгоспное ҡасабаһы Веселое ауыл советы (Харьков районы) → Малое Весёлое ҡасабаһы

* [[Херсон өлкәһе]]:

# Цюрупинск ҡалаһы (Алёшки районы) → Алёшки ҡалаһы
# Ударник ауылы (Берислав районы) → Монастырское ауылы
# Петровское ауылы (Белозёрка районы) → Благодатное ауылы
# Петровское ауылы (Высокополье районы) → Новая Шестерня ауылы
# Жовтневое ҡасабаһы (Геническ районы) → Ногайское ҡасабаһы
# Радянское ҡасабаһы (Геническ районы) → Таврийское ҡасабаһы
# Роза Люксембург ауылы (Геническ районы) → Херсонское ауылы
# Шлях Незаможника ауылы (Геническ районы) → Гордиенковцы ауылы
# Червоный Перекоп ҡасабаһы (Каховка районы) → Зелёный Под ҡасабаһы
# Владимиро-Ильинка ауылы (Новотроицкое районы) → Чумацкий Шлях ауылы
# Птаховка ауылы (Скадовск районы) → Александровка ауылы
# Куйбышево ҡасабаһы (Херсон ҡала советы) → Зимовник ҡасабаһы
# Петровский ҡасабаһы (Херсон ҡала советы) → Благовещенское ҡасабаһы
# Жовтневое ҡасабаһы (Херсон районы) → Инженерное ҡасабаһы
# Пролетарка ауылы (Алёшки районы) → Челбурда ауылы
# Цюрупинск ҡасабаһы (Алёшки районы) → Пойма ҡасабаһы

* [[Хмельницкий өлкәһе]]:

# Петровское ауылы (Волочиск районы) → Бутовцы ауылы
# Радянское ауылы (Деражня районы) → Иванковцы ауылы
# Петровское ауылы (Дунаевцы районы) → Балыновка ауылы
# Ульяновка ауылы (Изяслав районы) → Гавриловка ауылы
# Жовтневое ауылы (Каменец-Подольский районы) → Мукша Китайгородская ауылы
# Жовтневое ауылы (Красилов районы) → Новые Терешки ауылы
# Коммунар ҡасабаһы (Новая Ушица районы) → Загродское ҡасабаһы
# Петровское ауылы (Старая Синява районы) → Хутор Дашковский ауылы
# Ульяново ауылы (Теофиполь районы) → Гаевка ауылы
# Червоная Зирка ауылы (Хмельницкий районы) → Прибугское ауылы

* [[Черкассы өлкәһе]]:

# Незаможник ҡасабаһы (Городище районы) → Хрестовка ҡасабаһы
# Кирово ауылы (Корсунь-Шевченковский районы) → Корниловка ауылы
# Викторовка ауылы (Маньковка районы) → Поминик ауылы
# Жовтневое ауылы (Монастырище районы) → Бубельная ауылы
# Петровка ауылы (Монастырище районы) → Хейлово ауылы
# Чапаевка ауылы (Монастырище районы) → Панский Мост ауылы
# Ленинское ауылы (Смела районы) → Чубовка ауылы

* [[Чернигов  өлкәһе]]:

# Жовтневое ауылы (Ичня районы) → Новая Ольшана ауылы
# Пролетарское ауылы (Ичня районы) → Боярщина ауылы
# Петровское ауылы (Козелец районы) → Мостище ауылы
# Жовтневое ауылы (Короп районы) → Рождественское ауылы
# Червоное ауылы (Короп районы) → Былка ауылы
# Червоный Колодязь ауылы (Нежин районы) → Чистый Колодязь ауылы
# Кировка ауылы (Носовка районы) → Платоновка ауылы
# Червоные Партизаны ауылы (Носовка районы) → Володькина Девица ауылы
# Ульяновское ауылы (Семёновка районы) → Бронивы ауылы
# Червоный Пахарь ауылы (Семёновка районы) → Лубяное ауылы
# Радянская Слобода ауылы (Чернигов районы) → Трёхсвятская Слобода ауылы

Түбәндәге райондарҙың атамаһы үҙгәртелә:

# Днепропетровск районы (Днепропетровск өлкәһе) → Днепровск районы
# Красный Лиман районы (Донецк өлкәһе) → Лиманский район
# Першотравневый районы (Донецк өлкәһе) → Мангушский район
# Червоноармейск районы (Житомир өлкәһе) → Пулинск районы
# Ульяновка районы (Кировоград өлкәһе) → Благовещенск районы
# Жовтневый районы (Николаев өлкәһе) → Витовский район
# Красные Окны районы (Одесса өлкәһе) → Окнянский район
# Фрунзе районы (Одесса өлкәһе) → Захарьевский район
# Цюрупинск районы (Херсон өлкәһе) → Алёшки районы

=== Украина Юғары Радаһының «Айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 19 май ҡарары ===
19 мая [[2016 йыл|2016 йылдың]] 19 майында Украина Юғары Радаһы «Айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 4691-се ҡарарҙы ҡабул итә&lt;ref&gt;[http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/1374-19 Постановление Верховной Рады Украины «О переименовании некоторых населённых пунктов» от 19.05.2016 № 1374-VIII] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160609205921/http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/1374-19 |date=2016-06-09 }} (укр.)&lt;/ref&gt;. 12 атама алмаштырыла:

* [[Винница өлкәһе|Винница өлкәһендә]]:

# Чапаево ауылы (Шаргород районы) → Новые Хоменки ауылы

* [[Днепропетровск өлкәһе|Днепропетровск өлкәһендә]]:

# Брагиновка ҡала тибындағы ҡасабаһы (Петропавловск районы) → Зализничное ҡала тибындағы ҡасабаһы
# Краснознаменка ауылы (Межевск районы) → Беляковка ауылы
# Радсело ауылы (Петриковск районы) → Радостное ауылы

* [[Кировоград өлкәһе|Кировоград өлкәһендә]]:

# Владимиро-Ульяновка ауылы (Александрия районы) → Новоульяновка ауылы
# Третий Интернационал ауылы (Устиновка районы) → Третье ауылы

* [[Луганск өлкәһе|Луганск өлкәһендә]]:

# Свердловка ауылы (Сватовск районы Райгород ауыл советы) → Новоегоровка ауылы

* [[Одесса өлкәһе|Одесса өлкәһендә]]:

# Кирово ауылы (Коминтерн районы) → Трояндовое ауылы

* [[Полтава өлкәһе|Полтава өлкәһендә]]:

# Куйбышево ауылы (Шишак районы) → Покровское ауылы

* [[Харьков өлкәһе|Харьков өлкәһендә]]:

# Артёмовка ауылы (Кегичи районы) → Высокое ауылы

* [[Херсон өлкәһе]]:

# Комиссаровка ауылы (Геническ районы) → Приморское ауылы

# Петровское ауылы Бахмач районы → Вишнёвое ауылы

=== Украина Юғары Радаһының «Днепропетровск өлкәһе Днепропетровск ҡалаһының атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 19 май ҡарары ===
[[2016 йыл|2016 йылдың]] 19 майында Украина Юғары Радаһы «Днепропетровск өлкәһе Днепропетровск ҡалаһының атамаһын үҙгәртеү тураһында» ҡарар ҡабул итә. 3864-се ҡарар 1 атаманы алмаштыра:

* Днепропетровск ҡалаһы → Днепр ҡалаһы

=== Украина Юғары Радаһының «Николаев, Одесса, Харьков өлкәләрендә һәм Одесса өлкәһенең Коминтерн районында айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 14 июль ҡарары ===
[[2016 йыл|2016 йылдың]] 14 июлендә Украина Юғары Радаһы «Николаев, Одесса, Харьков өлкәләрендә һәм Одесса өлкәһенең Коминтерн районында айырым тораҡ пункттарҙың атамаһын үҙгәртеү тураһында» ҡарар ҡабул итә&lt;ref&gt;[http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/zweb2/webproc4_1?pf3511=59562 Проект Постанови про перейменування деяких населених пунктів Миколаївської, Одеської, Харківської областей та Комінтернівського району Одеської області]&lt;/ref&gt; . Түбәндәге атамалар үҙгәртелә:

* [[Николаев өлкәһе|Николаев өлкәһендә]]

# Комсомольское ҡасабаһы → Благодаровка ҡасабаһы;
# Красное Знамя ҡасабаһы → Любомировка ҡасабаһы;

* [[Одесса өлкәһе|Одесса өлкәһендә]]

# Коминтерновское ҡала тибындағы ҡасабаһы → Доброслав ҡала тибындағы ҡасабаһы;
# Коминтерн районы → Лиман районы;

* [[Харьков өлкәһе|Харьков өлкәһендә]]

# Жовтневое ауылы → Верховое ауылы.

=== Украина Юғары Радаһының «Закарпатье, Одесса һәм Чернигов өлкәләрендә айырым атамаларҙы үҙгәртеү тураһында» 2016 йыл 14 июль ҡарары ===
[[2016 йыл|2016 йылдың]] 14 июлендә Украина Юғары Радаһы «Закарпатье, Одесса һәм Чернигов өлкәләрендә айырым атамаларҙы үҙгәртеү тураһында» ҡарар ҡабул итә. 4651-се ҡарар&lt;ref&gt;[http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/zweb2/webproc4_1?pf3511=59056 Проект Постанови про перейменування деяких населених пунктів Закарпатської, Одеської та Чернігівської областей]&lt;/ref&gt; менән түбәндәге атамалар үҙгәртелә:

* [[Карпат аръяғы өлкәһе|Закарпатье өлкәһендә]]

# Жовтневое ауылы → Забереж ауылы;

* [[Одесса өлкәһе|Одесса өлкәһендә]]

# Червонознаменка ауылы → Знаменка ауылы;

* [[Чернигов өлкәһе|Чернигов өлкәһендә]]

# Петровка ауылы → Махновка ауылы.

== Архивтарҙы асыу һәм совет махсус хеҙмәттәре вәкилдәренә ҡарата енәйәт эштәре ==
Открытие архивов Совет репрессиялау органдары архивтарын асыу был органдар ветерандарының ризаһыҙлығын тыуҙыра. 2016 йылдың сентябрендә, Ровенщинала 1940—1950-се йылдарҙа дәүләт именлеге органдарының эшмәкәрлеге тураһындағы мәғлүмәттәрҙе асыу тураһында белгәс, Нил Хасевичты юҡ иткән Борис Стекляр, Украина Именлек хеҙмәтендә һаҡланған үҙенең шәхси архивын асмауҙы талап итеп, Ровно ҡала судына дәғүә ғаризаһы яҙа&lt;ref name=&quot;faktyua&quot;&gt;''Ленина Бычковская.''&amp;#x20;[http://fakty.ua/222954-my-brosili-vnutr-bunkera-neskolko-granat-cherez-nekotoroe-vremya-nachali-dostavat-ottuda-tela-i-vecshi «Мы бросили внутрь бункера несколько гранат. Через некоторое время начали доставать оттуда тела и вещи…»].&amp;#x20; [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%8B_%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B8 Факты и комментарии]&amp;#x20;(28 сентября 2016).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 30 апреля 2017.&lt;/small&gt;{{cw|author=Ленина Бычковская|url=http://fakty.ua/222954-my-brosili-vnutr-bunkera-neskolko-granat-cherez-nekotoroe-vremya-nachali-dostavat-ottuda-tela-i-vecshi|title=&quot;Мы бросили внутрь бункера несколько гранат. Через некоторое время начали доставать оттуда тела и вещи...&quot;|publisher=[[Факты и комментарии]]|date=28 сентября 2016|accessdate=30 апреля 2017}}&lt;/ref&gt;. Ултырышҡа килмәй, әммә судҡа эште ҡарамауҙы һорап ғариза бирә&lt;ref&gt;[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2017/04/26/7142371/ Против чекиста, который 65 лет назад убил ОУНовца, открыли производство].&amp;#x20; [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B0 Украинская правда]&amp;#x20;(26 апреля 2017).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 30 апреля 2017.&lt;/small&gt;{{cw|url=http://www.pravda.com.ua/rus/news/2017/04/26/7142371/|title=Против чекиста, который 65 лет назад убил ОУНовца, открыли производство|publisher=[[Украинская правда]]|date=26 апреля 2017|accessdate=30 апреля 2017}}&lt;/ref&gt;. 2017 йылдың сентябрендә Стеклярҙың эшен асҡандан һуң, Украина Генераль прокуратураһы Хасевичтың һәләкәтенә бәйле 94 йәшлек Борис Стеклярға ҡаршы Украина Енәйәтселек кодексының 115-се статьяһы 2-се өлөшө 1-се, 8-се пункттары буйынса&lt;ref&gt;[http://www.istpravda.com.ua/short/2017/04/25/149732/ ГПУ відкрила провадження проти чекіста, який убив художника УПА].&amp;#x20; Історична правда&amp;#x20;(25 апреля 2017).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 30 апреля 2017.&lt;/small&gt;{{cw|url=http://www.istpravda.com.ua/short/2017/04/25/149732/|title=ГПУ відкрила провадження проти чекіста, який убив художника УПА|publisher=Історична правда|date=25 апреля 2017|accessdate=30 апреля 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2017/04/26/postuchali/ В Киеве возбудили дело против ветерана ВОВ за убийство члена ОУН 65 лет назад].&amp;#x20; [//ru.wikipedia.org/wiki/Lenta.ru Lenta.ru]&amp;#x20;(26 апреля 2017).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 30 апреля 2017.&lt;/small&gt;{{cw|url=https://lenta.ru/news/2017/04/26/postuchali/|title=В Киеве возбудили дело против ветерана ВОВ за убийство члена ОУН 65 лет назад|publisher=[[Lenta.ru]]|date=26 апреля 2017|accessdate=30 апреля 2017}}&lt;/ref&gt; (Хеҙмәт йә ижтимағи бурысын үтәүгә бәйле ике йәки унан күберәк кешене алдан ниәт итеп үлтереү) енәйәт эше ҡуҙғата&lt;ref&gt;[http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/2341-14/page4 Стаття 115. Умисне вбивство].&amp;#x20; [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%8B Уголовный кодекс Украины].&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 30 апреля 2017.&lt;/small&gt;{{cw|url=http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/2341-14/page4|title=Стаття 115. Умисне вбивство|publisher=[[Уголовный кодекс Украины]]|date=|accessdate=30 апреля 2017}}&lt;/ref&gt;. Тикшереү өсөн ғаризаны Денис Полищук{{нп5|Полищук, Денис Валерьевич|Денис Полищук|uk|Поліщук Денис Валерійович}}&lt;ref&gt;''Alec Luhn.''&amp;#x20;[https://www.theguardian.com/world/2017/may/03/ukraine-investigates-soviet-veteran-death-red-army-boris-steckler Ukraine investigates 94-year-old Jewish veteran over nationalist’s death in 1952].&amp;#x20; [//ru.wikipedia.org/wiki/The_Guardian The Guardian]&amp;#x20;(3 мая 2017).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 8 мая 2017.&lt;/small&gt;{{cw|author=Alec Luhn|url=https://www.theguardian.com/world/2017/may/03/ukraine-investigates-soviet-veteran-death-red-army-boris-steckler|title=Ukraine investigates 94-year-old Jewish veteran over nationalist's death in 1952|publisher=[[The Guardian]]|date=3 мая 2017|accessdate=8 мая 2017}}&lt;/ref&gt; бирә.

== Һөҙөмтәләр ==
Декоммунизация һөҙөмтәһендә түбәндәгеләр эшләнә:

* Совет дәүләт һәм партия эшмәкәрҙәренең һәйкәлдәрен һүтеү дауам ителә;
* Байтаҡ топонимдар үҙгәртелә;
* Коммунистик символиканы файҙаланған өсөн енәйәт эҙәрләүе ҡулланыла.

2017 йылдың авгусына 2389 һәйкәл һүтелә, уларҙың 1320-һе Ленин һәйкәле. 987 тораҡ пункттың, шул иҫәптән 32 ҡаланың, һәм яҡынса 52 мең урамдың атамаһы үҙгәртелә. [[Днепропетровск өлкәһе|Днепропетровск]] һәм [[Кировоград өлкәһе|Кировоград]] өлкәләренең атамаһын үҙгәртеү өсөн Украина Конституцияҙһына үҙгәртеү индерергә кәрәк, әлегә был эшләнмәгән&lt;ref&gt;''Кондратова, Валерия''.&amp;#x20;[http://news.liga.net/interview/politics/14804718-vyatrovich_agentura_rf_v_polshe_deystvuet_v_blagopriyatnoy_srede.htm Вятрович: Агентура РФ в Польше действует в благоприятной среде] (рус.), ''Лiга. Новости'', ЛIГАБiзнесIнформ (17 августа 2017).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 17 августа 2017.&lt;/small&gt;{{cite news|first=Валерия|last=Кондратова|title=Вятрович: Агентура РФ в Польше действует в благоприятной среде|url=http://news.liga.net/interview/politics/14804718-vyatrovich_agentura_rf_v_polshe_deystvuet_v_blagopriyatnoy_srede.htm|work=Лiга.Новости|publisher=ЛIГАБiзнесIнформ|date=2017-08-17|accessdate=2017-08-17|language=ru|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/575246 На подконтрольной Украине территории снесли все памятники Ленину] (рус.), Интерфакс (17 августа 2017).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 17 августа 2017.&lt;/small&gt;{{cite news|title=На подконтрольной Украине территории снесли все памятники Ленину|url=http://www.interfax.ru/world/575246|publisher=Интерфакс|date=2017-08-17|accessdate=2017-08-17|language=ru|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;.

=== Сельские населённые пункты ===
Насчитывается 23 сельских населённых пункта, содержащих «коммунистическое название»:

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}'''Декоммунизация тураһындағы закондар:'''
&lt;references group=&quot;закон&quot; /&gt;

== Һылтанмалар ==

* [http://www.memory.gov.ua/news/zaproshuemo-do-spivpratsi-volonteriv-kraeznavtsiv-dopomogti-u-realizatsii-dekomunizatsiinikh-za Запрошуємо до співпраці волонтерів-краєзнавців допомогти у реалізації декомунізаційних законів] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524175456/http://www.memory.gov.ua/news/zaproshuemo-do-spivpratsi-volonteriv-kraeznavtsiv-dopomogti-u-realizatsii-dekomunizatsiinikh-za |date=2015-05-24 }} Український інститут національної пам’яті
* [http://uainfo.org/blognews/526121-dekomunzacya-ukrayini-taki-nevdkladna-verhovna-rada-uhvalila-vs-chotiri-zakoni.html Декомунізація України таки невідкладна — Верховна Рада ухвалила всі чотири закони]
* [http://www.pravda.com.ua/articles/2015/04/10/7064423/ Володимир В’ятрович: Наше завдання — щоб совок не відтворився в майбутніх поколіннях.] // Українська правда. — 10.04.2015.
* [http://khpg.org/index.php?id=1430493970 Володимир Яворський: Аналіз закону про заборону комуністичних символів.] // Інформаційний портал Харківської правозахисної групи — 01.05.15.
* [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-dekomunizatsiyu-identychnist-ta-istorychni-zakony-deshcho-inakshe Андрій Портнов: Про декомунізацію, ідентичність та історичні закони дещо інакше.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160327110132/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-dekomunizatsiyu-identychnist-ta-istorychni-zakony-deshcho-inakshe |date=2016-03-27 }} // Критика. — травень 2015.
* [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/dekomunizatsiya-i-akademichna-dyskusiya Володимир В’ятрович: Декомунізація і академічна дискусія] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160326193645/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/dekomunizatsiya-i-akademichna-dyskusiya |date=2016-03-26 }}
* [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-dekomunizatsiyni-zakony-z-korystyu-i-ne-bez-optymizmu Григорій Стариков: Про декомунізаційні закони: з користю і не без оптимізму…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200830153903/https://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-dekomunizatsiyni-zakony-z-korystyu-i-ne-bez-optymizmu |date=2020-08-30 }}
* [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/sprava-pro-dekomunizatsiyu Михайло Гаухман: Справа про декомунізацію] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161016045025/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/sprava-pro-dekomunizatsiyu |date=2016-10-16 }}
* [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-neyakisni-zakony-ta-nechutlyvykh-krytykiv Володимир Кулик: Про неякісні закони та нечутливих критиків] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160326203448/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-neyakisni-zakony-ta-nechutlyvykh-krytykiv |date=2016-03-26 }}
* [http://krytyka.com/ua/articles/otsinyuvaty-taabo-karaty-yurydychnyy-komentar-do-antykomunistychnoho-zakonoproiektu Світлана Хилюк: Оцінювати та/або карати: юридичний коментар до «антикомуністичного» законопроєкту]
* [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/volodymyr-vyatrovych-i-ukrayinski-dekomunizatsiyni-zakony Дейвід Р.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160325031438/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/volodymyr-vyatrovych-i-ukrayinski-dekomunizatsiyni-zakony |date=2016-03-25 }} [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/volodymyr-vyatrovych-i-ukrayinski-dekomunizatsiyni-zakony Марплс: Володимир В’ятрович і українські декомунізаційні закони] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160325031438/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/volodymyr-vyatrovych-i-ukrayinski-dekomunizatsiyni-zakony |date=2016-03-25 }}
* [http://krytyka.com/ua/articles/dekomunizatsiya-ukrayiny Олександр Мотиль: Декомунізація України]
* [http://historians.in.ua/index.php/en/dyskusiya/1512-yurii-latysh-zaboronenyi-komunizm-nedozaboronenyi-natsyzm-ne-zaboronenyi-fashyzm Юрій Латиш.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150530210110/http://historians.in.ua/index.php/en/dyskusiya/1512-yurii-latysh-zaboronenyi-komunizm-nedozaboronenyi-natsyzm-ne-zaboronenyi-fashyzm |date=2015-05-30 }} [http://historians.in.ua/index.php/en/dyskusiya/1512-yurii-latysh-zaboronenyi-komunizm-nedozaboronenyi-natsyzm-ne-zaboronenyi-fashyzm Заборонений комунізм — недозаборонений нацизм — не заборонений фашизм.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150530210110/http://historians.in.ua/index.php/en/dyskusiya/1512-yurii-latysh-zaboronenyi-komunizm-nedozaboronenyi-natsyzm-ne-zaboronenyi-fashyzm |date=2015-05-30 }} // Historians.in.ua — 11.05.2015.
* [http://www.ex.ua/load/197205140 База назв вулиць усіх міст та більшості селищ Донецької області, Excel (оновлена на 15.09.2015)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.ex.ua/load/243269537 Результати декомунізації у Донецькій області у 2015—2016, pdf (станом на 01.05.2016)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Категория:Украина тарихы]]</text>
      <sha1>edv3u5hzpkolbsuc8bn5h2yjntnr2ay</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шалухин Станислав Петрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139776</id>
    <revision>
      <id>1308346</id>
      <parentid>1305480</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T06:14:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7211" sha1="leawkw2pnwlj0dwgmqxxh6ni01iheag" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шалухин Станислав Петрович '''([[1 март]] [[1952 йыл]] — [[2 июль]] [[2002 йыл]]) — шағир, музыкант, журналист, тәржемәсе. 2000 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.

== Биографияһы ==
Станислав Петрович Шалухин [[1952 йыл]]дың 1 мартында [[Өфө]]лә тыуған.

Мәктәптән һуң, [[1969]]—[[1970 йыл]]дарҙа, автослесарь булып эшләй. Ике йыл армияла хеҙмәт итә, [[Башҡорт дәүләт университеты]]на уҡырға инә. [[1977 йыл]]да [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның «журналистика» һөнәре буйынса филология факультетын тамамлай.

Юғары белем алғас, [[«Ленинец» гәзите]]ндә хәбәрсе булып эшләй, 1980—1986 йылдарҙа [[Башҡортостан китап нәшриәте]]ндә мөхәррир була, аҙаҡ урта мәктәп уҡытыусыһы, коммерция фирмаһының реклама бүлеге начальнигы, журналист, 1999 йылдан алып — «[[Бельские просторы]]» әҙәби-нәфис журналының шиғриәт бүлеге мөдире булып эшләй.

Армия хеҙмәте ваҡытында шиғырҙар яҙа, [[1970 йыл]]дан баҫтыра башлай. Университет гәзитендә, «Тропинка» альманахында, «Орбита» (1980) коллектив йыйынтыҡта, «Литературная учеба», «Бельские просторы», «Орбита» журналдарында, «Киске Өфө» гәзитендә нәшер ителә

Шиғыр&lt;ref&gt;[http://www.kreschatik.nm.ru/33/29.htm Станислав ШАЛУХИН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429183213/http://www.kreschatik.nm.ru/33/29.htm |date=2014-04-29 }}&lt;/ref&gt; һәм проза яҙа(«Грушенька» романы), гитарала уйнай. 2001 йылда компакт-дискҡа үҙенең йырҙарын яҙа&lt;ref&gt;[http://shanson-e.tk/forum/showthread.php?t=64215 Станислав Шалухин и Елена Анненкова — Сны о дожде (2001) (320 kbps) — Музыкальный огонек]&lt;/ref&gt;. [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы|Башҡорт дәүләт филармонияһы]], үҙенең шиғырҙарын уҡый, уларға яҙылған йырҙар башҡара. Шағирә [[Зөлфиә Ханнанова]]ның шиғырҙарын башҡорт теленән тәржемә итеү менән шөғөлләнгән.

1990—1995 йылдарҙа [[Өфө]] ҡала Советы депутаты була.

Станислав Петрович Шалухин [[2002 йыл]]дың 2 июлендә [[Өфө]]лә затон күпере янында юл-транспорт һәләкәтендә һәләк була.

=== Ғаиләһе ===
Ҡатыны Шалухина Маргарита Георгиевна — педагог, «Башҡортостандың халыҡ медицинаһы» ассоциацияһы президенты

Улы, Шалухин Андрей Станиславович — музыкант, Via Chappa хип-хоп төркөмөнөң нигеҙһалыусыһы һәм элекке ҡатнашыусыһы. 

Ҡыҙы, Шалухина Элла Станиславовна — шағирә, яҙыусы, «Водоканал-Инвест-Консалтинг» компанияһы етәксеһе, Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй.

Ҡыҙы, Шалухина Ольга Станиславовна — психолог, Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.

Шағирҙың шиғырҙарын башҡорт теленә шағирә [[Тамара Ғәниева]] тәржемә иткән&lt;ref&gt;[http://vsevidno.ru/vision/?eyes=104597 Железная леди башкирской поэзии — vsevidno.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429194552/http://vsevidno.ru/vision/?eyes=104597 |date=2014-04-29 }}&lt;/ref&gt;.

== Китаптары ==
* Шиғыр йыйынтығы: «Посвящение» (Башкирское книжное издательство, 1985 год),
* «Душа, идущая ко мне» (издательство «Скиф», 2000), «Посвящение II».

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Станислав Шалухин. «С высот небесных», ж-л Бельские просторы № 2, 2008.
* Голоса вещей — 2. Взгляд на уфимскую литературу: Альманах литературного объединения «УФЛИ» / сост.
и ред. А. Г. Хусаинов. — Уфа : Вагант, 2008. — 264 с. (Уфимская книга) ISBN 978-5-9635-0138-2 Стихи С. Шалухина. с. 59.

== Һылтанмалар ==
* http://www.hrono.ru/text/2008/grah02_08.html
* https://web.archive.org/web/20190819124708/http://www.bard.ru/html/Shaluhin_S..htm
* http://www.biografija.ru/biography/shalukhin-stanislav-petrovich.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718202133/http://www.biografija.ru/biography/shalukhin-stanislav-petrovich.htm |date=2019-07-18 }}
* http://xn----7sbbae2fltck.xn--p1ai/novosti_rinka_truda_v_ufe.php?n=2 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920011544/http://xn----7sbbae2fltck.xn--p1ai/novosti_rinka_truda_v_ufe.php?n=2 |date=2020-09-20 }}
* http://husainov.blogspot.ru/2009_05_01_archive.html
* http://www.bashinform.ru/news/439518/
* http://posredi.ru/b_03_12_Stihi_Shaluhina.html
* http://postpredstvorb.ru/?id=35323 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429195615/http://postpredstvorb.ru/?id=35323 |date=2014-04-29 }}
* http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=2864 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429191816/http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=2864 |date=2014-04-29 }}
* [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/118200/%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%85%D0%B8%D0%BD Большая биографическая энциклопедия]

[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Башҡортостан яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Башҡортостан шағирҙары]]
[[Категория:1 мартта тыуғандар]]
[[Категория:1952 йылда тыуғандар]]
[[Категория:2 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:2002 йылда вафат булғандар]]</text>
      <sha1>leawkw2pnwlj0dwgmqxxh6ni01iheag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эйгенсон Александр Генрихович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142902</id>
    <revision>
      <id>1308359</id>
      <parentid>1280672</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T09:30:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6530" sha1="acxm6kuose8nm9kyf583wb0408tz39v" xml:space="preserve">
'''Эйгенсон Александр Генрихович''' ([[19 июль]] [[1914 йыл]] — [[12 май]] [[1979 йыл]]) —  нефтсе, хужалыҡ эшмәкәре. 1947—1956 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһе «Башнефтегазразведка» тресының бүлек етәксеһе, быраулау контораһының, артабан трестың баш инженеры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, РСФСР-ҙың нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966), «Почёт Билдәһе» (1959) ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==

Александр Генрихович Эйгенсон [[Әзербайжан]] индустриаль институтын (АзИИ) тау инженеры һөнәре буйынса [[1938 йыл]]да отличие менән тамамлай&lt;ref&gt;''Чеблаков Е. А., Рустамбеков Т. Ф., Гирбасов Г. П., Акатьев В. А., Зверева Л. М, Гундорцев И. В., Назаретов М. Б., Соколова А. В., Тараканов В. А.;.'' Шульга Г. П.: [http://libed.ru/knigi-nauka/1131327-13-associaciya-burovih-podryadchikov-sovet-pensionerov-veteranov-voyni-truda-neftyanoy-kompanii-rosneft-dnyu-rabotni.php ПРОФЕССИОНАЛЫ НЕФТЕГАЗОВОЙ ОТРАСЛИ]. ''libed.ru'' С. 13.  ОАО Типография «Нефтяник» (1996). &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20150419040258/http://www.libed.ru/knigi-nauka/1131327-13-associaciya-burovih-podryadchikov-sovet-pensionerov-veteranov-voyni-truda-neftyanoy-kompanii-rosneft-dnyu-rabotni.php Архивировано] 19 апреля 2015 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
* 1938—1946 өлкән инженер, быраулау цехы начальнигы, «Пермнефть» берекмәһенең геолог-разведка быраулау контораһында баш инженер;
* 1946—1947 [[БАССР]]-ҙың № 417 (Черниковка) заводының Үҙәк лабораторияһы начальнигы;
* 1946—1954 [[Өфө]] ғилми-тикшеренеү институтының лаборатория начальнигы, институт директоры урынбаҫары;
* 1954—1956 Ленин орденлы Өфө нефть эшкәртеү заводында баш инженер;
* 1947—1956 бүлек начальнигы, быраулау контораһының баш инженеры, «Башнефть» берекмәһенең «Башнефтегазразведка» тресында баш инженер;
* 1956—1958 [[СССР]] Министрҙар Советы ҡарамағындағы Газ сәнәғәте баш идаралығының (СССР Главгаз) баш инженеры;
* 1959—1963 Башсовнархоз техник идаралығында начальник; Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми-тикшеренеү иснститутын өйоштороусы һәм уның беренсе директоры (1956—1959, 1963—1976)
* 1967—1979 [[СССР]] нефть сәнәғәте министрлығының быраулау техникаһы һәм технологиялары буйынса идаралығының начальнигы урынбаҫары.
300 ғилми хеҙмәттең һәм 30 уйлап табыуҙың авторы. VIII—X Халыҡ-ара нефть конгресында ҡатнашыусы.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[СССР]] нефть Халыҡ комиссариатының социалистик ярыш отличнигы (1941), [[РСФСР]]-ҙың социалистик ярыш отличнигы (1964), ер аҫты разведкаһы отличнигы (1974).
* Почетлы нефтсе.
* Татар АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, 
* [[РСФСР]] нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре, 
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1966), 
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1959), 
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» (1945),
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1951), 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* http://turlenta2.ru/books/v-n-dakhnov/edelman-yakov-aleksand.php{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20230425202316/https://jubilee.tatneft.ru/upload/files/Jubilee%2Balmet/%D0%A2%D1%80%D0%B8%20%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%20%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BD%20%D0%BD%D0%B5%D1%84%D1%82%D0%B8.pdf Открытое акционерное общество «Татнефть»]
* [http://elibrary.ru/item.asp?id=17862733 ЭЙГЕНСОН АЛЕКСАНДР ГЕНРИХОВИЧ (К 90-ЛЕТИЮ СО ДНЯ РОЖДЕНИЯ)]. ''elibrary.ru''.  ЗАО «Издательство „Нефтяное хозяйство“» (2004).
* [http://www.ngpedia.ru/pg0582132mJq6a6n0002608927/ Большая энциклопедия нефти и газа (том № 3)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231013075536/https://www.ngpedia.ru/pg0582132mJq6a6n0002608927/ |date=2023-10-13 }}. ''ngpedia.ru'' С. 251.

[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:СССР инженерҙары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:СССР нефтселәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:СССР-ҙың почётлы нефтселәре]]
[[Категория:Баҡыла тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]</text>
      <sha1>acxm6kuose8nm9kyf583wb0408tz39v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәсәнов Мөхәммәтсабир Мөхәммәтйән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144210</id>
    <revision>
      <id>1308335</id>
      <parentid>1065363</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T03:59:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7819" sha1="h8vtmr7by6zctoebd0wf954ysqonh5f" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Хәсәнов}}
'''Хәсәнов Мөхәммәтсабир Мөхәммәтйән улы''' ([[15 февраль]] [[1866 йыл]] — [[20 апрель]] [[1924 йыл]]) — дин әһеле. [[Өфө губернаһы]]нан [[Рәсәй империяһы]]ның 2-се саҡырылыш [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһы]] ағзаһы.

== Биографияһы ==
Мөхәммәтсабир Мөхәммәтйән улы Хәсәнов 1866 йылдың 15 февралендә [[Һамар губернаһы]] [[Боғорослан өйәҙе]] (хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Северный районы (Ырымбур өлкәһе)|Северный районы]]) [[Баҡай (Ырымбур өлкәһе)|Баҡай]] ауылында тыуған.

[[Бәләбәй өйәҙе]] [[Иҫке Ҡорос|Ҡорос]] ауылында мәҙрәсә тамамлай. Артабан мулла Ямалетдин бин Собханҡул әл-Ҡаҙанлы мәҙрәсәһенә уҡырға инеү өсөн [[Ырымбур губернаһы]]ның [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһына күсенә. Ямалетдин вафатынан һуң уҡыуын [[Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы|Зайнулла Рәсүлевта]] дауам итә. Ошо мәҙрәсә эргәһендәге урыҫ класын да тамамлай, был тура ла ул тейешле таныҡлыҡ алып сыға. Указлы мулла була. 1903 йылға тиклем Троицк ҡалаһында мосолман тәғлимәтенән уҡыта.

1903 йылдан — [[Өфө]]лә [[Өсөнсө йәмиғ мәсете (Өфө)|3-сө мәркәз мәсетенең]] имам-хатибы һәм ошо мәсет эргәһендәге мәҙрәсә мөҙәррисе. Өфө мосолман Хәйриә йәмғиәте ағзаһы. 1906 йылдың майынан Өфөлә «әл-Ғәләми әл-Ислами» («Мосолман донъяһы»)&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=izdaniya-na-nacionalnyh-yazykah&amp;id=4832 Издания на национальных языках // Челябинская область] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181117022249/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=izdaniya-na-nacionalnyh-yazykah&amp;id=4832 |date=2018-11-17 }}&lt;/ref&gt;дини гәзитен нәшер итеүҙә ҡатнаша. Думаға һайлауҙар осоронда М. Хәсәновтың сәйәси ҡараштары Конституцион-демократик партия һәм «Мосолман союзы» платформаһына яҡын була.

6 февраля 1907 йылдың 6 февралендә [[Өфө губернаһы]] һайлаусылар йыйылышы һайлаусыларының дөйөм составынан 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһына ағза итеп һайлана. Мосолман фракцияһы составына инә. Дума трибунаһынан Министрҙар Советы декларацияһы тураһындағы мәсьәлә буйынса сығыш яһай. Депутат булараҡ, «Дин үә магыйшат» журналы өсөн мосолман депутаттарының һәм тотош фракцияның эшмәкәрлеге тураһында мәҡәләләр яҙа.
[[Файл:Deputats_II_Duma_muslim_fraction.jpg|слева|мини|350x350пкс|Мусульманская фракция II Государственной Думы. Сидят: Ш. Кощегулов, М. Хасанов, [[Усманов Хәйрулла Абдрахман улы|Х. Усманов]], Х. Атласов, Г. Мусин; стоят: М. Махмудов, [[Тәвкилев Ҡотломөхәмәт Батыргәрәй улы|К. Тевкелев]], З. Зейналов, Г. Бадамшин.]]
Думаны таратҡандан һуң Өфөгә ҡайта һәм имам-хатиб булып эшләүен дауам итә. 1908 йылда — [[Ырымбур мосолман дини йыйылышы]]ның Өфө ҡалаһындағы органы «Мәғлүмәтт» («Известия») либерал журналы мөхәррире. Хәсәнов журнал аша гәзит уҡыусыларҙы мосолман съездарының идеялары менән таныштырып торғанға күрә, власть кәңәше буйынса редакция составынан сығарыла. Аҙағыраҡ ул мосолман дин әһелдәренең йомшағыраҡ өлөшөнә инә.

[[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|3-сө Бөтә башҡорт ҡоролтайында]] [[Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты]] составына һайлана, 1918 йылдың апрелендә уның составынан сыға&lt;ref&gt;[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/8-spisok/694-khasanov-mukhametsabir-mukhamet ''Ямаева Л. А.'' Хасанов Мухаметсабир Мухаммежанович // Башкирская энциклопедия.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003732207#page540?page=414 ''Боиович М. М.'' Члены Государственной думы (Портреты и биографии). Второй созыв. М.: Тип. Товарищества И. Д. Сытина. 1907. С. 372.]
* [http://www.tez-rus.net/ViewGood42329.html ''Усманова Д. М.'' ХАСАНОВ Мухаммедсабир Мухаммеджанович // Государственная дума Российской империи: 1906—1917. Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. Москва. РОССПЭН. 2008.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180313143825/http://www.tez-rus.net/ViewGood42329.html |date=2018-03-13 }} [http://www.tez-rus.net/ViewGood42329.html C. 657] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180313143825/http://www.tez-rus.net/ViewGood42329.html |date=2018-03-13 }}.

== Сығанаҡтар ==
* Мусульманские депутаты Государственной думы России 1906—1917 годов: Сборник документов и материалов. Уфа, 1998. С. 308—309;
* ''Усманова Д. М.'' Мусульманские представители в Российском парламенте. 1906—1917. Казань, 2005.
* Российский государственный исторический архив. Фонд 1278, Опись 1 (2-й созыв). Дело 465; Дело 555. Лист 5.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/15604-kh-s-nov-m-kh-m-tsabir-m-kh-m-tj-n-uly}} {{V|6|02|2019}}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса сәйәсмәндәр]]
[[Категория:Рәсәй империяһының икенсе саҡырылыш Дәүләт думаһы ағзалары]]
[[Категория:Өфө губернаһынан Рәсәй империяһы Дәүләт думаһы депутаттары]]
[[Категория:Северный районында (Ырымбур өлкәһе) тыуғандар]]</text>
      <sha1>h8vtmr7by6zctoebd0wf954ysqonh5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Флоренция</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147714</id>
    <revision>
      <id>1308282</id>
      <parentid>1305558</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T13:17:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Oursana</username>
        <id>9058</id>
      </contributor>
      <comment>-+Florencia 262.jpg</comment>
      <origin>1308282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44033" sha1="alrnhdieeoo8a7c2gkz429zzu5tjo56" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Флоренция''' ({{lang-it|Firenze}} {{IPA|[fiˈrɛnʦe]}}, {{lang-la|Florentia}}) — итальян [[Ҡала|ҡалаһы]], Арно йылғаһы буйында ята, элек — Флоренция республикаһының үҙәге, герцогтар Медичи һәм Итальян короллегенең баш ҡалаһы. Хәҙер [[Тоскана]] төбәгенең административ үҙәге. Халыҡ һаны — 382 347 кеше (2017)&lt;ref&gt;[http://demo.istat.it/bilmens2013gen/index.html Statistiche demografiche ISTAT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905172152/http://demo.istat.it/bilmens2013gen/index.html |date=2017-09-05 }}&lt;/ref&gt;.

Диңгеҙҙән алыҫ урынлашыуына һәм даими сәйәси сыуалыштарға ҡарамаҫтан, XIII—XVII быуаттарҙа Флоренцияның Европа һәм донъя цивилизацияһы үҫешенә индергән өлөшө ғәйәт ҙур. Ҡала донъяға [[Леонардо да Винчи]], [[Микеланджело]], Донателло, [[Никколо Макиавелли]], [[Данте Алигьери|Данте]] һәм [[Галилео Галилей|Галилей]] кеүек гиганттарҙы бирә. Урындағы диалект әҙәби итальян теленә нигеҙ итеп алына, Флоренция тәңкәһе тотош Европа өсөн эталонға әйләнә, Флоренция рәссамдары перспектива законын төҙөй, Флоренция диңгеҙсеһе Америго Веспуччиның исеме [[Америка|ике ҡитғаға]] ҡушыла, ә Флоренцияның аҡыл эйәләре [[Яңырыу|ренессанс дәүерен]] башлап ебәрә, шуға ла Флоренция ''«Яңырыу бишеге»'' исемен хаҡлы рәүештә йөрөтә.

Флоренция итальян модаһында&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Статья|заглавие=FASHION: Italy's Renaissance|ссылка=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,822094,00.html|издание=Time|год=1952-02-04|issn=0040-781X}}&lt;/ref&gt; мөһим ҡала булып тора һәм донъяның мода ҡалалары рейтингында 31-се урынға лайыҡ була&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.languagemonitor.com/fashion/top-2012-global-fashion-capital/|title=Top 2012 Global Fashion Capital – The Global Language Monitor|publisher=The Global Language Monitor|lang=en|accessdate=2016-09-19}}&lt;/ref&gt; . Бынан тыш, Флоренция — Италияның милли, иҡтисади, туристик һәм индустриаль үҙәге&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 2008 йылда ул Италияның уғата ҙур табышлы ҡалалары исемлегендә етенсе урынды биләй.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ilsole24ore.com/speciali/redditi_comuni_08/?refresh_ce=1|title=La classifica dei redditi nei comuni capoluogo di provincia: - Il Sole 24 ORE|publisher=www.ilsole24ore.com|accessdate=2016-09-19}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Географияһы ==
Хәҙер ҡала Арно йылғаһы ярҙарында ятҡан убалар тирәләй 103 кв. километрға яҡын майҙанды биләй. Флоренция өс яҡтан матур тигеҙлектәр уратып алған өлкәлә урынлашҡан.
Территоррияһы буйлап Арно, {{не переведено|есть=:it:Mugnone|надо=Муньоне|язык=ит.}}, Терцоле һәм Греве йылғалары аға.

Иоанн Креститель ҡаланың ҡурсалаусыһы тип иҫәпләнелә, [[24 июнь|24 июндә]] уға арналған байрам үткәрелә.

== Тарихы ==
Беҙҙең эраға тиклем 59--сы йылда хәҙерге Флоренция урынында Рим ветерандарының тораҡ пунктына нигеҙ һалына, уны Флоренция («сәскә атыусы») исеме менән атайҙар. Артабан ул ҡалаға әйләнә, беҙҙең эраның IV быуатында епископ резиденцияһы була. Артабан Флоренция остготтар, [[Византия империяһы|византийҙар]], лангобардтар һәм франкылар хакимлығы аҫтына эләгә. Һөҙөмтәлә халыҡ һаны күпкә кәмей.

Ҡалала яңырыу X быуатта башлана.
1116 йылда Флоренция бойондороҡһоҙ коммунаға әйләнә.
XI—XII быуатта Баптистерий
һәм Сан-Миниато сиркәүе төҙөлә.

XIII быуатта Арнольфо ди-Камбио етәкселегендә Санта Мария дель Фьоре (Флоренция Дуомоһы) төҙөлә башлай, Палаццо Веккьо ҡалҡып сыға.

XIII быуатта коммуна гвельфтар һәм гибеллиндар араһындағы низағҡа йәлеп ителә. Әммә был хәл ҡаланың сәскә атыуына ҡамасауламай. 1252 йылда Флоренция үҙенең алтын тәңкәһен әйләнешкә индерә, флорин Европала тотороҡло тәңкәләрҙең береһенә әйләнә. Ҡала иҡтисады инглиз йөнөнән туҡыма етештереүгә ҡорола. 1340-сы йылдарҙа ҡалала яҡынса 80 000 кеше йәшәй, әммә чума эпидемияһы уны ҡырҡа кәметә.

Флоренцияла тыуған [[Данте Алигьери]] үҙенең XIV быуат башында яҙған «Илаһи комедия»һында һөйләү теленә шундай дәрәжә һәм үҙенсәлек бирә, хатта һуңынан (Петрарка һәм Декамерон өлгөләре менән бер рәттән) тәүҙә әҙәби итальян теленең нигеҙенә, аҙаҡ һөйләү теленә әйләнә; шулай итеп, тоскан диалекты италиян теленең нигеҙен тәшкил итә.
[[Файл:Hanging_and_burning_of_Girolamo_Savonarola_in_Florence.jpg|слева|мини|1498 йылда Савонароланы яндырыу.]]
XIV быуат архитектурала готика стиле һәм әҙәбиәттә Джованни Боккаччоның «Декамерон»ы эгидаһы аҫтында үтә. 1348 йылдағы ҡот осҡос чума, оло фажиғәгә әйләнеп, меңәрләгән кешенең ғүмерен өҙә (&quot;Декамерон&quot;дың йөҙ [[Хикәйә|новеллаһында]] һүҙ шул афәт тураһында бара)

1434 йылда Медичи династияһы власҡа килә. Козимо Медичи аҡыллы хаким була, меценат һәм сәнғәтте, рәссамдарҙы ҡурсалаусы булараҡ дан ҡаҙана. Ул идара иткән дәүерҙә Флоренция сәнғәт баш ҡалаһына әйләнә, ә Флоренцияның күтәрелеш һәм сөскә атыу осорон уның исеме һәм олатаһының эшен дауам иткән ейәне Лоренцоның (Великолепный) исеме менән бәйләйҙәр. Козимо Италияның төрлө тарафтарынан иң яҡшы рәссамдар, скульпторҙар, архитекторҙар, яҙыусы һәм философтарҙы саҡыра. Ул ижад дәрестәрен дәртләндерә, сәнғәт мәктәптәрен, академиялар, оҫтаханалар төҙөүгә һәм уларҙы үҫтереүгә ғәйәт күп аҡса тотона. Рәхмәт йөҙөнән вариҫтары Козимо Медичины «Pater Patriae» (Ватан Атаһы) тип атай. Козимо заказдары буйынса иң яҡшы рәссамдар меңләгән шедевр яҙып ҡалдыра. Ейәне, киләсәктә Флоренцияның хакимы буласаҡ [[Лоренцо Медичи|Күркәм Лоренцо]] философ, гуманист, тәржемәсе, астролог, үҙ заманының күренекле аҡыл эйәһе булған Марсилио Фичиноны йорт уҡытыусыһы итеп тәғәйенләй. [[Яңырыу]] дәүерендә гуманистик фекер тарихында булған хәл иткес боролош тап ошо кеше исеме менән бәйле була.

1462 йылда Медичи Фичиноға Кареджилағы йортон (ере һәм ҡаралтылары менән бергә), шулай уҡ [[Платон]] һәм ҡайһы бер башҡа боронғо авторҙар әҫәрҙәренең грек телендәге ҡулъяҙмаларын бүләк итә. Шул ваҡытта Фичино тирәләй [[неоплатонизм]] идеялары янған фекерҙәштәр төркөмө — үҙенсәлекле ғалимдар берлеге хасил була, артабан ул Платон академияһы тип аталып киң танылыу ала. Академия өс тиҫтә йылдан ашыу Европаның мөһим интеллектуаль үҙәгенең береһе була. Уның составына төрлө ҡатлам һәм төрлө һөнәр кешеләре — аристократтар, дипломаттар, сауҙагәрҙәр, чиновниктар, руханиҙар, табиптар, университет профессорҙары, гуманистар, дин белгестәре, шағирҙар, рәссамдар, сәнғәт кешеләре инә. Марсилио Фичинонан тыш ул дәүерҙең күп кенә танылған кешеләре — [[Микеланджело|Микеланджело Буонаротти]], Сандро Ботичелли, Лоренцо (Күркәм) Медичи, Пико делла Мирандола, Анджело Полициано һәм башҡалар Академия ағзалары була. Диспутта ҡатнашыу. Кареджи виллаһындағы Академияла ҡатнашыусыларҙың диспуттары үтә.

Осрашыуҙарҙа ҡатнашыу өсөн һүҙгә, философияға, Хоҙайға, кешеләргә, бер-береңә ҡарата һөйөүҙең булыуы төп критерий була. Ниндәйҙер сәйер шарттар арҡаһында, бер үк ваҡытта, бер үк урында — ҙур булмаған Флоренция тигән ҡалала тыуған һәм осрашҡан был бөйөк кешеләрҙе Мөхәббәт тигән бөйөк төшөнсә берләштерә. Тирәһендәге ауылдарҙағылар менән бергә иҫәпләгәндә ул саҡта Флоренцияла утыҙ меңләп кенә кеше йәшәй, ләкин шул мәлдә ул Европа мәҙәниәтенең үҙәге, художестволы ижадтың үҙенсәлекле тупланмаһы була. Һәм Платон академияһы уның рухи үҙәгенә, артабан Яңырыуҙың да рухи үҙәгенә әйләнә. Академиянан яңы алдынғы идеялар киң донъяға сыға, университеттарға барып инә, бөтә Италия буйлап тарала, шунан инде, яңы дәүер килеүен раҫлап, бөтә Европаны ялмап ала, хәҙер беҙ уны «[[Яңырыу]]» тип атайбыҙ. Шуға ла Флоренцияны «Яңырыу бишеге», ә Марисилио Фичиноны — уның шишмә башында торған шәхес тип атайҙар. Лоренцо Медичи, Козимоның ейәне, ҡартатайының бөтә башланғыстарын да дауам итә, шулай уҡ гуманистик идеялар, философия, әҙәбиәт, фән һәм сәнғәттең үҫешен үҙ ҡурсыуына ала.

Әммә Медичиларҙың хакимлыҡ итеүе оҙаҡҡа һуҙылмай, быуат аҙағында, Лоренцо вафатынан һуң, халыҡ уларҙы ҡыуа һәм Флоренция республикаһын иғлан итә.
[[Республика]] булған осорҙа ла [[Леонардо да Винчи]], Савонарола, [[Никколо Макиавелли|Макиавелли]], [[Микеланджело]] кеүек бөйөк шәхестәр Флоренция тарихына үҙ исемдәрен яҙып ҡалдыра. [[XVI быуат|XVI быуатта Козимо]] Флоренцияға хакимлыҡ итеүен ҡайтарып ала, үҙе яңынан булдырған Тоскана бөйөк герцоглығын һиҙелерлек дәрәжәлә нығытыуға өлгәшә.

1448 йыл ҡала тарихында иң фәжиғәле йылдарҙың береһе булып ҡала. Флоренцияла чума һәм аслыҡ халыҡты ҡыра, тарихта Флоренция епискобы Изге Антониндың халыҡҡа ярҙам итергә тырышыуы билдәле, ул сиргә ҡаршы торорлоҡ һәм иммунитетты күтәрә торған дарыуҙар әҙерлергә тырыша.
[[Файл:SanMiniatoAlMonte-Cimetiere.jpg|мини|300x300пкс|Сан-Миниатое-аль-Монте зыяраты. Флоренцияның күп кенә бөйөк шәхестәре ошонда ерләнгән..]]
Рисорджиментоның милли азатлыҡ көрәше алты йылға Флоренцияны,[[Турин]]ды һәм Папа Өлкәһен һәм [[Рим]]ды берҙәм Италияға тулыһынса беркетеп, [[Италия|Италия короллегенең баш ҡалаһына]] (1865—1871 йылдар) — әйләндерә. Был осор һәм статус ҡаланың тышҡы к-ренешендә үҙ «эҙен» ҡалдыра: тарихи үҙәктең бер өлөшө («ҡаланың эсе») йәһүд геттоһы, баҙар һәм күп кенә бейек торлаҡ башнялары менән бергә емертелә.

[[Икенсе донъя һуғышы]] осорондағы бомбаға тотоуҙар ҡалаға ҙур зыян килтерә. Немец ғәскәрҙәре сигенгән саҡтарында Арно йылғаһы аша һалынған тарихи күперҙәрҙе шартлата, тик Ҡаршылыҡ хәрәкәте яугирҙары тырышлығы менән генә Понте Веккьо күпере һаҡланып ҡала.

1966 йылдың 4 ноябрендә Флоренция ҙур мәҙәни ҡазаға тарый, Арно йылғаһынан 250 000 000 кубометр күләмендәге һыу массаһы ҡала урамдарын баҫа. Ҡала үҙәге 2-3 метрлыҡ һыу аҫтында ҡала, һыу баҫыу матди зыян килтереп кенә ҡалмай (5000 ғаилә торлаҡһыҙ ҡала), 34 кешенең ғүмерен дә ҡыя, ябай иҫәпләүҙәр буйынса, 3 000 000-дан ашыу ашыу [[китап]] һәм ҡулъяҙмалар һәм 14 000 башҡа сәнғәт әҫәрҙәре зыян күрә, биналарҙың беренсе ҡатындағы ҡиммәтле фрескалар бөтөнләй юҡҡа сыға.

== Иҫтәлекле урындары ==
[[Файл:Duomo_Firenze.JPG|справа|мини|300x300пкс|Санта-Мария-дель-Фьор соборы, Дуомо]]
[[Файл:Florencia 262.jpg|справа|мини|300x300пкс|Понте Веккьо]]

=== Соборҙар, базилик, сиркәү ===
* Собор Санта-Мария-дель-Фьоре (Дуомо) (di Cattedrale Fiore Santa Maria del)
* Базилика С-Лоренцо (San Lorenzo Basilica di)
* Базилика Сан-Марко (Marco San Basilica di)
* Базилика Санта-Кроче (Croce Basilica di Santa)
* Базилика Санта-Мария-Новелла (di Basilica Santa Maria Novella)
* Базилика Санта-Тринита (di Trinita Basilica Santa)
* Сиркәү Оньиссанти (di Chiesa Ognissanti)
* Сиркәү Орсанмикеле (di Chiesa Orsanmichele)
* Сиркәү Сантиссим-Аннунциата (della Annunziata Basilica Santissima)
* Сиркәү С-Сальви
* Сиркәү Санто-Спиритый (di Basilica Santo Spirito)
* Сиркәү Чудотворец Николай һәм христос раштыуаһы (православие ҡорамдарын)

=== Музейҙар, галереялар ===
* Уффици галереяһы (Galleria Uffizi degli)
* Палаццо Питти (Palazzo Pitti) музейы
* Академия галереяһы (Galleria Accademia dell')
* Опера ди Санта Мария дель Фиоре музейы(Opera Santa Maria del Museo Fiore dell’di)
* Палаццо Барджелло, (Palazzo Bargello) милли музейы
* Флоренция университеты [[Файл:Collage_Firenze.jpg|мини|300x300пкс|Флоренция күренештәре менән коллаж]]
* Флорентия мозаикаһы музейы

=== Һарайҙар (палаццо) ===
* Палаццо Веккьо (palazzo Vecchio), һарайына уҡ Синьория ул (palazzo Signoria della)
* Палаццо Питти (palazzo Pitti)
* Палаццо Ручеллаи (palazzo Rucellai)
* [[Строцци палаццоһы|Палаццо Строцци]] (palazzo Strozzi)
* Палаццо Барджелло (palazzo Bargello)
* Медичи Палаццо-Риккарди (palazzo Medici Riccardi)

=== Майҙандар (пьяцца) ===
* Синьория майҙаны ({{Lang-it|Piazza della Signoria}})
* Республика майҙаны ({{Lang-it|Piazza della Repubblica}}) (элекке Веккьо Меркатоһүтеп [[XIX быуат]])
* Сантиссим-Аннунциата майҙаны ({{Lang-it|Piazza della Santissima Annunziata}})
* Азатлыҡ майҙанында ({{Lang-it|Piazza della Liberta}})
* Бөтә Изгеләр майҙаны ({{Lang-it|Piazza Ognissanti}})
* Изге Марк майҙаны ({{Lang-it|Piazza San Marco}})
* Изге Троица майҙаны ({{Lang-it|Piazza Santa Trinita}})

=== Күперҙәр ===
* Понттар Веккьо (Vecchio ponte)
* Понттар Санта-Тринита (ponte Santa-Trinita)

== Ҡаланың рухы ==
{| class=&quot;toccolours&quot; cellspacing=&quot;5&quot; style=&quot;clear: right; float: right; margin-left: 1em; font-size: 85%; background:#FFF8DC; color:black; width:25em; max-width: 40%;&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |
: Флоренция, һинең яғымлы ирис;
: Мин бер кем томиться өҫтәрәк
: Мөхәббәт оҙон, өмөтһөҙ,
: Кашин саңы һине көн бөтә?

: О, безнадежность иҫкә сладко:
: Глушь һәм йәшәргә хыялланам һинең;
: Боронғо һәм зной һинең наҙ китеүен.
: Үҙ күңел…

: Насип әммә беҙ айырылдыҡ,
: Аша крайы һәм алыҫ
: Ирис сниться дымный булып һине,
: Минең кеүек үҫмерҙәрҙе иртә.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; |&lt;center&gt;''Александр Блок, «Флоренция»''&lt;/center&gt;
|}

== Флоренцияла урыҫтар ==
[[Файл:Firenzi_Dostoevskiy.jpg|мини|Мемориаль таҡтаташ: Ф. М. Достоевский флоренцияла]]
Флоренцияның үҙәгендәге йорттарҙың береһендә (Питти һарайыянында) түбәндәге яҙыулы таҡта эленгән: «Был йортта [[1868 йыл|1868]]—[[1869 йыл|1869]] [[Достоевский Фёдор Михайлович|йылдарҙа Федор Михайлович Достоевский]] „Идиот“ романын тамамлаған».

Форт Бельведере урамы осонда [[Чайковский Пётр Ильич|П. И. Чайковскийҙың]] виллаһы урынлашҡан, мемориаль таҡтаға «Пиковая дама» операһын ([[1890 йыл|1890]]) һәм башҡа әҫәрҙәрен яҙыуы тураһында әйтелгән.

== Климаты ==
Флоренция климаты — Урта диңгеҙ һәм дымлы субтропик климат урталығында. Ҡыш йомшаҡ, ямғырлы, әммә ҡайһы бер йылдарҙа ярайһы уҡ һыуыҡ булып та ала. Йәй бик эҫе һәм тынсыу, апрелдең икенсе яртыһында башлана һәм октябрь аҙағына тиклем дауам итә.
{| class=&quot;wikitable&quot; id=&quot;501&quot; style=&quot;width:70%;float:none; margin:auto;&quot;
! colspan=&quot;14&quot; id=&quot;504&quot; style=&quot;background: #F2F2F2; color:#000000; text-align:center; font-size:90%;&quot; |'''Флоренция Климат (1981—2010)'''
|- style=&quot;text-align:center; background:#F2F2F2; color:#000000; font-size:90%&quot;
! id=&quot;507&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium; width:25%&quot; |Күрһәткестәре
! id=&quot;509&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Дек.
! id=&quot;511&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Два.
! id=&quot;513&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Март
! id=&quot;515&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Апра.
! id=&quot;517&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Май
! id=&quot;519&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Июнь
! id=&quot;521&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Июль
! id=&quot;523&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Авг.
! id=&quot;525&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Сена.
! id=&quot;527&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Окт.
! id=&quot;529&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Нояб.
! id=&quot;531&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Тирәсте.
! id=&quot;533&quot; style=&quot;border-left-width:medium; border-bottom-width:medium; background:#F2F2F2;&quot; |Йыл
|-
! id=&quot;536&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Абсолют максимум, [[Градус Цельсия|°C]]
! id=&quot;539&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |19
! id=&quot;541&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFC000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |23
! id=&quot;543&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |26,1
! id=&quot;545&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFA000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |28,9
! id=&quot;547&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF8000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |35
! id=&quot;549&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF7820; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |40
! id=&quot;551&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF7040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |42
! id=&quot;553&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF7040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |41,1
! id=&quot;555&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF8000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |36
! id=&quot;557&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF9000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |31,7
! id=&quot;559&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |27
! id=&quot;561&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |20,4
! id=&quot;563&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF7040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium&quot; |42
|-
! id=&quot;566&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Һауа температураһы, °C
! id=&quot;568&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |10,5
! id=&quot;570&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |12
! id=&quot;572&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |15,4
! id=&quot;574&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |19
! id=&quot;576&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFC000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |24,3
! id=&quot;578&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFA000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |28,5
! id=&quot;580&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF9000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |32,1
! id=&quot;582&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF9000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |31,9
! id=&quot;584&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |26,9
! id=&quot;586&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |21,5
! id=&quot;588&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |15,2
! id=&quot;590&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |11,2
! id=&quot;592&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |20,7
|-
! id=&quot;595&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Уртаса температура, °C
! id=&quot;597&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |6,5
! id=&quot;599&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |7,5
! id=&quot;601&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |10,8
! id=&quot;603&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |14
! id=&quot;605&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |18,9
! id=&quot;607&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFC000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |22,9
! id=&quot;609&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |25,9
! id=&quot;611&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |25,6
! id=&quot;613&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |21,1
! id=&quot;615&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |16,4
! id=&quot;617&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |10,7
! id=&quot;619&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |7,1
! id=&quot;621&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |15,6
|-
! id=&quot;624&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Ул кәм тигәндә, °C
! id=&quot;626&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |2,8
! id=&quot;628&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |3,1
! id=&quot;630&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |6,1
! id=&quot;632&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |9,1
! id=&quot;634&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |13
! id=&quot;636&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |16,3
! id=&quot;638&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |18,8
! id=&quot;640&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |18,7
! id=&quot;642&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |15
! id=&quot;644&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |11,5
! id=&quot;646&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |6,7
! id=&quot;648&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |3,5
! id=&quot;650&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |10,4
|-
! id=&quot;653&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Абсолют минимум, °C
! id=&quot;655&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;20D0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-21,4
! id=&quot;657&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFE0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-9,4
! id=&quot;659&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-7
! id=&quot;661&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFA0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-3,2
! id=&quot;663&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |2,2
! id=&quot;665&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |6
! id=&quot;667&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |10
! id=&quot;669&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |9
! id=&quot;671&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |4
! id=&quot;673&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFA0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-2,2
! id=&quot;675&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-6
! id=&quot;677&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFE0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-9
! id=&quot;679&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;20D0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |-21,4
|-
! id=&quot;682&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%; border-top-width:medium;&quot; |Яуым-төшөм нормаһы, мм
! id=&quot;685&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;90D0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |68
! id=&quot;687&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0E0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |52
! id=&quot;689&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;90D0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |60
! id=&quot;691&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;70B0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |88
! id=&quot;693&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80C0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |76
! id=&quot;695&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0E0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |57
! id=&quot;697&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |33
! id=&quot;699&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;B0F0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |47
! id=&quot;701&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80C0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |76
! id=&quot;703&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;5090FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |104
! id=&quot;705&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;3070FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |124
! id=&quot;707&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;60A0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |92
! id=&quot;709&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;6478FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium; border-top-width:medium;&quot; |876
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:88%; background: #F2F2F2; color:#000000; border-top-width:medium;&quot; |''Сығанаҡ: [http://www.pogoda.ru.net/climate2/16170.htm һауа торошо һәм Климат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104130232/http://pogoda.ru.net/climate2/16170.htm |date=2012-11-04 }}''
|}

== Демография ==
[[2004 йыл]]да Флоренцияла (Пратоны һәм ҡала сите ҡасабаларын да индереп) 957 949 кеше йәшәй. 93,3 проценты — итальяндар. Иммигранттар — 6,7 процент. 64 421 иммигранттың 27 759-ы — Европанан күскән. Уларҙың күпселеге — [[албандар]], румындар , [[немецтар]]. 10 364 кеше — төньяҡ Африканан ([[ғәрәптәр]]).

'''Халыҡтың йәш структураһы'''&lt;ref&gt;[http://demo.istat.it/pop2004/index.html Statistiche demografiche ISTAT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091105062833/http://www.demo.istat.it/pop2004/index.html |date=2009-11-05 }}&lt;/ref&gt;

* 00 — 14 (115 175) = 12,02 %
* 15 — 64 (619 961) = 64,63 %
* 65+ — (223 613) = 23,34 %

Пенсионерҙар һаны артып бара (халыҡ ҡартая).

== Туғанлашҡан ҡалалар ==
Түбәндәге ҡалалар Флоренция менән туғандаш ҡалалар&lt;ref name=&quot;twins&quot;&gt;{{Cite web|url=http://en.comune.fi.it/International_Florence/Twinned_Cities.html|title=City Partnerships|publisher=Comune di Firenze|accessdate=2012-07-24|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6E7D7unUn|archivedate=2013-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140427011723/http://en.comune.fi.it/International_Florence/Twinned_Cities.html |date=2014-04-27 }}&lt;/ref&gt;:{{Колонки|3}}
* {{Флаг Австралии}} [[Сидней]], [[Австралия]]
* {{Австрия флагы}} [[Маутхаузен (коммуна)|Маутхаузен]], [[Австрия]]
* {{Албания}} [[Тирана]], [[Албания]]
* {{Бразилия}} [[Салвадор (Баия)|Салвадор]], [[Бразилия]]
* {{Венгрия флагы}} [[Будапешт]], [[Венгрия]]
* {{Германия флагы}} [[Дрезден]], [[Германия]]
* {{Германия флагы}} [[Кассель]], [[Германия]]
* {{Израиль}} [[Назарет]], [[Израиль]]
* {{Испания}} [[Вальядолид]], [[Испания]]
* {{Иран}} [[Исфахан]], [[Иран]]
* {{Флаг|Китай}} [[Нанкин]], [[Китай]]
* {{Флаг|Китай}} [[Нинбо]], [[Китай]]
* {{Кувейт флагы}} [[Кувейт (город)|Кувейт]], [[Кувейт]]
* {{Латвия}} [[Рига]], [[Латвия]]
* {{Флаг Марокко}} [[Фес]], [[Марокко]]
* {{Мексика}} [[Пуэбла-де-Сарагоса]], [[Мексика]]
* {{Флаг Государства Палестина}} [[Вифлеем]], [[Государство Палестина]]
* {{Перу}} [[Арекипа]], [[Перу]]
* {{Польша}} [[Краков]], [[Польша]]
* {{Флаг Республики Корея}} [[Чонджу]], [[Республика Корея]]
* {{АҠШ флагы}} [[Провиденс]], [[США]]
* {{АҠШ флагы}} [[Филадельфия]], [[США]]
* {{Украина Флагы}} [[Киев]], [[Украина]]
* {{Финляндия}} [[Турку]], [[Финляндия]]
* {{Франция}} [[Канны]], [[Франция]]
* {{Франция}} [[Порто-Веккио]], [[Франция]]
* {{Франция}} [[Реймс]], [[Франция]]
* {{Флаг Швеции}} [[Мальмё]], [[Швеция]]
* {{Шотландия}} [[Эдинбург]], [[Шотландия]]
* {{Эстония флагы}} [[Таллин]], [[Эстония]]
* {{Япония флагы}} [[Гифу (город)|Гифу]], [[Япония]]
* {{Япония флагы}} [[Киото]], [[Япония]]
{{Конец кол}}

== Флоренция күренештәре ==
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;4&quot; widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;115px&quot;&gt;
Ponte santa trinita view.JPG|[[Мост Санта-Тринита|Понттар Санта-Тринита]]
Ponte alle grazie.jpg|[[Понте-алле-Грацие|Понттар-алле-Граций]]
Ponte vecchio.jpg|[[Понте Веккьо|Веккьо Понт]]
Ponte alla carraia, view.JPG|{{iw|Понте-алла-Каррайа||it|Ponte alla Carraia}}
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== Соборҙар ===
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;4&quot; widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;115px&quot;&gt;
From the campanile.jpg|Төрө менән [[Кампанила Джотто|кампанилаһын проектлаусы Джотто]]
Basilica of Santa Croce - 0972.jpg|[[Базилика Санта-Кроче|Санта-Кроче]]
Santa Maria Novella.jpg|[[Санта-Мария-Новелла]]
Потолокбаптистерия.jpg|Түбәһе [[баптистерий]]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== Һарайҙар һәм биналар ===
&lt;gallery perrow=&quot;4&quot; widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;115px&quot; style=&quot;margin:auto;&quot;&gt;
Firenze-palazzovecchio.jpg|[[Палаццо Веккьо|Веккьо Палаццо]]
Palazzo Strozzi - panoramio.jpg|[[Палаццо Строцци|Строцци Палаццо]]
Bargello.jpg|[[Барджелло]]
Palazzo Pitti nel tardo pomeriggio.jpg|[[Палаццо Питти|Питти Палаццо]]
&lt;/gallery&gt;

=== Панорамаһы ===
{{Панорама|Панорама Флоренции.jpg|1600px|Панорама Флоренции, 2011 год. Вид на город.}}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Флоренция, город}}
* ''Джованни Виллань''. [http://www.belpaese2000.narod.ru/Teca/Tre/villani/villani.htm Флоренция тарихы хроникаһына йәки яңы]. М. Фән. 1997. ({{Lang-it|Giovanni Villani, Nuova Cronica}})
* Salutati. Epistolario. F. cura A Novati di. 1 V.. Roma, 1891, p.  227
* [http://www.florentine-society.ru/Znamenitye_russkie_o_Florentsii.htm Алексей Кара-Мурза. Флоренцияла билдәле урыҫ. М., 2016]. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-98695-071-6&lt;/nowiki&gt;

== Һылтанмалар ==
* [[Файл:Commons-logo.svg|ссылка=Викисклад|16x16пкс|Логотип Викисклада]] Был [[Викисклад|Медиафайлдар Флоренция]] темаһы буйынса викиһаҡлағыста бар
* [http://en.firenze-online.com Florence Travel Guide] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(ингл.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на итальянском языке&quot;&gt;(ит.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на итальянском языке&quot;&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на немецком языке&quot;&gt;(нем.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на немецком языке&quot;&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на французском языке&quot;&gt;(франц.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на французском языке&quot;&gt;)&lt;/span&gt;
* [[Файл:Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg|ссылка=Voy:|16x16пкс|Логотип Викигида]] Путеводитель «[https://ru.wikivoyage.org/wiki/Special:Search/Флоренция Флоренция]» [[Викигид]]та
[[Категория:Тарихи дәүләттәрҙең баш ҡалалары]]
[[Категория:Флоренция]]
[[Категория:Викигидта һылтанмаһы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]
[[Категория:Италия өлкәләренең баш ҡалалары]]</text>
      <sha1>alrnhdieeoo8a7c2gkz429zzu5tjo56</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308283</id>
      <parentid>1308282</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T13:19:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Oursana</username>
        <id>9058</id>
      </contributor>
      <comment>Florence Duomo from Michelangelo hill.jpg</comment>
      <origin>1308283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44057" sha1="gfnd99m9pj6qzkkruufyifthj1fcyyc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Флоренция''' ({{lang-it|Firenze}} {{IPA|[fiˈrɛnʦe]}}, {{lang-la|Florentia}}) — итальян [[Ҡала|ҡалаһы]], Арно йылғаһы буйында ята, элек — Флоренция республикаһының үҙәге, герцогтар Медичи һәм Итальян короллегенең баш ҡалаһы. Хәҙер [[Тоскана]] төбәгенең административ үҙәге. Халыҡ һаны — 382 347 кеше (2017)&lt;ref&gt;[http://demo.istat.it/bilmens2013gen/index.html Statistiche demografiche ISTAT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905172152/http://demo.istat.it/bilmens2013gen/index.html |date=2017-09-05 }}&lt;/ref&gt;.

Диңгеҙҙән алыҫ урынлашыуына һәм даими сәйәси сыуалыштарға ҡарамаҫтан, XIII—XVII быуаттарҙа Флоренцияның Европа һәм донъя цивилизацияһы үҫешенә индергән өлөшө ғәйәт ҙур. Ҡала донъяға [[Леонардо да Винчи]], [[Микеланджело]], Донателло, [[Никколо Макиавелли]], [[Данте Алигьери|Данте]] һәм [[Галилео Галилей|Галилей]] кеүек гиганттарҙы бирә. Урындағы диалект әҙәби итальян теленә нигеҙ итеп алына, Флоренция тәңкәһе тотош Европа өсөн эталонға әйләнә, Флоренция рәссамдары перспектива законын төҙөй, Флоренция диңгеҙсеһе Америго Веспуччиның исеме [[Америка|ике ҡитғаға]] ҡушыла, ә Флоренцияның аҡыл эйәләре [[Яңырыу|ренессанс дәүерен]] башлап ебәрә, шуға ла Флоренция ''«Яңырыу бишеге»'' исемен хаҡлы рәүештә йөрөтә.

Флоренция итальян модаһында&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Статья|заглавие=FASHION: Italy's Renaissance|ссылка=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,822094,00.html|издание=Time|год=1952-02-04|issn=0040-781X}}&lt;/ref&gt; мөһим ҡала булып тора һәм донъяның мода ҡалалары рейтингында 31-се урынға лайыҡ була&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.languagemonitor.com/fashion/top-2012-global-fashion-capital/|title=Top 2012 Global Fashion Capital – The Global Language Monitor|publisher=The Global Language Monitor|lang=en|accessdate=2016-09-19}}&lt;/ref&gt; . Бынан тыш, Флоренция — Италияның милли, иҡтисади, туристик һәм индустриаль үҙәге&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 2008 йылда ул Италияның уғата ҙур табышлы ҡалалары исемлегендә етенсе урынды биләй.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ilsole24ore.com/speciali/redditi_comuni_08/?refresh_ce=1|title=La classifica dei redditi nei comuni capoluogo di provincia: - Il Sole 24 ORE|publisher=www.ilsole24ore.com|accessdate=2016-09-19}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Географияһы ==
Хәҙер ҡала Арно йылғаһы ярҙарында ятҡан убалар тирәләй 103 кв. километрға яҡын майҙанды биләй. Флоренция өс яҡтан матур тигеҙлектәр уратып алған өлкәлә урынлашҡан.
Территоррияһы буйлап Арно, {{не переведено|есть=:it:Mugnone|надо=Муньоне|язык=ит.}}, Терцоле һәм Греве йылғалары аға.

Иоанн Креститель ҡаланың ҡурсалаусыһы тип иҫәпләнелә, [[24 июнь|24 июндә]] уға арналған байрам үткәрелә.

== Тарихы ==
Беҙҙең эраға тиклем 59--сы йылда хәҙерге Флоренция урынында Рим ветерандарының тораҡ пунктына нигеҙ һалына, уны Флоренция («сәскә атыусы») исеме менән атайҙар. Артабан ул ҡалаға әйләнә, беҙҙең эраның IV быуатында епископ резиденцияһы була. Артабан Флоренция остготтар, [[Византия империяһы|византийҙар]], лангобардтар һәм франкылар хакимлығы аҫтына эләгә. Һөҙөмтәлә халыҡ һаны күпкә кәмей.

Ҡалала яңырыу X быуатта башлана.
1116 йылда Флоренция бойондороҡһоҙ коммунаға әйләнә.
XI—XII быуатта Баптистерий
һәм Сан-Миниато сиркәүе төҙөлә.

XIII быуатта Арнольфо ди-Камбио етәкселегендә Санта Мария дель Фьоре (Флоренция Дуомоһы) төҙөлә башлай, Палаццо Веккьо ҡалҡып сыға.

XIII быуатта коммуна гвельфтар һәм гибеллиндар араһындағы низағҡа йәлеп ителә. Әммә был хәл ҡаланың сәскә атыуына ҡамасауламай. 1252 йылда Флоренция үҙенең алтын тәңкәһен әйләнешкә индерә, флорин Европала тотороҡло тәңкәләрҙең береһенә әйләнә. Ҡала иҡтисады инглиз йөнөнән туҡыма етештереүгә ҡорола. 1340-сы йылдарҙа ҡалала яҡынса 80 000 кеше йәшәй, әммә чума эпидемияһы уны ҡырҡа кәметә.

Флоренцияла тыуған [[Данте Алигьери]] үҙенең XIV быуат башында яҙған «Илаһи комедия»һында һөйләү теленә шундай дәрәжә һәм үҙенсәлек бирә, хатта һуңынан (Петрарка һәм Декамерон өлгөләре менән бер рәттән) тәүҙә әҙәби итальян теленең нигеҙенә, аҙаҡ һөйләү теленә әйләнә; шулай итеп, тоскан диалекты италиян теленең нигеҙен тәшкил итә.
[[Файл:Hanging_and_burning_of_Girolamo_Savonarola_in_Florence.jpg|слева|мини|1498 йылда Савонароланы яндырыу.]]
XIV быуат архитектурала готика стиле һәм әҙәбиәттә Джованни Боккаччоның «Декамерон»ы эгидаһы аҫтында үтә. 1348 йылдағы ҡот осҡос чума, оло фажиғәгә әйләнеп, меңәрләгән кешенең ғүмерен өҙә (&quot;Декамерон&quot;дың йөҙ [[Хикәйә|новеллаһында]] һүҙ шул афәт тураһында бара)

1434 йылда Медичи династияһы власҡа килә. Козимо Медичи аҡыллы хаким була, меценат һәм сәнғәтте, рәссамдарҙы ҡурсалаусы булараҡ дан ҡаҙана. Ул идара иткән дәүерҙә Флоренция сәнғәт баш ҡалаһына әйләнә, ә Флоренцияның күтәрелеш һәм сөскә атыу осорон уның исеме һәм олатаһының эшен дауам иткән ейәне Лоренцоның (Великолепный) исеме менән бәйләйҙәр. Козимо Италияның төрлө тарафтарынан иң яҡшы рәссамдар, скульпторҙар, архитекторҙар, яҙыусы һәм философтарҙы саҡыра. Ул ижад дәрестәрен дәртләндерә, сәнғәт мәктәптәрен, академиялар, оҫтаханалар төҙөүгә һәм уларҙы үҫтереүгә ғәйәт күп аҡса тотона. Рәхмәт йөҙөнән вариҫтары Козимо Медичины «Pater Patriae» (Ватан Атаһы) тип атай. Козимо заказдары буйынса иң яҡшы рәссамдар меңләгән шедевр яҙып ҡалдыра. Ейәне, киләсәктә Флоренцияның хакимы буласаҡ [[Лоренцо Медичи|Күркәм Лоренцо]] философ, гуманист, тәржемәсе, астролог, үҙ заманының күренекле аҡыл эйәһе булған Марсилио Фичиноны йорт уҡытыусыһы итеп тәғәйенләй. [[Яңырыу]] дәүерендә гуманистик фекер тарихында булған хәл иткес боролош тап ошо кеше исеме менән бәйле була.

1462 йылда Медичи Фичиноға Кареджилағы йортон (ере һәм ҡаралтылары менән бергә), шулай уҡ [[Платон]] һәм ҡайһы бер башҡа боронғо авторҙар әҫәрҙәренең грек телендәге ҡулъяҙмаларын бүләк итә. Шул ваҡытта Фичино тирәләй [[неоплатонизм]] идеялары янған фекерҙәштәр төркөмө — үҙенсәлекле ғалимдар берлеге хасил була, артабан ул Платон академияһы тип аталып киң танылыу ала. Академия өс тиҫтә йылдан ашыу Европаның мөһим интеллектуаль үҙәгенең береһе була. Уның составына төрлө ҡатлам һәм төрлө һөнәр кешеләре — аристократтар, дипломаттар, сауҙагәрҙәр, чиновниктар, руханиҙар, табиптар, университет профессорҙары, гуманистар, дин белгестәре, шағирҙар, рәссамдар, сәнғәт кешеләре инә. Марсилио Фичинонан тыш ул дәүерҙең күп кенә танылған кешеләре — [[Микеланджело|Микеланджело Буонаротти]], Сандро Ботичелли, Лоренцо (Күркәм) Медичи, Пико делла Мирандола, Анджело Полициано һәм башҡалар Академия ағзалары була. Диспутта ҡатнашыу. Кареджи виллаһындағы Академияла ҡатнашыусыларҙың диспуттары үтә.

Осрашыуҙарҙа ҡатнашыу өсөн һүҙгә, философияға, Хоҙайға, кешеләргә, бер-береңә ҡарата һөйөүҙең булыуы төп критерий була. Ниндәйҙер сәйер шарттар арҡаһында, бер үк ваҡытта, бер үк урында — ҙур булмаған Флоренция тигән ҡалала тыуған һәм осрашҡан был бөйөк кешеләрҙе Мөхәббәт тигән бөйөк төшөнсә берләштерә. Тирәһендәге ауылдарҙағылар менән бергә иҫәпләгәндә ул саҡта Флоренцияла утыҙ меңләп кенә кеше йәшәй, ләкин шул мәлдә ул Европа мәҙәниәтенең үҙәге, художестволы ижадтың үҙенсәлекле тупланмаһы була. Һәм Платон академияһы уның рухи үҙәгенә, артабан Яңырыуҙың да рухи үҙәгенә әйләнә. Академиянан яңы алдынғы идеялар киң донъяға сыға, университеттарға барып инә, бөтә Италия буйлап тарала, шунан инде, яңы дәүер килеүен раҫлап, бөтә Европаны ялмап ала, хәҙер беҙ уны «[[Яңырыу]]» тип атайбыҙ. Шуға ла Флоренцияны «Яңырыу бишеге», ә Марисилио Фичиноны — уның шишмә башында торған шәхес тип атайҙар. Лоренцо Медичи, Козимоның ейәне, ҡартатайының бөтә башланғыстарын да дауам итә, шулай уҡ гуманистик идеялар, философия, әҙәбиәт, фән һәм сәнғәттең үҫешен үҙ ҡурсыуына ала.

Әммә Медичиларҙың хакимлыҡ итеүе оҙаҡҡа һуҙылмай, быуат аҙағында, Лоренцо вафатынан һуң, халыҡ уларҙы ҡыуа һәм Флоренция республикаһын иғлан итә.
[[Республика]] булған осорҙа ла [[Леонардо да Винчи]], Савонарола, [[Никколо Макиавелли|Макиавелли]], [[Микеланджело]] кеүек бөйөк шәхестәр Флоренция тарихына үҙ исемдәрен яҙып ҡалдыра. [[XVI быуат|XVI быуатта Козимо]] Флоренцияға хакимлыҡ итеүен ҡайтарып ала, үҙе яңынан булдырған Тоскана бөйөк герцоглығын һиҙелерлек дәрәжәлә нығытыуға өлгәшә.

1448 йыл ҡала тарихында иң фәжиғәле йылдарҙың береһе булып ҡала. Флоренцияла чума һәм аслыҡ халыҡты ҡыра, тарихта Флоренция епискобы Изге Антониндың халыҡҡа ярҙам итергә тырышыуы билдәле, ул сиргә ҡаршы торорлоҡ һәм иммунитетты күтәрә торған дарыуҙар әҙерлергә тырыша.
[[Файл:SanMiniatoAlMonte-Cimetiere.jpg|мини|300x300пкс|Сан-Миниатое-аль-Монте зыяраты. Флоренцияның күп кенә бөйөк шәхестәре ошонда ерләнгән..]]
Рисорджиментоның милли азатлыҡ көрәше алты йылға Флоренцияны,[[Турин]]ды һәм Папа Өлкәһен һәм [[Рим]]ды берҙәм Италияға тулыһынса беркетеп, [[Италия|Италия короллегенең баш ҡалаһына]] (1865—1871 йылдар) — әйләндерә. Был осор һәм статус ҡаланың тышҡы к-ренешендә үҙ «эҙен» ҡалдыра: тарихи үҙәктең бер өлөшө («ҡаланың эсе») йәһүд геттоһы, баҙар һәм күп кенә бейек торлаҡ башнялары менән бергә емертелә.

[[Икенсе донъя һуғышы]] осорондағы бомбаға тотоуҙар ҡалаға ҙур зыян килтерә. Немец ғәскәрҙәре сигенгән саҡтарында Арно йылғаһы аша һалынған тарихи күперҙәрҙе шартлата, тик Ҡаршылыҡ хәрәкәте яугирҙары тырышлығы менән генә Понте Веккьо күпере һаҡланып ҡала.

1966 йылдың 4 ноябрендә Флоренция ҙур мәҙәни ҡазаға тарый, Арно йылғаһынан 250 000 000 кубометр күләмендәге һыу массаһы ҡала урамдарын баҫа. Ҡала үҙәге 2-3 метрлыҡ һыу аҫтында ҡала, һыу баҫыу матди зыян килтереп кенә ҡалмай (5000 ғаилә торлаҡһыҙ ҡала), 34 кешенең ғүмерен дә ҡыя, ябай иҫәпләүҙәр буйынса, 3 000 000-дан ашыу ашыу [[китап]] һәм ҡулъяҙмалар һәм 14 000 башҡа сәнғәт әҫәрҙәре зыян күрә, биналарҙың беренсе ҡатындағы ҡиммәтле фрескалар бөтөнләй юҡҡа сыға.

== Иҫтәлекле урындары ==
[[Файл:Florence Duomo from Michelangelo hill.jpg|справа|мини|300x300пкс|Санта-Мария-дель-Фьор соборы, Дуомо]]
[[Файл:Florencia 262.jpg|справа|мини|300x300пкс|Понте Веккьо]]

=== Соборҙар, базилик, сиркәү ===
* Собор Санта-Мария-дель-Фьоре (Дуомо) (di Cattedrale Fiore Santa Maria del)
* Базилика С-Лоренцо (San Lorenzo Basilica di)
* Базилика Сан-Марко (Marco San Basilica di)
* Базилика Санта-Кроче (Croce Basilica di Santa)
* Базилика Санта-Мария-Новелла (di Basilica Santa Maria Novella)
* Базилика Санта-Тринита (di Trinita Basilica Santa)
* Сиркәү Оньиссанти (di Chiesa Ognissanti)
* Сиркәү Орсанмикеле (di Chiesa Orsanmichele)
* Сиркәү Сантиссим-Аннунциата (della Annunziata Basilica Santissima)
* Сиркәү С-Сальви
* Сиркәү Санто-Спиритый (di Basilica Santo Spirito)
* Сиркәү Чудотворец Николай һәм христос раштыуаһы (православие ҡорамдарын)

=== Музейҙар, галереялар ===
* Уффици галереяһы (Galleria Uffizi degli)
* Палаццо Питти (Palazzo Pitti) музейы
* Академия галереяһы (Galleria Accademia dell')
* Опера ди Санта Мария дель Фиоре музейы(Opera Santa Maria del Museo Fiore dell’di)
* Палаццо Барджелло, (Palazzo Bargello) милли музейы
* Флоренция университеты [[Файл:Collage_Firenze.jpg|мини|300x300пкс|Флоренция күренештәре менән коллаж]]
* Флорентия мозаикаһы музейы

=== Һарайҙар (палаццо) ===
* Палаццо Веккьо (palazzo Vecchio), һарайына уҡ Синьория ул (palazzo Signoria della)
* Палаццо Питти (palazzo Pitti)
* Палаццо Ручеллаи (palazzo Rucellai)
* [[Строцци палаццоһы|Палаццо Строцци]] (palazzo Strozzi)
* Палаццо Барджелло (palazzo Bargello)
* Медичи Палаццо-Риккарди (palazzo Medici Riccardi)

=== Майҙандар (пьяцца) ===
* Синьория майҙаны ({{Lang-it|Piazza della Signoria}})
* Республика майҙаны ({{Lang-it|Piazza della Repubblica}}) (элекке Веккьо Меркатоһүтеп [[XIX быуат]])
* Сантиссим-Аннунциата майҙаны ({{Lang-it|Piazza della Santissima Annunziata}})
* Азатлыҡ майҙанында ({{Lang-it|Piazza della Liberta}})
* Бөтә Изгеләр майҙаны ({{Lang-it|Piazza Ognissanti}})
* Изге Марк майҙаны ({{Lang-it|Piazza San Marco}})
* Изге Троица майҙаны ({{Lang-it|Piazza Santa Trinita}})

=== Күперҙәр ===
* Понттар Веккьо (Vecchio ponte)
* Понттар Санта-Тринита (ponte Santa-Trinita)

== Ҡаланың рухы ==
{| class=&quot;toccolours&quot; cellspacing=&quot;5&quot; style=&quot;clear: right; float: right; margin-left: 1em; font-size: 85%; background:#FFF8DC; color:black; width:25em; max-width: 40%;&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |
: Флоренция, һинең яғымлы ирис;
: Мин бер кем томиться өҫтәрәк
: Мөхәббәт оҙон, өмөтһөҙ,
: Кашин саңы һине көн бөтә?

: О, безнадежность иҫкә сладко:
: Глушь һәм йәшәргә хыялланам һинең;
: Боронғо һәм зной һинең наҙ китеүен.
: Үҙ күңел…

: Насип әммә беҙ айырылдыҡ,
: Аша крайы һәм алыҫ
: Ирис сниться дымный булып һине,
: Минең кеүек үҫмерҙәрҙе иртә.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; |&lt;center&gt;''Александр Блок, «Флоренция»''&lt;/center&gt;
|}

== Флоренцияла урыҫтар ==
[[Файл:Firenzi_Dostoevskiy.jpg|мини|Мемориаль таҡтаташ: Ф. М. Достоевский флоренцияла]]
Флоренцияның үҙәгендәге йорттарҙың береһендә (Питти һарайыянында) түбәндәге яҙыулы таҡта эленгән: «Был йортта [[1868 йыл|1868]]—[[1869 йыл|1869]] [[Достоевский Фёдор Михайлович|йылдарҙа Федор Михайлович Достоевский]] „Идиот“ романын тамамлаған».

Форт Бельведере урамы осонда [[Чайковский Пётр Ильич|П. И. Чайковскийҙың]] виллаһы урынлашҡан, мемориаль таҡтаға «Пиковая дама» операһын ([[1890 йыл|1890]]) һәм башҡа әҫәрҙәрен яҙыуы тураһында әйтелгән.

== Климаты ==
Флоренция климаты — Урта диңгеҙ һәм дымлы субтропик климат урталығында. Ҡыш йомшаҡ, ямғырлы, әммә ҡайһы бер йылдарҙа ярайһы уҡ һыуыҡ булып та ала. Йәй бик эҫе һәм тынсыу, апрелдең икенсе яртыһында башлана һәм октябрь аҙағына тиклем дауам итә.
{| class=&quot;wikitable&quot; id=&quot;501&quot; style=&quot;width:70%;float:none; margin:auto;&quot;
! colspan=&quot;14&quot; id=&quot;504&quot; style=&quot;background: #F2F2F2; color:#000000; text-align:center; font-size:90%;&quot; |'''Флоренция Климат (1981—2010)'''
|- style=&quot;text-align:center; background:#F2F2F2; color:#000000; font-size:90%&quot;
! id=&quot;507&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium; width:25%&quot; |Күрһәткестәре
! id=&quot;509&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Дек.
! id=&quot;511&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Два.
! id=&quot;513&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Март
! id=&quot;515&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Апра.
! id=&quot;517&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Май
! id=&quot;519&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Июнь
! id=&quot;521&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Июль
! id=&quot;523&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Авг.
! id=&quot;525&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Сена.
! id=&quot;527&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Окт.
! id=&quot;529&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Нояб.
! id=&quot;531&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Тирәсте.
! id=&quot;533&quot; style=&quot;border-left-width:medium; border-bottom-width:medium; background:#F2F2F2;&quot; |Йыл
|-
! id=&quot;536&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Абсолют максимум, [[Градус Цельсия|°C]]
! id=&quot;539&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |19
! id=&quot;541&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFC000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |23
! id=&quot;543&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |26,1
! id=&quot;545&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFA000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |28,9
! id=&quot;547&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF8000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |35
! id=&quot;549&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF7820; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |40
! id=&quot;551&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF7040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |42
! id=&quot;553&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF7040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |41,1
! id=&quot;555&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF8000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |36
! id=&quot;557&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF9000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |31,7
! id=&quot;559&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |27
! id=&quot;561&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |20,4
! id=&quot;563&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF7040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium&quot; |42
|-
! id=&quot;566&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Һауа температураһы, °C
! id=&quot;568&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |10,5
! id=&quot;570&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |12
! id=&quot;572&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |15,4
! id=&quot;574&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |19
! id=&quot;576&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFC000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |24,3
! id=&quot;578&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFA000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |28,5
! id=&quot;580&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF9000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |32,1
! id=&quot;582&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF9000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |31,9
! id=&quot;584&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |26,9
! id=&quot;586&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |21,5
! id=&quot;588&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |15,2
! id=&quot;590&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |11,2
! id=&quot;592&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |20,7
|-
! id=&quot;595&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Уртаса температура, °C
! id=&quot;597&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |6,5
! id=&quot;599&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |7,5
! id=&quot;601&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |10,8
! id=&quot;603&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |14
! id=&quot;605&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |18,9
! id=&quot;607&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFC000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |22,9
! id=&quot;609&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |25,9
! id=&quot;611&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |25,6
! id=&quot;613&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |21,1
! id=&quot;615&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |16,4
! id=&quot;617&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |10,7
! id=&quot;619&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |7,1
! id=&quot;621&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |15,6
|-
! id=&quot;624&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Ул кәм тигәндә, °C
! id=&quot;626&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |2,8
! id=&quot;628&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |3,1
! id=&quot;630&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |6,1
! id=&quot;632&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |9,1
! id=&quot;634&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |13
! id=&quot;636&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |16,3
! id=&quot;638&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |18,8
! id=&quot;640&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |18,7
! id=&quot;642&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |15
! id=&quot;644&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |11,5
! id=&quot;646&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |6,7
! id=&quot;648&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |3,5
! id=&quot;650&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |10,4
|-
! id=&quot;653&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Абсолют минимум, °C
! id=&quot;655&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;20D0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-21,4
! id=&quot;657&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFE0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-9,4
! id=&quot;659&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-7
! id=&quot;661&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFA0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-3,2
! id=&quot;663&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |2,2
! id=&quot;665&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |6
! id=&quot;667&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |10
! id=&quot;669&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |9
! id=&quot;671&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |4
! id=&quot;673&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFA0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-2,2
! id=&quot;675&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-6
! id=&quot;677&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFE0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-9
! id=&quot;679&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;20D0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |-21,4
|-
! id=&quot;682&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%; border-top-width:medium;&quot; |Яуым-төшөм нормаһы, мм
! id=&quot;685&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;90D0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |68
! id=&quot;687&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0E0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |52
! id=&quot;689&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;90D0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |60
! id=&quot;691&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;70B0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |88
! id=&quot;693&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80C0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |76
! id=&quot;695&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0E0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |57
! id=&quot;697&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |33
! id=&quot;699&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;B0F0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |47
! id=&quot;701&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80C0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |76
! id=&quot;703&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;5090FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |104
! id=&quot;705&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;3070FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |124
! id=&quot;707&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;60A0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |92
! id=&quot;709&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;6478FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium; border-top-width:medium;&quot; |876
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:88%; background: #F2F2F2; color:#000000; border-top-width:medium;&quot; |''Сығанаҡ: [http://www.pogoda.ru.net/climate2/16170.htm һауа торошо һәм Климат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104130232/http://pogoda.ru.net/climate2/16170.htm |date=2012-11-04 }}''
|}

== Демография ==
[[2004 йыл]]да Флоренцияла (Пратоны һәм ҡала сите ҡасабаларын да индереп) 957 949 кеше йәшәй. 93,3 проценты — итальяндар. Иммигранттар — 6,7 процент. 64 421 иммигранттың 27 759-ы — Европанан күскән. Уларҙың күпселеге — [[албандар]], румындар , [[немецтар]]. 10 364 кеше — төньяҡ Африканан ([[ғәрәптәр]]).

'''Халыҡтың йәш структураһы'''&lt;ref&gt;[http://demo.istat.it/pop2004/index.html Statistiche demografiche ISTAT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091105062833/http://www.demo.istat.it/pop2004/index.html |date=2009-11-05 }}&lt;/ref&gt;

* 00 — 14 (115 175) = 12,02 %
* 15 — 64 (619 961) = 64,63 %
* 65+ — (223 613) = 23,34 %

Пенсионерҙар һаны артып бара (халыҡ ҡартая).

== Туғанлашҡан ҡалалар ==
Түбәндәге ҡалалар Флоренция менән туғандаш ҡалалар&lt;ref name=&quot;twins&quot;&gt;{{Cite web|url=http://en.comune.fi.it/International_Florence/Twinned_Cities.html|title=City Partnerships|publisher=Comune di Firenze|accessdate=2012-07-24|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6E7D7unUn|archivedate=2013-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140427011723/http://en.comune.fi.it/International_Florence/Twinned_Cities.html |date=2014-04-27 }}&lt;/ref&gt;:{{Колонки|3}}
* {{Флаг Австралии}} [[Сидней]], [[Австралия]]
* {{Австрия флагы}} [[Маутхаузен (коммуна)|Маутхаузен]], [[Австрия]]
* {{Албания}} [[Тирана]], [[Албания]]
* {{Бразилия}} [[Салвадор (Баия)|Салвадор]], [[Бразилия]]
* {{Венгрия флагы}} [[Будапешт]], [[Венгрия]]
* {{Германия флагы}} [[Дрезден]], [[Германия]]
* {{Германия флагы}} [[Кассель]], [[Германия]]
* {{Израиль}} [[Назарет]], [[Израиль]]
* {{Испания}} [[Вальядолид]], [[Испания]]
* {{Иран}} [[Исфахан]], [[Иран]]
* {{Флаг|Китай}} [[Нанкин]], [[Китай]]
* {{Флаг|Китай}} [[Нинбо]], [[Китай]]
* {{Кувейт флагы}} [[Кувейт (город)|Кувейт]], [[Кувейт]]
* {{Латвия}} [[Рига]], [[Латвия]]
* {{Флаг Марокко}} [[Фес]], [[Марокко]]
* {{Мексика}} [[Пуэбла-де-Сарагоса]], [[Мексика]]
* {{Флаг Государства Палестина}} [[Вифлеем]], [[Государство Палестина]]
* {{Перу}} [[Арекипа]], [[Перу]]
* {{Польша}} [[Краков]], [[Польша]]
* {{Флаг Республики Корея}} [[Чонджу]], [[Республика Корея]]
* {{АҠШ флагы}} [[Провиденс]], [[США]]
* {{АҠШ флагы}} [[Филадельфия]], [[США]]
* {{Украина Флагы}} [[Киев]], [[Украина]]
* {{Финляндия}} [[Турку]], [[Финляндия]]
* {{Франция}} [[Канны]], [[Франция]]
* {{Франция}} [[Порто-Веккио]], [[Франция]]
* {{Франция}} [[Реймс]], [[Франция]]
* {{Флаг Швеции}} [[Мальмё]], [[Швеция]]
* {{Шотландия}} [[Эдинбург]], [[Шотландия]]
* {{Эстония флагы}} [[Таллин]], [[Эстония]]
* {{Япония флагы}} [[Гифу (город)|Гифу]], [[Япония]]
* {{Япония флагы}} [[Киото]], [[Япония]]
{{Конец кол}}

== Флоренция күренештәре ==
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;4&quot; widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;115px&quot;&gt;
Ponte santa trinita view.JPG|[[Мост Санта-Тринита|Понттар Санта-Тринита]]
Ponte alle grazie.jpg|[[Понте-алле-Грацие|Понттар-алле-Граций]]
Ponte vecchio.jpg|[[Понте Веккьо|Веккьо Понт]]
Ponte alla carraia, view.JPG|{{iw|Понте-алла-Каррайа||it|Ponte alla Carraia}}
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== Соборҙар ===
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;4&quot; widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;115px&quot;&gt;
From the campanile.jpg|Төрө менән [[Кампанила Джотто|кампанилаһын проектлаусы Джотто]]
Basilica of Santa Croce - 0972.jpg|[[Базилика Санта-Кроче|Санта-Кроче]]
Santa Maria Novella.jpg|[[Санта-Мария-Новелла]]
Потолокбаптистерия.jpg|Түбәһе [[баптистерий]]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== Һарайҙар һәм биналар ===
&lt;gallery perrow=&quot;4&quot; widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;115px&quot; style=&quot;margin:auto;&quot;&gt;
Firenze-palazzovecchio.jpg|[[Палаццо Веккьо|Веккьо Палаццо]]
Palazzo Strozzi - panoramio.jpg|[[Палаццо Строцци|Строцци Палаццо]]
Bargello.jpg|[[Барджелло]]
Palazzo Pitti nel tardo pomeriggio.jpg|[[Палаццо Питти|Питти Палаццо]]
&lt;/gallery&gt;

=== Панорамаһы ===
{{Панорама|Панорама Флоренции.jpg|1600px|Панорама Флоренции, 2011 год. Вид на город.}}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Флоренция, город}}
* ''Джованни Виллань''. [http://www.belpaese2000.narod.ru/Teca/Tre/villani/villani.htm Флоренция тарихы хроникаһына йәки яңы]. М. Фән. 1997. ({{Lang-it|Giovanni Villani, Nuova Cronica}})
* Salutati. Epistolario. F. cura A Novati di. 1 V.. Roma, 1891, p.  227
* [http://www.florentine-society.ru/Znamenitye_russkie_o_Florentsii.htm Алексей Кара-Мурза. Флоренцияла билдәле урыҫ. М., 2016]. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-98695-071-6&lt;/nowiki&gt;

== Һылтанмалар ==
* [[Файл:Commons-logo.svg|ссылка=Викисклад|16x16пкс|Логотип Викисклада]] Был [[Викисклад|Медиафайлдар Флоренция]] темаһы буйынса викиһаҡлағыста бар
* [http://en.firenze-online.com Florence Travel Guide] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(ингл.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на итальянском языке&quot;&gt;(ит.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на итальянском языке&quot;&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на немецком языке&quot;&gt;(нем.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на немецком языке&quot;&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на французском языке&quot;&gt;(франц.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на французском языке&quot;&gt;)&lt;/span&gt;
* [[Файл:Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg|ссылка=Voy:|16x16пкс|Логотип Викигида]] Путеводитель «[https://ru.wikivoyage.org/wiki/Special:Search/Флоренция Флоренция]» [[Викигид]]та
[[Категория:Тарихи дәүләттәрҙең баш ҡалалары]]
[[Категория:Флоренция]]
[[Категория:Викигидта һылтанмаһы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]
[[Категория:Италия өлкәләренең баш ҡалалары]]</text>
      <sha1>gfnd99m9pj6qzkkruufyifthj1fcyyc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1308284</id>
      <parentid>1308283</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T13:21:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Oursana</username>
        <id>9058</id>
      </contributor>
      <comment>/* Флоренция күренештәре */ -+&quot;Ein Meisterwerk mittelalterlicher Ingenieurskunst. 02.jpg</comment>
      <origin>1308284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44098" sha1="nc9nsdga6zfu2t9fqabdj9r5cs7ekzp" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Флоренция''' ({{lang-it|Firenze}} {{IPA|[fiˈrɛnʦe]}}, {{lang-la|Florentia}}) — итальян [[Ҡала|ҡалаһы]], Арно йылғаһы буйында ята, элек — Флоренция республикаһының үҙәге, герцогтар Медичи һәм Итальян короллегенең баш ҡалаһы. Хәҙер [[Тоскана]] төбәгенең административ үҙәге. Халыҡ һаны — 382 347 кеше (2017)&lt;ref&gt;[http://demo.istat.it/bilmens2013gen/index.html Statistiche demografiche ISTAT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905172152/http://demo.istat.it/bilmens2013gen/index.html |date=2017-09-05 }}&lt;/ref&gt;.

Диңгеҙҙән алыҫ урынлашыуына һәм даими сәйәси сыуалыштарға ҡарамаҫтан, XIII—XVII быуаттарҙа Флоренцияның Европа һәм донъя цивилизацияһы үҫешенә индергән өлөшө ғәйәт ҙур. Ҡала донъяға [[Леонардо да Винчи]], [[Микеланджело]], Донателло, [[Никколо Макиавелли]], [[Данте Алигьери|Данте]] һәм [[Галилео Галилей|Галилей]] кеүек гиганттарҙы бирә. Урындағы диалект әҙәби итальян теленә нигеҙ итеп алына, Флоренция тәңкәһе тотош Европа өсөн эталонға әйләнә, Флоренция рәссамдары перспектива законын төҙөй, Флоренция диңгеҙсеһе Америго Веспуччиның исеме [[Америка|ике ҡитғаға]] ҡушыла, ә Флоренцияның аҡыл эйәләре [[Яңырыу|ренессанс дәүерен]] башлап ебәрә, шуға ла Флоренция ''«Яңырыу бишеге»'' исемен хаҡлы рәүештә йөрөтә.

Флоренция итальян модаһында&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Статья|заглавие=FASHION: Italy's Renaissance|ссылка=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,822094,00.html|издание=Time|год=1952-02-04|issn=0040-781X}}&lt;/ref&gt; мөһим ҡала булып тора һәм донъяның мода ҡалалары рейтингында 31-се урынға лайыҡ була&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.languagemonitor.com/fashion/top-2012-global-fashion-capital/|title=Top 2012 Global Fashion Capital – The Global Language Monitor|publisher=The Global Language Monitor|lang=en|accessdate=2016-09-19}}&lt;/ref&gt; . Бынан тыш, Флоренция — Италияның милли, иҡтисади, туристик һәм индустриаль үҙәге&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 2008 йылда ул Италияның уғата ҙур табышлы ҡалалары исемлегендә етенсе урынды биләй.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ilsole24ore.com/speciali/redditi_comuni_08/?refresh_ce=1|title=La classifica dei redditi nei comuni capoluogo di provincia: - Il Sole 24 ORE|publisher=www.ilsole24ore.com|accessdate=2016-09-19}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Географияһы ==
Хәҙер ҡала Арно йылғаһы ярҙарында ятҡан убалар тирәләй 103 кв. километрға яҡын майҙанды биләй. Флоренция өс яҡтан матур тигеҙлектәр уратып алған өлкәлә урынлашҡан.
Территоррияһы буйлап Арно, {{не переведено|есть=:it:Mugnone|надо=Муньоне|язык=ит.}}, Терцоле һәм Греве йылғалары аға.

Иоанн Креститель ҡаланың ҡурсалаусыһы тип иҫәпләнелә, [[24 июнь|24 июндә]] уға арналған байрам үткәрелә.

== Тарихы ==
Беҙҙең эраға тиклем 59--сы йылда хәҙерге Флоренция урынында Рим ветерандарының тораҡ пунктына нигеҙ һалына, уны Флоренция («сәскә атыусы») исеме менән атайҙар. Артабан ул ҡалаға әйләнә, беҙҙең эраның IV быуатында епископ резиденцияһы була. Артабан Флоренция остготтар, [[Византия империяһы|византийҙар]], лангобардтар һәм франкылар хакимлығы аҫтына эләгә. Һөҙөмтәлә халыҡ һаны күпкә кәмей.

Ҡалала яңырыу X быуатта башлана.
1116 йылда Флоренция бойондороҡһоҙ коммунаға әйләнә.
XI—XII быуатта Баптистерий
һәм Сан-Миниато сиркәүе төҙөлә.

XIII быуатта Арнольфо ди-Камбио етәкселегендә Санта Мария дель Фьоре (Флоренция Дуомоһы) төҙөлә башлай, Палаццо Веккьо ҡалҡып сыға.

XIII быуатта коммуна гвельфтар һәм гибеллиндар араһындағы низағҡа йәлеп ителә. Әммә был хәл ҡаланың сәскә атыуына ҡамасауламай. 1252 йылда Флоренция үҙенең алтын тәңкәһен әйләнешкә индерә, флорин Европала тотороҡло тәңкәләрҙең береһенә әйләнә. Ҡала иҡтисады инглиз йөнөнән туҡыма етештереүгә ҡорола. 1340-сы йылдарҙа ҡалала яҡынса 80 000 кеше йәшәй, әммә чума эпидемияһы уны ҡырҡа кәметә.

Флоренцияла тыуған [[Данте Алигьери]] үҙенең XIV быуат башында яҙған «Илаһи комедия»һында һөйләү теленә шундай дәрәжә һәм үҙенсәлек бирә, хатта һуңынан (Петрарка һәм Декамерон өлгөләре менән бер рәттән) тәүҙә әҙәби итальян теленең нигеҙенә, аҙаҡ һөйләү теленә әйләнә; шулай итеп, тоскан диалекты италиян теленең нигеҙен тәшкил итә.
[[Файл:Hanging_and_burning_of_Girolamo_Savonarola_in_Florence.jpg|слева|мини|1498 йылда Савонароланы яндырыу.]]
XIV быуат архитектурала готика стиле һәм әҙәбиәттә Джованни Боккаччоның «Декамерон»ы эгидаһы аҫтында үтә. 1348 йылдағы ҡот осҡос чума, оло фажиғәгә әйләнеп, меңәрләгән кешенең ғүмерен өҙә (&quot;Декамерон&quot;дың йөҙ [[Хикәйә|новеллаһында]] һүҙ шул афәт тураһында бара)

1434 йылда Медичи династияһы власҡа килә. Козимо Медичи аҡыллы хаким була, меценат һәм сәнғәтте, рәссамдарҙы ҡурсалаусы булараҡ дан ҡаҙана. Ул идара иткән дәүерҙә Флоренция сәнғәт баш ҡалаһына әйләнә, ә Флоренцияның күтәрелеш һәм сөскә атыу осорон уның исеме һәм олатаһының эшен дауам иткән ейәне Лоренцоның (Великолепный) исеме менән бәйләйҙәр. Козимо Италияның төрлө тарафтарынан иң яҡшы рәссамдар, скульпторҙар, архитекторҙар, яҙыусы һәм философтарҙы саҡыра. Ул ижад дәрестәрен дәртләндерә, сәнғәт мәктәптәрен, академиялар, оҫтаханалар төҙөүгә һәм уларҙы үҫтереүгә ғәйәт күп аҡса тотона. Рәхмәт йөҙөнән вариҫтары Козимо Медичины «Pater Patriae» (Ватан Атаһы) тип атай. Козимо заказдары буйынса иң яҡшы рәссамдар меңләгән шедевр яҙып ҡалдыра. Ейәне, киләсәктә Флоренцияның хакимы буласаҡ [[Лоренцо Медичи|Күркәм Лоренцо]] философ, гуманист, тәржемәсе, астролог, үҙ заманының күренекле аҡыл эйәһе булған Марсилио Фичиноны йорт уҡытыусыһы итеп тәғәйенләй. [[Яңырыу]] дәүерендә гуманистик фекер тарихында булған хәл иткес боролош тап ошо кеше исеме менән бәйле була.

1462 йылда Медичи Фичиноға Кареджилағы йортон (ере һәм ҡаралтылары менән бергә), шулай уҡ [[Платон]] һәм ҡайһы бер башҡа боронғо авторҙар әҫәрҙәренең грек телендәге ҡулъяҙмаларын бүләк итә. Шул ваҡытта Фичино тирәләй [[неоплатонизм]] идеялары янған фекерҙәштәр төркөмө — үҙенсәлекле ғалимдар берлеге хасил була, артабан ул Платон академияһы тип аталып киң танылыу ала. Академия өс тиҫтә йылдан ашыу Европаның мөһим интеллектуаль үҙәгенең береһе була. Уның составына төрлө ҡатлам һәм төрлө һөнәр кешеләре — аристократтар, дипломаттар, сауҙагәрҙәр, чиновниктар, руханиҙар, табиптар, университет профессорҙары, гуманистар, дин белгестәре, шағирҙар, рәссамдар, сәнғәт кешеләре инә. Марсилио Фичинонан тыш ул дәүерҙең күп кенә танылған кешеләре — [[Микеланджело|Микеланджело Буонаротти]], Сандро Ботичелли, Лоренцо (Күркәм) Медичи, Пико делла Мирандола, Анджело Полициано һәм башҡалар Академия ағзалары була. Диспутта ҡатнашыу. Кареджи виллаһындағы Академияла ҡатнашыусыларҙың диспуттары үтә.

Осрашыуҙарҙа ҡатнашыу өсөн һүҙгә, философияға, Хоҙайға, кешеләргә, бер-береңә ҡарата һөйөүҙең булыуы төп критерий була. Ниндәйҙер сәйер шарттар арҡаһында, бер үк ваҡытта, бер үк урында — ҙур булмаған Флоренция тигән ҡалала тыуған һәм осрашҡан был бөйөк кешеләрҙе Мөхәббәт тигән бөйөк төшөнсә берләштерә. Тирәһендәге ауылдарҙағылар менән бергә иҫәпләгәндә ул саҡта Флоренцияла утыҙ меңләп кенә кеше йәшәй, ләкин шул мәлдә ул Европа мәҙәниәтенең үҙәге, художестволы ижадтың үҙенсәлекле тупланмаһы була. Һәм Платон академияһы уның рухи үҙәгенә, артабан Яңырыуҙың да рухи үҙәгенә әйләнә. Академиянан яңы алдынғы идеялар киң донъяға сыға, университеттарға барып инә, бөтә Италия буйлап тарала, шунан инде, яңы дәүер килеүен раҫлап, бөтә Европаны ялмап ала, хәҙер беҙ уны «[[Яңырыу]]» тип атайбыҙ. Шуға ла Флоренцияны «Яңырыу бишеге», ә Марисилио Фичиноны — уның шишмә башында торған шәхес тип атайҙар. Лоренцо Медичи, Козимоның ейәне, ҡартатайының бөтә башланғыстарын да дауам итә, шулай уҡ гуманистик идеялар, философия, әҙәбиәт, фән һәм сәнғәттең үҫешен үҙ ҡурсыуына ала.

Әммә Медичиларҙың хакимлыҡ итеүе оҙаҡҡа һуҙылмай, быуат аҙағында, Лоренцо вафатынан һуң, халыҡ уларҙы ҡыуа һәм Флоренция республикаһын иғлан итә.
[[Республика]] булған осорҙа ла [[Леонардо да Винчи]], Савонарола, [[Никколо Макиавелли|Макиавелли]], [[Микеланджело]] кеүек бөйөк шәхестәр Флоренция тарихына үҙ исемдәрен яҙып ҡалдыра. [[XVI быуат|XVI быуатта Козимо]] Флоренцияға хакимлыҡ итеүен ҡайтарып ала, үҙе яңынан булдырған Тоскана бөйөк герцоглығын һиҙелерлек дәрәжәлә нығытыуға өлгәшә.

1448 йыл ҡала тарихында иң фәжиғәле йылдарҙың береһе булып ҡала. Флоренцияла чума һәм аслыҡ халыҡты ҡыра, тарихта Флоренция епискобы Изге Антониндың халыҡҡа ярҙам итергә тырышыуы билдәле, ул сиргә ҡаршы торорлоҡ һәм иммунитетты күтәрә торған дарыуҙар әҙерлергә тырыша.
[[Файл:SanMiniatoAlMonte-Cimetiere.jpg|мини|300x300пкс|Сан-Миниатое-аль-Монте зыяраты. Флоренцияның күп кенә бөйөк шәхестәре ошонда ерләнгән..]]
Рисорджиментоның милли азатлыҡ көрәше алты йылға Флоренцияны,[[Турин]]ды һәм Папа Өлкәһен һәм [[Рим]]ды берҙәм Италияға тулыһынса беркетеп, [[Италия|Италия короллегенең баш ҡалаһына]] (1865—1871 йылдар) — әйләндерә. Был осор һәм статус ҡаланың тышҡы к-ренешендә үҙ «эҙен» ҡалдыра: тарихи үҙәктең бер өлөшө («ҡаланың эсе») йәһүд геттоһы, баҙар һәм күп кенә бейек торлаҡ башнялары менән бергә емертелә.

[[Икенсе донъя һуғышы]] осорондағы бомбаға тотоуҙар ҡалаға ҙур зыян килтерә. Немец ғәскәрҙәре сигенгән саҡтарында Арно йылғаһы аша һалынған тарихи күперҙәрҙе шартлата, тик Ҡаршылыҡ хәрәкәте яугирҙары тырышлығы менән генә Понте Веккьо күпере һаҡланып ҡала.

1966 йылдың 4 ноябрендә Флоренция ҙур мәҙәни ҡазаға тарый, Арно йылғаһынан 250 000 000 кубометр күләмендәге һыу массаһы ҡала урамдарын баҫа. Ҡала үҙәге 2-3 метрлыҡ һыу аҫтында ҡала, һыу баҫыу матди зыян килтереп кенә ҡалмай (5000 ғаилә торлаҡһыҙ ҡала), 34 кешенең ғүмерен дә ҡыя, ябай иҫәпләүҙәр буйынса, 3 000 000-дан ашыу ашыу [[китап]] һәм ҡулъяҙмалар һәм 14 000 башҡа сәнғәт әҫәрҙәре зыян күрә, биналарҙың беренсе ҡатындағы ҡиммәтле фрескалар бөтөнләй юҡҡа сыға.

== Иҫтәлекле урындары ==
[[Файл:Florence Duomo from Michelangelo hill.jpg|справа|мини|300x300пкс|Санта-Мария-дель-Фьор соборы, Дуомо]]
[[Файл:Florencia 262.jpg|справа|мини|300x300пкс|Понте Веккьо]]

=== Соборҙар, базилик, сиркәү ===
* Собор Санта-Мария-дель-Фьоре (Дуомо) (di Cattedrale Fiore Santa Maria del)
* Базилика С-Лоренцо (San Lorenzo Basilica di)
* Базилика Сан-Марко (Marco San Basilica di)
* Базилика Санта-Кроче (Croce Basilica di Santa)
* Базилика Санта-Мария-Новелла (di Basilica Santa Maria Novella)
* Базилика Санта-Тринита (di Trinita Basilica Santa)
* Сиркәү Оньиссанти (di Chiesa Ognissanti)
* Сиркәү Орсанмикеле (di Chiesa Orsanmichele)
* Сиркәү Сантиссим-Аннунциата (della Annunziata Basilica Santissima)
* Сиркәү С-Сальви
* Сиркәү Санто-Спиритый (di Basilica Santo Spirito)
* Сиркәү Чудотворец Николай һәм христос раштыуаһы (православие ҡорамдарын)

=== Музейҙар, галереялар ===
* Уффици галереяһы (Galleria Uffizi degli)
* Палаццо Питти (Palazzo Pitti) музейы
* Академия галереяһы (Galleria Accademia dell')
* Опера ди Санта Мария дель Фиоре музейы(Opera Santa Maria del Museo Fiore dell’di)
* Палаццо Барджелло, (Palazzo Bargello) милли музейы
* Флоренция университеты [[Файл:Collage_Firenze.jpg|мини|300x300пкс|Флоренция күренештәре менән коллаж]]
* Флорентия мозаикаһы музейы

=== Һарайҙар (палаццо) ===
* Палаццо Веккьо (palazzo Vecchio), һарайына уҡ Синьория ул (palazzo Signoria della)
* Палаццо Питти (palazzo Pitti)
* Палаццо Ручеллаи (palazzo Rucellai)
* [[Строцци палаццоһы|Палаццо Строцци]] (palazzo Strozzi)
* Палаццо Барджелло (palazzo Bargello)
* Медичи Палаццо-Риккарди (palazzo Medici Riccardi)

=== Майҙандар (пьяцца) ===
* Синьория майҙаны ({{Lang-it|Piazza della Signoria}})
* Республика майҙаны ({{Lang-it|Piazza della Repubblica}}) (элекке Веккьо Меркатоһүтеп [[XIX быуат]])
* Сантиссим-Аннунциата майҙаны ({{Lang-it|Piazza della Santissima Annunziata}})
* Азатлыҡ майҙанында ({{Lang-it|Piazza della Liberta}})
* Бөтә Изгеләр майҙаны ({{Lang-it|Piazza Ognissanti}})
* Изге Марк майҙаны ({{Lang-it|Piazza San Marco}})
* Изге Троица майҙаны ({{Lang-it|Piazza Santa Trinita}})

=== Күперҙәр ===
* Понттар Веккьо (Vecchio ponte)
* Понттар Санта-Тринита (ponte Santa-Trinita)

== Ҡаланың рухы ==
{| class=&quot;toccolours&quot; cellspacing=&quot;5&quot; style=&quot;clear: right; float: right; margin-left: 1em; font-size: 85%; background:#FFF8DC; color:black; width:25em; max-width: 40%;&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |
: Флоренция, һинең яғымлы ирис;
: Мин бер кем томиться өҫтәрәк
: Мөхәббәт оҙон, өмөтһөҙ,
: Кашин саңы һине көн бөтә?

: О, безнадежность иҫкә сладко:
: Глушь һәм йәшәргә хыялланам һинең;
: Боронғо һәм зной һинең наҙ китеүен.
: Үҙ күңел…

: Насип әммә беҙ айырылдыҡ,
: Аша крайы һәм алыҫ
: Ирис сниться дымный булып һине,
: Минең кеүек үҫмерҙәрҙе иртә.
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; |&lt;center&gt;''Александр Блок, «Флоренция»''&lt;/center&gt;
|}

== Флоренцияла урыҫтар ==
[[Файл:Firenzi_Dostoevskiy.jpg|мини|Мемориаль таҡтаташ: Ф. М. Достоевский флоренцияла]]
Флоренцияның үҙәгендәге йорттарҙың береһендә (Питти һарайыянында) түбәндәге яҙыулы таҡта эленгән: «Был йортта [[1868 йыл|1868]]—[[1869 йыл|1869]] [[Достоевский Фёдор Михайлович|йылдарҙа Федор Михайлович Достоевский]] „Идиот“ романын тамамлаған».

Форт Бельведере урамы осонда [[Чайковский Пётр Ильич|П. И. Чайковскийҙың]] виллаһы урынлашҡан, мемориаль таҡтаға «Пиковая дама» операһын ([[1890 йыл|1890]]) һәм башҡа әҫәрҙәрен яҙыуы тураһында әйтелгән.

== Климаты ==
Флоренция климаты — Урта диңгеҙ һәм дымлы субтропик климат урталығында. Ҡыш йомшаҡ, ямғырлы, әммә ҡайһы бер йылдарҙа ярайһы уҡ һыуыҡ булып та ала. Йәй бик эҫе һәм тынсыу, апрелдең икенсе яртыһында башлана һәм октябрь аҙағына тиклем дауам итә.
{| class=&quot;wikitable&quot; id=&quot;501&quot; style=&quot;width:70%;float:none; margin:auto;&quot;
! colspan=&quot;14&quot; id=&quot;504&quot; style=&quot;background: #F2F2F2; color:#000000; text-align:center; font-size:90%;&quot; |'''Флоренция Климат (1981—2010)'''
|- style=&quot;text-align:center; background:#F2F2F2; color:#000000; font-size:90%&quot;
! id=&quot;507&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium; width:25%&quot; |Күрһәткестәре
! id=&quot;509&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Дек.
! id=&quot;511&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Два.
! id=&quot;513&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Март
! id=&quot;515&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Апра.
! id=&quot;517&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Май
! id=&quot;519&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Июнь
! id=&quot;521&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Июль
! id=&quot;523&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Авг.
! id=&quot;525&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Сена.
! id=&quot;527&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Окт.
! id=&quot;529&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Нояб.
! id=&quot;531&quot; style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Тирәсте.
! id=&quot;533&quot; style=&quot;border-left-width:medium; border-bottom-width:medium; background:#F2F2F2;&quot; |Йыл
|-
! id=&quot;536&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Абсолют максимум, [[Градус Цельсия|°C]]
! id=&quot;539&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |19
! id=&quot;541&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFC000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |23
! id=&quot;543&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |26,1
! id=&quot;545&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFA000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |28,9
! id=&quot;547&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF8000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |35
! id=&quot;549&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF7820; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |40
! id=&quot;551&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF7040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |42
! id=&quot;553&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF7040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |41,1
! id=&quot;555&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF8000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |36
! id=&quot;557&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF9000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |31,7
! id=&quot;559&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |27
! id=&quot;561&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |20,4
! id=&quot;563&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF7040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium&quot; |42
|-
! id=&quot;566&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Һауа температураһы, °C
! id=&quot;568&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |10,5
! id=&quot;570&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |12
! id=&quot;572&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |15,4
! id=&quot;574&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |19
! id=&quot;576&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFC000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |24,3
! id=&quot;578&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFA000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |28,5
! id=&quot;580&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF9000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |32,1
! id=&quot;582&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FF9000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |31,9
! id=&quot;584&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |26,9
! id=&quot;586&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |21,5
! id=&quot;588&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |15,2
! id=&quot;590&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |11,2
! id=&quot;592&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |20,7
|-
! id=&quot;595&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Уртаса температура, °C
! id=&quot;597&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |6,5
! id=&quot;599&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |7,5
! id=&quot;601&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |10,8
! id=&quot;603&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |14
! id=&quot;605&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |18,9
! id=&quot;607&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFC000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |22,9
! id=&quot;609&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |25,9
! id=&quot;611&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFB000; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |25,6
! id=&quot;613&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFD020; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |21,1
! id=&quot;615&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |16,4
! id=&quot;617&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |10,7
! id=&quot;619&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |7,1
! id=&quot;621&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |15,6
|-
! id=&quot;624&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Ул кәм тигәндә, °C
! id=&quot;626&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |2,8
! id=&quot;628&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |3,1
! id=&quot;630&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |6,1
! id=&quot;632&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |9,1
! id=&quot;634&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |13
! id=&quot;636&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |16,3
! id=&quot;638&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |18,8
! id=&quot;640&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFE040; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |18,7
! id=&quot;642&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |15
! id=&quot;644&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |11,5
! id=&quot;646&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |6,7
! id=&quot;648&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |3,5
! id=&quot;650&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |10,4
|-
! id=&quot;653&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Абсолют минимум, °C
! id=&quot;655&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;20D0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-21,4
! id=&quot;657&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFE0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-9,4
! id=&quot;659&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-7
! id=&quot;661&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFA0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-3,2
! id=&quot;663&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |2,2
! id=&quot;665&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |6
! id=&quot;667&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |10
! id=&quot;669&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |9
! id=&quot;671&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |4
! id=&quot;673&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFA0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-2,2
! id=&quot;675&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-6
! id=&quot;677&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFE0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-9
! id=&quot;679&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;20D0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |-21,4
|-
! id=&quot;682&quot; style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%; border-top-width:medium;&quot; |Яуым-төшөм нормаһы, мм
! id=&quot;685&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;90D0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |68
! id=&quot;687&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0E0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |52
! id=&quot;689&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;90D0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |60
! id=&quot;691&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;70B0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |88
! id=&quot;693&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80C0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |76
! id=&quot;695&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0E0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |57
! id=&quot;697&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FFFF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |33
! id=&quot;699&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;B0F0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |47
! id=&quot;701&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80C0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |76
! id=&quot;703&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;5090FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |104
! id=&quot;705&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;3070FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |124
! id=&quot;707&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;60A0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |92
! id=&quot;709&quot; style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;6478FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium; border-top-width:medium;&quot; |876
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:88%; background: #F2F2F2; color:#000000; border-top-width:medium;&quot; |''Сығанаҡ: [http://www.pogoda.ru.net/climate2/16170.htm һауа торошо һәм Климат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104130232/http://pogoda.ru.net/climate2/16170.htm |date=2012-11-04 }}''
|}

== Демография ==
[[2004 йыл]]да Флоренцияла (Пратоны һәм ҡала сите ҡасабаларын да индереп) 957 949 кеше йәшәй. 93,3 проценты — итальяндар. Иммигранттар — 6,7 процент. 64 421 иммигранттың 27 759-ы — Европанан күскән. Уларҙың күпселеге — [[албандар]], румындар , [[немецтар]]. 10 364 кеше — төньяҡ Африканан ([[ғәрәптәр]]).

'''Халыҡтың йәш структураһы'''&lt;ref&gt;[http://demo.istat.it/pop2004/index.html Statistiche demografiche ISTAT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091105062833/http://www.demo.istat.it/pop2004/index.html |date=2009-11-05 }}&lt;/ref&gt;

* 00 — 14 (115 175) = 12,02 %
* 15 — 64 (619 961) = 64,63 %
* 65+ — (223 613) = 23,34 %

Пенсионерҙар һаны артып бара (халыҡ ҡартая).

== Туғанлашҡан ҡалалар ==
Түбәндәге ҡалалар Флоренция менән туғандаш ҡалалар&lt;ref name=&quot;twins&quot;&gt;{{Cite web|url=http://en.comune.fi.it/International_Florence/Twinned_Cities.html|title=City Partnerships|publisher=Comune di Firenze|accessdate=2012-07-24|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6E7D7unUn|archivedate=2013-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140427011723/http://en.comune.fi.it/International_Florence/Twinned_Cities.html |date=2014-04-27 }}&lt;/ref&gt;:{{Колонки|3}}
* {{Флаг Австралии}} [[Сидней]], [[Австралия]]
* {{Австрия флагы}} [[Маутхаузен (коммуна)|Маутхаузен]], [[Австрия]]
* {{Албания}} [[Тирана]], [[Албания]]
* {{Бразилия}} [[Салвадор (Баия)|Салвадор]], [[Бразилия]]
* {{Венгрия флагы}} [[Будапешт]], [[Венгрия]]
* {{Германия флагы}} [[Дрезден]], [[Германия]]
* {{Германия флагы}} [[Кассель]], [[Германия]]
* {{Израиль}} [[Назарет]], [[Израиль]]
* {{Испания}} [[Вальядолид]], [[Испания]]
* {{Иран}} [[Исфахан]], [[Иран]]
* {{Флаг|Китай}} [[Нанкин]], [[Китай]]
* {{Флаг|Китай}} [[Нинбо]], [[Китай]]
* {{Кувейт флагы}} [[Кувейт (город)|Кувейт]], [[Кувейт]]
* {{Латвия}} [[Рига]], [[Латвия]]
* {{Флаг Марокко}} [[Фес]], [[Марокко]]
* {{Мексика}} [[Пуэбла-де-Сарагоса]], [[Мексика]]
* {{Флаг Государства Палестина}} [[Вифлеем]], [[Государство Палестина]]
* {{Перу}} [[Арекипа]], [[Перу]]
* {{Польша}} [[Краков]], [[Польша]]
* {{Флаг Республики Корея}} [[Чонджу]], [[Республика Корея]]
* {{АҠШ флагы}} [[Провиденс]], [[США]]
* {{АҠШ флагы}} [[Филадельфия]], [[США]]
* {{Украина Флагы}} [[Киев]], [[Украина]]
* {{Финляндия}} [[Турку]], [[Финляндия]]
* {{Франция}} [[Канны]], [[Франция]]
* {{Франция}} [[Порто-Веккио]], [[Франция]]
* {{Франция}} [[Реймс]], [[Франция]]
* {{Флаг Швеции}} [[Мальмё]], [[Швеция]]
* {{Шотландия}} [[Эдинбург]], [[Шотландия]]
* {{Эстония флагы}} [[Таллин]], [[Эстония]]
* {{Япония флагы}} [[Гифу (город)|Гифу]], [[Япония]]
* {{Япония флагы}} [[Киото]], [[Япония]]
{{Конец кол}}

== Флоренция күренештәре ==
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;4&quot; widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;115px&quot;&gt;
Ponte santa trinita view.JPG|[[Мост Санта-Тринита|Понттар Санта-Тринита]]
Ponte alle grazie.jpg|[[Понте-алле-Грацие|Понттар-алле-Граций]]
&quot;Ein Meisterwerk mittelalterlicher Ingenieurskunst. 02.jpg|[[Понте Веккьо|Веккьо Понт]]
Ponte alla carraia, view.JPG|{{iw|Понте-алла-Каррайа||it|Ponte alla Carraia}}
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== Соборҙар ===
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;4&quot; widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;115px&quot;&gt;
From the campanile.jpg|Төрө менән [[Кампанила Джотто|кампанилаһын проектлаусы Джотто]]
Basilica of Santa Croce - 0972.jpg|[[Базилика Санта-Кроче|Санта-Кроче]]
Santa Maria Novella.jpg|[[Санта-Мария-Новелла]]
Потолокбаптистерия.jpg|Түбәһе [[баптистерий]]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== Һарайҙар һәм биналар ===
&lt;gallery perrow=&quot;4&quot; widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;115px&quot; style=&quot;margin:auto;&quot;&gt;
Firenze-palazzovecchio.jpg|[[Палаццо Веккьо|Веккьо Палаццо]]
Palazzo Strozzi - panoramio.jpg|[[Палаццо Строцци|Строцци Палаццо]]
Bargello.jpg|[[Барджелло]]
Palazzo Pitti nel tardo pomeriggio.jpg|[[Палаццо Питти|Питти Палаццо]]
&lt;/gallery&gt;

=== Панорамаһы ===
{{Панорама|Панорама Флоренции.jpg|1600px|Панорама Флоренции, 2011 год. Вид на город.}}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Флоренция, город}}
* ''Джованни Виллань''. [http://www.belpaese2000.narod.ru/Teca/Tre/villani/villani.htm Флоренция тарихы хроникаһына йәки яңы]. М. Фән. 1997. ({{Lang-it|Giovanni Villani, Nuova Cronica}})
* Salutati. Epistolario. F. cura A Novati di. 1 V.. Roma, 1891, p.  227
* [http://www.florentine-society.ru/Znamenitye_russkie_o_Florentsii.htm Алексей Кара-Мурза. Флоренцияла билдәле урыҫ. М., 2016]. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-98695-071-6&lt;/nowiki&gt;

== Һылтанмалар ==
* [[Файл:Commons-logo.svg|ссылка=Викисклад|16x16пкс|Логотип Викисклада]] Был [[Викисклад|Медиафайлдар Флоренция]] темаһы буйынса викиһаҡлағыста бар
* [http://en.firenze-online.com Florence Travel Guide] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(ингл.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на итальянском языке&quot;&gt;(ит.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на итальянском языке&quot;&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на немецком языке&quot;&gt;(нем.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на немецком языке&quot;&gt;)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на французском языке&quot;&gt;(франц.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на французском языке&quot;&gt;)&lt;/span&gt;
* [[Файл:Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg|ссылка=Voy:|16x16пкс|Логотип Викигида]] Путеводитель «[https://ru.wikivoyage.org/wiki/Special:Search/Флоренция Флоренция]» [[Викигид]]та
[[Категория:Тарихи дәүләттәрҙең баш ҡалалары]]
[[Категория:Флоренция]]
[[Категория:Викигидта һылтанмаһы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]
[[Категория:Италия өлкәләренең баш ҡалалары]]</text>
      <sha1>nc9nsdga6zfu2t9fqabdj9r5cs7ekzp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чех Республикаһы хөкүмәте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150215</id>
    <revision>
      <id>1308341</id>
      <parentid>1065394</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T05:19:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22604" sha1="owzy6wx7del6k9w97cu49vv0pekyyip" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Чех Республикаһы хөкүмәте''' ({{Lang-cs|Vláda České republiky}}) — [[Чех Республикаһы]] башҡарма власының юғары органы. Хөкүмәттең хоҡуҡи хәле [[1992 йыл]]дың [[16 декабрь|16 декабрендә]] ҡабул ителгән Чех Республикаһы конституцияһының өсөнсө бүлегендә билдәләнә.

== Хоҡуҡи хәле ==
Чех Республикаһы конституцияһына ярашлы, хөкүмәт башҡарма властың юғары органы булып тора һәм рәйес, рәйесе урынбаҫарҙары һәм министрҙарҙан тора (67-се статья). Хөкүмәт парламенттың депутаттар палатаһы алдында яуаплы.

Конституцияның 68-се статьяһына ярашлы, хөкүмәт ағзалары республика президенты тарафынан тәғәйенләнә, шунан хөкүмәт утыҙ көн буйы депутаттар палатаһынан уларға ышаныс күрһәтеүҙәрен үтенә. Депутаттар палатаһы яңы тәғәйенләнгән хөкүмәткә йә ышаныс күрһәтә, йә юҡ. Әгәр ышаныс күрһәтелмәһә, президент хөкүмәттең яңы составын тәғәйенләй, улар ҙа депутаттар палатаһынан ышаныс вотумын ҡабат һорап алырға тейеш. Әгәр ҙә депутаттар палатаһы икенсе тапҡыр рәттән хөкүмәткә ышаныс белдермәһә, президент депутаттар палатаһы рәйесе тәҡдиме буйынса хөкүмәт рәйесен тәғәйенләй.

Хөкүмәт, конституцияның 41-се статьяһына ярашлы, закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғына эйә, өҫтәүенә, дәүләт бюджеты тураһындағы һәм дәүләт бюджетының үтәлеше тураһындағы закон проекттарын тик хөкүмәт кенә индере ала (конституцияһының 42-се статьяһы). Парламент тарафынан ҡабул ителгән закондарҙы депутаттар палатаһы рәйесе, республикаһы президенты һәм хөкүмәт рәйесе раҫлай (51-се статья).

Әгәр кәм тигәндә 50 депутаттың яҙма тәҡдиме буйынса депутаттар палатаһы тарафынан ышанмаусанлыҡ күрһәтелгән (72-се статья), йә Республика президенты хөкүмәттең отставкаға китеүен ҡабул иткән осраҡта хөкүмәттең вәкәләттәре туҡтатыла (73-сө статья). , Әгәр депутаттар палатаһы уға ышанмаусылыҡ белдерһә, шулай уҡ парламенттың түбәнге палатаһына һайлауҙарҙан һуң хөкүмәт отставкаға китеү тураһында ғариза бирергә бурыслы.

Башҡарма власть составы «Чех республикаһы министрлыҡтарын һәм дәүләт идаралығының башҡа үҙәк органдарын булдырыу тураһында»ғы № 2/1969 Coll һанлы Законы нигеҙендә билдәләнә. 2013 йылға үҙәк дәүләт идаралығының 14 министрлығы һәм 11 башҡа органдары була (мәҫәлән, Үҙәк хөкүмәт офисы йәки Чех статистика офисы). Дәүләттең үҙәк аппараты шулай уҡ Законда аталмаған һәм министрлыҡтарҙың береһенә буйһонған, милли кимәлдә вәкәләттәре булған төрлө административ органдарҙы үҙ эсенә ала (мәҫәлән, Чех сауҙа инспекцияһы йәки Үҙәк ер офисы) . Ошо уҡ закон министрлыҡтарҙың эшмәкәрлек даирәһен һәм яуаплылығын билдәләй&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Jan Hladík, Václav Kopecký.|datepublished=февраль 2013|url=http://sympa-by.eu/sites/default/files/library/amo-public_administration_rus.pdf|title=Реформа публичного администрирования в странах Вышеградской группы: полезные уроки для Беларуси и Украины. Чешская республика|publisher=sympa-by.eu|accessdate=2013-6-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HL8qsySQ|archivedate=2013-06-13}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[2010 йыл]]дың 13 июленән власта торған Петр Нечас хөкүмәте Чех республикаһы конституцияһы ғәмәлгә ингән көндән алып ҡарағанда — хөкүмәттең ун беренсе составы. Хөкүмәттең тәүге ике составын ([[1992 йыл|1992]]—[[1996 йыл|1996]] һәм [[1996 йыл|1996]]—[[1998 йыл|1998]]) Вацлав Клаус (коалиция ODS, KDU-ČSL, ODA) төҙөй һәм етәкләй, өсөнсө булып күсеш хөкүмәтен Йозеф Тошовскиҙың күсеү осоро хөкүмәте (2.01.— 17.07.[[1998 йыл|1998]], KDU-ČSL, ODA, партияһыҙҙар) — өсөнсө хөкүмәт..

Дүртенсе хөкүмәтте социал-демократтар (ČSSD)тарафынан ойоштора, һәм уны Милош Земан (1998—2002) етәкләй. Хөкүмәттең бишенсе составы ла (2002—2004) коалицион була (ČSSD, KDU-ČSL, US-DEU) һәм уны Владимир Шпидла етәкләй. Алтынсы хөкүмәт (Станислав Гросс, 2004—2005) һәм етенсе хөкүмәт (Иржи Пароубек, 2005—2006) шулай уҡ ČSSD, KDU-ČSL һәм US-DEU партиялары коалицияһы тарафынан ойошторола.

Һигеҙенсе хөкүмәт составын (&quot;&quot;) ([[2006 йыл|2006]]—[[2007 йыл|2007]]) алты партияһыҙ министрҙар ҡатнашлығында Граждандар демократик партияһы (ODS) ойоштора. «Тополанектың икенсе хөкүмәте» (2007—2009) ODS, KDU-ČSL партиялары һәм Йәшелдәр партияһы коалицияһы тарафынан туплана.

Унынсы хөкүмәт (Ян Фишер, 2009—2010) формаль рәүештә партияһыҙ тип иҫәпләнһә лә, әммә ғәмәлдә өс партияның — ODS, ČSSD партиялары һәм Йәшелдәр партияһының үҙ-ара килешеүе һөҙөмтәһе. Ләкин социал-демократтарҙың хөкүмәткә ҡайтыуы оҙаҡҡа һуҙылмай — киләһе хөкүмәт (Петр Нечас) тик уң-үҙәк ҡарашлы партиялар ODS, TOP 09, Йәмәғәт эштәре (VV) һәм LIDEM тарафынан туплана.

=== Петр Нечас хөкүмәте (2010—2013) ===
Петр Нечас хөкүмәте 2010 йылдың 10 июлендә ойошторола һәм [[2013 йыл|2013 йылдың 17 июлендә]] Нечас премьер-министр посынан отставкаға киткәнгә тиклем эшләй.
Партия-идеология составы буйынса был хөкүмәт уң-үҙәк ҡарашлы була.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''Вазифаһын'''
|'''Исеме'''
|'''Партияның'''
|-
|Рәйесе, оборона министры
|Петр Нечас
| width=&quot;bgcolor=#61c3ff&quot; |Граждандарҙың демократик партияһы
|-
|Беренсе вице-рәйесе, &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;сит ил эштәре министры
|Карел Шварценберг
| width=&quot;bgcolor=#3c9eff&quot; |ТОП 09
|-
|Вице-рәйесе
|Каролина Пик
| width=&quot;bgcolor=#80A6FF&quot; |LIDEM
|-
|Оборона министры (7.12.2012 тиклем)
|Александр Вондра
| width=&quot;bgcolor=#61c3ff&quot; |Граждандарҙың демократик партияһы
|-
|Эске эштәр министры
|Ян Кубице
|партияһыҙ
|-
|Юстиция министры
|Павел Блажка
| width=&quot;bgcolor=#61c3ff&quot; |Граждандарҙың демократик партияһы
|-
|Сәнәғәт һәм сауҙа министры
|Куба Мартин
| width=&quot;bgcolor=#61c3ff&quot; |Граждандарҙың демократик партияһы
|-
|Тирә-яҡ мөхитте министры
|Халупа Томаш
| width=&quot;bgcolor=#61c3ff&quot; |Граждандарҙың демократик партияһы
|-
|Ауыл хужалығы министры
|Петр Бендль
| width=&quot;bgcolor=#61c3ff&quot; |Граждандарҙың демократик партияһы
|-
|Финанс министры
|Мирослав Калоусек
| width=&quot;bgcolor=#3c9eff&quot; |ТОП 09
|-
|Һаулыҡ һаҡлау министры
|Леош Хегер
| width=&quot;bgcolor=#3c9eff&quot; |ТОП 09
|-
|Хеҙмәт һәм социаль эштәр министры
|Мюллерово Лудмила
| width=&quot;bgcolor=#3c9eff&quot; |ТОП 09
|-
|Мәҙәниәт министры
|Алена Ганакова
| width=&quot;bgcolor=#3c9eff&quot; |ТОП 09
|-
|Транспорт министры
|Збинек Станюр
| width=&quot;bgcolor=#61c3ff&quot; |Граждандарҙың демократик партияһы
|-
|Мәғариф министры, йәштәр &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;физик культура һәм
|Петр Фиала
|партияһыҙ
|-
|Төбәк үҫеше министры
|Камил Янковский
| width=&quot;bgcolor=#80A6FF&quot; |LIDEM
|-
|Министр портфеле булып,&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt; закондар сығарыу советы рәйесе
|Петр Млсна
| width=&quot;bgcolor=#80A6FF&quot; |LIDEM
|}

=== Иржи Руснок хөкүмәте (2013—2014) ===
[[2013 йыл|2013 йылдың 10 июлендә]] Иржи Русноктың хөкүмәте составы билдәләнә&lt;ref&gt;[http://ria.ru/world/20130710/948789254.html Чехия хөкүмәт министры итеп тәғәйенләү тураһындағы указға Президент. тапшыра.]&lt;/ref&gt;.
Формаль яҡтан Руснок хөкүмәте партияһыҙ тип иҫәпләнелә, әммә хөкүмәттең 5 ағзаһы күптән түгел генә (шул иҫәптән Иржи Руснок үҙе лә) Чех социал-демократик партияһы ағзалары булып тора.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''Вазифаһын'''
|'''Исеме'''
|'''Партияның'''
|-
|Рәйесе
|Иржи Руснок
|партияһыҙ (2010 йылға тиклем — ČSSD)
|-
|Вице-рәйесе, финанс министры
|Ян Фишер
|партияһыҙ
|-
|Вице-рәйесе, эске эштәр министры
|Пецин Мартин
|партияһыҙ (2013 тиклем — ČSSD)
|-
|Сит ил эштәре министры
|Ян Когоут
|партияһыҙ (2013 тиклем — ČSSD)
|-
|Оборона министры
|Властимил Пицек
|партияһыҙ
|-
|Юстиция министры, &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;закондар сығарыу советы рәйесе
|Мария Бенешова
|партияһыҙ (2013 тиклем — ČSSD)
|-
|Хеҙмәт һәм социаль эштәр министры
|Франтишек Коничка
|партияһыҙ (2013 тиклем — ČSSD)
|-
|Сәнәғәт һәм сауҙа министры
|Иржи Циенциал
|партияһыҙ
|-
|Һаулыҡ һаҡлау министры
|Гольцата Мартин
|партияһыҙ
|-
|Мәғариф министры, йәштәр &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;физик культура һәм
|Далибор Штис
|партияһыҙ
|-
|Ауыл хужалығы министры
|Мирослав Томан
|партияһыҙ
|-
|Транспорт министры
|Жак Зденек
|партияһыҙ
|-
|Төбәк үҫеше министры
|Франтишек Лукл
|партияһыҙ
|-
|Тирә-яҡ мөхитте министры
|Подивинский Томаш
|партияһыҙ
|-
|Мәҙәниәт министры
|Иржи Балвин
|партияһыҙ
|}

[[2013 йыл]]дың [[7 август|7 авгус]]ында Чехияның Депутаттар палатаһы ултырышында Иржи Руснок хөкүмәте, конституцияла ҡаралғанса, палата ағзаларының күпселек тауышын йыя алмай: 100 депутат (уң-үҙәк ҡарашлы ODS һәм TOP 09 партиялары ағзалары) Руснок хөкүмәтенә ҡаршы тауыш бирә, 93 депутат ыңғай тауыш бирә (һул фирҡәләрҙән торған KSČM һәм ČSSD, шулай уҡ күпселеге уң-үҙәк ҡарашлы Йәмәғәт эштәре партияһынан), 7 депутат палата ултырышында ҡатнашмаған. Иржи Руснок тауыш биреү һөҙөмтәһен «ғәҙел рәүештә еңелеү» тип атай һәм 8, 9-сы августа ул үҙе һәм уның хөкүмәте ағзалары отставкаға китәсәк, яңы ссостав ойошторлоғанға тиклем вазифаларҙы үтәүселәр булып ҡаласаҡтары тураһында белдерә&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2013/08/08/vote/ Чехия парламентында яңы хөкүмәткә ышанмаусанлыҡ белдереү вотум]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c12/833469.html Яҡын Чехия хөкүмәт отставкаға китергә ғариза биргән көн.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130906234528/http://www.itar-tass.com/c12/833469.html |date=2013-09-06 }}&lt;/ref&gt; [[9 август]]а Иржи Руснок хөкүмәттең отставкаһы тураһында иғлан итә. [[13 август]]а Чехия президенты Милош Земан хөкүмәттең отставкаһын ҡабул итә. Хөкүмәт ағзалары һәм Руснок, Парламенттың Депутаттар палатаһына сираттан тыш һайлауҙар үтеп, яңы хөкүмәт ойошторолғанға тиклем үҙ вазифаларын үтәй&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c1/838626.html Чехия президенты хөкүмәт отставкаға ҡабул Руснок Иржи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022193721/http://www.itar-tass.com/c1/838626.html |date=2013-10-22 }}&lt;/ref&gt;.

=== Богуслав Соботка Хөкүмәте (2014—2017) ===
[[2014 йыл]]дың [[17 ғинуар]]ында Чехия президенты Милош Земан Чехия хөкүмәте рәйесе итеп Богуслав Соботканы тәғәйенләй&lt;ref&gt;[http://www.tvc.ru/news/show/id/28651 Чехия премьер яңы булған социал-демократтар соботок богуслав]&lt;/ref&gt;. [[2014 йыл]]дың [[29 ғинуар]]ында президент Богуслав Соботка хөкүмәте составын раҫлай&lt;ref&gt;[http://www.svoboda.org/content/article/25246825.html Чехия президенты илдең яңы хөкүмәте раҫлаған Земан]&lt;/ref&gt;, һөҙөмтәлә һул-үҙәк ҡарашлы ČSSD, 2011 һәм KDU-ČSL партиялары коалицияһы барлыҡҡа килә
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''Вазифаһын'''
|'''Исеме'''
|'''Партияның'''
|-
|Рәйесе
|Соботок Богуслав
| width=&quot;bgcolor=#FF8000&quot; |Чех социал-демократик партияһы
|-
|Беренсе вице-рәйесе, иҡтисад буйынса, &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;финанс министры
|Андрей Бабиш
| width=&quot;bgcolor=#4169E1&quot; |2011 ANO
|-
|Вице-тикшеренеү һәм фән буйынса комитеты рәйесе
|Павел Белобрадек
| width=&quot;bgcolor=#FFCC00&quot; |ХДС — ЧВП
|-
|Эске эштәр министры
|Милана Хованец
| width=&quot;bgcolor=#FF8000&quot; |Чех социал-демократик партияһы
|-
|Юстиция министры
|Хелена Валковый
| width=&quot;bgcolor=#4169E1&quot; |2011 ANO
|-
|Оборона министры
|Стропницкий Мартин
| width=&quot;bgcolor=#4169E1&quot; |2011 ANO
|-
|Сәнәғәт һәм сауҙа министры
|Ян Младек
| width=&quot;bgcolor=#FF8000&quot; |Чех социал-демократик партияһы
|-
|Тирә-яҡ мөхитте министры
|Рихард Брабец
| width=&quot;bgcolor=#4169E1&quot; |2011 ANO
|-
|Ауыл хужалығы министры
|Юречка Мариан
| width=&quot;bgcolor=#FFCC00&quot; |ХДС — ЧВП
|-
|Сит ил эштәре министры
|Любомир Заоралька
| width=&quot;bgcolor=#FF8000&quot; |Чех социал-демократик партияһы
|-
|Һаулыҡ һаҡлау министры
|Сватоплук Немечки
| width=&quot;bgcolor=#FF8000&quot; |Чех социал-демократик партияһы
|-
|Хеҙмәт һәм социаль эштәр министры
|Михаел Марксов
| width=&quot;bgcolor=#FF8000&quot; |Чех социал-демократик партияһы
|-
|Мәҙәниәт министры
|Даниель Херман
| width=&quot;bgcolor=#FFCC00&quot; |ХДС — ЧВП
|-
|Транспорт министры
|Антонин Прахарж
| width=&quot;bgcolor=#4169E1&quot; |2011 ANO
|-
|Мәғариф министры, йәштәр &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;физик культура һәм
|Марцель Хладек
| width=&quot;bgcolor=#FF8000&quot; |Чех социал-демократик партияһы
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |Төбәк үҫеше министры
|Вера Йоурова
| width=&quot;bgcolor=#4169E1&quot; |2011 ANO
|-
|Карл Шлехтов (08.10.2014 c)
| width=&quot;bgcolor=#4169E1&quot; |2011 ANO
|-
|Һәм кеше хоҡуғы буйынса тигеҙ мөмкинлектәр министры,&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt; закондар сығарыу советы рәйесе
|Кесе Иржи Динстбир
| width=&quot;bgcolor=#FF8000&quot; |Чех социал-демократик партияһы
|}

=== Андрей Бабиш хөкүмәте (2017) ===
[[2017 йыл|2017 йылдың 12 декабрендә]] Чех республикаһы президенты Милош Земан Чехия хөкүмәте составын раҫлай, 6 декабрҙә үк уның рәйесе итеп ANO 2011 лидеры Андрей Бабиш тәғәйенә.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''Вазифаһын'''
|'''Исеме'''
|'''Партияның'''
|-
|Рәйесе
|Андрей Бабиш
| width=&quot;bgcolor=#FF8000&quot; |2011 ANO
|-
|Вице-рәйесе һәм сит ил эштәре министры
|Стропницкий Мартин
| width=&quot;bgcolor=#4169E1&quot; |2011 ANO
|-
|Вице-министры рәйесе һәм тирә-яҡ мөхит
|Рихард Брабец
| width=&quot;bgcolor=#FFCC00&quot; |2011 ANO
|-
|Финанс министры
|Алена Шиллерово
| width=&quot;bgcolor=#FF8000&quot; |беспартийная, сторонница 2011 ano
|-
|Эске эштәр министры
|Любомир Метнар
| width=&quot;bgcolor=#4169E1&quot; |партияһыҙ, яҡлылар 2011 ano
|-
|Һаулыҡ һаҡлау министры
|Адам Войтех
| width=&quot;bgcolor=#4169E1&quot; |партияһыҙ, яҡлылар 2011 ano
|-
|Хеҙмәт һәм социаль эштәр министры
|Ярослав Немцов
| width=&quot;bgcolor=#FF8000&quot; |2011 ANO
|-
|Сәнәғәт һәм сауҙа министры
|Гюнер Томаш
| width=&quot;bgcolor=#4169E1&quot; |партияһыҙ, яҡлылар 2011 ano
|-
|Юстиция министры, закондар сығарыу советы рәйесе
|Роберт Пеликан
| width=&quot;bgcolor=#FFCC00&quot; |2011 ANO
|-
|Мәғариф министры, йәштәрҙе физик культура һәм
|Роберт Плаг
| width=&quot;bgcolor=#FF8000&quot; |2011 ANO
|-
|Оборона министры
|Карл Шлехтов
| width=&quot;bgcolor=#FF8000&quot; |беспартийная, сторонница 2011 ano
|-
|Транспорт министры
|Дан Ағып
| width=&quot;bgcolor=#FF8000&quot; |партияһыҙ, яҡлылар 2011 ano
|-
|Төбәк үҫеше министры
|Клара Досталова
| width=&quot;bgcolor=#FFCC00&quot; |беспартийная, сторонница 2011 ano
|-
|Ауыл хужалығы министры
|Милька Подебрадтан
| width=&quot;bgcolor=#4169E1&quot; |партияһыҙ, яҡлылар 2011 ano
|-
|Мәҙәниәт министры
|Илья Шмид
| width=&quot;bgcolor=#FF8000&quot; |партияһыҙ, яҡлылар 2011 ano
|}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://mspa7520.ru/konstituciya-cheshskoy-respubliki Чех Республикаһы Конституцияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141205105830/http://mspa7520.ru/konstituciya-cheshskoy-respubliki |date=2014-12-05 }}
* [https://web.archive.org/web/20170724093509/http://psp.cz/docs/laws/constitution.html Ústavа České republiky] [https://web.archive.org/web/20170724093509/http://psp.cz/docs/laws/constitution.html]

[[Категория:Илдәр буйынса хөкүмәттәр]]
[[Категория:Чехия сәйәсәте]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>owzy6wx7del6k9w97cu49vv0pekyyip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркиә авиацияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150222</id>
    <revision>
      <id>1308315</id>
      <parentid>1186107</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T19:57:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12959" sha1="k4nm3hudus1uta14wfplqd21p8s6gxd" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Төркиә]] [[Европа]]ны һәм  [[Урта Көнсығыш]]тағы,  [[Кавказ]]дағы, Төньяҡ Африкалағы яңы формалашып килгән баҙарҙарҙы тоташтырыусы  авиация узелы булып тора&lt;ref&gt;{{Cite book|year=2015|chapter=Civilian Aerospace|title=Turkey Investment and Business Guide Volume 1 Strategic and Practical Information|url={{Google books|stXWCQAAQBAJ|plainurl=y|page=99}}|location=[[Washington, D.C.]]|publisher=International Business Publications|page=99 f.|isbn=978-1-329-18235-6}}&lt;/ref&gt;.

== Авиакомпаниялары ==
[[Файл:Thy_fcb_new_aircraft_borak.jpg|мини|Төркиә авиалиниялары самолёттары]]
[[1983 йыл]]да Төркиәнең  авиакомпаниялар баҙары либералләштерелә. Шуға тиклем  илдең аэропорттарын хеҙмәтләндереү дәүләт компанияларына ғына рөхсәт ителһә,  1983 йылда ҡабул ителгән  граждандар авиацияһы тураһындағы закон буйынса был өлкәгә хосуси   компаниялар ҙа индерелә. Әммә конкуренциялы мөхит барлыҡҡа килеүгә Төркиәнең Turkish Airlines  компанияһын дәүләттең ныҡлы ҡарауы  ҡамасаулай. [[2003 йыл]]да ғына был баҙарға инеүҙе ҡатмарлаштырған кәртәләр алына, Turkish Airlines дәүләт ярҙамын файҙаланыуын дауам итһә лә,  конкуренция көсәйә&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Air Transport and Operations: Proceedings of the Third International Air Transport and Operations Symposium 2012|chapter=The Turkish aviation system and the strategy of Turkish Airlines|year=2012|location=Amsterdam|publisher=[[IOS Press]]|isbn=978-1-61499-118-2|url={{Google books|aYmrWtaVdkQC|page=231|plainurl=y}}}}&lt;/ref&gt;.

[[2015 йыл]]да 61,8 миллион пассажир хеҙмәтләндергән Turkish Airlines донъяла иң эре авиакомпанияларҙан һанала. [[Европа]]ла, [[Азия]]ла, [[Африка]]ла һәм [[Америка|Көньяҡ Америкала]] 280 йүнәлештә даими рейстар башҡарған Turkish Airlines 2015 йылдың февраленә ҡарата күп йүнәлештәр буйынса донъяла дүртенсе урындағы авиаташыусы&lt;ref name=&quot;Turkish Airlines&quot;&gt;{{Cite press release|title=Turkish Airlines again expands its network|date=5 March 2014|url=http://www.turkishairlines.com/en-int/corporate/press-room/press-releases/press-release-detail/turkish-airlines-launches-flights-to-rotterdam-today}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129084430/http://www.turkishairlines.com/en-int/corporate/press-room/press-releases/press-release-detail/turkish-airlines-launches-flights-to-rotterdam-today |date=29 November 2014 }}&lt;/ref&gt; һәм иң күп илдәрҙе хеҙмәтләндереүсе була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.garfors.com/2013/03/the-worlds-most-international-airlines.html|title=These Airlines Fly to Most Countries|author=Gunnar Garfors|last=Gunnar Garfors|date=5 March 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150725063230/http://www.garfors.com/2013/03/the-worlds-most-international-airlines.html |date=25 July 2015 }}&lt;/ref&gt;.

== Аэропорттары ==
2000-се йылдарҙан илдә   граждандар авиацияһының дәррәү үҫеше күҙәтелә, Төркиәнең был тармағында үҫеш донъялағы уртаса тиҙлектән ун тапҡырға йылдармыраҡ бара. [[2003 йыл]]да Төркиәлә аэропорттар 34 миллион пассажир ғына хеҙмәтләндерһә, [[2010 йыл]]да был күрһәткес 105 миллионға етә, шуның 52 проценты халыҡ-ара рейстарға тура килә&lt;ref&gt;{{Cite book|year=2015|chapter=Civilian Aerospace|title=Turkey Transportation Policy and Regulations Handbook - Strategic|url={{Google books|anT1CwAAQBAJ|plainurl=y|page=60}}|location=[[Washington, D.C.]]|publisher=International Business Publications|page=60 f.|isbn=978-1-329-16459-8}}&lt;/ref&gt;. [[2012 йыл]]да төрөк аэропорттары  130 миллион  пассажирҙы хеҙмәтләндерә, йәғни ил Европала ҙурлығы буйынса алтынсы авиация баҙары була&lt;ref&gt;{{Cite book|year=2013|title=The Report: Turkey 2013|url={{Google books|gsHVvV16PqEC|page=153|plainurl=y}}|publisher=[[Oxford Business Group]]|page=153|isbn=978-1-907-06580-4}}&lt;/ref&gt;.

2015 йылда Ататөрк исемендәге [[Истанбул]]  аэропорты,  61,8 миллион пассажирҙы хеҙмәтләндереп,  йөкләнеше буйынса донъяла  11-се аэропорт була&lt;ref&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;. Иҫкереп барған был аэропортты әле  төҙөлөп ятҡан  «Истамбулдың яңы аэропорты» алмаштырасаҡ. 90 миллион пассажирҙы хеҙмәтләндереүгә тәғәйенләнгән донъяла иң ҙур терминаллы  яңы аэропорт  пассажирҙар ағымын арттырыуға эшләйәсәк. Бынан тыш, йылына йәмғеһе 150 миллион пассажирҙы хеҙмәтләндерәсәк тағы ике  терминал төҙөү планлаштырыла&lt;ref name=&quot;Worldfolio&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;. 2035 йылға яңы аэропорт, йыл һайын 260 миллион пассажир үткәреп,  донъяла иң ҙурға әүерелер тип фараз ителә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Kotil: Istanbul New Airport to be world’s largest|first=Kurt|last=Hofmann|url=http://atwonline.com/leasing/turkish-airlines-lease-five-additional-airbus-a330s|publisher=[[Air Transport World]]|date=20 April 2016|quote=By 2035, the New Airport should serve 260 million passengers annually, making it the world’s largest airport, Turkish Airlines president and CEO Temel Kotil told ATW.}}&lt;/ref&gt;.

Транспорт министры Бинали Йылдырым  заманында  күп һанлы яңы аэропорттар төҙөлә, иң тәүгеләре 2007 йылда  Зонгулдакта, Шанлыурфала һәм Хатайҙа асыла. Артабан  2008 йылда Амасьяа — Мерзифон, 2010 йылда  Анталияла — Ғазипаша, Чанаккалела — Гёкчеада, 2012 йылда — Афьонкарахисар, Ушак һәм  [[Кютахья]] ҡалаларын хеҙмәтләндереүсе Зафер, Ыгдыр, 2013 йылда Ширнаке  аэропорттары асыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://arsiv.ntv.com.tr/news/429064.asp|title=アーカイブされたコピー|accessdate=2016-05-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160603034936/http://arsiv.ntv.com.tr/news/429064.asp|archivedate=2016-06-03}}&lt;/ref&gt;.  Малатьялағы Эрхач  һәм [[Коджаәли]]ҙәге Дженгиз Топел аэропорттары  элек хәрби һауа базалары булһа, 2007 һәм 2011 йылдарҙа (ярашлы)  граждандар авиацияһы өсөн асылалар. [[Измир]]ҙең   Аднан Мендерес исемендәге аэропортында  2006 йылда — халыҡ-ара терминал, ә 2014 йылда эске рейстар өсөн терминал  төҙөлә&lt;ref&gt;[http://www.hurriyet.com.tr/266-milon-euroluk-adnan-menderes-ic-hatlar-terminali-hizmete-girdi-26025821 266 milon Euro'luk Adnan Menderes İç Hatlar Terminali hizmete girdi - Ege Haberleri]&lt;/ref&gt;.   Эрзинджан һәм Мәрдин аэропорттарының яңы терминалдары  2011 йылда асыла,  Миләс-Бодрум   аэропорты өсөн яңы халыҡ-ара терминал 2012 йылда төҙөлөп бөтә.

Шул уҡ осорҙа бик күп  аэропорттар&lt;ref&gt;[http://web.shgm.gov.tr/tr/haberler/572-turkiyede-atil-havaalani-kalmayacak Türkiye'de Atıl Havaalanı Kalmayacak. | Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160617014029/http://web.shgm.gov.tr/tr/haberler/572-turkiyede-atil-havaalani-kalmayacak |date=2016-06-17 }}&lt;/ref&gt;, шул иҫәптән Токат, Каһраманмараш, Сивас, Газиантеп һәм Чанаккале аэропорттары ремонтлана, Балыкесир һәм Карс Харакани аэропорттары  яңыртылғандан һуң 2006 һәм 2007 йылдарҙа эш башлай&lt;ref&gt;[http://www.airporthaber.com/havacilik-haberleri/kahramanmaras-havaalani-ucuslara-acildi-26169h.html Kahramanmaraş Havaalanı uçuşlara açıldı]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://web.shgm.gov.tr/tr/haberler/520-tokat-havaalani-yeniden-hizmete-acildi Tokat Havaalanı, yeniden hizmete açıldı... | Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160617024628/http://web.shgm.gov.tr/tr/haberler/520-tokat-havaalani-yeniden-hizmete-acildi |date=2016-06-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://web.shgm.gov.tr/tr/haberler/521-canakkale-havaalani-yeniden-hizmete-acildi Çanakkale Havaalanı yeniden hizmete açıldı. | Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160617033814/http://web.shgm.gov.tr/tr/haberler/521-canakkale-havaalani-yeniden-hizmete-acildi |date=2016-06-17 }}&lt;/ref&gt;.  Балыкесир Коджа Сейит һәм Кастамону аэропорттарын модернлаштырыу  2010  һәм 2013 йылдарҙа (ярашлы)  тамамлана.

=== Аэропорттар төҙөлөшө ===
Аэропорттар төҙөлөшө тармағында  Limak İnşaat төҙөлөш компанияһы төбәк алдынғыларының береһе булып иҫәпләнә.  2007 йылда Limak İnşaat компанияһы Францияның Aéroport de Lyon компанияһы менән уртаҡ предприятие төҙөй һәм  Приштин аэропортын төҙөүгә тендерҙы ота&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Kosovo to open to world with Turkish-built airport|author=Ali Aslan Kiliç|last=Ali Aslan Kiliç|url=http://www.todayszaman.com/tz-web/news-218982-105-kosovo-to-open-to-world-with-turkish-built-airport.html|work=[[Today's Zaman]]|date=14 August 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819054324/http://www.todayszaman.com/tz-web/news-218982-105-kosovo-to-open-to-world-with-turkish-built-airport.html |date=19 August 2010 }}&lt;/ref&gt;. 2015 йылда компания Кувейт халыҡ-ара аэропортының терминалын төҙөү буйынса тендерҙа еңә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Limak to construct new terminal at Kuwait International Airport|url=http://www.dailysabah.com/money/2015/08/19/limak-to-construct-new-terminal-at-kuwait-international-airport|work=[[Daily Sabah]]|date=19 August 2015|accessdate=22 May 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315162622/http://www.dailysabah.com/money/2015/08/19/limak-to-construct-new-terminal-at-kuwait-international-airport |date=15 March 2016 }}&lt;/ref&gt;. Limak İnşaat шулай уҡ Истанбулдың яңы аэропортын төҙөүгә тендерҙы отҡан уртаҡ предприятиеның өлөшө һанала&lt;ref name=&quot;Worldfolio&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;.

== Авиация сәнәғәте ==
[[Файл:Lockheed_Martin_F-16C_Fighting_Falcon,_Turkey_-_Air_Force_JP7136173.jpg|мини|Төркиә Хәрби һауа көстәренең TUSAŞ етештергән Ф-16С истребителе]]
Төркиә республика нигеҙләнгән замандан уҡ  милли аэрокосмос сәнәғәте булдырырға ынтыла. Төркиәлә 1984 йылда нигеҙләнгән TUSAŞ компанияһы авиасәнәғәттә төп корпорация булып тора, ул  1973 йылда Төркиәнең Сәнәғәт һәм технологиялар министрлығы ҡарамағында нигеҙләнгән   корпорацияның вариҫы һанала&lt;ref&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;0&quot;&gt;&lt;/references&gt;
[[Категория:Төркиәлә транспорт]]
[[Категория:Төркиә иҡтисады]]</text>
      <sha1>k4nm3hudus1uta14wfplqd21p8s6gxd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украинаның Милли фәндәр академияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150338</id>
    <revision>
      <id>1308321</id>
      <parentid>1307936</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T21:05:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30455" sha1="4jc308dotmn5yhmg63ij8w7cf92roh3" xml:space="preserve">{{ук}}
'''Украинаның Милли фәндәр академияһы''' ({{lang-uk|Національна академія наук України}}, ҡыҫҡаса ''УМФА'') — [[Украина]]ның юғары дәүләт фәнни ойошмаһы. 2002 йылдың 5 апрелендә Академияның дөйөм йыйылышы тарафынан раҫланған Устав һәм Украина хоҡуҡиәте нигеҙендә эшмәкәрлек итә. Тәбиғи, ижтимағи һәм техник фәндәр өлкәһендә тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә.

Гетман П. П. Скоропадский (Украина державаһы) хөкүмәте тарафынан 1918 йылдың 27 ноябрендә нигеҙләнгән. В. И. Вернадский Украина фәндәр академияһының нигеҙләүсе ағзаһы һәм тәүге президенты булған&lt;ref&gt;Основные даты жизни и деятельности академика В. И. Вернадского // Владимир Иванович Вернадский. М.: Наука 1992. С. 7. (Материалы к библиографии учёных; Вып. 44)&lt;/ref&gt;. Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы, Украина геройы, Ленин премияһы лауреаты, академик Борис Евгеньевич Патон 1962 йылдан академияның президенты булып тора.

== Тарихы ==

[[Файл:1911-VernadskyVI.jpg|thumb|В. И. Вернадский — Украина фәндәр академияһының беренсе президенты]]
1918 йылдың 27 ноябрендә Украина фәндәр академияһының ойоштороу йыйылышы булған. Уның тәүге президенты итеп геолог һәм геохимик Владимир Иванович Вернадский, ә сәркәтибе итеп шәрҡиәтсе Агафангел Ефимович Крымский һайланған. Уның тәүге академиктары араһында артабанғы ғалимдар булған: тарихсылар Д. И. Багалей һәм О. И. Левицкий, иҡтисадсы М. И. Туган-Барановский, филолог Н. И. Петров, биолог Н. Ф. Кащенко, механик С. П. Тимошенко һәм башҡалар. Ойошторолоуынан алып фәнни эшмәкәрлектә ғәмәли математика (Г. В. Пфейффер етәкселегендә), математик физика (Н. М. Крылов етәкселегендә), тәжрибәле зоология (И. И. Шмальгаузен) өлкәләрәндә үҫеш күҙәтелгән.

1921 йылда Совет власы урынлаштырыуы менән академия Бөтә украин фәндәр академияһы тип үҙгәртелгән, уның составына быға тиклем айырым эшләгән «Украин Фәнни Товариществоһы» һәм Киев Археографик комиссияһы, ә 1922 йылда — Киево-Печера лавраһы типографияһы ингән. Башта ул өс фәнни бүлектән торған: тарихи-филологик, физик-математик һәм социаль фәндәр, улар составына 3 институт, 15 комиссия һәм милли китапхана кергән.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда 1941—1943 йылдарҙа Украина ССР-ы Фәндәр академияһы Президиумы һәм институттарының күпселеге [[Өфө]]лә эвакуацияла була. Академияның ғалимдары [[Башҡортостанда фән]]дең үҫешенә ҙур өлөш индергән.

1930-сы йылдарҙа һәм Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында академияның иң ҙур ҡаҙаныштары араһында артабанғылар булған: [[гелий]] ядроларына [[литий]] ядроларын үҙгәртеүҙең яһалма реакцияһы, зарядланған берәмектәрҙең тиҙләткесе, дециметр диапазонлы өс координаталы радиолокаторҙы төҙөү; оборона сәнәғәтендә танкылар корпустарын, артиллерия системаларын һәм авиабомбаларҙың флюс аҫтында иретеп йәбештереү юғары эффектив технологияһы индерелгән; ғалим-биологтар һәм медиктар  тарафынан яңы дарыу препараттары һәм яраланғандарҙы дауалау ысулдары уйлап сығарылған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nas.gov.ua/aboutNASU/Pages/default.aspx |title=Сайт академии{{Ref-uk}} |accessdate=2009-02-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090317025936/http://www.nas.gov.ua/aboutNASU/Pages/default.aspx |archivedate=2009-03-17 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090317025936/http://www.nas.gov.ua/aboutNASU/Pages/default.aspx |date=2009-03-17 }}&lt;/ref&gt;.

1950 йылда Украин ССР-ы Фәндәр академияһының Электротехника институтында профессор С. А. Лебедев лабораторияһында Европала тәүге универсаль иҫәпләү машинаһы эшләнгән. 1960 йылда ошо уҡ лабораторияла эшләнгән «Киев» электрон иҫәпләү машинаһы ярҙамында Дбна ҡалаһындағы ядро тикшеренеүҙәре институтында донъяла тәүге тапҡыр технологик процесстар менән дистанцион идара итеү буйынса тәжрибәләр уҙғарылған.

1968 йылға ҡарай академия составында 116 ғәмәли ағзалар һәм 163 ағза-корреспондент булған; 9 тармаҡ бүлектәре һәм 47 фәнни-тикшеренеү институттары эшләгән; 24 фәнни журнал баҫылған&lt;ref&gt;{{БСЭ3|Академия наук Украинской ССР}}&lt;/ref&gt;. 1969 йылда академия Ленин ордены менән бүләкләнгән.

2017 йылдың 18 майында Украина президенты 2018 йылда Украинаның Милли фәндәр академияһының 100-йыллыҡ юбилейын байрам итеү тураһында указды ҡабул иткән&lt;ref&gt;[http://www.president.gov.ua/documents/1362017-21878 Указ Президента Украины №-136/2017 от 18.05.2017]&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың башына ҡарай Украинаның Милли фәндәр академияһы составына 174 интитут кергән, ә хеҙмәткәрҙәр һаны 40 мең кеше тәшкил иткән&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web |url=http://www.nas.gov.ua/UA/About/Documents/2013_dovidka.pdf |title={title} |accessdate=2015-05-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117063417/http://www.nas.gov.ua/UA/About/Documents/2013_dovidka.pdf |archivedate=2015-11-17 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt; (1991 йылда — яҡынса 89 мең хеҙмәткәр&lt;ref name=ReferenceA&gt;[http://news.finance.ua/ru/~/2/0/all/2012/12/07/292653 Могут ли украинские учёные быть богатыми? / Статьи / Finance.ua&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407083325/http://news.finance.ua/ru/~/2/0/all/2012/12/07/292653 |date=2014-04-07 }}&lt;/ref&gt;).

=== Атамалары ===
Академияның рәсми атамалары бер нисә тапҡыр алмашынған:
* 1918 — Украин фәндәр акдемияһы (УФА) ({{lang-uk|Українська академія наук}})
* 1921 — Бөтә украин фәндәр академияһы (БУФА) ({{lang-uk|Всеукраїнська академія наук}})
* 1936 — Украин ССР-ы Фәндәр академияһы (УССР ФА) ({{lang-uk|Академія наук УРСР}})
* 1991 — Украина Фәндәр академияһы (Украина ФА) ({{lang-uk|Академія наук України}})
* 1994 — Украинаның Милли фәндәр академияһы (УМФА) ({{lang-uk|Національна академія наук України}})

== Хәҙерге Академия ==
[[Файл:Владимирская 54 Киев 2010 01.JPG|thumb|Украинаның Милли фәндәр академияһы Президиумы &lt;br&gt;Владимирская урамы, [[Киев]]]]
Украина бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәндән һуң академия тормошонда ике негатив тенденциялар барлыҡҡа килгән: даими рәүештә хеҙмәткәрҙәрең ҡыҫҡартылыуы һәм кадрҙарҙың ҡартайыуы. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Украинаның Милли фәндәр академияһында 43211 кеше, шул иҫәптән 19818 ғилми хеҙмәткәр иҫәпләнгән. Ғилми хеҙмәткәрҙең уртаса йәше — 50,2 (фән кандидаттары — 51,4 йәш, фән докторҙары — 62,2 йәш)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nas.gov.ua/UA/About/Documents/2009_dovidka.pdf |title={title} |accessdate=2015-05-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140731155826/http://www.nas.gov.ua/UA/About/Documents/2009_dovidka.pdf |archivedate=2014-07-31 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Биш йылдан һуң, 2014 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Украинаның Милли фәндәр академияһында 40211 кеше, шул иҫәптән 19292 ғилми хеҙмәткәр эшләгән. Персоналдың уртаса йәше биш йыл эсендә үҙгәрмәгән тиерлек: ғилми хеҙмәткәрҙәр өсөн уртаса 51,8 йәш (фән кандидаттары — 50,9 йәш, фән докторҙары — 63,7 йәш)&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

2014 йылда Донбасса һуғыш башланғас танылмаған Донецк һәм Липецк халыҡ республикалары территорияһында бер нисә ғилми институттар фактик рәүештә Украинаның Милли фәндәр академияһына буйһонмай ҡалған&lt;ref name=&quot;chirokov&quot;&gt;[https://styler.rbc.ua/rus/intervyu/anatoliy-shirokov-zhelatelno-nashey-vlastnoy-1472053414.html Глава профсоюза НАНУ: «Украинская наука держится на голом энтузиазме»]&lt;/ref&gt;. 2016 йылға ҡарай Донбасстың барлыҡ институттары Украина территорияһында яңынан теркәлгән һәм уларҙың күпселеге [[Киев]]ҡа күскән&lt;ref name=&quot;chirokov&quot; /&gt;. Әммә Украинаның Милли фәндәр академияһынның Донецк һәм Липецк халыҡ республикалары территорияһындағы элекке институттары ғалимдарының күбеһе күсмәй ҡалған. Мәҫәлән Донецк физик-техник институтының 400 хеҙмәткәренән 2016 йылға ҡарай тик 65 Донецк халыҡ республикаһынан киткәндәр&lt;ref name=&quot;chirokov&quot; /&gt;.

2016 йылға ҡарай академия хеҙмәткәрҙәренең иҫәбе 6 меңдән ашыу кешегә ҡыҫҡарған. 2016 йылдың 1 ғинуарына ҡарай академияла 37447 кеше (шул иҫәптән 18346 ғилми хеҙмәткәр) иҫәпләнгән&lt;ref&gt;[http://files.nas.gov.ua/text/url/2015_dovidka.pdf ДОВІДКА про Національну академію наук України (станом на 01.01.2016 р.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170505152138/http://files.nas.gov.ua/text/url/2015_dovidka.pdf |date=2017-05-05 }}&lt;/ref&gt;, ә 2017 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Украинаның Милли фәндәр академияһы тик 31129 хеҙмәткәр (шул иҫәптән 15919 ғилми хеҙмәткәр) эшләгән&lt;ref&gt;[http://www.nas.gov.ua/UA/About/Pages/information.aspx ДОВІДКА про Національну академію наук України (станом на 01.01.2017 р.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170705130320/http://www.nas.gov.ua/UA/About/Pages/information.aspx |date=2017-07-05 }}&lt;/ref&gt;. 2018 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Украинаның Милли фәндәр академияһында 29870 хеҙмәткәр (шул иҫәптән 15529 ғилми хеҙмәткәр) иҫәпләнгән&lt;ref&gt;[http://www.nas.gov.ua/UA/About/Pages/default.aspx Довідка про Національну академію наук України  (станом на 01.01.2018 р.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180419201517/http://www.nas.gov.ua/UA/About/Pages/default.aspx |date=2018-04-19 }}&lt;/ref&gt;.

=== Етәкселек ===
{{кол|2}}
Президенты — Патон Борис Евгеньевич

Беренсе вице-президенттары
* Горбулин Владимир Павлович
* Наумовец Антон Григорьевич

Вице-президенттары
* Кошечко Вячеслав Григорьевич
* Пирожков Сергей Иванович
* Загородний Анатолий Глебович

Баш фәнни сәркәтибе — Богданов Вячеслав Леонидович

Академик-сәркәтиптәр:
* Самойленко Анатолий Михайлович — Математика
* Андон Филипп Илларионович — Информатика
* Булат Анатолий Фёдорович — Механика
* Локтев Вадим Михайлович — Физика
* Пономаренко Александр Михайлович — Ер тураһында фән
* Лобанов Леонид Михайлович — Материалдарҙы өйрәнеү
* Кириленко Александр Васильевич — Энергетика
* Шульга Николай Фёдорович — Ядро физикаһы
* Картель Николай Тимофеевич — Химия
* Комиссаренко Сергей Васильевич — Физиология
* Моргун Владимир Васильевич — Генетика
* Либанова Элла Марленовна — Иҡтисад
* Смолий Валерий Андреевич — Тарих
* Жулинский Николай Григорьевич — Филология

Төбәк фәнни үҙәктәре башлыҡтары:
* Андронати Сергей Андреевич — Көньяҡ
* Булат Анатолий Фёдорович — Днепр буйы
* Назарчук Зиновий Теодорович — Көнбайыш
* Семиноженко Владимир Петрович — Көньяҡ-көнсығыш

Президиум ағзалары:
* Геец Валерий Михайлович
* Губерский Леонид Васильевич
* Згуровский Михаил Захарович
* Кремень Василий Григорьевич
* Походенко Виталий Дмитриевич
* Таций Василий Яковлевич
* Толочко Пётр Петрович
* Яцков Ярослав Степанович

Президиум ағзалары вазифаһын башҡарыусылар:
* Гадзало Ярослав Михайлович — Аграр академияһы
* Довгий Станислав Алексеевич — Информатика
* Цымбалюк Виталий Иванович — Медицина академияһы
* Чебикин Андрей Владимирович

Президиум кәңәшселәре:
* Баряхтар Виктор Григорьевич
* Гончарук Владислав Владимирович
* Дзюба Иван Михайлович
* Неклюдов Иван Матвеевич
* Онищенко Алексей Семёнович
* Сергеенко Александр Васильевич
* Скляренко Виталий Григорьевич
* Созинов Алексей Алексеевич
* Стогний Борис Сергеевич
* Шевченко Владимир Павлович
* Шестопалов Вячеслав Михайлович
* Шидловский Анатолий Корнеевич
* Юхновский Игорь Рафаилович
* Мельничук Дмитрий Алексеевич
{{конец кол}}

Украинаның Милли фәндәр академияһының етәкселеге йәш буйынса бик оло. 2016 йылдың аҙағына ҡарай 52 академиктан торған президиум ағзаһының уртаса йәше — 74,5&lt;ref&gt;[http://gordonua.com/news/society/sredniy-vozrast-chlenov-prezidiuma-nacionalnoy-akademii-nauk-ukrainy-75-let-173551.html Средний возраст членов президиума Национальной академии наук Украины — 75 лет — СМИ Больше читайте тут: http://gordonua.com/news/society/sredniy-vozrast-chlenov-prezidiuma-nacionalnoy-akademii-nauk-ukrainy-75-let-173551.html]&lt;/ref&gt;.

=== Структураһы ===
{{кол|2}}
* '''Физик-техник һәм математик фәндәре секцияһы'''
** Секция бюроһы
** Математика бүлеге
** Информатика бүлеге
** Механика бүлеге
** Физика һәм астрономия бүлеге
** Ер тураһында фән бүлеге
** Материалдарҙы өйрәнеүҙең физик-техник мәсьәләләре бүлеге
** Энергетиканың физик-техник мәсьәләләре бүлеге
** Ядро физикаһы һәм энергетика бүлеге
* '''Химик һәм биологик фәндәре секцияһы'''
** Секция бюроһы
** Химия бүлеге
** Биохимия, физиология һәм молекуляр биология бүлеге
** Дөйөм биология бүлеге
* '''Ижтимағи һәм гуманитар фәндәре секцияһы'''
** Секция бюроһы
** Иҡтисад бүлеге
** Тарих, фәлсәфә һәм хоҡуҡ бүлеге
* Әҙәбиәт, тел һәм сәнғәтте өйрәнеү бүлеге
* '''Украинаның Милли фәндәр академияһы Президиумы ҡарамағындағы учреждениелар'''
** Нәшриәттәр
** Китап магазиндары
** Журналдар
** Ғилми учреждениелар
** Башҡа ойошмалар
* Украинаның Милли фәндәр академияһы тарафынан тәьмин ителгән советтар (4 Совет)
* Украинаның Милли фәндәр академияһы Президиумы ҡарамағындағы советтар, комитеттар һәм комиссиялар (барлығы 51)
* Украинаның Милли фәндәр академияһы һәм Украинаның Мәғариф һәм фән министрлығының ғилми үҙәктәре
* Фәнни ҡоролмаларҙы коллектив файҙаланыу үҙәктәре
* Украинаның Милли фәндәр академияһы эштәре идаралығы ҡарамағындағы ойошмалар
* Ижтимағи ойошмалар
{{конец кол}}

=== Институттар ===
{{кол|2}}
* Д. К. Заболотный исемендәге микробиология һәм вирусология институты {{кол|2}}
* Төп астрономик обсерваторияһы
* Археология институты
* Биоорганик химия һәм нефтехимия институты
* А. В. Палладин исемендәге биохимия институты
* Н. Г. Холодный исемендәге ботаника институты
* А. Е. Крымский исемендәге шәрҡиәт институты
* География институты
* Геология фәндәре институты
* В. М. Корецкий исемендәге дәүләт һәм хоҡуҡ институты
* И. И. Шмальгаузен исемендәге зоология институты
* Тарих институты
* В. М. Глушков исемендәге кибернетика институты
* Т. Г. Шевченко исемендәге әҙәбиәт институты
* Математика институты
* Г. В. Курдюмов исемендәге металлофизика институты
* С. П. Тимошенко исемендәге механика институты
* Диңгеҙ биологияһы институты
* Дөйөм энергетика институты
* И. Ф. Курас исемендәге сәйәси һәм этномилли тикшеренеүҙәр институты
* Ғәмәли математика һәм механика институты
* Ғәмәли физика институты
* Математик машиналар һәм системалар мәсьәләре институты
* Материалдарҙы өйрәнеү мәсьәләләре институты
* Атом электростанциялары хәүефһеҙлеге мәсьәләләре институты
* А. Я. Усиков исемендәге радиофизика һәм электроника институты
* Үтә ҡаты материалдар институты
* Сорбция һәм эндоэкология институты
* Н. Н. Боголюбов исемендәге теоретик физика институты
* Техник механика институты
* Транспорт системалары һәм технологиялар институты
* Украин теле институты
* М. С. Грушевский исемендәге украин археографияһы һәм сығанаҡтарҙы өйрәнеү институты
* Физика институты
* В. Е. Лашкарёв исемендәге ярымүткәргестәр физикаһы институты
* Үҫемлектәр физиологияһы һәм генетикаһы институты
* Л. В. Писаржевский исемендәге физик химияһы институты
* Григорий Сковорода исемендәге фәлсәфә институты
* Юғары молекуляр берләшмәләре химияһы институты
* Ҡара металлургия институты
* Е. О. Патон исемендәге электр иретепе йәбештереү институты
* Энциклопедик тикшеренеүҙәр институты
* А. А. Потебня исемендәге тел белеме институты
* Йыһан тикшеренеүҙәр институтының Львов үҙәге
* Диңгеҙ гидрофизик институты
* В. И. Вернадский исемендәге Украинаның милли китапханаһы
* Радиоастрономия институты
* Украин тел-мәғлүмәти фонды
* Украин тау геологияһы, геомеханика һәм маркшейдер эшенең фәнни-тикшеренеү һәм проект-конструктор институты
* А. В. Богатский исемендәге физик-химик институты
{{конец кол}}

;Ботаника баҡсаһы

1918 йылдың көҙөндә уҡ академияла [[Киев]]та ботаника баҡсаһын булдырыу буйынса фекер алышыуҙар була. Ботаник В. И. Липский (1922—1928 йылдарҙа Бөтә украин фәндәр академияһы президенты) тарафынан фәнни нигеҙе, структураһы, эшмәкәрлек йүнәлеше, төҙөлөштөң деталь планы эшләнгән. Ләкин тик 1935 йылда УССР Фәндәр академияһының Ботаника институты директоры академик А. В. Фомин тарафынан йәнә ботаника баҡсаһын ойоштороу тураһында һорау күтәрелгәс, ул сиселгән һәм уны нигеҙләү башлана. Киев ҡала советы баҡсаға Зверинец тарихы урынында 117 гектар майҙанлы ер участогы бүлеп биргән. 1964 йылда ботаника баҡсаһы коллекциялары һәм экспозициялары ирекле инеү өсөн асылған. 1967 йылда ботаника баҡсаһы фәнни-тикшеренеү институты рәсми статусын алған.

== Халыҡ-ара фәнни бәйләнештәр ==
[[Файл:National Academy of Sciences of Ukraine.png|200px|right]]
Рәсми мәғлүмәттәр буйынса хәҙерге ваҡытта Украинаның Милли фәндәр академияһы бихисап милли академиялар, фәнни үҙәктәр һәм халыҡ-ара ойошмалар менән хеҙмәттәшлек итә, шул иҫәптән: Немец фәнни-тикшеренеү йәмғиәте (DFG), Франция Милли фәнни тикшеренеүҙәр үҙәге (CNRS), Италияның Милли тикшеренеүҙәр бюроһы (CMR), Төркиәнең тикшеренеүҙәр буйынса милли советы (TÜBITAK), Ядро тикшеренеүҙәренең берләшкән институты, Ядро тикшеренеүҙәрҙең Европа үҙәге (CERN), шулай уҡ [[ЮНЕСКО]], [[МАГАТЭ]], Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһын. 1993 йылда Украинаның Милли фәндәр академияһы инициативаһы буйынса Фәндәр академияһының халыҡ-ара ассоциацияһы ойошторолған, бында [[Әзербайжан]], [[Белоруссия]], [[Вьетнам]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Молдавия]], [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Тажикстан]], [[Төркмәнстан]], [[Үзбәкстан]] һәм [[Украина]]ның үҙенең фәнни академиялары керә&lt;ref&gt;[http://www.cemi.rssi.ru/jsae/contacts/maan.htm Международная ассоциация академий наук]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Добров Г. М., Оноприенко В. И., Храмов Ю. А. и др.'' К вопросу о создании Академии наук УССР // Очерки истории естествознания и техники. Вып. 36. Киев: Наук. думка, 1989. С. 1-20.
* ''Кучмаренко В. А.'' [https://web.archive.org/web/20090508062053/http://www.nbuv.gov.ua/articles/2005/05kvaeim.html Деятельность учреждений Академии наук Украины в помощь фронту в период эвакуации: июль 1941 — май 1944 гг. (по материалам архивов Украины)]. — К., 2005. — Вып. 3.
* ''Палій В. М., Храмов Ю. О.'' Національна академія наук України. 1918—2008. Персональний склад. — К.: Фенікс, 2008. — 352 с.
* {{статья|автор=Торбаков И.|заглавие=Приподнимая завесу мифологизированной истории|оригинал=|ссылка=http://www.ukrstor.com/ukrstor/nasu-80.html|автор издания=|издание=Русская мысль|тип=|место=Париж|издательство=|год=1998|выпуск=|том=|номер=4249|страницы=|isbn=|issn=|doi=|язык=|ref=Торбаков|deadlink=да|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110522022441/http://www.ukrstor.com/ukrstor/nasu-80.html|archivedate=2011-05-22}}
* ''Храмов Ю. О.'' Национальной академии Украины — 95 // Наука и наукознатство. 2013. № 4(82). С. 3-18. (на укр. яз.)

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.nas.gov.ua nas.gov.ua] — рәсми сайт.
* {{БЭ|14656|Украина ССР-ының Фәндәр академияһы|автор=Алдашова Е. Н., Ергин Ю. В.}}
{{ВС}}

{{Европа по темам 2|фән|Фән|цвет=Украина}}
{{Международный совет по науке}}

[[Категория:Украинаның Милли фәндәр академияһы|*]]
[[Категория:1918 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]</text>
      <sha1>4jc308dotmn5yhmg63ij8w7cf92roh3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украинала президент һайлау (2019)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160340</id>
    <revision>
      <id>1308319</id>
      <parentid>1065130</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T21:02:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42367" sha1="hf18ku9m50ehoqm5shu7dpr7bbum9de" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Украинала 2019 йылғы Президент һайлау''' — етенсе (сираттағы) [[Украина Президенты]]н һайлау; ике турҙа үткәрелә: 2019 йылдың 31 мартында һәм 21 апрелендә. [[Владимир Зеленский]] еңеү яулай.

Юғары Рада ҡарарына ярашлы, беренсе тур 2019 йылдың 31 мартында үтә&lt;ref&gt;Постановление ВРУ от 26 ноября 2018 года № 2631-VIII [http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/2631-viii «О назначении очередных выборов Президента Украины»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181128211019/http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/2631-viii |date=2018-11-28 }}{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Тауыш биреү лидеры Владимир Зеленский була, әммә 50 проценттан ашыу тауыш йыя алмағанға күрә, икенсе тур тәғәйенләнә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Президентские выборы в Украине. Интерактивная карта результатов|author=|url=https://www.bbc.com/russian/features-47767331|work=|date=2019-03-31|accessdate=2019-04-01}}&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың 21 апрелендә һайлауҙың икенсе туры үтә. Унда Владимир Зеленский һәм Петр Порошенко ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/29853944.html|title=Второй тур украинских выборов: Зеленский против Порошенко|publisher=Радио Свобода|lang=ru|accessdate=2019-04-03}}&lt;/ref&gt;. Бюллендәрҙең 100 % эшкәртеү һөҙөмтәләре буйынса күпселек тауышты (73,23 %) Зеленский йыя&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2019/04/22/799803-zelenskii|title=ЦИК Украины обработал 100% протоколов на выборах президента|publisher=www.vedomosti.ru|accessdate=2019-04-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ru.tsn.ua/ukrayina/kak-ukraina-vybirala-prezidenta-interaktivnaya-karta-raspredeleniya-golosov-po-regionam-posle-obrabotki-100-byulleteney-1333653.html|title=Как Украина выбирала президента. Интерактивная карта распределения голосов по регионам после обработки 100% бюллетеней|publisher=ТСН.ua|lang=ru|accessdate=2019-04-23}}&lt;/ref&gt;. Ғәмәлдәге президент еңелеүен танырға мәжбүр була&lt;ref name=&quot;Porospriznalporaz&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/658889|title=Порошенко признал поражение на выборах, но пообещал остаться в политике|publisher=[[Известия]]|accessdate=2019-04-21}}&lt;/ref&gt;.

== Һайлау системаһы ==
Украина президенты дөйөм милли округта биш йылға һайлана. Һайлауҙа ҡатнашу өсөн Украина гражданы 35 йәштән оло булмаҫа, украин телендә һөйләшергә, һайлау көнө алдынан 10 йыл дауамында даими рәүештә ил территорияһында йәшәргә һәм ике гражданлы булмаҫҡа тейеш. Бер кеше бер рәттән ике мөҙҙәт президент вазифаһын биләй алмай&lt;ref name=&quot;NAMROSCE&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.osce.org/odihr/elections/ukraine/407657?download=true|title=Ukraine Presidential Elections 31 March 2019 ODIHR Needs Assessment Mission Report|author=Office for Democratic Institutions and Human Rights|date=20-23 ноября 2018|publisher=}}&lt;/ref&gt;. Кандидаттарҙы теркәлгән сәйәси партиялар ғына тәҡдим итә алалар. Теркәү һайлау кампанияһынрәсми рәүештә иғлан иткән мәлдән башлана, шулай уҡ үҙ-үҙен тәҡдим итеү мөмкин. теркәү һайлау кампанияһы рәсми рәүештә мәленән башалана һәм һайлауҙарҙың көнөнә тиклем 55 көн ҡалғанға тиклем дауам итә. Һәр кандидат 2, 5 миллион гривна разверында залог индерергә тейеш. Һайлау залогы теркәлмәгән канлидаттарға, һайлауҙарҙың еңеүсеһенә, шулай икенсе турға сыҡҡан кандидатҡа кире ҡайтарыла. Һайлау бюллетенендә теркәлеү үткән кандидаттарҙың фамилиялары [[алфавит]] тәртибендә урынлашҡан. Һайлауҙарҙа еңеү өсөн кандидат 50 проценттан ашыу тауыш йыйырға тейеш. Әгәр беренсе турҙакандидат кәрәкле тауыш йыя алмаһа, беренсе турҙан һуң өс аҙнанан икенсе тур тәғәйенләнә, унда иң күп ттауыш йыйған ике кандидат ҡатнаша.

Һайлау администрацияһы өс кимәлгә бүленә: Үҙәк һайлау комиссияһы (ЦИК), 225 округ һайлау комиссияһы (ОИК) һәм 30 000 участка һайлау комиссиялары (УИК). Әммә Украина хөкүмәте контроле аҫтында булмаған территорияларҙа ҡайһы бер ОИК-тар һәм УИК-тар булдырылмай. Мәҫәлән, 2014 йылғы президент һайлауҙарында 213 кенә ОИК ойошторола. Шулай уҡ тауыш биреү 72 илдә Украинаның 105 дипломатик һәм консул вәкиллектәрендә үткәрелә&lt;ref name=&quot;NAMROSCE&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.osce.org/odihr/elections/ukraine/407657?download=true|title=Ukraine Presidential Elections 31 March 2019 ODIHR Needs Assessment Mission Report|author=Office for Democratic Institutions and Human Rights|date=20-23 ноября 2018|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

Украина Үҙәк һайлау комитеты — ирекле, һайлауҙарҙы үткәреү һәм ойоштороу өсөн яуаплы даими нигеҙҙә эште алып барған институт. Үҙәк һайлау комитетына 17 кеше инә, уларҙы парламент президенттың тәҡдимдәре нигеҙендә ете йыллыҡ мөҙҙәткә тәғәйенләй. ОИК-тар тейешле округтарҙа һайлауҙарҙы ойоштороу, шул иҫәптән УИК-тарҙы булдырыу, уларҙы административ ярҙамы менән тәьмин итеү, һайлаусылар исемлеген булдырыуҙы контроль аҫтында тотоу, күҙәтеүселәрҙе теркәү һәм округта тауыш биреү һөҙөмтәләренә йомғаҡ яһау өсөн яуаплылар. Президент һайлауҙарында ҡатнашҡан кандидаттарҙың тәҡдимдәре нигеҙендә 12 ағзанан торған ОИК-тар һайлауҙарға тиклем 40 көнгә тиклем ойошторола. УИК-тар тауыш биреү көнөнә тиклем 18 көн ҡалғас булдырыла һәм үҙ составына, участкаға беркетелгән һайлаусылар һанынан сығып, 10 −18 ағза индерә алалар&lt;ref name=&quot;NAMROSCE&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.osce.org/odihr/elections/ukraine/407657?download=true|title=Ukraine Presidential Elections 31 March 2019 ODIHR Needs Assessment Mission Report|author=Office for Democratic Institutions and Human Rights|date=20-23 ноября 2018|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

Һайлау көнөнә 18 йәше тулған бөтә граждандар тауыш биреүҙә ҡатнашыу хоҡуғына эйә. Психик яҡтан эшкә һәләтһеҙ тип танылған кешеләр тауыш биреү хоҡуғҡынан мәхрүм ителә. Һайлауҙарға тиклем 14 көн алда йәмәҙәт күҙәтеүе өсөн һайлаусыла исемлеге нәшер ителә. Граждандао үҙ УИК-тарында һайлаусылар исемлеген тикшерә алалар. Һайлау көнөндә теркәлеү тыйыла&lt;ref name=&quot;NAMROSCE&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.osce.org/odihr/elections/ukraine/407657?download=true|title=Ukraine Presidential Elections 31 March 2019 ODIHR Needs Assessment Mission Report|author=Office for Democratic Institutions and Human Rights|date=20-23 ноября 2018|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

2018 йылдың 30 ноябренә ҡарата ил территорияһында дөйөм һайлаусылар һаны 35 622 943. Тағы ла 522 мең тирәһе граждандар башҡа илдәрҙә теркәлә һәм консуллыҡтарҙа һәм илселектәрҙә тауыш бирә алалар&lt;ref name=&quot;NAMROSCE&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.osce.org/odihr/elections/ukraine/407657?download=true|title=Ukraine Presidential Elections 31 March 2019 ODIHR Needs Assessment Mission Report|author=Office for Democratic Institutions and Human Rights|date=20-23 ноября 2018|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

Кандидаттар үҙ һайлау агитацияһын Украина Үҙәк һайлау комиссияһында теркәлгәндең икенсе көнөнә башлай ала. Һайлау алды кампанияһы һайлауҙар алдындағы аҙаҡҡы йома көнөндә (2019 йылдың 29 мартындағы һайлауҙар) тамамлана. Икенсе тур алдынан агитация икенсетур иғлан ителгән көндә башлана һәм һайлау алдындағы йома көнөндә тамамлана. Закон буйынса агитация алып барыу аҡса, эш, бушлай тауар һәм хеҙмәттәр вәғәҙә итеү тыйыла&lt;ref name=&quot;NAMROSCE&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.osce.org/odihr/elections/ukraine/407657?download=true|title=Ukraine Presidential Elections 31 March 2019 ODIHR Needs Assessment Mission Report|author=Office for Democratic Institutions and Human Rights|date=20-23 ноября 2018|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

== Хроника ==
2018 йылдың 26 ноябрендә Украина Юғары Радаһы, илдә хәрби хәл индереүгә ҡарамаҫтан, һайлау көнөн раҫлай — 2019 йылдың 31 марты&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Законопроект об утверждении указа о введении военного положения дополнен пунктом о проведении выборов президента 31 марта - Парубий|url=https://gordonua.com/news/politics/zakonoproekt-ob-utverzhdenii-ukaza-o-vvedenii-voennogo-polozheniya-dopolnen-punkttom-o-provedenii-vyborov-prezidenta-31-marta-parubiy-535763.html|accessdate=2018-11-26}}&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың 8 февралендә Украина Үҙәк һайлау комиссияһы Украина президент вазифаһына кандидаттарҙы теркәү процесын тамамлай. Бөтәһе 44 кандидат теркәлә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ostannipodii.com/ru/a/201902/cik_zavershila_registraciyu_kandidatov_v_prezidenty-110017576/|title=ЦИК завершила регистрацию кандидатов в президенты|author=|date=|publisher=|accessdate=2019-04-23}}&lt;/ref&gt;, һуңынан уларҙы араһынан биш кеше һайлауҙа ҡатнашыуҙан баш тарта, шулай итеп, бюллетендәрҙә 39 кандидаттар фамилияһы була.

Февраль аҙағында һәм март башында АҠШ вәкилдәре Украина президентына кандидаттар менән бер нисә осрашыу үткәрә. Мәҫәлән, 27 февралдә, йәмәғәт фекере буйынса, иң популяр кандидаты Владимир Зеленский, ә шулай уҡ икенсе мөҙҙәткә үҙ кандидатураһын тәҡдим иткән Петр Порошенко менән Украинала АҠШ Дәүләт департаментының махсус вәкиле Курт Волкер һәм Украинала АҠШ илсеһе Мари Йованович осраша&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ukraina.ru/news/20190227/1022832782.html|title=По стопам Порошенко: Зеленский встретился с Волкером и Йованович|date=2019-02-27|publisher=Украина.ру|lang=ru|accessdate=2019-04-23}}&lt;/ref&gt;. 7 мартта АҠШ дәүләт секретары урынбаҫары Дэвид Хэйл төп кандидаттар менән осрашыуҙар үткәрә. Был хаҡта ул Киевта матбуғат конференцияһында шул уҡ көндәрҙә хәбәр итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-gale-ssha-zustrichi-z-osnovnymy-kandydatamy-v-prezydenty/29809068.html|title=Заступник держсекретаря CША Гейл розповів про зустріч з основними кандидатами у президенти|publisher=Радіо Свобода|lang=uk|accessdate=2019-04-23}}&lt;/ref&gt;.

22 мартта Украинала Һайлау алды ғауға ҡубып ала, ул Украина президенты кандидаты Юрий Бойконың Рәсәй премьер-министры [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]] менән осрашыуға бәйле була. Осрашыуҙа ике яҡлы сауҙа-иҡтисади бәйләнештәрҙең торошо ҡарала, шул иҫәптән газ өлкәһендә. Осрашыуҙа шулай уҡ «Газпром» ПАО идаралығы рәйесе Алексей Миллер һәм «Оппозицион платформа — Тормош өсөн» украин партияһының сәйәси советы башлығы Медведчук Виктор та ҡатнаша&lt;ref&gt;[https://nv.ua/opinion/medvedchuk-svozil-boyko-na-smotriny-v-moskvu-50012425.html Медведчук свозил Бойко на смотрины в Москву]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.gazeta.ru/politics/2019/03/22_a_12259891.shtml Украина в шоке: кандидат в президенты на переговорах в Москве]&lt;/ref&gt;. Шул уҡ көндө һуңғараҡ Украина хәүефһеҙлек хеҙмәте Украина президентына кандидаттың Рәсәйгә сәйәхәтенең законлығын тикшерә башлай&lt;ref&gt;[https://www.vedomosti.ru/politics/news/2019/03/22/797204-sbu СБУ начала проверку законности визита Медведчука и Бойко в Россию]&lt;/ref&gt;. Украина Юғары Радаһы ла осрашыуға үҙ фекерен белдерә&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5c9585b89a7947269fcd51c1 В Раде отреагировали на встречу Бойко и Медведчука с Медведевым]&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың 31 мартында участкалар урындағы ваҡыт менән иртәнге сәғәт 8:00 асыла (UTC+3). Президент посына 39 кеше дәғүә итә{{Переход|#Кандидаты|1}}&lt;ref name=&quot;formopen&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/31/03/2019/5ca044fc9a794765361818c9|title=Президентские выборы на Украине. Главное|author=А. Антипова|publisher=[[РБК]]|date=2019-03-31|accessdate=2019-03-31|quote=}}&lt;/ref&gt;. Һайлаусыларҙың 62,8 % тауыш биреүҙә ҡатнаша. Тауыш биреү һөҙөмтәләре буйынса икенсе турға Владимир Зеленский (30,24 % тауыш) һәм Петр Порошнеко (15,95 % тауыш) үтәләр&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cvk.gov.ua/pls/vp2019/wp300pt001f01=719.html|title=Результаты|author=|date=|publisher=www.cvk.gov.ua // [[Центральная избирательная комиссия Украины|ЦИК Украины]]|accessdate=2019-04-07}}&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың 19 апреленән киске сәғәт 19:00-ҙа &quot;Олимпия&quot;ла ПетрПорошенко һәм Владимир Зеленский араһында дебаттар уҙғарыла, стадионда 22 меңдән ашыу кеше була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.pravda.com.ua/news/2019/04/19/7212815/|title=На “Олімпійському” присутні понад 22 тисяч людей – поліція|author=|date=|publisher=[[Украинская правда|Українська правда]]|lang=uk|accessdate=2019-04-23}}&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың 21 апрелендә һайлауҙың икенсе туры үткәрелә. Барыһы һайлаусыларҙың 61,37 % тауыш бирә.

Украин Үҙәк һайлау комиссияһы һәм экзитполдар һорауҙары буйынса яҡынса һөҙөмтәләре буйынса&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://life.ru/t/%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0/1210493/tsik_ukrainy_obrabotala_99_protokolov_u_zielienskogho_--_7321|title=ЦИК Украины обработала 99% протоколов: у Зеленского — 73,21%|date=2019-04-22|publisher=Life.ru|lang=ru|accessdate=2019-04-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;expoolZelwon&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/21/04/2019/5cb966039a79471176f576a7|title=Экзитполы показали победу Зеленского на выборах президента Украины|publisher=[[РБК]]|date=2019-04-21|accessdate=2019-04-21}}&lt;/ref&gt;, икенсе турҙа Зеленский Порошенконы еңергә тейеш була (73 % — яҡынса 24 %). Тауыштар иҫәпләүе тамамланғандан һуң әлеге мәғлүмәттәр дөрөҫлөккә тап килә: Зеленский — 73,23 %, Порошенко — 24,46 %&lt;ref name=&quot;Porospriznalporaz&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/658889|title=Порошенко признал поражение на выборах, но пообещал остаться в политике|publisher=[[Известия]]|accessdate=2019-04-21}}&lt;/ref&gt;.

Украина президенты һайлауҙарында еңеү яулаған Зеленскийҙы Украинаның ағымдағы президенты Петр Порошенко&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/21/04/2019/5cbcb6409a79472f1615da50|title=Зеленский заявил о предложении Порошенко о помощи|publisher=РБК|accessdate=2019-04-23}}&lt;/ref&gt;, АҠШ президенты [[Дональд Трамп]], Франция президенты Макрон Эмманюэль&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20190421/1552913433.html|title=Зеленский поблагодарил Макрона за поздравление|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2019-04-23}}&lt;/ref&gt;, Белоруссия президенты [[Лукашенко Александр Григорьевич|Александр Лукашенко]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.tut.by/economics/634822.html?crnd=20989|title=Лукашенко поздравил Зеленского: «Беларусь была и останется для Украины предсказуемым партнером»|publisher=[[TUT.BY]]|accessdate=}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, Бөйөк Британияның сит ил эштәре министры Джереми Хант, Польша президенты Анджей Дуда, Канаданың премьер-министры Джастин Трюдо, Грузияның премьер-министры Мамука Бахтадзе, Арменияның премьер-министы Никола Пашинян, Латвия һәм Эске эштәр минстрдлыҡтары башлыҡтары Линас Линкявичюс һәм Эдгарс Ринкевичс, Австрия канцлеры Себастьян Курц, Швеция сит ил эштәре министры Маргот Вальстрем ҡотланылар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2019/04/22/n_12892603.shtml|title=Десять стран поздравили Зеленского с победой на выборах президента Украины|publisher=gazeta.ru|accessdate=2019-04-22}}&lt;/ref&gt;.

25 апрелдә Рәсәй Президенты [[Владимир Путин]], Рәсәй «Украина менән бәйләнештәрҙе тулы кимәлдә тергеҙергә» әҙер, әммә быны «бер яҡлы тәртиптә» эшләй алмауын белдерә. Шулай уҡ ул, әгәр Киевта власҡа килгән кешеләр үҙҙәрендә Минск килешеүҙәрен тормошҡа ашырыу өсөн көс тапһалар, беҙ бөтә саралар менән быға булышлыҡ итәсәкбеҙ һәм, Украинаның көньяҡ-көнсығышындағы хәлдәрҙе яҡшыртыу өсөн, барыһын да эшләйәсәкбеҙ, тип белдерә&lt;ref&gt;[https://interfax.com.ua/news/political/584014.html Россия готова восстанавливать отношения с Киевом, но не в одностороннем порядке — Путин // Интерфакс-Украина, 25.04.2019]&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың 30 апрелендә Украина Үҙәк һайлау комиссияһы президент һайлауҙарының икенсе турына рәсми йомғаҡ яһай&lt;ref&gt;[https://ukraina.ru/exclusive/20190430/1023492667.html До инаугурации. Какими полномочиями обладает избранный президент Зеленский сегодня], 30.04.2019&lt;/ref&gt;.&lt;gallery heights=&quot;200px&quot; widths=&quot;400px&quot;&gt;
Виступ заступника державного секретаря США Девіда Гейла під час прес-конференції у Києві.jpg|АҠШ дәүләт секретары урынбаҫары Дэвид Хэйлдың 2019 йылдың 7 мартында Киевта Украина президенты вазифаһына төп кандидаттары менән осрашыуҙан һуң сығышы:&lt;br&gt;«… АҠШ ниндәйҙер конкрет кандидатты түгел, ә Украина халҡына һәм демократик процесҡа теләктәшлек күрһәтә. Был украин демократияһы өсөн төп үҫеш тесты буласаҡ, һәм беҙ азат һәм ғәҙел һайлауҙарҙы көтәбеҙ. Һайлауҙар үткәс, АҠШ Украина һәм уның халҡы менән стратегик мөнәсәбәттәре өҫтөндә эште дауам итәсәк»&lt;ref&gt;[https://www.radiosvoboda.org/a/news-gale-ssha-zustrichi-z-osnovnymy-kandydatamy-v-prezydenty/29809068.html Заместитель госсекретаря США Гейл рассказал о встрече с основными кандидатами в президенты]&lt;/ref&gt;
Встреча Дмитрия Медведева с кандидатом в президенты Украины Юрием Бойко.jpg|[[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]]тың Украина президенты вазифаһы кандидаты Юрий Бойко менән осрашыуы, 2019 йылдың 7 марты, Горки-9.
&lt;/gallery&gt;

== Кандидаттар ==
Украина Үҙәк һайлау комиссияһы Украина президенты вазифаһына 44 кандидат теркй, уларҙың бишәүһе үҙ кандидатураларын алдылар. Һайлауҙар көнөндә тауыш биреү бюллетенендә 39 кандидат фамилияһы була&lt;ref&gt;https://www.cvk.gov.ua/pls/vp2019/wp003pt001f01=719.html Кандидати на пост Президента України&lt;/ref&gt;, улар түбәндәге таблицала күрһәтелгән:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%&quot;
! class=&quot;unsortable&quot; |Кандидат
! class=&quot;unsortable&quot; |Эшмәкәрлеге/вазифаһы&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(дәғүә итеү мәленә)&lt;/small&gt;
!Тәҡдим итеү&lt;br&gt;&lt;br&gt;субъекты
!Сығанаҡ
!{{Comment|Теркәү|бөтә даталар ҙа 2019 йылға ҡарай}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;датаһы
|-
| data-sort-value=&quot;Шевченко Игорь&quot; |'''Игорь Шевченко'''
|«Успешная Украина» мәрхәмәтлек ойошмаһы президенты
| align=&quot;center&quot; |Украина меритократик партияһы
| align=&quot;center&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite news|title=У ЦВК зареєструвався перший кандидат у президенти|url=https://www.pravda.com.ua/news/2018/12/31/7202711/|work=Українська правда|accessdate=2019-01-24|language=uk}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |4 ғинуар
|-
| data-sort-value=&quot;Каплин&quot; |'''Сергей Каплин'''
|Украина халыҡ депутаты
| align=&quot;center&quot; |Украина социал-демократик партияһы
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |8 ғинуар
|-
| data-sort-value=&quot;Наливайченко&quot; |'''Валентин Наливайченко'''
|«Валентин Наливайченконың „Справедливость“ йәмәғәт-сәйәси хәрәкәте» сәйәси партияһы рәйесе
| align=&quot;center&quot; |Валентин Наливайченконың «Справедливость» йәмәғәт-сәйәси хәрәкәте
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |8 ғинуар
|-
| data-sort-value=&quot;Скоцик&quot; |'''Виталий Скоцик'''
|НУБиП йылҡысылыҡ һәм солоҡсолоҡ кафедраһы профессоры
| align=&quot;center&quot; |Үҙ-үҙен күрһәтеү
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |8 ғинуар
|-
| data-sort-value=&quot;Гриценко&quot; |'''Анатолий Гриценко'''
|«Киево-Могилянская академия» Милли университетында политология кафедраһы доценты, «Гражданская позиция» партияһы лидеры
| align=&quot;center&quot; |«Гражданская позиция»
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |15 ғинуар
|-
| data-sort-value=&quot;Куприй&quot; |'''Виталий Куприй'''
|Украина халыҡ депутаты
| align=&quot;center&quot; |Үҙ-үҙен күрһәтеү
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |15 ғинуар
|-
| data-sort-value=&quot;Балашов&quot; |'''Геннадий Балашов'''
|Эшҡыуар, «5.10» партияһы лидеры
| align=&quot;center&quot; |«5.10»
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |18 ғинуар
|-
| data-sort-value=&quot;Богомолец&quot; |'''Ольга Богомолец'''
|Украина халыҡ депутаты
| align=&quot;center&quot; |Үҙ-үҙен күрһәтеү
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |18 ғинуар
|-
| data-sort-value=&quot;Шевченко Александр&quot; |'''Александр Шевченко'''
|Украина халыҡ депутаты
| align=&quot;center&quot; |«УКРОП»
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |21 ғинуар
|-
| data-sort-value=&quot;Насиров&quot; |'''Роман Насиров'''
|Украина халыҡ депутаты, Европа налог хакимиәттәре ойошмаһы башлығы, Украина Дзюдо федерацияһы президенты
| align=&quot;center&quot; |Үҙ-үҙен күрһәтеү
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |21 ғинуар
|-
| data-sort-value=&quot;Бойко&quot; |'''Юрий Бойко'''
|Украина халыҡ депутаты, Герой Украины, «Оппозиционная платформа — За жизнь» партияһы лидеры
| align=&quot;center&quot; |Үҙ-үҙен күрһәтеү
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |22 ғинуар
|-
| data-sort-value=&quot;Ляшко&quot; |'''Олег Ляшко'''
|Украина халыҡ депутаты, Олег Ляшконың Радикаль партияһы лидеры
| align=&quot;center&quot; |«Олег Ляшконың Радикаль партияһы»
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |25 ғинуар
|-
| data-sort-value=&quot;Корнацкий&quot; |'''Аркадий Корнацкий'''
|Украина VIII саҡырылыш халыҡ депутаты
| align=&quot;center&quot; |Үҙ-үҙен күрһәтеү
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |25 ғинуар
|-
| data-sort-value=&quot;Вилкул&quot; |'''Александр Вилкул'''
|Украина халыҡ депутаты
| align=&quot;center&quot; |«Оппозицион блок — Тыныслыҡ һәм үҫеш партияһы»
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |25 ғинуар
|-
| data-sort-value=&quot;Мороз&quot; |'''Александр Мороз'''
|Пенсионер
| align=&quot;center&quot; |«Александр Мороздың социалистик партияһы»
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |25 ғинуар
|-
| data-sort-value=&quot;Тимошенко Юлия&quot; |'''Юлия Тимошенко'''
|Украина халыҡ депутаты, «Батькивщина» партия лидеры
| align=&quot;center&quot; |«Батькивщина»
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |25 ғинуар
|-
| data-sort-value=&quot;Кива&quot; |'''Илья Кива'''
|Украина Эске эштәр министрлығы Бөтә Украина хеҙмәткәрҙәре профессиональ союзы рәйесе, Украина Социалистик партияһы башлығы
| align=&quot;center&quot; |«Украина Социалистик партияһы»
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |25 ғинуар
|-
| data-sort-value=&quot;Кошулинский&quot; |'''Руслан Кошулинский'''
|Бөтә Украина «Свобода» берекмәһе башлығы урынбаҫары
| align=&quot;center&quot; |Бөтә Украина «Свобода» берекмәһе
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |28 ғинуар
|-
| data-sort-value=&quot;Данилюк&quot; |'''Александр Данилюк'''
|«ЦЕНТР ОБОРОННЫХ РЕФОРМ» йәмәғәт ойошмаһы етәксәһе, «„Спильна справа“ йәмәғәт хәрәкәте» партияһы ағзаһы
| align=&quot;center&quot; |Үҙ-үҙен күрһәтеү
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |28 ғинуар
|-
| data-sort-value=&quot;Тарута&quot; |'''Сергей Тарута'''
|Украина VIII саҡырылыш халыҡ депутаты, «Основа» партияһы лидеры
| align=&quot;center&quot; |«Основа»
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |29 ғинуар
|-
| data-sort-value=&quot;Смешко&quot; |'''Игорь Смешко'''
|тарас шевченко исемендәге Киев милли университетында кафедра профессоры, «Сила и честь» партияһы лидеры
| align=&quot;center&quot; |Үҙ-үҙен күрһәтеү
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |30 ғинуар
|-
| data-sort-value=&quot;Богословская&quot; |'''Инна Богословская'''
|Бөтә Украина «Вече Украины» йәмәғәт ойошмаһы башлығы
| align=&quot;center&quot; |Үҙ-үҙен күрһәтеү
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |30 ғинуар
|-
| data-sort-value=&quot;Зеленский&quot; |'''Владимир Зеленский'''
|Шоумен, киноактёр, кинорежиссёр, сценарист, продюсер, «Квартал-95» студияһының художество етәксеһе һәм алмаштырғыһыҙ лидеры
| align=&quot;center&quot; |«Слуга народа»
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |30 ғинуар
|-
| data-sort-value=&quot;Габер&quot; |'''Николай Габер'''
|Помощник-консультант народного депутата Украины, председатель «Патриотической партии Украины»
| align=&quot;center&quot; |Үҙ-үҙен күрһәтеү
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |1 февраль
|-
| data-sort-value=&quot;Деревянко&quot; |'''Юрий Деревянко'''
|Украина халыҡ депутаты
| align=&quot;center&quot; |«Воля»
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |1 февраль
|-
| data-sort-value=&quot;Бессмертный&quot; |'''Роман Бессмертный'''
|Киев Милли мәҙәниәт һәи сәнғәттәр университетының халыҡ-ара кафедраһы доценты
| align=&quot;center&quot; |Үҙ-үҙен күрһәтеү
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |4 февраль
|-
| data-sort-value=&quot;Бондарь&quot; |'''Виктор Бондарь'''
|Украина халыҡ депутаты, «Возрождение» партияһы башлығы
| align=&quot;center&quot; |«Возрождение»
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |4 февраль
|-
| data-sort-value=&quot;Носенко&quot; |'''Сергей Носенко'''
|«Интернешнл Инвестмент Партнерс Украина» ЯСЙ өлкән идарасы директоры
| align=&quot;center&quot; |Үҙ-үҙен күрһәтеү
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |5 февраль
|-
| data-sort-value=&quot;Кривенко&quot; |'''Виктор Кривенко'''
|Украина VIII саҡырылыш халыҡ депутаты, «Украина халыҡ рухы» партияһы рәйесе
| align=&quot;center&quot; |«Украина халыҡ рухы»
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |5 февраль
|-
| data-sort-value=&quot;Рыгованов&quot; |'''Руслан Рыгованов'''
|«Севастополь диңгеҙ балыҡ порты» дәүләт предприятиеһы начальнигын ваҡытлыса башҡарыусы
| align=&quot;center&quot; |Үҙ-үҙен күрһәтеү
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |5 февраль
|-
| data-sort-value=&quot;Тимошенко Юрий&quot; |'''Юрий Тимошенко'''
|Украина VIII саҡырылыш халыҡ депутаты
| align=&quot;center&quot; |Үҙ-үҙен күрһәтеү
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |6 февраль
|-
| data-sort-value=&quot;Новак&quot; |'''Андрей Новак'''
|Иҡтисадсы, политолог, йәмәғәт эшмәкәре
| align=&quot;center&quot; |«Патриот»
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |6 февраль
|-
| data-sort-value=&quot;Журавлев&quot; |'''Василий Журавлёв'''
|Мариуполь Футбол федерацияһы башлығы, «Стабильность» партияһы лидеры
| align=&quot;center&quot; |«Стабильность»
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |6 февраль
|-
| data-sort-value=&quot;Порошенко&quot; |'''Пётр Порошенко'''
|Украинаның 2014 йылдың 7 июненән алып ғәмәлдәге Президенты, эшҡыуар.
| align=&quot;center&quot; |Үҙ-үҙен күрһәтеү
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |7 февраль
|-
| data-sort-value=&quot;Кармазин&quot; |'''Юрий Кармазин'''
|Хоҡуҡ һәм йәмғиәт институты президенты, Ватан яҡлаусылар партияһы лидеры
| align=&quot;center&quot; |Үҙ-үҙен күрһәтеү
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |7 февраль
|-
| data-sort-value=&quot;Литвиненко&quot; |'''Юлия Литвиненко'''
|телевидениела алып барыусы, журналист
| align=&quot;center&quot; |Үҙ-үҙен күрһәтеү
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |7 февраль
|-
| data-sort-value=&quot;Ващенко&quot; |'''Александр Ващенко'''
|«Власть народа» йәмәғәт ойошмаһы етәксеһе
| align=&quot;center&quot; |Үҙ-үҙен күрһәтеү
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |7 февраль
|-
| data-sort-value=&quot;Петров&quot; |'''Владимир Петров'''
|«Люмпен продакшн» ЯСЙ продюсеры, политтехнолог
| align=&quot;center&quot; |Үҙ-үҙен күрһәтеү
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |7 февраль
|-
|'''Александр Шатров'''
|Эшҡыуар
| align=&quot;center&quot; |Үҙ-үҙен күрһәтеү
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |7 февраль
|-
| data-sort-value=&quot;Соловьёв&quot; |'''Александр Соловьёв'''
|Запастағы милиция полкрвнигы, «Разумная сила» сәйәси партияһы рәйесе
| align=&quot;center&quot; |«Разумная сила»
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |8 февраль
|-
|}

== Һөҙөмтәләре ==
{|align=&quot;center&quot;
 |-valign=&quot;top&quot;
 |[[Файл:Карта результатов выборов на Украине 31 марта 2019 года.png|мини|300пкс|&lt;center&gt;Украинала 2019 йылдың 31 мартындағы һайлауҙарҙың беренсе туры һөҙөмтәләре картаһы]]
 |[[Файл:Карта результатов выборов на Украине 21 апреля 2019 года.png|мини|300пкс|&lt;center&gt;Украинала 2019 йылдың 21 апрелендәге һайлауҙарҙың беренсе туры һөҙөмтәләре картаһы]]
|}

* Беренсе тур —&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cvk.gov.ua/pls/vp2019/wp300pt001f01=719.html|title=Результаты голосования 31 марта 2019 года|author=|date=|publisher=www.cvk.gov.ua|accessdate=2019-04-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cvk.gov.ua/info/protokol_cvk_31032019.pdf|title=Протокол ЦИК Украины о результатах голосования 31 марта 2019 года|author=|date=|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190430152526/https://www.cvk.gov.ua/info/protokol_cvk_31032019.pdf |date=2019-04-30 }}&lt;/ref&gt;
* Икенсе тур —&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cvk.gov.ua/pls/vp2019/wp300pt001f01=720.html|title=Результаты голосования 21 апреля 2019 года|author=|date=|publisher=www.cvk.gov.ua|accessdate=2019-04-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cvk.gov.ua/info/protokol_cvk_30042019.pdf|title=Протокол ЦИК Украины о результатах голосования 21 апреля 2019 года|author=|date=|publisher=|accessdate=2019-04-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190430162644/https://cvk.gov.ua/info/protokol_cvk_30042019.pdf |date=2019-04-30 }}&lt;/ref&gt;

== Социологик һорау алыуҙар ==
Украинала президент һайлауҙары буйынса социологик һорау алыуҙар&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20190409/1552497272.html Опрос показал, кого выберут избиратели Тимошенко и Бойко во втором туре] // [[РИА Новости]], 8 апр 2019&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.plerdy.com/ru/blog/ukraine-elections-2019-analysis/|title=Анализ популярности кандидатов в президенты Украины 2019|author=|website=|date=|publisher=www.plerdy.com|accessdate=2020-02-20}}&lt;/ref&gt;:
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;300&quot; heights=&quot;240&quot;&gt;
Файл:Ukraine Presidential Election 2019 ru (polls + 1 round).png|График социология кампаниялары мәғлүмәттәре нигеҙендә төҙөлгән&lt;ref&gt;КМИС, Центр Разумкова, Рейтинг, Центр «Социальный мониторинг», УИСИ СОЦИС, GFK Ukraine&lt;/ref&gt;
Файл:Рейтинги кандидатов в президенты Украины (2019).png| Һорау алыуҙарға ярашлы лидерҙар рейтингтары
Файл:Ukraine Presidential Election Second Round Poroshenko-Zelenski.png|Икенсе тур: Зеленский - Порошенко. График социология кампаниялары мәғлүмәттәре нигеҙендә төҙөлгән&lt;ref&gt;КМИС, Центр Разумкова, Рейтинг, Социальный мониторинг, GFK Ukraine&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* {{Cite web|url=http://izbircom.com/2019/09/27/украинская-электоральная-революция/|title=Украинская электоральная революция: «Зе! Президент» и «Нові обличчя»|author=Желтов М. В.|date=2019-09-27|work=ИнтерИзбирком|publisher=|accessdate=2019-09-28}}
* [http://www.cvk.gov.ua/vp_2019/ Официальная страница выборов 2019 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331221540/https://www.cvk.gov.ua/vp_2019/ |date=2019-03-31 }}

[[Категория:Украинала президент һайлау]]</text>
      <sha1>hf18ku9m50ehoqm5shu7dpr7bbum9de</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шор теле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160599</id>
    <revision>
      <id>1308353</id>
      <parentid>1272418</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T07:36:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10548" sha1="by6dsode49p2sfpl754p5bfcjfb1mum" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шор теле''' ({{lang-ru|шоро́рский язы́к}}, {{lang-cjs|шор тили, тадар тили}}) — [[шорҙар|шор халҡы]] теле, [[Рәсәй]]ҙең  [[Кемерово өлкәһе]]ндә киң таралған — башлыса, [[Алтай тауҙары]]ның төньяҡ итәгендә, Кузнецк Алатауында, Томь йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары буйында, [[Хакасия]] һәм [[Алтай Республикаһы]] сигендә йәшәйҙәр.

Шор телендә һөйләшеүселәр һаны — 6 меңдән ашыу кеше ([[2002]],  халыҡ иҫәбе).

[[Төрки телдәр|Төрки телдәрҙең төньяҡ-көнсығыш төркөмө]] [[Хакас телдәре|хакас төркөмсәһенә]] ҡарай.

== Диалекттары ==

Ике [[диалект]]лы: мрас, йәки «з» менән һөйләшкәне әҙәби тел нигеҙендә ята ( 20-30-сы йй. ҡулланылған), икенсеһе - кондом, «й-диалект»; уныһы  үҙ сиратында бер нисә һөйләшкә бүленгән. Мрас диалекты - хакас, ә кондом — төньяҡ алтай һөйләшенә ҡарай.

== Шор яҙмаһы ==
{{main|Шор яҙмаһы}}
[[Шор яҙмаһы]] [[1927 йыл]]дан [[Кириллица|урыҫ алфавитына]] нигеҙләнгән булған, һуңғараҡ, [[1929]]—[[1938]] йылдарҙа —  [[латин графикаһы]] нигеҙендә эшләнгән булған. [[1938]] йылда [[кириллица]] нигеҙендә яңы алфавит  төҙөлә.

[[1885 йыл]]да [[Миссионерлыҡ|миссионерҙар]] сығарған [[әлифба]] билдәле.

Хәҙерге шор алфавиты:
{| style=&quot;font-family:Times New Roman; font-size:1.4em; border-color:black; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF&quot;
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |А а
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Б б
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |В в
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Г г
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ғ ғ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Д д
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Е е
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ё ё
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ж ж
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |З з
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |И и
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Й й
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |К к
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Қ қ
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Л л
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |М м
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Н н
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ң ң
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |О о
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ӧ ӧ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |П п
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Р р
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |С с
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Т т
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |У у
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ӱ ӱ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ф ф
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Х х
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ц ц
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ч ч
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ш ш
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Щ щ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ъ ъ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ы ы
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ь ь
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Э э
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Ю ю
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; |Я я
|}

== Лингвистик мәғлүмәттәр ==

=== Фонетика ===
Шор [[фонетика]]һында 16 [[Һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр|һуҙынҡы]] һәм 25 [[Һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр|тартынҡы]] [[фонема]]. Һуҙынҡылар оҙон һәм ҡыҫҡа әйтелешле: ҡыҫҡа  (а, э/е, ы, и, ӧ, ӱ, о, у) һәм оҙон (аа, ээ/ее, ыы, ии, ӧӧ, ӱӱ, оо, уу).

[[Баҫым]] көс һалып әйтелә. Һуҙынҡылар гармонияһы күҙәтелә.

=== Һуҙынҡылар ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=text-align:center
|-
! !! [[Алғы рәт һуҙынҡылары|Алғы рәт]] 
! colspan=&quot;2&quot; |[[Артҡы рәт һуҙынҡылары|Артҡы]]
|-
! [[Ябыҡ]]
|и [i] ии [iː]
ӱ [y] ӱӱ [yː]
|ы [ɯ] ыы [ɯː]
|у [u] уу [uː]
|-
! [[Урта]]
|e [e] ee [eː]
ö [ø] öö [øː]
|
|o [o] oo [oː]
|-
![[Асыҡ]]
|
|a [a] aa [aː]
|
|}

=== Тартынҡылар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |
![[Билабиаль]]
![[Денталь]]
![[Латераль]]
![[Палаталь]]
![[Веляр]]
|- align=&quot;center&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Плозивтар]]
!&lt;small&gt;Тауышһыҙ&lt;/small&gt;
|п [p]
|т [t]
|
|к [c]
|қ [k]
|- align=&quot;center&quot;
!&lt;small&gt;Тауышлы&lt;/small&gt;
|б [b]
|д [d]
|
|г [ɟ]
|ғ [ɡ]
|- align=&quot;center&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Фрикатив]]
!&lt;small&gt;Тауышһыҙ&lt;/small&gt;
|
|c [s]
|
|ш [ʃ]
|x [x]
|- align=&quot;center&quot;
!&lt;small&gt;Тауышлы&lt;/small&gt;
|
|з [z]
|
|ж [ʒ]
|
|- align=&quot;center&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Аффрикат]]
!&lt;small&gt;Тауышһыҙ&lt;/small&gt;
|
|
|
|ч [tʃ]
|
|- align=&quot;center&quot;
!&lt;small&gt;Тауышлы&lt;/small&gt;
|
|
|
|ҷ [dʒ]
|
|- align=&quot;center&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |[[Назаль]]
|м [m]
|н [n]
|
|
|ң [ŋ]
|- align=&quot;center&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |[[Ликвидлы]] 
|
|p [r]
|л [l]
|
|
|- align=&quot;center&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |[[Аппроксимант]]
|
|
|
|й [j]
|
|}
&lt;ref&gt;Донидзе Г. И. Шорский язык / Языки мира. Тюркские языки. — М., 1997., стр. 498-499.&lt;/ref&gt;

==== Ижек ====
[[Ижек]]тәрҙең асығы ла  (V, CV), ябығы ла (VC, CVC, VCC, CVCC) осрай. Урыҫ теленән үҙләштерелгәндәрендә бөтә төрө лә булыуы мөмкин.

=== Морфологияһы ===
Башҡа төрки телдәрҙәге кеүек, юҡ ''род'' (енес) категорияһы, синыф, йәнле-йәнһеҙгә бүлеү юҡ. Һан категорияһы бар. Күплек аффикстары  (''-лар''/''-лер'', ''-нар''/''-нер'', ''-тар''/''-тер'') исемдәргә, ҡылымдарға, 3-сө зат исемдәргә  ҡушыла.

Ете  [[килеш]] бар &lt;ref&gt;[http://tili.tadarlar.ru/urok-4-uroki-ot-l-i-chulzhanovoi.html Тадар Тили - Уроки от Л.И.Чульжановой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621033627/http://tili.tadarlar.ru/urok-4-uroki-ot-l-i-chulzhanovoi.html |date=2020-06-21 }}&lt;/ref&gt;

==Телде өйрәнеү==
* Кемерово дәүләт университетының Новокузнецкиҙағы институтында  (филиал) уҡытыусылар әҙерләнә&lt;ref&gt;[http://nbikemsu.nk-uni.ru/node/662 Кафедра русского языка, литературы и методики обучения НФИ КемГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200620235050/http://nbikemsu.nk-uni.ru/node/662 |date=2020-06-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://nbikemsu.ru/nauchnie-proekti/proekty-po-grantam-rossijskogo-fonda-fundamentalnyh-issledovanij/yazyk-i-regiony-opyt-kompleksnogo-filologicheskogo-issledovaniya/ Информация о гранте РФФИ язык и регионы, опыт комплексного филологического исследования] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190307053830/http://nbikemsu.ru/nauchnie-proekti/proekty-po-grantam-rossijskogo-fonda-fundamentalnyh-issledovanij/yazyk-i-regiony-opyt-kompleksnogo-filologicheskogo-issledovaniya/ |date=2019-03-07 }}&lt;/ref&gt;

=== Шор телен өйрәнгән сит ил кешеләре===
*[[Эрдаль, Марсель]]

== Әҙәби тел ==
Шор телендә ''Чиспияков Фёдор Степанович'' ижад иткән (1906—1978)

== Ҡарағыҙ ==
* [[Кондом шор һөйләше]]
* [[Төрки ҡатнаш телдәр]]
* [[Шор исемдәре]]
* [[Шор диалекты]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Амзоров М. П. Грамматика шорского языка. Новокузнецк, 1992.
* Дыренкова Н. П. Грамматика шорского языка. М.:Л., 1941.
* Курпешко-Таннаташева Н. Н., Апонькин Ф. Я. Шорско-русский и русско-шорский словарь. Кемерово 1993.

== Һылтанмалар ==

{{wiktionary}}
* [https://web.archive.org/web/20090916022047/http://lingsib.unesco.ru/ru/languages/shor.shtml.htm Шорский язык]
* [http://shor-tili.info/ Шорско-русский словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621063238/http://shor-tili.info/ |date=2020-06-21 }}
* [http://corpora.iea.ras.ru/corpora/texts.php Корпуса на Шорском языке]
* [https://web.archive.org/web/20160806230652/http://shorica.nbikemsu.ru/ Шорский язык на сайте НФИ КемГУ]
* [https://web.archive.org/web/20200622011900/http://f.kemrsl.ru:8081/iap/Nandigram/sovr_kr/201703/Mezhdurechensk/Chispiyakova_F_G_Uchebnoe_posobie_po_dialektologii_shorskogo_yazyka.pdf Чиспиякова Ф. Г. Учебное пособие по диалектологии шорского языка (23 М)]

{{тюркские языки}}

[[Категория:Рәсәй телдәре]]
[[Категория:Шорҙар]]
[[Категория:Төрки телдәр]]</text>
      <sha1>by6dsode49p2sfpl754p5bfcjfb1mum</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәйәхмәтов Әнәс Ноғоман улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165183</id>
    <revision>
      <id>1308356</id>
      <parentid>1244330</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T08:19:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3920" sha1="idr02y88tfrtctctqnzexfqsdawyugg" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Шәйәхмәтов}}
'''Шәйәхмәтов Әнәс Ноғоман улы''' ({{lang-ru|Шаяхметов Анас Нугуманович}}, [[23 июнь]] [[1936 йыл]]) — [[СССР|совет]] һәм хужалыҡ эшмәкәре, сауҙа хеҙмәткәре. БАССР-ҙың атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре, [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты&lt;ref&gt;Шаяхметов Анас Нугуманович/Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК 930 ISBN 5-8258-0204-5&lt;/ref&gt;. Милләте — башҡорт.

== Биографияһы ==
Әнәс Ноғоман улы Шәйәхмәтов 1936 йылдың 23 июнендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Белорет районы]] [[Сермән]] ауылында тыуған.

1958 йылда йылда Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Белорет леспрохозында урман ҡырҡыусы булып эшләп хеҙмәт биографияһын башлай.

Юғары белемде Мәскәү Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу сауҙа институтында алған һәм институтты тамамлағас, һөнәре буйынса эшкә күсеп, 1959-1969 йылдарҙа Белорет ҡалаһында район потребителдәр союзында тауар белгесе булып эшләй, артабан ойошманың рәйесе булып эшләй.

1969 йылдан Башпотребсоюздың Белорет район-ара күмәртәләп һатыу базаһы директоры вазифаһында була.

1990 йылда Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттарының һуңғы — 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советына]] белорет районы 117-се Сермән һайлау округы буйынса депутат итеп һайлана.

[[Башҡортостан Республикаһы]] Юғары Советының халыҡ ҡулланыуы тауарҙары, сауҙа, халыҡҡа коммуналь-көнкүреш һәм башҡа хеҙмәттәр күрһәтеү комиссияһы ағзаһы була &lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 21.&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
«[[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] ордены бирелә, БАССР-ҙың атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре.

== Ғаиләһе ==
Ғаиләһендә ул һәм ҡыҙ үҫтергәндәр

== Ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20210918033857/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37.. 12 созыв (БАССР)]

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Рәсәй дәүләт сауҙа-иҡтисад университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Шәхестәр:Белорет районы]][[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]</text>
      <sha1>idr02y88tfrtctctqnzexfqsdawyugg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәйәхмәтов Илдар Тимерғасим улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165191</id>
    <revision>
      <id>1308355</id>
      <parentid>1231489</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T08:19:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7115" sha1="ofe0qfss7w4io295so6m2lwcl71uc2r" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Шәйәхмәтов}}
'''Шәйәхмәтов Илдар Тимерғасим улы''' ({{lang-ru|Шаяхметов Ильдар Тимергасимович}}; [[21 октябрь]] [[1951]] йыл) — агроном, иҡтисадсы. Иҡтисад фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2001). [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының һәм [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]]&lt;ref&gt;Шаяхметов Ильдар Тимергасимович/Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК 930 ISBN 5-8258-0204-5.&lt;/ref&gt; Милләте — башҡорт.

== Биографияһы ==
Илдар Тимерғасим улы Шәйәхмәтов [[1951]] йылдың [[21 октябрь|21 октябрендә]] Башҡорт АССР-ы [[Илеш районы]] [[Иҫке Ҡырғыҙ|Иҫке Ҡырғыҙ ауылында]] тыуған.

Хеҙмәт юлын 1969 йылда «Саҡмағошнефть» нефть-газ сығарыу идаралығының транспорт контораһында автослесарь булып башлаған.

1969—1971 йылдарҙа армия сафында хеҙмәт иткән. Хеҙмәттән ҡайтҡас, тирмән идаралығы мастеры булып эшкә ингән. «Саҡмағошнефть» нефть-газ сығарыу идаралығының ҡатлам баҫымын тотоусы цехтың слесары булған.

1973 йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]на уҡырға ингән, уны тамамлағандан һуң Илеш «Урожай» колхозында агроном, артабан баш агроном булып хеҙмәт иткән.

1980—1985 йылдарҙа шул уҡ райондың «Игенсе» колхозы рәйесе булып эшләгән.

1985 йылда Илеш партия район комитетытының икенсе секретары, ә 1987 йылда инде райкомдың беренсе секретарь булып һайланған.&lt;ref&gt;Шаяхметов Ильдар Тимергасимович/Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 ISBN 5-8258-0204-5&lt;/ref&gt;

1989 йылда [[Урал идара итеү институты|Свердловск Юғары партия мәктәбен]] тамамлай.

[[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының һәм [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]] итеп һайланған&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 21.&lt;/ref&gt; .

1991 йылда [[Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы]] Секретариатының етәксеһе булып эшләй.

1995—1997 йылдарҙа  — «Бастра» страховка компанияһы асыҡ акционерҙар йәмғиәте директоры урынбаҫары.

1995—1999 йылдарҙа — [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]]

1997—1998 йылдарҙа — Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө Иҡтисад һәм социология ғилми институты докторанты.

1998—2009 йылдарҙа — [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] директоры&lt;ref&gt;[https://www.erbp.ru/people/14840.Шаяхметов Ильдар Тимергасимович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
*Маҡтаулы исеме &quot;Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре&quot;
*&quot;Почет Билдәһе&quot; ордены

== Ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]
* [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 21.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20210918033857/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37.. 12 созыв (БАССР)]
* {{ЭБЭ|74535|Шаяхметов Ильдар Тимергасимович}}
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаусылар]]
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:1-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:Илеш районында тыуғандар]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Иҡтисад фәндәре докторҙары]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:21 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре]]</text>
      <sha1>ofe0qfss7w4io295so6m2lwcl71uc2r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шафиҡова Закира Рәзетдин ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165199</id>
    <revision>
      <id>1308348</id>
      <parentid>1271670</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T06:41:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5813" sha1="2ejg0zycjllzma1opw116svbl1obnqq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''[[Шафиҡова Закира Рәзетдин ҡыҙы]] ''' ({{lang-ru|Шафикова Закира Разетдиновна}}) - ([[24 октябрь]] [[1936]] йыл) — йәмәғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты &lt;ref&gt;Шафикова Закира Разетдиновна/Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК 930 ISBN 5-8258-0204-5.&lt;/ref&gt; Милләте — татар.

== Биографияһы ==
Закира Рәзетдин ҡыҙы Шафиҡова [[1936]] йылдың [[октябрь|24 октябрендә]] [[Башҡорт АССР-ы]] [[Туймазы районы]] [[Әтек|Әтек ауылында]] ({{lang-ru|Атык}}) тыуған.

1957 йылда Өфө медицина училищеһын тамамлап тыуған яғына ҡайтҡас, фельдшер-акушерлыҡ пункты мөдире булып хеҙмәт юлын башлаған.

1966 йылда [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]н тамамлағандан һуң Башҡортостан Өлкә профсоюздар советының ышаныслы врачы булып эшләгән.

1982 йылдан Октябрьский ҡалаһында &quot;Бодрость&quot; шифахана-профилакторийы нигеҙ һалына. Башҡортостан Республикаһының көньяҡ-көнбайышында, Өфөгә генә түгел (180 саҡрым ара), Һамар ҡалаһы менән (300 км) Ырымбур өсөн дә әһәмиәткә эйә был дауалау ойошмаһына тәүге йылынан уҡ Закира Рәзетдин ҡыҙы баш врач итеп тәғәйенләнә һәм оҙаҡ йылдар уға етәкселек итә. Был шифахана республикала берҙән-бер Нафталан нефте менән ванналар эшләгән
дауалау ойошмаһы. Закира Рәзетдин ҡыҙы ныҡышмал рәүештә хеҙмәт күрһәтеү ысулдарын киңәйтеүгә, алдынғы методикалар ҡулланыуға көс һала һәм тырыш, намыҫлы хеҙмәте өсөн Почет грамоталары менән бүләкләнеп тора. Ул етәкләгән коллективҡа ла төрлө министрлыҡтарҙың бик күп маҡтау грамоталары бирелгән &lt;ref&gt;[http://bodrost-okt.ru/about-us.html. О нас]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://zakon-region3.ru/1/58313/ Указ Президиума ВС Башкирской АССР от 28.02.1989 N 6-2/72 “О присвоении почетного звания “Заслуженный врач Башкирской АССР“ работникам народного здравоохранения республики“]{{Недоступная ссылка|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

1990 йылда [[Башҡорт АССР-ы]] Юғары Советының һуңғы - тарихи 12-се саҡырылышына Яңауыл районы, 279-сы Ямъяҙы һайлау округынан халыҡ депутаты итеп һайланған &lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 21.&lt;/ref&gt; .

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
*Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы &lt;ref&gt;[https://zakon-region3.ru/1/58313/ Указ Президиума ВС Башкирской АССР от 28.02.1989 N 6-2/72 “О присвоении почетного звания “Заслуженный врач Башкирской АССР“ работникам народного здравоохранения республики“]{{Недоступная ссылка|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
*Республика дәүләт ойошмалары һәм тармаҡ министрлыҡтарының Почет грамоталары

== Ғаиләһе ==
Ғаиләле, бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]
* [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 21.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20210918033857/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37.. 12 созыв (БАССР)]

[[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Шәхестәр:Туймазы районы]]
[[Категория:Башҡортостан дауаханаларының баш табибтары]]</text>
      <sha1>2ejg0zycjllzma1opw116svbl1obnqq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәретдинов Эдуард Фәүзи улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165205</id>
    <revision>
      <id>1308357</id>
      <parentid>1178755</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T08:26:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6099" sha1="qsjno5vbenx2xj7zcqqqk5l38hxcc1q" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шәретдинов Эдуард Фәүзи улы''' ({{lang-ru|Шаретдинов Эдуард Фавзиевич}}) - ([[5 май]] [[1947 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] сәйәси эшмәкәре. Юридик фәндәр кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы халыҡ депутаты һәм [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]]&lt;ref&gt;Шаретдинов Эдуард Фавзиевич/Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК 930 ISBN 5-8258-0204-5.&lt;/ref&gt;  Милләте - [[башҡорттар|башҡорт]] &lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 95.&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Эдуард Фәүзи улы Шәретдинов 1947 йылдың 5 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Асҡын районы]] [[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын ауылында]] тыуған.

1972 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]н, 1980 йылда Свердловскиҙағы Юғары партия мәктәбен тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1966 йылда Өфө авиация техникумын тамамлағандан һуң &quot;Гидравлика&quot; заводында технолог булып башлаған. Артабан прокуратурла стажер булып эшләгән.

1972 - 1973 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт иткән. Унан ҡайтҡас, 1978 йылға тиклем прокурор, БАССР прокуратураһының Тикшереү идаралығы начальник урынбаҫары, БАССР Министрҙар Советы хакимиәт органдары бүлегенең етәксеһе булып эшләгән.

Свердловскиҙағы Юғары партия мәктәбен тамамлағандан һуң КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында бүлек мөдире урынбаҫары булған, республика прокурорының беренсе урынбаҫары, партияның өлкә комитетында бүлек мөдире.

1990 йылда [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советына Октябрьский ҡалаһы, 108-се Ыҡ һайлау округынан депутат итеп һайланған &lt;ref&gt;[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37.. 12 созыв (БАССР)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918033857/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37.. |date=2021-09-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 30&lt;/ref&gt;

1991 йылда Закондар сығарыу, законлылыҡ һәм хоҡуҡ тәртибе мәсьәләләре комиссияһы рәйесе, Юғары Совет Президиумы ағзаһы, ә һуңынан 12-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Рәйесе урынбаҫары була.

1995 йылда 1-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Закондар сығарыу Палатаһы депутаты итеп һайлана.

Ғүмеренең һуңғы йылдарында [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы|Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһында]] юридик фәндәр уҡыта.

2015 йылдың 5 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат була &lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/761121-v-bashkirii-pro.. В Башкирии простились с известным юристом и политическим деятелем Эдуардом Шаретдиновым]&lt;/ref&gt;

== Ғаиләһе ==
Ғаиләһендә ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20210918033857/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37.. 12 созыв (БАССР)]

[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаусылар]]
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:Шәхестәр:Асҡын районы]]</text>
      <sha1>qsjno5vbenx2xj7zcqqqk5l38hxcc1q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәғиҙуллин Рәмил Шәйҙулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165297</id>
    <revision>
      <id>1308279</id>
      <parentid>1111279</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T12:29:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4555" sha1="5toel52upcv3t358bd7kj5nw54ddesf" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сәғиҙуллин Рәмил Шәйҙулла улы''' ({{lang-ru|Сагидуллин Рамиль Шайдуллинович}}; [[24 февраль]] [[1952 йыл]] ) — хужалыҡ һәм совет органдары эшмәкәре. 1987—1991 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Туймазы ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, рәйесе.   
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]]  депутаты, Ҡатын-ҡыҙҙар эше, ғаиләне һаҡлау, әсәлек һәм балалыҡ буйынса комиссия ағзаһы.

== Биографияһы ==
Сәғиҙуллин Рәмил Шәйҙулла улы [[1952 йыл]]дың [[24 февраль|24 февралендә]] [[Башҡорт АССР-ы]]ның  [[Туймазы районы]] [[Ҡандра]] ҡасабаһында тыуған. 
Милләте башҡорт, юғары белемле — 1987  йылда [[Өфө нефть институты]]н тамамлаған.&lt;ref&gt;[http://viperson.ru/people/sagidullin-ramil-shaydullinovich Випперсон]&lt;/ref&gt;

Хеҙмәт юлын 1969 йылда Стәрлетамаҡ химия заводында слесарь булып башлай.
1970—1972 йылдарҙа Совет армияһы сафтарында хеҙмәт итә.
Запасҡа сығарылғандан һуң быраулау эштәре идаралығында слесарь булып эшләй.
1987 йылда институтты тамамлағас «Межрайводоканал» идаралығында мастер, баш инженер һәм начальник булып эшләй.
1987—1991 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Туймазы ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе.
1991 йылдан ремонт-төҙөлөш идаралығы начальнигы.&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК  930 ISBN 5-8258-0204-5&lt;/ref&gt;

Туймазы ҡалаһы 142-се Ҡандра һайлау округынан [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының   ҡатын-ҡыҙҙар эше, ғаиләне һаҡлау, әсәлек һәм балалыҡ буйынса комиссия ағзаһы.&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34&lt;/ref&gt;

== Ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Халыҡ депутаттарының ҡала комитеты рәйестәре]]
[[Категория:Шәхестәр:Туймазы]]
 ‎</text>
      <sha1>5toel52upcv3t358bd7kj5nw54ddesf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәхәбетдинов Зәнфир Абзал улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165303</id>
    <revision>
      <id>1308278</id>
      <parentid>1081729</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T12:15:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4115" sha1="3hnc4vnq22bhipn8l1pkle393gx5gdm" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сәхәбетдинов Зәнфир Абзал улы''' ({{lang-ru|Сахабутдинов Занфир Абзалович}}; [[7 октябрь]] [[1951 йыл]]) — комсомол, партия органдары һәм ауыл хужалығы ветераны. 1991 йылдан Шишмә районы «Коммунизм» колхозы рәйесе.

1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты, Юғары Советтың аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.

== Биографияһы ==
Зәнфир Абзал улы Сәхәбетдинов [[1951 йыл]]дың [[7 октябрь|7 октябрендә]] [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Шишмә районы]] [[Иҫке Муса (Шишмә районы)|Иҫке Муса]] ауылында тыуған.
Милләте татар, юғары белемле — 1976 йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н тамамлаған.

1969—1971 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң Шишмә районы «Коммунизм» колхозының ВЛКСМ комитетында секретарь була.
1976 йылда институтты тамамлағас, Стәрлетамаҡ һәм Шишмә районы хужалыҡтарында баш агроном булып эшләй.
1983—1985 йылдарҙа — «Смычка совхозы» партком секретары.
1985 йылдан — «Урал» колхозы рәйесе.
1991 йылдан — Шишмә районы «Коммунизм» колхозы рәйесе.
&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК 930 ISBN 5-8258-0204-5&lt;/ref&gt;

Шишмә районы 273-сө Ибраһим һайлау округынан [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.
&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 34&lt;/ref&gt;

== Ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Шәхестәр:Шишмә районы]]
[[Категория:Шәхестәр:Стәрлетамаҡ районы]]
[[Категория:Колхоз рәйестәре]]</text>
      <sha1>3hnc4vnq22bhipn8l1pkle393gx5gdm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәмиғуллин Рафаэль Исхаҡ улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165333</id>
    <revision>
      <id>1308277</id>
      <parentid>1036360</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T12:03:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4155" sha1="h7hfjw8t1frzt89nivtpjf3mnwoaegi" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сәмиғуллин Рафаэль Исхаҡ улы''' ({{lang-ru|Самигуллин Рафаэль Исхакович}}; [[26 май]] [[1941 йыл]] — [[1994 йыл]]) — комсомол, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе.

1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты.

== Биографияһы ==
Рафаэль Исхаҡ улы Сәмиғуллин [[1941 йыл]]дың [[26 май]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Илеш районы]] [[Түбәнге Сереккүл]] ауылында тыуған.
Милләте башҡорт, юғары белемле — 1979 йылда [[Урал идара итеү институты|Свердловск Юғары партия мәктәбен]] тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1959 йылда санпэпидстанцияла фельдшер булып башлай.
1960—1963 йылдарҙа Совет Армияһына хеҙмәт итә. Запасҡа ҡайтарылғас, ВЛКСМ-дың Илеш райкомының икенсе секретары, артабан рофессиональ-техник училище директорының тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары була.
1974—1985 йылдарҙа КПСС-тың Илеш районы комитетында инструктор, райондың «Сельхозхимия» берекмәһендә управляющий урынбаҫары булып эшләй.

1985—1990 йылдарҙа район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары.
1990 йылдан КПСС-тың Илеш район комитетының икенсе секретары.
1992 йылда дәүләт һәм муниципаль милек менән идара итеү буйынса Илеш район комитеты рәйесе итеп һайлана.&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК 930 ISBN 5-8258-0204-5&lt;/ref&gt;

[[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 34&lt;/ref&gt;
  
Сәмиғуллин Рафаэль Исхаҡ улы 1994 йылда вафат була.

== Ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Шәхестәр:Илеш районы]]
[[Категория:КПСС-тың район комитетының икенсе секретарҙары]]
[[Категория:ВЛКСМ-дың Башҡортостан район комитеттарының икенсе секретарҙары]]</text>
      <sha1>h7hfjw8t1frzt89nivtpjf3mnwoaegi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәкимов Милләт Ташбулат улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165371</id>
    <revision>
      <id>1308333</id>
      <parentid>1147691</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T03:25:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5399" sha1="4873h9br4et69lf6dfp3zwphbqnw5dt" xml:space="preserve">{{ФШ|Хәкимов}}
{{Ук}}
'''Хәкимов Милләт Ташбулат улы ''' ({{lang-ru|Хакимов Миллят Ташбулатович}}; [[17 февраль]] [[1949 йыл]] — [[1993 йыл]]) — комсомол һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты.

== Биографияһы ==
Милләт Ташбулат улы Хәкимов [[1949 йыл]]дың [[февраль|17 февралендә]] [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Әбйәлил районы]] [[Һәйетҡол]] ауылында тыуған.
Милләте башҡорт, юғары белемле — 1972 йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н, 1977-лә Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1966 йылда тыуған ауылында тракторсы булып башлай. Уҡытыусы бушлып эшләй, шунан Әбйәлил районының Йәнгел совхозында ВЛКСМ комитеты секретары була.

1970—1973 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Әбйәлил район комитетында бүлек мөдире була, икенсе, беренсе секретары итеп һайлана.

1973—1974 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.

1975 йылда уны [[Урал идара итеү институты|Свердловск Юғары партия мәктәбенең]] ике йыллыҡ курсына уҡырға ебәрәләр. Уны тамамларға 4-5 ай ғына ҡалғас, саҡырып ҡайтарып, Әбйәлил районына эшкә ебәрәләр, һәм уны КПСС-тың район комитетына беренсе секретарь итеп һайлап ҡуялар. Артабан Баймаҡ районында шул уҡ дәрәжәлә эшен дауам итә&lt;ref&gt;[https://baimvestnik.ucoz.ru/news/2009-02-18-3348 К 60-ЛЕТИЮ М. Т. ХАКИМОВА]&lt;/ref&gt;.

1988 йылдан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында иделогия бүлеге мөдире.

1989 йылда уны яңынан КПСС-тың Әбйәлил район комитетына беренсе секретарь итеп һайлайҙар. 1991 йылда «Восток» коммерция банкының Әбйәлил районының үҙәге Асҡар ауылындағы филиалында директор булып эшләй&lt;ref&gt;Хакимов Миллят Ташбулатович // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК 930 ISBN 5-8258-0204-5&lt;/ref&gt;
1990 йылда Әбйәлил районы, 149-сы Әбйәлил һайлау округы буйынса [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 34&lt;/ref&gt;

1993 йылда вафат була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы ордены һәм миҙалдар.

== Ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104
* Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК 930 ISBN 5-8258-0204-5

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20210918033857/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37.. 12 созыв (БАССР)]

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:КПСС-тың Башҡортостан райком комитетының беренсе секретарҙары]]
[[Категория:Әбйәлил районы башлыҡтары]]
[[Категория:Баймаҡ районы башлыҡтары]]</text>
      <sha1>4873h9br4et69lf6dfp3zwphbqnw5dt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәсәнов Фәнир Миңлеғәлим улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165434</id>
    <revision>
      <id>1308336</id>
      <parentid>1037710</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T03:59:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4603" sha1="9ba07nj24wbboyieot2fiy8i7uvs687" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Хәсәнов Фәнир Миңлеғәлим улы''' ({{lang-ru|Хасанов Фанир Миннигалимович}}; ([[1 июнь]] [[1943 йыл]] — [[1994 йыл]]) — [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре һәм хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты.

== Биографияһы ==
Фәнир Миңлеғәлим улы Хәсәнов [[1943 йыл]]дың 1 июнендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Солтанморат]] ауылында тыуған.
Милләте татар, юғары белемле — 1976 йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1964 йылда зооветеринар техникумын тамамлағандан һуң [[Баймаҡ районы]]ның Фрунзе исемендәге колхозында ветеринар участкаһы мөдире булып башлай.

1964—1967 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

Армиянан ҡайтҡас, [[Мәләүез районы]]нда эшләй: ветеринар участкаһында — мөдир, партия комиссияһы рәйесе, сусҡасылыҡ комплексы етәксеһе була.

1979—1984 йылдарҙа район-ара «Сельхозхимия» берекмәһендә етәксе булып эшләй.

1984—1991 йылдарҙа КПСС-тың Мәләүез район комитетының икенсе, шунан беренсе секретары булып эшләй.

1992 йылдан &quot;Салауат&quot; акционер компанияһының &quot;Осҡон&quot; фирмаһы директоры вазифаһын башҡара&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК 930 ISBN 5-8258-0204-5&lt;/ref&gt;

1990 йылда — Мәләүез районы, 237-се Ергән һайлау округы буйынса [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 34&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ Государственное Собрание —Курултай Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ |date=2020-09-29 }}&lt;/ref&gt;

== Ғаиләһе ==
Ғаиләһендә ул һәм ҡыҙ үҫтергәндәр.

== Ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20210918033857/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37.. 12 созыв (БАССР)]
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Шәхестәр:Баймаҡ районы]]
[[Категория:Шәхестәр:Мәләүез районы]]
[[Категория:КПСС-тың район комитетының беренсе секретарҙары]]
[[Категория:Мәләүез районы  башлыҡтары]]</text>
      <sha1>9ba07nj24wbboyieot2fiy8i7uvs687</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юнысов Зәбир Кәбир улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165437</id>
    <revision>
      <id>1308370</id>
      <parentid>1203317</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T11:31:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5603" sha1="8q7kgr7oypuzm8510pygnjmb0hrwnrl" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Юнысов}}
'''Юнысов Зәбир Кәбир улы''' ({{lang-ru|Юнусов Забир Кабирович}}; [[1 декабрь]] [[1937 йыл]] — [[28 август]] [[2020 йыл]]) — ауыл хужалығы хеҙмәтҡәре, йәмәғәтсе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 95.&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Зәбир Кәбир улы Юнысов 1937 йылдың 1 декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлебаш районы]]ның [[Тәтер-Арыҫлан]] ауылында тыуған. Юғары белемле - 1964 йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н тамамлай.

1955 йылда Свердловск техник училищеһына уҡырға инә, унан Совет Армияһы сафтарына саҡырыла, 1956—1959 йылдарҙа хәрби хеҙмәттә була.

1959 йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]на уҡырға инә, дүртенсе курсты тамамланғандан һуң, [[Ырымбур ауыл хужалығы институтының инженерҙар әҙерләү факультетының ситтән тороп уҡыу бүлегенә күсә.

Хеҙмәт эшмәкәрлееген 1963 йылда башлай. Институтты тамамлағандан һуң [[Балаҡатай районы]] ауыл хужалығы идаралығында, артабан «Башптицепром» тресында баш инженер булып эшләй.

1968—1974 йылдарҙа Өфө ҡошсолоҡ фабрикаһы директоры.

1974—1976 йылдарҙа проект институтында бүлек етәксеһе&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 27&lt;/ref&gt;..

27 йыл дауамында ике ҡош-ҡорт фабрикаһы директоры була: төҙөлөш барған осоронан уҡ Өфө ҡошсолоҡ фабрикаһын етәкләй, ә 1976 йылдан хәҙерге «Башҡортостан» ҡошсолоҡ фабрикаһына ла төҙөлөп ятҡан мәленән үк етәкселек итә башлай.

&lt;blockquote&gt;Благодаря его таланту руководителя, ратующего за своих земляков, был построен самый современный и большой населенный пункт в Уфимском районе – село Авдон с крупными объектами культуры, образования, торговли здравоохранения.
&lt;ref&gt;[https://ufim.bashkortostan.ru/presscenter/news/301461/ Скончался Юнусов Забир Кабирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201123223416/https://ufim.bashkortostan.ru/presscenter/news/301461/ |date=2020-11-23 }}&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;

1990 йылда Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советына Өфө районы 262-се Николаевка һайлау округынан депутат итеп һайлана&lt;ref&gt;[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37.. 12 созыв (БАССР)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918033857/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37.. |date=2021-09-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 30&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены;
* БАССР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре;
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре;
* Өфө районының почетлы гражданы

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 95.

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Шәхестәр:Балаҡатай районы]]
[[Категория:Шәхестәр:Өфө районы]]
[[Категория:Инженерҙар]]</text>
      <sha1>8q7kgr7oypuzm8510pygnjmb0hrwnrl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Урта Ҡарғалы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166054</id>
    <revision>
      <id>1308325</id>
      <parentid>1068043</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T22:20:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3961" sha1="ro9zft5ppncmcu9r0lxrqw2wo9qtutz" xml:space="preserve">''Эта статья о притоке [[Сакмара|Сакмары]]. Статья о притоке Большой Каргалки с тем же именем находится [[Средняя Каргалка (приток Каргалки)|здесь]]''.
{{Ук}}

'''Урта Ҡарғалы''' — Рәсәйҙәге йылға. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Ырымбур өлкәһе]] биләмәләрендә аға. Йылға [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]] йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

Йылға башының географик координаталары 52°09′56″ с. ш. 54°44′07″ в. д.HGЯO
Йылға тамағының географик координаталары 51°56′39″ с. ш. 55°10′26″ в. д.HGЯO

Ырымбурҙан алыҫ түгел, Урта Ҡарғалы йылғаһында ,серле урын - ҡулдан эшләнгән таш канал бар. 
[https://vk.com/wall-66879314_19908?z=photo-66879314_457249176%2Fwall-66879314_19908]

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәттәренә ярашлы [[Яйыҡ һыу бассейны округы]]на ҡарай, йылғаның [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]] йылғаһы, [[Оло Эйек]] йылғаһы ҡойғандан алып йылға тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — [[Яйыҡ]] (бассейндың Рәсәй өлөшө)&lt;ref name=&quot;МПР России&quot;&gt;{{Cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186785|title=Государственный водный реестр РФ: Средняя Каргалка|archiveurl=https://www.webcitation.org/6A47OcVcQ?url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186785|archivedate=2012-08-20}}&lt;/ref&gt;.

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән [[Рәсәй Федерацияһы]] территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200007104

- Гидрологик өйрәнеү (гө) буйынса код — 112200710

- Бассейн коды — 12.01.00.007

- Гө буйынса томы — 12

- Гө буйынса сығарылыш — 2

== Этимологияһы == 
Ҡарғалы атамаһының мәғәнәһе тураһында ике төрлө фекер йөрөй:

1) Элек йылға буйында тирәктәр үҫкән, унда ҡарғалар күпләп оя ҡорған һәм бала сығарған.

2) Борон был ерҙә Ғәле исемле кеше йәйләгән. Уны икенсе бер Ғәле исемле кеше менән бутамаҫ өсөн Ҡарға Ғәле тип йөрөткәндәр. Ҡарға Ғәле еңелләштерелеп, Ҡарғале, Ҡарғалы булып киткән [https://web.archive.org/web/20211025073406/http://distolimp.bspu.ru/template/guest/global/page.php?p=t_15_29].

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Ҡарғалы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

{{Водный реестр}}
{{Һаҡмар бассейны}}

[[Категория:Һаҡмар ҡушылдыҡтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса һыу объекттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Ырымбур өлкәһе йылғалары]]</text>
      <sha1>ro9zft5ppncmcu9r0lxrqw2wo9qtutz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талабск утрауҙары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168273</id>
    <revision>
      <id>1308285</id>
      <parentid>1303350</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T13:28:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20603" sha1="gbcr9ls8xz88e6jwipqj6o4ik0l5u3t" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Талабск утрауҙары''' (йәки '''Залит утрауҙары''') [[Псков күле]]нең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, [[Псков]]тан 25 км төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.

Төркөмгә өс утрау инә:

* Үрге утрау&lt;ref name=&quot;O-35-XVII&quot;&gt;{{Карта|O-35-XVII}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;O-35-XXIII&quot;&gt;{{Карта|O-35-XXIII}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Карта O-35-081-A&quot;&gt;{{Карта|O-35-81-A|ГГЦ}} Масштаб: в 1 см 500 м&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ГКТ.о.&quot;&gt;{{Cite web|url=http://gkt.pskov.ru/news/18.11.11/328|title=Государственный комитет Псковской области по туризму, инвестициям и пространственному развитию: Жителей острова Залита учили делать сувениры своими руками|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131020095122/http://gkt.pskov.ru/news/18.11.11/328|archivedate=2013-10-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020095122/http://gkt.pskov.ru/news/18.11.11/328 |date=2013-10-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rf-map&quot;&gt;[http://rf-map.ru/690537.html Талабские острова (о. Верхний и о. Талабск) на карте автодорог]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;православие&quot;&gt;[http://www.pravoslavie.ru/jurnal/070824121955.htm Портал Православие. Талабские острова]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;росреестр&quot;&gt;{{Cite web|url=https://pkk5.rosreestr.ru/#z=14&amp;x=3122249.968368233&amp;y=7968480.993429728&amp;mls=map|title=Росреестр. Публичная кадастровая карта|accessdate=2019-05-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180531184647/https://pkk5.rosreestr.ru/#z=14&amp;x=3122249.968368233&amp;y=7968480.993429728&amp;mls=map|archivedate=2018-05-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200313163431/https://pkk5.rosreestr.ru/#z=14&amp;x=3122249.968368233&amp;y=7968480.993429728&amp;mls=map |date=2020-03-13 }}&lt;/ref&gt; йәки  0,85 км² майҙан менән  Белов исемендәге утрау &lt;ref name=&quot;ОЗ.МО&quot;&gt;{{Cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/printable.php?do4=document&amp;id4=ac37ddbc-d6b4-4a2d-954c-768735ec0a0c|title=Закон Псковской области от 22 декабря 2010 года № 1032-ОЗ О внесении изменений в Закон Псковской области «ОБ УСТАНОВЛЕНИИ ГРАНИЦ И СТАТУСЕ ВНОВЬ ОБРАЗУЕМЫХ МУНИЦИПАЛЬНЫХ ОБРАЗОВАНИЙ НА ТЕРРИТОРИИ ПСКОВСКОЙ ОБЛАСТИ»|accessdate=2011-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927022034/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/printable.php?do4=document&amp;id4=ac37ddbc-d6b4-4a2d-954c-768735ec0a0c|archivedate=2013-09-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927022034/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/printable.php?do4=document&amp;id4=ac37ddbc-d6b4-4a2d-954c-768735ec0a0c |date=2013-09-27 }}&lt;/ref&gt; 
* Талабск утрауы &lt;ref name=&quot;O-35-069-C&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20131020094458/http://gpska.yapl.ru/show-map-500.php?id_map=O-35-069-C Карта O-35-069-C] Масштаб в 1 см 500 м ({{Карта|O-35-69-C|ГГЦ}})&lt;/ref&gt; йәки Залит утрауы, майҙаны  0,62 км²
* Талабенец утрауы &lt;ref name=&quot;priroda.pskovsky-raion&quot;&gt;{{Cite web|url=http://priroda.pskov.ru/vodopolzovanie/pskovsky-raion|title=Государственный комитет Псковской области по природопользованию и охране окружающей среды: Псковский район}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; (Талабец), майҙаны   0,07 км²

Дөйөм майҙаны 1,54 км²  тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ecobez.geo.pu.ru/edu/talabs2001/ant.htm|title=Историко-культурная самобытность территории как фактор устойчивого развития туризма (на примере острова Верхний Талабского архипелага Псковско-Чудского озера)}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://priroda.pskov.ru/vodopolzovanie/pskovsky-raion|title=Государственный комитет Псковской области по природопользованию и охране окружающей среды. Псковский район}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Talabskie_ostrova.jpg|слева|мини|300x300пкс|Талабск утрауҙары]]
[[Файл:Pskov_rajon_2010.jpg|справа|мини|300x300пкс|Псков районы картаһы]]
Совет заманында утрауҙар менән шул  тораҡ пункттар үҙгәртелә: Талабск — Залит итсемендәге утрауға,  ә Үрге утрау — Белов  исемендәге утрауға (Белов утрауы) — утрауҙарҙа совет власын урынлаштырырға тырышыусы һәм  аҡ гвардеецтар тарафынан үлтерелеүсе беренсе  ҡыҙыл комиссарҙар  хөрмәтенә (уҡытыусы Ян Залит һәм уның көрәштәше И.С. Белов) атала&lt;ref name=&quot;ПскЗемля&quot;&gt;[http://www.culture.pskov.ru/ru/objects/object/218 Талабские острова], ''Культура и история Пскова и Псковской области''&lt;/ref&gt;. Әгәр тораҡ пункттар рәсми рәүештә комиссарҙар  хөрмәтенә аталған булһа, утрауҙарҙың иһә яҡты өйрәнеү әҙәбиәтендә,  рәсми документтарҙа, һәм халыҡ араһында утрауҙарҙың боронғо исеме лә, шулай уҡ тораҡ пункттар менән берҙәй шул уҡ исемдәре лә  (Үрге һәм Талабск)  киң таралған&lt;ref name=&quot;православие&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;priroda.pskovsky-raion&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;N289-p&quot;&gt;[http://zakon-region2.ru/5/44879/ Распоряжение Администрации Псковской области от 26.10.2010 N 289-р &quot;Об утверждении концепции и разработке областной долгосрочной целевой программы «Комплексное развитие межселенной территории Залитских островов на период 2010—2012 годы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150713033615/http://zakon-region2.ru/5/44879/ |date=2015-07-13 }}&lt;/ref&gt;. Хәрби-топографик  һәм картографик сығанаҡтар   утрауҙарҙың боронғо исемдәренә өҫтөнлөк бирә.&lt;ref name=&quot;O-35-XVII&quot;&gt;{{Карта|O-35-XVII}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;O-35-XXIII&quot;&gt;{{Карта|O-35-XXIII}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Карта O-35-081-A&quot;&gt;{{Карта|O-35-81-A|ГГЦ}} Масштаб: в 1 см 500 м&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;росреестр&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;O-35-069-C&quot;/&gt;

2000 йылда Талабск утрауҙарында 326 кеше йәшәй, 2007 йылда — 350 тирәһе кеше, 2010 йылда — 202 кеше, 2012 йылда — 193 кеше, 2013 йылда — 179 кеше йәшәй. Административ яҡтан  [[Псков районы|Псков]] районына ҡарай һәм Залит утрауҙарының ауыл-ара территорияһын тәшкил итә.  Халҡы ике ауылда тупланған: Утрау-Залит һәм  һәм  Белов исемендәге утрау&lt;ref name=&quot;ОЗ.МО&quot;/&gt;.

Утрауҙар үҙҙәренең монах  ауылдары менән  билдәле утрауы. Талабск утрауында Изге Николай храмы бар, уның башлығы 1958—2002 йылдарҙа православ диндарҙар араһында хөрмәтле протоиерей Николай Гурьянов була.  2002 йылда аҡһаҡал ошо утрауҙа ерләйнә. Уның  ҡәберенә  ғибәҙәт ҡылыуҙар башҡарыла&lt;ref&gt;[http://www.bibliopskov.ru/guryanov.htm Старец Николай Гурьянов]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Талабск халҡы Стефан Баторий ғәскәрҙәренең Псковҡа ҡыҫымын тотоп тороуҙа  үҙ өлөшөн индерә (1581—1582 йй.), ҡамауҙа ҡалған псковлыларҙы аҙыҡ-түлек менән тәьмин итә. Иң һуғышсан талабсклылар  легенда буйынса, үҙ ғүмерҙәрен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып,  Стефан Баторийҙы  [[Псков-Печора монастыры]]на үткәрмәйҙәр, батырлыҡтары өсөн  [[Иван Грозный]] рәхмәт йөҙөнән утраулыларға үҙ причалдарынан ирекле сауҙа итергә рөхсәт итә: бындай  иҡтисади өҫтөнлөк XVIII быуат аҙағына тиклем һаҡлана. Шул саҡта утрауҙа ҡаҡланған балыҡ менән һатыу иткән  халыҡ һаны 3000 самаһы кеше тәшкил итә&lt;ref name=&quot;ПскПровГар.&quot;&gt;[http://province-pskov.ru/province/2011/34/470 Талабские острова. Гары: бандиты или сверхлюди? // Псковская Провинция, № 3 (9497), 27/01/2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029201047/http://province-pskov.ru/province/2011/34/470 |date=2013-10-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ПскПровАл.&quot;&gt;[http://province-pskov.ru/province/2011/34/470 Талабы: «Под крылом» Александра I // Псковская Провинция, № 5 (9499), 09/02/2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029201047/http://province-pskov.ru/province/2011/34/470 |date=2013-10-29 }}&lt;/ref&gt;.

Талабский утрауҙары 1821 йылдың 12 мартында император [[Александр I]] биргән яңы статус һәм Александр посады тигән яңы исем ала&lt;ref&gt;См.: [http://kartolog.ru/2010/01/trexverstnaya-voennaya-topograficheskaya-karta-rossijskoj-imperii/ (Ряд VI, лист 7) — Военная топографическая карта западной части Российской империи (трехверстная) 1914 года, Псковская область, ряд VI, лист 7] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120807142037/http://kartolog.ru/2010/01/trexverstnaya-voennaya-topograficheskaya-karta-rossijskoj-imperii/ |date=2012-08-07 }}. На данной карте подписаны острова и населённые пункты (''О. Талабскъ'' и '''Посадъ Александровскій'''; ''О. Верхній'' и '''Посадъ Александровскій'''; а '''Талабинецъ''' подписан как нп (видимо одноимёнен острову или находился на о-ве Верхнем, где на его северо-востоке видны отдельные (от посада Александровского) застройки, тогда как на о-ве Талабенец эти застройки точечные, возможно, собственно нижеупоминаемые 3 завода). Подписаны также количества ''заводовъ для сушки (сушенія) рыбы'': соответственно 38, 8, 3)&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта  Талабскта   ратуша барлыҡҡа килә, ул 1875 йылға тиклем эшләй. Ике утрауҙа  (Үрге һәм Талабск) земство мәктәптәре асыла&lt;ref name=&quot;ПскПровАл.&quot;/&gt;.

Талабск  утрауҙарында  йәки ''Александр посадында''  1887 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса  2849 халҡы йәшәгән&lt;ref&gt;История переписей населения на Псковской земле —  Псков, Псковстат, 2010 —  170 с. (С. 18)&lt;/ref&gt;, 1897 йылдағы иҫәп алыу буйынса — 3381 кеше&lt;ref name=&quot;ЭСБиЕ&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Александровский посад}}&lt;/ref&gt;.

1917 йылдың  июлендә архипелаг балыҡсылары йыйылышында балыҡсылар депутаттарының Талабск Советы башҡарма комитеты һайлана, ул  Псковтың һалдат һәм эшселәр советына  бер вөкил ебәрергә ҡарар итә&lt;ref&gt;ГАПО. Ф-р 590. Оп.1, д.12, л.33.&lt;/ref&gt;. 1917 йылдың Октябренән һуң  балыҡсы депуттар советы рәйесе итеп мәктәп уҡытыусыһы Ян Залит һайлана, ул һуңғараҡ  1918 йылда немец оккупацияһынан ирекле булған территорияла Псков өйәҙе советы башҡарма комитетының рәйесе була&lt;ref name=&quot;Я.З.&quot;&gt;{{Cite web|url=http://edapskov.narod.ru/pbs/pbs8.htm|title=Ян Залит в Псковской энциклопедии|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140203223602/http://edapskov.narod.ru/pbs/pbs8.htm|archivedate=2014-02-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203223602/http://edapskov.narod.ru/pbs/pbs8.htm |date=2014-02-03 }}&lt;/ref&gt;.

[[Германия|Немец]]тар, 1918 йылдың февралендә [[Псков]]ты баҫып алыусы немецтар, Талабск утрауҙарына һөжүм итә, улар боҙ буйлап аҙ һанлы атлылар отрядын ебәрә, әммә  тиҙҙән ҡоралланған балыҡсылар дошманды 5-10 минут эсендә ҡыуып ебәрә&lt;ref name=&quot;ПскПров&quot;&gt;[http://www.province-pskov.ru/province/2011/37/507 Талабы: остров Залетова? //Псковская Провинция, № 8 (9502), 02/03/2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703025813/http://www.province-pskov.ru/province/2011/37/507 |date=2013-07-03 }}&lt;/ref&gt;.

Талабск утрауҙарының  баҫып алыныуы тураһында  1918 йылдың 26 октябрендә Совет Рәсәйенең үҙәк матбуғаты хәбәр итә&lt;ref&gt;Газета «Известия». 1918. 26 октября, {{Cite web|title=Сборник материалов и документов по истории Псковского края. стр. 449.|url=http://www.vrev.ru/books/pspu078.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130528145021/http://www.vrev.ru/books/pspu078.pdf|archivedate=2013-05-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130528145021/http://www.vrev.ru/books/pspu078.pdf |date=2013-05-28 }}&lt;/ref&gt;.

Большевиктар  1918 йылда Талабск балыҡсыларын  көс менән  [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армия]]ға мобилизацияларға маташа. Талабск архипелагында балыҡсыларҙан төҙөлгән Талабск батальоны (һуңынан полкы) аҡтар яғын биләп, генерал Юденичтың Төньяҡ-Көнбайыш армияһына инә. Полкта  1000-дән алып 1500 тиклем кеше тәшкил итә, шул иҫәптән 700-800 кеше утрауҙарҙан була. Йәш ротмистр Борис Сергеевич Пермикин полк командиры итеп тәғәйенләнә.  Талабск архипелагын ҡыҙылдар яулағанын белеп ҡалып, ул ун ете аҡ һалдат менән көҙгө төндә 1918 йылдың ноябрендә Талабск утрауына килә һәм илле кешенән торған ҡыҙылдар отрядын тар-мар итә, ә комиссарҙарын  (Ян Залит, Иван Белов, Осип Хорев, Шляпников Иван, Иван Галахов) күлгә ташларға бойора&lt;ref name=&quot;ПскПров&quot;/&gt;. Икенсе версия буйынса комиссарҙар  Булак-Балахович отряды аҡгвардеецтары тарафынан үлтерелә. 1919 йылдың яҙында уларҙың ике  кәүҙәһе табыла: шул саҡта утрауҙарҙағы ике тораҡ пунктты Залит һәм Белов хөрмәтенә атарға ҡарар ителә&lt;ref name=&quot;ПскЗемля&quot;/&gt;.

Ян Залит — Псков губернаһы Псков өйәҙенең Паниковский улусы Лавра ауылында 1876 йылда тыуған.  латыш сығышлы, [[Псков]]та  1903 йылда уҡытыусылар семинарияһын тамамлай. 1906 йылдан алып  РСДРП(б) ағзаһы,  1916 йылдан Талабск  утрауҙарында уҡытыусы булып эшләй.

1919 йылдың декабрендә [[Нарва]] янында Талабск халҡы, Юденичтың  Төньяҡ-Көнбайыш армияһының китеүен ҡаплап, бер ярҙа һөжүм итеүсе ҡыҙылдар һәм  икенсе ярҙа сигенеүсе эстон ғәскәрҙәре араһында ҡала. Юденичтың иҫән ҡалған яугирҙәре эстон ярына сыҡҡас, талабсклылар шулай уҡ сигенергә ҡарар итә, әммә эстондар уларҙы утҡа тота һәм Нарова боҙона ҡарай ҡыуа, ә икенсе яҡтан уларҙы ҡыҙылдар ата. Шулай итеп, ике ут араһында ҡалған полк юҡҡа сыға. Икенсе версия буйынса, эстондар,  талабсклыларҙы ҡоралһыҙ үткәрергә ризалаша, уны ҡоралһыҙландыра, ләкин сик аша үткәндә, уларға хыянат итә: Талабск һалдаттары ике яҡтан да — ҡыҙыл һәм эстондар тарафынан атып үлтерелә. Тере ҡалған Талабск яугирҙәре 1934—1937 йылдарҙа репрессиялана һәм атып  үлтерелә&lt;ref name=&quot;ПскПров&quot;/&gt;.

XX быуаттың 90-сы йылдарына тиклем Талабск утрауҙары балыҡсылыҡ үҙәге була. Хәҙерге ваҡытта балыҡсылыҡ утрауҙарҙа бөлгөнлөктә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=1744|title=Олег Дементьев. Остров слёз.|accessdate=2011-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071028113425/http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=1744|archivedate=2007-10-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071028113425/http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=1744 |date=2007-10-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://pln-pskov.ru/tourism/ptourism/histtour/288139.html Талабские острова: Осторожно, вызывают зависимость!]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.pravoslavie.ru/jurnal/070824121955 Статья о Талабских островах на сайте Православие.ру]
* [https://web.archive.org/web/20200226050305/http://isles.ru/spots/talabsk.html Талабские острова]
[[Категория:Псков тарихы]]
[[Категория:Рәсәй утрауҙары]]</text>
      <sha1>gbcr9ls8xz88e6jwipqj6o4ik0l5u3t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юрғамыш (Ҡурған өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173250</id>
    <revision>
      <id>1308372</id>
      <parentid>1305487</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T11:45:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19009" sha1="d3pep7cx6qr1ai4f45cxeqhd89y0s8y" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Юрғамыш''' — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Ҡурған өлкәһе]]ндә ҡала тибындағы ҡасаба, [[Юрғамыш районы]]ның административ үҙәге, Юрғамыш ҡасаба Советының ҡала биләмәһе үҙәге. Шул уҡ исемдәге йылғанан төньяҡҡа ҡарай бер нисә саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

[[Силәбе]] — [[Ҡурған (ҡала)|Ҡурған]] линияһында тимер юл станцияһы Ҡурғандан көнбайышҡа табан 56 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Халыҡ — {{Население|Юргамыш (Курганская область)|фс}} кеше (2020).

== Тарихы ==
«Юрғамыш» атамаһы сыбыр теленнән «йорғамыш (репейник)»

; Революция осоро

[[1891 йыл]]дарҙа батша раҫлаған план буйынса транссебер тимер юлының төҙөлөшө башлана. Тимер юл полотноһына юлдың бөтә тиерлек дауамында тупраҡ һибә башлайҙар. Бының өсөн тирә-яҡ ауылдарҙан эш ҡоралдары һәм үҙ аттары һәм арбалары менән крәҫтиәндәрҙе йәлеп итәләр. Юл бер һыҙыҡлы төҙөлә — шуға тимер юл полотноһы тар була. Тимер юлы планында тимер юл составтары өсөн разъездар, тимер юл станциялары һәм паровоздарҙы һыу менән тәьмин итеү өсөн бассейн менән һыу ҡыуҙырғыс башнялар төҙөү раҫлана. 1891 йылда Юрғамыш тимер юлы станцияһы өсөн полотно төҙөлә башлай. Юрғамыш станцияһы аша беренсе поезд 1894 йылда үтһә лә, станцияның нигеҙләнеү датаһы тип 1891 йыл тип иҫәпләнә.

[[1898 йыл]]да Юрғамыш халҡы 8 ғаиләнән тора (Уфимцев, Владимирцев, Колупаев, Варлаков, Титов, Гасников, Ульянин, һәм Макеевтар). Унда улар хәҙер Вокзал урамының көнсығыш аҙағы булған урында йәшәгән. Мунса һәм нефть базаһы араһындағы ҙур булмаған һаҙлыҡ Сафронов тип аталған, һәм бөтә яҡтан ул ҡуйы әрәмәлек менән уратып алынған була. Ул Сафронов һаҙлығы тип аталған, сөнки уның янындағы баҫыу яңы нигеҙләнгән Юрғамышҡа Малое Белоенан күсеп килгән Колупаев Сафрон Иванович биләмәһе булған. Әлеге Юрғамыштың территорияһын Пушкин урамынан төньяҡтараҡ, тотош ҡайынлыҡ биләгән. Элекке район башҡарма комитетының һәм балалар баҡсаһының бинаһы булған ҡасабаның өлөшө Ф.Е.Гасниковҡа ҡараған һөрөнтө ерҙәр булған. Сталин урамынан (хәҙер Тыныслыҡ урамы) көнсығышҡа ҡарай ағас комбинаты йүнәлешендә дәүләт ҡайын урманы участкаһы һуҙылған була («Киҫелгән урман»). 1900 йылға тиклем ҡасаба шундай ҡиәфәттә була.

[[1900 йыл]]да Юрғамыш станцияһында 18 ихата була, унда 123 кеше йәшәй. Кипельский мәктәбенең тарих уҡытыусыһы, крайҙы өйрәнеүсе Владимир Иванович Дюсюбаев 1916 йыл өсөн Кислян улусының мәғлүмәттәрен яҙып ала, ул «Список населённых мест Челябинского уезда Оренбургской губернии» (Силәбе, 1916) китабында баҫылып сыға. Юрғамыш ҡасабаһы 1916 йылда Кислян улусы составында була, унда бер класлы министр училищеһы, табип медицина пункты, ветеринар-табип пункты, ер станцияһы, почта-телеграф бүлексәһе, 10 кибет була, шаршамбы һайын баҙар, йәрминкәләр үтә. Пар он тартыу тирмәне, 52 ихата, 135 ир-ат, 124 ҡатын-ҡыҙ заты, бөтәһе 259 кеше иҫәпләнә. Ә бына Кислян улусында бөтәһе 11142 кеше йәшәгән. Юрғамыш тимер юл станцияһы янында, башлыса төньяҡ яҡта,ҡасаба үҫешә, уны шулай уҡ Юрғамыш станцияһы кеүек атайҙар.

; Совет осоронда

Совет власының тәүге йылдарында Юрғамыш станцияһы айырым әһәмиәткә эйә була. Юрғамыш станцияһы келәттәренә райондан иген ташыйҙар, уларҙы вагонға тейәйҙәр һәм Петроградҡа оҙаталар. 1918 йылдың 4 июнендә станцияла баш күтәреүсе чехтар барлыҡҡа килә. Элекке матрос Карпов Василий Семеновичты атып үлтерәләр. Район «Рассвет» гәзитендә Карпов исеме йыш осрай. Юрғамышта Карпов исемендәге урам бар, ул атып үлтерелгән урында һәйкәл ҡуйылған, ул йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. Гәзиттәрҙә ул «Малобеловодский ауыл Советының беренсе рәйесе», «Балтик матросы», «Ҡышҡы штурмлауҙа ҡатнашыусы» тип атайҙар.

[[1919 йыл]]дың Силәбе өйәҙенең Мало-Беловодский улусында Малобеловодский ауыл Советы ойошторола.

[[1924 йыл]]да улустарға бүлеү бөтөрөлә. 1924 йылдың 27 февралендә Урал өлкә башҡарма комитеты Президиумы ҡарары нигеҙендә [[РСФСР]] Урал өлкәһенең Ҡурған округы составында Юрғамыш ҡасабаһында үҙәге менән Юрғамыш районы ойошторола. Ошо ваҡыттан алып Юрғамыштың артабанғы үҫеш этаптары һәм уның район тормошонда әһәмиәтен көсәйтеү башлана. 1920 йылға тиклем Юрғамыш станцияһы бик бәләкәй була. Уның биләмәһе бөгөнгө Вокзал урамы менән генә сикләнгән була. Юрғамыш районы 1924 йылда барлыҡҡа килә. Ҡасаба үҫешә башлай.

[[1925 йыл]]дың 14 декабрендә Юрғамыш ауыл Советы ойошторола, ул Юрғамыш районының Малобеловодский ауыл Советынан бүленеп сыға. 1930 йылдар аҙағында уның территорияһы элеваторҙан алып нефть базаһына тиклем һәм тимер юлы линияһының көньяҡ яғындағы беренсе ҡоролмаларҙан алып Совет урамына тиклем һуҙыла. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында ҡасабаның көнсығыш ситендә «Новостройка — 24» тип аталған хеҙмәт армияһы урынлаша, ә һуғыш аҙағында Щучье ауылынан икенсе часть  — ОСМЧ — 22 (22-се айырым төҙөлөш-монтаж часы) күсеп ултыра. Юрғамыштың көнсығыш ситен хәҙер Төҙөлөш урамы тип атайҙар. Ә бына ОСЧМ үҙе тураһында бер ниндәй ҙә хәтирәләр ҡалдырмай: был часть бер йылдан һуң Каргапольеға күсерелә, эшселәр өсөн ҡабалан төҙөлгән контора һәм барактар тиҙ туҙа һәм яңы ҡаралтылар менән алмашына, ә территорияла башта  «Май һығыу сәнәғәте» тресы, һуңынан ремонт-төҙөлөш идаралығы урынлаша. Артабан ҡасаба көнбайыш йүнәлешкә ҡарай тиҙ үҫешә һәм ахыр сиктә ҡасабанан яландар һәм ваҡ урмандар менән айырылған «Ҡыҙыл һабансы» колхозы менән ҡушыла. Хәҙер Ҡыҙыл Һабансы ҡасабаның урамы ғына түгел, ә Юрғамыштың бөтә көнбайыш сите булып тора.

[[1944 йыл]]дың 12 февралендә Юрғамыш ҡасабаһы эшселәр ҡасабаһы категорияһына индерелә.

1950-се йылдар аҙағында Төҙөлөштөң төньяҡ-көнсығыш яғында холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт колонияһы ойошторола, һәм яҡындағы район яйлап — Колония тип атала башлай. Шул уҡ ваҡытта «һыҙыҡ артында» — тимер юлынан көньяҡҡа ҡарай урамдар барлыҡҡа килә һәм үҫешә. Көньяҡ-көнбайышта Транссебер магистрален электрлаштырыу ваҡытында төҙөлөш-монтаж поезының вагонсыҡтары була. Унда йәштәр күп була, һәм хәҙерге тел менән әйткәндә формаль булмаған бейеү майҙансығы барлыҡҡа килә. Район баҡсаһында урынлашҡан рәсми бейеү майҙансығынан ул ҡылыҡтарҙың иркенлеге менән айырыла һәм шаян һүҙ менән Франция тип атала. Һүҙ был яҡтың атамаһы булып һаҡланып ҡала. Ҡасаба төньяҡҡа табан ҙурая: һуғыштан һуңғы йылдарҙа Матросов урамы һәм уға параллель урамдар барлыҡҡа килә. Был яҡ үҙенсәлекле исемгә эйә булмай.

1963 йылдың 1 февралендә РСФСР Юғары Советы Президимуы Указы менән [[Юрғамыш районы]] бөтөрөлә, Юрғамыш ҡасабаһы Советы [[Ҡуртамыш районы]]на тапшырыла.

1964 йылдың 3 мартында РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән Мишкә ауыл районы барлыҡҡа килә, уның составына Юрғамыш ҡасаба Советы инә.

1965 йылдың 12 ғинуарында РСФСР Юғары Советы Президиумының Указы менән Мишкә ауылы районы [[Мишкә районы (Ҡурған өлкәһе)|Мишкә районы]] тип үҙгәртелә.

[[1965 йыл]]дың 3 ноябрендә РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән Юрғамыш районы ойошторола, уның составына Юрғамыш ҡасаба Советы инә.

=== Рәсәй осоро ===
90-сы йылдар көрсөгө, ҡасабала барлыҡ предприятиеларҙың тиерлек ҡотолғоһоҙ тарҡалыуы ҡасабаның деградацияһына килтерә. Халыҡтың күпләп китеүе, социаль өлкәлә көрсөк, торлаҡ йорттар төҙөлөшө күләменең кәмеүе һ.б. күҙәтелгән. Хәҙер Чехов, Рәсәй һәм башҡа йорт ҡаралтылары төҙөлә.

== Халҡы ==
{{Население|Юргамыш (Курганская область)}}{{население|Юргамыш (Курганская область)|график}}
2010 йыл өсөн Юрғамыш ҡасабаһында үлеүселәр һанына ҡарағанда 17 кешегә кәмерәк бала тыуа, был һуңғы өс йылда  район үҙәгендә халыҡтың тәбиғи артыуы тенденцияһын боҙа. Юрғамыштан китеүселәр һанына ҡарағанда килеүселәр һаны 78 кешегә күберәк.

== Транспорты ==
Юргамыш аша [[Көньяҡ Урал тимер юлы]] үтә, шул уҡ исемле станция бар. Ҡасабанан төньяҡтараҡ [[Иртыш (автомобиль юлдары)|М51]] федераль юл үтә.  Юрғамыш станцияһында Рәсәйҙең көнсығышына һәм көнбайышына йүнәлеүсе бер нисә поезд туҡтай. Электропоезддар [[Ҡурған (ҡала)|Ҡурған]]дан Шумихаға, [[Силәбе]]гә һәм кирегә йөрөй. Маршрут автобустары [[Ҡурған (ҡала)|Ҡурғанға]] һәм район буйлап һәр ауылға тиерлек йөрөй. Был М51 туҡталыш бар, унда ҡала-ара автобустар туҡтай. Шулай уҡҠуртамыштан [[Силәбе]]гә Юрғамыш аша автобус йөрөй.

== Иҡтисады ==

=== Совет осоронда ===
Совет осоронда ҡасабала байтаҡ предприятиелар урынлаша: ағас комбинаты, Пермяковка заводы, кирбес, асфальт заводтары, аҙыҡ-түлек комбинаты, икмәк комбинаты хәҙер эшләмәй тиерлек, һөт заводы әле лә эшләй, бер нисә төҙөлөш-монтаж предприятиеһы, нефть базаһы, элеватор (хәҙер төп бинаһы ғына ҡулланыла). Ҡасабала ҡатын-ҡыҙҙарҙың 7-се холоҡ төҙәтеү колония (элекке тәрбиә колонияһы биләмәһендә) урынлаша. Байтаҡ социаль сфера объекттары төҙөлә: мәктәп, спорт комплексы [[1980 йыл|1980]], балалар баҡсаһы, район мәҙәниәт йорто, кинотеатр (хәҙер мебель магазины), Үҙәк район дауаханаһы [[1969 йыл|1969]]. Күпләп торлаҡ төҙөлә, ҡасаба бөтә яҡтан үҫә. 70-се йылдар башында ҙур нефть һурҙырыу станцияһы төҙөлә һәм сафҡа инә.

=== Советтан һуңғы осоро ===
Әлеге ваҡытта был ҡасабаның бөтә сәнәғәт потенциалы: ит комбинаты ООО «ВИТ», урман хужалығы, һөт заводы, ГУП «Юрғамыш типографияһы», икмәк комбинаты. Музыкаль һәм дөйөм белем биреү мәктәптәре, дауахана, 2 китапхана, мәҙәниәт йорто бар. 2008 йылдың 16 декабрендә тимер юл вокзалы асыла. Кирбес заводын тергеҙеү һәм нефть эшкәртеү заводын төҙөү буйынса пландар бар, әммә бының өсөн эре инвесторҙарҙы йәлеп итеү талап ителә.

[[2005 йыл]]дың [[3 октябрь|3 октябрендә]] [[Шумиха (ҡала)|Шумиха]] — [[Мишкино (Ҡурған өлкәһе)|Мишкә]] — Юрғамыш газ үткәргес төҙөлә башлай, ул Ҡурған өлкәһендә 100-ҙән артыҡ тораҡ пунктты тәбиғи газ менән тәьмин итеүгә йүнәлтелгән. 2010 йылдың 23 ғинуарында Магнит сауҙа селтәре асыла. 2010 йылдың 28 декабрендә Юрғамыш ҡасабаһына Мишкә — Юрғамыш төп газ магистрале үткәреү тантанаһы үтә һәм районға тәбиғи газ бирелә.[http://45.ru/newsline/351660.html]. 2010 йыл дауамында Юрғамышта 2 кафе: «Камелот» һәм «Галактика» асыла (элекке «Русь» ресторан). 2012 йылда «Метрополис» магазин асыла

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Юрғамыш районы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.urgadmin.ru/ Официальный сайт Администрации Юргамышского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141008212300/http://www.urgadmin.ru/ |date=2014-10-08 }}
* [http://юргамыш45.рф/ Сайт администрации Юргамышского поссовета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200224063650/http://xn--45-6kcl0cv3dxaw.xn--p1ai/ |date=2020-02-24 }}
* [https://web.archive.org/web/20210415181334/http://yurgamysh.ru/ Юргамыш.Ru - Юргамышский Интернет Портал]
* [http://www.letopisi.ru/index.php/%D0%AE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%88%2C_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%91%D0%BB%D0%BE%D0%BA_%28%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C%29 Статья на сайте Летописи.ру]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Из БСЭ}}

[[Категория:Ҡурған өлкәһе район үҙәктәре]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:1891 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>d3pep7cx6qr1ai4f45cxeqhd89y0s8y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Элгеләү тауы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173672</id>
    <revision>
      <id>1308360</id>
      <parentid>1267208</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T09:40:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4884" sha1="pyi761cdxljb102vthy1o48n6n7ecbo" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

'''Элгеләү''' — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Мәһәҙей]] ауылында урынлашҡан тау. Мәһәҙей тирәһендәге иң олпат тауҙарҙың береһе. Бөрйән районының халыҡ фольклор ансамбле «Элгеләү» исемен йөрөтә.&lt;ref&gt;https://burzyanrdk.ru/node/171 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122200706/https://burzyanrdk.ru/node/171 |date=2021-01-22 }}&lt;/ref&gt;

== Тасуирлама ==
Элгеләү тауы бер-нисә тау теҙмәһенән торған ҙур, бейек тау. Тауҙың бейеклеге 800 метр, оҙонлоғо 2,5 км.етә.
[[Файл:Элгеляу.jpg|thumb|Гора Элгеляу|jpg|мини|справа]]
[[Файл:Вид на деревню с горы Элгеляу.jpg|thumb|Вид на деревню с горы Элгеляу|jpg|мини|слева]]

== Этимологияһы ==
Беренсе вариант — «Элеү» һүҙенән тау­ҙың атамаһы барлыҡҡа килгән. Икенсе вариант — Элгеләүҙең түбәһенә менеп, тирә-яҡты күҙәтһәң, уның һырты ырғаҡҡа, элгескә оҡшап та ҡуя. Ә түбәһен аҫтан ҡарағанда, осло ғына элгес кеүек ҡая текәләнә, бейегәйә. Ошо һыртының ырғаҡ кеүек бөгөлөп тороуы йәки түбәһенең ҡапыл текәләнеүе «Элгеләү» атамаһын биреүгә сәбәп булғандыр, тигән фараз йәшәй.&lt;ref&gt;https://yanshishma.rbsmi.ru/articles/tarikh-ya-aby-/elgel-tauy/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180325115234/http://yanshishma.rbsmi.ru/articles/tarikh-ya-aby-/elgel-tauy/ |date=2018-03-25 }}&lt;/ref&gt;

== Атаманың тарихы ==
Элгеләү — [[Граждандар һуғышы]] ваҡытында барлыҡҡа килгән атама. Әүәл-әүәлдән төрлө һуғыш-талауҙар Мәһәҙей хал­ҡының да теңкәһен генә ҡорот­ҡан. Ҡаҙаҡ баҫҡынсылары ла, урыҫ байҙары ла, хатта граждандар һуғышы осоронда аҡтары ла, ҡыҙылдары ла, ауылды йыш ҡына талап, мал-тыуарын ҡыуып, кейем-һалым, кәсеп-шөғөл ҡорамалдарын, барлы-юҡлы ҡәҙерле, затлы әйберҙәрен, аҙыҡ-түлеген, йортта һәм хужалыҡта ҡулланылған йыһаздарын, биҙәнеү-төҙәнеү әйбер­ҙәрен ҡурҡытып йә булмаһа талап алып китә торған бул­ған. Бола ваҡытында халыҡ бик ныҡ яфа сиккән. Ауыл кешеләре үҙҙәрен, әйберҙәрен һаҡлап алып ҡалыу әмәлен тап­ҡан. Улар төйнәр нәмәләрен төйөнсөктәргә төйнәп, тау башына, уның ҡараңғы үҙәктәренә алып барып йәшергән. Ергә һал­һаң, дым тарта, ҡош-ҡорт, сыс­ҡан-фә­лән тейә, тип ҡайһыларын ағас ботаҡтарына мендереп элгеләгәндәр. Ауылды яндырыр һәм талар алдынан һәр кем үҙенең кәрәк-яраҡ әйберҙәрен ошо тау­ға мендереп, ағастарға элеп йәшергән. Ошо ваҡиғаларҙан һуң был тауҙы Элгеләү тауы тип атап йөрөтә башлағандар.&lt;ref&gt;http://distolimp.bspu.ru/template/guest/global/page.php?p=t_15 {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Флораһы ==
Элгеләү тауы итәгендә күбеһенсә [[ҡарағай]] һәм [[ҡарағас]] ағастары үҫә. Тауҙың итәгендә халыҡ ер еләге, мәтрүшкә, урманында бөрлөгән, көртмәле, аҡ бәшмәк йыя. Бында [[Ҡыҙыл китап]]ҡа ингән бик күп үҫемлектәр үҫә. Мәҫәлән, умырзая(зәңгәр), ҡылған, йыуа, артыш һәм башҡалар. Урмандарында йәнлектәрҙән ҡуян, бүре, айыу, тейен йәшәй.

== Иҫкәрмәләр ==

[[Категория:Бөрйән районы тау һырттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан топонимияһы 2021 (Мишкә районы)]]</text>
      <sha1>pyi761cdxljb102vthy1o48n6n7ecbo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаһиев Марс Хызыр улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173881</id>
    <revision>
      <id>1308350</id>
      <parentid>1306716</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T06:54:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6555" sha1="g2z5sdfzeftqb2mhywgk9soe5evqicu" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шаһиев Марс Хызыр улы''' ({{lang-ru|Шагиев Марс Хзырович}}; [[5 октябрь]] [[1946 йыл]]) — [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]], муниципаль һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1977 йылдан [[Ишембай районы|Ишембай район]] советы башҡарма комитеты рәйесе; 1987 йылдан КПСС-тың [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] комитетының беренсе секретары, халыҡ депутаттарының район советы рәйесе, район хакимиәте башлығы; 1993 йылдан «Башкирптицепром» берекмәһенең генераль директоры, 1997 йылдан Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министры урынбаҫары.

1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты]]. Милләте — башҡорт&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.

== Биографияһы ==
Марс Хызыр улы Шаһиев 1946 йылдың 5 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның Ишембай районы [[Кинйәбулат]] ауылында тыуған.

Юғары белемле — 1972 йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н, [[КПСС Үҙәк Комитеты]] ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлаған.

Хеҙмәт юлын Ишембай районының «Ударник» колхозында башлай: 1967—1970 йылдарҙа — баш ветеринар табип булып эшләй, колхозда һыйырҙарҙы машина менән һауыуҙы ойоштора.
     
1970—1973 йылдарҙа — Ишембай районының «Ударник» колхозы рәйесе.
     
1973—1975 йылдарҙа — Ишембай район советы башҡарма комитетының ауыл хужалығы идаралығы начальнигы.

1975—1977 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитете ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбе тыңлаусыһы.

1977—1987 йылдарҙа Ишембай район советы башҡарма комитеты рәйесе.

1987 йылда КПСС-тың Хәйбулла район комитетының беренсе секретары итеп һайлана.

1990 йылда халыҡ депутаттарының Хәйбулла район советы рәйесе.

1992 йылдан Хәйбулла районы хакимиәте башлығы.

1993—1997 йылдарҙа «Башкирптицепром» берекмәһенең генераль директоры.

1997 йылдан Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министры урынбаҫары.

1990 йылда Хәйбулла районындағы 268-се Бүребай һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының Мандат комиссияһы ағзаһы&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

2004—2005 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Дин эштәре буйынса советҡа етәкселек итә&lt;ref&gt;[http://www.religrb.ru/sovet-po-gosudarstvenno-konfessionalnyim-otnosheniyam-pri-glave-rb/ Совет по государственно-конфессио­нальным отношениям при Главе РБ]&lt;/ref&gt;.

Хаҡлы ялға сыҡҡас, тыуған ауылы Кинйәбулат тормошонда әүҙем ҡатнаша. Уның етәкселегендә һәм бағыусылар ярҙамы 2009 йылда унда мәсет төҙөлә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]].
* «Хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы.
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]
* [http://www.religrb.ru/sovet-po-gosudarstvenno-konfessionalnyim-otnosheniyam-pri-glave-rb/ Совет по государственно-конфессио­нальным отношениям при Главе РБ]

{{Портал|Шәхестәр}}
{{Башҡорттар}}
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]</text>
      <sha1>g2z5sdfzeftqb2mhywgk9soe5evqicu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шакиров Әхмәтнур Сәлих улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173886</id>
    <revision>
      <id>1308345</id>
      <parentid>1087440</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T06:10:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4720" sha1="k59jwtnl2nae0los0rf5zwkt03456oo" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шакиров Әхмәтнур Сәлих улы''' ({{lang-ru|Шакиров Ахматнур Салихович}}; [[2 май]] [[1951 йыл]]) — хужалыҡ эшмәкәре. СССР-ҙың Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1989). 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1986). 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты]]. Милләте — башҡорт&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Әхмәтнур Сәлих улы Шакиров [[1951 йыл]]дың [[2 май]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Яңауыл районы]] [[Ҡарман (Яңауыл район)|Ҡарман]] ауылында тыуған.

Юғары белемле — 1992 йылда [[Силәбе]] Профсоюз хәрәкәте институтын тамамлаған, хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр буйынса һөнәргә эйә булған.

Хеҙмәт юлын 1968 йылда башлап ебәргән — «Уралэнергомонтаж» тресында Ҡарман монтаж участкаһы слесары булып эшләгән.

1972 йылдан «Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Ҡарман ҡала электр станцияһында слесарь, 1988 йылдан алып инженер вазифаһында эшләгән.

1993—2003 йылдарҙа Нефтекама яһалма күн етештереү берекмәһенең генераль директоры урынбаҫары.

Әхмәтнур Сәлих улы Шакиров ҡатнашлығында Ҡарман ГРЭС-ында янғын хәүефһеҙлеген арттырыу маҡсатында утҡа сыҙамлы май ҡулланыу индерелгән.

1990 йылда Әхмәтнур Сәлих улы Нефтекама ҡалаһы, 104-се Энергетик һайлау округынан [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты]] итеп һайлана.

Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссияһы ағзаһы&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ғаиләлә 2 ҡыҙ үҫтергәндәр.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* СССР-ҙың Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1989).
* 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1986)&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ru/articles/74750/ Шакиров Ахматнур Салихович]&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]
* [http://bashenc.online/ru/articles/74750/ Шакиров Ахматнур Салихович]
{{Портал|Шәхестәр}}
{{Башҡорттар}}
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]</text>
      <sha1>k59jwtnl2nae0los0rf5zwkt03456oo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шакиров Мәғнәүи Мәүли улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173950</id>
    <revision>
      <id>1308344</id>
      <parentid>1307950</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T06:10:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10399" sha1="1cwshuah9gzek48vg55ger6z19190p4" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Шакиров}}
'''Шакиров Мәғнәүи Мәүли улы''' ({{lang-ru|Шакиров Магнавий Мавлиевич}}; [[19 март]] [[1942 йыл]] — [[16 ноябрь]] [[2006 йыл]]) — [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре, агроном. 1979 йылдан [[КПСС]]-тың [[Мишкә районы|Мишкә район]] комитетының икенсе секретары, 1985 йылдан халыҡ депутаттарының [[Борай районы|Борай район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1989 йылдан КПСС-тың Борай район комитетының беренсе секретары, 1991 йылдан халыҡ депутаттарының Борай район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992—2000 йылдарҙа — район хакимиәте башлығы.

1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе (1995—1999) һәм икенсе саҡырылыш (1999—2003) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Милләте — башҡорт&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (2000).

== Биографияһы ==
Мәғнәүи Мәүли улы Шакиров [[1942 йыл]]дың [[19 март]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның Борай районы [[Иҫке Бикмәт]] ауылында тыуған.

Юғары белемле — 1965 йылда М. Горький исемендәге [[Ҡазан]] ауыл хужалығы институтын тамамлаған, 1985 йылда Свердловскиҙағы Юғары партия мәктәбен бөткән.

Хеҙмәт юлын 1959 йылда — [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ы]] [[Ҡашҡадаръя]] өлкәһенең [[Ҡаршы (ҡала)|Ҡаршы ҡалаһы]]нда Үзбәк ССР-ы Икмәк продукттары министрлығы базаһының төҙөлөш бригадаһында эшсе булып башлай.

1960—1965 йылдарҙа Ҡазан ҡалаһындағы М. Горький исемендәге ауыл хужалығы институтының агрономия факультетында уҡый. 

Юғари һөнәри белем алғандан һуң, 1965—1973 йылдарҙа [[Яңауыл районы]] «Беүә» совхозында һәм [[Мишкә районы]]ны «Рәфәнде» совхозында, артабан Мишкә районы ауыл хужалығы идаралығында баш агроном булып эшләй.

1973—1979 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Мишкә районы Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы вазифаһында хеҙмәт итә.

1979 йылдан КПСС-тың Мишкә район комитетының икенсе секретары.

1985—1989 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Борай районы Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992 йылдан башҡарма комитет рәйесе — район хакимиәте башлығы.

1990 йылда Борай районындағы 189-сы Ҡайынлыҡ һайлау округынан [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]]на депутат итеп һайлана, Юғары Советтың Ҡатын-ҡыҙҙар, ғаиләне һаҡлау, әсәлек һәм балалыҡ эштәре буйынса комиссияһы ағзаһы була&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

Артабан [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайының]] Вәкилдәр Палатаһына [[Борай районы]] буйынса 41-се Борай һайлау округынан&lt;ref&gt;[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/38091/ О парламенте. Депутаты прошлых созывов. 1 созыв (РБ). Депутаты Палаты Представителей. Официальный сайт Государственного Собрания — Курултая  Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203174255/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/38091/ |date=2020-02-03 }}{{ref-ru}}{{V|17|03|2022}}&lt;/ref&gt; һәм [[Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайына]] [[Борай районы]] буйынса 40-сы Борай һайлау округынан&lt;ref&gt;[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/38094/ О парламенте. Депутаты прошлых созывов. 2 созыв (РБ). Депутаты Палаты Представителей. Официальный сайт Государственного Собрания — Курултая  Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220322100721/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/38094/ |date=2022-03-22 }}{{ref-ru}}{{V|17|03|2022}}&lt;/ref&gt; депутат итеп һайлана.

1994 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә&lt;ref&gt;[https://www.lawmix.ru/zakonodatelstvo/1471927 Указ Президента Республики Башкортостан от 22.07.1994 № УП-336]&lt;/ref&gt;.

2000 йылда Дуҫлыҡ ордены менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/15817/print Указ Президента Российской Федерации от 12.07.2000 г. № 1310 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]{{ref-ru}}{{V|17|03|2022}}&lt;/ref&gt;

Хеҙмәт ветераны 2006 йылдың 16 ноябрендә [[Борай]] ауылында вафат була.

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ғаиләһендә ике ул һәм бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994)
* Дуҫлыҡ ордены (2000)

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]
* [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
* [[Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104
* Республика Башкортостан. Кто есть кто. Информационн-справочное издание. — Уфа: ТПП РБ, 1998. — 363 с., {ref-ru}}{{V|17|03|2022}}.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]
{{Портал|Шәхестәр}}

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:1-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:2-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:Борай районында тыуғандар]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:КПСС-тың район комитетының икенсе секретарҙары]]
[[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре]]</text>
      <sha1>1cwshuah9gzek48vg55ger6z19190p4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хисаметдинов Рәбис Аҡмал улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173970</id>
    <revision>
      <id>1308331</id>
      <parentid>1186394</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T02:30:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7002" sha1="qwg422uo0nf4273le1yd9ljydwsbqgx" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Хисаметдинов}}
'''Хисаметдинов Рәбис Аҡмал улы''' ({{lang-ru|Хисаметдинов Рабис Акмалович}}; [[6 май]] [[1947 йыл]]) — ғалим-табип, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. Медицина фәндәре докторы, профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. «Граждандар оборонаһы отличнигы» билдәһе кавалеры, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. Милләте — башҡорт&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Рәбис Аҡмал улы Хисаметдинов [[1947 йыл]]дың [[6 май]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Илеш районы]] [[Этәй]] ауылында тыуған.

Юғары белемле — 1975 йылда [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]н тамамлай.

Хеҙмәт юлын 1965 йылда урта мәктәптә уҡытыусы булып башлап ебәрә.

1966—1968 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң Башҡорт дәүләт медицина институтына уҡырға инә.

Юғары һөнәри белем алғандан һуң 1977 йылдан алып [[Өфө]] ҡалаһының 15-се ҡала дауаханаһының баш табибы булып эшләй.

1980 йылдан Республика кардиология үҙәгенең баш табибы.

1987 йылдан — Башҡортостан һаулыҡ һаҡлау министрының беренсе урынбаҫары.

1990 йылда Хисаметдинов Рәбис Аҡмал улы [[Йәрмәкәй районы]], 202-се Йәрмәкәй һайлау округынан [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәләмәтлек, ветерандар һәм инвалидтар эштәре буйынса комиссияһы ағзаһы булған&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

1999 йылдан «Иммунопрепарат» федераль дәүләт унитар предприятиеһының генераль директоры урынбаҫары булып эшләй.

=== Ғилми эшмәкәрлеге ===
1991 йылда — «Өфө ҡалаһында ир-егеттәр араһында ишемик ауырыу эпидемиологияһы» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай (''14.00.06'' — кардиология).
  
2005 йылда — «Заманса шарттарҙа Рәсәй төбәгендә һаулыҡ һаҡлауға идара итеүҙе фәнни нигеҙҙә планлаштырыу һәм уны оптималләштереү» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай (''14.00.33.'' — йәмәғәт сәләмәтлеге һәм һаулыҡ һаҡлау)&lt;ref&gt;[https://www.dissforall.com/_catalog/t17/_science/14?page=184&amp;sort=-author Медицинские науки]&lt;/ref&gt;.

2007 йылдан Башҡорт дәүләт университеты профессоры. 2016 йылдан һаулыҡ һаҡлау һәм медицина өлкәһен мобилизациялау әҙерлеге кафедраһы профессоры.

Фәнни хеҙмәттәре — 117 баҫма, шуларҙың 7 уҡыу әсбабы, 4 монография, 5 норматив документ, журналдарҙа һәм йыйынтыҡта 101 мәҡәлә.
Дүрт уйлап табыу авторы&lt;ref&gt;[https://bashgmu.ru/about_the_university/management/2937/ Хисамутдинов Рабис Акмалович//Башкирский государственный медицинский университет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220518182145/https://bashgmu.ru/about_the_university/management/2937/ |date=2022-05-18 }}&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «СССР Граждандар оборонаһы отличнигы» күкрәк билдәһе
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ҡатыны менән бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 21.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|74178}}{{V|5|05|2021}}  
* [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]
* [https://bashgmu.ru/about_the_university/management/2937/ Хисамутдинов Рабис Акмалович//Башкирский государственный медицинский университет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220518182145/https://bashgmu.ru/about_the_university/management/2937/ |date=2022-05-18 }}

{{Портал|Шәхестәр}}

[[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]]</text>
      <sha1>qwg422uo0nf4273le1yd9ljydwsbqgx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Харрасов Рәшит Мирхәҙи улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173976</id>
    <revision>
      <id>1308330</id>
      <parentid>1088585</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T02:11:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5513" sha1="ff84abrtqm2zx27m9vnmgf7mj7ohq94" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Харрасов}}
'''Харрасов Рәшит Мирхәҙи улы''' ({{lang-ru|Харрасов Рәшит Мирхәҙи улы}}; [[1 ғинуар]] [[1949 йыл]]) — [[СССР|совет]] [[КПСС|партия]] эшмәкәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. Милләте — башҡорт&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Рәшит Мирхәҙи улы Харрасов [[1949 йыл]]дың [[1 ғинуар]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Илеш районы]] [[Рсай]] ауылында тыуған.
Юғары белемле — 1966—1971 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]нда уҡып сыҡҡан, 1984 йылда [[Урал идара итеү институты|Свердловск Юғары партия мәктәбен]] тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1971 йылда [[Дүртөйлө районы]]ндағы «Россия» совхозында баш зоотехник вазифаһында башлай. Артабан ошо уҡ райондың «Маяҡ» колхоз рәйесе урынбаҫары, ауыл хужалығы идаралығы баш зоотехнигы, начальник урынбаҫары.

1982—1984 йылдар — Юғары партия мәктәбе тыңлаусыһы.

1984—1985 йылдарҙа — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының ойоштороу эше бүлеге инструкторы.

1985—1991 йылдарҙа- КПСС-тың [[Балтас районы|Балтас район]] комитетының икенсе секретары, артабан беренсе секретары.

1990 йылда Харрасов Рәшит Мирхәҙи улы [[Балтас районы]], 169-сы Балтас һайлау округынан [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының йәштәр, физик культура һәм туризм эштәре буйынса комиссияһы ағзаһы булған&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

1991—1994 йылдарҙа — хужалыҡ эшендә: Башҡортостандың «Агрокомп» фирмаһында директор.

1994—1995 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Секретариаты белгесе.

1995—1999 йылдарҙа — территориялар менән эшләү бүлеге мөдире, мөдире.

1999 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Секретариаты бүлегенең дөйөм бүлеге мөдире&lt;ref&gt;[https://www.erbp.ru/people/14751 Харрасов Рашит Мирхадиевич]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республиканың Почет грамотаһы
* «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе (2009).

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ғаиләһендә ике ул һәм бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20210918033857/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37.. 12 созыв (БАССР)]
* [https://www.erbp.ru/people/14751 Харрасов Рашит Мирхадиевич]
{{Портал|Шәхестәр}}

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:КПСС-тың район комитетының беренсе секретарҙары]]</text>
      <sha1>ff84abrtqm2zx27m9vnmgf7mj7ohq94</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Халиҡов Айҙар Шәрифйән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173984</id>
    <revision>
      <id>1308328</id>
      <parentid>1088557</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T01:44:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6716" sha1="ejwv8hbk13qwcgcr3y395lwn7ze8v75" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Халиҡов}}
'''Халиҡов Айҙар Шәрифйән улы''' ({{lang-ru|Халиков Айдар Шарифьянович}}; [[26 май]] [[1961 йыл]]) — энергетик, хужалыҡ эшмәкәре, муниципаль хеҙмәткәр. 2005—2008 йылдарҙа Сибай ҡалаһы хакимиәте башлығы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. Милләте — башҡорт&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Айҙар Шәрифйән улы Халиҡов 1961 йылдың 26 майында [[Бүрәт Республикаһы|Бүрәт АССР-ы]]нда тыуған.

Юғары белемле — 1978 йылдан сәнәғәт предприятиеларын, ҡала һәм ауыл хужалығын электр менән тәьмин итеүсе һөнәре буйынса [[Магнитогорск дәүләт техник университеты|Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск тау-металлургия институтында]] (хәҙер — Магнитогорск дәүләт техник университеты) уҡып, 1983 йылда тамамлап сыҡҡан.

Хеҙмәт юлын институтты тамамлағас, 1983 йылда [[Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты]]ның энергия цехы ҡорамалдарын ремонтлау буйынса электромонтер булып башлап ебәргән, унда 1985 йылға тиклем эшләгән.

1985—1985 йылдарҙа — [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Сибай]] ҡалаһында Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинатының баш энергетигы бүлеге инженеры.

1985—1986 йылдарҙа — Сибай урман сәнәғәте хужалығында комсомол комитеты секретары.

1986—1987 йылдарҙа — Сибай ҡалаһы тау-байыҡтырыу фабрикаһының эзбизташ бүлексәһе электромонтеры.

1987—1990 йылдарҙа — Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинатының байыҡтырыу фабрикаһында энергетик.

1990—1990 йылдарҙа — Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинатының партком секретары урынбаҫары.

1990—1994 йылдарҙа — Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты байыҡтырыу фабрикаһының баш энергетигы.

1990 йылда Халиҡов Айҙар Шәрифйән улы Сибай ҡалаһы, 123-сө Ирәндек һайлау округынан [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссияһы ағзаһы булған&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

1994—1997 йылдарҙа — Сибай электр селтәрҙәре район-ара предприятиеһының баш инженеры.

1997—2000 йылдарҙа — «[[Башкирэнерго]]» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Сибай электр селтәрҙәренең ҡулланыу бүлеге етәксеһе.

2000—2001 йылдарҙа — «Газ-сервис» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең «Сибайгаз» филиалы директоры.

2001—2003 йылдарҙа — «Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең ҡояш энергеияһы ҡулланыу электр станцияһы директоры.

2003—2005 йылдарҙа — «Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең кадрҙар, режим һәм социаль мәсьәләләр буйынса генераль директоры урынбаҫары.

2005—2005 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының [[Сибай]] ҡалаһы хакимиәте башлығы.

2006 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Сибай ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы&lt;ref&gt;[https://www.erbp.ru/people/2309 Халиков Айдар Шарифьянович]&lt;/ref&gt;

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ғаиләһендә ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20210918033857/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37.. 12 созыв (БАССР)]
* [https://www.erbp.ru/people/2309 Халиков Айдар Шарифьянович]
{{Портал|Шәхестәр}}

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Магнитогорск дәүләт техник университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>ejwv8hbk13qwcgcr3y395lwn7ze8v75</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Халиҡов Хәлил Мырҙайән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174029</id>
    <revision>
      <id>1308329</id>
      <parentid>1186331</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T01:45:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7228" sha1="qfbp0901yw2znwnf9sj0h1b25nmbg86" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Халиҡов}}
'''Халиҡов Хәлил Мырҙайән улы''' ({{lang-ru|Халиков Халил Мирзаянович}}; [[4 март]] [[1939 йыл]]) — [[Рәсәй]] [[сәнәғәт]], [[КПСС|партия]] һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. Милләте — башҡорт&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Халиҡов Хәлил Мырҙайән улы 1939 йылдың 4 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Илеш районы]] [[Баҙытамаҡ]] ауылында тыуған.

Юғары белемле — 1969 йылда [[Өфө дәүләт авиация техник университеты|Өфө авиация институтын]] бөтөп сыҡҡан, уға тиклем Өфө авиация техникумында белем алған булған. 1977 йылда [[Урал идара итеү институты|Свердловск Юғары партия мәктәбен]] тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1956 йылда бетонсы булып башлаған, артабан Өфө приборҙар эшләү заводында слесарь-монтажсы, слесарь-йыйыусы булып башлаған.

1961—1969 йылдарҙа Совет армияһында хеҙмәт итә.

1969—1971 йылдарҙа — Илеш районы «Сельхозтехника» бүлексәһе идарасыһы урынбаҫары.

1971—1977 йылдарҙа — Илеш район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары.

1977 йылдан — КПСС-тың Күмертау ҡала комитетының икенсе секретары.

1980 йылдан — Күмертау ғала Советы башҡарма комитеты рәйесе.

1982—1992 йылдарҙа — БАССР-ҙың Илеш район Советы башҡарма комитеты рәйесе.

1992—1995 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Илеш район Советы башҡарма комитеты рәйесе — район хакимиәте башлығы&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;..

1995—2005 йылдарҙа — «Лукойл» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең төньяҡ-көнбайыш яғыулыҡ ҡойоу комплексы директоры&lt;ref&gt;[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Халиков Халиль Мирзаянович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижтимағи эшмәкәрлеге ==
Халиҡов Хәлил Мырҙаян улы [[БАССР-ҙың 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|БАССР-ҙың 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты]] булған һәм БАССР Юғары Советы Рәйесе урынбаҫары, артабан Рәйесе итеп һайланған.

1990 йылда Хәлил Мырҙаян улы Илеш районы, 211-се Үрге Йәркәй һайлау округынан [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советына]] Вәкил палатаһы депутаты итеп һайлана&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994)&lt;ref&gt;[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Халиков Халиль Мирзаянович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ғаиләһендә ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]
* [[БАССР-ҙың 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20210918033857/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37.. 12 созыв (БАССР)]
* [http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Халиков Халиль Мирзаянович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Портал|Шәхестәр}}

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:11-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:КПСС-тың район комитетының икенсе секретарҙары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре]]</text>
      <sha1>qfbp0901yw2znwnf9sj0h1b25nmbg86</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фәррәхетдинов Рауил Ғоссаметдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174031</id>
    <revision>
      <id>1308327</id>
      <parentid>1088564</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T01:14:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5790" sha1="tootbw8amg87tdj0w2sjhm2286buh80" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Фәррәхетдинов Рауил Ғоссаметдин улы''' ({{lang-ru|Фаррахетдинов Равиль Гуссаметдинович}}; [[3 май]] [[1939 йыл]]) — [[СССР|совет]] [[сәнәғәт]] эшмәкәре. «Почёт» ордены кавалеры, БАССР халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеүҙең атҡаҙанған хеҙмәткәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. Милләте — башҡорт&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Рауил Ғоссаметдин улы Фәррәхетдинов [[1939 йыл]]дың [[3 май]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Илеш районы]] [[Яңы Күктау]] ауылында тыуған.
Юғары белемле — 1971 йылдарҙа С. М. Киров исемендәге Ленинград Урман-техник академияһында уҡып сыҡҡан.

Хеҙмәт юлын 1960 йылда Салауат индустриаль техникумын тамамлағандан һуң ағас бысыу буйынса мастер вазифаһында башлай.

1961—1964 йылдарҙа Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итеп ҡайтҡан.

1964—1971 йылдарҙа мебель предприятиеларныда инженер вазифаларында эшләгән.

1971 йылдан «Башмебельбыт» етештереү предприятиеһында — баш инженер урынбаҫары, баш инженер, директор булып хеҙмәт иткән. Артабан Өфө мебель етештереү аренда фабрикаһында генераль директор вазифаһында эшләгән.

1990 йылда Фәррәхетдинов Рауил Ғоссаметдин улы Өфө ҡалаһының Ленин районы, 29-сы Нижегородка һайлау округынан [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] — һуңғы саҡырылышы депутаты итеп һайлана.

[[Башҡортостан Республикаһы]] Юғары Советының халыҡ ҡулланыуы тауарҙары, сауҙа, халыҡҡа коммуналь-көнкүреш һәм башҡа хеҙмәттәр күрһәтеү комиссияһы ағзаһы була&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 21.&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
Фәррәхетдинов Рауил Ғоссаметдин улы — БАССР халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеүҙең атҡаҙанған хеҙмәткәре, 1990 йылдың 11 июнендә СССР-ҙың «Почет» ордены менән бүләкләнгән&lt;ref&gt;[http://base.garant.ru/6321183/ Указ Президента СССР от 11 июня 1990 г. N 277 «О награждении орденом и медалями СССР работников Башкирского республиканского производственного объединения ремонта и изготовления мебели „Башмебельбыт“ Министерства бытового обслуживания населения РСФСР»]&lt;/ref&gt;

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ғаиләһендә ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20210918033857/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37.. 12 созыв (БАССР)]
* [http://base.garant.ru/6321183/ Указ Президента СССР от 11 июня 1990 г. N 277 «О награждении орденом и медалями СССР работников Башкирского республиканского производственного объединения ремонта и изготовления мебели „Башмебельбыт“ Министерства бытового обслуживания населения РСФСР»]

{{Портал|Шәхестәр}}
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]]</text>
      <sha1>tootbw8amg87tdj0w2sjhm2286buh80</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фәйрушин Дамир Зөфәр улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174066</id>
    <revision>
      <id>1308326</id>
      <parentid>1243496</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T01:06:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7333" sha1="awxpfccoomurpg9tggpuixr7aj3tsvd" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Фәйрушин Дамир Зөфәр улы''' ({{lang-ru|Файрушин Дамир Зуфарович}}; [[10 ғинуар]] [[1947 йыл]]) — ауыл хужалығы ветераны, йәмәғәтсе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. Милләте — башҡорт&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Дамир Зөфәр улы Фәйрушин 1947 йылдың 10 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Балтас районы]] [[Мәнәгәҙ]] ауылында тыуған.

Юғары белемле — 1969 йылда — [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген өлкән инженер булып башлай, артабан республика «Сельхозтехника» берекмәһендә бүлек мөдире вазифаһын биләй.

1981—1988 йылдарҙа — БАССР-ҙың ауыл хужалығы министры урынбаҫары, Дәүләт агросәнәғәте рәйесе, Дәүләт агросәнәғәт союзы рәйесе урынбаҫары.

1991 йылдан — «Башагропроммеханизация» дәүләт-кооператив берекмәһенең генераль директоры.

Артабан «Башсельхозтехника» ауыл хужалығы предприятиеһы генераль директоры вазифаһында эшләй&lt;ref&gt;[http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?doc_itself=&amp;&amp;nd=102066911&amp;&amp;page=1&amp;rdk=0#I0 Указ Президента РФ О присвоении почетных званий Российской Федерации Президент Российской Федерации В.Путин, Москва, Кремль, 26 июля 2000 года N 1381//Файрушину Дамиру Зуфаровичу — генеральному директору государственного сельскохозяйственного предприятия «Башсельхозтехника», Республика Башкортостан]&lt;/ref&gt;

Бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт аграр университетының ауыл хужалығын механизациялау факультетында уҡыта&lt;ref&gt;[https://proprepoda.com/profs/2qq-fayrushin-damir-zufarovich Файрушин Дамир Зуфарович]&lt;/ref&gt;

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
1990 йылда Ҡырмыҫҡалы районындағы 222-се Ҡырмыҫҡалы һайлау округынан [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссияһы ағзаһы булған&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
Ауыл хужалығындағы күп йыллыҡ ҡаҙаныштары, намыҫлы хеҙмәте өсөн лайыҡ булған: 
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре&lt;ref&gt;[http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?doc_itself=&amp;&amp;nd=102066911&amp;&amp;page=1&amp;rdk=0#I0 Указ Президента РФ О присвоении почетных званий Российской Федерации Президент Российской Федерации В.Путин, Москва, Кремль, 26 июля 2000 года N 1381]&lt;/ref&gt;

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ғаиләһендә ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20210918033857/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37.. 12 созыв (БАССР)]
* [http://bshte.ru/novosti/29-marta-2021-goda-rodnoe-predprijatie-posetili-fajrushin-damir-zufarovich-galljamov-rafil-aminovich-i-nuriev-zagit-ulfatovich-rabotavshie-rukovoditeljami-v-raznye-gody-v-gusp-bashselhoztehnika-rb-vm/ 29 марта 2021 года родное предприятие посетили Файрушин Дамир Зуфарович, Галлямов Рафиль Аминович и Нуриев Загит Ульфатович, работавшие руководителями в разные годы в ГУСП «Башсельхозтехника» РБ. Вместе с генеральным директором Шайхетдиновым Ф. Р. ознакомились с производственными процессами, выставочной площадкой, музеем.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221006145418/http://bshte.ru/novosti/29-marta-2021-goda-rodnoe-predprijatie-posetili-fajrushin-damir-zufarovich-galljamov-rafil-aminovich-i-nuriev-zagit-ulfatovich-rabotavshie-rukovoditeljami-v-raznye-gody-v-gusp-bashselhoztehnika-rb-vm/ |date=2022-10-06 }}
* [http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?doc_itself=&amp;&amp;nd=102066911&amp;&amp;page=1&amp;rdk=0#I0 Указ Президента РФ О присвоении почетных званий Российской Федерации]

{{Портал|Шәхестәр}}

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре]]</text>
      <sha1>awxpfccoomurpg9tggpuixr7aj3tsvd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уралбаев Радий Рәүеф улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174080</id>
    <revision>
      <id>1308323</id>
      <parentid>1177706</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T21:51:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6602" sha1="r5mmu1x5h0zbh49nw74oka0r2otyx8r" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Уралбаев Радий Рәүеф улы''' ({{lang-ru|Уралбаев Радий Рауфович}}; [[8 сентябрь]] [[1949 йыл]]) — [[СССР|совет]] [[КПСС|партия]] һәм сәнәғәт эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. Милләте — башҡорт&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Уралбаев Радий Рәүеф улы 1949 йылдың 8 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ]] ҡалаһында тыуған.

Юғары белемле — 1972 йылда Г. И. Носов исемендәге [[Магнитогорск дәүләт техник университеты]]н (МДТУ) тамамлаған.

Институт дипломын алғандан һуң Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡан, 1974—1978 йылдарҙа [[Сибай баҡыр-көкөрт комбинаты]]ның Сибай руднигында экскаватор машинисы ярҙамсыһы булып эшләгән, ВЛКСМ-дың [[Сибай]] ҡала комитеты секретары булған. Шул уҡ рудникта тау мастеры, баш инженер урынбаҫары булған.

1978 йылдан алып 1983 йылға тиклем [[Баймаҡ районы]] [[Түбә]] руда идаралығының баш инженеры.

1983 йылдан КПСС-тың Баймаҡ район комитеты инструкторы, бүлек мөдире вазифаларында хеҙмәт итә.

1985—1993 йылдарҙа — Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинатында тау мастеры, Баймаҡ районы башҡарма комитетының рәйес урынбҫары, Түбәләге «Уралзолото» руднигы директоры булып эшләй.

1993—1999 йылдарҙа «Башзолото» берекмәһенең генераль директоры&lt;ref&gt;[https://baimaklib.ru/%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9/%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B8-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0/ Известные люди Баймакского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220119222727/https://baimaklib.ru/%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9/%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B8-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0/ |date=2022-01-19 }}.&lt;/ref&gt;

== Ижтимағи эшмәкәрлеге ==
1990 йылда Уралбаев Радий Рәүеф улы Баймаҡ районы, 164-се Таналыҡ һайлау округынан [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссияһы ағзаһы булған&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ғаиләһендә ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104
* Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. Документы и материалы / Сост. В. Г. Азнагулов, З. Г. Хамитова. — Уфа: Башкортостан, 2005. — Т. 2. — ISBN 5-8258-0204-5.
* [https://baimaklib.ru/%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9/%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B8-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0/ Известные люди Баймакского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220119222727/https://baimaklib.ru/%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9/%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B8-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0/ |date=2022-01-19 }}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20260105093625/https://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37. 12 созыв (БАССР)]
 
[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Магнитогорск дәүләт техник университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>r5mmu1x5h0zbh49nw74oka0r2otyx8r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ураҙбаев Булат Насир улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174094</id>
    <revision>
      <id>1308324</id>
      <parentid>1088510</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T21:59:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8814" sha1="kao6mtwy0i6b466jzf36bkg3m7sr17u" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Ураҙбаев}}
'''Ураҙбаев Булат Насир улы''' ({{lang-ru|Уразбаев Булат Насырович}}; [[3 ғинуар]] [[1949 йыл]] — [[29 сентябрь]] [[2011 йыл]]) — тележурналист, матбуғат эшмәкәре, сәйәсмән. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]]. Милләте — башҡорт&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Булат Насир улы Ураҙбаев 1949 йылдың 3 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Өфө]] ҡалаһында республиканың билдәле дәүләт эшмәкәре, 1946—1951 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Хөкүмәте Рәйесе булған [[Ураҙбаев Насир Рафиҡ улы]] ғаиләһендә тыуған&lt;ref&gt;[https://rb7.ru/news/ufa-and-rb/society/31901 Он был одним из самых ярких журналистов республики (к 65-летию со дня рождения тележурналиста Булата Уразбаева)]&lt;/ref&gt;

Юғары белемле — 1981 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның тарих факультетын тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1970 йылда республика «Ленинец» (Ленинсы) йәштәр гәзитендә хәбәрсе булып башлай.

1975 йылдан Булат Ураҙбаев «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһында телевидение комментаторы булып эшләй. 40 йылдан ашыу хеҙмәт юлын республиканың киң мәғлүмәт сараларына бағышлай; бик күп яҡлы журналист була, берҙәй үк мәғлүмәтлелек менән завод цехынан, колхоз баҫыуҙарынан репортаж алып бара йәки күренекле сйәсмәндәр менән әңгәмәләр үткәрә. 1975—1995 йылдарҙа Башҡортостан телевидениеһының иң популяр һәм танылған комментаторы була&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

Ул «Рәсәй экологияһы» конкурсында еңеп сыға, ил һәм республика журналистар конкурстары лауреаты һәм еңеүсеһе була&lt;ref&gt;[https://rb7.ru/news/ufa-and-rb/society/31901 Он был одним из самых ярких журналистов республики (к 65-летию со дня рождения тележурналиста Булата Уразбаева)]&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
1990 йылда Уразбаев Булат Насир улы Өфө ҡалаһының Совет районы, 58-се Әй һайлау округынан [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының экология һәм тәбиғәт ресурстарын рациональ файҙаланыу мәсьәләләре буйынса комиссияһы ағзаһы булған&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

1995 йылда 1-се Ухтом һайлау округынан [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]] итеп һайлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
Республика матбуғатындағы күп йыллыҡ һөҙөмтәле хеҙмәте өсөн Булат Ураҙбаев Башҡорт АССР-ның Юғары Советы Президиумы Почет грамотаһы менән бүләкләнгән, «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булған&lt;ref&gt;[https://rb7.ru/news/ufa-and-rb/society/31901 Он был одним из самых ярких журналистов республики (к 65-летию со дня рождения тележурналиста Булата Уразбаева)]&lt;/ref&gt;

== Вафаты ==
Булат Насир Ураҙбаев улы, ҡаты ауырыуына ҡарамаҫтан, ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем эшләй. Ул 2011 йылдың 29 сентябрендә «Беҙҙең йылдар» яңы проектының премьераһы алдынан вафат була. Ул үҙе циклдың тәүге биш программаһын ғына тамамлап өлгөрә.

Мосолмандар зыяратында атаһы янында ерләнгән&lt;ref&gt;[http://pomnim.me/famous/?info=ad4ea200-91a0-11e7-a07e-00199984c65f Уразбаев Булат Насырович]&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ғаиләһендә ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]
* [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104
* Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. Документы и материалы / Сост. В. Г. Азнагулов, З. Г. Хамитова. — Уфа: Башкортостан, 2005. — Т. 2. — ISBN 5-8258-0204-5.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20260105093625/https://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37. 12 созыв (БАССР)]
* [http://pomnim.me/famous/?info=ad4ea200-91a0-11e7-a07e-00199984c65f Уразбаев Булат Насырович]

{{Портал|Шәхестәр}}

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:1-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>kao6mtwy0i6b466jzf36bkg3m7sr17u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тәминдәров Ринат Ғиниәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174100</id>
    <revision>
      <id>1308311</id>
      <parentid>1219766</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T19:19:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5491" sha1="ssgnnaewgq6wjv8ir5fo0xs6y6iu326" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Тәминдәров Ринат Ғиниәт улы''' ({{lang-ru|Таминдаров Ринат Гиниятович; [[1 сентябрь]] [[1949 йыл]]}}) — [[КПСС|партия]] органадары һәм [[сәнәғәт]] өлкәһе хеҙмәткәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. Милләте — башҡорт&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ринат Ғиниәт улы Тәминдәров [[1949 йыл]]дың [[1 сентябрь|1 сентябрендә]] [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ауырғазы районы]] [[Уҫман (Төрөмбәт ауыл советы, Ауырғазы районы)|Уҫман]] ауылында тыуған.

Юғары белемле — 1974 йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]нда уҡып сыҡҡан, 1985 йылда [[Урал идара итеү институты|Свердловск Юғары партия мәктәбен]] тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1966 йылда [[Ауырғазы районы]]ндағы «Өршәк» колхозында колхозсы вазифаһында башлай. Артабан ауыл советы рәйесе булып эшләй.

1970—1972 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайта.

1972—1979 йылдарҙа Ауырғазы районында ВЛКСМ район комитеты инструкторы, бүлек мөдире, Ғ. Туҡай исемендәге һәм «Уңыш» колхоздарында рәйес вазифаларында эшләй.

1979 йылдан алып 1990 йылға тиклем Башҡортостандың КПСС өлкә комитеты инструкторы, КПСС-тың Өфө район комитетының икенсе секретары, КПСС-тың Ғафури район комитетының беренсе секретары булып хеҙмәт итә.

1990 йылдан «Башагропромдорстрой» берекемәһенең башлығы урынбаҫары, етештереү-техник комплектлаштырыу идаралығы етәксеһе.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
1990 йылда Тәминдәров Ринат Ғиниәт улы Ғафури районы, 192-се Бурлы һайлау округынан [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының Халыҡ ҡулланыуы тауарҙары, сауҙа, халыҡҡа коммуналь-көнкүреш һәм башҡа хеҙмәт күрһәтеү мәсьәләләре буйынса комиссияһы ағзаһы була&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ғаиләһендә ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104
* Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. Документы и материалы / Сост. В. Г. Азнагулов, З. Г. Хамитова. — Уфа: Башкортостан, 2005. — Т. 2. — ISBN 5-8258-0204-5.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20260105093625/https://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37. 12 созыв (БАССР)]

{{Портал|Шәхестәр}}

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Урал идара итеү институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:КПСС-тың район комитетының беренсе секретарҙары]]
[[Категория:КПСС-тың район комитетының икенсе секретарҙары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>ssgnnaewgq6wjv8ir5fo0xs6y6iu326</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түләбаев Марат Сәйфулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174109</id>
    <revision>
      <id>1308310</id>
      <parentid>1298609</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T19:08:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6491" sha1="iju5ov5sy6k11t9hbxq0fq84qaghd6v" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Түләбаев Марат Сәйфулла улы''' ({{lang-ru|Тулибаев Марат Сайфуллович }}; [[18 ноябрь]] [[1939 йыл]]) —  [[КПСС|партия]] һәм хужалыҡ органдары хеҙмәткәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. Милләте — башҡорт&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Марат Сәйфулла улы Түләбаев 1939 йылдың 18 ноябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ейәнсура районы]] [[Үрнәк (Ейәнсура районы)|Үрнәк (Кәлимулла)]] ауылында тыуған.

Юғары белемле — 1969 йылда — [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1958 йылда ябай колхозсы булып башлай.

1958—1960 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

1960—1969 йылдарҙа уҡытыусы, бригадир, агроном, Ейәнсура районының Хоҙайбирҙин исемендәге колхозында партия ойошмаһы секретары булып эшләй.

1969—1980 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Ейәнсура район комитеты секретары, «Урал» колхозы парткомы секретары, Чапаев исемендәге колхоз рәйесе.

1980 йылдан — партияның Ейәнсура район комитетының икенсе секретары, һуңынан беренсе секретары итеп һайлана, ә 1992 йылда Ейәнсура районы хакимиәте башлығы итеп тәғәйенләнә.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
1990 йылда Тулыбаев Марат Сәйфулла улы Ейәнсура районы, 204-се Абҙан һайлау округынан [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветерандар һәм инвалидтар эштәре буйынса комиссияһы ағзаһы булған&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

2007 йылдан [[Үҫәргән]] ырыуы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитет рәйесе — Ҡор башы итеп Марат Сәйфулла улын һайлап ҡуя&lt;ref&gt;[http://libmap.bashnl.ru/node/768 Марат Тулибаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160811101022/http://libmap.bashnl.ru/node/768 |date=2016-08-11 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
Эшмәкәрлегендәге ҡаҙаныштары, намыҫлы хеҙмәте өсөн Түләбаев Марат Сәйфулла улы [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булған.

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ғаиләһендә бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104&lt;/ref&gt;.

== Әҙәби ижады ==
М.Түләбаев сығарған тәүге китап — «Булат Ишемғол. Тормошо һәм ижады» — Булат Ишемғоловтың фажиғәле, әммә иҫ киткес сағыу тормошо хаҡында.
  
* Түләбаев М. С. Үҫәргәндәр ере — Ейәнсура — Өфө: Китап, 2000.- 240 б. 2.
* Түләбаев М. С. Йәнтөйәктең хәтер хазинаһы — Өфө: Китап, 2005.- 232 б. 3.
* Тулибаев М. С. Шежере Усерган — Уфа: Китап, 2009.- 46 с.&lt;ref&gt;[http://libmap.bashnl.ru/node/768 Марат Тулибаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160811101022/http://libmap.bashnl.ru/node/768 |date=2016-08-11 }}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104
* Еребеҙҙең тере хәтере. М.Түләбаевтың &quot;Йәнтөйәктең хәтер хазинаһы&quot;китабы буйынса// Башҡортостан.-2005.- № 222.-4 б.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20210918033857/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37.. 12 созыв (БАССР)]
* [http://libmap.bashnl.ru/node/768 Марат Тулибаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160811101022/http://libmap.bashnl.ru/node/768 |date=2016-08-11 }}

{{Портал|Шәхестәр}}

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>iju5ov5sy6k11t9hbxq0fq84qaghd6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балтик буйы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174541</id>
    <revision>
      <id>1308362</id>
      <parentid>1301808</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T10:02:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы &quot;Allsaintsvilnius.jpg&quot; рәсеме урынына [[Рәсем:Church_of_All_Saints_in_Vilnius,_Lithuania_in_2007.jpg|Church_of_All_Saints_in_Vilnius,_Lithuania_in_2007.jpg]] рәсеме күсерҙе. Ҡ</comment>
      <origin>1308362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81434" sha1="tfzr38r13l8c3jhg6j1cnm17e95izl3" xml:space="preserve">{{Ук}}[[Файл:Europe_location_Baltic_states.png|мини|220x220пкс|''Хәҙерге Балтик буйы'': [[РФ]]-тың [[Калининград өлкәһе]], [[Литва]], [[Латвия]], [[Эстония]]]]
'''Балтик буйы''' ({{lang-ru|Приба́лтика}}, ({{lang-lv|Baltija}}&lt;ref&gt;Krievu-latviešu vārdnīca: Ap 40.000 vārdu — R.:Avots, 1988. — 603 lpp.&lt;/ref&gt;, {{lang-lt|Baltija}}, {{lang-et|Baltimaad}}) -
''Балтия илдәре'' йәки ''Балтик буйы илдәре'' тип йөрөтөлгән илдәр, шулай уҡ элекке Көнсығыш Пруссияны (шул иҫәптән [[Рәсәй]]ҙең [[Калининград өлкәһе]]н) үҙ эсенә алған өлкә&lt;ref name=&quot;БЭ_ПК2&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Прибалтийский край}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Вести2&quot;&gt;{{статья|заглавие=Достойный юбилей российской Прибалтики|ссылка=http://vesti7.ru/archive/news?id=9067|издание=Телепрограмма «Вести недели»|тип=Репортаж от 10.09.2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110110022110/http://vesti7.ru/archive/news?id=9067|archivedate=2011-01-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Балтик буйы включает республики Прибалтики и Калининградскую область РСФСР» — {{БСЭ3|автор=Гербов В.&amp;nbsp;Р.|статья=Прибалтийский экономический район|том=20|страницы=607}}&lt;/ref&gt;. Көнбайышта Балтик Диңгеҙ буйы [[:ru:Балтийское Поморье|(Балтийское Поморье)]] менән эргәләш.
Рәсәй империяһының Балтик буйы губерналары — Остзей йәки Балтик буйы крайы — тарихи исемен йөрөтә. Икенсе донъя һуғышына тиклем, ғәҙәттә, Балтика илдәре исеме артында [[Эстония]], [[Латвия]] һәм [[Литва]]ны, һирәгерәк [[Финляндия]]ны күҙҙә тотҡандар&lt;ref&gt;Ср.: [[Секретный дополнительный протокол к Договору о ненападении между Германией и СССР|секретный дополнительный протокол]] к советско-германскому договору о ненападении.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dissercat.com/content/politika-velikobritanii-v-pribaltike-v-period-mezhdu-mirovymi-voinami Пруцкова, А. В. Политика Великобритании в Прибалтике в период между мировыми войнами. Санкт-Петербург, 2000] DisserCat — Научная библиотека диссертаций и авторефератов&lt;/ref&gt;

2017 йылда БМО Литва, Латвия һәм Эстонияның статусын үҙгәртте. Хәҙер Балтия илдәре Көнсығыш урынына Төньяҡ Европаға ҡарай. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының классификацияһына ярашлы, Төньяҡ Европа илдәренә [[Ирландия]], [[Бөйөк Британия]], [[Норвегия]], [[Исландия]], [[Дания]], [[Швеция]], [[Финляндия]], хәҙер Литва, Латвия һәм Эстония инә.

== Терминдың этимологияһы һәм тарихы ==
«Балтик буйы» тигән һүҙ ''Балтика'' [[Гидронимика|гидронимынан]] килеп сыҡҡан, ''[[Балтик диңгеҙе|Балтик диңгеҙе яны]]'' мәғәнәһендә. [[Урта быуаттар|Урта быуат]] [[Европа]]һының «халыҡ-ара теле» — [[Латин теле|латинда]] уны ''Mare Balticum'' тип атағандар.

[[Урыҫ теле]]нә Балтик диңгеҙенең исеме сағыштырмаса күптән түгел ингән, етмәһә, уға тиклем 200 йылға яҡын Остзей диңгеҙе (''Остзейское море)'' тигән атама йәшәп килгән.

Төньяҡ һәм Көнбайыш Европала йәшәгән Герман халыҡтары диңгеҙҙең географик урынлашыуы буйынса ''Көнсығыш диңгеҙ'' тип атаған: {{Lang-de|Ostsee}}, {{Lang-da|Østersøen}}, {{Lang-nl|Oostzee}}, {{Lang-sv|Östersjön}}. Көнсығыш славяндар уны сауҙаға сығыу юлына «хужа» булған аралашсылар исеме буйынса ''[[Балтик диңгеҙе|Варяг]]'' диңгеҙе тип атаған. Һуңғараҡ варягтарҙы урыҫтар ''свей'' тип йөрөтә башлай, һәм диңгеҙ ҙә ''[[Балтик диңгеҙе|Свей диңгеҙе]]'' булып китә&lt;ref name=&quot;Кульч&quot;&gt;
{{Мәҡәлә|автор=Кульчинская М.|заглавие=Балтийское море|ссылка=http://www.countries.ru/?pid=1884}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ОС_БМ&quot;&gt;{{Мәҡәлә|издание=Общий словарь|заглавие=Балтийское море|ссылка=http://www.c-cafe.ru/words/183/18229.php}}&lt;/ref&gt;.

[[Пётр I]] ваҡытында [[Төньяҡ һуғыш]]та [[Швеция]]ны еңеү сәбәпле Балтик буйында Рәсәй нығына, диңгеҙ урыҫтар өсөн ят булыуҙан туҡтай, шул уҡ ваҡытта географик йәһәттән ул «Көнсығыш» (Ostsee) диңгеҙе лә булмаған. Һөҙөмтәлә, «немец» карталарынан алынған исемде тәржемә итмәйҙәр, ә транслитерация эшләйҙәр, «Остзей диңгеҙе» тип ҡалдыралар, атама [[Пётр I]] осоронда модалы сит ил алынмаларын тулыландырған&lt;ref name=&quot;БЭ_ОЗправо&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Остзейское право}}&lt;/ref&gt;.

1713 йылда Рәсәй империяһының Балтик буйы Рига һәм Ревель губерналарына (1796 йылдан — Курляндия, [[Лифляндия]] һәм Эстляндия) дөйөм Остзей губерналары исеме булдырылған&lt;ref name=&quot;ВСС_82&quot;&gt;[http://kopay.clan.su/load/vso_ri/vso_ri_7/8-1-0-81 Военно-статистическое обозрение Российской Империи. Том 7. Остзейские губернии. Ч. I. Курляндская губерния. — СПб.: 1848; Ч. II. Лифляндская губерния. — СПб.: 1853; Ч. III. Эстляндская губерния. — СПб.: 1852]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БеккерВИ2&quot;&gt;[http://www.oldbooks.ru/e-store/books/bbgr/index.php?SECTION_ID=219&amp;ELEMENT_ID=144888771 Поездка в остзейские губернии / Соч. с. с. В. Беккера. — М.: Тип. В. Готье, 1852. — 134 С.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151122082655/http://www.oldbooks.ru/e-store/books/bbgr/index.php?SECTION_ID=219&amp;ELEMENT_ID=144888771 |date=2015-11-22 }}&lt;/ref&gt;.

Остзей губерналары исеме буйынса ғына түгел, теле буйынса ла XIX быуат уртаһына тиклем немецса булған. Орден ваҡыттарынан уҡ немец теле бында рәсми була. [[Реформация]]нан һуң ул ғибәҙәттәрҙә ҡулланыла башлаған; эш ҡағыҙҙары шул телдә булған, бөтә мәктәптәрҙә лә уҡытҡандар һ.б. 1841 йылдан алып остзей губерналарында «халыҡ хәрәкәте православие яғына ауа башлаған»&lt;ref name=&quot;БЭ_ПК2&quot;/&gt;, урыҫ телен үҙләштереү ҙә шул иҫәпкә инә.

Рәсәй Империяһы эш ҡағыҙҙарын һәм башҡа эшмәкәрлек өлкәләрен урыҫ теленә күсерә башлай. 1884 йылда Александр III Дерпт исемен Юрьев ҡалаһы тип алмаштыра. Шул саҡта уҡ диңгеҙ исеме лә, губернияларҙың дөйөм исеме лә урыҫсаға тәржемә ителгән: Балтик буйы губерналары, Балтик буйы крайы&lt;ref name=&quot;БиблиоПбК&quot;&gt;Ср.:
{{Китап|заглавие=Сборник материалов по истории Прибалтийского края|место=Рига|год=1894}};
{{Китап|автор=Форстен.|заглавие=Балтийский вопрос|место=СПб|год=1894}};
{{Китап|автор=Пассир Г.|заглавие=Из истории православия в Прибалтийском крае|место=Рига|год=1892}};
{{Китап|автор=Чешихин Е.&amp;nbsp;В.|заглавие=Краткая история Прибалтийского края|место=Рига|год=1894|издание=2-е изд}} и др.
&lt;/ref&gt; һәм башҡалар.

Әҙәбиәттә һәм публицистикала 1917 йылға тиклем «Остзей» һәм «Балтик буйы» менән бер рәттән төбәккә тағы бер йыйылма төшөнсә — ''Инфлянттар'' ҙа ҡулланыла ([[:ru:Инфлянты|(Инфлянты]]). Польшала электән, бер Польша-Литва тажы аҫтында булған замандан, быуаттар буйына Балтик буйының территориаль берәмектәрен шулай тип атағандар..

[[Беренсе донъя һуғышы]]нда Германия Балтик буйының бер өлөшөн баҫып алған. 1917 йылда февраль революцияһынан һуң ул төҙөгән марионетка Балтик герцоглоғы элекке [[Рәсәй империяһы]]ның территорияһында монархия ҡоролошо реставрацияланған берҙән-бер тиерлек урын булған (Финляндияны иҫәпкә алмаған)&lt;ref name=&quot;WO&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=TYJbYgNcalgC&amp;dq The Baltic States and Weimar Ostpolitik By John Hiden]&lt;/ref&gt;.

Артабан Балтик буйы биләмәләрендә совет һәм буржуаз республикалар иғлан ителә башлай. Һуғыштан һуң ''лимитрофтар'' (Рәсәй империяһы биләмәләрендә барлыҡҡа килгән дәүләттәрҙе дипломаттар шулай тип йөрөтә) Көнбайыш һәм [[Совет Рәсәйе]] араһында «санитар кордон» вазифаһын тәшкил итә. «Лимитрофтар» термины совет нәфис әҙәбиәтендә лә ҡулланылған. Әммә сәйәси мәғәнә оҙаҡҡа бармай, СССР-ға Балтик буйы республикаларын ҡабул иткәндән һуң «лимитроф» тигән һүҙҙе тарихсылар ғына хәтерҙә тота.

ССР Союзын районлаштырыу контексында революцияға тиклемге «Балтик буйы» термины һаҡланып ҡала: Балтик буйы иҡтисади районы, Балтик буйы хәрби округы, Балтик буйы тимер юлы төшөнсәләре киң ҡулланыла. Административ-территориаль бүленештә Балтик буйы Литва ССР-ын, Латвия ССР-ын һәм Эстон ССР-ын, шулай уҡ [[РСФСР]]-ҙың [[Калининград өлкәһе]]н үҙ эсенә алған.

1990-сы йылдарҙа «лимитрофтар»ға оҡшатып, урыҫ телендә «Балтия» термины ла донъя күрә. Был һүҙ Латвияла рус телендә сыҡҡан (Ригала сыҡҡан «Бизнес һәм Балтия» гәзите) киң мәғлүмәт сараларында тыуған.

[[Америка Ҡушма Штаттары]]нда нәшер ителгән «Эстония тарихи һүҙлеге» (2004) « Балтика провинциялары» мәҡәләһендә ({{lang-en|Baltic provinces}})&lt;ref name=&quot;Toivo&quot;&gt;{{Китап|издание=Historical dictionary of Estonia|заглавие=Baltic provinces|издательство=[[Rowman &amp; Littlefield|Scarecrow Press, Inc.]]|место=N.Y.|год=2008|страницы=127|isbn=0810-849-046|ссылка=https://books.google.com/books?id=XKWRct15XfkC&amp;pg=PA426&amp;dq#v=onepage&amp;q=Pribaltika&amp;f=false|автор=Toivo Miljan}}&lt;/ref&gt; әйтелгәнсә, күптәр был төбәкте, элекке кеүек үк, Балтика буйы тип атай. Был топонимды һүҙлек транскрипцияла урыҫсанан «Pribaltika» тип яҙа һәм айырым мәҡәлә итеп йүнәлтмә бирә.

== Географияһы ==
[[Файл:Phytoplankton_bloom_in_the_Baltic_Sea_(July_3,_2001).jpg|мини|[[Балтик диңгеҙе]]ндә йәйгеһен фитопланктон үҫеше]]

=== Физик-географик очерктар ===
Балтик буйы [[Көнсығыш Европа тигеҙлеге|Көнсығыш Европа (Рус) тигеҙлегенең]] көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Төньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡтан ул Балтик диңгеҙе менән сикләшә (Калининград, Курши, Рига һәм Финляндия ҡултыҡтары). Көнсығыштан уға Валдай ҡалҡыулығы, көньяҡ-көнсығыштан — Полесье уйһыулығы, көнбайышта — [[Урта Европа тигеҙлеге]] терәлеп тора.

Балтик буйы биләмәләренән, Калининград өлкәһенән тыш, көнсығыш Европа ваҡыты менән бер [[сәғәт бүлкәте]] (UTC+2, [[Йәйге ваҡыт|йәйге осорҙа]] — UTC+3). Калининград өлкәһендә ваҡыт — йыл әйләнәһенә UTC+2 .

==== Яр буйы һыҙаты ====
Балтиканың көньяҡ-көнсығыш ярында боронғо Көнсығыш Пруссиянан Ингерманландия йүнәлешендә Балтик яр буйында бик ҙур рельеф элементтары асыҡ айырылып тора: Самбия ярымутрауы, уның дауамдары Висла һәм Курши мороно, Курляндия (Курзем) ярымутрауы, Рига ҡултығы, Эстон ярымутрауы, Нарва ҡултығы һәм Кургаль ярымутрауы, унан Фин ҡултығына юл асыла&lt;ref name=&quot;ССГеогрН&quot;&gt;{{Китап|заглавие=Словарь современных географических названий|ответственный=Под общ. ред. акад. В.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Котлякова|место=Екатеринбург|издательство=У-Фактория|год=2006|страниц=314}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GeoStats&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ответственный=www.masterliness.com|заглавие=Geography of Estonia|ссылка=http://www.masterliness.com/a/Geography.of.Estonia.htm|язык=en|издание=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514190109/http://www.masterliness.com/a/Geography.of.Estonia.htm|archivedate=2011-05-14}}, {{Мәҡәлә|ответственный=www.masterliness.com|заглавие=Geography of Latvia|ссылка=http://www.masterliness.com/a/Geography.of.Latvia.htm|язык=en|издание=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514190113/http://www.masterliness.com/a/Geography.of.Latvia.htm|archivedate=2011-05-14}}, {{Мәҡәлә|ответственный=www.masterliness.com|заглавие=Geography of Lithuania|ссылка=http://www.masterliness.com/a/Geography.of.Lithuania.htm|язык=en|издание=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514190105/http://www.masterliness.com/a/Geography.of.Lithuania.htm|archivedate=2011-05-14}}&lt;/ref&gt;.

Самбия ярымутрауы районында диңгеҙгә яҡын текә ярлауҙар — клиффтар барлыҡҡа килгән. Клиффтарҙың бейеклеге 55-60 метрға етә (Таран мороно менән). Уларҙың итәгендәге Боҙлоҡ дәүеренә тиклемге диңгеҙ ултырмалары менән Балтик буйының төп гәрәбә ятҡылыҡтары бәйле. Диңгеҙ кимәленән түбәнерәк урынлашҡан урындарҙа һыу ташҡан осраҡтарҙан һаҡланып дамбалар төҙөлгән.

Ҡултыҡтар үҙҙәре һай (3,7 метр тәрәнлектән артыҡ түгел).

Көньяҡ Балтик буйының уникаль тәбиғи объекты — Курши мороно. Балтика диңгеҙендәге иң ҙур морон ул. Уның дөйөм оҙонлоғо — 97-98 саҡрым, киңлеге — 400 м (Лесной ҡасабаһы янында), 3,8 км (Бульвикио мороно янында)&lt;ref name=&quot;Шкляр2&quot;&gt;{{статья|автор=Шкляр А.|заглавие=Светлогорск, Куршская коса, Калининград|ссылка=http://www.shklyar.ru/travel/2008/kgd2/#kosa|год=17—21 августа 2008 года|издание=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111005153710/http://shklyar.ru/travel/2008/kgd2/#kosa|archivedate=2011-10-05}}&lt;/ref&gt;. Дюналары — донъяла өсөнсө урында (Вьетнам менән Франциянан ҡала).

1945 йылда Көнсығыш Пруссия өлөшө ҡушылғандан һуң Литваның Балтика яр буйының оҙонлоғо 97 саҡрым тәшкил итә.

Латвияның яр һыҙаты (яҡынса 500 км) аҙ йырғыланған; Рига ҡултығы ғына оҙон эске бөгөлөш яһай. Яр буйҙары башлыса уйһыу, ҡомлоҡтар һәм дюналар өҫтөнлөк итә; яр буйының киңлеге — 2-3, урыны менән 50 саҡрымға тиклем етә.

Эстония — иң «күп утраулы» (1521 [[утрау]]ының дөйөм майҙаны 4,2 мең км2, йәки ил майҙанының 9,2 %), яр һыҙаты — иң оҙоно (континенталь өлөшөндә генә лә 3794 км).

Балтик буйының иң эре континенталь элементы — Моонзунд, йәки Көнбайыш-Эстония архипелагы — шулай уҡ Эстония биләмәһендә. Был 500-ҙән артыҡ утрау, дөйөм майҙаны 4 мең км2 (иң эреләре Сааремаа, Хийумаа, Муху, Вормси һәм Кихну).

==== Рельефы ====
[[Файл:Gaizinkalns1.JPG|мини|Гайзинькалнс ({{Lang-lv|Gaiziņkalns}}) — Латвияның иң юғары ҡалҡыулығы. Өлөшләтә ғ моренан тора. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 311,6 метр.]]
Балтик буйы территорияһы [[Көнсығыш Европа тигеҙлеге|Урыҫ тигеҙлегенең]] иң сикке төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан һәм тигеҙләнеүгә табан барған ҡатмарлы һыҙатланышлы рельефлы, мореналар ҙа, убалы-ҡырлалы урындар ҙа, боҙлоҡ буйҙарындағы күлдәр ҙә бар.

Балтик буйы тектоник йәһәттән [[Көнсығыш Европа тигеҙлеге|Көнсығыш Европа (Рус) тигеҙлегенең]] бер өлөшө булып тора.

Скандинавиянан плейстоценда килеп сыҡҡан мөһабәт боҙлоҡтар бер нисә тапҡыр Урыҫ тигеҙлеген ҡаплап алған һәм Балтик буйының рельефының заманса йөҙө формалашыуҙа төп фактор булған. Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, территория өс-дүрт тапҡыр боҙлоҡ дәүерен үткән&lt;ref&gt;''Раукас А., Ряхни Э., Мийдел А.'' Краевые ледниковые образования Северной Эстонии. — Таллин: Валгус, 1971. — 288 с.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:MountJuozapine.png|мини|Литваның рельефы менәнБелоруссия сиге схемаһы]]

Дөйөм алғанда, Балтик буйы территорияһы ҡатмарлы геологик тарих кисергән, ул [[Дүртенсел осор|дүртенсел дәүер]]ҙә ҙур боҙлоҡ экспансияларына дусар булған, Балтик диңгеҙенең кимәле һәм күләме үҙгәргән (бөтә Донъя океанынан тулы изоляцияла ҡалыуға тиклем), органик донъяның тектоник хәрәкәттәре һәм кардиналь үҙгәрештәре үҙ эҙҙәрен ҡалдырған.

==== Һыу ресурстары ====
Балтик буйы контурҙары регион булараҡ Балтик буйы артезиан бассейнының һыҙатланыштарына тура килә тип әйтергә була. Көнсығыш Европа платформаһының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан был гидрогеологик бассейн Эстония, Латвия, Литва территорияларын, Белоруссияның төньяҡ-көнбайыш өлөштәрен, Калининград һәм Псков өлкәһен, төньяҡ-көнсығыш өлөшөн, шулай уҡ Польшаның төньяҡ-көнсығыш өлөшөн үҙ эсенә ала&lt;ref name=&quot;Артез2&quot;&gt;{{БСЭ3|автор=Зекцер И. С.|статья=Прибалтийский артезианский бассейн|том=21:Проба-Ременсы}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Plateliu_ezeras.Zem.2007-08-06.jpg|мини|Литвалағы Жемайтия иң ҙур боронғо боҙлоҡ осоро күле — Плателай.]]
Артезиан ер аҫты һыуҙары Европа үлсәмдәре буйынса иң ҙур бассейн булып тора. Бында сөсө ер аҫты һыуҙарын уртаса 5 проценттан 30 процентҡа тиклем яуым-төшөм тулыландыра; уларҙың тәбиғи йыллыҡ ресурсы 16,8 км³ тип баһалана&lt;ref name=&quot;Зекцер&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Зекцер И. С.|заглавие=Естественные ресурсы пресных подземных вод Прибалтики|место={{М}}|издательство=Недра|год=1968}}&lt;/ref&gt;.

Эстонияла һәм Печора буйында ер аҫты һыуҙарын бысраныуҙан һаҡлау көнүҙәк проблема булып тора.

[[:ru:Кемери|Кемериҙа]] сульфат-хлоридлы кальций-натрийлы минераль составлы Друскининкай, Бирштонас һәм Балдоне; көкөртлө һыуҙар сыға.

Балтик буйының көньяҡ '''күлдәре''' һәм төньяҡтағы '''һаҙлыҡтары''' боҙлоҡ ландшафттарының уйһыулыҡтарын биләй. Был күлдәрҙең гидрологик режимы уларҙың ҙурлығына, генезисына һәм һыу балансының үҙенсәлектәренә, йәғни туҡланыуға һәм сығымдарына бәйле. Дөйөм алғанда, барлыҡ һыу объекттарының режимы [[климат]] продукты булып тора.

Балтик буйының бөтә '''йылғалары''', айырым торған эске күлдәргә ҡойғандарынан тыш, туранан-тура йә иһә күлдәр һәм йылғалар системаһы аша Балтик диңгеҙе бассейнына инә. Псков һәм Чуд күлдәре — төньяҡ Балтик буйының көнсығыш тәбиғи сиге — Нарова йылғаһы аша диңгеҙ менән дә бәйле.

Биләмәнең иң ҙур йылғалары — [[Көнбайыш Двина]] (тамағы янында аҡмаһы 700 ''м''³/''с'') һәм Неман (678 ''.'' ''м''³/''с''). Урындағы йылғаларҙан Вента йылғаһының түбәнге ағымдарында суднолар йөрөй (95,5 ''м''³/''с''; бассейн 11800 ''км²''), Преголя (90 ''м''³/''с''; бассейн 15500 ''км²'') һәм [[:ru:Лиелупе|Лиелупе]] (63 ''м''³/''с''; бассейн 17600 ''км²''). Гауя йылғаһы (бассейн 8900 ''км²'') [[ҡыуғын]] әһәмиәтенә генә эйә.

&lt;div class=&quot;thumb tleft&quot;&gt;

{|
|+&lt;font face=&quot;Arial Narrow&quot; size=&quot;3&quot;&gt;'''XX быуат аҙағына ер биләмәләрен ҡулланыу'''&lt;ref name=&quot;GeoStats&quot;/&gt;&lt;/font&gt;
| style=&quot;align: left&quot; |
|Барыһы
|баҫыуҙар
|сәсеүлектәр
|көтөүлектәр
|урман һәм болон
|башҡа
|мелио-&lt;br&gt;рация
|- style=&quot;background: aliceblue&quot;
|
|''кн.''2
| colspan=&quot;5&quot; | % йомғаҡтар
|''кн.''2
|- style=&quot;background: cornsilk&quot;
| style=&quot;align=left; background: aliceblue&quot; |Литва
|65200
|35
|12
|7
|31
|15
|430
|- style=&quot;background: cornsilk&quot;
| style=&quot;align: left; background: aliceblue&quot; |Латвия
|64588
|27
|—
|13
|46
|14
|160
|- style=&quot;background&quot;
| style=&quot;align: left; background: aliceblue&quot; |Эстония
|43211
|25
|—
|11
|44
|20
|110
|- style=&quot;background&quot;
| style=&quot;align: left; background: aliceblue&quot; |Полтава калининград
|15100
|
|
|
|
|
|
|}

&lt;/div&gt;

=== Айырым илдәр һәм территориялар буйынса йыйылма мәғлүмәт ===
{| cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border: 1px black solid; text-align: right; bgcolor:cornsilk&quot;
!Дәүләт
!Майҙан (''км''2)
!Халыҡ, кеше
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Флагификация|Литва|размер=30px}}
|286 65
|2,794,329&lt;ref&gt;[https://osp.stat.gov.lt/en/pagrindiniai-salies-rodikliai Main Lithuanian indicators — Oficialiosios statistikos portalas]&lt;/ref&gt; &lt;sup&gt;(2020/Q1)&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Флагификация|Латвия|размер=30px}}
|589 64
|924 1 700 &lt;sup&gt;(2018)&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Флагификация|Эстония|размер=30px}}
|227 45
|820 1 324&lt;ref&gt;[https://www.stat.ee/news-release-2019-053] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200428085159/https://www.stat.ee/news-release-2019-053 |date=2020-04-28 }}&lt;/ref&gt; &lt;sup&gt;(2019)&lt;/sup&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Флагификация|Россия|размер=30px}} ([[Калининград өлкәһе]])&lt;sup&gt;1)&lt;/sup&gt;
|125 15
|915 1 000 &lt;sup&gt;({{Население|Калининградская область|г}})&lt;/sup&gt;
|-
|}

== Балтик тарихы ==
[[Файл:BalticSea_March2000_NASA-S2000084115409.png|справа|мини|305x305пкс|Март айында Балтик диңгеҙе]]
Халыҡтар хәрәкәтенең, этногенездың тәбиғи алшарттарын тасуирлап, [[Гумилёв Лев Николаевич]] билдәләп үткәнсә, Европа «Ҡара диңгеҙгә тиклем Балтик аша, Көнбайыш Белоруссия һәм Украина аша уҙа торған „һауа сигендә бүленгән“. Уның ике яғында климат ике төрлө: был сиктән көнсығышҡа табан ғинуарҙың уртаса температураһы кире булғанда ҡыш һалҡын, йыш ҡына ҡоро була; көнбайышта иһә ҡарлы-ямғырлы ҡыштар өҫтөнлөк итә&lt;ref name=&quot;Гум&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Гумилёв Л.&amp;nbsp;Н.|заглавие=От Руси до России. Очерки этнической истории|место={{М}}|издательство=Танаис|год=1994|страницы=33—34}}&lt;/ref&gt;. Биләмәләрҙәге халыҡ һаны уларҙың ауыл хужалығына яраҡлылығы дәрәжәһенә тап килә — диңгеҙ буйында Висланан Неваға тиклем арауыҡта күрһәткес тә кәмей.

Цивилизация тарихында тимер быуат мәҙәниәте мөһим, уның таралыу сиктәре төньяҡта — 60°. Был киңлектә хәҙерге замандың [[Осло]], Уппсала&lt;ref name=&quot;ГвинВик&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Джонс Г.|заглавие=Викинги. Потомки Одина и Тора|оригинал=|место={{М}}|издательство=Центрполиграф|год=2004|ответственный=Пер.с англ. З. Ю. Метлицкой.}}&lt;/ref&gt; һәм [[Санкт-Петербург|Петербург]] ҡалалары урынлашҡан—йәғни, тәбиғи-климат шарттары менән билдәләнә торған тарихи Балтик буйының төньяҡ сиге Нева тамағы һәм Балтик буйының көньяҡ яры географик төшөнсәһенә тура килә.

=== Балтик буйына күсенеү тарихы ===
[[Файл:Slav-7-8-obrez.png|слева|мини|330x330пкс|Йәшәгән славян һәм уларҙың күршеләре аҙағында VIII быуаттар.]]
Балтик буйында кеше йәшәүҙең иң иртә эҙҙәрен (торамалар) археологтар беҙҙең эраға тиклем IX—X мең йыллыҡ дата менән билдәләй&lt;ref name=&quot;Timelines2&quot;&gt;{{cite web|title=Timeline Lithuania to 1929|description=Хроника истории Литвы|lang=en|url=http://timelines.ws/countries/LITH_A.HTML|accessdate=2010-09-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/616J3g4LC?url=http://timelines.ws/countries/LITH_A.HTML|archivedate=2011-08-21|deadlink=no}} {{cite web|title=Timeline Latvia/Livonia|description=Хроника истории Ливонии и Латвии|lang=en|url=http://timelines.ws/countries/LATVIA.HTML|accessdate=2010-09-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/616J49KH9?url=http://timelines.ws/countries/LATVIA.HTML|archivedate=2011-08-21|deadlink=no}} {{cite web|title=Timeline Prussia|description=Хроника истории Пруссии|lang=en|url=http://timelines.ws/countries/PRUSSIA.HTML|accessdate=2010-09-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/616J4cw33?url=http://timelines.ws/countries/PRUSSIA.HTML|archivedate=2011-08-21|deadlink=no}} {{cite web|title=Timeline Estonia|description=Хроника истории Эстонии|lang=en|url=http://timelines.ws/countries/ESTONIA.HTML|accessdate=2010-09-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/616J5Q8EH?url=http://timelines.ws/countries/ESTONIA.HTML|archivedate=2011-08-21|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Ҙур территорияларҙа [[археологик мәҙәниәт]]тәрҙең уртаҡлығын күрһәтә торған ҡабиләләр барлыҡҡа килгәнсе, тағы 5-6 мең йыл уҙа&lt;ref name=&quot;ЯГК2&quot;&gt;БСЭ. Ямочно-гребенчатой керамики культуры&lt;/ref&gt;.

Соҡор керамикаһы мәҙәниәтенең көнбайыш варианттары бөтә Скандинавия (Дания, Швеция, Норвегияла меңдән артыҡ ҡомартҡы)&lt;ref name=&quot;ИЕ_12&quot;&gt;История Европы. Т. 1, С. 93&lt;/ref&gt; буйынса күҙәтелә. Көнсығыш илдәренән айырмалы булараҡ, улар урман һунарсылығынан һәм емеш-еләк йыйыуҙан „етештереү иҡтисадына“ (игенселек һәм малсылыҡ) һәм юғарыраҡ технологияларға (йылға һәм күлдәрҙә балыҡ тотоуҙан тыш диңгеҙ кәсептәре, тюлень аулауҙы ла индереп) күсеү билдәләрен күрһәтә.

Археологик мәҙәниәттең башҡа төркөмө — хәрби балталар, йәки ишелгән керамика (б. э. т 3 меңлектең икенсе яртыһынан алып)&lt;ref name=&quot;БСЭ_БТК&quot;&gt;БСЭ. Боевых топоров культуры. Титов В. С.&lt;/ref&gt; етештереү. Ул шулай уҡ славян-балт-герман ҡәбиләләренә алып сыға&lt;ref name=&quot;БСЭ_ЗК_СДК&quot;&gt;БСЭ. Злота культура. Среднеднепровская культура.&lt;/ref&gt;.

Ваҡыт үтеү менән был культураларҙа „этник“ элементтар барлыҡҡа килә башлай, ләкин уларҙың һәр кемен конкрет ареалға тәңгәлләгәнсе 1-1,5 мең йыл үтә: ҡәбиләләр ҡатнаш йәшәй. Тик беҙҙең эраға тиклем һуңғы мең йыллыҡтың уртаһына табан ғына территориялар буйынса бүлеү тураһында һөйләргә була. Ул сама менән Латвияның урта өлөшөндә уҙа; көньяҡҡа табан Балтик ҡәбиләләре, ә төньяҡҡа табан үҙҙәренең урындағы үҙенсәлектәре менән асыҡ айырылып торған фин ҡәбиләләре туплана. Ҡәбилә-ара бәрелештәр башлана: балыҡсыларҙың һәм аусыларҙың йылға һәм күл ярҙары буйлап тыныс торамалары юҡҡа сыға, нығытмалар барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;ИЛ_052&quot;&gt;[http://www.travelzone.lv/Library/Latvija/Latvija/05.php История Латвии. Гл. 5. Железный век] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200617091635/http://www.travelzone.lv/Library/Latvija/Latvija/05.php |date=2020-06-17 }}&lt;/ref&gt;.

Дөйөм алғанда, боронғо сығанаҡтар урындағы этногенезды ышаныслы рәүештә күҙәтергә мөмкинлек бирә торған мәғлүмәттәр менән бай түгел. Әлеге урындарҙа йәшәгән өс төркөм күрһәтелә. Былар:

* [[Фин-уғыр халыҡтары|Фин-уғырҙар]] (ливтар, [[эсттар]], [[Водь|водтәр]]);
* балттар ([[прустар]], куршиҙар, жемайттар, земгалдар, селдар, латгалдар, литвалар һәм ятвягтар);
* [[псков кривичтары]].

Карталарҙа Балтик яр буйы ерҙәрендә урынлашҡан прусстар, куршиҙар, ливтар, эсттар һәм водтәр күрһәтелә; ә ҡалғандары был билдәләмәлә „континенталь“ ҡәүемдәр булып торалар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ostu.ru/personal/nikolaev/rus9.gif|title=Карта расселения народов Европы в IX веке. УНПК Орловский Государственный Технический Университет|accessdate=2010-09-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121130225617/http://www.ostu.ru/personal/nikolaev/rus9.gif|archivedate=2012-11-30|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121130225617/http://www.ostu.ru/personal/nikolaev/rus9.gif |date=2012-11-30 }}&lt;/ref&gt;.

Б. э. X быуатына ҡәҙәр „был ҡәбиләләрҙә синфи йәмғиәт әле ойошоп етмәгән“, йәғни дәүләтселек юҡ. Үҙ-ара дәғүәләшкән юлбашсыларҙың исемдәрен тарихҡа яҙып ҡалдырған яҙыу ҙа юҡ; ҡоролош әле һаман да общиналарҙан тора, күпселектә тәүтормош замандағынса.

Антик донъяның Балтик буйына тышҡы иҡтисади ҡыҙыҡһыныуы сикләнгән була. Балтик буйындағы етештереү көстәренең түбән дәрәжәлә булыуы һөҙөмтәһендә Европа нигеҙҙә гәрәбә һәм төҫлө таштар, саҡматаш ала; ихтимал, тире алғандыр. Климат шарттары арҡаһында Балтиҡ буйы колонистарҙы йәлеп итмәгән. Бының ыңғай яғы шунда — яңы эраның беренсе быуаттарында Балтик буйы ҡәбиләләре көслө державалар менән бәрелешмәй, фаталь эҙемтәләргә килтерерлек хәлдәр булмай.

=== Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүенән Урта быуаттарҙың бөйөк империяларына тиклем ===
[[Файл:Karta_pereseleniya.jpg|мини|300x300пкс|&lt;center&gt;Халыҡтар күсенеүе картаһы.&lt;/center&gt;]]
[[Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе]], V быуатта Рим империяһының тарҡалыуы Европаның этник картаһын үҙгәртеп бөтөрә. Был мәлгә славяндар Балтик диңгеҙенән Карпаттың төньяҡ битләүҙәренә тиклем киң таралған була, көнбайышта германдар һәм кельттар менән, ә көнсығышта һәм төньяҡ-көнсығышта һәм Балтик фин-уғыр ҡәбиләләре менән йәнәш йәшәйҙә&lt;ref name=&quot;Буданова2&quot;&gt;{{книга|автор=Буданова В.&amp;nbsp;П.|заглавие=Славянский этап великих миграций|ссылка=http://ru-mo.ucoz.ru/publ/12-1-0-372}}&lt;/ref&gt; р.

Балтик буйы „бөйөк күсенеүҙәрҙең“ аралыҡтағы пункты булған. Б. э. т. I—II быуаттарҙа унда готтар бер ни тиклем йәшәп ала. Бишенсе короле ваҡытында готтар тағы көньяҡҡа табан ҡуҙғала, унда һуңынан Остгот һәм Вестгот короллеге ойошторалар&lt;ref name=&quot;ИЕ_5992&quot;&gt;{{книга|заглавие=История Европы|место=М.|издательство=Наука|год=1988|том=1. Древняя Европа|isbn=5-02-008937-0|тираж=100000|страницы=599}}&lt;/ref&gt;. Балтик буйындағы готтар тураһында иҫтәлек Пруссиялә вельбар мәҙәниәтенең ҡаҙылма артефакттарында һәм Швецияла гауттар ҡәбиләләре һәм [[Готланд]] утрауы исемдәрендә ҡалған.

Готтар менән китмәгән ҡабиләләр Балтик буйында үҙҙәренең эволюцион юлдарын дауам итәләр, уның иң ҙур ҡатмарлыҡтары оҙаҡ ваҡыт үҙ-ара бәрелештәр генә тәшкил итә, сит көстәрҙән ҡағылыш булмай. Балтик буйындағы цивилизация тарихының алдағы быуаттарҙа килеп сығасаҡ күпкә көслөрәк „халыҡ-ара мөнәсәбәттәр субъекттары“ һуңғараҡ формалаша.

Европала етештереү көстәре үҫешә барыу менән боронғо Римдың „Гәрәбә юлы“ буйлап хәрәкәт йәнләнә. Уның бер трассаһы Балтикҡа көнбайыш славян ерҙәре һәм Висла аша (хәҙерге Вроцлав янында йөк күсереп тейәү пункты) бара&lt;ref name=&quot;ИЕ_611&quot;&gt;{{Китап|заглавие=История Европы|место=М.|издательство=Наука|год=1988|том=1. Древняя Европа|isbn=5-02-008937-0|тираж=100000|страницы=611}}&lt;/ref&gt;. Ә икенсеһе көнсығыш славян ерҙәре аша туранан-тура Двина йәки Нарва аша Балтик буйына сыға&lt;ref name=&quot;Цветков2&quot;&gt;О гипотезах относительно прибалтийского участка трассы этого торгового пути см.: {{книга|автор=Цветков С. Э.|заглавие=Русская история|место={{М}}|издательство=Центрполиграф|год=2004|том=1—2|isbn=5-9524-0349-2|тираж=8000}}&lt;/ref&gt;.

Балтик буйында ҡәбилә-ара алыш-биреш VII быуаттың икенсе яртыһында айырым райондар менән туранан-тура сауҙа булып үҫә башлай&lt;ref name=&quot;ИЛ_073&quot;&gt;[http://www.travelzone.lv/Library/Latvija/Latvija/07.php История Латвии. Гл. 7. V—IX века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200617110516/http://www.travelzone.lv/Library/Latvija/Latvija/07.php |date=2020-06-17 }}&lt;/ref&gt;. Ләкин V—VIII быуат осоронда, ғөмүмән, Көнсығыш Балтик буйының йәмғиәте үҫеше, шул иҫәптән боронғо латыш ҡәбиләләрендә лә, уларҙың көнсығыш славян күршеләренән артта ҡалған. Көнсығыш славяндарҙа был ваҡытта IX быуатта берҙәм дәүләткә берләшкән синфи йәмғиәт ойошторола. Көнсығыш Балтик буйында синфи мөнәсәбәттәр был осорҙа тыуып ҡына килә»&lt;ref name=&quot;ИЛ_073&quot;/&gt;

VIII быуат &quot;викингылар осоро&quot;н аса — был өсөнсө, Скандинавиянан сыҡҡан иң көслө ташҡын була. Әгәр ҙә беренсе икеһе саф миграцион булһа, бында контрибуция һәм колонизация өлөшө мөһим роль уйнай. Улар бер-береһенә бәйле: бер тапҡыр талауҙарҙан даими рәүештә яһаҡ түләтеүгә, был эштә «көндәштәр» булыу сәбәпле, гарнизондар төҙөүгә күсәләр. Шарттарға ярашлы рәүештә, был дружиналар йә идара итеү һәм һаҡ буйынса хеҙмәттәр күрһәтә (Рустәге һымаҡ), йә иһә колониялаштырыуҙа ярҙам итеп (Англия), көс акциялары ойошторалар, йәки яңы төҙөлгән дәүләттәрҙә төпләнеп, уларҙың ҡораллы көстәренең нигеҙен тәшкил итәләр (Нормандия, Сицилия).
[[Файл:Harald_bluetooth.PNG|слева|мини| Харальд Синезуб I ваҡытында Дания (ҡыҙыл) һәм уның күршеләре (986 йыл)]]

Йөҙ йылдан һуң, X быуаттың икенсе яртыһында, көнбайышта ла, Европа көнсығышында ла административ (ерҙәр йыйыу) һәм рухи (христианлаштырыу) алшарттары эре үҙәкләшкән дәүләттәр булдырыуға килтерә. 962 йылда ''Бөйөк Оттон I'' [[Изге Рим империяһы]]н йыя. Уның ярҙамында ''Мешко I'' (935—992) [[Польша]] ерҙәрен йыйырға керешә. 978 йылда Харальд I Синезуб ваҡытында [[Дания]]ның төньяҡ империяһы ҡолас йәйә. 911 йылдан башлап Боронғо урыҫ дәүләтенең сәскә атыуы башлана, унда тиҙҙән тотош көнсығыш славян ҡәбиләләре берләшә. Кенәзбикә Ольга (957)&lt;ref name=&quot;ОльгаКрещен2&quot;&gt;[https://archive.org/stream/reginonisabbatis00regiuoft#page/170/mode/1up Reginonis abbatis prumiensis Chronicon, cum continuatione treverensi]&lt;/ref&gt;, Мешко (965) һәм Харальд (972) шәхсән рәүештә христианлыҡ ҡабул итәләр, ә [[Владимир I Святославич]] 988 йылда киң күләм сумылдырыу үткәреп, «Көнбайышҡа һәм Көнсығышҡа», бөтә Русь христианлыҡты ҡабул итеү юлына баҫты, тип хәбәр итә.

Шул уҡ ваҡытта Европаның төньяҡ-көнбайышында — формаль рәүештә Боронғо рус дәүләте сиктәрендә — тағы ла бер бик ҙур көс үҙәге барлыҡҡа килә. Көньяҡ Русь менән сағыштырғанда донъя хужалыҡ мөнәсәбәттәренә йәлеп ителгән Новгород тиҙҙән Балтик буйында йәнәш ерҙәрҙә үҙәк булыуға дәғүә итерлек ярайһы уҡ көс туплай.

Көнсығыш һәм Көнбайыш араһындағы сиктә Балтик буйы оҙаҡ ваҡыт мәжүси булып ҡалған. X быуатта ҙур торамалар барлыҡҡа килә, улар тирәһендә боронғо ҡәбиләләрҙең территориаль берләшмәләре төҙөлә&lt;ref name=&quot;БСЭ_Э2&quot;&gt;Тарвел Э. В., Карьяхярм Т. Э. Эстония// БСЭ.&lt;/ref&gt;. Улар араһынан диңгеҙгә яҡын ерҙәрҙә прусстар (Калининград ҡултығы һәм Преголь тамағы), ливтар (Рига ҡултығы һәм Двина тамағы), эсттар (Таллин һәм Нарова тамағы) һәм водтәр (Нарва йылғаһынан алып Нева тамағына тиклем Фин ҡултығы) йәшәгән.

=== Урыҫ кенәзлектәре ===
[[Файл:Rus-1240-nevski.png|мини|266x266пкс|1239-1245 картаһы]]
[[Файл:Scandinavia_1219.gif|мини|234x234пкс| [[Скандинавия]] илдәре һәм уларҙың биләмәләре 1219 йылда]]
Новгородтың иртә тарихы фин-уғыр ҡәбиләләре менән даими көрәштә үтә. Полоцк Кненәзлеге — сауҙа юлындағы тыныслыҡ хаҡынамы, Балтик буйы ҡәбиләләре менән һыйышыбыраҡ йәшәй. Балтик буйы аша барлыҡҡа килгән сауҙа бәйләнештәре менән дөйөм Европа цивилизациялы процесына инеү, Русь өсөн дәүләтенең нығына барыуы менән йәнәш бар. X—XI быуаттарҙа Русь әле Көнбайыш Европала барған ҡаты дәүләт-ара көрәш тәжрибәһенә эйә булмай. Уға йәшәгән урындарынан ҡәбиләләрҙе физик яҡтан ҡыҫырыҡлау кәрәклеге булмай, шуға күрә XI быуат аҙағына тиклем был процестар башлыса эволюция юлы менән бара.

Ул арала Балтик Диңгеҙ буйында (Поморьеһында) тарихи ваҡиғалар башҡа схема буйынса йәйелдерелә. [[Бөйөк Карл]] империяһы тарҡалғандан һуң Көнсығыш франк өлкәләре феодалдары Поморье һәм Балтик буйында славяндарҙың төп дошманы булып китә&lt;ref name=&quot;ПолабПрибалт2&quot;&gt;{{cite web|author=|title=Полабские и прибалтийские славяне|url=http://ru-mo.ucoz.ru/publ/12-1-0-178|accessdate=2010-09-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/616J5tlIS?url=http://ru-mo.ucoz.ru/publ/12-1-0-178|archivedate=2011-08-21|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Башта улар араһында ҡораллы көрәш үҙгәреүсән уңыш менән барған, ләкин XII—XIII быуаттарға табан Лаба буйы славян ерҙәре бер-бер артлы немецтар тарафынан йотола һәм христианлыҡты Рим үрнәгендә ҡабул итә. Шул уҡ ваҡытта өлөшләтә славян телен һәм мәҙәниәтен һаҡлап ҡала алған аҙ ғына кешеләр араһында ''лужицалар'' булып сыға.

Балтик буйында Көнбайыш Европа экспансияһына ҡаршы тороу осоронда псковтарға һәм новогородтарға ваҡыт-ваҡыт бәрелешеп тороу, шулай уҡ башҡа урыҫ кенәзлектәре менән үҙ-ара берләшергә ҡамасауламаған. XIII быуатта 1242 йылда [[Боҙ өҫтө һуғышы]], 1234 йылда Омовжела алыш һәм 1268 йылда Раковор һуғышы рыцарҙарҙы славяндарҙың еңеүе менән тамамланған.

=== Terra Marianaны үҙләштереү ===
[[Файл:Deutscher_Orden_1260.png|мини|230x230пкс|Тевтон орденының Балтик буйында экспансияһы]]
[[Файл:Medieval_Livonia_1260.svg|слева|мини|1260 йылда Балтик буйында ер бүленеше һәм ҡалалары]]
[[Файл:Baltics-1525.png|слева|мини|1525 йылда Балтик буйы ер бүленеше]]
[[XIII быуат]] башында Балтик диңгеҙенең көньяҡ яр буйҙары тормошонда һынылыш башлана: алыҫ урынлашҡан биләмәләрҙән колония яһау, яҡындарын йотоу кеүек дәүләт берәмектәренең оҙайлы стратегик мәнфәғәттәре зонаһына эләгә.

Балтик буйын яулап алыу, тарихи планда, бик тиҙ башҡарыла. Бер быуын ғүмер эсендә, төньяҡ тәре походтарының беренсе этабында уҡ, 1201 йылда тәре йөрөтөүселәр Ригаға нигеҙ һала; 1206 йылда ''Иннокентий III'' прусстарға ҡаршы тәре походына фатиха бирә; 1219 йылда даниялылар урыҫ Колыванен баҫып ала һәм уны [[Таллин]] исеменә алыштыралар. Бары тик Көнсығыш Пруссия яр буйҙарында ғына тәре йөрөтөүселәр ул йылдарҙа уңышһыҙлыҡҡа осраған, ләкин бында ла утыҙ йыллап ҡына ваҡыттан һуң тевтондар үҙ терәктәрен булдыралар: 1252 йылда Мемель һәм 1255 йылда [[Көнигсберг]] барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;Генрих&quot;&gt;{{Китап|автор=[[Генрих Латвийский]].|заглавие=Хроника Ливонии|издание=2-е изд|ответственный=Введение, перевод и комментарии С. А. Аннинского|место=М.-Л.|издательство=Изд-во АН СССР|год=1938|ссылка=http://www.junik.lv/~link/livonia/chronicles/henricus/index.htm}}&lt;/ref&gt;.

Яр буйының көнсығыш өлөшөндә иһә, Висланың уң яҡ ярына тамағынан башлап, германлаштырыу һәм христианлаштырыу айырым сценарий буйынса йәйелдерелә. Рыцарь ордендары — тевтон, ливон, ҡылыс йөрөтөүселәр Балтик буйы территорияһында колонизацияның терәк пункттары булараҡ ҡәлғәләр торғоҙалар. Мәжүси ҡәбиләләр көсләп христианлаштырыуға дусар ителә, әммә үҙҙәренең милли дәүләт берәмектәрен уларға төҙөргә бирмәйҙәр. Бында көнбайышта барлыҡҡа килгән урыҫ кенәзлектәре — мәҫәлән,Кукейносский — юҡ ителә&lt;ref name=&quot;Генрих123&quot;&gt;{{Китап|автор=Генрих Латвийский.|заглавие=Хроника Ливонии|страницы=123—127}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Panorama_of_Malbork_Castle,_part_4.jpg|мини|230x230пкс|Мариенбург Ҡәлғәһе — Тевтон орденыбөйөк магистрырезиденцияһы]]
1185 йылда Ливонияға Мейнард фон Зегеберг килә. [[Көнбайыш Двина|Даугава буйында]] Икескола (Ykeskola, тамағынан яҡынса 30 км өҫтә) тигән ерҙә урынлашҡан ҙур булмаған часовнянан башлап, киләһе йылға инде ул ҡәлғә төҙөтөү өсөн ташсылар саҡыра. Бының менән Ливон епископлығы ({{lang-en|Bishopric of Livonia}}) — Ливонияла беренсе дәүләт ойошоуына башланғыс бирелә&lt;ref name=&quot;Генрих&quot;/&gt;.

[[Файл:Extent_of_the_Hansa.png|слева|мини|Ганзей союзы 1400 йылдар тирәһендә.]]
Барлыҡҡа килгән дүрт епископлыҡ (Рига, Дорпат (Дерпт), Эзель-Вик, Курляндия) 1435 йылда төҙөлгән Ливон конфедерацияһына инә — Ливон ордены баш булған епископтар дәүләт-ара территориаль суверенитетҡа һәм үҙ биләмәләре сиктәрендә бөтә власҡа тулы көскә эйә була.
[[Файл:Russo–Lithuanian Wars-1500 campaign-rus0.2.svg|справа|мини|271x271пкс|1500 йылда хәрби кампаниялар.]]
XIV быуатта Ливон орденының [[Изборск]]иға баҫымына Рәсәй ҡаршы тора ала. Әммә урыҫтарҙы Балтик ярынан ҡыҫырыҡлау бара.

1494 йылда [[Мәскәү]] [[Новгород]]та [[Ганза]] союзы вәкиллектәрен яба, ә ганза сауҙагәрҙәре (уларҙың күбеһе ливондар була) — төрмәгә ултыртыла. Һөҙөмтәлә Ливония Бөйөк Мәскәү кенәзлеге менән һуғыш халәтендә ҡала. Һуғыш һөҙөмтәләре буйынса 1501—1503 йылдарҙа Иван III һәм Ливон конфедерацияһы {{lang-la|[[status quo ante bellum]]}} шарттарында солох төҙөйҙәр, йәғни, [[Ливония һуғышы]]на тиклем ғәмәлдә булған халәткә ҡайталар.

=== Балтик буйы XVI—XVII быуаттарҙа ===
«Шлитте эше» (1548 йыл, Любек), [[Иван IV]] күреүенсә, Ливония менән мөнәсәбәттәрҙең киҫкенләшеүе күршеләр үҙләштергән ерҙәргә ымһыныуынан ғына тормай. Һүҙ Ливон конфедерацияһының Рәсәйгә тауарҙар ғына түгел, ә &quot;көнбайыш белгестәр&quot;гә юл ҡуймауға йүнәлтелгән сәйәсәте хаҡында бара. Европала рус батшаһы һорауы буйынса Ганс Шлитте яллаған 300 кеше Ливонияла ҡулға алына, Шлиттеның үҙен төрмәгә ултырталар, ә Рәсәйгә килергә тырышҡан Ганс тигән кеше язалап үлтерелгән&lt;ref name=&quot;Шлитте2&quot;&gt;''Карамзин Н. М.'' Собрание сочинений. — Т. VIII, С. 206.&lt;/ref&gt;

1558 йылдың ғинуарында [[Ливония һуғышы]] башлана.

Сик буйындағы Нарваны яулап алып, элек ҡалдырылған Юрьевты алғас, урыҫ ғәскәрҙәре туҡтап ҡала, һәм 1559 йылдың яҙында тарихсылар фекеренсә, файҙаһыҙ солох төҙөйҙәр — Рус батшалығы был кампаниянан тик минималь (Чуд күленең көнбайыш яры һәм Псков күле — яҡынса 50 саҡрым ары инәләр) файҙа ала, ә иң мөһиме Балтик ярына сыға алмайҙыр.

1560 йылда Эрмес янында рус ғәскәре орден армияһын ҡыйрата, Мариенбург — Феллин һыҙатына сығып сыҡҡас, тағы 50 саҡрымға алға китә.

1561 йылда Ливон орденының һуңғы ландмейстеры Готтгард Кеттлер, католицизмдан лютеранлыҡҡа күсеп, үҙенең хакимлығы аҫтында Курляндия һәм Семигалияны һаҡлап ҡала — инде был ерҙәрҙең герцогы булараҡ. Шул ваҡыттан Рәсәй Балтик буйындағы өс ҙур илгә: Польша короллегенә, [[Бөйөк Литва кенәзле]]генә һәм [[Швеция]]ға ҡаршы тора.
[[Файл:Irp1569.jpg|справа|мини|266x266пкс|Люблин 1569 унияһы]]
1571 йылда Ҡырым ханы Дәүләт-Гәрәй (Дәүләт I Гәрәй) Мәскәүгә емергес һөжүм итә. Ливонияға походтар 1575 йылда ғына яңыртыла, әммә [[Иван IV]] сәйәсәте уның үҙ даирәһен бер ҙә ҡәнәғәтләндермәй, был ахыр сиктә опричнина барлыҡҡа килтерә; ил бөлгөнлөккә төшә.

[[Файл:Jan_Matejko-Batory_pod_Pskowem.jpg|слева|мини|300x300пкс|Стефан Баторий Псков янында. ''Ян Матейко'', 1872]]
Рәсәй Речь Посполитая менән һуғышта (1579-81) Полоцк һәм Ливония урыҫтар һаман биләп торған ерҙәрҙе юғалта.

1583 йылда Рәсәй буйынса иң ауыр юғалтыуҙар кисерә, шведтарға Нарваны ғына түгел, ә рус ярында торған [[Ивангород]]ты, шулай уҡ урыҫ ҡәлғәләре Ям һәм [[Копорье (ҡәлғә)|Копорьены]] ({{Lang-fi|Kaprio}}) ҡалдыра. Бынан һуң швед короле III Юхан үҙ өҫтөнә «Ингерманландияның Бөйөк кенәзе» титулы алып, шулай йөрөтөлә башлай&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20130928112146/http://rss.archives.ceu.hu/archive/00001120/01/126.pdf''Мусаев В. И.'' The Ingrian Question as a Historical and Political Phenomenon. 2000. С. 3&lt;/ref&gt;

=== Төньяҡ һуғыш ===
[[Файл:La_Livonie_avec_les_frontieres_de_Courlande_et_de_Finlande.jpg|слева|мини|230x230пкс|Ливония картаһы, XVII—XVIII быуаттар арауығында]]
[[Файл:Church of All Saints in Vilnius, Lithuania in 2007.jpg|мини|309x309пкс|Бөтә католик Изге костелы (1620-31, [[Вильнюс]])]]
[[Швеция]] һәм төньяҡ европа дәүләттәре Балтик буйы ерҙәренә эйә булыу өсөн асҡан һуғыш, ул коалиция араһында барған, 1700 йылдан алып 1721 йылға тиклем дауам иткән. Һуғыш Швецияның еңелеүе менән тамамланған&lt;ref name=autogenerated3&gt;{{книга|автор=Robert Frost.|заглавие=The Northern Wars. War, State and Society in Northeastern Europe 1558—1721|издательство=Longman|год=2000|страниц=416|страницы=296—301|isbn=978-0-582-06429-4}}&lt;/ref&gt;.

=== XХ быуатта Балтик буйы дәүләттәре ===
[[Беренсе донъя һуғышы]] башына Балтик буйы крайы составында өс губерна була:

* [[Лифляндия губернаһы|Лифляндия]] (47027,7 ''км''2; 1,3 млн кеше тирәһе, 1897 й.)
* Эстляндия (20246,7 ''км''2)
* Курляндия (29715 ''км''2, 600 мең самаһы халыҡ)

Балтик буйы губернаһына инмәгән — Вилен губернаһы (41 907 ''км''2), 1,6 миллион халҡы булған (1897) — 56,1 процент [[белорустар]], 17,6 % [[Литвалар|литва]] һәм 12,7 % [[йәһүдтәр]]; шулай уҡ Ковенск губернаһы&lt;ref name=&quot;WO&quot;/&gt;.

[[Файл:Poland_&amp;_The_New_Baltic_States.jpg|справа|мини|324x324пкс|Балтика илдәренә тиклем британия менән донъя картаһы Рига]]
Октябрь революцияһынан һуң Балтик буйы дәүләттәрендә синфи көрәш ҡыҙа, сит илдәр Совет власы урынлашыуына мөмкин тиклем ҡамасауларға тырыша, һуғыштар аса.

Донъяла Рәсәйҙең Балтик буйы губернаһы биләмәләрендә бойондороҡһоҙ дәүләттәр булдырыуға реакция бер төрлө генә булмй. [[РСФСР]] уларҙы танығандан һуң, 1920 йылдың авгусында [[АҠШ Дәүләт секретары|АҠШ-тың дәүләт секретары]] Б. Колби былай тип белдерә:{{Цитата башы}}…американское правительство… не считает полезными какие-либо решения, предложенные какой-либо международной конференцией, если они предполагают признание в качестве независимых государств тех или иных группировок, обладающих той или иной степенью контроля над территориями, являвшимися частью Российской империи&lt;ref name=&quot;ВТАД&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.russianews.ru/press/18833 |title=''Фоменко А.'' Великая тайна американской дипломатии |accessdate=2010-11-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120126065506/http://www.russianews.ru/press/18833 |archivedate=2012-01-26 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126065506/http://www.russianews.ru/press/18833 |date=2012-01-26 }}&lt;/ref&gt;.{{Цитата аҙағы}}
&lt;ref name=&quot;ВТАД2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.russianews.ru/press/18833|title=''Фоменко А.'' Великая тайна американской дипломатии|accessdate=2010-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120126065506/http://www.russianews.ru/press/18833|archivedate=2012-01-26|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126065506/http://www.russianews.ru/press/18833 |date=2012-01-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[Эстония]], [[Латвия]] һәм [[Литва]]ның [[СССР]] составына инеүе быға тиклем Балтик буйы юғары власть органдарынан килгән ғаризалар нигеҙендә СССР Юғары Советының VII сессияһында раҫлана: Литва ССР-ы — 3 августа, Латвия ССР-ы — 5 августа һәм Эстон ССР-ы — 1940 йылдың 6 авгусында.

Әммә 1940 йылдың авгусында ҡабул ителгән өс ике яҡлы дәүләт-ара акт хәҙер килеп ретроспектив ҡараш менән халыҡ-ара хоҡуҡ баһаһы йәһәтенән тарихсыларҙың һәм сәйәсәтселәрҙең берҙәм фекере юҡ. Хәҙерге Эстония&lt;ref name=&quot;MaxJakobson2&quot;&gt;{{статья|заглавие=Estonian International Commission for Investigation of Crimes Against Humanity|ссылка=http://www.historycommission.ee/temp/pdf/conclusions_ru_1940-1941.pdf|издание=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090306065322/http://www.historycommission.ee/temp/pdf/conclusions_ru_1940-1941.pdf|archivedate=2009-03-06}}&lt;/ref&gt;, Латвия&lt;ref name=&quot;am.gov.lv2&quot;&gt;{{статья|заглавие=The Occupation of Latvia: Aspects of History and International Law|издание=Ministry of Foreign Affairs of Latvia|ссылка=http://www.am.gov.lv/en/latvia/history/occupation-aspects/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071123015238/http://www.am.gov.lv/en/latvia/history/occupation-aspects/|archivedate=2007-11-23}}&lt;/ref&gt; һәм Литва&lt;ref name=&quot;o_strane2&quot;&gt;{{статья|заглавие=president.lt - История|ссылка=http://www.president.lt/ru/litovskaja_respublika/osnovnye_svedenija_o_strane/istorija_198.html}}&lt;/ref&gt; был ҡарарҙарҙы СССР-ҙвң оккупация эшмәкәрлеге һәм артабанғы аннексия тип иҫәпләй.

Рәсәй Тышҡы эштәр министрлығының рәсми позицияһы буйынса, Литва, Латвия һәм Эстонияның СССР-ға инеүе 1940 йылғы торошо буйынса халыҡ-ара хоҡуҡиәттең барлыҡ нормаларына тура килә һәм артабан рәсми халыҡ-ара танылыу ала. 1941 йылдың 22 июненә СССР сиктәренең бөтөнлөгөн ''Ялта һәм Потсдам конференцияларында ҡатнашыусы дәүләттәр'' тарафынан таныла, ә 1975 йылға торошо буйынса Европа сиктәре Европала именлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса кәңәшмәнең йомғаҡлау акты раҫлай[[:ru:Заключительный акт Совещания по безопасности и сотрудничеству в Европе|(Заключительный акт Совещания по безопасности и сотрудничеству в Европе)]]&lt;ref name=&quot;grani2&quot;&gt;{{статья|заглавие=МИД России: Запад признавал Прибалтику частью СССР|ссылка=http://grani.ru/Politics/World/US/RF/m.88902.html}}&lt;/ref&gt;

50 йыл буйы тиерлек СССР-ҙа '''Балтик буйы республикалары''' — Эстония, Латвия һәм Литва ССР-ы — башҡа союздаш республикаларҙыҡы кеүек тиң хоҡуҡтар менән файҙалана. Уларҙың иҡтисадын тергеҙеү һәм үҫтереү тураһында [[Балтик иҡтисади районы]] һәм республикалары буйынса айырым мәҡәләләрҙе ҡарағыҙ.

Үҙгәртеп ҡороу эҙемтәләренең береһе — 1980 йылдарҙың икенсе яртыһында [[Горбачёв Михаил Сергеевич|М. Горбачев]] тарафынан башланған СССР-ҙың сәйәси һәм иҡтисади системаһын реформалаштырыу [[СССР тарҡалыуы|Союз тарҡал]]ыуға килтерә.

Артабанғы йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]] менән Балтик буйы дәүләттәре араһында сәйәси мөнәсәбәттәр төрлөсә үҫешә. Сәйәси бойондороҡһоҙлоҡҡа ҡарамаҫтан, был дәүләттәрҙең иҡтисады төбәктең иҡтисади үҫешенә ике-өс быуат интеграцияланған. Элек киң совет баҙарына (электр поездары, радиотехника, автомобилдәр) йүнәлтелгән күп кенә юғары технологиялы ойошмалар ябыла, дәүләт донъя баҙарында улар ошондай конкурентлыҡҡа һәләтле позицияларға сыға алмай. Уларҙың килемдәренең ҙур өлөшөн Рәсәй экспорты, шулай уҡ Балтик буйы порттары аша импорт тәшкил итә&lt;ref name=&quot;РЖД2&quot;&gt;РЖД-партнёр. № 12(60), 2007. — С. 90&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
Дөйөм алғанда Балтик буйы дәүләттәре халҡы (Литва, Латвия һәм Эстония) 6 миллион кеше тәшкил итә. Был һан тыуым түбән булыу һәм халыҡтың көнбайыш Европа илдәренә миграция ағымы арҡаһында артабан кәмеү тенденцияһы менән бәйле.

Балтик буйы илдәрендә [[эстондар]], [[латыштар]] һәм [[литвалар]] төп халыҡ булып тора. Әммә уларҙан тыш, башҡа халыҡтар ҙә ошо илдәр халҡының байтаҡ өлөшөн тәшкил итә һәм уларҙың тарихында эҙ ҡалдырған, былар — урыҫтар&lt;ref&gt;[[Русские]] являются крупнейшим национальным меньшинством в [[Латвия|Латвии]] (27,4 % в середине 2011 г.) и [[Эстония|Эстонии]] (25,5 % в начале 2010 г. Суммарное количество русских в Эстонии, Латвии и Литве (около 1 млн) превышает суммарное количество эстонцев (около 900 тыс.); по всей Прибалтике с учётом Калининградской области русские являются вторым по численности народом после литовцев, в [[Литва|Литве]] — второе по численности (4,8 % в начале 2010 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=estoniadata&gt;[http://estonia.eu/about-estonia/country/population-statistics.html Population Statistics — Estonia.eu&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501034424/http://estonia.eu/about-estonia/country/population-statistics.html |date=2011-05-01 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/Define.asp?Maintable=M3010215&amp;PLanguage=1 Population by ethnicity.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722151720/http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/Define.asp?Maintable=M3010215&amp;PLanguage=1 |date=2011-07-22 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, йәһүдтәр, немецтар, поляктар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
* {{Книга:Богуславский В.В.: Славянская энциклопедия. Киевская Русь - Московия|1}}
* {{книга|автор=[[Генрих Латвийский]].|заглавие=Хроника Ливонии|издание=2-е изд|ответственный=Введение, перевод и комментарии С. А. Аннинского|место=М.-Л.|издательство=Изд-во АН СССР|год=1938|страниц = 185|ссылка=http://www.junik.lv/~link/livonia/chronicles/henricus/index.htm}}
* {{статья
|автор      = Джонс Г.
|заглавие   = Викинги. Потомки Одина и Тора
|оригинал   = 
|место      = {{М}}
|издательство= Центрполиграф
|год = 2004
|ответственный = Пер.с англ. З. Ю. Метлицкой.
}}
* {{БСЭ3| автор = Гербов В.&amp;nbsp;Р.|статья= Прибалтийский экономический район| том = 20: Плата-Проб| страницы =}}
* {{книга|автор=Гумилёв Л.&amp;nbsp;Н.|заглавие=От Руси до России. Очерки этнической истории|место={{М}}|издательство=Танаис|год=1994}}
* {{книга|заглавие=Всемирная история. В десяти томах|том=4|место={{М}}|издательство=Соцэкгиз|год=1958}}
* {{статья
| заглавие      = К 300-летию Полтавский битвы (Справочная информация)
| ссылка        = http://www.mid.ru/ns-arch.nsf/88ff23e5441b5caa43256b05004bce11/aa602edc2feca1f9c3257585002fd99c?OpenDocument
| ответственный = Историко-документальный департамент МИД России
|год=26.03.2009
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090406185423/http://www.mid.ru/ns-arch.nsf/88ff23e5441b5caa43256b05004bce11/aa602edc2feca1f9c3257585002fd99c?OpenDocument|archivedate=2009-04-06|deadlink=404}}
* {{статья
| заглавие      = К истории территориальной принадлежности Калининградской области
| ссылка        = http://www.mid.ru/ns-arch.nsf/88ff23e5441b5caa43256b05004bce11/9c481706d270f60ec325716c003fe0ae?OpenDocument
| ответственный = Историко-документальный департамент МИД России
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070207090334/http://www.mid.ru/ns-arch.nsf/88ff23e5441b5caa43256b05004bce11/9c481706d270f60ec325716c003fe0ae?OpenDocument|archivedate=2007-02-07|deadlink=404}}
* {{книга|автор=Корявцев П. М.|заглавие=Прибалтийский гамбит|место=СПб.|год=2005|ссылка=http://antisys.narod.ru/pg.html}} {{Wayback|url=http://antisys.narod.ru/pg.html |date=20070311023423 }}
* {{статья
| заглавие      = О «Пакте Молотова-Риббентропа» (Краткая справка)
| ссылка        = http://www.mid.ru/ns-arch.nsf/88ff23e5441b5caa43256b05004bce11/9ffe40f9e1a26451c3257490002ea65b?OpenDocument
| ответственный = Историко-документальный департамент МИД России
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090406200806/http://www.mid.ru/ns-arch.nsf/88ff23e5441b5caa43256b05004bce11/9ffe40f9e1a26451c3257490002ea65b?OpenDocument|archivedate=2009-04-06|deadlink=404}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Прибалтийский край}}
* {{статья
| заглавие      = Россия и Европа в XVIII в. (Англия, Испания, Швеция, Германия)
 |оригинал       = ''A.Stenzel - H.Kirchoff''. Seekriegsgeschichte in ihren wichtingsten Abschnitten mit Berucksichtigung der Seetaktik, sv. I-VI. Hannover, 1907-1911
| ссылка        = http://www.mid.ru/ns-arch.nsf/88ff23e5441b5caa43256b05004bce11/c8c00c0631e2c93343256b06002fb32b?OpenDocument
| ответственный = Историко-документальный департамент МИД России
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070207090416/http://www.mid.ru/ns-arch.nsf/88ff23e5441b5caa43256b05004bce11/c8c00c0631e2c93343256b06002fb32b?OpenDocument|archivedate=2007-02-07|deadlink=404}}
* ''Широкорад А. Б.'' [http://militera.lib.ru/h/shirokorad1/2_01.html Северные войны России. Вторжения немцев и датчан в Прибалтику]
* [https://web.archive.org/web/20131215150055/http://iam.duma.gov.ru/node/2/4615/16259 «Аналитический вестник» Выпуск 30 Торгово-экономические отношения России со странами Балтии и интересы соотечественников] Серия: Внешняя политика. Москва: Аппарат Государственной думы, 2002
* {{статья
 |автор               = Штенцель&amp;nbsp;А.
 |заглавие         = История войн на море с древнейших времён до конца XIX века
 |ссылка             = http://www.seadogs.ru/lib/articles/index.php?id=b5672ba5363ebccd57cd67176ab4e906&amp;des=&amp;cat=&lt;!--http://militera.lib.ru/h/stenzel/index.html--&gt;
 |оригинал         = ''Stenzel, Alfred''. Seekriegsgeschichte. In ihren wichtigsten Abschnitten mit Berücksichtigung der Seetaktik. Von 400 vor Christus bis 1600 nach Christus. /Unter Mitwirkung des Admiralsstabes der Marine bearbeitet durch Hermann Kirchhoff. sv. I–VI. — Hannover, 1907-1911
 |издание           = В 2 т
 |место               = {{М}}
 |издательство = Изографус
 |год                   = 2002
 |том                   = 1—2
 |страниц           = 704, 800
 |isbn                     = 5-94661-036-8, 5-94661-037-6
 |тираж               = 5000
 |archiveurl               = https://web.archive.org/web/20090309081702/http://www.seadogs.ru/lib/articles/index.php?id=b5672ba5363ebccd57cd67176ab4e906&amp;des=&amp;cat=
 |archivedate              = 2009-03-09
}}
* 
* {{книга
|заглавие=The popes and the Baltic crusades, 1147–1254
|ссылка=https://books.google.com/books?id=TKCAvDd2JHYC&amp;pg=PA66
|страницы=66—68, 73—74
|издательство=Brill
|год=2007
|isbn=9004155023
|серия=The Northern World
|том=26
|язык=en
|ref=Fonnesberg-Schmidt
|автор=Fonnesberg-Schmidt, Iben
}}
* {{книга
|заглавие=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich
|издательство=Nakładem Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego.
|место=Warszawa
|язык=en
|год=1880–1914
|ссылка=http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/
|автор=Toivo Miljan
}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
* [http://kurlandia.ru/istoriya-pribaltiki История Прибалтики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120719164549/http://kurlandia.ru/istoriya-pribaltiki |date=2012-07-19 }}
* [https://web.archive.org/web/20090402180524/http://otzigatel.ru/litr_baltics.php Путешествие по республикам Прибалтики]
* [http://vsemneniya.com/content/2011/22/ Такая разная Балтик буйы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417194358/http://vsemneniya.com/content/2011/22/ |date=2021-04-17 }}
{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Балтика буйы]]
[[Категория:Европа региондары]]
[[Категория:Европа тарихи өлкәләре]]</text>
      <sha1>tfzr38r13l8c3jhg6j1cnm17e95izl3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хөбөтдинова Нәркәс Әхмәт ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179970</id>
    <revision>
      <id>1308337</id>
      <parentid>1282933</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T04:09:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6670" sha1="agqtmgd7xt91sjhz3x012m4vfddnsah" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Хөбөтдинова Нәркәс Әхмәт ҡыҙы''' ([[27 февраль]] [[1971 йыл]]) — ғалим-филолог, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (), [[филология]] фәндәре докторы (2013).

== Биографияһы ==
Хөбөтдинова (Сөләймәнова) Нәркәс Әхмәт ҡыҙы [[Башҡортостан Республикаһы]] Бөрйән районы [[Нәби]] ауылында 1971 йылдың 27 февралендә тыуған. [[Әхмәт Сөләймәнов|Ә.М.Сөләймәнов]]тың ҡыҙы. 1993 йылда [[БДУ]]-ны тамамлай. 1996 йылдан башлап [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге|Рәсәй фәндәр академияһы]]ның Өфө ғилми үҙәгенең (хәҙер [[Өфө федераль тикшеренеү үҙәге]]) тел һәм әҙәбиәт тарихы институтының кесе ғилми хеҙмәткәре. 300-гә яҡын фәнни хеҙмәте, 7 монографияһы бар.

== Хеҙмәттәре ==
* Башҡорт әҙәбиәтендә фольклор (XIII—XIX бб.) : [монография]&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01002693090 Башҡорт әҙәбиәтендә фольклор (XIII—XIX бб.) : [монография]]&lt;/ref&gt;
* Ҡурайсы ҡомартҡыһы (2009 йыл)&lt;ref&gt;[https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_004363410 Ҡурайсы ҡомартҡыһы /]&lt;/ref&gt;
* Башкирский фольклор в литературе XIII—XIX веков: творческое освоение его мотивов, сюжетов, образов, традиций в башкирской литературе и произведениях русских писателей XIX в.&lt;ref&gt;[https://www.dissercat.com/content/bashkirskii-folklor-v-literature-xiii-xix-vekov-tvorcheskoe-osvoenie-ego-motivov-syuzhetov-o  Башкирский фольклор в литературе XIII—XIX веков ]&lt;/ref&gt;
* Фольклорные основы &quot;Башкирской повести «Куз-Курпяч»&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000130834  Фольклорные основы &quot;Башкирской повести «Куз-Курпяч»]&lt;/ref&gt;
* Комплексная научно-исследовательская экспедиция в поликультурном пространстве (по результатам фольклорно-археографической экспедиции, организованной совместно с учеными Башкортостана и Татарстана)&lt;ref&gt;[https://cyberleninka.ru/article/n/kompleksnaya-nauchno-issledovatelskaya-ekspeditsiya-v-polikulturnom-prostranstve-po-rezultatam-folklorno-arheografichesko Комплексная научно-исследовательская экспедиция ] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Фольклорные персонажи в произведениях башкирской литературы (на примере средневековой литературы «Кисса-и Йусуф» Кул Гали)&lt;ref&gt;[http://publisher.imbt.ru/wp-content/uploads/2018/07/Хуббитдинова.pdf  Фольклорные персонажи в произведениях башкирской литературы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200306120202/http://publisher.imbt.ru/wp-content/uploads/2018/07/%D0%A5%D1%83%D0%B1%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0.pdf |date=2020-03-06 }}&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре ();
* [[Мифтахетдин  Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (2009)&lt;ref&gt;[https://miyaki.bashkortostan.ru/activity/25109/ Премия имени Мифтахетдина Акмуллы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222093150/https://miyaki.bashkortostan.ru/activity/25109/ |date=2021-12-22 }}&lt;/ref&gt;;
* «Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы» билдәһе (2018)&lt;ref name=&quot;ХНА&quot;&gt;[http://ufaras.ru/?p=7021  УФИЦ РАН поздравляет доктора филологических наук Хуббитдинову Нэркэс Ахметовну с юбилеем!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220203184131/http://ufaras.ru/?p=7021 |date=2022-02-03 }}&lt;/ref&gt;;
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Рәхмәт хаты (2018);
* Өфө ҡалаһы хакимиәтенең Рәхмәт хаты (2008)&lt;ref name=&quot;ХНА&quot; /&gt;.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.kiskeufa.ru/index.php?dn=news&amp;to=art&amp;id=3441 &quot;УРАЛ БАТЫР&quot;ЛЫ ХАЛЫҠ БЕҘ!]
* [https://burzyan.bashkortostan.ru/presscenter/news/411554/ Яҡташыбыҙ иҫтәлегенә «Хәтер юлы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220203182513/https://burzyan.bashkortostan.ru/presscenter/news/411554/ |date=2022-02-03 }}
* [http://burzyanro.ru/doc/2018/novaja_gazeta_ural_2018_23_ijunja.pdf Әңгәмә. 3—4-се биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220203182503/http://burzyanro.ru/doc/2018/novaja_gazeta_ural_2018_23_ijunja.pdf |date=2022-02-03 }}
* [https://bashgazet.ru/articles/folkloriada/2020-01-24/t-pk-ld-r-asylyby-a-lana-642531 Төпкөлдәрҙә асылыбыҙ һаҡлана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220205013203/https://bashgazet.ru/articles/folkloriada/2020-01-24/t-pk-ld-r-asylyby-a-lana-642531 |date=2022-02-05 }}

== Сығанаҡтар ==
* {{Бурзянская энциклопедия|Хуббитдинова Нэркэс Ахметовна|страница=550}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}


[[Категория:27 февралдә тыуғандар]][[Категория:1971 йылда тыуғандар]] [[Категория:Нәби]][[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:М. Аҡмулла исемендәге премия (Миәкә районы) лауреаттары]]
[[Категория:Бөрйән районында тыуғандар]]</text>
      <sha1>agqtmgd7xt91sjhz3x012m4vfddnsah</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәширов Рив Миңлехан улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182414</id>
    <revision>
      <id>1308349</id>
      <parentid>1119236</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T06:47:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>аныҡлаштырыу, өҫтәмә мәғлүмәт, күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1308349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3561" sha1="rz44vbgp94dojof9p417c2s1a4oqasf" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бәширов Рив Миңлехан улы''' ([[7 ноябрь]] [[1936 йыл]] — [[7 март]] [[2023 йыл]]) — [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (1991). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған ауыл хужалығы инженеры (1980), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1998). Дуҫлыҡ (1997) һәм Салауат Юлаев (2005) ордендары кавалеры. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1996). [[Бәширов Радик Миңлехан улы|Радик Миңлехан улы Бәширов]]тың энеһе&lt;ref&gt;{{БЭ2013|83428}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Рив Миңлехан улы Бәширов 1936 йылдың 7 ноябрендә Башҡорт АССР-ының [[Ҡыйғы районы]] [[Үрге Ҡыйғы]] ауылында тыуған.

[[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н 1959 йылда тамамлай, 1963 йылдан алып шунда уҡ эшләй&lt;ref&gt;{{БЭ2013|83428}}&lt;/ref&gt;.

1967—1980 йылдарҙа һәм 1984—2004 йылдарҙа машина-трактор паркын эксплуатациялау кафедраһы мөдире,

1980—1985 йылдарҙа ауыл хужалығын механизациялау факультеты деканы.

Фәнни эшмәкәрлеге ауыл хужалығында машина-трактор һәм транспорт парктарының етештереүсәнлеген составтарҙы ҡулайлаштырыу, агрегаттарҙы һәм транспорт сараларын операциялар һәм йөк ташыу линиялары буйынса бүлеү, машиналарҙы файҙаланыуҙың нормативтарын камиллаштырыу юлы менән күтәреүгә арналған. 160-тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 6 уйлап табыу авторы&lt;ref&gt;{{БЭ2013|83428}}&lt;/ref&gt;.

Ғалим 2023 йылдың 7 мартында Өфөлә вафат була.

== Ғилми хеҙмәте ==
* Оптимизация эксплуатационных параметров и распределения машинно-тракторных агрегатов по операциям. Уфа, 1998; Оптимизиция состава машинно-тракторного парка и распределения агрегатов по видам работ. Уфа, 2000; Оптимизация плана использования транспортных средств в сельском хозяйстве. Уфа, 2001&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000215611 Баширов, Рив Минниханович. Автореферат диссертации доктора технических наук]&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|83428}}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000215611 Баширов, Рив Минниханович. Автореферат диссертации доктора технических наук]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}</text>
      <sha1>rz44vbgp94dojof9p417c2s1a4oqasf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тогучин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183152</id>
    <revision>
      <id>1308295</id>
      <parentid>1136008</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T16:05:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="720" sha1="bum00xw0fwz0s6uwkgp1mipek8xq0dz" xml:space="preserve">{{Универсальная карточка}}
'''Тогучин''' — [[Рәсәй]]ҙең [[Новосибирск өлкәһе]]ндәге ҡала, [[Тогучин районы]]ның административ үҙәге.

2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 20 489 кеше йәшәй.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20240713181825/https://admtog.nso.ru/ Официальный сайт] {{ref-ru}} 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Новосибирск өлкәһе ҡалалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>bum00xw0fwz0s6uwkgp1mipek8xq0dz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Черепаново</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183154</id>
    <revision>
      <id>1308340</id>
      <parentid>1136011</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T05:02:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="740" sha1="4wwmuawxoqncug4u5phet1jnmh8dgw8" xml:space="preserve">{{Универсальная карточка}}
'''Черепаново''' — [[Рәсәй]]ҙең [[Новосибирск өлкәһе]]ндәге ҡала, [[Черепаново районы]]ның административ үҙәге.

2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 18 846 кеше йәшәй.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20220210150730/https://admcherepanovo.nso.ru/ Официальный сайт] {{ref-ru}} 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Новосибирск өлкәһе ҡалалары]]</text>
      <sha1>4wwmuawxoqncug4u5phet1jnmh8dgw8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чулым (ҡала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183156</id>
    <revision>
      <id>1308342</id>
      <parentid>1136012</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T05:43:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="715" sha1="nkjzttgnkc2kvhni65361p1o16vor9v" xml:space="preserve">{{Универсальная карточка}}
'''Чулым''' — [[Рәсәй]]ҙең [[Новосибирск өлкәһе]]ндәге ҡала, [[Чулым районы]]ның административ үҙәге.

2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 10 926 кеше йәшәй.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20220525022324/https://admchulym.nso.ru/ Официальный сайт] {{ref-ru}} 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Новосибирск өлкәһе ҡалалары]]</text>
      <sha1>nkjzttgnkc2kvhni65361p1o16vor9v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эдгар Дега</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185745</id>
    <revision>
      <id>1308363</id>
      <parentid>1306916</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T10:08:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы &quot;Edgar_Germain_Hilaire_Degas_076.jpg&quot; рәсеме урынына [[Рәсем:Edgar_Degas_-_Blue_Dancers_(1898_Pushkin_Museum).jpg|Edgar_Degas_-_Blue_Dancers_(1898_Pushkin_Museum).jpg]] рәсеме</comment>
      <origin>1308363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28854" sha1="fjpnzlbvenmx1yn6d90pyxtf4hetesm" xml:space="preserve">{{Рәссам}} 
'''Илер-Жермен-Эдгар де Га йәки Эдгар Дега''' (франц. Élère-Germain-Edgar de Gad, фр. Edgar Degas) (1834 йыл, 19 июль, [[Париж]] — 1917 йыл, 27 сентябрь) — [[Франция|француз]] рәссамы, [[Импрессионизм|импрессионистар]] хәрәкәтенең иң күренекле вәкилдәренең береһе.

== Биографияһы ==
Дега 1834 йылдың 19 июлендә Парижда бай ғаиләлә тыуған. Атаһы Огюсте де Га һәм әсәһе —Селестин Муссон ғаиләһендәге биш баланың иң өлкәне була. 13 йәшендә Эдгар әсәһеҙ ҡала, был уның өсөн бик ауыр һынау була. Һуңыраҡ, яңы социаль идеялар йоғонтоһо аҫтында, Эдгар де Га фамилияһын «аристократтарса» яңғырамаған Дегаға алмаштыра.

Рәссамдың атаһы Огюсте де Га Эдгар Деганың олатаһы Рене Илер де Га [[Италия]]ла нигеҙ һалған ҙур банктың Франциялағы бүлексәһе менән идара итә. Илер де Га Француз революцияһы осоронда Италияға эмиграцияға киткән. Эдгарҙың әсәһе Селестин Муссон сығышы менән Америкала төпләнгән француз ғаиләһенән. Уның атаһы Яңы Орлеанда мамыҡ биржаһында брокер булған.

Бала сағынан уҡ Дега һүрәт төшөрөргә ярата. Атаһы улы юрист булыр тип өмөтләнә, әммә Эдгар был өлкә менән ҡыҙыҡһынмай. Дега аҡсаға мохтажлыҡ кисермәй, шуға күрә ул эштәрен һатмай һәм улар өҫтөндә оҙаҡ ваҡыт эшләй ала. Йәш Дега һәр саҡ камиллыҡҡа ынтыла. Унан картинаһын тартып алып ҡына был әҫәр өҫтөндә эшләүен туҡтатып була,тип көләләр. 

20 йәшендә (1854) Дега билдәле рәссам Ламот студияһына уҡырға инә &lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Дегаc, Илэр-Жермен-Эдгар}}&lt;/ref&gt; ул үҙ сиратында бөйөк [[Жан Огюст Доминик Энгр|Энгр]]ҙың уҡыусыһы була. Таныштары ғаиләһендә Деганың Энгрҙы күргәне була. Йәш рәссам Энгрҙың тышҡы ҡиәфәтен бик оҙаҡ хәтерендә тота һәм ғүмере буйы Энгрҙың матур һүрәт контурҙары (линия) һәм аныҡ формаларына һөйөүен һаҡлап ҡала. Дега шулай уҡ башҡа бөйөк рәссамдар [[Николя Пуссен]], [[Ганс Гольбейн]]ды ла ярата, [[Лувр]]ҙа уларҙың әҫәрҙәрен шул тиклем тырышлыҡ һәм оҫталыҡ менән күсереп ала, хатта күсермәне төп нөсхәнән айырыуы ауыр була.
 
1855 йылда Дега  75 йәшлек Энгрҙың үҙен күреүгә өлгәшә, хатта унан: «Линиялар төшөрөгөҙ, егет кеше, булдыра алғансы, хәтерҙән йә тәбиғәттән төшөрөгөҙ», — тигән кәңәш тә ала. Дега ижадына [[Гюстав Кюрбе|Курбе]] һәм [[Эжен Делакруа|Делакруа]] ҙур йоғонто яһай, әммә Энгр рәссам өсөн ғүмеренең аҙағына тиклем иң ҙур авторитет булып ҡала.

Эдгар Луврҙа һынлы сәнғәт оҫталарының әҫәрҙәрен өйрәнә, бер нисә тапҡыр [[Италия]]ла була (атаһы яғынан туғандары шунда йәшәй), унда Италияның [[Яңырыу]] оҫталарының шедеврҙары менән таныша. Рәссамды Мантенья, Беллини, Гирландайо һәм [[Джотто ди Бондоне|Джотто]] кеүек  мәшһүр рәссамдар айырыуса ныҡ ҡыҙыҡһындыра. Был осорҙа Андреа Мантенья һәм [[Паоло Веронезе]] уның өсөн идеал булып китә, уларҙың юғары рухлы һәм сағыу төҫлө картиналары йәш рәссамдың күңеленә үтеп инә. Уның тәүге әҫәрҙәренә үткер һәм теүәл һүрәт хас, улар етди һәм тыныс манерала яҙылған (ағаһы төшөрөлгән эскиздар, 1856-1857, Лувр, Париж; баронесса Беллели, 1859, Лувр, Париж), йәки улар ысынбарлыҡтағы дөрөҫлөк (Италиялағы хәйерсе ҡатын портреты, 1857, шәхси коллекция) менән берләштерелгән.

=== Тарих темаһына әҫәрҙәре===
Был ҡатмарлы, ҙур әҫәрҙәр була, рәссам уларҙы  [[Салон]]да ([[Париж]]дағы иң престижлы рәсми сәнғәт экспозицияһы) күргәҙмәгә ҡуйып, билдәлелек алырға өмөтләнә. Эштәрен Салонда күрергә теләгән  йәш рәссам алтмышынсы йылдарҙың беренсе яртыһында тарихи сюжеттарға мөрәжәғәт итә: «[[Спарта]] ҡыҙҙары егеттәрҙе ярышҡа саҡыра» (1860), «[[Семирамида]] ҡала төҙөргә бойора» (1861), «Александр аты Буцефал менән» (1861-1862), «Иефай ҡыҙы» (1859—1860), «Урта быуат һуғышы эпизоды» («Орлеан һәләкәттәре») (1865). Картиналар ҡараңғы төҫлө, формаһы буйынса ҡоро ғына. Был картиналарҙың тәүгеһендә төшөрөлгән кешеләрҙең хәрәкәте нисектер уңайһыҙ, матур түгел, был күренеш ябай көндәлек пейзаж фонында бара.

Дега, был картиналар өсөн әҙерләнгән күп һанлы һүрәттәре һәм майлы буяу менән төшөрөлгән эскиздары булыуына ҡарамаҫтан, был эштәрҙең береһен дә тамамламаған. Ошондай эштәр Дега был жанрҙа эш ҡыра алмай тигән хәбәр таратыуға сәбәпсе була.

=== Беллелиҙар ғаиләһе ===
[[Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 049.jpg|thumb|Беллеллиҙар ғаиләһе. 1858—1867 йылдар.  Орсе музейы]]
Италия буйлап сәйәхәттәре һәм XV быуат Италия рәссамдарының тәьҫире Деганы Беллелиҙар ғаиләһенең портретын эшләргә этәргес була. Был ҙур ғаилә портретында Дега атаһының һеңлеһе Лаура ире барон Геннаро Беллели һәм ике балаһы менән һүрәтләнгән. Ҡара күлдәк кейгән Лаура өсөнсө балаһына йөклө. Күптән түгел вафат булған атаһының портреты Лаура артында эленеп тора, шуға күрә ҡатын ҡара кейемдә. Был картинаны Дега 1858 йылда, Флоренцияла туғандарына ҡунаҡта булғанда, төшөрә башлай. Алдан ул бик күп эскиздар яһай, тик 1859 йылда Парижға ҡайтҡас ҡына картинаның һуңғы вариантын яҙа. Был портрет рәссамдың  шул осорҙағы иң ҙур әҫәре була. Бындағы персонаждар тормошта нисек булһалар, шул ҙурлыҡта тиерлек һүрәтләнгән, ә картина үҙе алдан ентекле уйланылып яҙылған кеүек күренә.

Композицияның ҡеүәте һәм тәрәнлеге рәссамдың Италиялағы [[Яңырыу]] дәүере өлгөләре һәм өлкән быуын оҫталары, тәү сиратта Энгр традицияларына эйәреүен күрһәтә. Шул уҡ ваҡытта картина яңылығы һәм был рәссамға ғына хас үҙенсәлеге менән айырылып тора. Портретта торған кешеләрҙең позалары ғәҙәти түгел,  шулай ҙа картина ныҡлы ғаилә бәйләнештәре атмосфераһын күрһәтә, әммә ысынында Лаураның ғаилә тормошо бәхетле булмаған.

=== Импрессионистар һәм Дега ===
[[Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 040.jpg|thumb|Эдгар Дега. Трибуналар алдында бәйге аттары. 1869—1872 йыл. Орсе музейы. Париж.]]
[[Файл:Edgar Degas - Blue Dancers (1898 Pushkin Museum).jpg|thumb|left|Э. Дега. Зәңгәр күлмәктәге бейеүсе ҡыҙҙар. Пушкин иемендгәе дәүләт сәнғәт музейы, Мәскәү]]
1861 йылда Дега Эдуард [[Эдуард Мане|Мане]] менән таныша, уның менән ғүмеренең аҙағынаса дуҫ була. Йәш рәссамдар араһында бик абруйлы кеше, «Батиньоль» төркөмөнөң формаль булмаған етәксеһе Мане Деганы йәш рәссамдар менән таныштыра, һуңынан улар [[Импрессионизм|импрессионистар]] булараҡ билдәлелек ала.

[[Эдуард Мане]] кеүек үк Дега академик Салон сәнғәтен яратмай. Дега Салонда ҡуйылған картиналарҙың уйлап сығарылған сюжеттары менән түгел, хәҙерге тормош менән нығыраҡ ҡыҙыҡһына. Шулай уҡ ул импрессионистарҙың асыҡ һауала эшләүен ҡабул итмәй, театр, опера һәм кафешантан донъяһына өҫтөнлөк бирә. Өҫтәүенә, ул пленэрҙы яратмай, һауала зиһен тарҡала тип һанай һәм бер һүҙһеҙ тейешле тәртип булған студия мөхитенә өҫтөнлөк бирә. Импрессионистарҙыҡынан айырмалы, Дега стиле матур һүрәткә нигеҙләнгән, уның картиналарына һүрәтләү теүәллеге хас.

Импрессионистар ҙа, Дега ла тормош асылы— даими хәрәкәт тип аңлай. Әгәр ҙә пейзажистар быны һауа, яҡтылыҡ хәрәкәте, көн һәм йыл миҙгелдәренең үҙгәреүе, тәбиғәттең даими әйләнеше тип аңлаһа, Дега кеше хәрәкәте аша донъяның тере асылын еткерергә тырыша.

1860-сы йылдарҙа [[Франция]]ла прогрессив интеллигенция [[Наполеон III]] империяһының буржуаз тәртиптәренән арый. Рәссамдарҙың яңы тулҡыны һынлы сәнғәткә Наполеон осорондағы Франция тормошонан ябай күренештәрҙе индерә. Уларҙың эштәренең манераһы һәм ижадының сағыулығы Эдгар Дегаға яҡын булған. Әммә ул, импрессионистарҙан айырмалы рәүештә, социаль темалар менән ҡыҙыҡһына. Францияның иҫке һынлы сәнғәт мәктәптәренең [[классицизм]] һәм [[романтизм]] традицияларынан ситләшеп, тормоштоң абстракт яҡтарына түгел, ә замандаштарының көндәлек, йыш ҡына ауыр хеҙмәте менән бәйле сюжеттарға күберәк иғтибар бирә.

Ҡайһы бер тәнҡитселәр импрессионистар менән Дега ижады араһында айырмалыҡтар булыуға ҡарамаҫтан, Деганы импрессионистар рәтенә индерә. Дега «импрессионизм» терминын яратмай, ғүмеренең аҙағында ул импрессионистарҙан бөтөнләй алыҫлаша. Ысынында иһә, сәнғәттә рәссамдарҙы стилдәргә бүлеп ҡарау һәр саҡ шартлы булып ҡала, был ошо дәүер сәнғәте өсөн хас булған яңы ынтылышты ғына сағылдыра, һәр бер рәссам уны үҙенсә тормошҡа ашыра.

=== Франция менән Пруссия һуғышы ===
1870 йылда Франция менән Пруссия араһында һуғыш башлана. [[Эдуард Мане|Мане]] кеүек, Дега ла үҙе теләп армияға китә. Пехотала һәм артиллерияла хеҙмәт итә. Дега пехота полкына ирекле хеҙмәткә алына, әммә тәүге атыш күнекмәләре ваҡытында уҡ рәссамдың уң күҙе насар күреүе асыҡлана — был сиренең башы була, ғүмеренең аҙағында ул бөтөнләй тиерлек һуҡырая. Күҙе насар күргәнгә, Деганы артиллерия полкына күсерәләр.
[[Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 032.jpg|thumb|Эдгар Дега. Йыуыныу. 1886 йыл. Хилл-Стенд музейы, Фармингтон, Коннектикут, АҠШ]]

=== Деганың бейеүсе ҡыҙҙары ===
Дега төшөргән балет күренештәренең ғәҙәттән тыш популярлығын аңлауы ауыр түгел, сөнки рәссам беҙгә артыҡ хистәргә бирелмәйенсә, нәфислек һәм матурлыҡ донъяһын күрһәтә. [[Балет]] тормошо шул тиклем сағыу итеп күрһәтелә, был картиналарҙың Дега замандаштарына ни тиклем яңы һәм үҙенсәлекле булып күренгәнен күҙ алдына килтереүе ауыр түгел. Дегаға тиклем балет темаһына яҙған рәссамдар йә геометрик яҡтан дөрөҫ композициялар төҙөй, йә матур итеп ҡулдарын ҡуйып, баш эйгән балет йондоҙҙарын һүрәтләй. Бындай портреттар хәҙерге Голливуд кино йондоҙҙарының ялтырауыҡлы журнал тышлығындағы фотоһүрәттәрен хәтерләтә.

«Мине бейеүселәр рәссамы тип атайҙар», — тип яҙған Дега. Ысынлап та, ул был темаға йыш мөрәжәғәт итә. Әммә Дега эратоман булған тип уйларға ярамай. «Балериналар минең өсөн һәр ваҡыт иҫ киткес матур туҡымаларҙы һүрәтләү һәм хәрәкәт мәлен эләктереп алып төшөрөү өсөн һылтау ғына булды», — ти Дега («Бейеү класы», 1873—1875; «Бейеүселәр сәхнәлә», 1878 — Орсэ музейы, Париж; «Бейеүселәр репетицияла», 1879, ГМИИ, Москва; «Зәңгәр күлмәкле бейеүесе ҡыҙҙар», 1890, Орсэ музейы, Париж һ.б.) Композиция төҙөгәндә Дега артыҡ матурлыҡҡа ынтылмай, ул был бейеүсе ҡыҙҙарға ымһынып ҡарамай, шунлыҡтан ул был кешеләрҙең тормошон ситтән күҙәтеүсе булараҡ ҡына сығыш яһай.

=== Шәхси тормошо ===
Шәхси тормошонда Дега тыйнаҡ та, шулай уҡ ҡыҙыу холоҡло ла була. Дуҫтары һәм ғаилә ағзалары Деганы тупаҫ кеше тип иҫәпләгән. Бер ваҡыт уны күп мыжығаны өсөн «айыу балаһы» тип атағандар. Ғүмеренең аҙағында ул ҡатын-ҡыҙҙарҙың йыуынған мәле төшөрөлгән картиналарындағы ванна оҫтахана уртаһында урынлаштырырға ҡуша. Шулай уҡ Дега һәләтле мимик актер булараҡ та билдәле була.

Деганың балет артистары йәки уның ниндәй ҙә булһа моделдәре менән физик яҡынлыҡҡа ынтылыуы тураһында, шулай уҡ рәссамдың шәхси тормошо тураһында бер ниндәй мәғлүмәт тә юҡ. Деганың берәй яратҡан ҡатыны бармы— юҡмы икәнен бер кем дә белмәгән. Дега үҙе бер ҡасан да ҡатын-ҡыҙ менән мөнәсәбәттәре тураһында һөйләмәгән.

=== Дега скульптуралары ===
Бәләкәй балауыҙ скульптураларҙы Дега 1860-сы йылдар аҙағында эшләй башлай, күреү һәләте насарайған һайын, рәссам был жанрға күберәк иғтибар бүлә. Деганың скульптура темалары уның картиналары темаһын ҡабатлай — бейеүселәр, һыу инеүселәр йәки бәйгелә ҡатнашҡан жокейҙар. Дега был әҫәрҙәрҙе үҙе өсөн эшләй, улар рәссамға эскиздарҙы алмаштыра, ул тик бер нисә скульптураны ғына аҙағына еткерә. Ваҡыт үтеү менән Дега скульптураға йышыраҡ мөрәжәғәт итә, сөнки ул был осраҡта ҡулдарының һиҙемләү тойғоһона таяна ала. Күпселек фигураларҙы Дега балауыҙ һәм балсыҡтан эшләй. Дега үлгәндән һуң уның студияһында һаҡланып ҡалған 70-ләп скульптура табыла, ә рәссамдың вариҫтары уларҙы бронзаға күсерә (бының өсөн балауыҙ дубликаттар ҡулланыла) — Дегас үҙе бер ҡасан да бронза менән эшләмәй. Был бронза скульптураларҙың тәүге өлгөләре 1921 йылда барлыҡҡа килә. Дега эшләгән балауыҙ фигураларҙы Американан Поль Меллон һатып ала, уларҙың бер нисәһен ул Луврға бүләк итә.

=== Ғүмер аҙағындағы ижады ===
80-се йылдар аҙағында Дега асылда «билдәле һәм билдәһеҙ булырға» тигән теләген тормошҡа ашыра. Ул тормошҡа айыҡ аҡыл менән ҡараған һәм үҙ йоғонтоһо менән файҙалана белгән, күп рәссамдар менән даими бәйләнеш тотҡан, бындай эшмәкәрлеге уның ҡайһы бер коллегаларының асыуын ҡабарта башлаған. Үҙ талантына ышаныуын һәм үҙ хәле өсөн борсолмауын күрһәтер өсөн, Дега яҡын дуҫтары менән генә аралаша башлай.

Ул тик бер нисә үҙе һайлаған йәмәғәт урынында ғына күргәҙмәләрҙә ҡатнаша, был хәл Париждың абруйлы сәнғәт журналдарында уға ҡарата ҡыҙыҡһыныу уята. Картиналарын һатырҙан алда ул сәнғәт өлкәһендә сауҙа менән шөғөлләнгән кешеләр менән бергә һатыу стратегияһын эшләй. Шулар араһында 1870-се йылдарҙа танышҡан Дюран-Рюэль иң билдәлеһе була.

1882 йылға рәссамдың күреү һәләте ҡырҡа насарая башлай, Дега [[пастель]] техникаһына, ә һуңынан [[скульптура]]ға мөрәжәғәт итә башлай.
Уның һуңғы полотноларында һүрәтләнгән фигуралар рәссам уларҙы бик яҡындан ҡараған кеүек итеп ныҡ ҙурая.

Күҙе насар күреү сәбәпле Дега пастель техникаһына (мелки и карандаши без оправы) күсә, тик пастель ҡойола, уны махсус иҙелмә менән нығытырға кәрәк, һөҙөмтәлә буяу ҡараңғылана. Шуға күрә Дега пастелгә яҡын сифатлы майлы буяу эшләү ысулын уйлап таба, һәм майлы буяу менән пастель техникаһында яҙа башлай.
=== Вафаты===
Ғүмеренең һуңғы йылдарында Дега бер үҙе ҡала. Һуңғы ун йылда ул бөтөнләй бер нимә лә яҙмай. Уның дуҫтарынан күбеһе инде был донъянан китә, тик Поль Валери ғына уның янына ингеләп йөрөй. Дега үҙен ябай ғына итеп, артыҡ һүҙ һөйләмәй ерләргә ҡуша.

Эдгар Дега  Парижда 1917 йылдың  27 сентябрендә 83 йәшендә вафат була. 

Эдгар Дега исеме [[Меркурий]]ҙағы кратерға бирелгән.

== Галерея ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 012.jpg|Абсент, 1876,  Орсе музейы, [[Париж]]
Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 036.jpg|Перед стартом, 1862—1880, Орсе музейы, [[Париж]]
Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 002.jpg|Балет спектакле — Ложенан сәхнә күренеше, 1885, Сәнғәт музейы, [[Филадельфия]]
Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 006.jpg|Балет мәктәбе
Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 044.jpg|Мисс Лала Фернандо циркында
Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 085.jpg|Кер йыуыусылар
Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 011.jpg|Модистка янында
Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 084.jpg|Кер үтекләүселәр
Файл:Young Spartans National Gallery NG3860.jpg|Спарта йәштәре, 1861
Файл:Degas - Orchester in der Oper.jpg|Опера оркестры (1867—1868 гг.),  Орсе музейы, Париж
Файл:Degas - Musiker in der Oper.jpg|Оркестр музыканттары (1870—1871), Ҡала сәнғәт институты, Франкфурт-на-Майне
Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 021.jpg|Бейеү дәресе (1873—1875), Орсе музейы, Париж
Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 033.jpg|Балет репетицияһы (1874), Орсе музейы, Париж
Файл:Edgar Germain Hilaire Degas 018.jpg|Балет йондоҙо (Прима-балерина) (1876—1878), Орсе музейы, Париж
Файл:Degas - Zwei Tänzerinnen.jpg|Ике ял итеүсе бейеүсе (Зәңгәр күлмәкле бейеүсе ҡыҙҙар) (1905—1910), Орсе музейы, Париж
Файл:Edgar Degas - Blue Dancers (1898 Pushkin Museum).jpg|Зәңгәр күлмәкле бейеүсе ҡыҙҙар (1897), А. С. Пушкин исемендәге сәнғәт музейы, Мәскәү
&lt;/gallery&gt;
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Жан Огюст Доминик Энгр]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Зернов Б. А.'' Дега. — {{М.}}, {{Л.}}: [[Советский художник]], 1965.
* Эдгар Дега // Художественная галерея, 4/2004, DeAgostini.
* ''[[Костеневич, Альберт Григорьевич|Костеневич А. Г.]]'' Эдгар Дега. Площадь согласия. Заметки о картине. — {{СПб.}}: [[Государственный Эрмитаж]], 2012. — 152 с., ил. — (Возрождённые шедевры). — 1000 экз. — ISBN 978-5-93572-474-0
* ''[[Крючкова, Валентина Александровна|Крючкова В. А.]]'' Эдгар Дега. — М.: Белый город, 2003. — 48 с.
* ''[[Прокофьев, Валерий Николаевич|Прокофьев В. Н.]]'' Пространство в живописи Дега // ''Прокофьев В. Н.'' Об искусстве и искусствознании. Статьи разных лет. — {{М.}}, 1985.
* ''Русакова Р.'' Дега. — {{М.}}: [[Советский художник]], 1968. — 30 с. (Шедевры Государственного музея изобразительных искусств им. А. С. Пушкина).
* {{БРЭ|автор=Стародубова В. В., [[Муратов, Александр Михайлович (искусствовед)|Муратов А. М.]], Кулаков В. А.|заглавие= Дега, Эдгар|id=1943895|том=8|год=2007|страницы=414|ref=Стародубова, Муратов, Кулаков}}

== Һылтанмалар ==
{{викицитатник|Эдгар Дега}}
{{commonscat-inline||Эдгар Дега}}
* [http://abcgallery.com/D/degas/degas.html Edgar Degas at Olga’s Gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210040557/http://www.abcgallery.com/D/degas/degas.html |date=2011-12-10 }}
* [http://www.impressionist--paintings.com/russian/DEGA/biograph_dega.shtml Жизнь и творчество Эдгара Дега на сайте Картины Импрессионистов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120722112227/http://www.impressionist--paintings.com/russian/DEGA/biograph_dega.shtml |date=2012-07-22 }}
* [http://impressionism.ru/degas.html Эдгар Дега на сайте Impressionism.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921060846/http://impressionism.ru/degas.html |date=2013-09-21 }}
* [http://gallerix.ru/album/Edgar-Degas полное собрание картин Эдгара Дега]
* [https://web.archive.org/web/20130921060245/http://www.famousartistsgallery.com/gallery/degas.html Famous Artists Gallery: Эдгара Дега]
* [http://www.art-drawing.ru/gallery/category/1074-degas-edgar-germain-hilaire?start=118 Дега Эдгар: Литография, монотипия, уголь, мел и пастель на бумаге]

{{Внешние ссылки}}
{{Эдгар Дега}}
{{Импрессионизм}}
[[Категория: Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Рәссамдар]]
[[Категория:Сәнғәт]]
[[Категория:Франция сәнғәте]]</text>
      <sha1>fjpnzlbvenmx1yn6d90pyxtf4hetesm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Филипп Ленард</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186007</id>
    <revision>
      <id>1308314</id>
      <parentid>1191535</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T19:52:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ladsgroup</username>
        <id>595</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:The dynamid atomic model, by Philipp Lenard, 1903.gif]] → [[File:The dynamid atomic model, by Philipp Lenard, 1903.svg]] SVG, higher quality</comment>
      <origin>1308314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27982" sha1="295ydufhye93v68anf8b1n396ulduka" xml:space="preserve">{{Ғалим
| гражданство = {{флагификация|Австрийская империя}}&lt;br&gt;{{флагификация|Нацистская Германия}}&lt;br&gt;{{флагификация|Королевство Венгрия}}
}}
'''Филипп Эдуард Антон Фон Ленард''' ({{Lang-de|Philipp Eduard Anton von Lenard}}) [[7 июнь]] [[1862 йыл]], [[Братислава]] — [[20 май]] [[1947 йыл]], Мессельхаузен, Штутгарт) — немец [[Физика|физик-экспериментатор]]ы, ҡаты есемдәр физикаһы һәм атом физикаһы өлкәһендә байтаҡ хеҙмәттәр авторы. Физика буйынса «Катод нурҙары буйынса тикшеренеү эштәре өсөн» Нобель премияһы лауреаты ([[1905 йыл]]). [[XX быуат]]тың 20-се йылдарында [[сағыштырмалыҡ теорияһы]]на ҡаршы килә һәм «арий физикаһы»н пропагандалаусы була.

== Биографияһы һәм фәнни ҡаҙаныштары ==

=== Формалашыуы ===
Филипп Ленард  [[Братислава|Прессбург]]та (хәҙер Братислава) 1862 йылдың 7 июнендә Австрия империяһында тыуа. 1722 йылда Ленардтар ғаиләһенә нәҫелдән нәҫелгә күсә килгән дворянлыҡ бирелә, әммә ул [[XVIII быуат]] аҙағынан башлап ғаиләлә ҡулланылмай. Ленардтың ата-әсәһе немец телле (карпат немецтары) була&lt;ref&gt;{{Китап|часть=Karpatskí Nemci|заглавие=Naše národnostné menšiny|издательство=Fórum inštitút pre výskum menšín|год=2012|место=Šamorín|страницы=9—12|isbn=978-80-89249-57-2|автор=Pöss, Ondrej|ответственный=Myrtil Nagy}}&lt;/ref&gt;. Атаһы Филипп Фон Ленардис (1812—1896) Прессбургта шарап һатыусы була. Әсәһе Антони Бауманн тип атала (1831—1865)&lt;ref&gt;Neue deutsche biografie XIV, 1984 München&lt;/ref&gt;.

1880 йылда Ленард ике семестр дауамында тәбиғи фәндәрҙе өйрәнә — тәүҙә [[Будапешт]]та, ә һуңынан [[Вена]]ла&lt;ref name=&quot;Lenard&quot;&gt;{{Cite web|first=Gabriel Palló|last=|author=|authorlink=|title=Fizikai Szemle; ELEKTRON ÉS ÉTERFIZIKA: LÉNÁRD FÜLÖP (1862–1947)|url=http://www.kfki.hu/fszemle/archivum/fsz9704/pallo.html|website=|publisher=[[Hungarian Academy of Sciences]], Physical Sciences Section|pages=116|language=Hungarian|doi=|date=1997|accessdate=|quote=Written in Hungarian by the autobiography of the famous physicist: Philipp Lenard, Erinnerungen eines Naturwissenschaftlers, der Kaiserreich, Judenschaft und Hitler erlebt hat. Geschrieben September 1930 bis Mrz 1931|archive-date=2011-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605080428/http://www.kfki.hu/fszemle/archivum/fsz9704/pallo.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Бынан һуң ул Прессбургтағы атаһының шарап магазинында эшләүҙе өҫтөн күрә. [[1883 йыл]]да Ленард Гейдельбергта Герман Квинке һәм Роберт Бунзен етәкселегендә уҡыуын дауам итә. [[Берлин]]да бер семестр дауамында Герман Гельмгольц етәкселегендә уҡығандан һуң, ул 1886 йылда Гейдельбергта «О колебаниях падающих капель» темаһына диссертация яҡлай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mek.iif.hu/porta/szint/tarsad/tudtan/nobel/html/lenard/lenard.htm|title=Lénárd Fülöp|publisher=Mek.iif.hu|date=|accessdate=2013-07-13|archive-date=2005-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20050505201015/http://www.mek.iif.hu/porta/szint/tarsad/tudtan/nobel/html/lenard/lenard.htm|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

[[1887 йыл]]да ул ҡайтанан Будапештта Лоран Этвос етәкселегендә демонстратор булып эшләй&lt;ref name=&quot;Lenard&quot;&gt;{{Cite web|first=Gabriel Palló|last=|author=|authorlink=|title=Fizikai Szemle; ELEKTRON ÉS ÉTERFIZIKA: LÉNÁRD FÜLÖP (1862–1947)|url=http://www.kfki.hu/fszemle/archivum/fsz9704/pallo.html|website=|publisher=[[Hungarian Academy of Sciences]], Physical Sciences Section|pages=116|language=Hungarian|doi=|date=1997|accessdate=|quote=Written in Hungarian by the autobiography of the famous physicist: Philipp Lenard, Erinnerungen eines Naturwissenschaftlers, der Kaiserreich, Judenschaft und Hitler erlebt hat. Geschrieben September 1930 bis Mrz 1931|archive-date=2011-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605080428/http://www.kfki.hu/fszemle/archivum/fsz9704/pallo.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Аахенда, Боннда, Бреслауҙа, Гейдельбергта (1896—1898) һәм Килдә (1898—1907) эшләгәндән һуң, ул 1907 йылда бөтөнләй Гейдельберг университетына Филипп Ленард институты башлығы булып ҡайта. Был ваҡытта ул люминесценцияны тикшереүен дауам итә. Артабанғы тиҫтә йылдарҙа ошо тикшеренеүҙәр нигеҙендә ул ''Ленард фосфорҙарын'' яҡтыртыу механизмы хаҡында төп эштәрҙе яҙа. [[1905 йыл]]да Ленард [[Швеция]]ның Король фәндәр академияһы, ә [[1907 йыл]]да [[Венгрия]] фәндәр академияһы ағзаһы була&lt;ref name=&quot;Lenard&quot; /&gt;.

=== Катод нурҙары ===
[[Лондон]]да һәм Вроцлавта бер аҙ йәшәгәндән һуң Ленард 1891 йылдың апрелендә [[Бонн]] ҡалаһында Генрих Герцтың ассистенты булып эшкә тотона, 1892 йылда унда «Об электрических свойствах дождей» темаһы буйынса икенсе диссертация яҡлай. Ямғырҙарҙың һәм йәшендең электр үҙенсәлектәре тураһында ул киләһе йылдарҙа бик күп эштәр баҫтырып сығара. Герцтың иртә вафатынан һуң [[1894 йыл]]да Ленард уның әҫәрҙәр йыйынтығын сығара.

Боннда Ленард катод нурҙары менән, айырыуса уларҙың йоҡа металл ҡатламдары аша үтеп инеү һәләте менән шөғөлләнә. 1892 йылда уның исеме менән аталған разрядлы көпшәләрҙе ( Ленард көпшәһе), шулай уҡ Ленард тәҙрәһен уйлап тапҡандан һуң газ разрядына ҡарамаҫтан, тәүге тапҡыр катод нурҙарын өйрәнеү мөмкинлеге барлыҡҡа килә. Ленард эксперименттары катод нурҙарының корпуслы тәбиғәтенең асыҡланыуына килтерә, әммә Ленардтың ҙур үкенесенә  электронды асыу өҫтөнлөгө 1897 йылда Дж. Дж. Томсонға күсә.

Үҙенең лаборатор йыһаздарынан уйлап тапҡан разряд көпшәләренең береһен Ленард, йәнәһе лә, К.Рентгенға тапшырған. 1901 йыл өсөн Рентгенға [[Нобель премияһы]] бирелгәндән һуң Ленардтың уға ҡарата дуҫтарса мөнәсәбәте ҡапыл дошманлыҡ хисе менән алмашына,   Һуңынан ул Рентгенды - «кендек әбейе», ә үҙен «рентген нурҙарын асыуҙа ысын әсәй» тип атай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.fasebj.org/content/24/6/1631.full|title=X-ray Politics: Lenard vs. Röntgen and Einstein|access-date=2012-10-15|archive-date=2012-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120429112927/http://www.fasebj.org/content/24/6/1631.full|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; Әммә Рентгендың Ленард көпшәһе арҡаһында  үҙенең асышын яһағанлығына бер ниндәй ҙә дәлилдәр дә юҡ.  Атап әйткәндә, Рентгендың «Нурҙарҙың яңы төрө тураһында» классик мәҡәләһе ошондай фразанан башлана: «''«Әгәр Румкорфтың ҙур катушкаһы зарядын Гитторф, Крукс, Ленард йәки башҡа ошондай прибор аша үткәрһәң, киләһе күренеш күҙәтелә».''

=== [[Фотоэффект]] ===
[[1898 йыл]]да Ленард Киль университетында профессор булып китә. Ошонда ғына ул эксперименталь тикшеренеү эштәре өсөн сикләнмәгән мөмкинлектәргә эйә була. [[1900 йыл]]да ул фотоэлектрик эффектты тикшереүҙе дауам итә. [[Фотоэффект|Тышҡы фотоэффект]] [[1886 йыл]]да Герц тарафынан һәм 1887 йылда Гальвакс тарафынан асыла. 1900 йылда Ленард алдан Столетов асҡан яҡтыртылыуҙың артыуы менән фототоктың артыу законлылығын раҫлауҙан тыш, яңы фундаменталь законлыҡты ла таба: тотҡарлаусы көсөргәнеш (тимәк, осоусы электрондарҙың максималь тиҙлеге лә) яҡтылыҡҡа бәйле түгел, ә төшөүсе яҡтылыҡтың төҫөнә (тимәк, йышлығынан)  бәйле. Ленард эксперименталь ҡыйынлыҡтар арҡаһында һан яғынан йышлыҡ бәйләнешен ала алмаһа ла, ошо бойондороҡлолоҡтоң барлығы ул саҡтағы яҡтылыҡ төшөнсәләренә ҡаршы килә ине. Был эффект 1905 йылда [[Альберт Эйнштейн]] тарафынан яҡтылыҡ кванттары гипотезаһы ярҙамында ғына аңлатыла.

=== Атом моделе ===
[[Файл:The dynamid atomic model, by Philipp Lenard, 1903.svg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3a/The_dynamid_atomic_model%2C_by_Philipp_Lenard%2C_1903.gif/220px-The_dynamid_atomic_model%2C_by_Philipp_Lenard%2C_1903.gif|мини|Ленард атомының моделе, 1903 йыл]]
Катод нурҙары йотолоуын үлсәүгә нигеҙләнеп Ленард 1903 йылда атомдың ''динамидик'' моделен эшләй, уға ярашлы, атом «буш» була, һәм был атомда бәләкәй күләмле бер төрлө нейтраль өлөшсәләр («динамидтар») була, улар электрондан һәм уның менән ныҡ бәйле ыңғай зарядлы өлөшсәләрҙән тора. Ленард был модель менән тәүге тапҡыр ул ваҡытта атом тураһындағы бер төрлө ҙур объект тип йөрөтөлгән күҙаллауҙы кире ҡаға. Ленард моделе 1910/1911 йылдарҙағы Резерфорд атомының планета моделенән алдараҡ булған. уны Розерфорд альфа-өлөшсәләрҙе сәсеү буйынса үҙ тәжрибәһе нигеҙендә әҙерләгән.

=== 1905 йылда физика буйынса Нобель премияһы ===
Киль ҡалаһында үткән йылдар Ленардтың тормошонда иң һөҙөмтәлеһе була. 1905 йылда Ленард физика буйынса [[Нобель премияһы]]н ала.

=== Гейдельбергтағы радиология институты ===
1907 йылда Ленард үҙенең уҡытыусыһы, физика институты профессоры һәм директоры Герман Квинкеның эшен дауам итеп, Гейдельберг ҡалаһына күсә. 1913 йылда радиология институтын ойоштора, уны 1932 йылда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем етәкләй. Гейдельбергта Ленард тикшеренеүҙәре эксперименттарҙан дөйөмләштереүсе концепцияларға күсә. [[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында ул физика буйынса белешмә өсөн бик күп мәҡәләләр яҙа. Ҡасандыр үҙе төҙөүҙә ҡатнашҡан хәҙерге абстракт физиканы Ленард ҡабул итеүҙән туҡтай.

== Ленард һәм немец физикаһы ==

=== Тикшеренеү эштәренең тамамланыуы ===
[[Беренсе донъя һуғышы]], [[Версаль килешеүе]] һәм [[Веймар республикаһы]] тәьҫораттары аҫтында тайпылмаҫ монархист Ленард йәһүдтәргә ҡаршы хәрәкәткә ҡушыла. [[Сағыштырмалыҡ теорияһы]]н һәм [[квант механикаһы]]н ул абстракт һәм  ысынбарлыҡҡа ят теория тип инҡар итә. Ул эфир теорияһы өҫтөндә эшләй, уның ярҙамында Майкельсондың тәжрибәһен йәки Меркурий перигелийының күсеүен аңлатырға тырыша. Шулай уҡ Ленард гәзит мәҡәләләрендә һәм асыҡ докладтарҙа Альберт Эйнштейнды киҫкен тәнҡитләй. 1920 йылдың 23 сентябрендә Бад-Наухаймда үткән тәбиғәтте өйрәнеүселәр һәм табиптар конференцияһында асыҡ конфронтация Эйнштейн менән ҡара-ҡаршы тороу кульминацияһы була.

=== Көрсөклө 1922 йыл ===
Ленард 1922 йылда үҙенең тормош ҡараштарын тулыһынса яңынан ҡарай. Физика институты студенттарҙың социал-демократик йәмғиәте блоклай, сөнки Ленард яңыраҡ үлтерелгән Вальтер Ратенауҙы дәүләт ерләүҙәре хөрмәтенә матәм флагын элеүҙән баш тарта. Һөҙөмтәлә Ленард ҡулға алына. Бынан тыш Ленард инфляция һөҙөмтәһендә бөтә байлығын юғалта, шул уҡ йылда уның берҙән-бер улы вафат була.

Шул уҡ йылда Эйнштейн [[фотоэффект]]тың квант тәбиғәтен асыҡлағаны өсөн 1921 йыл өсөн Нобель премияһын ала, унда Ленард эксперименттары ҙур роль уйнай. [[1922 йыл]]да Ханс Фридрих Карл Гюнтерҙың раса теорияһы барлыҡҡа килгәс, ул тулыһынса милләтсе-социализмға мөрәжәғәт итә.

=== Милли-социалистик немец эшсе партияһын (НСДАП) хуплауы ===
Быға тиклем немец милләтселеге һәм антисемитизмына ярҙам итеүе менән айырылып торған Ленард 1924 йылдың 8 майында НСДАП-ты хуплаған тәүге ҙур немец ғалимы була. Был көндө «Великогерманская газета» баҫмаһында Йоганн Штарк менән авторҙашлыҡта мәҡәләһе баҫылып сыға, унда ике ғалим фирҡә программаһын, шулай уҡ [[Адольф Гитлер]], Людендорф һәм Эрнст Пёнер (Мюнхендың баш полицмейстеры) кеүек ҡайһы бер башлыҡтарҙың идеалдарын яҡлай.

1926 йылда Лавард Гейдельбергта Гитлер менән осраша. 1932 йылда пенсияға сыҡҡандан һуң Ленард нацист режимынан физиканың төп вәкиле сифатында бик күп наградалар ала. 1935 йылда Гейдельберг университетының физика институты Филипп Ленард Институты тип үҙгәртелә.

1937 йылда Ленард НСДАП ағзаһы була һәм «алтын почет билдәһе» менән бүләкләнә.

=== «Арий физикаһы»н нигеҙләүсе ===
Артабанғы йылдарҙа Ленард «немец физикаһын» пропагандалаған 30-лап физик төркөмөнөң береһе була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1905/lenard-bio.html|title=Nobel prize 1905|access-date=2020-08-26|archive-date=2018-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612144217/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1905/lenard-bio.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Улар, «догматик-диалектик» әҫәрҙәр булған, тигән һылтау менән, хәҙерге теоретик физиканың классик булмаған өлөштәрен кире ҡаға. Ленард фекеренсә, тәбиғәтте танып белеү расаға бәйле, өҫтәүенә арий расаһы бының өсөн иң яҡшы тәүшарттарға эйә. Физиканан моделдәрҙең күргәҙмәлелеге, өҫтәүенә, физика үҙәгендә эксперимент торорға тейеш, тип талап ителә. Теоретик ҡоролмалар «классик физиканың ҡаты нигеҙендә» торорға тейеш.

«Инглиз физикаһына» кире ҡарашта була, уның  иҫәпләүенсә, ул Германиянан идеяларҙы урлаған&lt;ref name=&quot;Rydell2017&quot;&gt;{{Cite book|author=Anders Rydell|pages=86–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kojevnikov2011&quot;&gt;{{Cite book|author=Alexei Kojevnikov|pages=33–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Steinhaus2016&quot;&gt;{{Cite book|author=Hugo Steinhaus|pages=105–}}&lt;/ref&gt;.

Квант теорияһы Ленард тарафынан инҡар ителһә лә, «немец физикаһы» яҡлыларҙың ҡайһы берҙәре уны ҡабул иткән (см. Гримзель-Томашек, «Учебник физики», Том II, вторая часть 2: ''Материя и эфир'', Лейпциг/Берлин 1938, 8. Издание, стр. 229 и далее). Лоренц, Пуанкаре һәм  [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейн]] эшләгән сағыштырмалыҡ теорияһы тулыһынса кире ҡағыла. Лоренц оҙонлоғо кәмеүе шулай ҙа ҡайһы бер «немец физикаһы» яҡлылар тарафынан Майкельсон тәжрибәләренең кире һөҙөмтәләрен аңлатыу өсөн ҡабул ителә (шунда уҡ, 430 бб)

1936 йылда Ленардтың «Дүрт томлыҡ немец физикаһы» дәреслеге сыға. Ул классик физика өлкәләрен генә тасуирлай һәм [[квант механикаһы]]на ла, [[сағыштырмалыҡ теорияһы]]на ла ҡағылмай. Хәҙерге физиканың асыштары Йоганн Штарктың эфир теорияһы һәм атом моделе ярҙамында аңлатыла. «Немец физикаһы» хәрәкәтендә Ленард, Йоганн Штарктан айырмалы рәүештә, интеллектуаль өлөш менән етәкселек итә һәм сәйәси сараларҙа бөтөнләй ҡатнашмай тиерлек.

1940 йылдың ноябрендә «немец физикаһы» вәкилдәре (Рудольф Томашек, Альфонс Бюль, Людвиг Веш һәм Вильгельм Мюллер) һәм хәҙерге физика вәкилдәре (Карл Рамзауэр, Георг Иосо, Ханс Копферман һәм  Карл Фридрих фон Вайцзеккер) араһында килешеү төҙөлә («Дин тураһында Мюнхен һөйләшеүе» булараҡ билдәле). Шул уҡ ваҡытта «немец физикаһы» вәкилдәре заманса физиканың кире ҡаҡҡыһыҙ факттарын танырға һәм уларға сәйәси һөжүмдәрҙе туҡтатырға тейеш була. Яҙма килешеү түбәндәге пункттарҙы нығыта:

* теоретик физика физиканың айырылғыһыҙ өлөшө булып тора;
* махсус сағыштырмалыҡ теорияһы физиканың айырылғыһыҙ өлөшө булып тора, әммә артабан тикшереүҙәрҙе талап итә;
* тәбиғәт процестарын дүрт үлсәмле итеп күҙ алдына килтереү математик абстракция булып тора һәм арауыҡ-ваҡыт моделе булып тормай;
* Квант механикаһы [[атом]] процестарын тасуирлауҙың берҙән-бер мөмкинлеге булып тора, шуға ҡарамаҫтан, формализм артында торған эффекттарҙы тәрәнерәк аңлау талап ителә.

Был килешеүҙән һуң «немец физикаһы» үҙ йоғонтоһон юғалта. Ламард, фекер алышҡанда үҙенең ҡараштары етерлек кимәлдә күрһәтелмәй, тип иҫәпләй һәм килешеүҙе хыянат булараҡ ҡабул итә.

1944 йылда физика институтының бер өлөшө Мессельхаузенға күсерелә. Ленард институтҡа шул тиклем эҫенә, шуға күрә ул да Мессельхаузенға күсә.

1945 йылда нацистарҙың капитуляцияһынан һуң американдар, Ленардтың оло йәштә булыуы сәбәпле, уны «денацификациялау» процедураһына дусар итмәй.

Ленард [[1947 йыл]]да вафат була. Уның мөлкәте [[Мюнхен]]да «[[Немец музейы|Немец музейында]]» һаҡлана.

== Хәтер ==
1927 йылдан 1945 йылға тиклем Гейдельберг ҡалаһында Герман Гельмгольц исемендәге гимназия Филипп Ленард исемен йөрөтә. Урамдарҙың һәм һәйкәлдәрҙең нацист исемдәрен бөтөрөү сиктәрендә 1945 йылдың сентябрендә хәрби хөкүмәт бойороғо менән гимназия кире үҙгәртелә.

2008 йылдың 30 октябрендә Халыҡ-ара астрономия союзы Айҙың икенсе яғындағы кратерға Филипп Ленард исемен бирә

Ламард хөрмәтенә  Гатино ҡалаһында (Квебек) урам аталған. 2015 йылда Йәһүд эштәре буйынса үҙәк муниципалитет алдында нацистар яҡлы хөрмәтенә урам атамаһының маҡсатҡа ярашлылығы тураһында мәсьәлә ҡуҙғата. Ҡала советы уны Альберт Эйнштейн урамы тип үҙгәртеү тураһында ҡарар ҡабул итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cbc.ca/news/canada/ottawa/gatineau-renames-two-city-streets-after-complaints-over-nazi-links-1.3107377|title=Gatineau renames two city streets after complaints over Nazi links — Ottawa — CBC News&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|access-date=2015-06-11|archive-date=2015-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611200224/http://www.cbc.ca/news/canada/ottawa/gatineau-renames-two-city-streets-after-complaints-over-nazi-links-1.3107377|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Алексис Каррель урамының исеме үҙгәртелә. 

== Киң мәҙәниәттә ==
«Гений» телесериалының беренсе миҙгелендә Ленард ролен Майкл Макэлхаттон уйнай.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Книга:Храмов Ю. А.:Физики|часть=Ленард Филипп Эдуард Антон (fon Lenard Filipp Eduard Anton)|с=160}}

== Һылтанмалар ==

* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1905/ Информация с сайта Нобелевского комитета]{{Ref-en}}
* [http://www.dhm.de/lemo/html/biografien/LenardPhilipp/ Краткая биография из исторического музея Германии в Берлине]{{Ref-de}}
* [https://web.archive.org/web/20070610104542/http://www.mzwtg.mwn.de/arbeitspapiere/Wolff_01.pdf «Физики в войне привидений», Ш. Вольф, Мюнхенский центр истории науки и техники]{{Ref-de}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Пруссия фәндәр академияһы ағзалары]]
[[Категория:НСДАП ағзалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса физиктар]]
[[Категория:Германия физиктары]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1947 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:20 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1862 йылда тыуғандар]]
[[Категория:7 июндә тыуғандар]]
[[Категория:Маттеуччи миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:НСДАП фирҡәһенең алтын билдәһе менән наградланғандар]]
[[Категория:Физика буйынса Нобель премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса сәйәсмәндәр]]</text>
      <sha1>295ydufhye93v68anf8b1n396ulduka</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Теләүембәт мәктәбе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190973</id>
    <revision>
      <id>1308292</id>
      <parentid>1237621</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T15:22:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6281" sha1="mfog4zoybgzzusiwuph5bwig5xr4u53" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Теләүембәт мәктәбе''' — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Күгәрсен районы]] [[Теләүембәт]] ауылында Йәштәр урамы, 23&lt;sup&gt;А&lt;/sup&gt; адресы буйынса урынлашҡан уҡыу йорто

== Тарихы ==
Теләүембәт башланғыс мәктәбе 1865 йылда, крепостной хоҡуҡ бөтөрөлгәндән һуң, земство урыҫ-башҡорт мәктәбе булараҡ асыла&lt;ref&gt;[https://tlum.02edu.ru О школе]{{Недоступная ссылка|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Был мәктәптә балаларҙы төрлө һөнәргә өйрәтәләр.

;Статустары:
* 1937 йылдан 1961 йылға тиклем мәктәп 7 йыллыҡ
* 1961 йылдан алып мәктәп 8 йыллыҡ
* 1971 йылдан алып урта мәктәп&lt;ref&gt;[https://infourok.ru/buklet-znakomit-s-programmoj-rmo-uchitelej-anglijskogo-yazyka-na-baze-shkoly-mbou-sosh-d-tlyaumbetovo-4292476.html История школы]&lt;/ref&gt;.

Мәктәп тулыраҡ тарихын һылтанма буйынса уҡығыҙ&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 37 — 45-се биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703121613/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf |date=2022-07-03 }}&lt;/ref&gt;.

;Филиалы:
* [[Бикес]] ауылы башланғыс мәктәбе

== Етәкселәре ==
{{колонки|2}}
* Сәғитов Ниғмәт — (1937—1941)
* Иҫәкәев
* Тойкин
* Ҡорбанғәлиев С. — [[Ленин ордены]] менән бүләкләнеүсе, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы
* Яхин А. Г. — (1952)
* Ғәлиев З. Х.
* Ҡаранаев Ф. С.
* Әхмәтов Р. А. 1963—1965)
* Сабитов Р.
* Яхин А. Г. — (1978 йылға тиклем)
* Ишемғолов М. С. — (1978—1984)
* Аҡсурина Н. М.
* Йосопова Ғ. Ғ.
* Шәфәғәтов А. Ғ.
* Иҙрисов А. А.
* Иҙелбаев Хәлил Хәмит улы — (1996 йылдан)&lt;ref&gt;[https://infourok.ru/buklet-znakomit-s-programmoj-rmo-uchitelej-anglijskogo-yazyka-na-baze-shkoly-mbou-sosh-d-tlyaumbetovo-4292476.html История школы]&lt;/ref&gt;.
{{колонки|конец}}

== Уҡытыусылары ==
{{колонки|2}}
* Арыҫланова Алина Илшат ҡыҙы — инглиз теле уҡытыусыһы
* Байгилдина Лилиә Заҡуан ҡыҙы — биология һәм химия уҡытыусыһы
* Вәлишина Гөлсәсәк Тәлғәт ҡыҙы — директор урынбаҫары, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
* Ефимушкина Айгөл Фәрғәт ҡыҙы — математика һәм физика уҡытыусыһы
* Иҙелбаев Хәлил Хәмит улы — тарих, йәмғиәтте өйрәнеү уҡытыусыһы
* Иҙелбаева Резеда Дамир ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Ҡаразбаева Гөлназ Сабир ҡыҙы — инглиз теле уҡытыусыһы
* Ҡыҙрасова Флүрә Мөхәмәт ҡыҙы — директор урынбаҫары, уҡытыусы, география уҡытыусыһы
* Уразаев Самат Салауат улы — информатика, һынлы сәнғәт, Информатика, ОБЖ,
* Фазлаева Гөлнара Ишбулат ҡыҙы — тарих һәм йәмғиәтте өйрәнеү уҡытыусыһы
* Хайсарова Әлиә Фаил ҡыҙы — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
* Хәмитова Рушания Әбүталип ҡыҙы — физик культура уҡытыусыһы
* Харрасов Замир Дамир улы — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
* Хәсәнова Гөлдәр Харис ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Хәсәнова Зөһрә Миңлеәхмәт ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Йомағужина Гөлзирә Динар ҡыҙы — математика һәм физика уҡытыусыһы&lt;ref&gt;[https://tlum.02edu.ru/sveden/employees/ Информация о составе педагогических (научно-педагогических) работников]{{Недоступная ссылка|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
{{колонки|конец}}

== Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр ==
* [[Ишемғолов Әмир Миңләхмәт улы]]
* [[Ишкилдин Әмир Фәтҡулла улы]]
* [[Йәнбәков Рәмил Әхмәт улы]]
* [[Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы]]

== Мәктәпте тамамлап, башҡа мәктәптәрҙә эшләүсе уҡыусылары ==
* 

== Мәктәптең ҡаҙаныштары ==
* 

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Теләүембәт]]

== Сығанаҡтар ==
* Мәктәп сайты [https://tlum.02edu.ru МБОУ СОШ д. Тляумбетово, Кугарчинский район, РБ]{{Недоступная ссылка|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{БЭ2013|77317}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Күгәрсен районы мәктәптәре]]
[[Категория:Башҡортостан мәктәптәре]]
[[Категория:Мәктәптәр]]</text>
      <sha1>mfog4zoybgzzusiwuph5bwig5xr4u53</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шайбалы хоккей буйынса АҠШ йыйылма командаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195014</id>
    <revision>
      <id>1308343</id>
      <parentid>1268064</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T05:57:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23515" sha1="0uqdtqa89mjl9n9jd2zsu05butkzg4o" xml:space="preserve">{{Сборная страны по хоккею с шайбой
|Прозвища = ''Team U.S.A., Ice Yanks'
|Название = Сборная США по хоккею с шайбой
|Федерация = USA Hockey
|Логотип = USA Hockey.svg
|КодИИХФ = USA
|Страна = Америка Ҡушма Штаттары
|Домашняя арена = 
|Color = {{color box|#BF0A30}} {{color box|#ffffff}} {{color box|#002868}}
|Форма = [[File:United States national ice hockey team jerseys 2022 (WOG).png|173px]]
|Тренер = {{Флаг|США}} [[Куинн Дэвид|Дэвид Куинн]] &lt;small&gt;(ОИ-2022)&lt;/small&gt;
|Капитан = 
|НаибольшееКол-воИгр = [[Джонсон Марк (хоккейсы)|Марк Джонсон]] &lt;small&gt;(151)&lt;/small&gt;
|Бомбардир = [[Джонсон Марк (хоккейсы)|Марк Джонсон]] &lt;small&gt;(146)&lt;/small&gt;
|Снайпер = 
|Статистика = 
|РейтингИИХФтекущий = 4
|РейтингИИХФmax = 4
|РейтингИИХФmin = 7
|ПерваяИгра = {{Хоккей|США|||||1912}} 29:0 {{Хоккей|Швейцария|R}} (23 апрель 1920, [[Антверпен]], [[Бельгия]])
|Победа = {{Хоккей|США}} 31:1 {{Хоккей|Италия|R}} (1 февраль 1948, [[Санкт-Мориц]], [[Швейцария]])
|Поражение = {{Хоккей|Швеция}} 17:2 {{Хоккей|АҠШ|R}} (12 март 1963, [[Стокгольм]], [[Швеция]])&lt;br&gt;{{Хоккей|СССР}} 17:2 {{Хоккей|США|R}} (15 март 1969, Стокгольм, Швеция)
|КоличествоОИ = 21
|ПервыеОИ = 1920
|ДостиженияОИ = {{1}} ([[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 1960|1960]], [[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 1980|1980]])&lt;br&gt; {{2}} ([[Йәйге Олимпия уйындарында хоккей 1920|1920]], [[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 1924|1924]], [[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 1932|1932]], [[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 1952|1952]], [[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 1956|1956]], [[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 1972|1972]], [[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 2002|2002]], [[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 2010 (ирҙәр)|2010]])&lt;br&gt; {{3}} ([[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 1936|1936]])
|КоличествоЧМ = 70
|ПервыйЧМ = 1930
|ДостиженияЧМ = {{1}} ([[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1933|1933]], [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1960|1960]])&lt;br&gt;{{2}} ([[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1931|1931]], [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1934|1934]], [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1939|1939]], [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1950|1950]])&lt;br&gt;{{3}} ([[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1936|1936]] ,[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1949|1949]], [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1962|1962]], [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1996|1996]], [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2004|2004]], [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2013|2013]], [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2015|2015]], [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2018|2018]], [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2021|2021]])
|ЧемпионатРегион = 
|КоличествоРегион = 
|ПервыйРегион =
|ДостиженияРегион = 
|КоличествоТурнир1 = 
|ПервыйТурнир1 = 
|ДостиженияТурнир1 =
}}
'''Шайбалы хоккей буйынса АҠШ йыйылма командаһы''' — [[шайбалы хоккей|хоккей]] буйынса халыҡ-ара турнирҙарҙа [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] исеменән сығыш яһаусы йыйылма команда. Базаһы Анн-Арбор ҡалаһында урынлашҡан. [[Халыҡ-ара хоккей федерацияһы]] рейтингында 4-се урынды биләй (2016). АҠШ йыйылма командаһы донъяның алдынғы йыйылма командаларының береһе булып тора һәм [[Шайбалы хоккей буйынса Канада йыйылма командаһы|Канада]], [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй]], [[Шайбалы хоккей буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]], [[Шайбалы хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы|Финляндия]] һәм [[Шайбалы хоккей буйынса Чехия йыйылма командаһы|Чехия]] йыйылма командалары менән бер рәттән хоккейҙың «Ҙур алтау» составына инә.

Йыйылма команда ике тапҡыр [[Ҡышҡы Олимпия уйындары|Олимпия уйындары]]нда, шулай уҡ 1996 йылда донъя кубогында еңә. [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты]]нда һуңғы ҡаҙанышы — 2021 йылда бронза миҙал.

== Результаты ==

=== Олимпийские игры ===
{|class=&quot;wikitable&quot;
!Год
!width=&quot;170&quot;|Результат
!width=&quot;150&quot;|Тренер
|-
|[[Йәйге Олимпия уйындарында хоккей 1920|1920]]||{{2}} көмөш миҙал||
|-
|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 1924|1924]]||{{2}} көмөш миҙал||
|-
|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 1928|1928]]||ҡатнашмай||
|-
|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 1932|1932]]||{{2}} көмөш миҙал||Альфред Уинсор
|-
|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 1936|1936]]||{{3}} бронза миҙал||Альберт Преттиман
|-
|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 1948|1948]]||дисквалификациялана||Джон Гаррисон
|-
|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 1952|1952]]||{{2}} көмөш миҙал||Джон «Конни» Плебэн
|-
|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 1956|1956]]||{{2}} көмөш миҙал||Джон Мариуччи
|-
|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 1960|1960]]||{{1}} '''алтын миҙал'''||Джек Райли
|-
|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 1964|1964]]||5-се урын||Эдвард Джеремайя
|-
|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 1968|1968]]||6-сы урын||Мюррей Уильямсон
|-
|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 1972|1972]]||{{2}} көмөш миҙал||Мюррей Уильямсон
|-
|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 1976|1976]]||5-се урын||Боб Джонсон
|-
|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 1980|1980]]||{{1}} '''алтын миҙал'''||[[Брук, Херб|Херб Брукс]]
|-
|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 1984|1984]]||7-се урын||[[Вайро Лу|Лу Вайро]]
|-
|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 1988|1988]]||7-се урын||Дэйв Петерсон
|-
|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 1992|1992]]||4-се урын||Дэйв Петерсон
|-
|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 1994|1994]]||8-се урын||Тим Тэйлор
|-
|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 1998|1998]]||6-сы урын||Рон Уилсон
|-
|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 2002|2002]]||{{2}} көмөш миҙал||[[Брукс Херб|Херб Брукс]]
|-
|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 2006|2006]]||8-се урын||[[Лавиолетт Питер|Питер Лавиолетт]]
|-
|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 2010|2010]]||{{2}} көмөш миҙал||Рон Уилсон
|-
|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 2014|2014]]||4-се урын||[[Дэн Байлсма]]
|-
|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 2018|2018]]||7-се урын||[[Тони Гранато]]
|-
|[[Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей 2022|2022]]||5-се урын||[[Куинн Дэвид|Дэвид Куинн]]
|}
''Иҫкәрмә: 1920—1968 йылдарҙағы Олимпия уйындарында хоккей турнирҙары донъя чемпионаттары тип һанала.''

=== Донъя чемпионаттары ===
{|class=&quot;wikitable&quot;
!Йыл
!width=&quot;170&quot;|Һөҙөмтә
!width=&quot;150&quot;|Тренер
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1930|1930]]||ҡатнашмай||
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1931|1931]]||{{2}} көмөш миҙал||
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1933|1933]]||{{1}} '''алтын миҙал'''||[[Браун, Уолтер (функционер)|Уолтер Браун]]
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1934|1934]]||{{2}} көмөш миҙал||
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1935|1935]]||ҡатнашмай||
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1937|1937]]||ҡатнашмай||
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1938|1938]]||7-се урын||
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1939|1939]]||{{2}} көмөш миҙал||
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1947|1947]]||5-се урын||
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1949|1949]]||{{3}} бронза миҙал||
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1950|1950]]||{{2}} көмөш миҙал||Джон «Конни» Плебэн
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1951|1951]]||6-сы урын||
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1953|1953]]||ҡатнашмай||
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1954|1954]]||ҡатнашмай||
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1955|1955]]||4-се урын||
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1957|1957]]||ҡатнашмай||
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1958|1958]]||5-се урын||
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1959|1959]]||4-се урын||
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1960|1960]]||{{1}} '''алтын миҙал'''||
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1961|1961]]||6-сы урын||Джон «Конни» Плебэн
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1962|1962]]||{{3}} бронза миҙал||Джон «Конни» Плебэн
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1963|1963]]||8-се урын||
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1965|1965]]||6-сы урын||
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1966|1966]]||6-сы урын||
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1967|1967]]||5-се урын||Мюррей Уильямсон
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1969|1969]]||6-сы урын||
|-
|[[Группа В чемпионата мира по хоккею с шайбой 1970|1970]]||7-се урын (1 в группе B)||
|-
|[[Чемпионат мира по хоккею с шайбой 1971|1971]]||6-сы урын||Мюррей Уильямсон
|-
|[[Группа В чемпионата мира по хоккею с шайбой 1972|1972]]||8-се урын (2 в группе B)||
|-
|[[Группа В чемпионата мира по хоккею с шайбой 1973|1973]]||8-се урын (2 в группе B)||Боб Джонсон
|-
|[[Группа В чемпионата мира по хоккею с шайбой 1974|1974]]||7-се урын (1 в группе B)||Боб Джонсон
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1975|1975]]||6-сы урын||Боб Джонсон
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1976|1976]]||4-се урын||Джон Мариуччи
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1977|1977]]||6-сы урын||Джон Мариуччи
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1978|1978]]||6-сы урын||Джон Мариуччи
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1979|1979]]||7-се урын||[[Брукс, Херб|Херб Брукс]]
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1981|1981]]||5-се урын||Боб Джонсон
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1982|1982]]||8-се урын||Билл Селлман
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1983|1983]]||9-сы урын (1 в группе B)||[[Вайро Лу|Лу Вайро]]
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1985|1985]]||4-се урын||Дэйв Петерсон
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1986|1986]]||6-сы урын||Дэйв Петерсон
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1987|1987]]||7-се урын||Дэйв Петерсон
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1989|1989]]||6-сы урын||Тим Тэйлор
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1990|1990]]||5-се урын||Тим Тэйлор
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1991|1991]]||4-се урын||Тим Тэйлор
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1992|1992]]||7-се урын||Тим Тэйлор
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1993|1993]]||6-сы урын||Тим Тэйлор
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1994|1994]]||4-се урын||Рон Уилсон
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1995|1995]]||6-сы урын||Джефф Сойер
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1996|1996]]||{{3}} бронза миҙал||Рон Уилсон
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1997|1997]]||6-сы урын||Джефф Джексон
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]]||12-се урын||Джефф Джексон
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1999|1999]]||6-сы урын||Терри Мюррей
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2000|2000]]||5-се урын||[[Вайро Лу|Лу Вайро]]
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2001|2001]]||4-се урын||Лу Вайро
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]]||7-се урын||Лу Вайро
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2003|2003]]||13-сө урын||Лу Вайро
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2004|2004]]||{{3}} бронза миҙал||[[Лавиолетт Питер|Питер Лавиолетт]]
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2005|2005]]||6-сы урын||Питер Лавиолетт
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]]||7-се урын||Майк Ивз
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2007|2007]]||5-се урын||[[Салливан Майк (хоккейсы, 1968)|Майк Салливан]]
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2008|2008]]||6-сы урын||[[Торторелла Джон|Джон Торторелла]]
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2009|2009]]||4-се урын||Рон Уилсон
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]]||13-сө урын||Скотт Гордон
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2011|2011]]||8-се урын||Скотт Гордон
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2012|2012]]||7-се урын||Скотт Гордон
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2013|2013]]||{{3}} бронза миҙал||Джо Сакко
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]]||6-сы урын||Питер Лавиолетт
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2015|2015]]||{{3}} бронза миҙал||[[Ричардс Тодд|Тодд Ричардс]]
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2016|2016]]||4-се урын||[[Хайнс Джон|Джон Хайнс]]
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2017|2017]]||5-се урын ||[[Блэшилл Джефф|Джефф Блэшилл]]
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2018|2018]]||{{3}} бронза миҙал||Джефф Блэшилл
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2019|2019]]||7-се урын||Джефф Блэшилл
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2021|2021]]||{{3}} бронза миҙал||[[Капуано Джек|Джек Капуано]]
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2022|2022]]||4-се урын||[[Куинн Дэвид|Дэвид Куинн]]
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2023|2023]]||4-се урын||Дэвид Куинн
|}

* [https://web.archive.org/web/20200406104709/https://teamusa.usahockey.com/layout_container/show_layout_tab?layout_container_id=22235621&amp;page_node_id=2426860&amp;tab_element_id=78379 Тулы исемлек] донъя чемпионаттарында АҠШ йыйылма командаһының баш тренерҙары һәм ассистенттары.

=== Канада һәм Донъя Кубоктары ===
{|class=&quot;wikitable&quot;
!Год
!width=&quot;170&quot;|Һөҙөмтә
!width=&quot;150&quot;|Тренер
|-
|[[Канада Кубогы 1976|1976]]||5-се урын||[[Пулфорд, Боб|Боб Пулфорд]]
|-
|[[Канада Кубогы 1981|1981]]||4-се урын||Боб Джонсон
|-
|[[Канада Кубогы 1984|1984]]||ярымфинал||Боб Джонсон
|-
|[[Канада Кубогы 1987|1987]]||5-се урын||Боб Джонсон
|-
|[[Кубок Канады 1991|1991]]||финал||Тим Тэйлор
|-bgcolor=&quot;gold&quot;
|[[Шайбалы хоккей буйынса Донъя кубогы 1996|1996]]||'''чемпион'''||Рон Уилсон
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса Донъя кубогы 2004|2004]]||ярымфинал||Рон Уилсон
|-
|[[Шайбалы хоккей буйынса Донъя кубогы 2016|2016]]||7-се урын||[[Торторелла Джон|Джон Торторелла]]
|}

== Формаһы ==
&lt;gallery&gt;
Файл:United States national ice hockey team jerseys 1994 (WOG).png|ОУ-1994
Файл:United States national ice hockey team jerseys 1998-2000.png|ОУ-1998
Файл:USA national hockey team jerseys.png|ДЧ-2013
Файл:USA national hockey team jerseys - 2014 Winter Olympics.png|ОУ-2014
Файл:USA national hockey team jerseys 2014.png|ДЧ-2017
Файл:US national team jerseys 2016 (WCH).png|ДК-2016
Файл:United States national ice hockey team jerseys 2018 (WOG).png|ОУ-2018
Файл:United States national ice hockey team jerseys 2018 IHWC.png|ДЧ-2018
Файл:United States national ice hockey team jerseys 2022 (WOG).png|ОУ-2022
Файл:USA national ice hockey team jerseys 2022 IHWC.png|ДЧ-2022
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.usahockey.com/Template_Usahockey.aspx?NAV=TU_01_01_05&amp;id=260042 Ron Wilson Named Head Coach of 2010 U.S. Olympic Team]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20130530015753/http://www.vintageminnesotahockey.com/usahockeyall-timerostersandresults.html USA Hockey All-Time Rosters and Results]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20130515063419/http://www.nationalteamsoficehockey.com/united_states.html Team United States] National Teams of Ice Hockey{{ref-en}}
* [http://www.eliteprospects.com/team.php?team=1622 Сборная США на Eliteprospects.com]{{ref-en}}
{{навигация}}
{{start box}}

{{Шайбалы хоккей буйынса ир-егеттәр араһында донъя чемпиондары}}
{{Сборные команды по хоккею с шайбой}}

[[Категория:Хоккей йыйылма командалары]]
[[Категория:Шайбалы хоккей буйынса Төньяҡ Америка йыйылма командалары]]</text>
      <sha1>0uqdtqa89mjl9n9jd2zsu05butkzg4o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тажиктар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195381</id>
    <revision>
      <id>1308281</id>
      <parentid>1307395</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T13:16:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143418" sha1="gwa494rvctik4r0tuejp8mqlrzm5fmp" xml:space="preserve">{{Другие значения|2=Тажиктар}}
{{Халыҡ
| название = Тажиктар
| самоназвание = Тоҷик / Tojik &lt;small&gt;(ед. ч.)&lt;/small&gt;
* Тоҷикон / Tojikon &lt;small&gt;(мн. ч.)&lt;/small&gt; / تاجیکان
| численность = 18-22 млн млн{{Sfn|Foltz|2019|p=1}}
| расселение = {{Флагификация|Афганистан|1997}}: 8 400 000 (2023)&lt;ref name=&quot;atlas-afghanistan-153&quot;&gt;Country Factfiles.&amp;nbsp;— Afghanistan, page 153. // Atlas. Fourth Edition. Editors: Ben Hoare, Margaret Parrish. Publisher: Jonathan Metcalf. First published in Great Britain in 2001 by Dorling Kindersley Limited. London: [[Dorling Kindersley]], 2010, 432 pages. {{ISBN|9781405350396}} {{Oq|en|Population: 28,1 million&lt;br&gt;Religions: Sunni Muslim 84 %, Shi'a Muslim 15%, other 1 %&lt;br&gt;Ethnic Mix: Pashtun 38 %, Tajik '''25 %''', Hazara 19 %, Uzbek, Turkmen, other 18 %»}} &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Brit&quot;&gt;{{Британника онлайн|place/Afghanistan|Afghanistan|2020-03-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Josh&quot;&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/14372/AF|title=Afghan, Tajik in Afghanistan|access-date=2020-04-29|archive-date=2019-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408180319/https://joshuaproject.net/people_groups/14372/AF|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;Afghanistan in 2004 – A survey of the Afghan people (PDF). Kabul, Afghanistan: The Asia Foundation. 2004. Retrieved 2012-11-28.
{{Oq|en|The 2004 survey interviewed 804 Afghans, Which ethnic group do you belong to? Pashtun 46%, Tajik 39%, Uzbek 6%, Hazara 6%, Turkmen 1%, Baloch 0%, Nuristani 1%, Aimak 0%, Arab 1%, Pashaye 0%, Other 1%.}}&lt;/ref&gt; млн&lt;br&gt;
{{Флагификация|Таджикистан}}: 8.6 млн (2023)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/15201/TI|title=Tajik in Tajikistan|access-date=2020-04-29|archive-date=2019-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212201427/https://joshuaproject.net/people_groups/15201/TI|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ru.sputnik-tj.com/country/201... В Душанбе родился девятимиллионный житель Таджикистана]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0559/barom02.php |title=Численность и национальный состав населения доля таджиков в населения Таджикистан, 2010 году - 84,3 %. |access-date=2019-02-03 |archive-date=2018-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024004752/http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0559/barom02.php |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Узбекистан}}: 1 700 000 (рәсми баһа, 2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.uz/ru/2021/08/20/ethnic-groups/|title=Опубликованы данные об этническом составе населения Узбекистана|website=Газета.uz|date=2021-08-20|access-date=2023-03-16}}&lt;/ref&gt;, 8 — 11 млн (рәсми булмаған баһа, 2017)&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02634939608400946|автор=[[Фольц, Ричард|Foltz, Richard]]|заглавие=The Tajiks of Uzbekistan|год=1996|язык=en|издательство=Central Asian Survey|страницы=213—216}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books/about/Ethnicity_and_Democratisation_in_the_New.html?id=JFvq55U3wy8C&amp;redir_esc=y|автор=Karl Cordell|заглавие=Ethnicity and Democratisation in the New Europe|год=1998|язык=en|издательство=[[Routledge]]|страницы=201|allpages=240|isbn=0415173124|isbn2=978-0415173124}}: &lt;blockquote&gt;Consequently, the number of citizens who regard themselves as Tajiks is difficult to determine. Tajikis within and outside of the republic, Samarkand State University (SamGU) academic and international commentators suggest that there may be between six and seven million Tajiks in Uzbekistan, constituting 30 % of the republic's 22 million population, rather than the official figure of 4.7 % (Foltz 1996; 213; Carlisle 1995:88).&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books/about/Tajikistan_in_the_New_Central_Asia.html?id=sZmwtAEACAAJ&amp;redir_esc=y|автор=Lena Jonson|заглавие=Tajikistan in the New Central Asia: Geopolitics, Great Power Rivalry and Radical Islam (International Library of Central Asian Studies)|год=2006|язык=en|издательство=[[I.B. Tauris]]|страницы=108|allpages=272|isbn=978-1845112936|isbn2=1845112938}}: &lt;blockquote&gt;According to official Uzbek statistics there are slightly over 1 million Tajiks in Uzbekistan or about 3% of the population. The unofficial figure is over 6 million Tajiks. They are concentrated in the Sukhandarya, Samarqand and Bukhara regions.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;32 000 000 x 30% = 9 600 000&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Пакистан}}: 1 220 000 (2012)&lt;ref name=&quot;Pakistan&quot;&gt;There are 1 000 000 Tajiks  Persian-speaking   native to Pakistan and 220 000 Tajik war-refugees from Afghanistan remain in Pakistan. [http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=Pakistan Ethnologue.com's entry for «Languages of Pakistan'»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040901094949/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=Pakistan |date=2004-09-01 }}. [http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/home/opendoc.pdf?tbl=SUBSITES&amp;page=SUBSITES&amp;id=434fdc702 Census of Afghans in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060321181818/http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/home/opendoc.pdf?tbl=SUBSITES&amp;page=SUBSITES&amp;id=434fdc702 |date=2006-03-21 }}.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Иран}}: 395 000 (2014)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/14372/IR|title=Tajik (Afghan) in Iran|publisher=Joshuaproject.net|access-date=2017-09-27|archive-date=2017-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928005540/https://joshuaproject.net/people_groups/14372/IR|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{флагификация|Россия}}: 350 236 (2021 йылғы йәниҫәп)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |title=Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;,РФ территорияһында мигранттар — 971 000 (2015)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rbc.ru/society/09/04/2015/5523d9919a7947ec74afd619 |title=Численность иностранцев на территории РФ |access-date=2016-04-11 |archive-date=2016-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160427163501/http://www.rbc.ru/society/09/04/2015/5523d9919a7947ec74afd619 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Германия}}: 100 000&lt;ref name=TZ&gt;[http://www2.gtz.de/migration-and-development/konferenz-2/english/afghans.htm GTZ: Migration and development – Afghans in Germany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927172739/http://www2.gtz.de/migration-and-development/konferenz-2/english/afghans.htm |date=2007-09-27 }}: estimate for Tajiks based on total of 100 000 Afghans in Germany.&lt;/ref&gt;
&lt;br&gt;
{{Флагификация|США}}: 72 меңдән артыҡ (2016)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/15201/US|title=Tajik in United States|publisher=Joshuaproject.net|access-date=2017-09-27|archive-date=2017-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927205213/https://joshuaproject.net/people_groups/15201/US|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Киргизия}}: 60 148 (2022)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.stat.kg/ru/opendata/category/312/|title=Национальный состав населения - Открытые данные - Статистика Кыргызстана|website=www.stat.kg|access-date=2023-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Китай}}: 51 069 (2010)&lt;ref&gt;(2010)[http://www.paulnoll.com/China/Minorities/China-Nation… Chinese Nationalities and Their Populations (2010)]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Великобритания}}: 40 меңдән артыҡ&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/15201/UK|title=Tajik in United Kingdom|publisher=Joshuaproject.net|access-date=2017-09-27|archive-date=2017-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927210730/https://joshuaproject.net/people_groups/15201/UK|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Казахстан}}: 31 000 (2015)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/15201/KZ|title=Tajik in Kazakhstan|publisher=Joshuaproject.net|access-date=2020-04-29|archive-date=2019-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200456/https://joshuaproject.net/people_groups/15201/KZ|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Швеция}}: 26 мең тирәһе&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/15201/SW|title=Tajik in Sweden|publisher=Joshuaproject.net|access-date=2017-09-27|archive-date=2017-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928005459/https://joshuaproject.net/people_groups/15201/SW|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Туркмения}}: 5300&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/15201/TX|title=Tajik in Turkmenistan|access-date=2020-04-29|archive-date=2020-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731073235/https://joshuaproject.net/people_groups/15201/TX|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Бельгия}}: 5000&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/15201/BE|title=Tajik in Belgium|publisher=Joshuaproject.net|access-date=2017-09-27|archive-date=2017-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927205215/https://joshuaproject.net/people_groups/15201/BE|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Италия}}: 4800&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/14372/IT|title=Tajik, Afghan in Italy|access-date=2020-04-29|archive-date=2015-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20151215075230/http://joshuaproject.net/people_groups/14372/IT|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{флагификация|Украина}}: 4255 (2001)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&amp;box=5.1W&amp;k_t=00&amp;p=75&amp;rz=1_1&amp;rz_b=2_1%20%20%20%20%20%20%20|title=Всеукраинская перепись населения 2001 года. Распределение населения по национальности и родному языку|publisher=Государственный комитет статистики Украины|access-date=2011-07-05|archive-date=2012-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314091305/http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&amp;box=5.1W&amp;k_t=00&amp;p=75&amp;rz=1_1&amp;rz_b=2_1%20%20%20%20%20%20%20|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Финляндия}}: 3500&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/14372/FI|title=Tajik, Afghan in Finland|access-date=2020-04-29|archive-date=2016-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420062246/https://joshuaproject.net/people_groups/14372/FI|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Нидерланды}}: 3100&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/14372/NL|title=Tajik, Afghan in Netherlands|access-date=2020-04-29|archive-date=2016-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420122909/https://joshuaproject.net/people_groups/14372/NL|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Канада}}: 2400-тән артыҡ&lt;ref name=&quot;statcan&quot;&gt;{{cite web |url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?TABID=2&amp;LANG=E&amp;APATH=3&amp;DETAIL=0&amp;DIM=0&amp;FL=A&amp;FREE=0&amp;GC=0&amp;GID=1118296&amp;GK=0&amp;GRP=0&amp;PID=105396&amp;PRID=0&amp;PTYPE=105277&amp;S=0&amp;SHOWALL=0&amp;SUB=0&amp;Temporal=2013&amp;THEME=95&amp;VID=0&amp;VNAMEE=&amp;VNAMEF=&amp;D1=0&amp;D2=0&amp;D3=0&amp;D4=0&amp;D5=0&amp;D6=0 |title=2011 National Household Survey: Data tables |author=[[Statistics Canada]] |accessdate=2014-02-11 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224190955/https://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?TABID=2&amp;LANG=E&amp;APATH=3&amp;DETAIL=0&amp;DIM=0&amp;FL=A&amp;FREE=0&amp;GC=0&amp;GID=1118296&amp;GK=0&amp;GRP=0&amp;PID=105396&amp;PRID=0&amp;PTYPE=105277&amp;S=0&amp;SHOWALL=0&amp;SUB=0&amp;Temporal=2013&amp;THEME=95&amp;VID=0&amp;VNAMEE=&amp;VNAMEF=&amp;D1=0&amp;D2=0&amp;D3=0&amp;D4=0&amp;D5=0&amp;D6=0%20 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Латвия}}: 519 (2023 йылғы баһа)&lt;ref&gt;https://www.pmlp.gov.lv/lv/media/9756/download&lt;/ref&gt;
| вымер = 
| архкультура = 
| язык = [[фарсы теле]]&lt;small&gt; ([[тажик теле]], [[дари]])
| письменность = [[кириллица]], [[фарсы яҙмаһы|ғәрәп яҙмаһы]]
| религия = [[ислам]] [[сөнниҙәр]] (башлыса);
* [[ислам]] [[шиғыйҙар]] (аҙсылыҡта)
| раса = [[европеоид расаһы]]
| родственные = [[таттар]], [[фарсылар]], [[пуштундар]], [[курдтар]], [[талыштар]], [[нуристанлылар]], [[калаштар]], [[осетиндар]]
| входит = [[иран халыҡтары]]
| включает = [[фарсивандар]], [[ягноблылар]]&lt;ref&gt;{{БСЭ3 |статья=Ягнобцы |автор= |том= |страницы= |ref= }}&lt;/ref&gt;, [[памир халыҡтары]]&lt;ref name=&quot;БСЭ3Таджики&quot;/&gt;, [[сығатай тажиктары]], [[хардурҙар]]
| происхождение = [[сөғдлеләр]], [[бактрийлылар]], [[хорезмийлылар]], [[тохарҙар]], [[скифтар]], [[юэчжи]]&lt;ref name=&quot;БСЭ3Таджики&quot;&gt;{{БСЭ3 |статья=«Таджики» |автор= |том=25 |страницы=169 |ref= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Britannica&gt;{{cite web |author= |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/581047/Tajikistan/214553/History |title=Tajikistan: History |lang=en |publisher=[[Encyclopedia Britannica]] |date= |accessdate=2019-04-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101212045237/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/581047/Tajikistan/214553/History |archivedate=2010-12-12 |deadlink=no }}{{oq|en|The Tajiks are the direct descendants of the Iranian peoples whose continuous presence in Central Asia and northern Afghanistan is attested from the middle of the 1st millennium {{smallcaps|bc}}. The ancestors of the Tajiks constituted the core of the ancient population of Khwārezm (Khorezm) and Bactria, which formed part of Transoxania (Sogdiana). Over the course of time, the eastern Iranian dialect that was used by the ancient Tajiks eventually gave way to Persian, a western dialect spoken in Iran and Afghanistan.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Library of Congress&quot;&gt;{{cite web |author= |url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-13606.html |title=Country Studies: Tajikistan&amp;nbsp;– Historical &amp; Ethnic Background |lang=en |website= |publisher=[[Library of Congress]] |date=1996 |accessdate=2020-04-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180313034843/http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-13606.html |archivedate=2018-03-13 |deadlink=no }}{{oq|en|Contemporary Tajiks are the descendants of ancient Eastern Iranian inhabitants of Central Asia, in particular the Soghdians and the Bactrians.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cambridge Encyclopedia&quot;&gt;''Cambridge Encyclopedia'' Vol. 8, pg. 2246, Bactria — Geography, History, Tokharistan, Archaeological sites, with this quote: {{oq|en|The Bactrians are one of the ancestral lines of the modern-day Pashtuns, Tajiks, of Central Asia.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{БРЭ |статья=Таджики |id=4178511 |автор=Т. Каландаров |год= |ref= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;МассагетыБРЭ&quot;&gt;Массагеты // [[БРЭ]]. Т. 19. М., 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;Андроновская культура // [[БРЭ]]. Т. 1. М., 2005.&lt;/ref&gt;
}}

'''Тажиктар''' ({{Lang-tg|тоҷикон}}, {{Lang2|prs|fa|تاجیکان}} {{Ipa|[tɔː'ʤɪkɔn]}}) — хәҙерге [[Афғанстан]]да, [[Тажикстан]]да, [[Үзбәкстан]]да, [[Пакистан]]да һәм хәҙерге [[Иран]] дәүләтенең көнсығыш һәм төньяҡ-көнсығышындағы төбәктәрендә [[Фарсы теле|фарсы]]-тажик континуумына ҡараған төрлө диалекттарҙа һөйләшкән иран халҡы.

Тажиктарҙың ғәҙәттәге йәшәү урыны Амударъяның (Пяндж) үрге ағымын, Түбәнге Мургаб һәм Кабул аҫҡы ағымын, Зеравшан үҙәне бассейндарын, Фирғәнә үҙәнен, Һырдаръя йылғаһы бассейндарын, шулай уҡ Гилменд һәм Аргандаб бассейндарын үҙ эсенә ала. Афғанстанда тажиктарға ғәҙәттә Герируд бассейндарында һәм Хәмун күлендә йәшәгән фарсы телле халыҡ та ҡарай. Афғанстанда тажиктарға шулай уҡ Герируд бассейны һәм Хамун күле фарсы телле халҡын ҡараталар. Афғанстанға халыҡтың был төркөмө атамаһының башҡа варианттары ла хас: фарсывандар (фарсы телле), [[диһҡан]]дар (ултыраҡ игенселәр, йәғни күсмә тормош алып бармағандар).

Тажикстанда (һәм башҡа Урта Азия илдәрендә) һәм Афғанстанда (Пакистан менән бергә) тажиктарҙың әҙәби теленең ике төрө ҡабул ителгән: '''тажик теле''' һәм '''дари'''. Төрлө баһалар буйынса тажиктарҙың дөйөм иҫәбе 26-40 миллион кеше тәшкил итә. Үҙәк разведка идаралығы (ЦРУ) Факттар китабы мәғлүмәттәренә һәм БМО баһаларына ярашлы, Урта Азияла этнос иҫәбе буйынса икенсе урында тора. Афғанстанда Тажикстанға ҡарағанда тажиктар күберәк йәшәй. Афғанстанда — 19 миллиондан&lt;ref name=&quot;atlas-afghanistan-153&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Brit&quot; /&gt; 22 миллионға тиаклем&lt;ref name=&quot;Josh&quot; /&gt;, Тажикстанда — 9,5 миллиондан ашыу&lt;ref&gt;[https://ru.sputnik-tj.com/country/201… В Душанбе родился десятимиллионный житель Таджикистана]{{Недоступная ссылка|date=августе 2022 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;. Үзбәкстанда иһә рәсми статистика буйынса 1,8 миллион самаһы тажик йәшәй, ләкин рәсми булмаған статистиканы иҫәпкә алғанда, илдә ошо этник төркөмдөң һаны 11,5 миллионға етә. Шулай итеп, унда йәшәүсе тажиктар һаны буйынса Тажикстан үҙе, улар Афғанстандан һәм Үзбәкстандан ғына ҡалыша, донъяла өсөнсө урында тора.

== Килеп сығышы ==
{{Ҡара|Һинд-европалылар}}
{{Ҡара|Иран ҡәбиләләре}}
{{Фоторяд|Scythian soldier, Kalchayan.jpg|Kalchayan Prince portrait.jpg|текст=1. Еңелгән Юэчжи дошманы булараҡ сак яугиренең башы (Халчаян, Төньяҡ Бактрия, I быуат)&lt;ref&gt;{{статья|ссылка=https://www.academia.edu/6864202/Nomad_Migration_in_Central_Asia|автор=Abdullaev, Kazim|заглавие=Nomad Migration in Central Asia (in After Alexander: Central Asia before Islam)|год=2007|язык=en|издание={{Iw|Proceedings of the British Academy}}|тип=journal|том=133|страницы=87—98|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200502084308/https://www.academia.edu/6864202/Nomad_Migration_in_Central_Asia|archivedate=2020-05-02}}&lt;/ref&gt;)
2. Юэчжи принцы башы (Халчаян, Төньяҡ Бактрия)}}
{{Кратное изображение
 | зона         = right
 | направление  = horizontal
 | изобр1       = The_Sogdian_An_Jia_(contoured).jpg
 | ширина1      = 180
 | подпись1     = Б. э. 579 йылында Ҡытайҙа Ан Цзя кәшәнәһендә һүрәтләнгән сөғд сауҙагәре һәм чиновнигы.
 | изобр2       = Tang Sancai Porcelain with Musicians on a Camel (no background).jpg
 | ширина2      = 140
 | подпись2     = Ике үркәсле дөйәгә һыбай атланған сөғд сауҙагәрҙәрен һынландырған Тан империяһының сань-цай һынташы (статуэтка) б. э. 723 йылы, Сиань.
}}
Тажиктар — Урта Азияның иң боронғо төп халыҡтарының береһе.&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         =
 |часть         = Таджики
 |заглавие      = Этнический атлас Узбекистана
 |оригинал      =
 |ссылка        =
 |издание       =
 |ответственный = {{nobr|А. Ильхамов}}
 |место         = Ташкент
 |издательство  = Издательство «ИООФС — Узбекистан»
 |год           = 2002
 |том           =
 |страницы      = 197
 |страниц       = 451
 |isbn          = 5-862800-10-7
}}&lt;/ref&gt;. Тажик халҡы барлыҡҡа килеүгә б. э. т. 2-се мең йыллығында барған оҙайлы этногенетик процестар тәьҫир итә&lt;ref name=&quot;БСЭ3Таджики&quot; /&gt;. Тарихи тикшеренеүҙәргә ярашлы, беҙҙең эраға тиклем 2-се мең йыллыҡтың аҙағында — 1-се мең йыллыҡтың башында Үҙәк Азия киңлектәрендә таралған сөғдлеләр, бактрийҙар, хорезмлылар, тохарҙар, паркяндар (боронғо фирғәнәлеләр), массагеттар, скифтар һәм сактар тажиктарҙың ата-бабалары булып тора&lt;ref name=&quot;БСЭ3Таджики&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Library of Congress&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cambridge Encyclopedia&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot; /&gt;.

Тажиктарҙың ата-бабалары: Амударъя үрге ағымы бассейнындағы баҡтрийҙар, Зеравшан һәм Ҡашҡадаръя бассейндарындағы сөғдлеләр, Бөйөк Хөрәсәндәге парфяндар, Мерв оазисындағы маргиандар, Амударъяның түбәнге ағымындағы хорезмийҙар, Фирғәнә үҙәнендәге паркандар һәм Памир-Тянь-Шань тауҙарында йәшәгән сак-массагеттар һәм Арал-Каспий далалары ҡәбиләләре.

IX—X быуаттарҙа [[Сәмәниҙәр дәүләте]] барлыҡҡа килгәс, тажиктарҙың этник ядроһы барлыҡҡа килеү процесы ла тамамлана, һәм был [[сәмәниҙәр]] дәүерендә төбәктең хакимлыҡ итеүсе теленә әүерелгән дөйөм фарсы теленең таралыуына тығыҙ бәйле була&lt;ref name=&quot;БСЭ3Таджики&quot; /&gt;. Фарсы (тажик) диалектында күп быуатлыҡ бай әҙәбиәт барлыҡҡа килә, уларҙың күп әҫәрҙәре донъя әҙәбиәте шедеврҙары тип танылған, фән һәм мәҙәниәт үҫешә. X быуат аҙағында [[Сәмәниҙәр дәүләте]] ҡолатылғандан һәм төрки династиялар күтәрелгәндән һуң, Урта Азиялағы сәйәси власть төрки телле халыҡтарға күсә.

Төрки, ә һуңыраҡ монгол ҡәбиләләре хәҙерге тажиктарҙың ата-бабалары йәшәгән игенселек өлкәләренә яңынан-яңы тулҡындар менән үтеп инә, урта быуатта йәшәгән тажиктарҙың, айырыуса тигеҙлек райондарында, һирәгерәк таулы өлкәләрҙә һәм ҙур ҡалаларҙа күп быуатлыҡ ассимиляция һәм төркиләшеү процесы башлана&lt;ref name=&quot;БСЭ3Таджики&quot; /&gt;. Әммә тажик теле һаҡланып ҡына ҡалманы, артабанғы төрки дәүләттәрҙең өҫтөнлөккә эйә, рәсми тел булып ҡалды&lt;ref name=&quot;БСЭ3Таджики&quot; /&gt;.

Британия энциклопедияһында тажиктарҙың этногенезы тураһында түбәндәге мәғлүмәттәр килтерелә&lt;ref&gt;{{Britannica-link|статья=Tajikistan|ссылка=https://www.britannica.com/place/Tajikistan/Cultural-life#ref214553}}&lt;/ref&gt;:
{{Цитата|Тажиктар Иран халыҡтарының туранан-тура тоҡомдары булып тора, уларҙың Үҙәк Азияла һәм төньяҡ Афғанстанда даими йәшәүе б. э. т. I мең йыллыҡ урталарынан алып раҫланған. Тажиктарҙың ата-бабалары Трансоксания ([[Сөғд батшалығы]]) составына ингән боронғо Хорезм һәм Бактрий халҡының ядроһын тәшкил иткән. Ваҡыт үтеү менән, боронғо тажиктар ҡулланған көнсығыш-иран диалекты һөҙөмтәлә Иран һәм Афғанстандағы фарсы, көнбайыш, диалектына урын биргән. }}

== Терминдың килеп сығыуы ==
[[Файл:Miss_England_06_Hammasa_Kohistani.jpg|thumb|left|Тажикстандан килгән Британия фотомоделе Хаммас Кохистани «Мисс Англия» диадемаһы менән ([[Лондон]], [[Бөйөк Британия]], [[2006 йыл]])|345x345px]]
«Тажик» этнонимының барлыҡҡа килеүе буйынса бер нисә теория бар. Фараздарҙың береһенә ярашлы, تاجيک tāǰīk этнонимы урта фарсыса: tāzīg — «ғәрәп» (''элекке'' tāčīk Иранға яҡын боронғо ғәрәп ҡәбиләһе Ṭayyiʾ исеменән){{sfn|Bosworth, Fragner|2000}}, хәҙерге фарсы телендәге {{lang-fa|تازی}} [tɒːzi] йәки сөғд телендәге (*tāžīk), Иран донъяһының көнсығышында йыһат байрағы аҫтында VIII быуатта баҫып ингән хәлифә армияһы тип аталған{{Sfn|Perry|2009}}.

Урта Азияны мосолмандар яулауында хәлифә армияһы составында Фарс, Загрос һәм Хөрәсән фарсы телле мосолман диненә яңы күсерелгән халыҡ күпләп ҡатнашҡан&lt;ref&gt;{{Книга|автор=[[Бартольд, Василий Владимирович|Бартольд, В. В.]]|заглавие=«Таджики. Исторический очерк»|год=1963|место=М|том=2|страницы=451—68}}&lt;/ref&gt;. Бында таралған сөғд, бактрий һәм хорезм телдәре фарсы миссионерҙары теле генә булып ҡалмай, шулай уҡ ислам вәғәзе теле булып та сығыш яһай һәм, хәҙерге тажиктарҙың фарсы телле мосолмандар берләшмәһенә башланғыс һалып, урындағы иран телдәрен ҡыҫырыҡлай башлай{{Sfn|Perry|2009}}.

Мосолмандар донъяһы менән бәйләнештә булған төрки теле был дөйөмлөктөң иран атамаһын («täžik», йәғни мосолмандар&quot;) үҙләштереп, уны ислам динен ҡабул иткән иран телле урындағы ер эшкәртеүсе халыҡты билдәләү өсөн ҡулланғандар{{Sfn|Perry|2009}}. Мәхмүт Ҡашғариҙың һүҙлегендә (XI быуат) ''тежик'' һүҙе «фарсы» (الفارسي al-fārisī) тип төҫмөрләнә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=[[Махмуд Кашгари]]|заглавие=Диван Лугат ат-турк|ответственный=Перевод, предисловие и комментарии [[Ауэзов, Мухтар Омарханович|М. А. Ауэзова]]|год=2005|место=А.|издательство=Дайк Пресс|страницы=324|страниц=1288|allpages=}}&lt;/ref&gt;. В таком значении оно вошло в [[тибетский язык|тибетский]] и [[китайский язык]] ({{Китайский|大食|大食|dàshí}}&lt;ref&gt;[http://www.china.com.cn/culture/aboutchina/tjk09/2009-09/02/content_18447570.htm 塔吉克族的族称族源] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130313090003/http://www.china.com.cn/culture/aboutchina/tjk09/2009-09/02/content_18447570.htm |date=2013-03-13 }} (Происхождение названия «таджики» и народности таджиков)&lt;/ref&gt;). Урта Азияны баҫып алған төрки [[ҡараханиҙар]] (840—1212) «тежик» һүҙен күсмә йолалар йөрөтөүсе төркиҙәргә ҡаршы ҡуйылған ултыраҡ иран халҡын билдәләү өсөн киң ҡулланған. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: шуға оҡшаш ҡулланыу иран донъяһының икенсе осонда барлыҡҡа килгән, «tačik» һүҙе менән әрмән телендә бөтә мосолмандарҙы билдәләй башлаған{{Sfn|Perry|2009}}&lt;ref&gt;{{книга |автор=Goshgarian R.|часть= Blending In and Separating Out: Sixteenth-Century Anatolian Armenian Food and Feasts|ссылка часть= https://www.academia.edu/4037179/_Blending_In_and_Separating_Out_in_Starting_with_Food_Amy_Singer_ed_|заглавие=Starting with Food: Culinary Approaches to Ottoman History |nodot= |оригинал= |язык= |ссылка= |викитека= |ответственный=Edited by {{нп5|Сингер, Эми|Amy Singer|en|Amy Singer}}|издание= |место= |издательство=Markus Wiener Publishers |год=2011 |volume= |pages=64|columns= |allpages= |серия= |isbn= |тираж= |ref=Goshgarian |archiveurl= |archivedate= }}&lt;/ref&gt;.

Тажик академигы А. Турсон әйтеүенсә, үҙ исеме «тажик» менән төрки телле халыҡтар атаған, тигән фекер ул замандың тарихи ысынбарлығына тап килмәй{{Sfn|Рахимов|2014|страницы=22}}. Шуның менән бергә «тажик» һүҙе, алдынғы лингвист-иранистар фекеренсә, парфян-сөғд сығышлы булғанлыҡтан, моғайын, тәүге төрки яҙыусыларының тажиктар араһында, шул иҫәптән борондан Баласағун һәм Ҡашғарҙа йәшәгән тажиктар араһында киң таралған этнонимды ҡулланыуы ла ихтимал{{Sfn|Рахимов|2014|страницы=22}}.

''«Тажик»'' этнонимының Урта быуаттарҙа фарсы телле халыҡтарға ҡушымтаһы көнбайышта, хәҙерге Иран биләмәһендә лә билдәле булған, ләкин, тәү сиратта илдең төньяғындағы уғыҙ халыҡтарында таралған ҡайһы бер өлкәләрҙә ''«тат»'' тигән синонимик төрки термины менән көнәркәшлекте күтәрә алмайынса, Яңы дәүергә был термин онотолған. Шуға ҡарамаҫтан, әле һаман Фарстағы ултыраҡ халыҡты ҡашҡайҙар ғына түгел, лурҙар ҙа «тажиктар» тип йөрөтә{{Sfn|Perry|2009}}.

Тимуридтар дәүеренә тиклем фарсы телендә tāžīk [taːʒiːk] варианты киң ҡулланылған. Тāǰīk тип үҙгәреүе, күрәһең, хәҙерге үзбәк теленең тәүтеле — сығатай теленең йоғонтоһонан (фарсы ž-һы даими рәүештә ǰ-ға тап килә){{Sfn|Perry|2009}}.

Сәфәүиҙәр дәүләте осоронда ҡыҙылбаштар араһында төрки булмаған иран ҡәбиләләре тажиктар тип аталған һәм үҙ эсенә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=[[Минорский, Владимир Фёдорович|Minorsky, Vladimir]]., {{Iw|John F. Richards|3=en|4=John F. Richards}}|заглавие=Tadhkirat al-muluk|год=1980|язык=|издание=2nd ed|место=L.|издательство=[[Edinburgh University Press]]|страницы=16—18|страниц=188|allpages=360|isbn=978-0906094129|isbn2=0906094127}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=[[Сейвори, Роджер|Savory, Roger M]]|заглавие=The consolidation of Safawid power in Persia|год=1965|язык=en|издательство=Der Islam|страницы=71—94}}&lt;/ref&gt;:
* талыштарҙы
* лурҙарҙы
* сиах-кух (ҡаража-дағ)
* ҡайһы бер курд ҡәбиләләре
* Ҡайһы бер фарсы ғаиләләре һәм кландары
Ислам энциклопедияһына ярашлы, фарсы әҙәбиәтендә «тажик» һүҙен фарсы шағиры Джалаладдин Румиҙың әҫәрҙәрендә, фарсы әҙәбиәтенә һылтанма булараҡ, табырға мөмкин{{Sfn|Bosworth, Fragner|2000|quote=... In Islamic usage, [Tādjīk] eventually came to designate the Persians, as opposed to Turks [...] the oldest citation for it which Schraeder could find was in verses of Djalāl al-Dīn Rūmī ...}}.

XV быуат төрки шағиры Алишер Науаи ҙа тажиктарҙы фарсыларға һылтанма сифатында файҙаланған&lt;ref&gt;{{Книга|автор=[[Алишер Навои|Ali Shir Nava'i]]|заглавие=Muhakamat al-lughatain|год=1499}}&lt;/ref&gt;.

=== Терминды ҡулланыу тарихы ===
Тарихи йәһәттән ҡарағанда, боронғо тажиктар күбеһенсә Фарсы ғәрәп игенселәре булған&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC419996/|автор=Zerjal, Tatiana; Wells, R. Spencer; Yuldasheva, Nadira; Ruzibakiev, Ruslan; Tyler-Smith, Chris|заглавие=A Genetic Landscape Reshaped by Recent Events: Y-Chromosomal Insights into Central Asia|год=2002|язык=en|издательство=The American Journal of Human Genetics|страницы=466—482}}&lt;/ref&gt;. Ауыл хужалығы терәк булып ҡалғанда, Фарсы иленең исламлашыуы шулай уҡ монголдарҙың емерелеүенә тиклем дауам иткән тарихи Хөрәсәндең һәм Мәүәрәннәһерҙең тиҙ арала ҡалалашыуына килтерә&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=uQ7k2vQlYxEC&amp;pg=PA50|автор={{Iw|Wink, André|3=en|4=André Wink}}|заглавие=Al-Hind: The Slavic Kings and the Islamic conquest, 11th–13th centuries|год=2002|язык=en|isbn=0391041746}}&lt;/ref&gt;. Тажик халҡының һаҡланып ҡалған боронғо ҡала үҙәктәре Сәмәрҡәнд, Бохара, Худжанд һәм Термезды үҙ эсенә ала. Исламды таратыу, фарсылаштырыу, яңы фарсы теле (darī) һәм тошо телдә шиғри әҙәбиәт үҫтереү менән шөғөлләнә IX—X быуаттарҙа Бохаранан Урта Азия менән идара иткән [[Сәмәниҙәр]] — хәҙерге Тажикстанда беренсе «үҙәкләштерелгән тажик дәүләте» тип ҡаралған династия киң ярҙам күрһәтә.

Яңы фарсы теле (фарси) Ҙур Иран донъяһы көнсығышының бөтә киңлегендә таралған һәм айырым тау өлкәләрендә йәшәүсе ягноб һәм памир халыҡтарында (алыҫ иртә пуштун ҡәбиләләренән тыш) һаҡланып ҡалған көнсығыш-иран телдәрен тиҙ ҡыҫырыҡлап сығара{{Sfn|Perry|2009}}. ''Тажик'' термины өсөн баштан уҡ кире коннотация («төрки түгел») әһәмиәтлерәк булғанлыҡтан, был этноним Памирҙың көнсығыш иранлы ултыраҡ халҡына киң ҡулланылған, бының мираҫы хәҙерге дәүерҙә лә күҙәтелә. Аныҡлау өсөн, ҡытайҙарҙа «тажиктар» тигән һүҙ аҫтында һаман Шеңжан автономлы районының сарыкүлселәрен аңлайҙар{{Sfn|Perry|2009}}.

Аҡрынлап, төрки телле династиялар (Ҡараханиҙар, Ғәзнәүиҙәр, Сәлжүктәр, Сәфәүиҙәр) идара иткәндә, тажик этнонимы ирандарҙың үҙ атамаһы булараҡ әйләнешкә инә. Был турала фарсы һарайынан килгән мөрәжәғәттәр раҫлай: «''mā tāzikān — мы таджики'''''»{{Sfn|Perry|2009|quote=Iranians soon accepted Tajik as an ethnonym, as is shown by a Persian court official’s referring to mā tāzikān ‘we Tajiks’}}'''. Этноним иң элек төрки донъяһы менән бәйләнештәр айырыуса көслө булған Көнсығышта таралған, унда ултыраҡ халыҡты төркиләштереү һәм фарсы телле тажиктарға ҡаршы ҡуйылған үзбәктәр (төрки телле сарттар) этногенезының нигеҙе булып торған яңы төрки телле дөйөмлөк барлыҡҡа килеү процестары киң таралған{{Sfn|Perry|2009}}. Классик фарсы әҙәбиәтендә ''тажик'' термины йышыраҡ тап төрки теленә ҡапма-ҡаршы ҡуйыу тип телгә алына.

Мәҫәлән, күренекле фарсы шағиры [[Сәғҙи Ширази]] (1181—1291) шиғырында:
{{Цитата|Шаһҡа әйтергә кәрәк:
|«Һинең төрөгөң тажик ҡанын ҡойҙо»}}

Шағир [[Жәми]] (1414—1492) үҙенең шиғырҙарында Алишер Науаи менән дуҫлығы тураһында яҙған&lt;ref&gt;''Абдуллаев К. Н.'' От Синьцзяна до Хорасана. Душанбе. 2009, стр. 70&lt;/ref&gt;:
{{Цитата|Ул төрки, мин тажик булһам да|Беҙ бер-беребеҙгә яҡын булдыҡ}}

=== Терминдың хәҙерге заманда ҡулланылыуы ===
Киң ҡулланылған ''тажик'' термины милләт атамаһы булараҡ совет «милли ҡоролошон» тормошҡа ашырғанда һәм милли ыҙанлау үткәргәндә рәсми нығытыла.

1924 йылда баш ҡалаһы Үзбәк ССР-ы составындағы Дүшәнбе ҡалаһында булған Тажик АССР-ы ойошторола. Унда памир халыҡтары айырып күрһәтелмәгән тажиктар титуллы милләт тип иғлан ителә. 1929 йылда Тажикстан айырым совет республикаһы — хәҙерге бойондороҡһоҙ Тажикстандың туранан-тура элгәреһе булараҡ бүленгән.

Ҡытайҙың Шеңжан-Уйғыр автономиялы районында фарсы (тажик) телен белмәгән памир һарыкүл халҡын тажик тип йөрөтәләр.
 
Тажик милли интеллигенцияһы вәкилдәре, ғәҙәттәгесә, ''тажик'' этнонимының ғәрәп версияһын кире ҡаға һәм XIX быуаттан تاج [tɔːd͡ʒ] «таж» ({{lang-pal|tāg}} һүҙенән ғәрәпләшкән) таралған халыҡ этимологияһына нигеҙләнә&lt;ref&gt;''Айнӣ С.'' Маънои калимаҳои тоҷик. {{Душ.}}, 1942.&lt;/ref&gt;. [[XIX]] быуат аҙағында — [[XX быуат]] башында нәшер ителгән Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге тажиктарҙы Бохара, Афғанстан, Балх, Систан (Сегестан), Хиуа ханлығы халыҡтарының ядроһын тәшкил иткән арий сығышлы тип атаған. «Тажик» этнонимы тураһында ЭСБЭ былай тип яҙҙы&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Таджики}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Тажик һүҙе «тажлы» тигәнде аңлата; был боронғо заманда улар шул ерҙәрҙә хакимлыҡ иткәнен күрһәтә. Арал-Каспий иңкеүлегендә тажиктар үҙҙәрен «парсиван», йәғни фарсы кешеһе тип атай; улар ысынлап та Урта Азияның беренсел фарсы халҡы ҡалдығы булып тора.}}

Батша тажы хатта бойондороҡһоҙ Тажикстан флагында ла һүрәтләнгән. Әммә, семантика, тажик морфологияһы һәм тарихи ҡулланыу йәһәтенән, тажиктарҙы «тажлы» тип аңлатыу шикле{{Sfn|Perry|2009}}.

== Тарих ==
&lt;gallery widths=&quot;120&quot; heights=&quot;130&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Файл:Sogdiana-300BCE.png|Сөғд батшалығы
Файл:Samanid dynasty.gif|[[Сәмәниҙәр дәүләте]] тәүге тажик дәүләте тип һанала{{Sfn|Johnson|2006|p=18}}
Файл:Ghurid Empire according to Schwartzberg Atlas, p.147.png|Ғийәс әд-Дин Мөхәммәт һәм Мөизз әд-Дин Мөхәммәттең ҡеүәте иң юғары нөктәһенә еткән [[Ғуриҙар]] солтанлығы
Файл:Kartid-Kurtdynasty1244-1389.png|Курттар династияһы иң юғары үҫеш осоронда
&lt;/gallery&gt;

=== Хәҙерге тарихы ===
XIX быуат аҙағы — XX быуат башында Бохара әмирлегендә [[йәдитселек]] идеяларының ҡырҡа үҫеше башлана&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/peredovaya-kultura-dzhadidov-v-sredney-azii-v-nachale-hh-v|автор=Брежнева С.Н.|заглавие=Передовая культура джадидов в Средней Азии в начале ХХ в}}&lt;/ref&gt;. Күп йәдиттәр әмирҙәр власынан ҡәнәғәт булмаған һәм парламентаризм яҡлы сығыш яһаған&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=http://idmedina.ru/books/islamic/?442|автор=С. Агзамходжаев|заглавие=Политизация джадидского движения и выработка им программных проектов будущего устройства Туркестана: 1905–1917 гг.|год=2008|язык=ru|издание=Медина|месяц=5|число=15}}&lt;/ref&gt;, Рәсәй империяһына сәфәрҙән һуң илдәге реформа өсөн сығыш яһаған Әхмәд Дониш идара итеүсе идара итеүсе юғары ҡатламы үҙ ризаһыҙлығын белдерә башлаған. 1917 йылда Бохара революцияһы һәм Бохара әмирлегенең тажик йәмғиәте ике лагерға бүленә, тәүгеләре Ибраһимбәк, Энвер-паша яҡлы була, уларҙың манғыт юғары ҡатламы һәм әмир Сәйет Әлим хан хуплай, улар баҫмасылыҡ хәрәкәтендә ҡатнаша һәм большевиктарҙың власына (Фузайл Мәҡсүм, Мулло Абдулло Каххар, Хәбибулла Калакани һ. б.) ҡаршы сығыш яһай, икенселәре Йәш бохарсылар (Младобухарцы) БКП һәм Бохара компартияһы (БКП) яҡлы була, әмир власына ҡаршы (Мансуров Мирзо Мөхитдин, Мөхитдинов Мирзо Исам, Мөхөтдинов Әбделҡадир, Садретдин Айни, Шириншо Шотемур һ. б.) сығыш яһай.

[[Файл:MapOfBukharaBeyliks1917.png|мини|[[Бохара әмирлеге]]нең административ-территориаль бүленеше]]

1920 йылдың 2 сентябрендә Бохара әмирлеген юҡ иткәндән һуң, Бохара халыҡ совет республикаһы барлыҡҡа килә. Уның башында башлыса тажиктарҙан һәм үзбәктәрҙән торған Йәш бохаралылар тора. Мәҫәлән, Йәш бохаралылар хәрәкәте лидеры һәм Бохара Халыҡ Совет Республикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, сығышы буйынса тажик, Бохараның иң бай кешеләренең береһе булған һәм власть структураларында илсе вазифаһын биләгән, Үҙәк һайлау комиссияһы ағзаларының береһе булған. Уның улдары Мирзо Исам һәм Мирзо Әбделҡадир Бохара Халыҡ Совет Республикаһында юғары вазифалар биләгән.

Афғанстандағы граждандар һуғышында (1928—1929) илдә власты Хәбибулла Калаканиҙы баҫып ала һәм 1929 йылдың 14 декабрендә тәхеткә ултыра, шуның менән Афғанстандың тажик сығышлы беренсе короле була&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Habibullāh_Kalakāni|автор=Moslih, Hashmat.|заглавие=Kabul burial of Tajik King Kalakani stirs tension}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:The coat of arms of the Tajik SSR (24.02.1931-04.07.1935).svg|мини|Тажик ССР-ы гербы (1931—1935 йй.)]]
1924 йылдың 14 октябрендә — Тажик АССР-ы, ә 1929 йылдың 5 декабрендә Тажик ССР-ы ойошторола&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Саъдиев Ш. С.|заглавие=История таджикского народа. Краткий курс лекций.|год=2012|место=Душанбе|страницы=103}}&lt;/ref&gt;.

1939 йылдың 30 ноябрендә Фин һуғышы, 1941 йылдың 22 июнендә Бөйөк Ватан һуғышы башлана, Тажик ССР-ынан һуғышҡа яҡынса 300 000 кеше китә һәм шуларҙың яҡынса өстән бер өлөшө өйҙәренә әйләнеп ҡайтмай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Это важно знать каждому! Сколько ушло на фронт и сколько таджикистанцев не вернулись домой|url=https://asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20200509/300-tisyach-iz-tadzhikistana-skolko-ushlo-na-front-i-skolko-ne-vernulos|website=Asia-Plus|date=2020-05-09|accessdate=2023-11-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200511083921/https://asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20200509/300-tisyach-iz-tadzhikistana-skolko-ushlo-na-front-i-skolko-ne-vernulos|archivedate=2020-05-11}}&lt;/ref&gt;. Яугир батырлығы өсөн 56 000 граждан хәрби ордендар һәм миҙалдар менән наградлана, уларҙың 54-е Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Потерянные статистикой солдаты: в Душанбе обсудили вклад Таджикистана в Победу|url=https://tj.sputniknews.ru/20200403/tajikistan-voyna-geroi--vov-1031006925.html|website=Sputnik Tajikistan|date=2020-04-03}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Ahmad Shah Masud.jpg|мини|Әхмәтшаһ Масуд]]

1979 йылдың 24 декабрендә совет-афған һуғышы башлана. Бурхануддин Раббани нигеҙ һалған тажиктар өҫтөнлөк иткән жәмиәт һәм ислам [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]]на һәм коммунистик Афғанстан хөкүмәтенә ҡаршы тора. Тажик хәрби начальнигы Әхмәд Шах Мәсуд 1980—1984 йылдарҙа Панджшер тарлауығын баҫып алыу буйынса һигеҙ һөжүмде кире ҡаға һәм уға «Панджшер арыҫланы» исеме бирелә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Habibullāh_Kalakāni|title=Lion of Panjsher Ahmad Shah Massoud}}&lt;/ref&gt;.

1985 йылдың 16 июнендә совет власы Панджшер тарлауығын баҫып алыу буйынса һуңғы (туғыҙынсы) операция үткәрә. Бынан һуң Совет власы менән Әхмәд Шаһ Масуд уртаҡ тел таба һәм килешеүгә килә. Артабан Масуд менән Раббани бергә 1990-сы йылдар башында Төньяҡ Афғанстанда пуштун булмаған айырым дәүләт төҙөү өсөн сығыш яһаған Афғанстан Ислам йәмғиәтен етәкләй. Совет армияһын Афғанстандан сығарғандан һуң, Масуд ғәмәлдә Афғанстандың баш ҡалаһы Талукан булған һәм «Масудистан» тип аталған 2,5 миллион тажик йәшәгән төньяҡ-көнсығыш төбәген (Парван, Тахар, Баглан, Бадахшан провинцияларын) етәкләй. Уның үҙ хөкүмәте, аҡсаһы һәм 60 мең яугирҙан торған яҡшы ҡоралланған армияһы була.

1990 йылдың 12 февралендә Дүшәнбелә, СССР-ҙың башҡа республикаларындағы кеүек үк, күмәк халыҡ ҡатнашҡан сыуалыштар башлана. Был ваҡиғалар СССР-ҙың тарҡалыуының һәм ике йылдан һуң башланған граждандар һуғышы башланыуының прелюдияһына әйләнә.

1990 йылдың 30 ноябрендә Тажикстан ССР-ҙың беренсе президенты һайлана, ул Ҡаһар Махкамов була, әммә депутаттар һәм Юғары Совет ағзаларының баҫымы арҡаһында 1991 йылдың 31 авгусында был вазифанан китә.

1991 йылдың 26 декабрендә СССР тарҡала, ә 9 сентябрҙә Тажикстан бойондороҡһоҙлоҡ ала, шул уҡ йылдың 24 ноябрендә Рахмон Нәбиев Тажикстан Республикаһының беренсе президенты була.
 
1992 йылдың 28 апрелендә Масуд һәм Дустум армияһы Кабулды ала һәм Наджибулла хөкүмәтен ҡолата, ә Масуд оборона министры була. 1994 йылдың ғинуарында баш ҡала ситендә торған Гулбеддин Хикмәтйәргә, Кабулды контролдә тотор өсөн генерал Дустум менән альянста Әхмәтшаһ Масудҡа хәрби оло ҡаршы торошо башлана. Баш ҡалалағы артиллерия уты һөҙөмтәһендә 4 мең самаһы тыныс халыҡ һәләк булған.

1992 йылдың 5 майында Граждандар һуғышы — башында Сәйет Абдулло Нури торған Берләшкән Тажикстан оппозицияһы йөҙөндә үҙәк власть яҡлылар һәм төрлө төркөмдәр араһында этнос эсендәге ҡораллы конфликт башлана. Шул уҡ йылдың 13 июнендә Сәфәрғәли Кенжаев Тажикстандың Халыҡ фронтын ойоштора, ул Берләшкән Тажик Оппозицияһына (ОТО) ҡаршы һуғыша һәм уның етәксеһе булып китә, әммә һуғыш аҙағына тиклем Сангак Сафаров уның лидеры була. Тажикстан халыҡ фронты Үзбәкстан Республикаһы етәкселеге, махсус хеҙмәттәре һәм ҡораллы көстәре тарфынан ойошторола, ә Халыҡ фронтын ойоштороуҙа ул саҡта Үзбәкстан ҡораллы көстәренә буйһонған полковник Владимир Квачков ҡатнашты.

1993 йылдың 11 апрелендә Худжанда Рахмон Набиев вафат була. Рәсми мәғлүмәт буйынса, ул инфаркттан үлә, ләкин ҡатыны фекеренсә, ул үлтерелә — уның тәнендә күгәреү һәм башҡа көс ҡулланыу эҙҙәре табыла.

1994 йылдың 16 ноябрендә Тажикстан Республикаһы президенты итеп Эмомали Рахмон тәғәйенләнә һәм был вазифаны әлегә тиклем биләй.

1996 йылдың 26 сентябрендә Талибан Кабулды яулай һәм «Масудистан» яңынан тергеҙелә һәм Масуд етәкләгән Төньяҡ альянс составына инә.

1997 йылдың 27 июнендә Тажикстанда Граждандар һуғышы тамамлана.

2001 йылдың 9 сентябрендә интервью ваҡытында Әхмәтшаһ Масудҡа һөжүм яһала — шартлатҡысты видеокамераға йәшереп, үлемгә хөкөм ителгән террорсылар, үҙҙәрен журналист итеп танытҡан. Масуд иртәгәһенә, 10 сентябрҙә, яраларынан вафат булған. Махсус хеҙмәттәр фаразы буйынса, Америка махсус хеҙмәттәре тарафынан Әхмәтшаһ Масуд даирәһендә Усама бен Ладенды юҡ итеү маҡсатында үҙ яғына ауҙарылған (завербованные) кешеләр булған. Әммә Бен Ладен алдан Әхмәдшаһ Масудты
алданыраҡ (превентивно) юҡҡа сығара.

2001 йылдың 17 декабрендә Америка Ҡушма Штаттарының һәм союздаштарының Төньяҡ альянсының һөжүме һәм контртеррористик операцияһы арҡаһында, Афғанстанда талиптар власы тамамлана, ә «Масудистан» йәшәүҙән туҡтай.

== Таралып ултырыуы ==
Урта Азияла һәм Афғанстанда тажиктар таралып ултырыу өлкәһе тотош ареал барлыҡҡа килтермәй. Бер яҡтан, ултыраҡ тажик халҡы элек-электән сүллектәр һәм тау һырттары менән бүленгән игенселек оазистарына һәм үҙәндәренә бәйле. Икенсе яҡтан, тажик ауылдары йыш ҡына үзбәк (төньяҡта) һәм пуштун (көньяҡта) этник территорияларының ярайһы уҡ ҙур массивтары менән үҙ-ара бүленгән, был Урта Азияла фарсы телен динамик төрки (башлыса карлук телдәре) ҡыҫырыҡлауҙың XI һәм XIV быуаттарҙа башланған пуштун берлеге тарихи процестарын сағылдыра. Күп кенә Тажикстан өлкәләре халҡы ҡатнаш булған, ҡайһы бер урындарҙа тажик ауылдары сит телле даирәләр араһында утрау булып тора, асылда ул боронғо тотош тажик ареалының реликттары булып тора.

Тажик халҡының төрлө илдәрҙә процент нисбәте:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ил !! Тажиктар һаны !! Ил халҡының дөйөм һанынан процент !! Тажиктарҙың дөйөм һанынан процент
|-
| [[Афғанстан]] || 14 млн || 39 %&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot; /&gt; || 44 %
|-
| [[Тажикстан]] || 7,5 млн || 84,3 %&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0559/barom02.php |title=Численность и национальный состав населения |access-date=2019-02-03 |archive-date=2018-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024004752/http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0559/barom02.php |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ru.sputnik-tj.com/country/201... Семья 9-миллионной жительницы Таджикистана въехала в подаренную квартиру]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. || 23 %
|-
| [[Үзбәкстан]]|| 1,8 млн ||4,7 %
 || 2%
|-
|[[Пакистан]]|| 500 мең || 0,5 %&lt;ref name=&quot;Pakistan&quot; /&gt;|| 2 %
|-
| [[Иран]] || 392 мең || 0,5 %&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.unhcr.org/news/NEWS/452b78394.html |title=UNHCR — Document Not Found&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2019-05-26 |archive-date=2018-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003213837/http://www.unhcr.org/news/NEWS/452b78394.html |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; || 1 %
|-
| [[Рәсәй]] || 201 мең || 0,2 %&lt;ref&gt;Russian 2010 Census results; see also [[Ethnic groups in Russia]]&lt;/ref&gt;|| 1 %
|}

=== Тажик телле ҡалалар ===
Тажиктар Афғанстандың баш ҡалаһы — 3 миллион кешенән ашыу Кабул халҡының 45%-ын тәшкил итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indybay.org/newsitems/2006/05/30/18259841.php|title=Kabul under Curfew after Anti-US, anti-Karzai Riots|accessdate=2007-11-27|last=Cole|first=Juan|coauthors=|date=2006-05-30|work=|publisher=San Francisco Bay Area Indymedia|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CNA6iAc?url=http://www.indybay.org/newsitems/2006/05/30/18259841.php|archivedate=2011-08-25|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Тажик теле өҫтөнлөк иткән башҡа ҙур ҡалалар (100 меңдән ашыу кеше):

* [[Афғанстан]]да: [[Ғәзни]], Герат, [[Мазари-Шәриф]], Панджшер
* [[Тажикстан]]да: [[Дүшәнбе (ҡала)|Дүшәнбе]], [[Хужанд]], Куляб
* [[Үзбәкстан]]да: [[Сәмәрҡәнд]], [[Бохара]], [[Термез]]{{Sfn|Perry|2009}}.

Тарихы Урта быуаттарҙан йәки Антиклыҡ дәүеренән үк килгән байтаҡ тажик халҡы булған башҡа ҡалаларҙан айырмалы рәүештә, Тажикстандың баш ҡалаһы — совет осоронда төҙөлгән Дүшәнбе айырым урын биләй. 2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса, Дүшәнбе ҡалаһында йәшәгән&lt;ref&gt;[http://www.dushanbe.tj/ru/info/information Общая информация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130320164505/http://www.dushanbe.tj/ru/info/information |date=2013-03-20 }} // Официальный сайт Душанбе&lt;/ref&gt;747,6 мең кешенең 84,4 % (623,5 мең) — тажиктар.

Күрһәтелгән өлкәләрҙә этник тажиктар өлөшө:
* [[Тажикстан]]дың Сөғд өлкәһе — 84,00 % (1,8 млн.)
* Барлығы [[Үзбәкстан]] буйынса — 3,8 % (1,2 млн.)&lt;ref&gt;Этнический атлас Узбекистана. Ташкент — 2002 г.&lt;/ref&gt;, включая:
** [[Сурхандарья өлкәһе]] — 12,5 % (234 мең)&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web |url=http://surxondaryo.uz/aboutr/330-surkhondarjo-vilojati-1203a1179ida-1179is1179acha.html |title=Хокимият Сурхандарьинской области |accessdate=2013-12-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131224151051/http://surxondaryo.uz/aboutr/330-surkhondarjo-vilojati-1203a1179ida-1179is1179acha.html |archivedate=2013-12-24 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;
** [[Сәмәрҡәнд өлкәһе]] — 8,8 % (232 мең)
** [[Наманган өлкәһе]] — 8,9 % (169 мең)
** [[Фирғәнә өлкәһе]] — 5,7 % (154 мең)
** [[Ҡашҡадаръя өлкәһе]] — 5,8 % (126 тыс.)
** [[Ташкент өлкәһе]] — 4,9 % (113 тыс.)
** [[Бохара өлкәһе]] — 3,6 % (51 тыс.)
** [[Андижан өлкәһе]] — 1,7 % (37 тыс.)
** [[Джизак өлкәһе]] — 2,4 % (24 тыс.)
** [[Ташкент]] — 1,0 % (22 тыс.)

=== [[Тажикстан]] ===
Тажиктар Тажикстан халҡының 84,3%-ын тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Citeweb|lang=en|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tajikistan/|title=Tajikistan|website=[[Всемирная книга фактов ЦРУ]]|date=2010-05-05|publisher=[[Центральное разведывательное управление|ЦРУ]]|access-date=2022-10-25}}&lt;/ref&gt;. Был иҫәпкә памир телдәрен, шул иҫәптән вахан һәм шугнан телдәрен йөрөтөүселәр, шулай уҡ Советтар Союзы хөкүмәте элекке заманда тажиктарҙан айырылған ягнобтар тип иҫәпләгән инә. 1926 һәм 1937 йылдарҙағы совет халыҡ иҫәбен алыуҙа ягноб һәм памир телдәрен йөрөтөүселәр айырым милләт булып иҫәпләнгән. 1937 йылдан һуң был төркөмдәр тажиктар булараҡ теркәлергә тейеш була&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://archive.org/details/limitsofculturei0000unse/page/100/mode/2up|автор=Suny, Ronald Grigor|заглавие=History and Foreign Policy: From Constructed Identities to ‘Ancient Hatreds’ East of the Caspian|год=2006|язык=en}}&lt;/ref&gt;.

Күрһәтелгән өлкәләрҙә этник тажиктар өлөшө:
* Сөғд өлкәһе — 84,00 % (1,8 млн)
* Тажикстандың республика буйһоноуындағы райондары — 81,4 % (1,3 млн.)
* Хатлон өлкәһе — 78,6 % (2 млн.)
* Таулы Бадахшан автоном өлкәһе (памир халыҡтарынан башҡа) — 32 % (70 тыс.)

=== Афғанстан ===
[[Файл:Хабибулла_(Бачаи-и_Сакао).jpg|мини|слева|220x220пкс|Хабибулла Калакани, Афғанстандың тажик сығышлы тәүге короле]]
[[Файл:Burhanuddin_Rabbani_Cropped_DVIDS.jpg|мини|312x312px|Афғанстан президенты [[Бурһануддин Раббани]]]]
ЦРУ үҙенең элекке өлөшөн баһалауҙан (элек Афғанстан халҡының 27 % Үҙәк район дауаханаһы баҫмаларында) һәм Афғанстандың этник төркөмдәре һанынан баш тартҡан һәм хәҙерге ваҡытта «Афғанстандың этник төркөмдәре кеүек һиҙгер предметҡа хәҙерге статистик мәғлүмәттәрҙе алып барып булмай, ә халыҡтың ҙур булмаған һайлауҙарынан алынған этностарҙың өлөшө тураһында мәғлүмәттәр биргән» респонденттарҙың 38 проценты дөрөҫ түгел, тигән фекерҙә.

Афғанстанда тажиктарҙың өлөшөн билдәләү ҙур ҡаршылыҡтарға осрай. Улар халыҡ иҫәбенең булмауына ғына түгел, милли үҙбилдәләнештең аныҡ булмауына, төрлө төбәк һәм ҡәбилә фарсы телле төркөмдәрҙең булыуына, граждандар һуғышы осоронда күпләп күсеп китеүенә (эмиграция) бәйле. Үҙәк разведка идаралығының тажиктарҙы (Үҙәк разведка идаралығының элгәрге баҫмаларында Афғанстан халҡының 27 %) һәм Афғанстандың этник төркөмдәрен баһалауҙа күрһәткән элекке һанынан баш тартҡан һәм хәҙерге ваҡытта «Афғанстандың этник төркөмдәре кеүек һиҙелерлек предметҡа хәҙерге статистик мәғлүмәттәр аңлайышлы түгел менән танышып булмай, ә этностарҙың өлөшө тураһында һайлап алынған респонденттарҙың ҙур булмаған һаны яуап алғанда биргән мәғлүмәттәр ысын альтернатива булып тормай» тигән фекерҙә&lt;ref name=&quot;CIA-af&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html#People|title=Afghanistan|work=[[The World Factbook]]|date=2019|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2019-02-04|archive-date=2016-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160709035637/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html#People|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;:Афғанстан халҡының «Афғанстан 2006 йылда» тигән һорау алыуҙа 38 % тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;survey&quot;&gt;''«Опрос населения Афганистана — Афганистан в 2006 году»'', ''Азиатский Фонд'', технической помощи со стороны ''Центр по изучению развивающихся стран'' (ЦСО, Индия) и ''афганских Центр Социально-экономические и научно-исследовательский Мнение'' (ACSOR), Кабул, 2006, [https://web.archive.org/web/20061215190913/http://www.asiafoundation.org/pdf/AG-survey06.pdf PDF]&lt;/ref&gt;.

Британ энциклопедияһы шундай фекер әйтә&lt;ref&gt;{{Britannica-link|статья=Afghanistan|ссылка=https://www.britannica.com/place/Afghanistan/Plant-and-animal-life}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|«Афғанстанда 1979 йылдан алып халыҡ иҫәбен алыу булмай, ул саҡта өлөшләтә иҫәп алыу башҡарыла, шунан һуң оҙаҡ йылдар һуғыш һәм халыҡтың күпләп күсеп йөрөүе һөҙөмтәһендә этностар һанын аныҡ иҫәпкә алыу мөмкин булмай. Халыҡ һанының хәҙерге баһалары бик яҡынса фараз ғына булып тора, улар пуштундарҙың халыҡтың биштән ике өлөшөн тәшкил итеүен күрһәтә… Тажиктар Афғанстан халҡының дүрттән бер өлөшөн тиерлек тәшкил итә ала, тип фаразларға була».}}

Афғанстандың төньяҡ-көнсығыш һәм көнбайыш төбәктәрендә: [[Бәлех]], [[Тәхар]], [[Бадахшон]], [[Пәрван]], [[Панджшер]], [[Каписа]], [[Бәглан]], [[Гор]], [[Бәдгис]], [[Һәрат]]та тажиктар күпселекте тәшкил итә. Тажиктарҙың байтаҡ төркөмдәре илдең башҡа провинцияларында ла (Нуристан, Нангархар, Хост, Забуль провинцияларынан тыш) йәшәй. Урта Азиялағы кеүек, тажик этник өлкәләре сүллек өлкәләре менән дә, үзбәк, төркмән, пуштун, хазарей, чараймак һ. б. этник биләмәләре менән дә ныҡ айырылған.

Афғанстанда тажиктар ҡәбиләләр буйынса берләшмәй һәм үҙҙәре тыуған төбәктәр, провинциялар, ҡалалар, ҡасабалар йәки ауылдар буйынса атай; мәҫәлән, Бадахши, Бәглани, Мазари, Панджшери, Кабули, Герати, Куһистани һәм башҡалар&lt;ref&gt;{{Citeweb|lang=en|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-39.html|title=Afghanistan: Tajik|access-date=2022-11-04}}&lt;/ref&gt;. Элегерәк пуштун булмаған ҡәбиләләрҙең ҡайһы берҙәре тажик ҡәбиләләренә оҡшатылған&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Markham, C. R|заглавие=Proceedings of the Royal Geographical Society and Monthly Record of Geography|год=1879|язык=en|страницы=48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Bellew, Henry Walter|заглавие=An inquiry into the ethnography of Afghanistan|ссылка=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.69751/page/n132|год=1891|язык=en|место=United Kingdom|страницы=126}}&lt;/ref&gt;.

Афғанстан тажиктарын түбәндәге төркөмдәргә бүлергә мөмкин:
* '''Бәлех һәм Бадахшон тажиктары''' (төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш) Тажикстандың көньяҡ тажик ареалын дауам итә.
* '''Кабулистан тажиктары''' — [[Кабул]], Пәрван һәм [[Ғәзни]] (Кабул, Панджшер йылғалары, Аргандаб йылғаһының үрге ағымы бассейндары) райондарында.
* '''Һәрат тажиктары''' (запад) — күбеһенсә Иран Хөрәсәне һәм Систан фарсыларын дауам итеүсе Герируд һәм Хәмун күле бассейны шиғый халҡы.

=== Ҡытай ===
'''Ҡытай тажиктары''' йәки '''Ҡытайҙағы тау тажиктары''' (һарыкүл теле: [{{IPA|tudʒik}}], тужик; {{Китайский|塔吉克族|3=TǎJíkè Zú}}), улар иҫәбендә Ҡытайҙың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан Шеңжан-Уйғыр автономиялы районында йәшәгән этник төркөмдәр бар. Улар Халыҡ Республикаһы хөкүмәте тарафынан рәсми танылған 56 милләттең береһе булып тора.

=== Үзбәкстан ===
Үзбәкстандың боронғо '''Бохара''' һәм '''Сәмәрҡәнд''' ҡалаларында йәшәгән халыҡтың күпселек өлөшөн тажиктар тәшкил итә, улар Үзбәкстан менән Тажикстандың көньяҡ һәм көнсығыш сиге буйындағы Сурхандаръя өлкәһендә күпләп йәшәй. Рәсми статистикаға ярашлы (2000), Сурхандаръя өлкәһенә Үзбәкстандағы барлыҡ тажиктарҙың 20,4%-ы тура килә, Сәмәрҡәнд һәм Наманган өлкәләренә тағы ла 34,4 % тура килә&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Citeweb|url=http://ula.uzsci.net/publishing/ru/etnic.htm|title=Этнический атлас Узбекистана|archive-url=https://web.archive.org/web/20081006133509/http://ula.uzsci.net/publishing/ru/etnic.htm|archive-date=2008-10-06|access-date=2022-11-04}}&lt;/ref&gt;.

==== Үзбәкстанда тажик теле мәсьәләһе ====
Рәсми статистика, 2017 йылға мәғлүмәттәр буйынса, Үзбәкстанда тажиктарҙың өлөшөн 4,8 % (1 544 700 кеше) тип баһалай&lt;ref name=&quot;Нацсостав&quot;&gt;{{Cite web |url=https://stat.uz/ru/433-analiticheskie-materialy-ru/2055-demograficheskaya-situatsiya-v-respublike-uzbekistan |title=stat.uz Демографическая ситуация в Республики Узбекистан |access-date=2018-03-10 |archive-date=2018-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114043304/https://stat.uz/ru/433-analiticheskie-materialy-ru/2055-demograficheskaya-situatsiya-v-respublike-uzbekistan |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. Тарихсы Ричард Фольц фекеренсә, тажик теле илдә йәшәүселәрҙең күпселеге өсөн туған тел булып тора, Үзбәкстандағы тажик телле граждандарҙың күбеһе, айырыуса Бохара һәм Сәмәрҡәнд кеүек ҙур ҡалаларҙа, паспортта үзбәк тип яҙылған, унда, шул уҡ тарихсының фекеренсә, тажик теле һаман да боронғо ҡалаларҙа йәшәгән халыҡтың төп теле булып ҡала. Был феномен совет милли төҙөлөшөнөң үҙенсәлеге менән аңлатыла: Үзбәк ССР-ын ойошторғанда, артабан үҙ аллы Үзбәкстанда ла дауам иткән үзбәкләштереүсе сәйәсәте барышында ла, тажик телле халыҡты үзбәк милләтле тип яҙҙырғандар. Икенсе яҡтан, был граждандарҙың үҙ милләтен үҙ аллы билдәләүенә (самоидентификация) тап килмәүен һәм үҙ милләтен билдәләүгә прагматик ҡарашын сағылдыра&lt;ref name=&quot;Этнический атлас Узбекистана&quot;&gt;[http://topreferat.znate.ru/pars_docs/refs/61/60926/60926.pdf Этнический атлас Узбекистана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140323151517/http://topreferat.znate.ru/pars_docs/refs/61/60926/60926.pdf |date=2014-03-23 }} [[Институт «Открытое общество»]], 2002—451 с. ([https://books.google.ru/books/about/Этнический_атлас_Узбе.html?id=Bzk5AAAAMAAJ&amp;redir_esc=y см.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222193253/https://books.google.ru/books/about/%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%A3%D0%B7%D0%B1%D0%B5.html?id=Bzk5AAAAMAAJ&amp;redir_esc=y |date=2021-12-22 }})&lt;/ref&gt;.

Совет заманында Үзбәкстан Коммунистар партияһы башлығы [[Шәрәф Рәшитов]] етәкселегендә үзбәкләштереү барғанда тажиктарға Үзбәкстанда ҡалырға һәм үҙ паспорттарында үзбәктәр кеүек теркәлергә, йәки ауыл хужалығы алып барыуҙы ҡыйынлаштырған таулы Тажикстанға күсергә тура килгән&lt;ref&gt;{{Книга|автор=[[Масов, Рахим Масович]]|заглавие=История топорного разделения|год=1991|место=Д.|издательство=Ирфон|isbn=5-667-00756-8}}&lt;/ref&gt;. Һуңғы халыҡ иҫәбен алыу барышында ғына (1989 йыл) милләт паспорт буйынса түгел, ә респонденттың этник үҙбилдәләнеше нигеҙендә ирекле рәсми белдерелерә ала (декларироваться) ине&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Был Үзбәкстанда тажик халҡының 1979 йылда 3,9%-тан 1989 йылда 4,7 %-ҡа тиклем артыуына килтергән. Күпселек ғалимдарҙың баһаһы буйынса, тажиктар Үзбәкстан халҡының 35%-ын тәшкил итә ала&lt;ref&gt;{{Книга|автор=[[Фольц, Ричард|Richard Foltz]]|заглавие=The Tajiks of Uzbekistan.|год=1996|язык=en|издательство=Central Asian Survey|страницы=213—216}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citeweb|lang=en|url=http://www.cornellcaspian.com/pub/0010uzbekistan.htm|title=«Uzbekistan: A Regional Player in Eurasian Geopolitics?»|author=Svante E. Cornell|archive-url=https://web.archive.org/web/20090505153156/http://www.cornellcaspian.com/pub/0010uzbekistan.htm|archive-date=2009-05-05|access-date=2022-11-04}}&lt;/ref&gt;.

Антрополог Роберт Кэнфилд мәғлүмәттәренә ярашлы, Үзбәкстан тажиктарын совет һәм совет ҡоролошонан һуңғы үзбәкләштереү Урта Азия оазистарының ултыраҡ халҡын төркиләштереү һәм фарсы телен ҡала сиктәренә йәки алыҫ тау өлкәләренә ҡыҫырыҡлау процесының дауамы булып тора. Башҡа төрки телдәр яғынан фарсы-тажик теле ҡыҫырыҡланған, мәҫәлән, боронғо фарсы ҡалаһы Мервта (Мары) XVII быуатта төркмән теленә күскән. Был процесс XIX быуатта айырыуса көсәйгән һәм фарсы телле элиталы Тажик ССР-ын ойоштороу менән генә туҡтатылған&lt;ref&gt;{{cite web|lang=en|url=https://books.google.com.ru/books?id=g3JhKNSk8tQC&amp;pg=PA63&amp;lpg=PA63&amp;dq=Turkification+of+Tajik&amp;source=bl&amp;ots=O1NBdXLxAQ&amp;sig=HmYAZDDhFZWLQKUR2TGGWWzW9iI&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi5_NW4weTZAhUjP5oKHddmA-0Q6AEwCHoECAAQAQ#v=onepage&amp;q=Turkification%20of%20Tajik&amp;f=false|title=Turko-Persia in Historical Perspective|author=Robert L. Canfield|date=2002 pp 53-77|publisher=[[Cambridge University Press]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312083420/https://books.google.com.ru/books?id=g3JhKNSk8tQC&amp;pg=PA63&amp;lpg=PA63&amp;dq=Turkification+of+Tajik&amp;source=bl&amp;ots=O1NBdXLxAQ&amp;sig=HmYAZDDhFZWLQKUR2TGGWWzW9iI&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi5_NW4weTZAhUjP5oKHddmA-0Q6AEwCHoECAAQAQ#v=onepage&amp;q=Turkification%20of%20Tajik&amp;f=false|archive-date=2018-03-12|accessdate=2018-03-11|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Байтаҡ иран субстратында формалашҡан үзбәк халҡы тажиктарға оҡшаш булғанға күрә, тажиктарҙың үзбәк берләшмәһенә интеграцияһы етди ауырлыҡһыҙ үтә&lt;ref name=&quot;Этнический атлас Узбекистана&quot; /&gt;. Фольц фекеренсә, Үзбәкстанда тажиктар түгел, ә тажик телле халыҡтың дөйөм һаны иҫәпләнгән һәм яҡынса ғына баһаланыуы мөмкин.

Бәғзе күҙәтеүселәр фаразлауынса, тажиктар, Рәсәй империяһының аҙағында үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыуға нигеҙләнеп, әүәлгесә Бохара, Сәмәрҡәнд һәм Үзбәкстанда ҡалырға теләп, милли шәхес танытмаһында үҙҙәрен үзбәк тип идентификациялаған&lt;ref&gt;{{Citeweb|lang=en|url=https://thediplomat.com/2016/09/the-tajik-tragedy-of-uzbekistan/|title=The Tajik Tragedy of Uzbekistan {{!}} Uzbekistan’s past is closely intertwined with that of Tajikistan.|author=Akhilesh Pillalamarri|date=2016-09-06|access-date=2022-11-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citeweb|url=https://www.dw.com/ru/%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B2-%D1%83%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5-%D0%B4%D0%B2%D0%B0-%D0%BC%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/a-965253|title=Таджики в Узбекистане: два мнения|author=Людвиг Гибельгаус|date=2003-09-07|access-date=2022-11-05}}&lt;/ref&gt;.

Бөгөнгө көнгә тажик телендә төрлө кимәлдәге уҡыу йорттарында фәндәр уҡытырға, гәзит һәм журналдар сығарырға рөхсәт ителә. Шуға ҡарамаҫтан, дәүләт телен — үзбәк телен өйрәнеү уңайлыраҡ тип һанағанлыҡтан, уны әкренләп ҡыҫырыҡлау тенденцияһы һаҡлана&lt;ref&gt;{{Citeweb|lang=|url=https://russian.eurasianet.org/node/60375|title=Узбекистан: Таджикский язык подавляется|author=Мурат Садыков|date=2013-11-06|access-date=2022-11-05}}&lt;/ref&gt;.

=== Пакистан ===
Пакистанда тәү сиратта ҙур ҡалаларҙа (Пешавар, Равалпинди, Лахор, Карачи) тупланған миллионға яҡын фарсы телле кеше иҫәпләнә. Шулай уҡ Афғанстандан 200 меңдән ашыу тажик ҡасаҡтары йәшәй. Мадаклашт халҡы — округтың административ үҙәгенән көньяҡ-көнсығышҡа табан Мадаклашт ауылында йәшәгән һәм 3 меңгә яҡын кеше иҫәпләнгән Читрал архаик фарсы телле общинаһы — ҡыҙыҡлы күренеш. Мадаклашттар — XVIII быуатта Афғанстандан күсеп килгән тажик телле тимерселәрҙең нәҫеле&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://websitepakistan.com/chitral/chitral6.htm |title=Chitral |access-date=2010-08-23 |archive-date=2010-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529055154/http://websitepakistan.com/chitral/chitral6.htm |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

=== Төркмәнстан ===
1989 йылда үткән һуңғы совет халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы,&lt;ref&gt;{{Citeweb|url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=14|title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР|access-date=2022-10-25}}&lt;/ref&gt; Төркмәнстанда 3149 тажик иҫәпләнә, йәғни ул ваҡытта 3,5 миллион халыҡтың дөйөм иҫәбенән 0,1 % кәмерәк. 1995 йылда бойондороҡһоҙ Төркмәнстанда үткәрелгән тәүге халҡы иҫәбен алыу 4,4 миллион кешенең 3 103-ө (0,07 %) тажик булыуын күрһәтте, уларҙың күбеһе (1922) Афғанстан һәм Үзбәкстан сигенә сиктәш Лебап һәм Марый виләйәтенең көнсығышында тупланған&lt;ref&gt;{{Книга|заглавие=Population census of Turkmenistan 1995|год=1996|язык=en|место=Asghabat|издательство=State Statistical Committee of Turkmenistan|страницы=75—100|volume=1}}&lt;/ref&gt;.

=== Рәсәйҙә ===
2002 йылда бирелгән Миграция буйынса халыҡ-ара ойошма вәкиле баһалауынса, йыл һайын Рәсәйҙә 650 мең Тажикстан гражданы аҡса эшләгән, һәм күпселеге — законһыҙ&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2002/089/panorama01.php#7 Из Подмосковья на военном самолёте высланы 115 таджиков…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120911001543/http://demoscope.ru/weekly/2002/089/panorama01.php#7 |date=2012-09-11 }} [[Демоскоп Weekly]]&lt;/ref&gt;. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 2000 йылдың ғинуарынан 2003 йылдың ғинуарына тиклем Рәсәйҙә — 530 мең тажик мигранты, ә 2007 йылда Рәсәй Федерацияһында 450—500 мең Тажикстан гражданы йәшәгән һәм эшләгән&lt;ref&gt;''Иванова Т. Д.'' [http://demoscope.ru/weekly/2010/0415/analit06.php Таджики в московском социуме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120521200542/http://demoscope.ru/weekly/2010/0415/analit06.php |date=2012-05-21 }} в книге: Иммигранты в Москве / Институт Кеннана; Под ред. Ж. А. Зайончковской. — М.: «Три квадрата», 2009. с. 176—208&lt;/ref&gt;.

== Теле ==
[[Файл:Nasimi_isfara_dekabr_29.jpg|мини|«Коммунистик Исфара» гәзитенән (1939 йылдың 29 декабрендә) иллюстрация. «Dekabr» (декабрь) Декабрь айы яҡшы күренә|слева]]
XX быуатҡа тиклем тажиктарҙың әҙәби теле Иранда фарсы теле менән бер булған һәм فارسی fārsī «фарсы» йәки دری darī «һарай яны теле» тип аталған, тажик теле (تاجیکی tāǰīkī) һарай теле, ҡайһы берҙә был телдең күп төрлө һөйләшеү формаларын (тажик теле) атаған, йәғни аристократия һәм мәғрифәтле синыф теленә ҡапма- ҡаршы фарсы телле ябай халыҡтарҙың теле булған, дөйөм алғанда был термин көслө таралыш алмаған{{Sfn|Perry|2009}}. Афғанстанда файҙаланылған фарсы теле варианты тажик теленә яҡыная һәм уның менән берҙәм &quot;көнсығыш фарсы континуумы&quot;н (Ирандың «көнбайыш» фарсыһына ҡаршы) барлыҡҡа килтерә. 1964 йылда рәсми рәүештә уға «дари» тип аталған боронғо исем бирелгән.

=== Диалекттары ===
Тажик совет милләте төҙөлөшө яңы әҙәби форма булдырыуҙан айырылғыһыҙ, уның исеменә ''тажик теле'' неологизм йәлеп ителгән. СССР-ҙың тажик теленең нигеҙенә Афғанстан, Иран Хөрәсәне халҡының һәм айырыуса Көнбайыш Иран диалекттарының йәнле һөйләшеү телмәренән ныҡ ситләшкән, Бохара оазисында тыуып үҫкән Садритдин Айни совет тажик яҙыусыһы әҫәрҙәрендә әҙәби эшкәртеү алған төньяҡ тажик һөйләштәре һалынған. Төньяҡ Тажикстан мәҙәниәте үҙәктәре, Сәмәрҡәнд һәм Бохара үҙҙәре Үзбәкстан ССР-ына эләккән{{Sfn|Perry|2009}}. Традицион ғәрәп яҙмаһынан латиницаға, һуңынан һаманғаса тажик теле өсөн ҡулланылған кириллицаға (1940 йылдан алып) тәржемә итеү мөһим аҙым булды. Тажикстандың яңы интеллигенцияһының ҡайһы бер вәкилдәре был аҙымды СССР-ҙың тажик дөйөмлөгөнән фарсы телле донъянан маҡсатлы айырылыу тип ҡабул итә{{Sfn|Perry|2009}}.

Тажик телен модернизациялауға һәм демократлаштырыуға ҡарамаҫтан, әҙәби тел ({{lang-tg|забони адабӣ}}) дөйөм алғанда фарсы-дари традицияларын дауам итә, уны, классик прототибынан ныҡ тайпылған, үзбәк һәм рус телдәре йоғонтоһона бирелгән, тажиктар ғәҙәттәгесә фарсы теленән тыш, үҙҙәренеке тип һанай, һәм йәнле һөйләшеү телмәренә ({{lang-tg|забони куча}} «урам теле», {{lang-tg|забони бозор}} «баҙар теле») аныҡ ҡаршы ҡуйыла{{Sfn|Perry|2009}}.

Совет ирансыларының һәм тажик телен өйрәнеүселәрҙең тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһендә, мәҫәлән, әлегә тиклем Иран фарсылары һәм Афғанстан дариҙары маҡтана алмаған, тип әйтер кәрәк, тажик һөйләштәренең ентекле диалектологик тасуирламаһы төҙөлдө. Әлеге ваҡытта 50-нән ашыу тажик һөйләше билдәле&lt;ref name=&quot;Ivanov&quot;&gt;Иванов В. Б. Учебник таджикского языка для стран СНГ: в 2 ч. Ч.1 / В. Б. Иванов, Е. В. Семёнова, Х. О. Хушкадамова; Мос.гос.ун-т им. М. В. Ломоносова, Ин-т стран Азии и Африки. — М.: Ключ-С, 2009. — 232 с. — ISBN 978-5-93136-078-2.&lt;/ref&gt;.

=== Яҙмаһы ===
Урта Азияны Ғәрәп хәлифәлеге яулағандан алып тажик теленең яҙыу системаһы ғәрәп яҙмаһына нигеҙләнә, ә 1929 йылда тажик дәүләтселегенең яңы тәртибе менән бәйле, латиницаға күсерелә&lt;ref&gt;{{книга|ref=1|автор=[[Искандарова Фарогат Дадабоевна|Искандарова Ф.Д.]], [[Хашимов, Сабирджан Хашимович|Хашимов С.Х.]]|заглавие=Учебник таджикского языка для вузов стран СНГ|ответственный=Ответственные редакторы: д.ф.н., профессор [[Камолиддинов, Бахриддин|Камолиддинов Б.]], Зозулина В.Я.|год=2014|место=Душанбе|издательство=Маориф ва фарҳанг|страниц=352|isbn=978-99947-34-27-6|тираж=300}}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге тажик телендә кириллица ҡулланыла.

Күп кенә постсовет дәүләттәрендәге кеүек үк, яҙыу системаһының һәм уның тирәләй бәхәстәрҙең үҙгәреүе сәйәси темалар менән тығыҙ үрелгән. Кириллицаны ҡабул иткән мәлдән алып латиница файҙаланылмауына ҡарамаҫтан, уны илде үзбәк яҙмаһын латиница нигеҙенә күсергән Үзбәкстан менән яҡынайтырға теләүселәр хуплай&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071225032010/http://orient4.orient.su.se/centralasia/FocasGeostrategie.html Архивировано] &lt;/ref&gt;. Фарсы алфавиты илебеҙҙе Иран, Афғанстан һәм уларҙың фарсы мираҫы менән яҡынайтырға теләүселәрҙә лә осрай. Де-факто стандарты сифатында, кириллица, ҡағиҙә булараҡ, илде Рәсәйҙән алыҫлаштырыу түгел, ә статус-кво статусын һаҡлап ҡалырға теләүселәр хуплай.

Файҙаланылған алфавиттар ваҡыт үтеү менән үҙгәрә. Тажик яҙыуы өсөн тәүге яҙма булып ғәрәп яҙмаһы, һуңынан, 1930—1940 йылдарҙа, хәҙерге кириллица яҙмаһы менән алмашынған латиница иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;ряф&quot;&gt;{{книга|заглавие=Языки Российской Федерации и соседних государств|год=2005|место=М.|издательство=«Наука»|том=3|страницы=49—63|страниц=606|isbn=5-02-011237-2}}&lt;/ref&gt;. Бохарала йәшәгән йәһүдтәр һөйләшкән йәһүд-тажик диалекты бухориҙың диалекты, ғәҙәттә, йәһүд алфавитына нигеҙләнеп яҙылған, әммә XXI быуатта кириллица хәрефтәре менән яҙыла.

== Дине ==
[[Файл:Tajiks._Ishan_Khodzha,_Kazi_(Judge)_of_Samarkand.png|мини|Исхан Ходжа, [[кади]] Самарканда ]][[Файл:Atta_Muhammad_Nur_visiting_the_Shrine_of_Hazrat_Ali_in_August_29,_2010.jpg|мини|Мазари-Шәрифтәге Зәңгәр мәсеттә (Афғанстан) булғандан һуң, Балх губернаторы Атта Мөхәммәт Нур, Афғанстан|слева]]
Төрлө ғалимдар тажик халҡының зороастрий, һинд һәм буддик мираҫын&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Moti Chandra|заглавие=Geographical and Economic Studies in the Mahābhārata|год=1945|язык=en|издательство=Upāyana Parva|страницы=11—13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=M. R. Singh|заглавие=Geographical Data in the Early Purāṇas: A Critical Study|год=1972|язык=en|страницы=165—66}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Dr Buddha Prakash|заглавие=India and the World|год=1964|язык=en|место=Agra|издательство=|страницы=71}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=P. C. Bagch|заглавие=India and Central Asia|год=1955|язык=en|страницы=35}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nkr&quot; group=&quot;К&quot;&gt;Многочисленные учёные определили местонахождение царства Камбоджа на южной стороне хребтов Гиндукуш долинах Кабул, Сват и Кунар, а Парама-Камбоджа — на территориях на северной стороне Гиндукуша в современной области Памир и Бадахшан в Таджикистане.&lt;/ref&gt; Ә хәҙерге Тажикстанда һәм Үзбәкстанда ҡаҙыу эштәре зороастрий ут ғибәҙәтханаларының ҡалдыҡтарын күрһәтә. Утҡа табыныуҙың иртә ҡорамдары Балхта һәм Бактрийҙа табылған, ә хәҙерге Тажикстанда һәм Үзбәкстанда исламға тиклемге ҡаҙыу эштәре зороастриялағы ут ҡорамдары ҡалдыҡтарын күрһәтә{{Sfn|Johnson|2006|p=21}}.

Шулай уҡ бөгөн тажиктарҙың күбеһе сөнни ислам динен тота, хәйер, айырым райондарҙа шиғый ун икелеләре һәм исмаилиттары ла бар. Күп шиғый булған райондар Афғанстандағы Герат, Бадахшон провинцияларын, Тажикстандағы Таулы-Бадахшон автономиялы өлкәһен һәм Ҡытайҙағы Ташҡурған автономиялы округын үҙ эсенә ала. Билдәле ислам ғалимдарының ҡайһы берҙәре Афғанстанда, Тажикстанда, Үзбәкстанда һәм Төркмәнстанда урынлашҡан хәҙерге, йәки тарихи көнсығыш Иран төбәктәрендә тыуып үҫкән, шуға күрә уларҙы тажиктар булараҡ ҡарарға мөмкиндер, моғайын. Улар араһында Әбү Хәнифә, Мөхәмәт әл-Бохари, Әбү Иса әт-Тирмизи, Әбү Дауыт, Насир Хөсрау һәм башҡалар бар.

Тажикстан 2009 йылды тажик юрист-мосолман сөнни Әбү Хәнифәнең хәтер йылы булараҡ билдәләне, уларҙың ата-бабалары Афғанстандың Пәрван провинцияһынан сыҡҡан, сөнки илдә халыҡ-ара симпозиум үткәрелде, унда ғилми һәм дини лидерҙар ҡатнашты&lt;ref&gt;{{Citeweb|lang=en|url=http://mobile.todayszaman.com/tz-web/news-186549-109-today-marks-18th-year-of-tajik-independence-and-success.html|title=Today marks 18th year of Tajik independence and success|archive-url=https://web.archive.org/web/20141011014305/http://www.todayszaman.com/tz-web/news-186549-109-today-marks-18th-year-of-tajik-independence-and-success.html|archive-date=2014-10-11|access-date=2022-10-18}}&lt;/ref&gt;.

Тажиктарҙың йола мифологияһында '''Бобои-Дехкон''' ({{lang-tg|Бобои-Деҳқон}}) «Игенсе бабай» — тажик халҡының мәҙәни геройы һәм ата-бабаһы, уларҙы ер һөрөргә һәм иген сәсергә өйрәткән айырыуса ҙур роль уйнай&lt;ref&gt;{{Iranica|заглавие=Bābā-ye Dehqān|автор={{Iw|Krasnowolska, Anna|3=pl|4=Anna Krasnowolska}}|ссылка=https://www.iranicaonline.org/articles/baba-ye-dehqan-mythological|год=2000}}&lt;/ref&gt;.

== Мәҙәниәт ==

=== Әҙәбиәт ===

==== Боронғо әҙәбиәт ====
Тажик халҡы ата-бабаларының боронғо ауыҙ-тел шиғриәте иң элек синфи көрәше менән бәйле ҡайһы бер яңы һыҙаттарға эйә булған. Үҙенең төп идеяларында һәм мотивтарында община крәҫтиәндәре күпләп ижад иткән был шиғриәт өҫтөнлөк иткән синыфтарҙың идеологияһына ҡаршы тора. Ерҙәге бәхеттән баш тартҡан өсөн ҡанбабалар вәғәзенә ҡаршы ҡуйыуға ожмах бүләк иткән «миһрап менән тәхеткә буйһоноу» сәбәпле, халыҡ шиғриәте ерҙәге бәхеткә өндәй&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|автор=И.С. Брагинский|заглавие=«Из истории персидской и таджикской литератур»|год=1972|место=Москва|издательство=«Наука»}}&lt;/ref&gt;.

Боронғо тажик ауыҙ-тел шиғриәте — киләһе быуаттарҙың халыҡ шиғриәтенә хас бөтә жанрҙарҙы ла: ҙур эпик шиғри хикәйәт (достон), бәләкәй шиғри хикәйәт (боронғо исеме: «чома»), йола йырҙары, лирик көйҙәр, әкиәттәр, өгөт-нәсихәтле хикмәттәр (притча), әйтемдәр һәм мәҡәлдәр, драмалаштырылған дуэттар — «ярыштар» һ. б., һәм шулай уҡ силлабик метрика (тоника элементтары менән), ассонанстар — рифма элгәрҙәре (башланғыс һәм һуңғы), параллелизм, ҡабатлауҙар һәм художестволы фигуралар һәм троптар тибындағы һүрәтләү алымдары, — урта быуат халыҡ шиғри ижады өсөн художестволы арсенал булып торған&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

==== Сөғд әҙәбиәте ====
Файл: Sogdian text Manichaean letter.jpg|&lt;small&gt;Манихей кредиторы хатынан сөғд тексы (яҡынса IX—XIII быуаттар)&lt;/small&gt;
Файл: Manicheans.jpg|&lt;small&gt;Сөғд ҡулъяҙмаларын яҙған Манихей руханиҙары (Кочо, Тарим бассейны, VIII—IX быуаттар)&lt;/small&gt;
Файл: Sogdian Christian Text Written in Estrangelo.jpg|&lt;small&gt;Эстрангелола яҙылған һәм Турфанда (IX—XI быуаттар) табылған Сөғд христиан тексы&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;
XX быуатта башлыса Шеңжанда, сөғд сауҙа факториялары урынлашҡан урында IV—X быуат яҙма һәйкәлдәре, шулай уҡ Тажикстанда — Сөғд батшалығындағы Калаи-муг тауы территорияһында һаҡланған ҙур архив табылған&lt;ref&gt;{{Citeweb|url=https://old.bigenc.ru/literature/text/3589902|title=Согди́йская литерату́ра|author=И. С. Брагинский|website=// [[БРЭ]]|access-date=2022-10-23}}&lt;/ref&gt;.

Һаҡланған сөғд текстарын дүрт төркөмгә бүлеү уңайлы: будда текстары, манихей, христиан (несториан) һәм секуляр (юридик һәм хужалыҡ яҙмалары, хаттар). Бер нисә фрагмент зороастризмға ҡарай

==== Классик фарсы әҙәбиәте ====
&lt;center&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Файл:Rudaki profile.jpg|[[Рудаки]]
Файл:Tomb of Ferdowsi (WLM 2015).jpg|[[Фирҙәүси]]

Файл:1959 CPA 2296-cropped.jpg|[[Сәғҙи Ширази]]
Файл:مولانا اثر حسین بهزاد (cropped).jpg|[[Руми]]
Файл:Mohammad Shams al-Din Hafez.jpg|[[Хафиз Ширази|Хафиз]]
Файл:Jami poet.jpg|[[Жәми]]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

Яңы фарсы классик әҙәбиәтенең билдәле тәүге нигеҙ һалыусыһы йәштән халыҡ йырсыһы һәм музыканты булған [[Рудаки]]{{Sfn|Гафуров|1989|p=93}}. Шулай уҡ сөғд музыканты һәм яҙыусыһы Әбу Хафс Сөғди — яңы фарсы шиғриәтенә нигеҙ һалыусы тигән фекер бар, әммә күп ғалимдар бының нигеҙлелеге буйынса дәғүә белдерә.
оспаривается многими учёными&lt;ref&gt;{{Книга:Энциклопедия ислама. 3-е издание|Mahmoodi-Bakhtiari, Behrooz|Abū Ḥafṣ Sughdī|год=2009|doi=COM_22612}}&lt;/ref&gt;.

Рудаки шиғырҙары фарсы шағирҙарының киләһе быуындары өсөн өлгө булып тора. Ул классик шиғриәткә нигеҙ һалыусы тип танылған, ул X—XV быуаттарҙа тажиктар һәм фарсылар араһында таралып, [[Фирҙәүси]], [[Ғүмәр Хәйәм]], Камаль Хужанди, [[Йәләлетдин Руми]], [[Низами Гәнжәүи]], [[Сәғҙи Ширази]], [[Назир Хосроу]], [[Хафиз Ширази]] һәм [[Жәми]] кеүек корифейҙарҙы таныта. Был шиғриәт классиктары Рудакиҙы, үҙҙәренең уҡытыусыһы тип иҫәпләп, яратып иҫкә ала{{Sfn|Гафуров|1989|p=97}}.

Был төбәк яҙыусылары б. э. X быуатынан алып тажик әҙәбиәтенә һиҙелерлек өлөш индергән, һәм әүҙем халыҡ әҙәбиәте дауам иткән. Тажик әҙәбиәте Рудакаҙан Йәмигә тиклем күҙәтергә мөмкин булған киңерәк фарсы әҙәби традицияһынан барлыҡҡа килә. Тажиктар Фирҙәүисиҙең «[[Шаһнамә]]» әҫәрен милли эпос тип иҫәпләй һәм Вахшта тыуып үҫкән Румиҙең ижадын юғары баһалай&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/place/Tajikistan/Independence|title=Cultural life - Tajikistan|website=Britannica|access-date=2022-10-19}}&lt;/ref&gt;. Тажиктарға аңлайышлы булған яңы фарсы телендә шулай уҡ үҙҙәренең хеҙмәттәрен
[[Әбүғәлисина]], [[Әл-Бируни]], [[Әл-Хорезми]], Әбүбәкер Наршаһи, Әбү Сөләймән Сижистани, Әл-Фирғәни, Шәмскайси Рази, Хабаш әл-Хәсиб, Усман-Джузжани һәм Әләддин Жувайни һәм Рәшит әд-Дин Хәмәдәни кеүек билдәле фарсы һәм ислам ғалимдары яҙған.

==== Үҙенсәлекле тажик әҙәбиәте ====
Үҙ аллы тажик әҙәбиәте тарихы XVI быуатҡа барып тоташа&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;, уртаҡ фарсы-тажик әҙәбиәтенең һуңғы классиктары булып [[Жәми]] иҫәпләнә.

XVI быуатта тажик әҙәбиәте, фарсы поэзияһы принциптарына нигеҙләнеп, үҙ аллы үҫешкән. Уның сығанағы — Кәмал әд-Дина Бинои, Бәдретдин Хилоли, Әбдүрәхмән Мөшфиҡиҙең шиғриәте&lt;ref name=&quot;Мушфики&quot;&gt;{{БСЭ3|статья=Мушфики Абдурахман}}&lt;/ref&gt; һәм Васифиҙың прозаһы. XVII быуатта Сайидо Насафи Миробидтың поэзияһы («Яҙғы мотивтар» аллегорик поэмаһы, XVII быуат аҙағы) популярлыҡ яулаған. XVIII—XIX быуаттың 1-се яртыһында күпселектә Бохарала, Кокандта һәм Хорезмда үҫешкән әҙәбиәт Һиндостандың, бигерәк тә Бедилдең, фарсы телле ижады ҙур йоғонтоһо яһай. XX быуаттың 2-се яртыһында тажик әҙәбиәтен үҫеш үҙенсәлектәре Үҙәк Азияны Рәсәй империяһына ҡушыуға бәйле. XIX быуат аҙағының төп фигураһы — Бохара әмирлегендә идара итеүсе синыфтың консервативлығын һәм яңылыҡҡа ҡаршы рухын тәнҡитләгән һәм дәүләт ҡоролошон үҙгәртеү мәсьәләләрен күтәргән яҙыусы һәм мәғрифәтсе Әхмәд Дониш&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БРЭ|статья=Таджикиста́н|ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/4178539|год=2016|автор=Баранчиков Е. В., Алексеева Н. Н. и др.}}&lt;/ref&gt;. Тажик әҙәбиәте үҫешенә шулай уҡ Туграл Аһрори, Шохин Шамсетдин, Кирам Бухари, Сәйетәхмәт Васли Сәмәрҡәнди кеүек яҙыусылар һәм тарихсылар ҙа тос өлөш индерә.

===== Совет осоро һәм хәҙерге әҙәбиәте =====
&lt;center&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Файл:Loik-SHerali-6-1068x1571.jpg|[[Лоик Шерали]]
Файл:Abolqasem Lahouti.png|[[Абулкасим Лахути]]
Файл:AyniSadriddin.jpg|[[Садриддин Айни]]
Файл:Pairav.jpg|[[Пәйрав Сөләймәни]]
Файл:Mirzo Tursunzoda portrait.jpg|[[Мирзо Турсунзадә]]
Файл:Гульчехра Сулаймони.jpg|[[Гулчехра Сөләймәни]]
Файл:Хабибулло Назаров.jpg|[[Хабибулло Назаров]]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;
1917 йылғы большевиктар революцияһы һәм Советтар Союзын булдырыу тажик әҙәбиәте үҫешендә хәл иткес үҙгәреш осоро булып тора. 1924 йылда Тажик АССР-ы һәм 1929 йылда Тажик ССР-ы ойошторолоуы тажиктарҙың «милли» һәләтен үҫтерергә мөмкинлек биреүсе сәйәси сиктәр булдыра. Совет власы, Сталиндың милләт һәм тел тураһындағы идеяларына ярашлы, шулай уҡ яңы тажик әҙәби телен булдырыуға булышлыҡ итә. Классик фарсы теленә нигеҙләнгән һәм аралашыу теленең лексикаһын һәм формаларын киң файҙаланған коммунистик йәмғиәт төҙөүгә һәм мультимәҙәни яңы совет кешеһен булдырыуға арналған яңы, һуғышсан әҙәбиәт булараҡ хеҙмәт итергә тейеш ине.

1930-сы йылдарҙа тажик әҙәбиәте эшселәр әҙәбиәтенә (пролетаризация) әйләнә. 1933 йылда Тажикстан Яҙыусылар союзын булдырыла, ул әҙәби эшмәкәрлектең бөтә аспекттарына етәкселек итеүҙә Коммунистар партияһы ҡоралы булып хеҙмәт иткән. Совет яҙыусыларының маҡсатын Абулкасим Лахути 1934 йылда Мәскәүҙә үткән беренсе съезында әйтеп бирә, ул үҙенең хеҙмәттәш яҙыусыларын «социализмға лайыҡлы әҫәрҙәр» ижад итеүгә арнарға саҡырҙы&lt;ref&gt;{{Книга|автор=B. Nikitine|заглавие=La littérature des musulmanes en U.R.S.S|год=1934|язык=fr|издательство=Revue des études islamiques}}&lt;/ref&gt;.

Шул осорҙағы тажик художестволы әҙәбиәтенең алдынғы фигураһы Садретдин Айни романдары ла тажик социалистик реализмының формаһы һәм йөкмәткеһе үҫеше этаптарын теркәгән&lt;ref&gt;{{Книга|автор=А. Рахматуллаев|заглавие=Проза Айни|год=1970|место=Душанбе|страницы=3—110}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=А. Сайфуллоев|заглавие=Романы устод Садриддин Айни (Дохунда)|год=1966|место=Душанбе}}&lt;/ref&gt;. Уның «Одина, йәки ярлы тажик мажаралары» ({{Lang-tg|Одина ё саргузашти як тоҷики камбағал}}) тигән тәүге романы тау тажиктары тураһында. Уның бер саргузашти яҡ тажиктар хаҡында яҙған.

Киләһе өс романы бөтә совет осоронда тажик художестволы әҙәбиәте стиле өҫтөнлөк иткән реализм үҫешендә артабанғы прогресты иҫбат итә. &quot;Дохунда&quot;ла ыңғай герой — үҙ общинаһының тормошон яҡшыртырға ынтылған аңлы революционер булып киткән ярлы крәҫтиән&lt;ref&gt;{{Книга|автор=А. Сайфуллоев|заглавие=Романы устод Садриддин Айни «Дохунда»|год=1966|место=Душанбе}}&lt;/ref&gt;.

=== Архитектураһы ===
{{Основная статья|Тажикистандың сәнғәте һәм архитектураһы|l1=Тажик архитектураһы}}{{См. также|Фарсы архитектураһы}}

=== Музыкаһы ===
{{Основная статья|Тажикистан музыкаһы}}

=== Исемдәре ===
{{Основная статья|Тажик исемдәре}}

=== Аш-һыуы ===
[[Файл:Stamps_of_Tajikistan,_059-02.jpg|мини|слева|Ҡарт [[шешлек]] әҙерләй]].&lt;br&gt;&lt;small&gt;Тажикистан маркаһы (2002 йыл)&lt;/small&gt;]]
Тажик аш-һыуы оазистар һәм Үҙәк Азия тауҙары халыҡтарына хас төбәк һәм традицион аш-һыуҙан ғибәрәт.
''Тажик аш-һыуының күп кенә рецептары күп быуатлыҡ тарихҡа эйә һәм хатта Көнсығыш ғалимдарының, шул иҫәптән [[Әбүғәлисина]] хеҙмәттәрендә лә телгә алына.''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ethno-polis.ru/ethnokitchen/18|title=Курутоб и таджикская кухня|website=Этнополис|access-date=2022-10-19}}&lt;/ref&gt;''. Традицион тажик аш-һыуы күп осраҡта үзбәктәрҙең аш-һыуы менән оҡшаш һәм күсмә ҡырғыҙҙар менән ҡаҙаҡтарҙың аш-һыуынан айырыла. Бынан тыш, илдең төрлө төбәктәрендә йәшәүсе тажиктар рационы һәм төбәк аш-һыуы араһында айырма бар{{Sfn|Abdullaev|2018|p=116}}.

Ғәҙәттә, дастарханға күмәк кешеләр менән бүлешеп ашарлыҡ аҙыҡ һалалар. Тажиктар кибеттәрҙә һәм киоскыларҙа аҙыҡ-түлек (фаст-фуд) һатып алып ашауҙы, аяғөҫтө ризыҡ тәғәмләүҙе хушһынмай. Бер табаҡтан ашау берҙәмлекте нығыта һәм тыныслыҡ килтерә, йәм өҫтәй, тип ышана тажиктар{{Sfn|Abdullaev|2018|p=117}}.

1990-сы йылдарҙағы граждандар һуғышы ваҡытында, 1992 йылдың 27 ноябрендә, Худжанда, унан һуң Хорогта йәһүд традицияһы васыяты йәки ҡытай ҡайтанан берләшеү киске ашына оҡшаған «оши оштӣ» («татыулыҡ табыны») тип аталған символик киске аш үткәрелгән{{Sfn|Abdullaev|2018|p=117}}. Оппозиция һәм хөкүмәт быны тыныс процестың бер өлөшө итеп ҡараны. «Оши оштӣ» табынында ике яҡ араһында килешеү төҙөү билдәһе тип, былауҙы бергә ашаған. Тажикстан хөкүмәте 1990-сы йылдарҙың икенсе яртыһында таулы Тажикстанда оппозиция төбәктәрен тынысландырыу өсөн «оши оштӣ» тәжрибәһен ҡулланған{{Sfn|Abdullaev|2018|p=117}}.

=== Һуңғы ваҡиғалар ===

==== Мәҙәни яңырыуы ====
Советтар Союзының тарҡалыуы һәм Афғанстандағы Граждандар һуғышы бөтә төбәктә тажик милләтселеге тергеҙелеүенә, шул иҫәптән Тажикстанда фарсы-ғәрәп яҙмаһына кире ҡайтырға маташыуға килтерҙе{{Sfn|Perry|2009}}&lt;ref&gt;{{Citeweb|url=https://tj.sputniknews.ru/20190822/shkola-Tajikistan-izuchayut-arabskiy-alfavit-1029703588.html|title=Министр рассказал, зачем в школах Таджикистана изучают арабский алфавит|date=2019-08-22|access-date=2022-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citeweb|url=https://asiaplustj.info/ru/news/life/person/20130128/tadzhikistan-perekhod-s-kirillitsy-na-arabskuyu-vyaz-neizbezhen|title=Таджикистан: Переход с кириллицы на арабскую вязь неизбежен|author=Киромова, Махпора|date=2013-01-28|access-date=2022-10-25}}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Тажикстан, атап әйткәндә, был хәрәкәттең координация үҙәге булған, һәм хөкүмәт унда ғәрәп баҫып алынғандан һуң, төбәктә тажиктар өҫтөнлөк иткән Сәмәниҙәр дәүләтенең, беренсе дәүләттең мираҫын тергеҙеү буйынса аңлы рәүештә тырышлыҡ һалған. Мәҫәлән, Тажикстан президенты Эмомали Рахмон үҙенең фамилияһынан «ов» рус ялғауын алып ташлата һәм башҡа кешеләргә тыуымды теркәгәндә тажик исемдәрен ҡулланырға күрһәтмә бирә&lt;ref&gt;{{Citeweb|lang=en|url=http://block.mts.ru/|title=Tajikistan restates its strategic partnership with Russia, while sending mixed signals|author=McDermott, Roger|website=The Jamestown Foundation|date=2007-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20071014232737/http://jamestown.org/edm/article.php?article_id=2372123|archive-date=2007-10-14|access-date=2022-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citeweb|url=https://iz.ru/export/google/amp/1006638|title=Борьба c суффиксами: почему в Таджикистане запретили русские фамилии|author=Карамзин, Игорь|date=2022-05-03|access-date=2022-10-25}}&lt;/ref&gt;. 2009 йылдың октябрендә хөкүмәт иғланына ярашлы, Тажикстандың 4000-гә яҡын гражданы йыл башынан алып үҙ фамилияларынан «ов» һәм «ев» ялғауҙарын алып ташлаған&lt;ref&gt;{{Citeweb|lang=en|url=http://www.asiaplus.tj/en/news/198/58219.html|title=Some 4,000 Tajiks opt to use the traditional version of their names this year|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923175342/http://www.asiaplus.tj/en/news/198/58219.html|archive-date=2015-09-23|access-date=2022-10-25|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;. 2009 йылдың сентябрендә Тажикстандың Исламды тергеҙеү партияһы милли телде «тажик теле» тип түгел, ә «тажик-фарсы» тип йөрөтөү тураһында закон проектын тәҡдим итә. Был тәҡдим Рәсәй киң мәғлүмәт сараларының тәнҡит тыуҙырҙы, сөнки закон проекты Тажикстандың этник-ара телдәре (лингва франка) иҫәбенән рус телен алып ташларға тырышты&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Citeweb|lang=en|url=https://www.rferl.org/a/Tajikistans_Islamic_Party_Wants_Language_Called_Tajiki_Farsi/1818766.html|title=Tajik Islamic Party Seeks Tajiki-Farsi Designation|date=2009-09-09|access-date=2022-10-25}}&lt;/ref&gt;. 1989 йылда уның рәсми исеменә йәйәләрҙә телдең тәүге исеме (фарси) өҫтәлһә лә, 1994 йылда Рахмон хөкүмәте телде «тажик теле» тип үҙгәртә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
2009 йылдың 6 октябрендә Тажикстанда, аралашыу теле булараҡ, рус теленең статусы юҡҡа сығарыла һәм, Тажикстандың этник әҙселек вәкилдәренән тыш, рәсми документтарҙа һәм мәғарифта тажик телен ҡулланыуҙы һәм уға ярашлы, Тажикстандың этник әҙселек вәкилдәре үҙҙәре һайлаған телдә белем алырға рөхсәт иткән закон ҡабул ителә&lt;ref&gt;{{Citeweb|url=https://m.gazeta.ru/politics/2009/10/03_a_3269271.shtml|title=Русский таджикам больше не нужен|author=Азар, Илья|date=2009-10-03|access-date=2022-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citeweb|url=https://russkiymir.ru/news/15235/|title=Власти Таджикистана выводят русский язык из сферы официального общения|date=2009-10-02|access-date=2022-10-25}}&lt;/ref&gt;.

== Спорттың милли төрҙәре ==
[[Файл:Stamps_of_Tajikistan,_054-02.jpg|мини|Тажикстан почта маркаһында бузкаши һүрәтпе (2002 йыл)|слева|220x220px]]

* [[Гуштингири]] — тажик милли көрәше
* [[Човган]] — команда ат-спорт уйыны, заманса ат полоһының башланғысы
* [[Бузкаши]] — кәзә тартыу (һыбайлыларҙың кәзә түшкәһе өсөн көрәше).

== Антропологияһы һәм генетикаһы ==
[[Файл:Tajikistani boys.jpg|thumb|300px|Тажик малайҙары]]

=== Антропологияһы ===
Антропологик яҡтан тажиктарҙың (айырыуса таулы) төп массаһы ҙур европеоид расаһының памир-фирғәнә расаһына ҡарай. Көньяҡ (Кабулистан) һәм көнбайыш (Иран менән сиктәш территорияларҙа) Афғанстан тажиктары антропологик яҡтан һинд-иран (иран-афған) расаһына яҡын.

==== Тигеҙлектә йәшәүсе тажиктар ====
Тигеҙлектәрҙә йәшәгән тажиктарҙа монголоид элементтарҙың ҡушылмаһы билдәләнә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gatchina3000.ru/big/105/590_bolshaya-sovetskaya.htm|title=Средняя Азия|publisher=БСЭ|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111124131307/http://gatchina3000.ru/big/105/590_bolshaya-sovetskaya.htm|archivedate=2011-11-24|access-date=2011-09-18|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. [[Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]], изXIX быуат аҙағыы — XX быуат башында нәшер ителгән Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге тажиктарҙың киләһе тасуирламаһын бирә&lt;ref name=&quot;ЭСБЭ2&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Таджики|том=XXXII|страницы=474}}&lt;/ref&gt;:
{{Цитата|Тажиктарҙың тышҡы физиономик үҙенсәлектәрендә иран тибының төп һыҙаттары асыҡ һиҙелә: улар ғәҙәттә уртаса буйлы, киң, ныҡ һөйәкле; йөҙө төрөктәрҙекенән оҙонсараҡ, әммә киң маңлай, киң яңаҡтар, йыуан танау һәм ҙур ауыҙҙарына ҡарап, туран ҡанының ҡушылмаһы тураһында һығымта яһарға мөмкин. Тажиктарҙың маңлайы бейек, асыҡ күҙҙәре, ҡара керпектәре, ҡуйы ҡараһыу-һары сәсле, ҡуйы һаҡаллы.}}

==== Тау тажиктары ====
Элек, тигеҙлектә йәшәүселәр һәм таулылар — «''гар''» («''тау''») һүҙенән «гарча» (йәки гальча) — айырыуса көнкүреш шарттары һәм тел буйынса ҡырҡа айырыла. Таулы тажиктар өлкәһен Гарчистан тип атағандар{{sfn|Бартольд|1963|с=121}}.

[[В. В. Бартольд]] мәғлүмәте буйынса:

{{Цитата|Ҡайһы бер ерҙәрҙә, Бохара әмирлегендәге кеүек үк, һарттарҙы тажиктарҙан телдәре буйынса түгел, көнкүреш һыҙаттары буйынса айыралар ине, башлыса ҡала халҡын һарттар, ауыл халҡын тажик, тип атайҙар ине.}}

Монголға тиклемге осор әҙәбиәтендә гарча һүҙе ''гар'' («гора») һүҙенән килеп сыға (диалектик гарч формаһы телгә алына). Х быуатта Үрге Мургаба тигән айырым биләмәнән ғибәрәт өлкәне, йәғни таулылар йәшәгән урынды Гарчистан тип атағандар. Шулай уҡ һис юғында XII быуатта «Сәмәрҡәнд Гарчистаны» булғаны телгә алына. Күрәһең, үрге Зеравшан өлкәһен һәм гарча һәм Гарчистан терминдарының аныҡ билдәләмәләрен тарихи мәғлүмәттәрҙә табырға була{{sfn|Бартольд|1963|с=197—198}}.

Мосолман осоронда уҡ тигеҙлектәрҙә һәм тауҙарҙа йәшәүселәр араһында айырма булғандыр, моғайын. Ислам дине дәүерендә, өн составына ҡарағанда, бик боронғо терминдарҙы осратырға мөмкин: ''гар'' гора, ''гарча'', йәки хәҙерге әйтелештә ''гальча'', горец, ''Гарч'' йәки ''Гарчистан'' — Таулы өлкә. XI быуат башына үҙенә башҡа кенәзлекте тәшкил иткән үрге Мургабтағы (мерв) өлкәһен Гарчистан тип атағандар. Бынан тыш, XII быуатта Самани үрге Зеравшандағы таулы өлкәне, «Сәмәрҡәнд Гарчистаны» тураһында әйткәндер.

Амударья үрге ағымының таулы өлкәләрендә йәшәүселәргә шул уҡ терминды урта быуат әҙәбиәтендә ҡулланыу миҫалдары юҡ. Гарчтар, йәғни гальчалар, мосолман яҙыусыларының башҡаларға аңлайышһыҙ булған үҙенсәлекле, аңлайышһыҙ тел тураһындағы күҙаллауы берләшмәгән, күрәһең. Хәҙер заманда гальча һүҙе Урта Азияла айырым лингвистик төркөмдө билдәләү өсөн түгел, ә таулы тигән мәғәнәлә ҡулланыла{{sfn|Бартольд|1963|с=457—459}}.

Хәҙерге Тажикстан халҡы ла тажик һүҙен төрлөсә ҡулланған. Шугнан һәм Рушан кеүек ҡайһы бер таулы өлкәләрҙә йәшәүселәр үҙҙәрен тажиктар тип йөрөткән, уның ҡарауы, Дарваздағы тажикса һөйләшкән күршеләрен «фарсыса һөйләшеүселәр» (фарсигуй) тип атаған. Фарсы диалекттарының береһендә һөйләшкән Зеравшандың үрге ағымында йәшәүселәр үҙҙәрен тажик тип атаған, ә үҙенсәлекле диалектта һөйләшеүсе Ягноб йылғаһы үҙәнендә йәшәүселәрҙе ''гальча'' тип атаған. Үрҙә телгә алынған халыҡ үҙенең ягноб телен тажик теленән айыра{{sfn|Бартольд|1963|с=470}}.

В. В. Бартольд мәғлүмәттәре буйынса, тажиктар таусыларға (гальча) һәм үҙәндәрҙә йәшәүселәргә бүленгән. Тәүгеләре фарсыларға туғандаш телдә һөйләшкән, ә икенселәре туған һөйләшен онотҡан. Ғәмәлдә, нәҡ тигеҙлек тажиктары фарсы теленә яҡын телдә һөйләшкән, ә таулыларҙың һөйләштәре фарсыларға аңлашылмаған{{sfn|Бартольд|1963|с=644}}.

Тажик ҡара сәсле, ҡара күҙле, ҡуңыр йөҙлөнән алып аҡ тәнлегә тиклем. Һары сәс һәм асыҡ күҙҙәр Бадахшан, Фан тауҙары тауҙары, Зеравшан үҙәнендә (Тажикстандың төньяғында Гиссар һәм Төркөстан һырттары араһында), шулай уҡ Ромит, Варзоб, Каратаг тарлауығында һәм Тавильдар үҙәненән һәм Гисссарҙа йәшәгән тажиктарҙа осрай&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Гальча|[[Анучин, Дмитрий Николаевич|Анучин Д. Н.]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nlrt.tj/rus/images/Publication/tadjiki/perviychast.pdf|title=Горцы|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029191245/http://www.nlrt.tj/rus/images/Publication/tadjiki/perviychast.pdf|archivedate=2013-10-29|accessdate=2013-03-06|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.
{{Цитата|Урта йәки оҙон буйлы, йөҙҙәре йөнтәҫ; ҡара, ҡуңыр, ҡайһы берҙә һарғылт сәсле, ғәҙәттә оҙонса матур йөҙ типлы, бейек маңлайлы, төҙ, ҡайһы берҙә бөркөт танаулы һәм матур ҡара йәки зәңгәр күҙле була.}}

=== Генетикаһы ===
Тажиктар төрлө гаплотөркөмдәргә ҡарай. Әммә тажиктар араһында өҫтөнлөк итеүсе гаплотөркөм — R1a Y-DNA. Тажик ир-егеттәренең 45%-ында R1a (M17), Ишкашим тажиктары араһында 68 % R1a, ә Худжанд тажиктар араһында 64 %-ҡа етә. Тажиктар араһында R1a гаплотөркөмдөң иң аҙ күрһәткесе — Ягнобта 16 % һәм Дүшәнбелә — 19 %. Иң киң таралған гаплотөркөмдәр:
* R1a (Y-ДНК) гаплотөркөмө — 45 %
* J (Y-ДНК) гаплотөркөмө — 18 %
* R2 (Y-ДНК) гаплотөркөмө — 8 %&lt;ref&gt;{{статья |ссылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC56946/pdf/pq010244.pdf |pmc=56946 |pmid=11526236 |doi=10.1073/pnas.171305098 |том=98 |заглавие=The Eurasian heartland: a continental perspective on Y-chromosome diversity |издание=[[Proceedings of the National Academy of Sciences|Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |страницы=10244—10249 |язык=en |тип=journal |автор=Wells, RS; Yuldasheva, N; Ruzibakiev, R. et al. |месяц=8 |год=2001 |archivedate=2017-01-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170118221619/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC56946/pdf/pq010244.pdf }}&lt;/ref&gt;.

== Тажиктар филателияла ==
&lt;gallery widths=&quot;250&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Файл:The Soviet Union 1933 CPA 428 stamp (Peoples of the Soviet Union. Tajiks).jpg|alt=|«СССР халыҡтары» серияһы (тажиктар), СССР почта маркалары, 1933 й.
Файл:The Soviet Union 1963 CPA 2846 stamp (Regional Costumes. Tajik сostumes).jpg|alt=|Тажик халыҡ кейемдәре, СССР почта маркалары, 1963 й.
&lt;/gallery&gt;
* 1933 йылда СССР-ҙа «СССР халыҡтары» почта маркалары этнографик серияһы сығарыла. Улар араһында тажиктарға арналған марка ла була.
* 1960—1963 йылдарҙа СССР-ҙа «СССР халыҡтары костюмдары» почта маркалары этнографик серияһы сығарыла. Улар араһында тажиктарға арналған марка ла була.

== Иҫкәрмәләр ==
;Комментарийҙар
{{иҫкәрмәләр|group=К}}

;Сығанаҡтар
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
{{Навигация|Тема-Таджики
| Викисловарь = таджик
}}
;Урыҫ телендә
* {{ВТ-ЭСБЕ|Таджики|том=XXXII|страницы=474}}
* {{Книга|ссылка=https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_A1SV_4335/|автор=Андреев, М. С|заглавие=По этнографии таджиков // Таджикистан|год=1925|место=Ташкент|издательство=Таш|страниц=151—177}}
* {{книга|ref=|ссылка=|автор=[[Гафуров, Бободжан Гафурович|Гафуров, Б. Г.]]|заглавие=История таджикского народа|ответственный=|год=1952|издание=|место=М|издательство=|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=}}
* {{публикация|книга|автор=[[Бартольд В. В.|Бартольд, В. В]]|заглавие=[[Бартольд В. В. ]] Сочинения|часть=Общие работы по истории Средней Азии|ответственный=Отв. ред. [[Б. Г. Гафуров]]|место=М.|издательство=[[Издательство восточной литературы]]|год=1963|книга=1|том=2|томов=9|страниц=1024|ref=Бартольд}}
* {{книга|автор=[[Богоутдинов, Алаутдин Махмудович|Богоутдинов, А. М.]]|заглавие=Очерки по истории таджикской философии|год=1961|место=Душанбе|издательство=[[Таджикгосиздат]]|страниц=332}}
* {{книга|ref=Гафуров|ссылка=http://kronk.spb.ru/library/gafurov-bg-1989.htm|автор=Гафуров, Б. Г.|заглавие=Таджики: Древнейшая, древняя и средневековая история. В 2-х книгах|ответственный=Отв. ред. [[Литвинский, Борис Анатольевич|Б. А. Литвинский]]|год=1989|издание=2-е изд|место=Душанбе|издательство=Ирфон|том=|страницы=|страниц=384+480|серия=|isbn=|тираж=}}
* {{Книга|автор=Кисляков, Н. А.|заглавие=К вопросу об этногенезе таджиков|год=1947|издательство=[[Советская этнография]]}}
* {{статья|автор=[[Мандельштам, Анатолий Максимилианович|Мандельштам, А. М.]]|заглавие=О некоторых вопросах сложения таджикской народности в среднеазиатском междуречье|год=1954|место=М.|издание=[[Советская археология]]|тип=сборник|том=20}}
* {{книга|автор=|часть=Таджики|ссылка часть=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas/0/etno_id/83|заглавие=Этноатлас Красноярского края|оригинал=|ссылка=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas|викитека=|ответственный=Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. [[Рафиков, Рашит Гиззатович|Р. Г. Рафиков]] ; редкол.: [[Кривоногов, Виктор Павлович|В. П. Кривоногов]], Р. Д. Цокаев|издание=2-е изд., перераб. и доп|место=Красноярск|издательство=Платина (PLATINA)|год=2008|том=|страницы=|столбцы=|страниц=224|серия=|isbn=978-5-98624-092-3|тираж=|ref=Этноатлас Красноярского края}} {{Wayback|url=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas|date=20141129041312}}
* {{Книга|ref=Рахимов|ссылка=https://lib.kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-277-7/978-5-88431-277-7.pdf|автор=Рахимов, Р. Р|заглавие=Таджики: история, культура, общество|ответственный=Резван, М. Е|год=2014|место=СПб|издательство=[[МАЭ РАН]]|страниц=542|isbn=5-88431-277-6|isbn2=978-5-88431-277-7}}

;Инглиз телендә
* {{Энис/2|C.E. Bosworth and B.G. Fragner|Tād̲j̲īk|doi=COM_1142|том=10|стр=62—64|ref=Bosworth, Fragner}}
* {{Книга|ref=Johnson|ссылка=https://books.google.ru/books/about/Tajikistan_in_the_New_Central_Asia.html?id=sZmwtAEACAAJ&amp;redir_esc=y|автор=Jonson, Lena|заглавие=Tajikistan in the New Central Asia: Geopolitics, Great Power Rivalry and Radical Islam (International Library of Central Asian Studies)|год=2006|язык=en|издательство=[[I. B. Tauris]]|страницы=|allpages=272|isbn=1845112938|isbn2=978-1845112936}}
* {{Iranica|заглавие=Tajik i. The Ethnonym: Origins and Application|ссылка=https://iranicaonline.org/articles/tajik-i-the-ethnonym-origins-and-application|автор=J. R. Perry|год=2009|ref=Perry}}
* {{Книга|ref=Abdullaev|ссылка=https://rowman.com/ISBN/9781538102510/Historical-Dictionary-of-Tajikistan-Third-Edition|автор=Abdullaev, Kamoludin|заглавие=Historical Dictionary of Tajikistan (Historical Dictionaries of Asia, Oceania, and the Middle East)|год=2018|язык=en|издание=3rd ed|издательство=[[Rowman &amp; Littlefield Publishers]]|allpages=648|isbn=153810251X|isbn2=978-1538102510}}
* {{Книга|ref=Foltz|ссылка=https://www.perlego.com/book/1177867/a-history-of-the-tajiks-iranians-of-the-east-pdf|автор=[[Фольц, Ричард|Foltz, Richard]]|заглавие=A History of the Tajiks: Iranians of the East|год=2019|язык=en|место=L.|издательство=[[I.B. Tauris]]|allpages=256|isbn=1784539554|isbn2=‎978-1784539559}}
* {{Книга|ссылка=https://koreascience.kr/article/JAKO202019854292764.pdf|автор=Yup Lee, Joo|заглавие=The Sogdian Descendants in Mongol and post-Mongol Central Asia: The Tajiks and Sarts|год=2020|язык=en|издательство=Acta Via Serica|страницы=187—198|страниц=|volume=5}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
* [http://history.tj/ История таджикского народа].
* [http://www.narodru.ru/peoples1265.html Таджики на сайте «Народы России»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230405091850/http://www.narodru.ru/peoples1265.html |date=2023-04-05 }}.
* [https://web.archive.org/web/20110129014541/http://tajikam.com/ Tajikam.com — A Worldwide Online Community for Tajiks].

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Библиоинформация}}
{{Иранские народы}}
{{Таджикистан в темах}}
{{Народы Таджикистана}}

[[Категория:Иран халыҡтары]]
[[Категория:Тажиктар| ]]
[[Категория:Афғанстан халыҡтары]]
[[Категория:Үзбәкстан халыҡтары]]
[[Категория:Тажикстан халыҡтары]]
[[Категория:Викиөҙөмтәгә һылтанмаһы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Викиһүҙлеккә һылтанмаһы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]</text>
      <sha1>gwa494rvctik4r0tuejp8mqlrzm5fmp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тимерғәлиева Хәмдүнә Сәйетғәли ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197513</id>
    <revision>
      <id>1308294</id>
      <parentid>1284391</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T15:55:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9887" sha1="ipq4l8ys7u00pi8805jvw4bk7u8nw83" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Тимерғәлиева Хәмдүнә Сәйетғәли ҡыҙы''' ({{lang-ru|Тимергалиева Хамдуна Саитгалиевна}}; [[24 май]] [[1949 йыл]] —  [[14 сентябрь]] [[2020 йыл]]) — йырсы. Татарстан АССР-ының халыҡ (1991) һәм  атҡаҙанған артисы (1987), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2020).

== Биографияһы ==
Тимерғәлиева Хәмдүнә Сәйетғәли ҡыҙы 1949 йылдың 24 май Башҡорт АССР-ының [[Борай районы]] [[Ҡотлояр]] ауылында тыуа. Йәш сағында Өфө телефон станцияһында монтёр булып эшләй, художестволы үҙешмәкәрлектә йырлай. 1970 йылда Башҡорт мәҙәни-ағартыу училищеһын тамамлағандан һуң Яңауыл мәҙәниәт йортонда хор етәксеһе вазифанһын башҡара. [[1976 йыл|1976]]—[[1987 йыл]]дарҙа [[Ҡазан]]да Ғабдулла Туҡай исемендәге Татар дәүләт филармонияһының эстрада бүлегендә солист-вокалист булып эшләй. Һуңынан «Салауат» йыр студияһы менән хеҙмәттәшлек итә, 2015 йылдан — филармония ҡарамағындағы «Илһамият» сәхнә ветерандары клубы студияһы йырсыһы, шулай уҡ «Барс-Медиа» продюсерлыҡ үҙәге йырсыһы була&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url = https://bashgf.ru/novosti/ushla-iz-zhizni-populjarnaja-pevica-hamduna-timergalieva/?ysclid=lsn1fbkbf334798958|title = Ушла из жизни популярная певица Хамдуна Тимергалиева|website = Башкирская государственная филармония имени Хусаина Ахметова |access-date = 2024-02-16 |lang  = ru}}&lt;/ref&gt;.
Йырсының репертуарында 1 меңгә яҡын йыр, шуларҙың ике йөҙө — халыҡ йырҙары. Хәмдүнә Тимерғәлиева беренселәрҙән булып «Йома», «Яңғыҙ ҡайын», «Картуф», «Ғәлигә барам әле», «Эх, замана», «Тәтешле көйө», «Эх, Мәҙинә, Мөкәрәмә», «Борай», «Бибизәкә», «Беҙҙең дуҫтар мариҙар» һәм башҡа боронғо башҡорт һәм татар халыҡ йырҙарын профессиональ йырлай&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://agideljurn.ru/news/novosti/2020-09-16/h-md-n-timer-lieva-a-bash-ortostandy-haly-artisy-iseme-birelde-1326886?ysclid=lsmznf1ovj280399921|title = Хәмдүнә Тимерғәлиеваға Башҡортостандың халыҡ артисы исеме бирелде|website  = Ағиҙел журналы |access-date = 2024-02-16 |lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Репертуарында татар халыҡ йырҙары, шул иҫәптән һирәк башҡарылған йырҙар, шулай уҡ татар (Ф.М.Хәтипов, Ф.А.Әхмәтов, Р.М.Яхин һ.б.) һәм башҡорт (З.Ғ.Исмәғилев, А.М.Ҡобағошов, С.Ә.Низаметдинов, Р.М.Хәсәнов һ.б.) композиторҙары әҫәрҙәре. 1984 йылда Мәскәү ҡалаһында ТАССР әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендә ҡатнаша.

Танылған сәхнә оҫталары Э.Йәләлетдинов, Ғ. Рәхимҡолов, И. Шакиров менән концерт бригадаларында эшләү уға йырсы булараҡ камиллашырға һәм эстрада коллективын ойошторорға ярҙам итә. Гастролдәр менән [[Төркиә]]лә, [[Австралия]]ла, Кореяла һәм башҡа илдәрҙә сығыш яһай&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://kazan.bezformata.com/listnews/timergalieva-hamduna-saetgalievna/87199626/?ysclid=lsn1eg7nhl704717927 ТИМЕРГАЛИЕВА Хамдуна Саетгалиевна]&lt;/ref&gt;.

Ул шулай уҡ бөтә Рәсәй буйлап, [[Молдавия]], [[Украина]], [[Урта Азия]] дәүләттәрендә, шулай уҡ яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙә уңышлы сығыш яһай&lt;ref&gt;[https://yaikrb.com/news/novosti/2020-09-14/h-md-n-timer-lieva-vafat-buldy-1162365?ysclid=lsmzn8ibn4673496613 ''Яйыҡ''. Хәмдүнә Тимерғәлиева вафат булды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240216114517/https://yaikrb.com/news/novosti/2020-09-14/h-md-n-timer-lieva-vafat-buldy-1162365?ysclid=lsmzn8ibn4673496613 |date=2024-02-16 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа исемдәре ==
Башҡортостандың Ғ.Әлмөхәмәтов исемендәге призға Республика йәш йырсылар конкурсы (Өфө ҡалаһы, 1971) 

«Татар йыры» Халыҡ‑ара эстрада фестивале (Ҡазан ҡалаһы, 2013) лауреаты.

Татарстан АССР-ының атҡаҙанған артисы (1987 йыл)&lt;ref&gt;[https://m.realnoevremya.ru/news/187455-ushla-iz-zhizni-hamduna-timergalieva?ysclid=lsn1jtnvr682341337 «Одним словом — легенда»: Татарстан и Башкирия прощаются с Хамдуной Тимергалиевой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240216120200/https://m.realnoevremya.ru/news/187455-ushla-iz-zhizni-hamduna-timergalieva?ysclid=lsn1jtnvr682341337 |date=2024-02-16 }}&lt;/ref&gt;.

Татарстан Республикаһының халыҡ артисы (1991 йыл)&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://tnv.ru/news/culture/124607-iz-zhizni-ushla-narodnaya-artistka-tatarstana-khamduna-timergalieva-video/ Из жизни ушла народная артистка Татарстана Хамдуна Тимергалиева - видео]&lt;/ref&gt;

«Ҡазан ҡалаһының 1000 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы (2005 йыл)

«Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы (2015 йыл)&lt;ref&gt;[https://rt-online.ru/p-doc-prizaslug-10119875/ Признание заслуг]&lt;/ref&gt;.

Татарстан Республикаһы Президентының Рәхмәт хаты

Татарстан мәҙәниәт министрлығының күкрәккә таға торған «Мәҙәниәттәге ҡаҙаныштар өсөн» билдәһе (2004 йыл)

Татарстандың һәм Башҡортостандың бик күп район-ҡалаларының Почёт грамоталары&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Татарстан Мәҙәниәт министрлығының «Мәҙәниәттәге ҡаҙаныштар өсөн» күкрәккә таға торған билдәһе бар&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

[[2020 йыл]]да Хәмдүнә Сәйетғәли ҡыҙы үлгәндән һуң Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы исеменә лайыҡ була&lt;ref&gt;[https://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/135643.html Хамдуне Тимергалиевой присвоено звание народной артистки Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926103829/https://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/135643.html |date=2020-09-26 }}&lt;/ref&gt;. Уны 15 сентябрҙә йырсының туғандарына тапшыралар&lt;ref&gt;[https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2020-09-14/h-md-n-timer-lieva-bash-ortostandy-haly-artistka-y-isemen-layy-bulyuyn-belep-lg-rm-g-n-764886?ysclid=lsmzn33g3w631253690 Хәмдүнә Тимерғәлиева Башҡортостандың халыҡ артисткаһы исеменә лайыҡ булыуын белеп өлгөрмәгән] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240216120159/https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2020-09-14/h-md-n-timer-lieva-bash-ortostandy-haly-artistka-y-isemen-layy-bulyuyn-belep-lg-rm-g-n-764886?ysclid=lsmzn33g3w631253690 |date=2024-02-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2020-09-15/ya-ty-i-t-lek-be-e-y-r-kt-r-m-ge-a-lanyr-687447 ''Башҡортостан.'' “Яҡты иҫтәлек беҙҙең йөрәктәрҙә мәңге һаҡланыр!”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240216120326/https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2020-09-15/ya-ty-i-t-lek-be-e-y-r-kt-r-m-ge-a-lanyr-687447 |date=2024-02-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://kungak.ru/news/novosti/2020-09-18/haly-artisy-h-md-n-timer-lieva-vafat-buldy-1326129?ysclid=lsmzmufbm3222517638 ''Көнгәк.'' Халыҡ артисы Хәмдүнә Тимерғәлиева вафат булды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240216120513/https://kungak.ru/news/novosti/2020-09-18/haly-artisy-h-md-n-timer-lieva-vafat-buldy-1326129?ysclid=lsmzmufbm3222517638 |date=2024-02-16 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|76785}}{{V|15|02|2024}}
* {{cite web|url=https://tatfil.ru/about/names/timergalieva-khamduna-saitgalievna/|title=Хамдуна Саитгалиевна Тимергалиева|publisher=[[Татарская государственная филармония]]}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]]</text>
      <sha1>ipq4l8ys7u00pi8805jvw4bk7u8nw83</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хәрби ант</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197677</id>
    <revision>
      <id>1308334</id>
      <parentid>1270435</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T03:48:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7943" sha1="c7nw8avjr78bri5nctllzp2sf1ghq1k" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Jacques-Louis David, Le Serment des Horaces detail.jpg|мини|«Горацийҙар анты». Жак Луи Давид (1784)]]
[[Файл:Social War AR Syd 621.1.jpg|мини|Момент принятия воинской присяги [[древнеримская армия|древнеримскими]] новобранцами перед [[штандарт (знамя)|сигнумом]] [[центурия|центурии]], стоящим между солдатским [[строй|строем]], изображённый на [[реверс (сторона монеты)|реверсе]] монеты [[I в. до н. э.]]]]
[[Файл:Suomalaisia naissotilaita vannomassa sotilasvalaa.jpg|thumb|270px|Хәрби присяга. [[Финляндия]].]]
[[Файл:US Army 52639 White.jpg|thumb|270px|[[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] армияһы. Присяга. 2009 йыл.]]
[[Файл:Přísaha Slovácké brigády 17 10 1918.gif|thumb|270px|Присяга Словацкой бригады на верность [[Чехословакия|Чехословакии]]. 17 октября 1918 года.]]
'''Хәрби ант''' шулай уҡ '''Хәрби присяга''' — [[дәүләт]] ҡораллы көстәренә хәрби хеҙмәткә саҡырылғанда йәки ҡабул ителгәндә ошо [[ил]]дең һәр [[граждан]]ы биргән тантаналы ант.

Ул боронғо замандарҙан уҡ [[Ер|донъяның]] күпселек дәүләттәренең ҡораллы көстәрендә бар. Урында йәшәгән теге йәки был [[халыҡ]]тың ([[халыҡтар]]ҙың) ғөрөф-ғәҙәттәренә, дәүләттең ҡоролошона бәйле хәрби анттың үҙенсәлекле йөкмәткеһе, уны биреүҙең нығынған йолалары бар.

== Рәсәй ==

=== Хәрби анттың мәғәнәүи йөкмәткеһе ===
[[Рәсәй империяһы|Рәсәйҙә]] күп [[быуат]]тар дауамында батша, [[хөкүмәт]], дәүләт ҡоролошо алышынып тора һәм хәрби ант тексы ла күп тапҡырҙар яңынан яҙыла. Әммә бөтә варианттарҙа ла уның мәғәнәһе бер төрлө: ант тантаналы була һәм шулай ҡала.

=== Хәрби ант тексы ===
Хәҙерге редакциялағы текстың йөкмәткеһе түбәндәгесә:&lt;blockquote&gt;&quot;Мин, (фамилияһы, исеме, атаһының исеме), Ватаныма тоғролоҡ тураһында тантаналы ант бирәм.&lt;br&gt;
Рәсәй Федерацияһы Конституцияһын, хәрби уставтарҙың, командирҙар һәм начальниктарҙың бойороҡтарын теүәл үтәргә ант итәм. Хәрби бурысымды лайыҡлы үтәргә, азатлыҡты, Рәсәйҙең бойондороҡһоҙлоғон һәм конституцион ҡоролошон, халыҡты һәм Ватанды батырҙарса яҡларға ант итәм.
&lt;/blockquote&gt;
Хәрби ант тексы «Хәрби бурыс һәм хәрби хеҙмәт тураһында»ғы Рәсәй Федерацияһы Федераль Законының 1998 йылдың 28 мартындағы 40-сы статьяһы менән раҫлана.
Элек Рәсәй Федерацияһы Президентының 1992 йылдың 5 ғинуарында сыҡҡан Указы менән раҫланған ант тексы файҙаланылған.

&lt;blockquote&gt;&quot;Мин, (фамилияһы, исеме, атаһының исеме), хәрби хеҙмәт сафына баҫам һәм Рәсәй Федерацияһына һәм уның халҡына тоғролоҡ анты бирәм. Рәсәй Федерацияһы Конституцияһын һәм закондарын үтәргә, хәрби устав талаптарын, командирҙар һәм начальниктарҙың законлы рәүештә йөкмәтелгән бойороҡтарын теүәл башҡарырға ант итәм.&lt;br&gt;
Хәрби хеҙмәттә булғанда намыҫлы, ғәҙел булырға, уның менән бәйле ауырлыҡтарҙы лайыҡлы үтергә ант итәм. Батырҙарса, үҙ ғүмеремде аямай Рәсәй Федерацияһының халҡын һәм дәүләт мәнфәғәттәрен яҡлаясаҡмын.&lt;br&gt;
Халыҡҡа һәм улар тарфынан законлы рәүештә һайланған власть органдарына ҡаршы ҡорал ҡулланмаҫҡа ант итәм.
Хәрби хеҙмәтте Рәсәй Федерацияһы территорияһының төрлө мөйөшөндә йәки унан ситтә, мине Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ебәргән урында үтергә һәм үҙем хеҙмәт иткән дәүләттең закондарын үтәргә вәғәҙә бирәм&lt;/blockquote&gt;

=== Рәсәй Федерацияһында хәрби ант биреү ритуалы ===
Хәрби ант биреү процедураһы Ҡораллы Көстәрҙең Эске хеҙмәт уставы менән билдәләнгән тәртиптә башҡарыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БРЭ|автор=Верховод В. В.|ссылка=https://old.bigenc.ru/military_science/text/3168222|том=27|год=2015|страницы= 528|ref=Верховод|статья=Присяга военная|архив=https://web.archive.org/web/20221225024408/https://bigenc.ru/military_science/text/3168222|архив дата=2022-12-25}}
* Sven Lange: ''Der Fahneneid. Die Geschichte der Schwurverpflichtung im deutschen Militär'', Edition Temmen, Bremen 2003, ISBN 3-86108-365-5
* Markus Euskirchen: ''[http://wbk.in-berlin.de/wp/militarrituale/ Militärrituale. Analyse und Kritik eines Herrschaftsinstruments]'' (= ''PapyRossa-Hochschulschriften.'' Bd. 59). PapyRossa-Verlag, Köln 2005, ISBN 3-89438-329-1 (Zugleich: Berlin, FU, Dissertation, 2004).

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема = Военная присяга
|Викицитатник = Военная присяга
|Викитека     = 
}}
* {{cite web |title = Четыре клятвы |url = www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=87&amp;n=9 |archive-url = https://archive.is/20130126144437/www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=87&amp;n=9 |archive-date = 2013-01-26 |deadlink = yes }}
* [http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=2232-12&amp;zahyst=4/UMfPEGznhh7G9.Zi.pdNXoHI4sQs80msh8Ie6 Закон України «Про військовий обов’язок і військову службу»] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.refine.org.ua/pageid-661-1.html Військова присяга]
* [http://naukaprava.ru/Home/ReadNews/1705 Декрет ВЦИК 25 марта 1922 г. «О приведении к присяге всей Красной Армии и Красного Флота»]
* {{cite web |title = Текст торжественной присяги при вступлении в Рабоче-Крестьянскую Красную Армию, утверждённый 22 (9) апреля 1918 года |url = http://naukaprava.ru/Home/ReadNews/1788 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304064219/http://naukaprava.ru/Home/ReadNews/1788 |archive-date = 2016-03-04 |deadlink = yes }}
{{ВС}}</text>
      <sha1>c7nw8avjr78bri5nctllzp2sf1ghq1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таралған йондоҙҙар тупланмаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197863</id>
    <revision>
      <id>1308288</id>
      <parentid>1286304</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T13:56:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1308288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38806" sha1="2qp5tbgx1gargy9xxuwb9nku7idaf7k" xml:space="preserve">{{Ук}}

[[Файл:NGC_346_in_Small_magellanic_cloud.jpg|справа|мини|NGC 346,Кесе Магеллан Болотонда таралған тупланма ]]
'''Таралған йондоҙҙар тупланмаһы''' ({{lang-ru|Рассеянное звёздное скопление}}; {{Lang-en|open cluster}}) — бер гигант молекуляр болоттан барлыҡҡа килгән һәм яҡынса бер үк йәшкә эйә булған йондоҙҙар төркөмө (һаны буйынса бер нисә меңгә тиклем). Беҙҙең [[Ҡош юлы|Галактикала]] 1100-ҙән ашыу таралған тупланма асылған, ләкин уларҙың һаны күпкә күберәк тип фаразлана. Бындай тупланмаларҙағы йондоҙҙар бер-береһенә сағыштырмаса көсһөҙ [[Гравитация|гравитацион]] көстәр менән бәйләнгән, шуға күрә галактика үҙәге тирәләй әйләнгән һайын, тупланмалар башҡа тупланмаларға йәки газ болоттарына яҡын үтеп юҡҡа сығырға мөмкин, был осраҡта уларҙы барлыҡҡа килтереүсе йондоҙҙар галактиканың ғәҙәти популяцияһының өлөшө булып китә; Айырым йондоҙҙар шулай уҡ тупланма эсендә ҡатмарлы гравитацион үҙ-ара тәьҫир итешеү юлы менән сығарылырға мөмкин. Типик тупланмалар йәше — бер нисә йөҙ миллион йыл. Таралған йондоҙҙар тупланмалары тик спираль һәм регуляр булмаған галактикаларҙа ғына осрай, унда йондоҙҙар барлыҡҡа килеүҙең әүҙем процестары бара.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=Звёздные скопления|url=https://starwalk.space/ru/news/naked-eye-star-clusters-list|work=Астрономические новости|date=2022-09-10|accessdate=2024-04-25}}&lt;/ref&gt;

Йәш тупланмалар барлыҡҡа килгән молекуляр болот эсендә булырға һәм уны «яҡтыртырға» мөмкин, һөҙөмтәлә ионлаштырылған водород өлкәһе барлыҡҡа килә.

Ваҡыт үтеү менән нурланыш баҫымы болотто тарҡата. Ҡағиҙә булараҡ, газ болото массаһының 10 проценты ғына йондоҙҙар барлыҡҡа килтерергә өлгөрә, ә ҡалған газ яҡтылыҡ баҫымы менән таратыла.

Таралған йондоҙҙар тупланмаһы йондоҙ эволюцияһын өйрәнеүҙең төп объекттары булып тора. Тупланма ағзаларының йәше һәм химик составы бер төрлө булғанлыҡтан, уның тәьҫирен билдәләү айырым йондоҙҙарға ҡарағанда еңелерәк. Ҡайһы бер таралған тупланмалар, мәҫәлән, [[Өлкәр]] (Плеяда), Гиада, йәки Альфа-Персей тупланмаһы ябай күҙгә лә күренә. Ҡайһы берҙәре, мәҫәлән, Персейҙың Икеләтә тупланмаһы, күҙгә инструментһыҙ аҙ ғына һиҙелерлек, мәҫәлән, Ҡырағай өйрәктәр тупланмаһын (M 11 биноклдәр йәки телескоптар менән генә күрергә мөмкин.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|title=Звёздные скопления|url=http://www.astro.spbu.ru/sites/default/files/Mokrushina_OpenClust-2013.pdf|work=Санкт-Петербургский университет математико-механический факультет кафедры астрофизики|accessdate=2024-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241226173139/http://www.astro.spbu.ru/sites/default/files/Mokrushina_OpenClust-2013.pdf|archivedate=2024-12-26}}&lt;/ref&gt;


== Тарихи күҙәтеүҙәр ==
[[Файл:VISTA_Finds_Star_Clusters_Galore.jpg|мини|[[VISTA (телескоп)|VISTA телескобы]] асҡан 30 асыҡ кластер (туплама) һүрәтенән торған мозаика. Был тупланмаларҙы туранан-тура күҙәтеүҙән [[Ҡош юлы|Ҡош Юлы]] саңы томалай.]]
Өлкәрҙең сағыу йондоҙҙар тупланмаһы антик дәүерҙәрҙән билдәле, ә Гиадалар [[Буға (йондоҙлоҡ)|Буға йондоҙлоғоноң]], иң боронғо тупламаларҙың береһе. Башҡа тупланмалар тәүге астрономдар тарафынан яҡтылыҡтың айырылғыһыҙ билдәһеҙ участкалары булараҡ тасуирлана. Грек астрономы [[Клавдий Птолемей]] үҙенең Ясли яҙмаларында Персеяла Икеләтә тупланманы Һәм Птолемей тупланмаһын телгә ала ; ә фарсы астрономы Әс-Суфи [[Елкәндәр Омикроны|Омикрон Парусов]] тупланмаһын һүрәтләй. Шуға ҡарамаҫтан, телескоп уйлап сығарылғандан һуң ғына был томанлы объекттарҙа айырым йондоҙҙарҙы күрергә мөмкин була. Бынан тыш, 1603 йылда Иоганн Байер был формацияларға айырым йондоҙҙар булған кеүек билдәләр бирә.

1609 йылда күк йөҙөн күҙәтеү өсөн телескоп ҡулланған һәм был күҙәтеүҙәрҙең һөҙөмтәләрен яҙған беренсе кеше итальян астрономы [[Галилео Галилей]] була. Птолемей һүрәтләгән ҡайһы бер томанлы объекттарҙы өйрәнгәндә Галилей уларҙың айырым йондоҙҙар түгел, ә күп һанлы йондоҙҙар төркөмө булыуын асыҡлай. Мәҫәлән, Яслеләрҙә ул 40-тан ашыу йондоҙҙо айыра. Унан алдағылар Өлкәрҙә 6-7 йондоҙ айырып күрһәтһә, Галилей 50-гә яҡын йондоҙ таба. 1610 йылда «[[Sidereus Nuncius]]''»… трактатында ул яҙа ''Галаксия төркөмдәрҙә урынлашҡан күп һанлы йондоҙҙар йыйылмаһы ғына''. Галилейҙың эшенән илһамланып, [[Сицилия]] астрономы Джованни Годиерна телескоп ярҙамында бығаса билдәһеҙ таралған тупланмаларҙы тапҡан беренсе астроном булғандыр, тип фаразлана. 1654 йыл ул Мессье 41, Мессье 47, NGC 2362 һәм NGC 2451 тип аталған объекттарҙы таба.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|title=Плеяды (М45) - рассеянное звёздное скопление|url=https://prokosmos.site/katalog-messier/pleyady-m45-rasseyannoe-zvezdnoe-skoplenie/|work=Про космос|accessdate=2024-04-25}}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

1767 йылда инглиз натуралисы Реверенд Джон Мишель иҫәпләп сығара: Өлкәр кеүек бер төркөм өсөн дә уның йондоҙҙары ерҙән күҙәтеүсе өсөн осраҡлы рәүештә сиратҡа теҙелеү ихтималлығы — 496 000-дән 1-гә тигеҙ; йондоҙҙар тупланмалары физик яҡтан бәйләнештә булыуын аңлата. 1774—1781 йылдарҙа француз астрономы Шарль Мессье кометаға оҡшаш томанлы күренешле күк есемдәре каталогын баҫтырып сығара. Был каталогҡа 26 таралған тупланма инә. 1790 йылдарҙа инглиз астрономы Уильям Гершель томанлы күк есемдәрен ентекле өйрәнә башлай. Ул был формалашыу йәки ойошоу күбеһе йондоҙҙарға тарҡалырға мөмкин тип тапҡан. Гершель фаразлауынса, башта йондоҙҙар йыһанға таралған, ә һуңынан гравитация көстәре һөҙөмтәһендә йондоҙ системалары барлыҡҡа килгән. Ул томанлыҡтарҙы 8 категорияға бүлә, VI алып VIII тиклем кластарҙы йондоҙҙар тупланмаларын классификациялау өсөн бирә.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Астрономдар тырышлығы менән билдәле тупланмалар һаны арта башлай. Йөҙҙәрсә тупланма Яңы дөйөм каталогҡа (NGC) индерелгән, тәүге тапҡыр 1888 йылда Дания-ирланд астрономы Дж. Л. Э. Дрейер баҫтырып сығарға, ул шулай уҡ ике өҫтәмә [[индекс-каталог]]тарҙа [[1896 йыл|1896]] һәм [[1905 йыл|1905 йылдарҙа]] нәшер ителгән. Телескоп күҙәтеүҙәре тупланмаларҙың ике төрөн асыҡларға мөмкинлек бирә. Тәүгеләре дөрөҫ түңәрәк формала һәм меңәрләгән йондоҙҙарҙан тора. Улар бөтә күк йөҙөндә таралған, ләкин иң тығыҙ йүнәлештә — [[Ҡош юлы|Ҡош Юлы]] үҙәгендә. Икенсеһенең йондоҙҙар һаны һирәгерәк, формаһы йыш ҡына дөрөҫ түгел, ә йондоҙҙар һаны тиҫтәләрсә, һирәгерәк йөҙҙәрсә иҫәпләнә. Бындай тупланмалар галактика яҫылығына тартыла. Астрономдар беренселәрен ''шарлы йондоҙҙар тупланмалары'' (ингл. globular cluster), ә икенселәрен — ''таралған йондоҙҙар тупланмалары'' (ингл. open cluster), тип атай. Урынлашыуы арҡаһында таралған тупланмаларҙы ҡайһы берҙә ''галактик тупланмалар тип тә йөрөтәләр'', был термин [[1925 йыл]]да Америка астрономы Роберт Джулиус Трюмплер тарафынан тәҡдим ителә.
Йондоҙҙарҙың тупланмаларҙағы торошон микрометрик үлсәүҙе тәүҙә [[1877 йыл]] немец астрономы Э. Шенфельд, ә һуңынан Америка астрономы Барнард [[1898 йыл|1898]]—[[1921 йыл|1921 йылдарҙа]] башҡара. Был ынтылыштар йондоҙҙарҙың хәрәкәт билдәләрен асыҡламай. Ләкин [[1918 йыл]]да голланд-америка астрономы Адриан ван Маанен фотопластинка сағыштырыу юлы менән, төрлө ваҡытта төшөрөлгән, Өлкәр тупланмаһының бер өлөшө өсөн йондоҙҙарҙың үҙ хәрәкәнен үлсәп ала. Астрометрия анығыраҡ булған һайын, йондоҙҙар тупланмаларының арауыҡта бер үк үҙ хәрәкәтен уртаҡлашыуы асыҡлана. 1918 йылда алынған Өлкәр фотопластинкаларын [[1943 йыл|1943 йылғы]] пластинкалар менән сағыштырып, Ван Маанен үҙ хәрәкәте тупланма буйынса уртасаға оҡшаш булған йондоҙҙарҙы айырып күрһәтә һәм шулай итеп тупланманың ихтимал ағзаларын асыҡлай. Спектроскопик күҙәтеүҙәр был тупланмаларҙың физик яҡтан бер-береһе менән бәйле йондоҙҙарҙан тороуын күрһәтеп, дөйөм радиаль тиҙлектәрҙе асыҡлай.

Таралған тупланмалар өсөн беренсе «төҫ — яҡтылыҡ» диаграммаларын Өлкәр һәм Гиадалар схемалары менән бергә.1911 йылда Эйнар Герцшпрунг тарафынан нәшер ителә. Артабанғы 20 йылда ул таралған тупланмаларҙы өйрәнеү буйынса эшен дауам итә. Спектроскопик мәғлүмәттәрҙән ул таралған тупланмалар өсөн эске хәрәкәттең өҫкө сиген билдәләй һәм был объекттарҙың дөйөм массаһы Ҡояш массаһынан бер нисә йөҙҙән артмай тип баһалай. Ул йондоҙҙарҙың төҫтәре һәм уларҙың яҡтылығы араһындағы бәйләнеште күрһәтә, һәм [[1929 йыл]]да Гиадалар һәм Яслеләрҙең йондоҙло урындары Өлкәрҙән айырылып тора, тип билдәләй. Һуңынан был өс тупланманың йәш айырмаһы менән аңлатыла. Был таралған тупланмаларҙы тикшереү йондоҙҙарҙың эволюцияһын һәм уларҙың башланғыс массаһына бәйлелеген аңлау йәһәтенән фундаменталь булып тора.{{Sfn|Локтин А. В., Марсакова В. А.|год=2009|196-206-сы б. б.}}

== Барлыҡҡа килеүҙәр ==
[[Файл:Trapezium_cluster_optical_and_infrared_comparison.jpg|слева|мини|[[Инфраҡыҙыл нурланыш]] Орион томанлылығы йөрәгендә барлыҡҡа килгән тығыҙ тупланманы күрһәтә]]
Ҡояштан меңәрләгән тапҡырға ҙурыраҡ газ һәм саң болото — гигант молекуляр болоттоң бер өлөшө тарҡалыуынан башлана.

Бындай болоттарҙың тығыҙлығы 1 см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; 102—106 молекула нейтраль водород тәшкил итә, ә йондоҙҙар барлыҡҡа килеү тығыҙлығы 104 молекул/см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; ҙур булған өлөштәрҙә башлана. Ғәҙәттә, болот күләменең 1—10 % ғына был тығыҙлыҡтан артып китә. Коллапс (тарҡалыу) алдынан бындай болоттар [[Магнит ҡыры|магнит ҡырҙары]], , турбулентлыҡ (күренеш), әйләнеү арҡаһында механик тигеҙлекте һаҡлай ала.

Гигант молекуляр болоттоң тигеҙлеген боҙа алған күп факторҙар бар, был коллапсҡа һәм әүҙем йондоҙҙар барлыҡҡа килеү процесына килтерә, һөҙөмтәлә таралған тупланма барлыҡҡа килеүе ихтимал. Ундайҙарға түбәндәгеләр ҡарай::эргәләге супернованан килгән тулҡындар, башҡа болоттар менән бәрелешеү, гравитацион үҙ-ара тәьҫир итешеү.

Болоттоң коллапс кисергән төбәге иерархиялы рәүештә вағыраҡ өлөштәргә тарҡала (инфраҡыҙыл ҡараңғы болоттар булараҡ билдәле), һөҙөмтәлә күп һанлы, бер нисә меңгә тиклем, йондоҙҙарҙың тыуыуына килтерә. Бындай йондоҙҙар барлыҡҡа килеү процесы протойондоҙҙарҙы күҙҙән йәшереп торған, әммә инфраҡыҙыл төҫтәге күҙәтеүҙәр үткәрергә мөмкинлек биргән коллапслаусы болоттарҙан торған тышсала башлана. [[Ҡош Юлы]] галактикаһында бер нисә мең йыл һайын яңы таралған тупланма барлыҡҡа килә тип иҫәпләнә.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Файл:Eagle_nebula_pillars.jpg|мини|«Ижад Бағаналары-Столпы Творения» Бөркөт Томанлығында молекуляр болот йәш ҙур йондоҙҙарҙан йондоҙ еле менән тарала.]]

== Һаны һәм бүленеше ==
[[Файл:NGC_346_in_Small_magellanic_cloud.jpg|слева|мини|NGC 346, таралған тупланма Кесе Магеллан Болото.]]
Беҙҙең [[Ҡош юлы|Галактикаға]] 1000-дән ашыу таралған тупланма асылған, ләкин уларҙың дөйөм һаны 10 тапҡырға күберәк булыуы мөмкин. Спираль галактикаларҙа таралған тупланмалар башлыса спираль еңдәре буйлап урынлашҡан, бында газ тығыҙлығы иң юғары һәм, шуның арҡаһында, йондоҙҙар барлыҡҡа килеү процестары әүҙем бара. Таралған тупланмалар галактик яҫылыҡ янында көслө тенденцияға эйә.

Дөрөҫ булмаған галактикаларҙа (уларҙың спирале лә, эллиптик төҙөлөшө лә юҡ) таралған тупланмалар теләһә ҡайһы урында булырға мөмкин, ләкин уларҙың концентрацияһы газ тығыҙлығы күберәк булған урындарҙа юғарыраҡ. Таралған тупланмалар эллиптик галактикаларҙа күҙәтелмәй, сөнки йондоҙҙар барлыҡҡа килеү процесы һуңғы миллион йылдар элек туҡтаған, ә барлыҡҡа килгән тупланмаларҙың һуңғылары күптән инде таралған.

Беҙҙең Галактикалағы тупланмаларҙың таралыуы йәшкә бәйле: боронғораҡ тупланмалар башлыса галактика үҙәгенән һәм галактика яҫылығынан байтаҡ алыҫлыҡта урынлашҡан. Был шуның менән аңлатыла: галактика үҙәге янында тупланмаларҙың емерелеүенә булышлыҡ итеүсе тирбәлеү көстәре юғарыраҡ; икенсе яҡтан, галактика дискының эске өлкәләрендә гигант молекуляр болоттар тупланған; Шуға ла эске төбәктәрҙән килгән тупланмалар тышҡы төбәктәрҙән килгән аналогтарына ҡарағанда иртәрәк тарҡала.{{Sfn|Локтин А. В., Марсакова В. А.|год=2009|88-се б.}}

== Йондоҙҙар составы ==
[[Файл:Tarantula_nebula_detail.jpg|мини|Бер нисә миллион йыллыҡ йондоҙҙар тупланмаһы (уң аҫҡы мөйөш) [[Оло Магеллан Болото]]ндағы [[Тарантул]]ды яҡтырта.]]
Таралған йондоҙҙар тупланмаһы йондоҙҙарҙың күпселеге үҙ ваҡыты тамамлағансы тарҡала, шуға күрә тупланманан сыҡҡан нурланыштың күп өлөшө йәш эҫе зәңгәр йондоҙҙарҙан килгән яҡтылыҡ булып тора. Бындай йондоҙҙар бер нисә тиҫтә миллион йыл самаһы иң ҙур массаға һәм иң ҡыҫҡа ваҡытҡа эйә. Боронғораҡ йондоҙҙар тупланмаһында һары йондоҙҙар күберәк.

Ҡайһы бер йондоҙҙар тупланмаһында күпкә йәшерәк булып күренгән эҫе зәңгәр йондоҙҙар бар. Был зәңгәр төҫтәге йондоҙҙар шарлы тупланмаларҙа ла күҙәтелә; шарлы тупланмаларҙың иң тығыҙ ядроларында улар йондоҙҙар бәрелешкәндә һәм шул уҡ ваҡытта эҫе һәм массив йондоҙҙар барлыҡҡа килә тип иҫәпләнә. Ләкин таралған тупланмаларҙа йондоҙ тығыҙлығы шарлы тупланмаларға ҡарағанда күпкә түбәнерәк, һәм күҙәтелгән йәш йондоҙҙарҙың һанын бындай бәрелештәр менән аңлатып булмай. Уларҙың күбеһе икеләтә йондоҙ системаһы башҡа ағзалар менән динамик үҙ-ара тәьҫир итешеүҙәр арҡаһында бер йондоҙға ҡушылғанда барлыҡҡа килә, тип иҫәпләнә.

Ядро синтезы процесында ғына бәләкәй һәм уртаса массалы йондоҙҙар үҙҙәренең водород запасын тотона, улар тышҡы ҡатламдарын ташлап, планетар томанлыҡ аҡ кәрлә барлыҡҡа килеү менән хасил була. Таралған тупланмалар ағзаларының күпселеге аҡ кәрлә стадияһына еткәнсе тарҡала, ләкин тупланмаларҙағы аҡ кәрләләр һаны, ғәҙәттә, йондоҙҙарҙың массаһының йәше һәм башланғыс таралыуы буйынса көтөлгәндән күпкә кәмерәк. Аҡ кәрләләрҙең етешмәүенең бер сәбәбе шунда: ҡасан ҡыҙыл гигант үҙенең тышсаһын ташлап, планета томанлығын барлыҡҡа килтерә, ташланған матдәнең массаһының ниндәйҙер бәләкәй асимметрияһы йондоҙға секундына бер нисә километр тиҙлек бирә ала — был уның тупланманан сығыуына сәбәп була.

Йондоҙҙар тығыҙлығы ҙур булғанлыҡтан, йондоҙҙарҙың таралған тупланмаларҙа яҡын үтеүе һирәк күренеш түгел. Типик 1000 йондоҙло һәм ярым масса радиусы булған тупланма өсөн 0,5 пк, уртаса алғанда, һәр йондоҙ 10 миллион йыл һайын ниндәйҙер башҡа йондоҙ менән яҡынаясаҡ. Был ваҡыт тығыҙыраҡ тупланмаларҙа тағы ла ҡыҫҡараҡ.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Яҙмышы ==
[[Файл:Nursery_of_New_Stars_-_GPN-2000-000972.jpg|слева|мини|NGC 604 [[Өсмөйөш галактикаһы|Өсмөйөш Галактикаһы]]нда бик ҙур таралған тупланма, ионлаштырылған водород өлкәһе менән уратып алынған]]
Күп кенә таралған тупланмалар, асылда, тотороҡһоҙ: массаһы аҙ булғанлыҡтан икенсе йыһан тиҙлеге системанан уны тәшкил иткән йондоҙҙарҙың уртаса тиҙлеге кәмерәк. Бындай тупланмалар бер нисә миллион йыл эсендә бик тиҙ тарҡала. Күп осраҡта йәш йондоҙҙарҙан нурланыш менән бөтә система барлыҡҡа килгән газды этәреү тупланманың массаһын шул тиклем кәметә, ул бик тиҙ тарҡала.

Тирә-яҡ томанлыҡтар таралғандан һуң гравитация бәйләнеше өсөн етерлек массаға эйә булған тупланмалар тиҫтәләрсә миллион йыл буйына формаһын һаҡлап ҡала ала, әммә ваҡыт үтеү менән эске һәм тышҡы процестар ҙа уларҙың тарҡалыуына килтерә. Бер йондоҙҙоң икенсеһе эргәһенән яҡын үтеүе йондоҙҙарҙың береһенең тиҙлеген шул тиклем арттыра, ул тупланманан ҡасыу тиҙлегенән ашып китә. Бындай процестар тупланма ағзаларының яйлап «парланыуына» килтерә.

Һәр ярты миллиард йыл һайын йондоҙҙар тупланмаһына тышҡы факторҙар йоғонто яһай. Бындай яҡын күршелектәге гравитацион прилив көстәре, ҡағиҙә булараҡ, йондоҙҙар тупланмаһын емерә. Һөҙөмтәлә ул ''йондоҙҙар ағымы'' йондоҙҙар араһындағы алыҫлыҡ арҡаһында бындай төркөмдө тупланма тип атау мөмкин түгел, әммә уның йондоҙҙары бер-береһе менән бәйләнгән һәм бер үк йүнәлештә бер үк тиҙлектә хәрәкәт итә. Тупламаның тарҡалыу ваҡыты уның башланғыс йондоҙ тығыҙлығына бәйле: тығыҙраҡ йондоҙҙар оҙағыраҡ йәшәй. Йондоҙ тупламаһының ярым тарҡалыу ваҡыты башланғыс тығыҙлығына бәйле 150-нән 800 млн йылға тиклем үҙгәрә.

Тупланма [[гравитация]] менән бәйләүҙән туҡталғандан һуң, уның күп кенә йондоҙҙары барыбер тиҙлеген һәм хәрәкәт йүнәлешен арауыҡта һаҡлай; ''йондоҙҙар ассоциацияһы'' (йәки ''йондоҙҙарҙың хәрәкәт итеүсе төркөмө''). Мәҫәлән, [[Оло Етегән (йондоҙлоҡ)|Оло Етегәндең]] (Большая Медведица) бер нисә сағыу йондоҙо — элекке таралған тупланманың ағзалары, ул «[[Оло Етегән (йондоҙлоҡ)|Оло Етегәндең]] хәрәкәт итеүсе йондоҙҙар төркөмө» тип аталған ассоциацияға әүерелгән. Ҙурыраҡ тупламалар уларҙың тиҙлеге һәм йәше бер төрлө тип табылһа, ағымға әйләнә; юғиһә йондоҙҙар бер-береһе менән бәйле түгел тип һаналасаҡ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Йондоҙ эволюцияһын тикшереү ==
[[Файл:Open_cluster_HR_diagram_ages.gif|мини|Герцшпрунг Рассел Диаграммалары ике таралған тупланма өсөн. NGC 188 боронғораҡ һәм төп эҙмә-эҙлелектән М6-ға ҡарағанда аҙыраҡ тайпылыуын күрһәтә]]
Таралған тупланмалар өсөн Герцспрунг-Расселл схемаһында йондоҙҙарҙың күпселеге төп эҙмә-эҙлелеккә ([[Главная последовательность]]) ҡарай. Иң ҙур йондоҙҙар '''йондоҙҙарҙың эволюция стадияһынан''' сығып, ҡыҙыл гигант булып китә; Бындай йондоҙҙарҙың ГП-нан (төп эҙмә-эҙлелектән) «алыҫлығы» тупламаның йәшен билдәләргә мөмкинлек бирә. Йондоҙҙар тупланмаһында йондоҙҙар Ерҙән бер тигеҙ алыҫлыҡта булғанлыҡтан һәм бер үк ваҡытта яҡынса бер үк болоттан барлыҡҡа килгәнлектән, тупланманың йондоҙҙарының күҙгә күренгән сағыулығындағы бөтә айырмалар уларҙың төрлө массалары менән бәйле. Был йондоҙҙар эволюцияһын өйрәнеү өсөн таралған йондоҙҙар тупланмаһын бик файҙалы объект итә, сөнки йондоҙҙарҙы сағыштырғанда күп кенә үҙгәреүсән характеристикаларҙы тупланма өсөн билдәләнгән тип ҡабул итергә мөмкин.
Мәҫәлән, таралған тупланмаларҙа [[литий]] һәм [[бериллий]]ҙың күплеген өйрәнеү йондоҙ эволюцияһы серҙәрен һәм уларҙың эске төҙөлөшөн асырға ярҙам итә ала. Водород атомдары гелий атомдарын 10 миллион К-тан ([[Кельвин]] — халыҡ-ара берәмектәр системаһында термодинамик температура берәмеге (СИ)) түбән температурала барлыҡҡа килтерә алмай, ләкин литий һәм бериллий йәҙрәһе 2,5 млн һәм 3,5 млн [[К]] (Кельвин) температурала тарҡала. Был уларҙың миҡдары йондоҙ төпкөлөндә матдәнең ни тиклем ҡатнаш булыуына туранан-тура бәйле Йондоҙҙарҙа уларҙың миҡдарын өйрәнгәндә, йәш һәм химик состав кеүек үҙгәреүсәндәр теркәлгән.{{Sfn|Локтин А. В., Марсаков В. А.|год=2009|61-се б.}}

Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, был еңел элементтарҙың миҡдары йондоҙҙар эволюцияһы моделдәрендә күҙалланғандан күпкә түбәнерәк. Бының сәбәбе бик үк асыҡ түгел; аңлатмаларҙың береһе — йондоҙҙар төпкөлөндә матдәләрҙең бүленеп сығыуы конвектив зонанан тотороҡло нурлы күсеү зонаһына сығыу барлыҡҡа килә.{{Sfn|Локтин А. В., Марсаков В. А.|год=2009|175-се б.}}

== Астрономик арауыҡ шкалаһы ==
[[Файл:Messier11.jpg|слева|мини|«Ҡырағай Ҡаҙ»(M 11) бик бай тупланма, [[Ҡош юлы|Ҡош Юлы]]ндағы үҙәк йүнәлештә урынлашҡан]]
Астрономик объекттарға тиклем араны билдәләү уларҙы аңлау өсөн бик мөһим, ләкин бындай объекттарҙың ҙур өлөшө туранан-тура үлсәү өсөн бик алыҫ. Астрономик арауыҡ шкалаһының градуировкаһы туранан-тура үлсәргә мөмкин булған иң яҡын объекттарҙың ситләтелгән һәм ҡайһы берҙә билдәләнмәгән үлсәмдәр эҙмә-эҙлелегенә бәйле. Йондоҙҙар тупланмаһы — был баҫҡыста иң мөһим урын булып тора. Беҙгә иң яҡын тупланмаларға тиклемге алыҫлыҡты ике ысулдың береһе менән туранан-тура үлсәп була. Беренсенән, яҡын тупланмаларҙың йондоҙҙары өсөн параллакс (Ерҙең Ҡояш орбитаһы буйлап хәрәкәте арҡаһында объекттың күренгән торошоноң йыл дауамында бер аҙ тайпылыуы), был айырым йондоҙҙар өсөн ғәҙәттәгесә эшләнә. Өлкәр Гиадалар һәм башҡа ҡайһы бер тупланмалар тирә-яҡта 500 св. йылдар уларға был ысул ышаныслы һөҙөмтәләр бирһен өсөн етерлек яҡын,. Гиппарх спутнигы (Европа космос агентлығының (ESA) астрометрик заданиелар өсөн тәғәйенләнгән космос телескобы:) бер нисә тупланма өсөн аныҡ араларҙы билдәләргә мөмкинлек бирә.

Икенсе тура ысул — ''хәрәкәт итеүсе тупланма ысулы тип атала''. Ул тупланмалағы йондоҙҙарҙың дөйөм хәрәкәт параметрҙарын уртаҡлашыуына нигеҙләнә. Тупламаларҙағы ағзаларҙың үҙ хәрәкәттәрен һәм уларҙың күк йөҙөндә күҙгә күренгән хәрәкәтен картаға төшөрөп, уларҙың бер нөктәлә тап килеүен билдәләргә мөмкинлек бирә. ''Йондоҙҙар тупланмаһының радиаль тиҙлектәре уларҙың спектрҙарындағы Доплеров сиселешен үлсәү буйынса билдәләнә ала; бөтә өс параметр: радиаль тиҙлек, үҙ хәрәкәте һәм тупланманан уның сығыу нөктәһенә тиклем мөйөшлө алыҫлыҡ билдәле булғанда, ябай тригонометрик иҫәпләүҙәр тупланмаға тиклемге алыҫлыҡты иҫәпләргә мөмкинлек бирәсәк.'''Был ысул ҡулланыуҙың иң билдәле осрағы Гиадҡа ҡағыла һәм уларға тиклем 46,3 парсек&lt;ref&gt;Ҡояш системаһынан ситтә астрономик объекттарға тиклемге ҙур араны үлсәү өсөн ҡулланылған оҙонлоҡ берәмеге&lt;/ref&gt; араны билдәләргә мөмкинлек бирә.&lt;ref&gt;{{cite web|title = Расстояний шкала |url= https://rus-physical-enc.slovaronline.com/3510-РАССТОЯНИЙ%20ШКАЛА|publisher =Физическая энциклопедия|accessdate=2024-04-25}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Локтин А. В., Марсаков В. А.|заглавие=Лекции по звёздной астрономии|издание=|место=|издательство=Южный федеральный университет|год=2009|страниц=280|ссылка=https://iaaras.ru/media/library/loktin.pdf}}
* {{Китап|автор=Kaufmann W. J.|заглавие=Universe|ответственный=|ссылка=|место=|издательство=W. H. Freeman|год=1993|том=|страниц=626|страницы=|isbn=0-7167-2379-4}}
* {{Китап|автор=Gregory S. A., Zeilik M.|заглавие=Introductory Astronomy and Astrophysics|издание=4th ed|ответственный=|ссылка=|место=|издательство=Brooks Cole|год=1997|том=|страниц=672|страницы=|isbn=0-03-006228-4}}

== Һылтанмалар ==
* {{Cite news|title=Звёздные скопления|url=https://starwalk.space/ru/news/naked-eye-star-clusters-list|work=Астрономические новости|date=2022-09-10|accessdate=2024-04-25}}
* {{Cite news|title=Звёздные скопления|url=http://www.astro.spbu.ru/sites/default/files/Mokrushina_OpenClust-2013.pdf|work=Санкт-Петербургский университет математико-механический факультет кафедры астрофизики|accessdate=2024-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241226173139/http://www.astro.spbu.ru/sites/default/files/Mokrushina_OpenClust-2013.pdf|archivedate=2024-12-26}}
* {{Cite news|title=Плеяды (М45) - рассеянное звёздное скопление|url=https://prokosmos.site/katalog-messier/pleyady-m45-rasseyannoe-zvezdnoe-skoplenie/|work=Про космос|accessdate=2024-04-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240425092659/https://prokosmos.site/katalog-messier/pleyady-m45-rasseyannoe-zvezdnoe-skoplenie/ |date=2024-04-25 }}
* {{cite web|title = Расстояний шкала |url= https://rus-physical-enc.slovaronline.com/3510-РАССТОЯНИЙ%20ШКАЛА|publisher =Физическая энциклопедия
|accessdate=2024-04-25}}

* [http://messier.seds.org/open.html Open Star Clusters] // SEDS Messier pages{{Ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20050218133220/http://www.peripatus.gen.nz/astronomy/OpeClu.html A general overview of open clusters]{{Ref-en}}
* [http://www.nightskyinfo.com/open_clusters Open Clusters — Information and amateur observations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070729005647/http://www.nightskyinfo.com/open_clusters |date=2007-07-29 }}{{Ref-en}}


[[Категория:Астрофизика]]
[[Категория:Йондоҙҙар тупланмаһы]]
[[Категория:Астрономик объекттар төрҙәре]]</text>
      <sha1>2qp5tbgx1gargy9xxuwb9nku7idaf7k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-11-05</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201632</id>
    <revision>
      <id>1308280</id>
      <timestamp>2026-11-04T12:56:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Norderney, Dünenlandschaft, Wegweiser -- 2025 -- 9437.jpg</comment>
      <origin>1308280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="2ijr8b2nv012qbpxp1ck6dmxppfdjzd" xml:space="preserve">Norderney, Dünenlandschaft, Wegweiser -- 2025 -- 9437.jpg</text>
      <sha1>2ijr8b2nv012qbpxp1ck6dmxppfdjzd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Coinmag</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201633</id>
    <revision>
      <id>1308296</id>
      <timestamp>2026-11-04T16:13:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58558-86</username>
        <id>49370</id>
      </contributor>
      <comment>COINMAG тураһында мәғлүмәт, Кирилл Сәғитовҡа һылтанма һәм сығанаҡтар өҫтәлде.</comment>
      <origin>1308296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20788" sha1="lq4p8wnydznee9qr0ly9np38j0hi3xo" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:290px; margin:0 0 1em 1em;&quot;
|+ COINMAG
|-
! Төрө
| Яңылыҡтар сайты
|-
! Тематикаһы
| Криптовалюталар, блокчейн һәм цифрлы активтар
|-
! Операторы
| COYTX GLOBAL LLC
|-
! Телдәре
| Инглиз, рус, испан, немец, япон, төрөк, украин һәм португал
|-
! Сайты
| [https://coinmag.org coinmag.org]
|}

'''COINMAG''' — криптовалюталарға, блокчейн технологияларына һәм цифрлы активтар баҙарына арналған күп телле яңылыҡтар сайты. Биткоин, Ethereum, үҙәкләштерелмәгән финанс, криптовалюталарҙы көйләү һәм институциональ инвесторҙарҙың эшмәкәрлеге тураһында яңылыҡтар һәм аналитик материалдар баҫтыра. Сайттың операторы — COYTX GLOBAL LLC компанияһы&lt;ref name=&quot;about&quot;&gt;[https://coinmag.org/about About COINMAG]. COINMAG. Инглиз телендә. Мөрәжәғәт итеү көнө: 2026 йылдың 4 ноябре.&lt;/ref&gt;.

Компания менән [[Сәғитов Кирилл Алексеевич|Кирилл Сәғитов]] бәйле. Forbes Technology Council профилендә ул COYTX GLOBAL LLC компанияһына һәм coytx.com криптовалюта биржаһына нигеҙ һалыусы тип күрһәтелгән. COINMAG сайтында уның исеме аҫтында цифрлы активтар баҙарына арналған аналитик күҙәтеүҙәр донъя күрә&lt;ref name=&quot;forbes-profile&quot;&gt;[https://councils.forbes.com/profile/Kirill-Sagitov-Founder-COYTX-GLOBAL-LLC/5466ee3d-5d2b-4a2e-aca2-28bc13256394 Kirill Sagitov — Founder, COYTX GLOBAL LLC]. Forbes Technology Council. Инглиз телендә. Мөрәжәғәт итеү көнө: 2026 йылдың 4 ноябре.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pulse&quot;&gt;Kirill Sagitov. [https://coinmag.org/news/market-pulse-2026-11-04 $296.8 B stablecoin supply falls 2.1% — lowest in weeks]. COINMAG. 2026 йылдың 4 ноябре. Инглиз телендә. Мөрәжәғәт итеү көнө: 2026 йылдың 4 ноябре.&lt;/ref&gt;.

== Тарихы һәм эшмәкәрлеген ойоштороу ==
2026 йылдың ноябренә ҡарата COINMAG цифрлы активтар тураһында һигеҙ телдә материалдар баҫтырған махсуслашҡан баҫма булып эшләй. Рәсми сайтта проекттың операторы итеп COYTX GLOBAL LLC күрһәтелгән. Был компания 2026 йылдың 30 октябре менән даталанған ҡулланыу шарттарында ла телгә алына. Документ сайтҡа, уның баҫмаларына, ҡулланыусыларҙың иҫәп яҙмаларына һәм бәйле хеҙмәттәргә ҡағыла&lt;ref name=&quot;about&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;terms&quot;&gt;[https://coinmag.org/terms Terms of Service]. COINMAG. 2026 йылдың 30 октябре. Инглиз телендә. Мөрәжәғәт итеү көнө: 2026 йылдың 4 ноябре.&lt;/ref&gt;.

&lt;!-- COINMAG сайтына нигеҙ һалыу датаһын һәм Кирилл Сәғитовтың тап ошо баҫмаға нигеҙ һалыусы булыуын туранан-тура раҫлаған баҫылған сығанаҡ кәрәк. Ҡулланыу шарттары датаһы сайтҡа нигеҙ һалыу датаһы булып тормай. --&gt;

COINMAG барлыҡҡа килгәнгә тиклем Сәғитовтың эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге интернет-сервистар һәм криптовалюта проекттары менән бәйле була. 2022 йылда «Жажда» журналы уның тәүге коммерция проекттары һәм RAY криптовалютаһын булдырыуҙа ҡатнашыуы тураһында интервью баҫтыра. 2023 йылда Coin Edition DexCoyote компанияһындағы өлөштө инвесторҙарға тәҡдим итеү тураһында хәбәр итә һәм Сәғитовты проектҡа нигеҙ һалыусы һәм уның генераль директоры тип атай. Һуңыраҡ уның Forbes Technology Council профилендә COYTX GLOBAL LLC һәм coytx.com биржаһы тураһында мәғлүмәт урынлаштырыла&lt;ref name=&quot;zhazhda&quot;&gt;Сергей Мельников. [https://zhazhda.biz/interviews/kirill-sagitov Кирилл Сагитов: «Если мне что-то нравится, я беру и делаю!»]. «Жажда». 2022 йылдың 17 майы. Рус телендә. Мөрәжәғәт итеү көнө: 2026 йылдың 4 ноябре.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dexcoyote-investing&quot;&gt;[https://ng.investing.com/news/cryptocurrency-news/regolith-unveils-exclusive-investment-opportunity-in-dexcoyote-883997 Regolith Unveils Exclusive Investment Opportunity in DexCoyote]. Coin Edition / Investing.com. 2023 йылдың 12 майы. Инглиз телендә. Мөрәжәғәт итеү көнө: 2026 йылдың 4 ноябре.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;forbes-profile&quot; /&gt;.

== Кирилл Сәғитов һәм уның элекке проекттары ==
[[Сәғитов Кирилл Алексеевич|Кирилл Алексеевич Сәғитов]] — [[Башҡортостан]]дан сыҡҡан, [[Өфө]]лә тыуған эшҡыуар.&lt;sup&gt;''[сығанаҡ кәрәк]''&lt;/sup&gt;
&lt;!-- Өфө ҡалаһында тыуыуы күрһәтелгән биографик мәҡәлә: [[Сәғитов Кирилл Алексеевич]]. Был мәғлүмәт өсөн Википедиянан тыш баҫылған сығанаҡ өҫтәргә кәрәк. --&gt;

Ул интернет-сервистар һәм блокчейн технологияларына нигеҙләнгән проекттар эшләүҙә ҡатнаша. «Жажда» журналына биргән интервьюһында Сәғитов мәктәп йылдарында сайттар булдырыу менән ҡыҙыҡһына башлауы, ә үҫмер сағында эшҡыуарлыҡҡа күсеүе тураһында һөйләй. Уның һүҙҙәренсә, тәүге осорҙа ул Дондағы Ростовтың Көньяҡ IT-паркы эшендә ҡатнаша, унда эшҡыуарҙар һәм остаздар менән таныша. Тәүге коммерция башланғыстары араһында ҡала буйынса интернет-белешмә һәм Новочеркасскиҙа аҙыҡ-түлек алып барып еткереү сервисын атай&lt;ref name=&quot;zhazhda&quot; /&gt;.

Шул уҡ интервьюла Сәғитов RAY криптовалютаһын булдырыуҙа ҡатнашыуы, технологик стартаптарға инвестициялар йәлеп итеүҙәге ҡыйынлыҡтар һәм үҙ продукттарын эшләтеп ебәреү тәжрибәһе тураһында һөйләй. Һуңыраҡ coytx.com документацияһында баҫылған яҙмаһында ул криптовалюталар менән ҡыҙыҡһыныуының башын 2018 йылға, ә командаһы менән блокчейн-проекттар эшләүҙе 2020 йылға бәйләй&lt;ref name=&quot;zhazhda&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;coytx-founder&quot;&gt;[https://coytx-1.gitbook.io/coytx.com/founders-story Founder’s Story]. COYTX.COM. Инглиз телендә. Мөрәжәғәт итеү көнө: 2026 йылдың 4 ноябре.&lt;/ref&gt;.

=== DexCoyote ===
Сәғитов ҡатнашҡан проекттарҙың береһе — токендар сығарыу һәм криптовалюта проекттарын эшләтеп ебәреү өсөн үҙәкләштерелмәгән сервистар тәҡдим иткән DexCoyote платформаһы. Coin Edition баҫмаһының Investing.com сайтында ла урынлаштырылған мәҡәләһендә Сәғитов уның нигеҙләүсеһе һәм генераль директоры тип күрһәтелә&lt;ref name=&quot;dexcoyote-investing&quot; /&gt;.

2023 йылдың 27 мартында Bitcoin.com сайтында баҫылған DexCoyote пресс-релизында проектҡа 500 мең АҠШ доллары инвестиция йәлеп ителеүе тураһында хәбәр ителә. Проекттың белдереүенә ярашлы, 24 мартта тәүлеклек сауҙа әйләнеше 1,5 миллион долларға етә. Был күрһәткес DappRadar рейтингында Binance Smart Chain селтәренең үҙәкләштерелмәгән биржалары араһында алтынсы урынға тап килгән тип белдерелә. Материалда Ethereum һәм Polygon селтәрҙәренең дә ҡулланылыуы күрһәтелә. Баҫма пресс-релиз тип билдәләнгән, ә килтерелгән һандар проекттың үҙ белдереүҙәренә нигеҙләнгән&lt;ref name=&quot;bitcoin-dexcoyote&quot;&gt;[https://news.bitcoin.com/dexcoyotes-daily-trading-volume-exceeded-1-5-million-and-broke-into-the-top-6-dex-exchanges-on-dappeadar/ DexCoyote's Daily Trading Volume Exceeded $1.5 Million and Broke Into the Top 6 DEX Exchanges on DappEadar]. Bitcoin.com. 2023 йылдың 27 марты. Пресс-релиз. Инглиз телендә. Мөрәжәғәт итеү көнө: 2026 йылдың 4 ноябре.&lt;/ref&gt;.

2023 йылдың майында Coin Edition Regolith инвестиция платформаһы аша компанияның 9 процент өлөшөн тәҡдим итеү тураһында хәбәр итә. Тәҡдимдә компанияның дөйөм хаҡы 1 миллион доллар тип баһалана һәм һәр береһе бер доллар торған 90 мең токенлаштырылған өлөштө һатыу ҡарала. Был һандар тәҡдимдең иғлан ителгән шарттарын сағылдыра, улар йыйылған аҡсаның раҫланған күләмен аңлатмай&lt;ref name=&quot;dexcoyote-investing&quot; /&gt;.

=== COYTX ===
Forbes Technology Council профилендә Сәғитов COYTX GLOBAL LLC һәм coytx.com криптовалюта биржаһына нигеҙ һалыусы тип күрһәтелгән. Профилдәге компания тасуирламаһында платформа үҙәкләштерелгән сауҙаны блокчейнда башҡарылған операциялар менән берләштергән сервис булараҡ тәҡдим ителә&lt;ref name=&quot;forbes-profile&quot; /&gt;.

Coytx.com булдырыу тарихына арналған яҙмаһында Сәғитов элекке башланғыстары араһында TripStreet, ETFex һәм DexCoyote проекттарын атай. Уның һүҙҙәренсә, был яҙма әҙерләнгән мәлгә биржаны эшләү биш айҙан ашыу дауам иткән, ә проектҡа шәхси инвестициялары 170 мең долларҙан артҡан. Был мәғлүмәттәр нигеҙләүсе исеменән баҫылған һәм проектты финанслау тураһында уның үҙ тасуирламаһын сағылдыра&lt;ref name=&quot;coytx-founder&quot; /&gt;.

2024 йылдың ноябрендә РБК-ның Төмән редакцияһы криптовалюта биржаларында әүҙемлек артыуы тураһында материалға Сәғитовтың аңлатмаһын индерә. Баҫма уны үҙ криптобиржаһына нигеҙ һалыусы тип таныштыра. Уның аңлатмаһы ҙур криптовалюталарға һәм уларҙың хаҡы үҙгәреүенә бәйле хәүефтәргә ҡағыла&lt;ref name=&quot;rbc&quot;&gt;[https://t.rbc.ru/tyumen/27/11/2024/6746e8f29a79471d37316bcd С ростом биткоина увеличилась активность тюменцев на криптобиржах]. РБК Тюмень. 2024 йылдың 27 ноябре. Рус телендә. Мөрәжәғәт итеү көнө: 2026 йылдың 4 ноябре.&lt;/ref&gt;.

COINMAG сайтында 2026 йылдың 4 ноябрендә баҫылған аналитик күҙәтеүҙең автор тураһында белешмәһендә Сәғитов coytx.com биржаһының элекке генераль директоры тип күрһәтелгән&lt;ref name=&quot;pulse&quot; /&gt;.

=== Авторлыҡ баҫмалары ===
2025—2026 йылдарҙа Forbes сайтындағы Forbes Technology Council бүлегендә Сәғитовтың авторлыҡ мәҡәләләре донъя күрә. 2025 йылдың 9 апрелендәге мәҡәләһендә ул интернетта сағылған йәмәғәт кәйефен анализлау һәм акцияларҙың хаҡын фаразлау өсөн яһалма интеллект ҡулланыуҙы ҡарай&lt;ref name=&quot;forbes-sentiment&quot;&gt;Kirill Sagitov. [https://www.forbes.com/councils/forbestechcouncil/2025/04/09/how-ai-social-sentiment-analysis-is-changing-stock-price-predictions/ How AI Social Sentiment Analysis Is Changing Stock Price Predictions]. Forbes, Forbes Technology Council. 2025 йылдың 9 апреле. Инглиз телендә. Мөрәжәғәт итеү көнө: 2026 йылдың 4 ноябре.&lt;/ref&gt;.

2026 йылдың 8 ғинуарындағы баҫмаһы яһалма интеллекттың донъя финанс баҙарҙарындағы роленә, алгоритмик системалар менән кеше ҡарарҙарының үҙ-ара бәйләнешенә һәм автоматлаштырыу хәүефтәренә арналған. 2026 йылдың 2 мартындағы мәҡәләһендә Сәғитов өҫтәлгән ысынбарлыҡ технологияһын ҡулланыу һәм физик инфраструктураның бер өлөшөн цифрлы ҡарарҙар менән алмаштырыу мөмкинлеген тикшерә&lt;ref name=&quot;forbes-ai&quot;&gt;Kirill Sagitov. [https://www.forbes.com/councils/forbestechcouncil/2026/01/08/the-expanding-role-of-ai-in-global-markets/ The Expanding Role Of AI In Global Markets]. Forbes, Forbes Technology Council. 2026 йылдың 8 ғинуары. Инглиз телендә. Мөрәжәғәт итеү көнө: 2026 йылдың 4 ноябре.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;forbes-ar&quot;&gt;Kirill Sagitov. [https://www.forbes.com/councils/forbestechcouncil/2026/03/02/ar-as-a-sustainability-tool-replacing-physical-infrastructure-with-digital-layers/ AR As A Sustainability Tool: Replacing Physical Infrastructure With Digital Layers]. Forbes, Forbes Technology Council. 2026 йылдың 2 марты. Инглиз телендә. Мөрәжәғәт итеү көнө: 2026 йылдың 4 ноябре.&lt;/ref&gt;.

Айырым мәҡәләләрҙән тыш, Сәғитовтың профилендә технологик эшҡыуарлыҡ, яһалма интеллект өсөн мәғлүмәттәрҙең сифаты һәм кешеләрҙең роботлаштырылған системалар менән үҙ-ара эш итеүе тураһында коллектив материалдарҙа ҡатнашыуы күрһәтелә. Был бүлектәге баҫмалар Council Post тамғаһы менән сыға һәм авторҙарының фекерен сағылдыра&lt;ref name=&quot;forbes-profile&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;forbes-ai&quot; /&gt;.

== Редакция эшмәкәрлеге ==
COINMAG инглиз, рус, испан, немец, япон, төрөк, украин һәм португал телдәрендә материалдар баҫтыра. Редакция эшенең баҫылған тасуирламаһына ярашлы, яңылыҡтар әҙерләгәндә рәсми белдереүҙәр, көйләүсе органдарҙың документтары, блокчейн мәғлүмәттәре һәм компанияларҙың хәбәрҙәре ҡулланыла. Сығанаҡтар мәҡәләләр аҙағында күрһәтелә, ә тәржемәләрҙә инглиз телендәге төп нөсхәгә һылтанма бирелә&lt;ref name=&quot;about&quot; /&gt;.

Редакция принциптарында ваҡиғаларҙы баҫтырғанға тиклем тикшереү, факттарҙы фекерҙәрҙән айырыу, раҫлауҙарҙың сығанаҡтарын күрһәтеү һәм спонсорлыҡ материалдарын билдәләү ҡаралған. Редакция хаталар тураһында хәбәрҙәр ҡабул итә һәм мөһим үҙгәрештәр төҙәтелгән мәҡәләләрҙә күрһәтелергә тейеш тип белдерә&lt;ref name=&quot;about&quot; /&gt;.

Яңылыҡтарҙан тыш, сайт баҙар күҙәтеүҙәрен баҫтыра. Мәҫәлән, Кирилл Сәғитов исеменән 2026 йылдың 4 ноябрендә сыҡҡан Market Pulse материалы стейблкоиндарҙың тәҡдим күләмендәге үҙгәрештәргә, баҙарҙа ҡатнашыусыларҙың кәйефенә һәм үҙәкләштерелмәгән финанс күрһәткестәренә арналған&lt;ref name=&quot;pulse&quot; /&gt;.

== Таратыу һәм күрһәткестәр ==
Баҫма материалдарын үҙ сайты, электрон хәбәрҙәр таратыу хеҙмәте һәм социаль селтәрҙәрҙәге, махсуслашҡан платформаларҙағы аккаунттары аша тарата. 2026 йылдың 4 ноябренә ҡарата реклама биреүселәр өсөн биттә һигеҙ тел версияһы һәм 12 социаль канал күрһәтелгән. Исемлеккә Telegram, X, Instagram, YouTube, Twitch, CoinMarketCap, Discord, «Бәйләнештә», Binance Square, Medium, TradingView һәм Threads инә&lt;ref name=&quot;advertise&quot;&gt;[https://coinmag.org/advertise Advertise on COINMAG: audience, formats and channels]. COINMAG. Инглиз телендә. Мөрәжәғәт итеү көнө: 2026 йылдың 4 ноябре.&lt;/ref&gt;.

Шул биттә автоматик рәүештә яңыртылған иҫәпләгестәр буйынса, 2026 йылдың 4 ноябрендә сайтта 288 мәҡәлә булған. Уларҙың 282-һе алдағы ете көн эсендә баҫылған. Шулай уҡ оператив яңылыҡтар таҫмаһында 354 яҙма күрһәтелгән. Был һандар баҫманың үҙ статистикаһына нигеҙләнә&lt;ref name=&quot;advertise&quot; /&gt;.

&lt;!-- Түбәндәге абзацты күрһәткесте раҫлаған баҫылған сығанаҡ өҫтәлгәндән һуң индерергә мөмкин:
Баҫманың 2026 йылдың ноябренә ҡарата мәғлүмәттәре буйынса, уның социаль селтәрҙәрҙәге аккаунттарына яҙылыуҙарҙың дөйөм һаны 300 меңдән артҡан. Был күрһәткес төрлө платформаларҙағы яҙылыуҙар суммаһын аңлата һәм айырым ҡулланыусылар һанына тиң түгел.
Реклама биреүселәр өсөн биттә был һан күрһәтелмәй тороп, уны ошо мәғлүмәттең сығанағы итеп ҡулланырға ярамай.
--&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;

== Һылтанмалар ==
* [https://coinmag.org/ COINMAG рәсми сайты]
* [https://councils.forbes.com/profile/Kirill-Sagitov-Founder-COYTX-GLOBAL-LLC/5466ee3d-5d2b-4a2e-aca2-28bc13256394 Кирилл Сәғитовтың Forbes Technology Council профиле]</text>
      <sha1>lq4p8wnydznee9qr0ly9np38j0hi3xo</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>